Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 6/2009
Líkamstjón Fasteign Gjafsókn
G kvaðst hafa slasast við vinnu sína í húsnæði T, þar sem rekið var kjúklingasláturhús, er hann var að klofa yfir vegg eða þröskuld. Talið var að af gögnum málsins yrði ekki annað séð en að umbúnaður hefði verið eðlilegur. Samkvæmt því væri ekki fram komið að annmarkar hefðu verið á húsinu sem leitt gætu til þess að T væri skaðabótaskyldur vegna slyss G. Var T þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfu G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. janúar 2009. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að hann verði dæmdur til að greiða aðra og lægri fjárhæð en í hinum áfrýjaða dómi og niðurfellingar málskostnaðar. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 20. febrúar 2009. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 2.877.790 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 31. júlí 2003 til 25. apríl 2007 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í húsi aðaláfrýjanda að Dynskálum 46, Hellu er rekið kjúklingasláturhús. Klefinn þar sem gagnáfrýjandi kveðst hafa slasast við vinnu sína 31. júlí 2003 er nýttur til fataskipta fyrir starfsmenn. Gagnáfrýjandi hefur lýst atvikum svo að hann hafi verið að klofa yfir vegg eða þröskuld er hann féll og slasaðist. Vettvangi er lýst í héraðsdómi en eins og þar er rakið segir um hann í bréfi Vinnueftirlits ríkisins 21. desember 2006: „Þröskuldurinn sem talað er um í bréfinu er í miðjum skiptiklefanum og er 60 cm á hæð, ca. 140 cm á breidd og 31 cm þykkur + skógrindur o.fl. Þessi svokallaði þröskuldur er til að minna fólk á að skipta um skófatnað, sloppa og hárnet þegar farið er yfir þröskuldinn. Þröskuldurinn er m.a. ætlaður sem sæti, þ.e. til að setjast á og fara úr skófatnaði, snúa sér á rassinum og fara í aðra skó hinumegin. Er þetta gert að kröfu dýralækna. Mottan er plastrimlamotta sem höfð er votmegin í skiptiklefanum. Ekki hefur verið gerð krafa um tröppu eða handföng við þröskuldinn enda ekki þörf á því ef farið er yfir þröskuldinn eins og lýst er hér að framan og hreinlætiskröfum fullnægt.“ Af þessu bréfi og öðrum gögnum málsins verður ekki annað séð en að umbúnaður hafi verið eðlilegur. Samkvæmt því er ekki fram komið að annmarkar hafi verið á húsinu sem leitt geti til þess að aðaláfrýjandi sé skaðabótaskyldur vegna slyss þess sem að gagnáfrýjandi kveðst hafa orðið fyrir við að reyna að klofa yfir umræddan vegg. Verður aðaláfrýjandi þegar af þeirri ástæðu sýknaður af kröfu gagnáfrýjanda. Rétt er að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Túnfótur ehf., er sýkn af kröfu gagnáfrýjanda, Guðbjörns Svavars Ingvarssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans 250.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 11. nóvember sl., er höfðað með stefnu, áritaðri um birtingu 20. desember 2007. Stefnandi er Guðbjörn Svavar Ingvarsson, Drafnarsandi 6, Hellu, en stefndi er Túnfótur ehf., Fosshálsi 1 í Reykjavík. Réttargæslustefndi er Tryggingamiðstöðin hf., Aðalstræti 6, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi, Túnfótur ehf., greiði honum 2.877.790 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 31. júlí 2003 til 25. apríl 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, og að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts. Ekki eru gerðar sjálfstæðar kröfur á hendur réttargæslustefnda. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að skaðlausu. Til vara er krafist lækkunar á stefnufjárhæð og að málskostnaður verði þá látinn falla niður. Samkvæmt stefnu slasaðist stefnandi við vinnu sína í húsnæði stefnda að Dynskálum 46 á Hellu 31. júlí 2003, en þar rak stefndi kjúklingasláturhús. Stefnandi, sem var starfsmaður ISS Ísland ehf., sá um þrif húsnæðisins undir stjórn yfirmanna stefnda, en ISS Ísland ehf. var verktaki við þrif húsnæðisins og launagreiðandi stefnanda. Slysið mun hafa borið að með þeim hætti að þegar stefnandi var að klofa yfir háan þröskuld í skiptiklefa húsnæðisins rann plastmotta undan fæti hans. Við það féll hann fram fyrir sig og lenti á grindum, röri og hurðarhúni þannig að meiðsl hlutust á vinstri öxl og hægri hendi. Lauk hann þó starfi sínu þann dag, en leitaði til læknis daginn eftir. Stefnandi tilkynnti stefnda ekki um slysið og af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en að hann hafi fyrst tilkynnt vinnuveitanda sínum um það 7. júní 2004. Vinnuveitandi stefnanda, ISS Ísland ehf., mun hafa tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins um slysið 10. júní 2004. Í bréfi Vinnueftirlitsins frá 21. desember 2006, sem liggur frammi í málinu, segir svo um áðurnefndan þröskuld: „Þröskuldurinn [...] er í miðjum skiptiklefanum og er 60 cm á hæð, ca. 140 cm á breidd og 31 cm þykkur + skógrindur o.fl. Þessi svokallaði þröskuldur er til að minna fólk á að skipta um skófatnað, sloppa og hárnet þegar farið er yfir þröskuldinn. Þröskuldurinn er m.a. ætlaður sem sæti, þ.e. til að setjast á og fara úr skófatnaði, snúa sér á rassinum og fara í aðra skó hinumegin. Er þetta gert að kröfu dýralækna. Mottan er plastrimlamotta sem höfð er votmegin í skiptiklefanum. Ekki hefur verið gerð krafa um tröppu eða handföng við þröskuldinn enda ekki þörf á því ef farið er yfir þröskuldinn eins og lýst er hér að framan og hreinlætiskröfum fullnægt.“ Í stefnu er fullyrt að stefnanda hafi aldrei verið sagt að fara ætti yfir þröskuldinn með þeim hætti sem hér er lýst, þess í stað hafi allir starfmenn klofað yfir þröskuldinn. Í læknisvottorði 29. september 2003 kemur fram að stefnandi hafi leitað til Heilbrigðisstofnunar Suðurlands 1. ágúst 2003 vegna vinnuslyss daginn áður. Við skoðun hafi hann verið marinn um úlnlið og ekki getað ekki beitt vinstri öxl að marki vegna verkja. Röntgenmynd, sem tekin hafi verið, sýndi þó ekki brot og var hann settur í fatla og gefin lyf. Var stefnandi metinn óvinnufær til 31. ágúst 2003. Fram kemur í læknisvottorði að stefnandi hafi aftur leitað læknisaðstoðar vegna verkja í öxlum og herðum 15. ágúst, 9. september og 26. september sama ár. Þá kemur þar fram að honum hafi verið vísað í sjúkraþjálfun 15. september. Þar sem bati lét á sér standa leitaði stefnandi síðar til bæklunarlækna, og liggja læknisvottorð þeirra frammi í málinu. Lögmaður stefnanda fór þess á leit að Björn Daníelsson lögfræðingur og Sigurður Sigurjónsson læknir mætu afleiðingar slyssins samkvæmt skaðabótalögum. Matsgerð þeirra er dagsett 27. febrúar 2006 og eru helstu niðurstöður þær að varanlegur miski og varanleg örorka stefnanda eru metin 20%. Stöðugleikapunktur er þar ákveðinn 16. mars 2004. Í kjölfar matsgerðarinnar sendi lögmaður stefnanda réttargæslustefnda kröfubréf, en á slysdegi var þar í gildi húseigendatrygging vegna fasteignar stefnda að Dynskálum 46. Með bréfi 1. júní 2007 hafnaði réttargæslustefndi bótaskyldu og höfðaði því stefnandi mál þetta. Undir rekstri málsins óskaði stefndi eftir því að dómkvaddir yrðu tveir sérfróðir og óvilhallir matsmenn til þess að leggja mat á afleiðingar slyss stefnanda. Til matstarfa voru dómkvaddir Torfi Magnússon taugalæknir og Ingvar Sveinbjörnsson hæstaréttarlögmaður. Matsgerð þeirra er dagsett 27. júní 2008. Varanlegur miski stefnanda er þar metinn til 15 stiga, varanleg örorka er metin 20% og stöðugleikapunkti telja matsmenn að stefnandi hafi náð 16. mars 2004. Stefnandi byggir á því að slys hans megi rekja til þess að aðbúnaði á vinnustað hans hafi verið ábótavant og nefnir þar sérstaklega umræddan þröskuld og plastmottu í skiptiklefa. Telur hann að leggja verði þá skyldu á rekstraraðila og eiganda atvinnuhúsnæðis að aðstæður á vinnustað skapi ekki hættu fyrir starfsfólk. Eiganda húsnæðisins hafi verið í lófa lagið að koma fyrir handriði eða handfangi við þröskuldinn til þess að styðja sig við á leið yfir þröskuldinn, en að öðrum kosti að hafa uppi leiðbeiningar um hvernig fara skyldi yfir hann, og að ekki væri ætlast til að klofað væri yfir þröskuldinn. Þá telur stefnandi að plastmottan í búningsherberginu hafi aukið á slysahættuna og hafi hún í þessu tilfelli orðið þess valdandi að stefnandi féll við og slasaðist. Sú hætta hafi raunar verið fyrir hendi á hvorn veginn sem starfsfólk fór yfir þröskuldinn. Telur stefnandi að þær aðstæður sem að framan er lýst hafi verið hættulegar starfsfólki og beri bæði eigandi hússins og rekstraraðili starfseminnar sök á tjóni stefnanda. Vísar stefnandi í því sambandi til 17. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, en einnig til 42. gr. sömu laga, svo og til reglna nr. 581/1995, um húsnæði vinnustaða, einkum 6. mgr. 6. gr., 5. mgr. 23. gr. og 1. mgr. 39. gr. þeirra. Stefnandi neitar því að nokkuð í gögnum málsins bendi til þess að hann beri sjálfur sök á slysinu vegna eigin gáleysis. Þar sem stefndi hafi ekki tilkynnt slysið til Vinnueftirlitsins verði stefndi að bera hallann af því sem óljóst megi telja um orsakir þess. Kröfur stefnanda byggjast á áðurnefndri matsgerð dómkvaddra matsmanna og sundurliðast þannig: Að auki gerir stefnandi kröfu um vexti, dráttarvexti og málskostnað, eins og dómkrafa hans ber vitni um. Um lagarök vísar stefnandi til almennu skaðabótareglunnar og reglunnar um vinnuveitendaábyrgð. Þá kveðst hann og vísa til almennra reglna vinnuréttarins um fullkomnar og hættulausar vinnuaðstæður, og nefnir þar sérstaklega áður tilvitnuð ákvæði laga nr. 46/1980 og reglna nr. 581/1995, svo og reglugerðir sem settar hafi verið með stoð í lögum nr. 46/1980. Krafa hans um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og vaxtakrafa við lög nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Stefndi hafnar því að slys stefnanda verði rakið til hættulegra og saknæmra aðstæðna á slysstað, að skort hafi á leiðbeiningar um hvernig farið skyldi yfir umræddan þröskuld, eða stefndi hafi að öðru leyti gerst brotlegur við lög nr. 46/1980 og reglugerðir byggðar á þeim, einkum reglum nr. 581/1995. Í fyrsta lagi kveðst stefndi byggja á því að ósannað sé að slys stefnanda hafi orðið með þeim hætti sem haldið sé fram, enda sé stefnandi einn til frásagnar um það. Stefnandi hafi ekki verið starfsmaður stefnda, heldur fyrirtækisins ISS Ísland ehf., þar sem hann hafi gegnt stöðu verkstjóra. Þar sem stefnandi hafi ekki gert forráðamönnum stefnda viðvart um atvikið, þannig að þeir gætu kallað til lögreglu og/eða Vinnueftirlit til rannsóknar, liggi engin samtímagögn fyrir um málið. Bendir stefndi á að sú tilkynning sem liggi frammi í málinu og send hafi verið Tryggingastofnun ríkisins 7. júní 2004, undirrituð af vinnuveitanda stefnanda, sé stefnda algerlega óviðkomandi, enda sé frásögn stefnanda um slysið þar augljóslega lögð til grundvallar. Sönnunargildi tilkynningarinnar sé því ekkert, og verði stefnandi að bera hallann af þeim sönnunarskorti, enda hvíli sönnunarbyrði um slysið á stefnanda. Í öðru lagi byggir stefndi á því að sá búnaður sem mál þetta snúist um geti ekki talist óforsvaranlegur eða hættulegur, eins og stefnandi haldi fram. Hafa verði í huga þá starfsemi sem þarna fari fram, en alkunna sé að gífurlegar hreinlætiskröfur séu gerðar í matvælaiðnaði. Í þeim efnum séu almannahagsmunir hafðir að leiðarljósi. Bendir stefndi á að fram komi í bréfi Vinnueftirlitsins að búnaður þessi sé gerður að kröfu dýralækna og að Vinnueftirlitið hafi hvorki gert athugasemdir við hann né gert kröfu um tröppu eða handföng við þröskuldinn. Þá hafi heldur engar athugasemdir verið gerðar við þessa útfærslu af hálfu byggingafulltrúans í Rangárþingi, þegar teikningar af búnaðinum hafi verið lagðar fram. Jafnframt bendir stefndi á að af hálfu embættis yfirdýralæknis hafi náið verið fylgst með framkvæmdum við byggingu sláturhússins og mælt með leyfisveitingu. Í ljósi þessa telur stefndi fráleitt að hann hafi gerst brotlegur við lög og reglugerðir, eins og stefnandi haldi fram. Stefndi fellst ekki á að umræddur þröskuldur sé óvenjulegur eða hættulegur, miðað við það hlutverk sem honum sé ætlað, og viti hann ekki til þess að önnur slys hafi verið rakin til hans, en á slysdegi hafi húsið verið í notkun í tæpt ár. Telur stefndi algerlega hættulaust að fara yfir þröskuldinn ef lágmarks varúðar er gætt, og hafi stefnanda ekki átt að vera það neinum vandkvæðum bundið, enda hefði hann reynslu af ýmsum störfum. Af því tilefni minnir stefndi á að stefnandi hafi gegnt starfi verkstjóra og eigi maður í þeirri stöðu ekki að þurfa sérstakar leiðbeiningar um það hvernig fara skuli yfir þröskuld, eins og þann sem hér um ræði. Um leið bendir stefndi á að stefnandi hafi unnið hjá vinnuveitanda sínum frá því í nóvember 2002 og megnið af þeim tíma fengist við hreingerningar hjá stefnda. Því hafi honum átt að vera allir hnútar kunnugir á vinnustaðnum og hvað væri þar helst að varast. Ekki sé heldur um flókna athöfn að ræða og hafi stefnandi ótal sinnum áður átt þarna leið um. Því sé það skoðun stefnda að slys stefnanda hafi ekki orðið vegna vanbúnaðar eða ófullnægjandi aðstæðna á vinnustað, heldur verði að telja það óhappatilvik, sem enginn annar en stefnandi sjálfur beri ábyrgð á. Því beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Varakrafa stefnda um lækkun stefnukrafna byggist á því að stefnandi hafi búið yfir mikilli reynslu í því starfi sem hann gegndi, og því beri að líta til eigin sakar hans. Að öðru leyti vísar hann til rökstuðnings fyrir aðalkröfu sinni. Stefndi mótmælir sérstaklega vaxta- og dráttarvaxtakröfu stefnanda, og bendir á að áfallnir vextir fyrir 20. desember 2003 séu fyrndir, sbr. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905. Munnlegar skýrslur fyrir dómi Stefnandi gaf skýrslu fyrir dóminum, ásamt Sigurði Árna Geirssyni, verkstjóra hjá stefnda. Í máli stefnanda kom fram að hann hefði starfað í sláturhúsi stefnda frá 1. nóvember 2001, sem verkstjóri ISS Ísland ehf., en það fyrirtæki hefði annast þrif í húsinu. Engar leiðbeiningarreglur hefðu verið um það hvar eða hvernig starfsmenn við hreingerningar ættu að ganga um húsið. Taldi hann að allir starfsmenn hefðu klofað yfir þröskuldinn í skiptiklefanum á leið sinni inn í slátursalinn. Ef starfmenn hefðu hins vegar verið í slátrun, hefðu þeir skipt um skóbúnað og farið í stígvélum inn í slátursalinn. Spurður um aðdraganda slyssins sagðist stefnandi hafa verið í venjubundinni eftirlitsferð um húsið og verið að taka út þrif starfsmanns. Hefði hann verið kominn með hægri fót yfir þröskuldinn þegar plastmottan rann af stað. Hefði hann borist með henni, en misst jafnvægið og lent á skógrind, en kastast þaðan í gólfið. Í skiptiklefanum væri nú allt með sömu ummerkjum og þegar slysið varð, skógrindurnar á sama stað, mottan einnig, svo og plastkarfan undir föt, sem staðið hefði uppi á þröskuldinum. Stefnandi kvaðst hafa leitað til læknis daginn eftir óhappið, enda hefði það átt sér stað að kvöldlagi. Hefði hann látið yfirmann sinn vita af því, en ekki tilkynnt það forsvarsmönnum stefnda. Taldi hann víst að þeir hefðu átt að vita af því þar sem hann gekk með hönd í fatla um nokkurt skeið. Sérstaklega aðspurður sagðist stefnandi oft hafa kvartað yfir því við sláturhússtjórann og sinn yfirmann að plastmottan væri laus á gólfinu og þvældist um gólfið. Ekki þykir ástæða til að rekja skýrslu Sigurðar Árna Geirssonar, enda var hann ekki vitni að slysinu. Fyrir aðalmeðferð gekk dómari á vettvang, ásamt lögmönnum aðila, stefnanda málsins og verkstjóra hjá stefnda, Sigurði Árna Geirssyni. Þröskuldurinn, sem um ræðir í máli þessu og nær væri að kalla lágan vegg, er u.þ.b. fyrir miðju í herbergi sem nefnt er skiptirými. Nær hann þvert yfir herbergið og er ca. 140 cm á breidd, 60 cm á hæð og 31 cm á þykkt, að því er fram kemur í bréfi Vinnueftirlits ríkisins frá 21. desember 2006. Gengið er inn í skiptirýmið frá gangi og þaðan inn í vinnslusalinn. Beggja vegna við þröskuldinn eru skógrindur, en á vegg gegnt þeim hangir hlífðarfatnaður starfsfólks. Þeim megin skiptirýmisins sem liggur að vinnslusalnum, er plastrimlamotta á gólfinu. Þegar gengið var á vettvang stóð plastkarfa uppi á þröskuldinum, ætluð undir óhrein föt starfsmanna. Fyrir dómi sagði stefnandi að allt væri með sömu ummerkjum og þegar slysið átti sér stað. Meðal gagna málsins eru hönnunarteikningar af sláturhúsinu og er skiptirýmið þar skipulagt eins og það lítur nú út, þ. á m. hinn umdeildi þröskuldur. Í áðurnefndu bréfi Vinnueftirlitsins kemur fram að tilgangurinn með þröskuldinum sé að minna fólk á að skipta um skófatnað, sloppa og hárnet þegar farið er yfir þröskuldinn, en einnig sem sæti fyrir starfsfólk, þannig að það geti skipt um skófatnað, snúið sér á rassinum og farið í aðra skó hinum megin. Tekið er þar fram í bréfinu að fyrirkomulag þetta sé að kröfu dýralækna. Í stefnu segir að þröskuldurinn sé til þess að greina á milli búningsklefa og vinnslusalar og varni hann því að vatn flæði inn í búningsklefa þegar gólf vinnslusalarins sé þrifið. Fyrir dómi kvaðst stefnandi ekki hafa verið upplýstur um hvernig fara ætti yfir þröskuldinn, og taldi að allir hefðu klofað yfir hann með sama hætti og hann gerði í umrætt sinn. Við vettvangsgöngu var engar leiðbeiningar að sjá hvernig fara skyldi yfir þröskuldinn. Aðstæður í skiptirýminu gáfu að öðru leyti heldur ekki vísbendingar um að fara ætti yfir hann á þann hátt sem lýst er, enda þrengdu bæði skógrindurnar og plastkarfan, sem stóð á þröskuldinum, að nauðsynlegu svigrúmi til þess að geta með góði móti snúið sér í hálfhring, sitjandi á þröskuldinum. Á vegg í gangi, nálægt útidyrum, héngu hins vegar reglur um umgengni í vinnslusölum. Hafa reglur þessar verið lagðar fram í málinu. Þar segir aðeins að áður en farið sé í vinnslusal skuli skipta um skófatnað í skiptirými, fara í höfuðfat, þvo hendur með sápu og volgu vatni, og að því búnu skuli fara í hlífðarfatnað. Samkvæmt 43. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, setur félagsmálaráðherra reglur um fyrirkomulag vinnustaða. Meðal þeirra reglna sem settar hafa verið á grundvelli ákvæðisins eru reglur um húsnæði vinnustaða nr. 581/1995. Í 3. gr. reglnanna er mælt fyrir um skipulag vinnurýmis og umferðarleiðir, svo og frágang á pöllum, gryfjum, stigum, handriðum og opum á vinnustað. Í 39. gr. sömu reglna eru frekari fyrirmæli um umferðarleiðir starfsmanna um vinnusvæði. Er það álit dómsins að aðstæður í skiptirými húsnæðis stefnda samrýmist ekki þeim kröfum sem gerðar eru um umferðarleiðir starfsmanna samkvæmt tilvitnuðum ákvæðum reglna nr. 581/1995, og ber stefndi á því ábyrgð. Er þá sérstaklega til þess horft að engra leiðbeininga nýtur við um hvernig fara skuli yfir margnefndan þröskuld, en einnig til þess að svo mjög er þrengt að umferðarleiðinni að vandkvæðum er bundið að komast yfir þröskuldinn á þann hátt sem ætlast er til. Stefndi hefur heldur ekki hnekkt þeirri fullyrðingu stefnanda að hann hafi ekki verið upplýstur um hvernig fara ætti yfir þröskuldinn. Hvorki áðurnefndar umgengnisreglur, né óundirritaður og ódagsettur verksamningur milli Reykjagarðs og ISS Ísland ehf. um þrif á húsnæði stefnda, breytir þar nokkru um. Sýknukrafa stefnda er m.a. á því reist að ósannað sé að slysið hafi orðið með þeim hætti sem stefnandi haldi fram, enda hafi engin vitni verið að því og hann því einn til frásagnar um það. Þá liggi engin samtímagögn fyrir um atvikið, þar sem stefnandi hafi ekki tilkynnt forráðamönnum stefnda um það, og þeir því ekki getað kallað til lögreglu eða Vinnueftirlitið til rannsóknar. Í skýrslu stefnanda fyrir dómi kom fram að slysið hafi orðið að kvöldlagi, þegar hann var í venjubundinni eftirlitsferð um húsið til þess að taka út þrif starfsmanna. Stefnandi leitaði læknisaðstoðar daginn eftir og er skráð á samskiptaseðil læknis að sjúklingur hafi dottið í vinnunni í gær. Á samskiptaseðlinum má einnig sjá að stefnandi kom til viðtals hjá lækninum kl. 10.04 1. ágúst 2003. Að skoðun lokinni var hönd stefnanda sett í fatla og honum gefin lyf. Með vísan til þessa og gagna málsins að öðru leyti, þ.m.t. framburðar stefnanda fyrir dóminum, telur dómurinn nægar sannanir fram komnar fyrir því að stefnandi hafi orðið fyrir slysi í umrætt sinn og að það hafi borið að með þeim hætti sem haldið er fram. Samkvæmt því sem áður er rakið ber stefndi fébótaábyrgð á tjóni stefnanda. Fram er komið að stefnandi gegndi í umrætt sinn stöðu verkstjóra hjá vinnuveitanda sínum, ISS Ísland ehf. Á honum hvíldu því skyldur til þess að tryggja aðbúnað og öryggi á vinnustað sínum, afstýra slysum og gera vinnuveitanda viðvart ef hann taldi hættu á slysum, sbr. 20.-23. gr. laga nr. 46/1980, um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Fyrir dómi kvaðst stefnandi oft hafa kvartað yfir því, bæði við sláturhússtjórann og sinn yfirmann, að plastmottan á gólfi skiptirýmisins væri laus og þvældist um gólfið. Þótt engin gögn styðji þennan framburð stefnanda, né liggi fyrir að hann hafi sjálfur reynt að afstýra slysum sem kynnu að hljótast af hinni lausu plastmottu, má ljóst vera að honum var það kunnugt að plastmottan gæti verið viðsjárverð þegar stigið væri á hana. Í ljósi reynslu sinnar bar honum því sjálfum að gæta fyllstu varúðar þegar hann átti leið yfir þröskuldinn og steig á plastmottuna. Er það mat dómsins að stefnandi hafi í umrætt sinn sýnt af sér gáleysi og eigi því sjálfur nokkra sök á slysinu. Þykir eðlilegt að hann verði látinn bera 1/3 hluta tjóns síns sjálfur. Þar sem stefnandi tilkynnti stefnda ekki um slysið fór ekki fram nein rannsókn á aðstæðum á slysstað. Getur dómurinn ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að það verði metið stefnda í óhag, eða þannig að ekki hafi áhrif á eigin sök stefnanda. Ekki er ágreiningur um afleiðingar slyss stefnanda né bótafjárhæð. Verður stefndi því dæmdur til að greiða stefnanda 2/3 hluta af stefnufjárhæðinni, 1.918.526 krónur, með vöxtum frá 20. desember 2003, en að öðru leyti eins og nánar greinir í dómsorði. Með hliðsjón af úrslitum málsins, sbr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, 805.761 krónu, og greiðist hann í ríkissjóð. Stefnandi nýtur gjafsóknar í máli þessu samkvæmt gjafsóknarleyfi 11. desember 2007. Allur gjafsóknarkostnaður, þ.e. þóknun lögmanns hans, Þormóðs Skorra Steingrímssonar hdl., sem ákveðst hæfileg 650.000 krónur, og kostnaður við öflun matsgerðar, 155.761 króna, eða samtals 805.761 króna, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun lögmannsþóknunar hefur verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Túnfótur ehf., greiði stefnanda, Guðbirni Svavari Ingvarssyni, 1.918.526 krónur, ásamt 4,5% ársvöxtum frá 20. desember 2003 til 25. apríl 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 805.761 krónu í málskostnað, sem rennur í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 805.761 króna, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 89/2012
Rán Skjalafals Þjófnaður Gripdeild Nytjastuldur
K var sakfelld í héraði fyrir fjögur ránsbrot, fjögur þjófnaðarbrot, gripdeild, nytjastuld og skjalafals og dæmd til 18 mánaða óskilorðsbundinnar fangelsisvistar. K játaði sök að því er varðaði önnur brot en ránsbrot og hélt því fram að þá háttsemi bæri að heimfæra undir ákvæði hegningarlaga um gripdeild. Á það var ekki fallist. K hafi í þessum tilvikum beitt líkamlegu ofbeldi og brotin verið ófyrirleitin. Þá taldi Hæstiréttur að þegar virt væri eðli ránsbrotanna og hversu alvarleg þau voru væru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna með tilliti til almennra varnaðaráhrifa. Var niðurstaða héraðsdóms um heimfærslu ránsbrotanna til refsiákvæða og refsingu K því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 2. febrúar 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærðu, en að refsing verði þyngd. Ákærða krefst þess að refsing hennar verði milduð og bundin skilorði. Frá því að héraðsdómur gekk hefur millinafni ákærðu verið breytt eins og ofangreint heiti málsins ber með sér. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærða sakfelld fyrir fjögur ránsbrot, fjögur þjófnaðarbrot, gripdeild, nytjastuld og skjalafals. Ákærða hefur játað sök að því er varðar önnur brot en þau ránsbrot, sem ákært er fyrir, og heldur hún því fram að þá háttsemi beri að heimfæra undir 245. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Tvö þeirra ránsbrota, sem ákært er fyrir, voru framin 6. október 2011 og hin tvö 14. og 21. sama mánaðar. Í öllum tilvikum beitti ákærða umtalsverðu afli til að ná töskum af konunum, sem hún veittist að, en þær brugðust við á þann hátt að halda fast í töskurnar. Beitti ákærða þannig líkamlegu ofbeldi gagnvart konunum og tók af þeim fjármuni og önnur verðmæti í þremur tilvikanna og reyndi að gera það í því fjórða. Með þeirri háttsemi braut hún gegn 252. gr. almennra hegningarlaga. Í öðru brotanna, sem framin voru 6. október 2011, urðu afleiðingarnar þær að árásarþoli féll í götuna og hlaut brot á miðhandarbeini og blóðnasir. Þá hlaut árásarþoli tvö rifbeinsbrot og eymsli á öxl vegna brotsins 21. sama mánaðar. Brotin voru ófyrirleitin og beindust gegn eldri konum, sem lítið viðnám gátu veitt, en um ástæðu þess að þær urðu fyrir valinu sem fórnarlömb bar ákærða fyrir héraðsdómi að þær hafi verið „auðveldur peningur“. Samkvæmt framansögðu og með vísan til 1. og 6. töluliðar 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og 2. mgr. sömu lagagreinar, svo og með hliðsjón af 77. gr. laganna, ber að staðfesta þá refsingu, sem ákærðu var gerð í hinum áfrýjaða dómi. Þegar virt er eðli ránsbrotanna og hversu alvarleg þau voru eru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna með tilliti til almennra varnaraðaráhrifa refsinga. Ákærða verður dæmd til að greiða áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærða greiði áfrýjunarkostnað málsins, 319.606 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. janúar 2011. Ár 2012, miðvikudaginn 25. janúar, er á dómþingi héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 1703/2011: Ákæruvaldið (Dagmar Ösp Vésteinsdóttir) gegn X (Stefán Karl Kristjánsson hdl.) og Köru Dröfn Ásgeirsdóttur (Kristján Stefánsson hrl.), sem tekið var til dóms hinn 23. janúar sl. að aflokinni framhalds-aðalmeðferð. Málið er höfðað með tveimur ákæruskjölum á hendur ákærðu, X, kt. [...], [...],[...] og Köru Dröfn Ásgeirsdóttur, kt. [...] [...][...]. Í fyrsta lagi er málið höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, dagsettri 22. nóvember sl. „fyrir eftirtalin brot framin í Reykjavík á árinu 2011, nema annað sé tekið fram: Gegn ákærða X: I. Gripdeildir: (M 007-2011-26825) (M 007-2010-59709) (M 007-2011-59701) (M 007-2011-60666) Teljast brot þessi varða við 245. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Umferðarlagabrot: (M 007-2011-60111) (M 007-2011-64086) Teljast brot þessi varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 3. gr. laga nr. 57/1997, en brot skv. 2. tl. telst auk þess varða við 64. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. III. Þjófnaði: (M 007-2011-61678) (M 007-2011-63565) Teljast brot þessi varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Gegn ákærðu Köru Dröfn: IV. Þjófnaði: (M 007-2011-63620) (M 007-2011-63565) (M 007-2011-61239) Teljast brot þessi varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. V. Gripdeild, með því að hafa föstudaginn 14. október, á bifreiðastæði við verslunina Víði, Skeifunni 11d, opnað fremri farþegahurð á bifreiðinni [...] en ökumaður hennar sat í bílstjórasæti bifreiðarinnar og tekið handtösku ökumanns úr farþegasætinu að óþekktu verðmæti og hlaupið á brott. (M 007-2011-61942) Telst brot þetta varða við 245. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Gegn ákærðu báðum: VI. Þjófnað í félagi, með því að hafa á ótilgreindum tíma í október, á bifreiðastæði við bílasöluna Bílaborg, Stórhöfða 26, stolið skráningarmerkjunum[...]. (M 007-2011-63560) Telst brot þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. VII. Fjársvik í félagi, með því að hafa laugardaginn 8. október, í verslun Intersport, Bíldshöfða 20, blekkt starfsfólk í staðgreiðsluviðskiptum, með framvísun á debetkorti B, og svikið út vörur, samtals að fjárhæð kr. 89.920. (M 007-2011-61990) Telst brot þetta varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. VIII. Nytjastuld og skjalafals í félagi, með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 27. október, í heimildarleysi notað bifreiðina [...], sem ákærðu vissu bæði að væri stolin og ákærði X ekið henni um götur Reykjavíkur, með skráningarmerkjunum [...], sem ákærðu höfðu áður stolið eins og greinir í VI. kafla ákæru og sett á bifreiðina í blekkingarskyni, uns lögregla hafði afskipti af þeim á Hafnarfjarðarvegi við Arnarnesvog í Garðabæ. (M 007-2011-63066) Teljast brot þessi varða við 1. mgr. 157. gr. og 1. mgr. 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr., 1. gr. laga nr. 20/1956. Þess er krafist að ákærðu verði dæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar, og að ákærði X verði jafnframt dæmdur til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Einkaréttarkröfur: Í öðru lagi er málið höfðað með ákæru ríkissaksóknara, dagsettri 30. nóvember sl. „fyrir eftirfarandi ránsbrot framin á árinu 2011 svo sem hér greinir: Með því að hafa í öll neðangreind skipti sammælst um að ráðast á brotaþola í því skyni að komast yfir verðmæti og deila síðar ránsfengnum: I. Fimmtudaginn 6. október á [...] í Reykjavík, gengu ákærðu aftan að F, kt.[...] og ákærða Kara Dröfn veittist að henni, hrinti henni og hrifsaði af henni handtösku hennar sem innihélt kr. 15.000 í reiðufé, bankakort og lykla að óþekktu verðmæti, með þeim afleiðingum að F féll í götuna og hlaut brot á miðhandarbeini og blóðnasir. Telst háttsemi ákærðu varða við 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. M. 007-2011-60662 II. Fimmtudaginn 6. október í undirgöngum við [...] í Kópavogi veittist ákærða Kara Dröfn að G, kt. [...], sparkaði í sköflung hægri fótar og hrifsaði af henni handtösku sem innihélt kr. 4.000 í reiðufé, bankakort, lykla og ilmvatn, allt að óþekktu verðmæti, en ákærði X stóð álengdar á meðan. Telst háttsemi ákærðu varða við 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. M. 007-2011-60685 III. Föstudaginn 14. október á [...] við [...] gengu ákærðu aftan að H, kt.[...] og ákærða Kara Dröfn veittist að henni, greip um tösku hennar og hrifsaði hana af henni, með þeim afleiðingum að H féll fram fyrir sig og hlaut mar á hægri handlegg. Ákærðu höfðu töskuna á brott með sér en hún innihélt sundföt, skójárn og lykla að óþekktu verðmæti. Telst háttsemi ákærðu varða við 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. M. 007-2011-61916 IV. Fyrir tilraun til ráns, föstudaginn 21. október við [...] í Reykjavík með því að ákærða Kara Dröfn veittist að I, kt.[...] og reyndi að hrifsa handtösku hennar til sín, með þeim afleiðingum að I féll á jörðina og braut tvö rifbein og hlaut eymsli á öxl. Ákærði X ók ákærðu Köru Dröfn á vettvang og beið átekta í bifreiðinni [...] og ók meðákærðu svo á brott af vettvangi. Telst háttsemi ákærðu varða við 252. gr., sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. M. 007-2011-63096 Í máli þessu eru sex aðrar bótakröfur í málinu sem stafa frá starfsmönnum Skeljungs hf. og Kaupáss hf. þeim C og D. Um skaðabótakröfur í sakamáli fer eftir XXVI. kafla laga um meðferð sakamála og jafnframt eftir lögum um meðferð einkamála nr. 91, 1991, eftir því sem við á. Samkvæmt 4. mgr. 17. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91, 1991 koma stjórnendur félaga, stofnana eða samtaka fram einir eða fleiri í sameiningu sem fyrirsvarsmenn slíkra aðila eftir því sem leiðir af almennum reglum. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga um lögmenn nr. 77, 1998 segir að ef aðili fer ekki sjálfur með mál sitt fyrir dómi eða sá sem að lögum getur verið fyrirsvarsmaður hans í dómsmáli verði ekki öðrum en lögmanni falið að gæta þar hagsmuna hans. Gerð skaðabótakröfu er málssókn af hálfu þess sem hana setur fram og hluti af meðferð málsins fyrir dómi. Umrædda starfsmenn brast bæði fyrirsvars- og málflutningshæfi til þess að setja fram bótakröfurnar í málinu. Ber því að vísa þeim frá dómi. Málavextir Fyrri ákæran. Ákærði X hefur neitað sök að því er varðar innbrotsþjófnað á [...], sbr. kafla III,1 í fyrri ákærunni. Vitni að þessu broti hafa ekki fengist fyrir dóm önnur en bróðir ákærða sem hefur það eftir öðrum að ákærði hafi verið að verki. Öðrum sönnunargögnum er ekki til að dreifa sem máli geta skipt og er ósannað, gegn neitun ákærða, að hann hafi verið hér að verki. Ber því að sýkna hann af þessum ákærulið. Ákærðu hafa að öðru leyti skýlaust játað þau brot sem þau eru saksóttur fyrir með þessu ákæruskjali. Hafa þau orðið sek um þá verknaði sem þar er lýst og réttilega eru þar færð til refsiákvæða. Síðari ákæran. I. Samkvæmt staðfestri lögregluskýrslu J var tilkynnt um það til lögreglu klukkan rúmlega eitt fimmtudaginn 6. október 2011 að roskin kona hefði verið rænd á [...]. Þegar þangað kom var þar fyrir F, fædd 1927, sem sagðist hafa gengið suður [...] þegar tveir einstaklingar komu skyndilega aftan að henni, hrintu henni og hrifsuðu af henni veski sem hún hélt á í hægri hendi. Kvaðst hún hafa fallið í götuna og því ekki hafa séð þá sem þarna komu við sögu. Þá segir í skýrslunni að F hafi verið með blóðnasir og sést hafi á öðru hnénu á buxum hennar, eins hún hefði dottið á það. Þá hefði hún sagst finna til í hendi og skolfið mikið. Hún sagði bankakort, lykla og skilríki hafa verið í veskinu, 5 – 10 þúsund krónur í peningum og ýmislegt dót. Ákærðu voru handtekin síðar um daginn og sett í fangageymslu. Í staðfestu læknisvottorði K segir að F hafi verið marin og bólgin á vinstri hendi og kvartað um eymsli þar. Á röntgenmynd hafi einnig sést að ótilfært brot hafi verið í miðhandarbeini. Í skýrslu sem F gaf hjá lögreglunni síðar þennan dag sagði hún að hún hefði verið felld eða fótunum verið skellt undan henni og í fallinu hefði taskan verið hrifsuð úr vinstri hendi hennar. Hefði hún haldið um staf og innkaupapoka með þeirri hægri. Þá sagði hún að við þetta hefði hún misst skóna af fótum sér. Daginn eftir gaf ákærða Kara Dröfn skýrslu um þetta atvik og sagði hún þau meðákærða hafa verið saman á [...] og þau þá séð þar roskna konu á gangi. Hefði hún gengið að konunni og reynt að taka af henni tösku sem hún var með í annarri hendi. Konan hefði streist á móti en hún hefði ekki látið sig og náð að taka töskuna af konunni. Þau hefðu svo farið á brott, hún og meðákærði. Hefðu þau fleygt töskunni án þess að taka nokkuð úr henni. Aðspurð kvaðst hún halda að hún hefði ekki hrint konunni. Hún vissi það þó ekki því hún myndi ekki allt sem gerðist vegna fráhvarfa eftir fíkniefnaneyslu. Ákærði X var einnig yfirheyrður daginn eftir atvikið. Hann sagði þau tvö hafa verið í fráhvörfum eftir fíkniefnaneyslu þegar þetta gerðist. Hefðu þau séð roskna konu á gangi á [...] og hefðu þau gengið að henni og meðákærða hrifsað af henni töskuna. Hefðu þau svo forðað sér á brott og tekið peninga úr töskunni en annað ekki. Hefðu þau fleygt töskunni í húsagarð. Peningana hefðu þau notað til þess að kaupa fíkniefni. Aðalmeðferð málsins Ákærði X hefur skýrt svo frá að þau meðákærða hafi verið á gangi á [...] og Kara Dröfn þá skyndilega hlaupið að konu sem þarna var og hrifsað af henni veskið. Við það hafi konan fallið. Kveðst hann hafa hlaupið á eftir Köru Dröfn og farið með henni í húsasund þar sem þau tóku úr veskinu. Hann segir Köru Dröfn ekki hafa hrint konunni. Hann segir það vera rangt sem haft er eftir honum í lögregluskýrslunni að þau hefðu gengið að konunni. Hafi hann sagt þetta þegar hann var að ranka við sér eftir fíkniefnaneyslu. Síðan hafi atvikið rifjast mun betur upp fyrir honum. Undir ákærða er það borið að orðalag skýrslunnar beri með sér að um samverknað þeirra Köru Drafnar hafi verið að ræða. Segir hann framburð sinn hjá lögreglunni vera rangan að þessu leyti. Hann segist hafa tekið svona til orða vegna þess að hann hafi notið góðs af brotinu og hann því ekki gert greinarmun á sér og henni. Hún hafi á sama hátt notið góðs af brotum hans. Hafi hann ekki gert greinarmun á „okkur, mér eða henni“ á þessum tíma. Hafi þau verið eitt í öllum hlutum. Ákærða Kara Dröfn hefur skýrt frá því þau hafi verið á gangi um [...]. Hafi hún þá séð gamla konu með veski þar á gangi. Hafi hún verið í fráhvörfum og séð að þarna myndi vera auðtekinn peningur, en þau meðákærði hafi ekki talað um það áður að ræna konuna. Hafi hún hlaupið að henni og tekið í veskið og reynt að taka það. Konan hafi haldið fast í veskið og hún þurft að rífa það af henni. Hún hafi svo hlaupið með það á brott. Hafi meðákærði svo komið hlaupandi á eftir henni. Hún kveðst ekki hafa orðið vör við það að konan hafi dottið þótt hún efist ekki um að það hafi gerst. Hún neitar að hafa ýtt við konunni. Þau hafi svo tekið peninga úr veskinu í húsasundi og fleygt veskinu. Þau hafi notað peningana saman eins og allt annað sem þau komu höndum yfir á þessum tíma. Hún segir að þau hafi bæði notið ávinnings af þessu broti. Aðspurð um þetta tilvik, sem önnur, segir ákærða að þau X hafi ekki verið sérstaklega að leita að rosknum konum til þess að ræna heldur hafi hún gert þetta þegar tækifærið gafst, enda sé þetta auðveld leið til þess að afla sér fjár. F hefur komið fyrir dóm og skýrt frá því að hún hafi verið að ganga yfir götuna að húsi sínu í umrætt sinn. Hafi hún haldið á veski sínu í annarri hendi og pakka í hinni. Hafi hún þá ekki vitað fyrr en hún var slegin niður og hún lá í götunni. Hafi hún heyrt einhverja vera að tala saman, líklega eftir að hún féll og þau voru að athafna sig hjá henni, en ekki hafi hún greint hvað fólkið sagði. Þetta hafi verið tvær persónur sem höfðu komið aftan að henni og virtust vera saman. Ekki viti hún þó hvort þær komu samtímis að henni. Hún kveðst ekki geta áttað sig á því hvort henni var hrint eða hvort hún datt við það að kippt væri í veski hennar eða hvað varð til þess að hún datt. Hún segist þó nánar aðspurð álíta að hún hafi ekki dottið við það að kippt var í veski hennar. Segist hún hafa fallið við það að brugðið var fyrir hana fæti. Kveðst hún hafa rekið andlitið í jörðina við fallið. L rannsóknarlögreglumaður hefur skýrt frá því að hann hafi tekið skýrslur af ákærðu. Minnir hann að þau hafi ekki verið í góðu ástandi. Minnir vitnið að X hafi sagt Köru Dröfn hafa ráðist að konunni en hann aðeins verið með. Ekki muni hann hvort hann hafi lýst þessu sem samverknaði þeirra tveggja. J lögreglumaður hefur komið fyrir dóm og staðfest skýrslu sína. Hún segir að F hafi verið mjög skelkuð eftir atvikið. Hafi hún sagt þeim að tveir einstaklingar hefðu átt í hlut en sagt að hún hefði ekki séð þá. Hefðu þeir komið aftan að henni og henni verið hrint. M lögreglumaður hefur skýrt frá því að F hafi sagt þeim að einhverjir tveir einstaklingar hefðu komið aftan að henni, þar sem hún gekk yfir götuna, hrint henni og tekið af henni tösku sem hún hafði verið með. Konan hafi verið miður sín eftir þetta. K læknir hefur komið fyrir dóm og staðfest vottorð sitt. Hann segir brotið hafa verið án tilfærslu og ekki hafi þurft aðra meðferð við því en verkjastillingu og gipsspelku. Hjá konu á þessum aldri grói þetta á 4 – 6 vikum. Hann segir áverka af þessu tagi geta hlotist af falli. Læknirinn kveðst ekki hafa skoðað konuna en hafa gert vottorðið eftir sjúkraskrá. Niðurstaða Ákærðu hafa frá upphafi verið samsaga um það að það hafi verið Kara Dröfn sem gekk að konunni og reif af henni veskið. X hefur borið á þann veg fyrir dómi að hann hafi ekki átt þátt í brotinu en hins vegar hafi hann notið ávinnings af því. Kara Dröfn hefur sagt að þau hafi bæði notið góðs af brotinu. Framburður hennar verður hins vegar ekki skilinn á þann veg að meðákærði hafi lagt henni liðsinni eða hvatt hana til verksins. Orðalag í skýrslu sem ákærði gaf hjá lögreglu bendir þó til annars. Þess er þó að gæta að skýrsla þessi var ekki tekin upp og því óvíst hvernig ákærði nákvæmlega hagaði orðum sínum. Þá er ekki að sjá af henni að ákærði hafi verið spurður sérstaklega út í þetta atriði. Verður því, gegn neitun ákærða fyrir dómi, að telja að þetta sé ósannað í málinu. F og ákærði X bera það bæði að F hafi fallið við það að ákærða veittist að henni. Hefur F jafnframt sagt að hún hafi fallið við það að fæti var brugðið fyrir hana. Framburður hennar er annars fremur óljós um þetta. Kara Dröfn neitar því að hafa gert annað en að rífa af henni töskuna og meðákærði ber að hún hafi ekki hrint konunni. Verður að telja það atriði ósannað en jafnframt að hitt sé sannað með framburði þeirra þriggja og læknisvottorðinu í málinu að F hafi fallið og meiðst við það að ákærða hrifsaði af henni handtöskuna. Þá telur dómurinn ósannað, gegn framburði ákærðu beggja að X hafi tekið þátt í því að hrifsa töskuna af F. Ljóst er af framburði ákærðu Köru Drafnar og F að ákærða beitti umtalsverðu afli við að ná af henni töskunni og álítur dómurinn það vera ofbeldi í skilningi 252. gr. almennra hegningarlaga. Með því að taka af henni töskuna á þann hátt hefur ákærða Kara Dröfn gerst sek um rán en sýkna ber meðákærða af því broti. Ákærði X naut góðs af þessu broti meðákærðu. Löng dómvenja er fyrir því að telja minna brot felast í hinu meira, þótt því sé ekki sérstaklega lýst í ákæru. Ber að sakfella ákærða fyrir hylmingu, sbr. 254. gr. almennra hegningarlaga, enda hefur málið verið reifað að því leyti, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88, 2008. II. Samkvæmt staðfestri lögregluskýrslu N var það síðdegis fimmtudaginn 6. október 2011 að tilkynnt var til lögreglu um árás á konu skammt frá [...]. Fóru lögreglumenn að sinna þessu og hittu árásarþolann, G, fædda 1940, á eldsneytisstöð Select. Sagði hún stúlku og karlmann hafa rænt hana handtösku sem í voru peningaveski, greiðslukort, peningar, lyklar, farsími og fleira. Var konan miður sín, hélt um höfuð sér og kvartaði um eymsli í sköflungi. Að öðru leyti kvaðst hún vera ómeidd. Hún kvaðst hafa gengið um undirgöng og tvennt gengið á eftir henni. Hefði fólkið kallað og beðið um eld en hún ekki sinnt því. Stúlkan hefði svo ráðist á hana og rifið af henni töskuna en karlinn staðið hjá álengdar og fylgst með. Meðal gagna í málinu er vottorð P sérfræðilæknis á slysadeild Fossvogsspítala um áverka á G. Segir þar að marblettir hafi verið á upphandlegg konunnar vinstra megin framan til. Þá segir að vöðvabólgur hafi verið efst í bakvöðvunum við háls og þeir verið aumir við þreifingu. Þá hafi konan kvartað um eymsli framan á sköflungunum en ekki hafi sést áverkar þar. Ákærði X var yfirheyrður um málið hjá lögreglu daginn eftir atburðinn. Kvaðst hann hafa verið á gangi með meðákærðu í undirgöngunum rétt hjá Select. Hefðu þau meðákærða verið félaus og vantað fyrir fíkniefnum. Hefðu þau verið á leið í mikil fráhvörf og orðið einhvern veginn að „redda“ sér. Þau hafi þá séð konu með veski um öxlina í göngunum. Hefðu þau þá tekið þá skyndiákvörðun að ná veskinu af henni. Hefði málið þróast með þeim hætti að Kara Dröfn gekk uppi konuna og þegar hún náði henni hefði hún reynt að hrifsa af henni veskið en gengið illa. Loks hefði henni þó tekist þetta og þau hlaupið á brott. Hann kvaðst ekki hafa tekið beinan þátt í þessari árás en fylgst með. Þau hefðu svo fénýtt sér innihald töskunnar. Hann tók fram að þetta hefði ekki verið fyrirfram skipulagt og algjör skyndiákvörðun af þeirra hálfu. Þau ættu þetta bara saman og væri ekki meira um það að segja. Kara Dröfn hefði ekki beitt neinu ofbeldi og hefðu þetta verið ryskingar um tösku. Ákærða Kara Dröfn var einnig yfirheyrð daginn eftir atburðinn. Skýrði hún svo frá að þau meðákærði hefðu verið stödd í undirgöngunum og séð konu gangandi þar. Kvaðst hún hafa séð að konan var með veski um öxlina og hefði hún ákveðið að ganga á eftir henni og reyna að kippa af henni veskinu og hlaupa með það á brott. Hefði hún gripið í veski konunnar en konan haldið í það á móti. Kvaðst hún þá hafa rifið fastar í það uns konan sleppti takinu, og þau hlupu á brott. Í töskunni hefðu verið farsími og kort. Hún sagði þetta hafa verið sína skyndiákvörðun og ekki verið skipulagt. Hún kvaðst aðspurð ekki muna til þess að hafa sparkað í sköflung konunnar en muna til að hafa ýtt við henni og jafnvel hrint henni. Hún myndi óljóst eftir þessum spörkum. Aðalmeðferð málsins Ákærði X hefur sagt fyrir dómi um þetta sakarefni að eftir atvikið á [...] hafi þau Kara Dröfn haldið suður í Kópavog þar sem þau sáu aðra konu í undirgöngum hjá Select í Smáralind. Þar hafi þau séð konu á gangi og þau kallað á eftir henni og beðið hana um eld. Konunni hafi virst bregða við það og gengið áfram en Kara Dröfn hlaupið á eftir henni, hrifsað í veski konunnar og þær togast á um það. Kara Dröfn hafi svo náð veskinu af konunni og kveðst hann hafa hlaupið á eftir Köru Dröfn. Hann segir Köru Dröfn ekki hafa beitt konuna neinu ofbeldi. Þannig hafi hann ekki séð Köru Dröfn sparka í konuna en hann hafi fylgst með henni allan tímann. Hann segir þau ekki hafa rætt um að ræna konuna áður en þetta gerðist en hann kannast við að hafa notið góðs af ávinningnum. Þau hafi svo haldið upp í Breiðholt þar sem þau voru handtekin. Undir ákærða er það borið að orðalag skýrslunnar beri með sér að um samverknað þeirra Köru Drafnar hafi verið að ræða. Segir hann framburð sinn hjá lögreglunni vera rangan að þessu leyti. Hann segist hafa tekið svona til orða vegna þess að hann hafi notið góðs af brotinu og hann því ekki gert greinarmun á sér og henni. Hún hafi á sama hátt notið góðs af brotum hans. Hafi hann ekki gert greinarmun á „okkur, mér eða henni“ á þessum tíma. Hafi þau verið eitt í öllum hlutum. Ákærða Kara Dröfn segir þau X hafa farið í Select að kaupa sígarettur en svo farið í undirgöng þar hjá. Þar hafi verið kona og þar sem þau höfðu ekki eld til þess að kveikja í sígarettunum hafi þau beðið konuna um eld. Konan hafi orðið hrædd við þetta að því er virtist. Kveðst hún hafa hlaupið á eftir konunni og tekið í veski sem konan hafði í ól um öxlina. Konan hafi streist á móti og hafi hún orðið að rífa fast í veskið og náð af henni veskinu. Hafi þau þá hlaupið á brott og upp í Breiðholt þar sem þau voru handtekin. Hún neitar því að hafa sparkað í konuna eða að hafa ýtt við henni. Þá segir hún konuna ekki hafa fallið við þetta. Þá segir ákærða að þau meðákærði hafi ekki rætt það áður að taka veskið af konunni. Hún segir að þau hafi bæði notið ávinnings af þessu broti. Aðspurð um þetta tilvik, sem önnur, segir ákærða að þau X hafi ekki verið sérstaklega að leita að rosknum konum til þess að ræna og hafi hún gert þetta þegar tækifærið gafst, enda sé þetta auðveld leið til þess að afla sér fjár. G hefur skýrt frá því að hún hafi gengið um undirgöngin á leið í Smáralind. Hafi hún orðið vör við það í miðjum göngunum að einhverjir voru fyrir aftan hana, karl og kona. Hafi hún greikkað sporið en pilturinn kallað á eftir henni hvort hún ætti eld. Hafi hún engu svarað og reynt að hraða sér sem mest. Hafi hann kallað það sama aftur og hún þá enn hert á sér. Þegar hún var komin nokkur skref út úr göngunum hafi hann numið staðar í gangnamunnanum en stúlkan komið hlaupandi að henni. Hafi hún strax rifið í töskuna sem hún bar á vinstri öxl en hún ekki sleppt takinu. Hafi stúlkan þá barið hana í vinstri handlegginn og sparkað í sköflungana á henni. Hún kveðst hafa marist á handleggnum en ekki hafi séð á fótum hennar sem vitnið þakkar að hafi verið vegna þess að stúlkan var á mjúkum skóm. Kveðst hún svo hafa séð að hún yrði undan að láta og sleppt töskunni. Hafi þau tvö þá snúið til baka inn í göngin en hún haldið áfram inn í Select, óttaslegin mjög. Hafi fólk sem þar var hringt á lögregluna. N, lögreglumaður hefur skýrt frá því að hún hafi hitt G á eldsneytisstöð Select skömmu eftir atvikið. Hafi hún verið miður sín eftir atvikið. Hafi hún haldið um höfuð sér og sagst finna til í sköflungi. Hún hafi lýst fólkinu sem hlut átti að árásinni. Hún hafi sagst hafa verið á ferð um undirgöngin og þá heyrt í fólki sem gekk á eftir henni. Hefði verið kallað til hennar hvort hún vildi gefa þeim eld en hún ekki sinnt því. Stúlkan hefði svo ráðist á hana og þær tekist á. Hafi hún svo látið undan og gefið henni eftir veskið og hún hlaupið með það. Strákurinn hafi staðið álengdar og fylgst með en ekki aðhafst neitt. Skömmu seinna hafi fólkið verið handtekið. O læknir hefur komið fyrir dóm og svarað spurningum um vottorð sitt í málinu. Hann segir marblettina hafa verið nýlega að sjá. Hann segir þá ekki hafa getað orsakast af því að rykkt hafi verið í tösku sem konan hélt á, nema ef bandið hefði verið vafið um upphandlegginn. Niðurstaða Ekki verður annað ráðið af framburði ákærðu beggja hjá lögreglu að þau hafi bæði verið á höttunum eftir einhverjum til þess að ræna. Þá er ekki unnt að skilja skýrslur þeirra hjá lögreglu á annan hátt en að þau hafi kallað til konunnar að hún gæfi þeim eld í því skyni að komast í færi við hana. Loks eru þessar skýrslur ótvíræðar um það að ákærða Kara Dröfn veittist að konunni og tókst að rífa af henni töskuna eftir nokkrar stympingar. Kara Dröfn játaði þá ennfremur að hafa ýtt við konunni og jafnvel hrint henni, sem að vísu er ekki ákæruatriði, og kvaðst óljóst muna eftir að hafa sparkað í hana. Frásögn þeirra fyrir dómi er með nokkuð öðrum blæ en þó segja þau bæði að „þau“ hafi beðið konuna um eld. Kara Dröfn neitar að hafa stjakað við konunni eða sparkað í hana og X ber með henni að þessu leyti. Þeim ber hins vegar saman um það að Kara Dröfn og konan hafi togast á um veskið og Kara Dröfn segir jafnframt að hún hafi þurfta að rífa fast í það til þess að ná því af henni. G hefur sagt að karlmaðurinn hafi kallað á eftir henni hvort hún ætti eld. Þá segir hún að þær ákærða hafi togast á um veskið og að ákærða hafi sparkað í sig og barið í handlegginn, sem að vísu er ekki tilgreint í ákæru, þar til hún varð að sleppa veskinu. Dómurinn álítur sannað með framburði ákærðu og G að ákærði X hafi kallað til konunnar og að það hafi hann gert til þess að færi fengist á að rífa af henni veskið og þá með ofbeldi ef þess þyrfti. Þá álítur dómurinn sannað með framburði ákærðu beggja og vætti G svo og með læknisvottorðinu að ákærða hafi beitt umtalsverðu afli þegar hún veittist að konunni og reif af henni töskuna. Álítur dómurinn það vera ofbeldi í skilningi 252. gr. almennra hegningarlaga. Með þessu athæfi hefur ákærða Kara Dröfn gerst sek um rán og meðákærði X hefur með atbeina sínum orðið sekur um samverknað í ránsbroti Köru Drafnar. III. Samkvæmt staðfestri lögregluskýrslu P var óskað eftir aðstoð lögreglu föstudaginn 14. október sl. að Sundhöllinni við [...] vegna þess að tösku hefði verið stolið af konu þar fyrir utan. Þar hittu lögreglumenn fyrir H, fædda 1929, sem skýrði þeim frá því að par hefði komið að henni og hrifsað af henni töskuna. Hefði hún haldið fast í töskuna og því dottið fram fyrir sig við þetta. Í töskunni hefðu verið sundföt, skójárn og húslyklar. H mun ekki hafa leitað sér læknishjálpar vegna þessa atburðar en í símtali við lögreglu kvaðst hún hafa marist talsvert á hægri handlegg. Ákærða Kara Dröfn var yfirheyrð hjá lögreglu um sakarefnið 27. október sl. Kvaðst hún muna eftir atvikinu við Sundhöllina. Kvaðst hún hafa séð að auðvelt myndi að taka töskuna af konunni og látið verða af því. Hafi hún komið aftan að konunni og þrifið í töskuna. Hún kvaðst ekki hafa séð að konan félli við þetta. Minnti hana að aðeins hefði verið sunddót í töskunni og hún fleygt henni. Hefði þetta verið skyndileg hugdetta hennar og meðákærði, sem með henni var, hefði engan þátt átt í þessu. Hún sagði konuna ekki hafa reynt að verjast. Ákærði X var yfirheyrður um atvikið hjá lögreglu 4. nóvember sl. Kvaðst hann ekki muna eftir því enda verið undir miklu fíkniefnaáhrifum á þessum tíma. Aðalmeðferð málsins Ákærði X segir þau Köru Dröfn hafa verið á gangi hjá Sundhöllinni í umrætt sinn og þá verið í fráhvörfum. Hafi Kara Dröfn hlaupið á eftir einhverri konu og hrifsað af henni veskið. Konan hafi fallið við þetta og kveðst ákærði hafa hlaupið á eftir Köru Dröfn. Ekki hafi þau verið búin að ræða um það áður að ræna konuna. Hafi þetta verið „skyndiákvörðun hjá tveimur fíklum á götunni að redda sér næsta skammti“. Hann segir svo þegar hann er spurður út í þetta nánar að þetta hafi verið skyndiákvörðun Köru Drafnar. Hann segir að engu ofbeldi hafi verið beitt við konuna. Ákærða Kara Dröfn segir þau meðákærða hafa verið á gangi við Sundhöllina og hafi hún þá tekið eftir konu fyrir framan þau og hún ákveðið að hlaupa að henni. Hafi hún gripið veskið sem konan var með og hlaupið áfram. Hafi konan haldið fast í veskið og dottið við það að ákærða tók það af henni. Ákærða segir það vera rangt að tveir hafi komið hlaupandi að henni. Hafi hún ein hlaupið að konunni en meðákærði komið hlaupandi ekki langt á eftir. Hún segir að þau hafi bæði notið ávinnings af þessu broti. Aðspurð um þetta tilvik, sem önnur, segir ákærða að þau X hafi ekki verið sérstaklega að leita að rosknum konum til þess að ræna og hafi hún gert þetta þegar tækifærið gafst, enda sé þetta auðveld leið til þess að afla sér fjár. H hefur komið fyrir dóm og skýrt frá því að hún hafi verið á leið heim til sín á [...] frá sundhöllinni. Hafi þá skyndilega einhver sprottið fram og kippt af henni sundtöskunni. Virtist henni að þar ættu í hlut strákur og stelpa. Kveðst hún hafa fallið fram yfir sig og ekki getað horft á eftir þeim en segir þó að fólkið hafi hlaupið niður [...]. Ekki hafi annað verið í töskunni en sundföt, húslyklar og sundspjaldið en það hafi dottið úr töskunni við árásina. Aðspurð segir hún að henni hafi hvorki verið hrint né hún verið slegin. Q lögreglumaður hefur skýrt frá því að kona sem hafði verið rænd hafi sagt þeim lögreglumönnunum sem komu á vettvang að stúlka hefði tekið af henni veski og hlaupið á brott með það. Þá hafi komið fram hjá henni að tvennt hefði komið þarna við sögu og karlmaðurinn haldið sig til hlés. Konan hafi verið hrufluð og virtist slegin yfir því sem gerst hafði. Hún hafi þó verið í góðu jafnvægi. P, lögreglumaður segist hafa hitt konuna eftir atvikið. Hafi hún verið skelkuð og sagt að einhver hefði hrifsað tösku af henni en lítil verðmæti hefðu verið í henni. Þarna hefði verið um tvo einstaklinga að ræða. Þá hafi hún sagst hafa dottið. Ekki muni hann að segja meira frá þessu en vísar til skýrslu sinnar sem hann les og staðfestir. Minnir hann að konan hafi sagt að hún hefði dottið við það að togað var í töskuna. Niðurstaða Ákærða Kara Dröfn sagði við yfirheyrslu hjá lögreglu að hún hefði komið aftan að konunni og þrifið í veskið og ekki hafa séð að konan félli við þetta. Þá hefði þetta verið skyndileg hugdetta hennar einnar. Fyrir dómi hefur hún borið á sama veg en jafnframt sagt að konan hefði haldið fast á móti og því dottið þegar hún reif af henni töskuna. Þá segir hún þau X bæði hafa notið ávinnings af þessu. Fyrir dómi hefur ákærði X annars vegar sagt að um skyndiákvörðun tveggja fíkla hafi verið að ræða en hins vegar að þetta hafi verið ákvörðun Köru Drafnar einnar og þau ekki haft samráð um þennan verknað áður. H segir einhvern hafa komið og kippt af henni töskunni og að í hlut ættu strákur og stelpa. Hún kveðst þó ekki hafa séð fólkið. Þrátt fyrir þennan framburð vitnisins telur dómurinn það ósannað gegn framburði beggja ákærðu að þau hafi saman veist að H og tekið af henni töskuna. Þá telur dómurinn það einnig ósannað gegn framburðum þeirra beggja að X hafi verið í ráðum um það að Kara Dröfn veittist að H til þess að taka af henni töskuna. Aftur á móti er sannað með framburðum þeirra að það verk vann Kara Dröfn ein. H kveðst hafa fallið fram fyrir sig þegar taskan var hrifsuð af henni og Kara Dröfn segir konuna hafa haldið fast í hana og dottið við það að hún hrifsaði töskuna til sín. X segir einnig konuna hafa dottið við það að Kara Dröfn reif af henni töskuna. Álítur dómurinn sannað með framburði ákærðu beggja svo og vætti H að ákærða hafi beitt umtalsverðu afli við að rífa af henni töskuna og álítur dómurinn það vera ofbeldi í skilningi 252. gr. almennra hegningarlaga. Með þessu athæfi hefur ákærða gerst sek um rán en sýkna ber meðákærða af því broti. Eftir H var haft í símtali við lögreglu að hún hefði marist talsvert á handlegg. Hún mun þó ekki hafa leitað til læknis eftir atburðinn og ekki var hún spurð út í áverka sem hún kynni að hafa fengið við árásina við meðferð málsins fyrir dómi. Verður því engu slegið föstu um það í málinu. Fram er komið í málinu að í töskunni voru einungis sundföt og lyklar og að Kara Dröfn fleygði henni eftir að hafa skoðað innihaldið. Ekki er neitt komið fram í málinu sem bendir til þess að meðákærði hafi haft töskuna með höndum eða notið ávinnings af brotinu. Kemur því ekki til álita að sakfella hann fyrir hylmingu. IV. Samkvæmt staðfestri lögregluskýrslu R barst tilkynning um það til lögreglu kl. 15:54 föstudaginn 21. október sl. að reynt hefði verið að ræna konu við [...]. Þegar þangað kom hittu lögreglumenn I fædda 1935, sem sagði þeim að hún hefði verið á gangi eftir gangstétt sunnan við Íslandsbanka við Kirkjusand ásamt 6 ára barnabarni sínu. Hefði stúlka komið upp að þeim og hrifsað í tösku sem hún hélt á. Hefði hún ekki viljað sleppa taki á veskinu og stúlkan þá togað í veskið svo að hún féll við og lenti á vinstri öxl. Karlmaður og kona sem voru þarna nærstödd hefðu komið hlaupandi henni til aðstoðar. Hefði stúlkan þá sleppt takinu og hlaupið í bíl sem hefði ekið með hana á brott. Meðal gagna málsins er staðfest vottorð K læknis á slysadeild Fossvogsspítala. Kemur þar fram að I hafi verið brotin á tveimur rifjum vinstra megin og hafi hún jafnframt kvartað um eymsli í vinstri öxlinni. Ákærða Kara Dröfn var yfirheyrð um þetta atvik hjá lögreglu 1. nóvember sl. og kvaðst hún ekki muna eftir því. Hún segist hafa verið í mikilli neyslu á þessum tíma. Ákærði var yfirheyrður um þetta atvik 27. október sl. Kvaðst hann hafa farið á bíl í bankann til þess að reyna að fá yfirdrátt. Hefði meðákærða verið með honum í bílnum og þegar þangað var komið hefði hún farið úr bílnum og horfið. Hefði hún svo komið aftur í bílinn þegar hann hafði lokið erindi sín í bankanum og var byrjaður að aka. Hefði hún sagt að hún hefði ekki getað náð veskinu. Sjálfur kvaðst hann ekki hafa séð það sem gerðist. Hefði hann ekki átt neinn þátt í þessu. Aðalmeðferð málsins Ákærði X segir að þau Köru Dröfn hafi vantað fíkniefni og hann ákveðið að fara í bankann á Kirkjusandi til þess að fá yfirdráttarheimild á reikning sinn. Hafi Kara Dröfn farið með honum og þau farið bæði inn í bankann í þessum erindum. Honum hafi verið synjað og hann rokið í fússi út í bíl sem þau höfðu komið á. Kara Dröfn hafi orðið eftir inni í bankanum en svo komið út og gengið í aðra átt. Stuttu seinna hafi hún komið hlaupandi að bílnum og sagt honum að aka á brott sem hann hafi gert. Hafi hún sagst hafa reynt að hrifsa veski af gamalli konu en ekki náð því. Hann segir það vera rangt sem hann sagði hjá lögreglu að Kara Dröfn hefði setið í bílnum og farið úr honum. Hann segist hafa verið búinn að gleyma þessu atriði þegar hann gaf skýrsluna vegna fíkniefnaneyslu. Hafi Kara Dröfn ekki farið inn í bílinn í millitíðinni. Hann kveðst ekki hafa áttað sig á því hvað Kara Dröfn ætlaði að gera þegar hann sá á eftir henni og hafi hann ekki séð til konunnar. Hann segir framburð sinn um þetta hjá lögreglu ekki vera réttan. Hann hafi hinsvegar þóst vita hvað gerst hefði þegar hann sá Köru Dröfn koma hlaupandi að bílnum. Hafi hún sest inn í bílinn og sagt að skyldi aka á brott. Hafi hún aðspurð sagst hafa reynt að hrifsa veski af konu. Hann kannast við að hafa ekið bílnum til móts við Köru Dröfn þegar hún kom hlaupandi. Hann hafi svo ekið með hana á brott. Hann segir þau ekki hafa verið undir áhrifum fíkniefna þegar þetta gerðist. Ákærða Kara Dröfn kveðst hafa farið í bankann með X sem hafi reynt að fá þar yfirdráttarheimild. Hafi honum verið synjað og hún reynt það einnig og verið synjað. Hafi X farið út í bíl meðan hún reyndi þetta en þegar hún kom út úr bankanum hafi hún séð konu í fjarska og hlaupið á eftir konunni. Hafi hún komið aftan að konunni og kippt í veskið. Hafi konunni brugðið mjög og hún dottið. Hafi hún ekki náð veskinu af konunni og hlaupið á brott og í bílinn hjá meðákærða sem hafi komið akandi á móti henni. Hún segist hafa verið búin að sjá að drengur var hjá konunni. Aðspurð um þetta tilvik, sem önnur, segir ákærða að þau X hafi ekki verið sérstaklega að leita að rosknum konum til þess að ræna og hafi hún gert þetta þegar tækifærið gafst, enda sé þetta auðveld leið til þess að afla sér fjár. I hefur komið fyrir dóm og skýrt frá því að hún hafi verið á gangi með 6 ára barnabarni sínu í umrætt sinn rétt hjá bankanum. Hafi hún þá séð stúlku sem virtist vera að svipast um eftir húsi og virtist ætla að spyrja vitnið til vegar. Skyndilega hafi hún ráðist að henni og reynt að ná veskinu sem hún var með. Hafi orðið úr þessu stympingar þannig að þær toguðust á um veskið en handfangið á því hafi verið vafið um hönd hennar. Sérstaklega aðspurð kveðst hún ekki gera sér grein fyrir því hvort henni var hrint eða fæti brugðið fyrir hana en hún hafi skollið til jarðar í þessum stympingum um veskið og beinbrotnað. Barnið hafi orðið hrætt og farið að hágráta en stúlkan hafi hlaupið á brott. S starfsmaður Íslandsbanka á Kirkjusandi kveðst hafa verið á leið úr vinnu og þá heyrt óp og séð að þar skammt frá hafi einhver verið að toga í tösku gamallar konu sem lá í götunni. Hafi sá sem í hlut átti hlaupið yfir á bílastæðið og sest þar inn í bíl sem hafi ekið á brott. Hún hafi náð að taka mynd af bílnum. Hjá gömlu konunni hafi verið grátandi barn. T kveðst hafa verið á leið úr vinnu og þá séð útundan sér hreyfingu og svo þrjá einstaklinga, gamla konu, ungan dreng og þann þriðja. Hafi eitthvað verið á seyði þar og hann hlaupið til og séð að þriðji einstaklingurinn var að rífa veski af konunni, sem hafi fallið í götuna, eins og hún hefði verið toguð niður. Viðkomandi hafi haldið áfram að toga í veskið en konan ekki sleppt og árásarmaðurinn hafi gefist upp við þetta og hlaupið á brott. Bíll hafi ekið framhjá og horfið sjónum en mynd hafi náðst af honum. Hann segir drenginn hafa verið grátandi. R, lögreglumaður hefur skýrt frá því að þeir lögreglumennirnir hafi farið heim til konunnar og rætt við hana. Hafi hún sagst hafa fallið í götuna við það að reynt hefði verið að rífa veskið úr hendi hennar. Minnir hana að konan hafi sagt að hún hefði haldið svo fast í töskuna að þegar rifið var í hana hefði hún dottið. K læknir hefur staðfest vottorð sitt. Hann segir konuna hafa leitað til slysadeildar þremur dögum eftir atvikið. Hafi tölvusneiðmynd sýnt ótilfært brot á tveimur rifjum vinstra megin. Taki það 4 – 8 vikur fyrir slíkan áverka að gróa. Læknirinn kveðst ekki hafa skoðað konuna en hafa gert vottorðið eftir sjúkraskrá. Niðurstaða Ákærða Kara Dröfn játar að hafa hlaupið að I og reynt að rífa af henni veski hennar. Þá kannast hún við að konan hafi fallið við þetta. Jafnframt kveðst hún hafa hætt við að reyna að taka veskið og hafa hraðað sér í bílinn hjá meðákærða. I og T ber saman um það einnig að I hafi fallið við það að rifið var í veski hennar og S kveðst hafa séð þar sem konan lá og stúlka var að toga í tösku hennar. Þessar skýrslur hafa ennfremur stoð af áverkavottorðinu í málinu. Með vísan til alls þess er óhætt að slá því föstu að ákærða hafi beitt umtalsverðu afli við að rífa af veskið af I og álítur dómurinn það vera ofbeldi í skilningi 252. gr. almennra hegningarlaga. Með þessu athæfi hefur ákærða gerst sek um ránstilraun. Fram er komið að ákærði X var ekki nærstaddur þegar ráðist var á konuna. Ber ákærðu saman um það að þau hafi átt það erindi í bankann að sækja um yfirdrátt en verið synjað um hann. Hafi þau farið þaðan út hvort í sínu lagi, X sest út í bílinn sem þau höfðu komið á en Kara Dröfn gengið í aðra átt og fengið þá hugmynd að ræna konuna þegar hún sá hana. Þessum framburði ákærðu hefur ekki verið hnekkt og því ekki heldur, að X hafi ekki vitað um ránstilraunina fyrr en hann sá meðákærðu koma hlaupandi að bílnum og þá þóst vita hvað gerst hefði. Þeim ber saman um það að þau hafi svo ekið á brott í bílnum sem þau höfðu komið á. Telst vera ósannað að ákærði hafi átt beinan þátt í broti meðákærðu eða hlutdeild í því. Ber að sýkna hann af ákæru fyrir ránstilraun. Fyrir liggur að Kara Dröfn hafði ekkert upp úr krafsinu og getur ákærði því hvorki talist hafa haldið ólöglega hlut eða öðru verðmæti úr brotinu, tekið þátt í ávinningnum af því, aðstoðað meðákærðu til þess að halda honum né stuðlað að því á annan hátt, að halda við ólöglegum afleiðingum brotsins. Kemur því ekki til álita að sakfella hann fyrir brot gegn 254. gr. almennra hegningarlaga. Viðurlög og sakarkostnaður Ákærði X, sem nú sætir gæsluvarðhaldi, segist sækja AA-fundi reglulega í varðhaldsvistinni og hitta auk þess ráðgjafa sinn í vímumálum vikulega. Ætli hann að reyna að halda sig frá óreglu, eins og honum hefði tekist að gera í tvö og hálft ár áður en hann féll og lagðist aftur í afbrot. Þá kveðst hann iðrast mjög brota sinna. Ákærði á að baki langan brotaferil. Hann hlaut 12 refsidóma á tímabilinu 1997 til 2007 fyrir margvísleg brot, einkum hegningar- og ávana- og fíkniefnalög. Þar á meðal eru tveir dómar fyrir rán (annar þeirra fyrir 18 ára aldur), þrír fyrir líkamsárás, (tveir þeirra fyrir 18 ára aldur) og sex dómar fyrir önnur auðgunarbrot. Ákærði hefur nú verið sakfelldur fyrir ránsbrot og mörg önnur auðgunarbrot, auk annars. Ber að dæma hann til þess að sæta fangelsi í 18 mánuði. Frá refsingu ákærða ber að draga gæsluvarðhald sem hann gefur sætt frá 27. október 2011, samtals 90 daga. Ákærða Kara Dröfn segist hafa lagst inn á geðdeild eftir þessa brotahrinu og hafi hún síðan haldið sig frá fíkniefnum. Þá sæki hún reglulega bindindisfundi hjá AA. Ákærðu hefur ekki verið refsað áður og hún hefur skýlaust játað brot sín. Þá er til þess að líta að fengurinn úr ránsbrotunum var ýmist lítill eða enginn. Ákærða hefur nú verið sakfelld fyrir tíu hegningarlagabrot. Ránsbrotin voru ófyrirleitin og beindust að rosknum konum sem lítið viðnám gátu veitt. Þá var þeim auk þess hætt við meiðslum, eins og raunin varð á. Þykir refsing hennar hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Dæma ber ákærða X til þess að sæta sviptingu ökuréttar í 3 ár frá dómsbirtingu að telja. Dæma ber ákærða X til þess að greiða verjanda sínum, Stefáni Karli Kristjánssyni hdl., 740.450 krónur í málsvarnarlaun, sem dæmast með virðisaukaskatti. Þá ber að dæma ákærðu Köru Dröfn til þess að greiða verjanda sínum, Kristjáni Stefánssyni hrl., 376.500 krónur í málsvarnarlaun, sem einnig dæmast með virðisaukaskatti Dæma ber að annar sakarkostnaður skiptist sem hér segir: Ákærða Kara Dröfn greiði 31.050 krónur, ákærðu bæði óskipt 31.050 krónur og loks greiði ákærði X 220.895 krónur. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, X, sæti fangelsi í 18 mánuði. Frá refsingu ákærða dregst 90 daga gæsluvarðhaldsvist. Ákærða, Kara Dröfn Ásgeirsdóttir, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákærði X sæti sviptingu ökuréttar í 3 ár frá dómsbirtingu að telja. Ákærði X greiði verjanda sínum, Stefáni Karli Kristjánssyni hdl., 740.450 krónur í málsvarnarlaun og ákærða Kara Dröfn greiði verjanda sínum, Kristjáni Stefánssyni hrl., 376.500 krónur í málsvarnarlaun. Ákærða Kara Dröfn greiði 31.050 krónur í annan sakarkostnað, ákærðu óskipt 31.050 krónur og loks greiði ákærði X 220.895 krónur.
Mál nr. 58/2007
Verksamningur Dagsektir
Með skriflegum verksamningi 2. mars 2004 tók J ehf. að sér jarð- og lagnavinnu á tveimur lóðum við Klettháls í Reykjavík fyrir B. J ehf. krafði B um greiðslu samtals 8.128.835 króna fyrir verkið með tveimur reikningum síðsumars 2004. B greiddi 2.000.000 krónur inn á verkið en taldi sig eiga gagnkröfu vegna dagsekta sem ættu að koma til frádráttar verklaunum. Höfðaði J ehf. mál til greiðslu mismunarins. Ágreiningur aðila laut að því hvort og þá að hvaða marki J ehf. hefði átt rétt á framlengingu umsamins verktíma vegna tíu nánar tilgreindra atriða auk þess sem þá greindi á um túlkun samnings aðila um fjárhæð dagsekta ef verkkaupi gat látið vinna önnur verk á lóðunum fyrir verklok. Talið var að J ehf. hefði uppfyllt nægilega tilkynningarskyldu sína samkvæmt grein 24.3 í ÍST 30, sem vísað hafði verið til í samningi aðila, varðandi sjö af þessum atriðum. Með vísan til matsgerðar, sem ekki hafði verið hnekkt með yfirmati, og að teknu tilliti til nokkurra breytinga, var fallist á að J ehf. hefði átt rétt á að verktími vegna vinnu við aðra lóðina yrði framlengdur í 17,6 daga og 11,6 daga vegna hinnar lóðarinnar. Ekki var talið unnt að víkja frá ákvæði í sérskilmálum samningsins um fjárhæð dagsekta þó að B kynni að hafa getað látið vinna önnur verk á lóðunum fyrir verklok J ehf., enda þar kveðið á um að upphæðin væri óháð því hvort og hvernig verkkaupi hagnýtti sér verkið. Námu dagsektir samkvæmt samningi aðila samtals 7.490.000 krónum og kom sú fjárhæð til frádráttar reikningsfjárhæðum. Var B því dæmdur til að greiða J ehf. 638.835 krónur með dráttarvöxtum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. janúar 2007. Hann krefst aðallega sýknu en til vara lækkunar á kröfu stefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Með skriflegum verksamningi 2. mars 2004, að loknu lokuðu útboði, tók stefndi að sér fyrir áfrýjanda jarð- og lagnavinnu á lóðunum nr. 2 og 11 við Klettháls í Reykjavík. Er meðal annars tekið fram í samningnum að verkið skuli unnið í samræmi við útboðsgögn og verkáætlun stefnda, sem áfrýjandi hafi samþykkt. Í útboðs- og verkskilmálum, sem aðilar eru sammála um að verið hafi hluti verksamningsins, er tekið fram að lóðin Klettháls 2 sé um 16.000 fermetrar að flatarmáli en lóðin Klettháls 11 um 6.000 fermetrar. Á lóðunum sé fyrirhugað að skapa aðstöðu fyrir nokkrar bílasölur með því að reisa þar fjögur 240 fermetra hús en að öðru leyti verði lóðirnar malbikaðar og nýttar sem stæði fyrir sölubíla. Þeim verkáfanga, sem boðinn sé út, tilheyri útgröftur úr lóðunum öllum og undirbygging undir malbik, lagning holræsalagna og ídráttarröra fyrir vatnsheimtaugar frá lóðamörkum að einstökum húsum. Skuli allri vinnu við lóð nr. 11 vera lokið fyrir 15. apríl 2004 og verkinu að fullu eigi síðar en 1. maí 2004. Í útboðs- og verkskilmálunum er tekið fram að meðal útboðsgagna sé ÍST 30, 5. útgáfa dags. 15. júlí 2003, en staðall þessi hefur að geyma almenna útboðs- og samningsskilmála um verkframkvæmdir. Segir að staðallinn skuli gilda um verkið með þeim viðaukum og breytingum sem sérstaklega eru taldar. Í upptalningunni sem fylgir er sá háttur hafður á að sérskilmálunum eru gefin sömu greinanúmer og gilda um samsvarandi efni í staðlinum. Í 24. kafla staðalsins, sem ber heitið „Frestir - tafabætur (dagsektir)“, er að finna almenn ákvæði um fresti til að skila verki, meðal annars í grein 24.2 um tilefni þess að verktaki geti krafist framlengingar á fresti. Grein 24.3 hljóðar svo: „Ef verktaki telur sig eiga rétt á framlengingu á fresti skal hann tafarlaust senda verkkaupa rökstudda tilkynningu um það. Í tilkynningu skal rökstutt að töfin hafi hlotist af þeim atvikum sem verktaki ber fyrir sig.“ Þá er í grein 24.5 í staðlinum fjallað um tafabætur. Fylgja þeirri grein fjórar undirgreinar með númerum 24.5.1 til 24.5.4. Í fyrrnefndum sérskilmálum í útboðs- og verkskilmálum vegna verksins er að finna grein 24.5 þar sem segir: „Ljúki verktaki ekki verkinu á tilskildum tíma skal hann greiða verkkaupa tafabætur. Upphæð tafabóta fyrir hvorn verkáfanga skal vera kr. 50.000.- fyrir hvern almanaksdag sem verklok þess áfanga dragast fram yfir tilskilinn skiladag, óháð því hvort og hvernig verkkaupi hagnýtir sér verkið.“ Þá er þess að geta að í grein 13.2.2 í ÍST 30 er að finna svofellt ákvæði: „Ef framkvæmdir hafa tafist miðað við gildandi verkáætlun ber verktaka að leggja fram nýja áætlun til samþykkis, óháð orsökum tafar. Þetta samþykki leysir ekki aðila undan skyldum sínum samkvæmt öðrum greinum þessa staðals.“ Loks skal nefnt að í grein staðalsins 24.5.4 kemur fram að gjaldfallnar tafabætur geti verkkaupi dregið af síðari greiðslum til verktaka. II. Meðal gagna málsins eru fundargerðir 18 verkfunda sem haldnir voru á tímabilinu 2. mars til 23. september 2004. Áfrýjandi og Sigurður Sigurðsson fyrirsvarsmaður stefnda mættu á alla fundina. Þar voru einnig ávallt mættir eftirlitsmenn áfrýjanda með verkinu og aðrir menn sem því tengdust eftir atvikum hverju sinni. Í fundargerð 3. verkfundar 16. mars 2004 var meðal annars skráð: „Verkkaupi óskar eftir því að framlögð verkáætlun verktaka verði endurskoðuð vegna atriða í henni sem ekki ganga upp. Verktaki mun ganga í það verk.“ Sama bókun var endurtekin orðrétt á 4. verkfundi 23. mars 2004. Á 5. verkfundi 30. mars 2004 var bókað: „Verktaki lagði fram endurskoðaða verkáætlun.“ Þessi endurskoðaða áætlun er meðal gagna málsins. Þar er að finna svohljóðandi texta: „Framlenging: Vatnselgur 7 dagar. Fylling að streng 5 dagar. Uppúrtekt vegna strengs 6 dagar.“ Þetta eru samtals 18 dagar. Ekki er gefin sérstök skýring á þessum atriðum í áætluninni. Í öðrum málsgögnum kemur fram að fyrsti liðurinn sé vegna tafa á verkinu sem orðið hafi vegna mikilla rigninga á tímabilinu 6. - 16. mars 2004, en hinir tveir vegna aukaverka í tengslum við háspennustreng sem legið hafi um lóðina Klettháls 2 en verið fluttur til af starfsmönnum Reykjavíkurborgar. Af næstu verkfundargerðum verður ráðið að framgangur verksins hafi ekki orðið sá sem samningur gerði ráð fyrir. Í fundargerð 8. verkfundar 27. apríl 2004 er bókað svo um skiladag: „Verkkaupi benti á að komið væri fram yfir fyrirskrifaðan skiladag Klettháls 11 og einsýnt væri að skiladagur Klettháls 2 stæðist ekki heldur útboðskröfu. Verkkaupi áskilur sér rétt til að beita dagsektum og óskaði eftir greinargerð frá verktaka um hugsanlega framlengingu á verktíma sem hann teldi sig eiga rétt á.“ Á 9. verkfundi 4. maí 2004 er bókað að greinargerð sú sem verkkaupi hafi óskað eftir að verktaki skilaði hafi ekki verið lögð fram, að verkkaupi ítrekaði athugasemdir sínar varðandi slaka framvindu verksins og áskildi sér rétt til að grípa inn í verkið teldi hann það verkinu til framdráttar. Næsti verkfundur var haldinn 18. maí 2004. Þá var bókað að lögð væri fram greinargerð stefnda, „um þá framlengingu á verktíma sem verktaki telur sig eiga rétt á.“ Í greinargerðinni eru tekin upp þau þrjú atriði sem nefnd höfðu verið í hinni endurskoðuðu verkáætlun 30. mars 2004 með samtals 18 tafadögum. Síðan eru nefndir fjórir liðir til viðbótar. Í fyrsta lagi hafi orðið töf um 17 daga vegna stækkunar á lóð nr. 11. Í öðru lagi er nefnd „uppúrtekt og fylling í púða undir hús ásamt greftri fyrir undirstöðum“ og talið að við bætist 28 dagar af þessu tilefni. Vegna fyllingar inn í sökkla húsa er nefnd 17 daga framlenging og einn dagur vegna leitar að vatnslögnum sem ekki hafi verið til staðar. Í lok greinargerðarinnar segir að niðurstaðan sé sú „að verktaki á rétt á framlengingu verksins um 81 almanaksdag sem þýðir að verkkaupa ber að framlengja verktíma sem því nemur.“ Þess er næst að geta, að á 12. verkfundi 9. júní 2004 var bókað að áfrýjandi hafi ákveðið að taka við lóð nr. 11 þó að stefndi hafi ekki lokið verki sínu við hana. Á 13. fundi 18. júní 2004 var svo lagt fram álit eftirlitsmanns áfrýjanda á „hugsanlegri framlengingu sem verktaki ætti rétt á.“ Væri ákveðið að aðilar skoðuðu álitið til næsta fundar. Í þessu áliti var tekin afstaða til liðanna sjö, sem stefndi hafði tilgreint í greinargerðinni 18. maí 2004, og þeim dögum sem eftirlitsmaðurinn taldi að „hægt sé að samþykkja - með góðum vilja“ skipt á lóðirnar tvær. Þar er fallist á þrjá tafadaga vegna vatnselgs í lið nr. 1 og þeim skipað á lóðina Klettháls 11. Vegna liða nr. 2 og 3 eru samþykktir sex dagar á lóðina Klettháls 2. Síðan eru vegna liða nr. 4 - 7 í greinargerð stefnda frá 18. maí samþykktir sjö dagar í viðbót vegna lóðar nr. 11 og níu dagar vegna lóðar nr. 2. Þannig vildi eftirlitsmaðurinn samþykkja samtals 10 daga í framlengingu vegna lóðar nr. 11 og 15 daga vegna lóðar nr. 2. Á 14. verkfundi 14. júlí 2004 var bókað að verkkaupi teldi að verktaki væri farinn að vanrækja verkið og að verktaki viðurkenndi að hann væri kominn í „önnur verk þessu ótengd.“ Þá er bókað: „Verkkaupi gerir þá kröfu að verktaki gangi strax í að ljúka verkinu og ljúki því í næstu viku. Verktaki áætlar að hann geti lokið verkinu fyrir 1. ágúst n.k.“ Þá var skráð að stefndi væri enn með „í skoðun af sinni hálfu“ álit eftirlitsmanns áfrýjanda á „hugsanlegri framlengingu sem verktaki ætti rétt á.“ Næsti verkfundur var haldinn 27. júlí 2004. Þá var bókað að stefndi hefði ekkert unnið við verkið undanfarnar tvær vikur utan lítillega í lögnum. Áfrýjandi ítrekaði „yfirlýsingu sína frá síðasta fundi um að verktaki sé farinn að vanrækja verkið.“ Þá var gerð svofelld bókun um dagsektir: „Lögð var fram áætlun um áfallnar dagsektir til 26. júlí og er niðurstaða hennar 5.8 Mkr. Er í þeirri áætlun miðað við að verktaki eigi rétt á framlengingu samkvæmt áliti (eftirlitsmanns áfrýjanda) sem lagt var fram á verkfundi 18. júní s.l. og verktaki hefur ekki gert athugasemd við. Sigurður sagði að málið væri enn í skoðun, það hefði dregist vegna sumarleyfis tæknimanns síns, sem væri að ljúka, og myndi hann skila greinargerð um dagsektirnar eftir yfirferð þessara gagna.“ Á þessum fundi afhenti áfrýjandi stefnda bréf þar sem honum var gefinn frestur til 10. ágúst 2004 til að ljúka verkinu, en að öðrum kosti myndi áfrýjandi rifta verksamningi. Af hálfu stefnda kom fram að hann hefði átt í erfiðleikum með að fá afgreidda olíu á tæki sín og fyllingarefni í námum vegna skulda. Taldi hann að þau vandamál myndu leysast þennan sama dag og myndi hann þá hefjast handa við verkið samstundis. Kvaðst hann myndu ljúka verkinu fyrir tilskilinn tíma og „aðspurður vildi hann ekki segja sig frá því.“ Í fundargerðum 16. og 17. verkfunda sem haldnir voru 16. og 27. ágúst 2004 kemur fram að stefndi hafði ekki ennþá lokið verkinu. Í framburði Þorgeirs Guðmundssonar eftirlitsmanns áfrýjanda fyrir héraðsdómi kom meðal annars fram að til mánaðarmóta ágúst og september hafi verið unnið við að þjappa og þjöppuprófa á lóðinni Klettháls 2. Í byrjun september hafi lagnir verið myndaðar og fram komið gallar í þeim sem stefndi hafi lagfært. Stefndi hafi lokið þessum viðgerðum 20. september 2004. Í málinu er að finna gögn sem benda til þess að stefndi teldi sig hafa lokið viðgerðunum 16. september 2004. Síðasti verkfundurinn, sá 18. í röðinni, var haldinn 23. september 2004. Var þá bókað að verktaki hefði nú lagfært galla í lögnum og hafi því verki lokið 20. september 2004. Verkinu teldist því lokið. Var bókað að ágreiningur væri með aðilum um „beitingu dagsekta.“ Áfrýjandi, Þorgeir Guðmundsson eftirlitsmaður hans og Sigurður Sigurðsson fyrirsvarsmaður stefnda rituðu nöfn sín undir þessa fundargerð. III. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi lét stefndi dómkveðja matsmann til að meta tiltekin atriði, sem hann taldi leiða til framlengingar á verktíma. Verður við það að miða að forsendur fyrir matinu séu þær sem fjallað er um í grein 24.2 í ÍST 30, þar sem kveðið er á um tilefni þess að verktaki geti krafist framlengingar á verktíma. Þau atriði sem mat beindist að eru tilgreind í héraðsdómi í töluliðum 1 - 10 og niðurstöður matsmannsins um hvern og einn þeirra. Liðir nr. 1 - 3 eru þeir sömu og fram höfðu komið í hinni endurskoðuðu verkáætlun sem stefndi lagði fram á verkfundinum 30. mars 2004 og getið var að framan. Liðir nr. 4 - 7 eru þeir sömu og bæst höfðu við í greinargerð stefnda sem lögð var fram á fundinum 18. maí 2004. Liðir nr. 8 - 10 voru nýir og verður ekki séð að þeirra hafi nokkurn tíma verið getið á verkfundum meðan á verkinu stóð. Í héraðsdómi er greint frá niðurstöðu matsmanns um hvern og einn þessara liða og 20% styttingu á tafadögum sem hann taldi eðlilega vegna svonefndra samlegðaráhrifa við mat á framlengingartíma. Auk þess að biðja um mat á framangreindum atriðum tók matsbeiðandi fram í matsbeiðni að hann teldi að endurskoða hafi átt ákvæði verksamnings um tafabætur, þar sem sá hluti verksins er laut að vinnu við grunnana (þar sem húsin fjögur skyldu rísa) hafi verið tekinn út og tekinn í notkun innan skilafrestsins. Hefði matsbeiðandi í bréfi til áfrýjanda talið sig eiga rétt á lækkun dagsekta um helming vegna þessa og væri þess farið á leit að matsmaður legði mat á hversu mikið skyldi lækka dagsektir af þessu tilefni. Í héraðsdómi kemur fram að matsmaður leysti úr þessu verkefni með því að fella alveg niður dagsektir vegna Klettháls 11 og lækka fjárhæð dagsekta vegna Klettháls 2 úr 50.000 krónum í 30.000 krónur fyrir hvern almanaksdag. Í hinum áfrýjaða dómi eru niðurstöður matsmannsins lagðar til grundvallar með breytingum varðandi 6. lið matsgerðarinnar. Stefndi vill una þeirri niðurstöðu en áfrýjandi ekki. IV. Aðilar málsins deila ekki um fjárhæð reikninga stefnda vegna verksins. Deila þeirra einskorðast við dagsektirnar, það er að segja hversu háa fjárhæð áfrýjandi megi draga frá fjárhæðum reikninganna vegna dagsekta. Báðir málsaðilar byggja kröfur sínar á túlkun samningsskilmálanna sem í gildi voru í lögskiptum þeirra en ekki á því að víkja beri þeim til hliðar með tilvísan til settra lagaákvæða. Kemur það því ekki til athugunar við úrlausn málsins. Málsástæðum aðila er að öðru leyti nægilega lýst í hinum áfrýjaða dómi. Hér á eftir verður leyst úr þessum ágreiningsefnum. 1. Fallist verður á með stefnda að með breyttri verkáætlun 30. mars 2004 og greinargerð 18. maí sama ár teljist hann hafa uppfyllt nægilega tilkynningarskyldu sína sem kveðið er á um í ÍST 30 grein 24.3 sem tekin var upp að framan. Er þá haft í huga að aðilar héldu reglulega verkfundi, þar sem fjallað var um verkið og framgang þess. Á þessa fundi var ávallt mætt af hálfu beggja auk þess sem eftirlitsmaður áfrýjanda var jafnan mættur. Verður að leggja til grundvallar að áfrýjanda hafi verið kunnugt um þau atriði sem hér um ræðir á svipuðum tíma og þau komu upp. Þetta leiðir ekki til þess að hin formlega tilkynningarskylda stefnda samkvæmt grein 24.3 hafi fallið niður heldur verða ekki gerðar jafnstrangar kröfur til þess hversu fljótt tilkynningar hafi þurft að koma fram. 2. Stefndi hefur ekki leitt sönnur að því að hann hafi á verktímanum tilkynnt um þau atriði sem fjallað var um í liðum nr. 8 - 10 í matsgerð. Hann getur því ekki byggt á því að hann eigi rétt til framlengingar verktíma vegna þeirra. 3. Um matsliði nr. 1 - 3 segir í matsgerð að ekki verði ráðið af gögnum málsins að umsjónarmaður (eftirlitsmaður) hafi gert athugasemdir við mat það sem stefndi lagði á þetta sjálfur og fólst í breyttri verkáætlun hans sem lögð var fram á verkfundi 30. mars 2004. Allt að einu verður ekki betur séð en matsmaður leggi sjálfstætt mat á réttmæti þeirrar framlengingar sem fólst í hinni endurskoðuðu verkáætlun, þar sem hann tekur til athugunar efnisatriði sem henni lágu til grundvallar og lýsir sig sammála henni. Matsgerðinni hefur ekki verið hnekkt. Verður því fallist á með stefnda að hann eigi rétt á þeirri 18 daga framlengingu á verktíma sem þarna er metin. Þessum dögum er í matsgerðinni skipt á verkhlutanna þannig að 15 dagar eru taldir tilheyra lóð nr. 2 og 3 dagar lóð nr. 11. Stefndi hefur lýst því að hann felli sig við þetta. Verður þessi niðurstaða því staðfest. 4. Niðurstaða matsmanns um matsliði nr. 4 - 7 er sú að framlenging vegna lóðar nr. 2 sé 15 dagar en 13,5 dagar vegna lóðar nr. 11. Í forsendum hins áfrýjaða dóms er þessi tími vegna matsliðar nr. 6 styttur í 7 daga vegna lóðar nr. 2 og í 11,5 daga vegna lóðar nr. 11. Svo sem fyrr greinir unir stefndi þeirri niðurstöðu. 5. Samkvæmt því sem nú var greint hefur matsmaður metið réttmæta framlengingu um 30 daga vegna lóðar nr. 2 og 16,5 daga vegna lóðar nr. 11, en þetta verða 22 dagar vegna lóðar nr. 2 og 14,5 dagar vegna lóðar nr. 11 þegar tekið er tillit til breytinga héraðsdóms sem getið er í 4. lið hér að framan. Matsmaður styttir svo tafatímann vegna samlegðaráhrifa um 20% og unir stefndi þeirri aðferð. Þessi stytting tafatíma vegna samlegðaráhrifa er í matsgerðinni ekki látin ná til matsliða 1 – 3 þar sem matsmaður telur að í samþykki áfrýjanda á nýrri verkáætlun stefnda hafi falist samþykki á framlengingu á skilatíma fyrir verkið. Þetta fær ekki staðist, sbr. grein 13.2.2 í ÍST 30 og verður 20% stytting tafatímans látin ná til allra liðanna sem teknir eru til greina. Samkvæmt þessu verður niðurstaða dómsins sú að stefndi hafi átt rétt á 17,6 dögum í framlengingu vegna lóðar nr. 2 og 11,6 dögum vegna lóðar nr. 11. 6. Í sérskilmálum í útboðs- og verkskilmálum, grein 24.5, er kveðið á um að upphæð tafabóta fyrir hvorn verkáfanga skuli vera 50.000 krónur fyrir hvern almanaksdag sem verklok þess áfanga dragast fram yfir tilskilinn skiladag, óháð því hvort og hvernig verkkaupi hagnýtir sér verkið. Þetta sérákvæði gengur framar þeim almennu ákvæðum í grein 24.5 í ÍST 30 sem ekki samrýmast því efnislega. Af þessu leiðir að það hefur ekki áhrif á útreikning dagsekta þó að áfrýjandi kunni að hafa getað látið vinna önnur verk á lóðunum áður en verklok urðu hjá stefnda. Verður því hafnað þeim niðurstöðum hins áfrýjaða dóms að fella niður dagsektir fyrir Klettháls 11 og lækka fjárhæð dagsekta fyrir Klettháls 2 úr 50.000 krónum í 30.000 krónur. 7. Áfrýjandi tók við verki stefnda á lóð nr. 11 hinn 9. júní 2004 þó að hann telji að því verki hafi þá ekki verið að fullu lokið. Hefur hann byggt á því að dagsektir eigi að reiknast til þessa dags. Af hálfu stefnda er ekki gerður ágreiningur um þetta atriði sérstaklega. Þessum verkhluta átti samkvæmt upphaflegum verksamningi aðila að skila 15. apríl 2004 eða 55 dögum fyrr en áfrýjandi tók við honum. Að framan er komist að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi átt rétt á framlengingu um 11,6 daga vegna verkhlutans. Samkvæmt þessu ber stefnda að standa áfrýjanda skil á dagsektum fyrir 43,4 daga vegna þessa verkhluta. Nema þær samkvæmt samningi aðila 2.170.000 krónum. 8. Aðilar deila um hvenær miða skuli við að verki við lóðina nr. 2 hafi lokið. Með hliðsjón af því að þessu verki var að langmestu leyti lokið í byrjun september 2004 og að þá voru aðeins eftir fremur smávægilegar lagfæringar á lögnum, þykir mega staðfesta niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um að miða verklokin við 2. september 2004 þegar dagsektir eru reiknaðar. Verkhlutanum átti að skila 1. maí 2004. Skeikar þarna 124 dögum. Frá þeim dregst sá dagafjöldi sem að framan er talið réttmætt að fallast á til framlengingar á verktíma eða 17,6 dagar. Samkvæmt þessu falla dagsektir á í 106,4 daga vegna þessa verkþáttar. Nema þær samkvæmt samningi aðila 5.320.000 krónum. V. Reikningar stefnda sem dómkrafa hans byggist á eru annars vegar reikningur 26. júlí 2004 að fjárhæð 4.326.387 krónur, en inn á þann reikning greiddi áfrýjandi 2.000.000 krónur 13. ágúst 2004. Nema eftirstöðvar hans 2.326.387 krónum. Hins vegar byggist krafa stefnda á reikningi 19. september 2004 að fjárhæð 5.802.448 krónur. Samtals nema reikningarnir því 8.128.835 krónum. Fram kemur í málinu að synjun áfrýjanda á að greiða var strax byggð á því að hann ætti kröfu um dagsektir á hendur stefnda sem koma ætti til frádráttar í samræmi við grein 24.5.4 í ÍST 30, þar sem segir að gjaldfallnar tafabætur geti verkkaupi dregið af síðari greiðslum til verktaka. Dagsektafjárhæðirnar samtals 7.490.000 krónur koma því til frádráttar reikningsfjárhæðunum strax á gjalddaga reikninganna. Samkvæmt þessu verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda 638.835 krónur með dráttarvöxtum frá 19 október 2004, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, en þann dag var liðinn mánuður frá dagsetningu síðari reikningsins. Áfrýjandi verður samkvæmt þessum málsúrslitum dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Birgir Reynisson, greiði stefnda, Jarðfagi ehf., 638.835 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 19. október 2004 til greiðsludags og samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var mánudaginn 30. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Jarðfagi ehf., kt. 430402-3580, Nýbýlavegi 14, Kópavogi, með stefnu birtri 9. nóvember 2005 á hendur Birgi Reynissyni, kt. 040657-3559, Steinagerði 5, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þessar aðallega: 1. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 2.362.139, ásamt dráttarvöxtum, sem Seðlabanki Íslands auglýsir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 13. ágúst 2004 til greiðsludags. Dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í samræmi við 12. gr. sömu laga, í fyrsta sinn 24. júlí 2005, allt að frádregnum kr. 2.250.000, er stefnandi hefur samþykkt sem innborgun á kröfuna með skuldajöfnuði hinn 20. október 2004. 2. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 5.802.448, ásamt dráttarvöxtum, sem Seðlabanki Íslands auglýsir samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 19. september 2004 til greiðsludags. Dráttarvextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti í samræmi við 12. gr. sömu laga, í fyrsta sinn 19. september 2005. 3. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Til vara gerir stefnandi þær kröfur, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda sömu fjárhæðir og samkvæmt tölulið 1 og 2 að ofan, allt að frádreginni annarri hærri fjárhæð að mati dómsins hinn 20. október 2004, en fjárhæðin komi fyrst til frádráttar kröfu samkvæmt kröfulið 1 og til frádráttar kröfu samkvæmt kröfulið 2, eftir því sem kann að þurfa. Þá verði stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær, aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda, og að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun, að skaðlausu að mati dómsins. Til vara er þess krafizt, að dómkröfur stefnanda verði verulega lækkaðar, og málskostnaður verði látinn niður falla. Málavextir Í febrúar 2004 bauð stefndi út verk við jarðvinnu við lóðirnar Klettháls 2 og 11. Til grundvallar útboðinu lágu ítarlegir útboðsskilmálar og verklýsingar. Byggingarnefndar­teikningar voru samþykktar af byggingarfulltrúa 18. nóvember 2003 vegna lóðarinnar nr. 11 og 14. janúar 2004 vegna lóðarinnar nr. 2. Verkið fólst í útgreftri úr báðum lóðunum, undirbyggingu fyrir malbik, lagningu holræsalagna og lagningu ídráttarröra fyrir vatnsheimtaugar frá lóðarmörkum að fjórum húsum, er fyrirhugað var að reisa á lóðunum. Í hússtæðum skyldi fylla með burðarlagsfyllingu 1,5 m undir plötukóta (kafli 2.2.7.) Samkvæmt útboðsskilmálum skyldi vinnu við lóð 11 vera lokið fyrir 15. apríl 2004 og verkinu skyldi að fullu lokið eigi síðar en 1. maí 2004. Útboðið var lokað, og voru tilboð opnuð 16. febr. 2004. Nokkur tilboð bárust, og var tilboði stefnanda tekið. Samningur aðila var munnlegur og var útboðslýsingin hluti samningsins, og meðal útboðsgagna voru ákvæði ÍST 30:2003. Í samningnum voru dagsektir ákveðnar og umsamdar kr. 50.000 fyrir hvern almanaksdag, sem skil verksins færu fram yfir umsamda skiladaga fyrir hvorn verkáfanga fyrir sig. Samningsfjárhæðin var um 28,2 milljónir og samningurinn byggður á einingarverðum tilboðs. Ekki er í málinu ágreiningur um greiðslur fyrir framvindu verksins. Ágreiningur er hins vegar um fjárhæð tafabóta, en stefndi hefur haldið eftir greiðslum vegna dráttar stefnanda á lokum verksins. Stefndi réð eftirlitsmann með verkinu, sem bókaði verkfundargerðir. Á 5. verkfundi 30. marz 2004 lagði stefnandi fram endurskoðuð verkáætlun og skyldi samkvæmt henni afhenda lóð nr. 11 hinn 3. maí og lóð nr. 2 hinn 18. maí. Kveður stefnandi, að í hinni endurskoðuðu verkáætlun hafi framlenging á verktíma verið af þremur ástæðum. Í fyrsta lagi hafi verið framlengt um sjö daga vegna vatnselgs, en eftir að stefnandi hafði óskað framlengingar verktíma vegna þessa með bréfi 9. marz, hafi verið bókað á 2. verkfundi þann dag, að ákveðið hefði verið að bíða með fyllingu, þar til veður skánaði. Í öðru lagi hafi í verkáætluninni verið gert ráð fyrir framlengingu um 5 daga vegna fyllingar að háspennustreng og í þriðja lagi framlengingu um 6 daga vegna uppúrtektar fyrir strenginn. Stefndi kveður rangt, að stefnandi hafi fengið samþykkta framlengingu verksins með því að leggja fram nýja og aðra verkáætlun en lögð hafi verið til grundvallar við samningsgerð og bendir á, að ákvæði í 13.2.2 í ÍST 30 sé svohljóðandi: „Ef framkvæmdir hafa tafizt miðað við gildandi verkáætlun ber verktaka að leggja fram nýja áætlun til samþykkis, óháð orsökum tafar. Þetta samþykki leysir ekki aðila undan skyldum sínum samkvæmt öðrum greinum þessa staðals.“ Kveður stefndi framlagningu á nýrri verkáætlun til upplýsingar fyrir verkkaupa ekki veita verktaka sjálfvirkan rétt til framlengingar verktíma, heldur sé hin nýja verkáætlun yfirlýsing verktaka um, hvað hann hyggist geta ráðið við í verkframkvæmdinni, en ekki breyting á verksamningi. Tímamörk verksamnings gildi hér, og breytingar á samningi verði ekki gerðar einhliða. Á meðan á vinnu við verkið stóð, vann stefnandi nokkur aukaverk, bæði við planið og grunnana, samhliða umsömdu verki. Kveður stefnandi stefnda hafa óskað eftir því, að hann ynni þessi verk. Stefndi kveður stefnanda hins vegar hafa sótzt eftir því að fá að vinna við þessi aukaverk. Aukaverkin voru vegna uppúrtektar og fyllingar að háspennustreng á lóðinni nr. 2, stækkunar á lóðinni nr. 11, fyllingar inn í alla fjóra sökklana og að þeim utanverðum, graftar fyrir fótamentum og graftar fyrir lögnum í alla fjóra grunnana og drenlögnum meðfram þeim. Þá voru breytingar gerðar á umsömdu verki vegna nauðsynjar á viðbótarfleygun í norðurhluta lóðar nr. 2 og rippunar í suðurhluta þeirrar lóðar. Einnig var gerð sú breyting að hækka fyllingarpúða undir öllum fjórum húsunum, þannig að yfirborð þeirra yrði 95 cm undir plötukóta hvers húss í stað 1,5m samkvæmt verklýsingu. Stefnandi kveður aukaverkin hafa leitt til tafa við framkvæmdir við upphaflega umsamið verk, auk þess sem eftirtalin atriði hafi tafið framkvæmdirnar: Vegna rigninga á tímabilinu 6. - 16. marz hafi ekki verið unnt að vinna við fyllingar, og skyndileg snjókoma 30. marz hafi valdið ófærð í námur Bolöldu og Vatnsskarðs. Einnig hafi vatnslagnir í götu, sem stefnandi átti að tengja við, ekki reynzt vera til staðar, sem hafi valdið vinnu við leit að lögnunum. Stefndi kveður stefnanda engan áskilnað hafa gert um, að aukaverkin hefðu í för með sér nokkra framlengingu verktíma eða aukagreiðslur til verktaka, aðrar en umsamin einingarverð. Plötuprófun á púðum undir öll fjögur húsin fór fram á vegum Rannsóknarstofnunar byggingariðnaðarins 27. apríl 2004. Kveður stefnandi þann hluti verksins, er fólst í vinnu, er var forsenda byggingarframkvæmda, því hafa verið afhentan á tilskildum tíma. Á 10. verkfundi 18. maí lagði stefnandi fram bréf til eftirlitsmanns stefnda, þar sem hann fór fram á framlengingu verktíma vegna nokkurra atriða. Stefnandi kveður eftirlitsmanninn ekki hafa svarað bréfinu fyrr en með greinargerð, er lögð var fram á 12. verkfundi 18. júní. Var þá afráðið að skoða málið fram að næsta verkfundi. Á verkfundi 27. júlí er bókað, að stefnandi muni skila greinargerð um áætlun um áfallnar dagsektir, er þá hafði verið lögð fram. Stefnandi lagði ekki fram frekari greinargerð en þegar hafði verið lögð fram, en kveðst aldrei hafa samþykkt útreikning stefnda á dagsektum. Stefnandi afhenti verkið við lóð nr. 11 hinn 9. júní 2004. Stefndi lét þjöppuprófa lóð nr. 2 hinn 30. ágúst. Í byrjun september lét hann mynda holræsalagnir á lóðinni. Stefnandi kveður í stefnu, að í ljós hafi komið að lagfæra hafi þurft lagnir, er undirverktaki hafði lagt, og telur stefnandi sig hafa afhent verkið að lokinni lagfæringu hinn 16. september. Því var mótmælt af hálfu stefnda, sem telur, að verkið hafi verið afhent 20. september. Þar sem stefnandi fjallar um málsástæður sínar í stefnu kemur hins vegar fram, að þarna á stefnandi við 16. ágúst. Stefndi greiddi ekki reikning stefnanda nr. 14, að fjárhæð kr. 4.326.387, útg. 26. júlí 2004, á réttum tíma, en greiddi þó inn á hann kr. 2.000.000 hinn 13. ágúst. Þá hefur stefndi ekki greitt reikning stefnanda nr. 18, að fjárhæð kr. 5.801.448, útg. 19. september 2004. Á fundi um uppgjörsmál 11. október 2004 taldi stefndi sig í rétti með að halda eftirstöðvum samningsverksins, er nema kr. 8.305.148, vegna dagsekta, er næmu kr. 8.600.000. Aðila greinir hins vegar á um, hvort útreikningur dagsekta hafi þá legið fyrir. Að kröfu stefnanda var dómkvaddur matsmaður, Pálmi Ragnar Pálmason, til að skoða og meta eftirfarandi atriði og áhrif þeirra á framlengingu verktíma: 2. Fylling að háspennustreng. 3. Uppúrtekt vegna háspennustrengs. 4. Aukaverk við stækkun á lóð nr. 11. 5. Uppúrtekt og fylling í púða undir hús ásamt greftri fyrir undirstöðum. 6. Fylling inn í sökkla húsa og að sökklum, söndun undir plötu. 7. Leit að lögnum, sem ekki reyndust til staðar. 8. Gröftur fyrir lögnum í grunn og drenlögnum meðfram húsum. 9. Fleygun í 2 norður og rippun í 2 suður. 10. Skyndileg ofankoma (snjór) Niðurstaða matsmanns vegna framangreindra tl. 1-10, sem hann rökstyður í matinu er eftirfarandi: 1. Matsmaður telur réttmætt, að verktíminn sé framlengdur um sjö daga vegna vatnselgs í samræmi við verkáætlun frá 30. marz 2004. 2. Matsmaður telur eðlilegt að áætla fimm daga framlengingu vegna þessa verkþáttar. 3. Matsmaður telur eðlilegt að áætla sex daga framlengingu vegna þessa verkþáttar. 4. Matsmaður telur verktaka bera 9,5 daga framlenging verktíma vegna aukaverks við stækkun lóðar nr. 11. 5. Matsmaður telur sanngjarnt, að framkvæmdatími framlengist um tvo daga vegna viðbótarfyllingar og tvo daga vegna uppúrtektar/graftar fyrir undirstöðum húsanna fjögurra. 6. Matsmaður telur sanngjarnt að framlengja verktíma vegna fyllingar inn í sökkla húsa og að sökklum, ásamt söndun undir plötu um alls 14 daga, sem skiptist þannig: Átta dagar vegna fyllingar inn í sökkla, fjórir dagar vegna fyllingar að sökklum og tveir dagar vegna söndunar undir plötu. 7. Matsmaður telur sanngjarnt að framlengja verktíma um einn dag vegna þessa liðar. 8. Matsmaður telur sanngjarnt að ætla verktaka alls þriggja daga framlengingu verktíma vegna þessarar vinnu, þar af einn dag vegna skurðgraftar, en tvo daga vegna söndunar, fyllingar og þjöppunar. 9. Matsmaður telur sanngjarnt, að verktími framlengist um alls fjóra daga vegna allrar þessarar fleygunar- og rippunarvinnu við norður og suður hús nr. 2. 10. Matsmaður telur, að verktaka beri ekki sérstök framlenging verktíma vegna skyndilegrar ofankomu. Einnig var óskað eftir því í matsbeiðni, að metinn væri sanngjarn tími við framangreinda verkþætti. Er niðurstaða matsmannsins svofelld: Hús nr. 2 Hús nr. 11 Samtals___ 1. 4 dagar 3 dagar 7 dagar 2. 5 dagar 5 dagar 3. 6 dagar 6 dagar 4. 9,5 dagar 9,5 dagar 5. 3 dagar 1 dagur 4 dagar 6. 11 dagar 3 dagar 14 dagar 7. 1 dagur 1 dagur 8. 2 dagar 1 dagur 3 dagar 9. 4 dagar 4 dagar 10. 0 dagar_ Heildarframlenging framkvæmdatíma 36 dagar 17,5 dagar 53,5 dagar Matsmaðurinn segir síðan, að ljóst sé af verkáætlun verktaka, að hann geri ráð fyrir umtalsverðum samlegðaráhrifum við framkvæmdirnar, þ.e. að mannskapur og tæki nýtist í hvorum verkhluta um sig eftir aðstæðum hverju sinni og telur hann eðlilegt að taka tillit til slíkra samlegðaráhrifa við mat á framlengingartíma. Telur hann eðlilegt að stytta þann hluta ofantalinnar heildarframlengingar framkvæmdatíma, sem er umfram þrjá fyrstu liðina, um sem nemur u.þ.b. 20%, en þá lítur hann til þess, að þegar verkáætlun, sem hann hafði til hliðsjónar, var samþykkt, höfðu þrír fyrstu liðirnir verið endurskoðaðir og þannig samþykktir. Þá taldi hann ekki rétt að lækka þá liði, þar sem talið væri að slík áhrif hefðu verið þar innifalin. Er niðurstaða hans því sú, að heildarframlengingartími vegna Klettháls nr. 2 sé 32 dagar og Klettháls nr. 11 15 dagar, eða samtals 47 dagar. Loks var matsmanni falið að meta lækkun dagsekta vegna þess að hluti verks hafði verið tekinn út og tekinn í notkun. Niðurstaða matsmannsins í þessum þætti er á þá leið, að sanngjarnt sé að fella alveg niður dagsektir vegna Klettháls nr. 11. Þá telur matsmaðurinn, að í ljósi aðstæðna sé eðlilegt að lengja framkvæmdatíma við Klettháls 2 um 32 daga. Hæfilegar dagsektir telur matsmaðurinn vera kr. 30.000 á dag. Þegar matsgerð hins dómkvadda matsmann lá fyrir, reiknaði stefnandi að nýju dagsektir í samræmi við niðurstöðu matsins og ritaði lögmanni stefnda bréf, dags. 20. október sl., þar sem hann krafðist þess að eftirstöðvar yrðu greiddar innan 10 daga. Hinn 7. þ.m. barst lögmanni stefnanda bréf matsmanns ásamt nýrri matsgerð, þar sem gerð er grein fyrir lítillega breyttri niðurstöðu matsins vegna misskilnings matsmanns við samningu fyrri matsgerðar. Stefndi mótmælir framlagðri matsgerð og niðurstöðu hennar. Lögmaður stefnda lét bóka sérstök mótmæli í þingbók héraðsdóms við dómkvaðninguna vegna B. liðar í matsbeiðni, þar sem matsmanni er falið að meta lækkun umsaminnar dagsektar­fjárhæðar vegna meintrar hagnýtingar stefnda á hluta verksins með vísan til kafla 1.2, sérskilmála í útboðsgögnum, þar sem segi í breyttri grein ÍST:30 (gr. 24.5), að dagsektir séu óháðar því hvort eða hvernig verkkaupi hagnýti sér verkið. Málsástæður stefnanda Stefnandi kveðst viðurkenna, að honum beri að greiða dagsektir til stefnda að ákveðnu marki. Við framsetningu dómkrafna í málinu hafi hann tekið tillit til dagsekta, er byggist á niðurstöðu dómkvadds matsmanns á dskj. nr. 53. Við álit um framlengingu vegna breytinga og aukaverka hafi eftirlit miðað afköst í greftri fyrir breikkun lóðar nr. 11 (matsliður 4) og í greftri ofan af háspennustreng (matsliður 3) við hámarksafköst á uppúrtekt plans. Einnig hafi eftirlit miðað afköst við fyllingu að háspennustreng (matsliður 2) og inn í sökkla (matsliður 6) við hámarksafköst á fyllingu í plan. Matsmaður hafi fallizt á sjónarmið stefnanda um, að eðlilegt sé að miða framkvæmdatíma viðbótarverka annars vegar í ljósi áætlaðra afkasta við framkvæmd verksins og hins vegar aðstæðna, þ.e. hvort ætla megi með sanngirni, að erfiðara hafi verið að vinna aukaverkin en aðra verkþætti. Vegna þessa hafi matsmaður metið, að framlenging verktíma skyldi vera verulega lengri en eftirlitsmaður hafði samþykkt, þ.e. fimm dagar vegna matsliðar 2, sex dagar vegna matsliðar 3, 9,5 dagar vegna matsliðar 4 og 14 dagar vegna matsliðar 4. Matsmaður hafi verið sammála mati stefnanda um, að honum bæri sjö daga framlenging vegna vatnselgs (matsliður 1) og eins dags framlenging vegna leitar að vatnslögnum, er ekki hafi reynzt til staðar (matsliður 7). Um matslið 5, uppúrtekt og fyllingu í púða undir hús ásamt greftri fyrir undirstöðum, hafi matsmaður talið, að stefnanda bæri fjögurra daga framlenging verktíma. Um matslið 8, gröft fyrir lögnum í grunn og drenlögnum meðfram húsum, hafi matsmaður talið, að stefnanda bæri þriggja daga framlengdur verktími, og um matslið 9, fleygun í 2 norður og rippun í 2 suður, fjögurra daga framlenging. Matsmaður hafi verið sammála því sjónarmiði stefnanda, að meta þyrfti rétt hans til framlengingar vegna hvorrar lóðar um sig. Matsmaður hafi talið, að í upphaflegri verkáætlun stefnanda hefði verið gert ráð fyrir umtalsverðum samlegðaráhrifum við framkvæmdirnar og hafi því stytt þann hluta framlengingartímans, sem ekki hafði þegar verið samþykktur í breyttri verkáætlun, um 20%. Hafi niðurstaða matsmanns verið sú, að heildarframlengingar­tími vegna Klettháls 2 væri 32 dagar og vegna Klettháls 11 15 dagar. Síðari hluti matsins hafi lotið að þeirri staðreynd, að sá hluti verksins, er fólst í vinnu við húsgrunnana, hafi verið tekinn út og tekinn í notkun innan skilafrests. Hafi þess verið óskað, að matsmaður legði mat á það, hversu mikið skyldi lækka dagsektir vegna þessa. Varðandi Klettháls 11 komist matsmaður að þeirri niðurstöðu, að stefndi hafi mátt nýta húsgrunn að mestu eða öllu leyti í samræmi við verkgögn, og að byggingarframkvæmdir við húsið hafi getað hafizt um 20. apríl. Telji matsmaður því sanngjarnt að fella alveg niður dagsektir vegna Klettháls 11. Varðandi Klettháls 2 komist matsmaður að þeirri niðurstöðu, að í lok 32 daga tímabils, sem sé lenging á framkvæmdatíma þessa verkhluta, hafi stefndi getað hafið byggingarframkvæmdir á lóðinni. Sé því sanngjarnt að lækka dagsektir varðandi þennan verkhluta úr kr. 50.000 í kr. 30.000 fyrir hvern dag. Þar sem stefndi hafi hvorki svarað bréfi í desember 2004 né í október 2005, þyki ástæðulaust að draga frekar að hefja málssókn til heimtu ógreiddra reikninga. Að svo stöddu byggi stefnandi uppgjör við stefnda á niðurstöðu matsgerðar um fjölda daga til framlengingar verktíma. Varðandi dagsektir fyrir Klettháls 2 telji stefnandi, að verki hafi verið skilað 2. september 2004 en ekki 20. september, eins og stefndi hafi haldið fram í gögnum, er lögmanni stefnanda hafi borizt í október 2004. Í fundargerð 16. verkfundar 16. ágúst (dskj. 40) sé bókað, að búið sé að setja burðarlagsefni í lóðina og þjappa það. Verkið hafi því verið tilbúið til þjöppuprófs þennan dag og myndunar í framhaldi af því. Stefndi beri ábyrgð á því að hafa dregið þjöppupróf til 30. ágúst, eða í tvær vikur. Lagfæringu lagna hefði að mestu verið lokið 27. ágúst, hefðu þjöppupróf og myndun farið fram strax 16. ágúst. Af þessum sökum mótmæli stefnandi því, að afhendingardagur lóðar 2 sé 20. september og telji, að réttur til dagsekta sé ekki fyrir hendi lengur en fram til 27. ágúst, eða í lengsta lagi til 2. september, sé gert ráð fyrir jafnmörgum dögum til þjöppuprófs, myndunar og lagfæringar lagna og reyndin hafi verið. Nánar tiltekið dragi stefnandi frá verktíma 14 daga, er samsvari þeim tveimur vikum, er stefndi hafi dregið að láta þjöppuprófa planið. Varðandi Klettháls 11 byggi stefnandi á niðurstöðu matsmanns um, að ekki beri að reikna dagsektir vegna þessa verkhluta, þar sem verkið hafi nýtzt stefnda frá umsömdum skilum, og húsgrunnurinn að fullu. Varðandi Klettháls 2 byggi stefnandi á því, að dagsektir vegna þessa verkhluta beri að lækka, þar sem hluti verksins, þ.e. húsgrunnarnir, hafi að fullu nýtzt stefnda frá því fyrir umsamin skil. Verðmæti grunnanna hafi verið meginhluti þess verðmætis, er hafi falizt í verkinu, að teknu tilliti til aukaverkanna. Stefndi hafi ekki fengið samþykkta séruppdrætti af húsunum fyrr en í maí 2004, en byggingarframkvæmdir hafi verið í eðlilegum gangi samhliða vinnunni við planið. Stefndi hafi ekki látið malbika plan lóðanna fyrr en seint um haustið. Um dagsektir fyrir síðasta hluta verktímans sé byggt á því, að stefndi hafi ekki haft heimild til að reikna sér dagsektir fyrir tíma, sem af hans völdum hafi ekki nýtzt í þágu verksins. Beri því, með vísun til greinar 24.5.2. í IST 30:2003 að fella niður dagsektirnar vegna Klettháls 11 og lækka þær vegna Klettháls 2. Yfirlit vegna dagsekta hljóði því þannig: Klettháls 2 dags. fjöldi daga Skiladagur skv. verkáætlun 15. maí Verki við plan skilað 2. september mismunur dagafjöldi 107 framlenging dagafjöldi (32) seinkun dagafjöldi 75 dagsektarupphæð 30.000 fjárhæð dagsekta kr. 2.250.000 Stefnufjárhæðin sé fundin þannig: Höfuðstóll reiknings nr. 14 pr. 26. júlí 2004 kr. 4.326.387 dráttarvextir til 13. ágúst 2004 kr. 35.752 innborgun 13. ágúst 2004 kr. (2.000.000) kr. 2.362.139 Krafa um greiðslu reiknings sé byggð á reglu samningaréttar um, að samninga skuli halda. Sjónarmið stefnanda um framlengingu verktíma séu byggð á óskráðum reglum verktakaréttar og ákvæðum ÍST 30:2003, m.a. grein 16.5, og varðandi lækkun dagsekta grein 24.5.2. Krafa um dráttarvexti sé byggð á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, og krafa um málskostnað sé byggð á 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Það athugist, að stefnandi fjallar eingöngu um fyrri kröfulið í stefnu undir yfirskriftinni, hvernig stefnufjárhæð sé fundin. Málsástæður stefnda Málsástæður stefnda er að finna í greinargerð hans bæði í kafla, sem fjallar um málsatvik, auk þess sem fram kemur í sérstökum kafla, sem fjallar um málsástæður. Eru málsástæður stefnda þessar: Matsgerð er mótmælt, m.a. þar sem matsmaður virðist ekki leggja sjálfstætt mat á framlengingu verktíma, heldur virðist hann einungis taka afstöðu til krafna stefnanda á sanngirnisforsendum. Þá sé ekkert tekið á því í matinu, hvernig stefnandi hafi unnið verkið með hliðsjón af mannafla og tækjum og fleiru, sem áhrif hafi á framvindu verksins. Dráttur á skilum á verkinu sé að verulegu leyti vegna atriða, sem stefnanda verði einum um kennt. Í fundargerðum 14. og 15. verkfunda lýsi stefnandi því yfir, að hann sé kominn í önnur óskyld verk, og hann haldi ekki úti vinnu í verkinu vegna þess að hann fái ekki afgreidda olíu eða efni úr námum vegna skulda. Verkið hafi verið undirmannað, og stefnandi hafi ekki sinnt því á þann hátt, sem hefði komið honum í þá framvindu, sem nægjanleg hefði verið til að skila verkinu á réttum tíma. Hann einn verði að bera hallann af þessu verklagi sínu. Stefnandi hafi ekki haft uppi kröfur eða áskilnað um framlengingu verksins, þegar tilefni hafi verið til þess í ljósi krafna hans nú. Í grein 24.3 í ÍST:30 sé lögð sú skylda á verktaka, að ef hann telji sig eiga rétt á framlengingu verktíma, skuli hann tafarlaust senda verkkaupa rökstudda tilkynningu um það. Þetta hafi stefnandi ekki gert og verði að bera hallann af því. Það sé meginregla í verktakarétti, að verkkaupa sé tafarlaust gerð grein fyrir áskilnaði um aukagreiðslur og/eða breytingu verktíma til þess að hann geti tekið afstöðu til svo veigamikilla atriða og gert viðeigandi ráðstafanir í verkinu, sem þjóni bezt hans hagsmunum. Þessi réttur hafi verið af honum tekinn með aðgerðarleysi stefnanda. Eftir að stefnandi hafði lagt fram kröfur um framlengingu verktíma á 10. verkfundi þann 18. maí 2004, hafi stefndi tekið þær kröfur til sanngjarnar skoðunar og veitt stefnanda framlengingu, eins og fram komi á 13. verkfundi 18. júní 2004. Verktíminn í báðum áföngum hafi þá verið framlengdur, þannig að skilatími á lóð nr. 11 hafi verið framlengdur um 10 daga frá 15. apríl og skiladegi á lóð nr. 2 um 15 daga frá 1. maí. Við þetta miðist síðan útreikningur stefnda á dagsektum í uppgjöri verksins. Stefndi hafi talið, og telji enn, að þetta hafi hann gert af mestu sanngirni, og framlengingin hafi verið rífleg, og þetta hafi verið gert umfram skyldu hans samkvæmt samningi. Stefndi geri verulegar athugasemdir við kröfuliði stefnanda, sem byggðir séu á niðurstöðu einstakra matsliða í matsgerð. Þessum kröfum hafni stefndi og telji að byggja eigi á rökstuddri niðurstöðu hans, sem fram sé sett í fylgiskjali með verkfundargerð 13. verkfundar á dskj. nr. 37 í málinu, en þar sé tekin afstaða til 7 fyrstu kröfuliða stefnanda. Í mati stefnda sé einkum stuðzt við dagskýrslur, dskj. nr. 20, þar sem glöggt megi sjá framvindu og tálmanir á framvindu verksins. Varðandi kröfuliði 8 til 10 geri stefndi verulegar athugasemdir og hafni framlengingu verktíma vegna þeirra kröfuliða. Um 8. liðinn sé það að segja, að hér sé um sérstakt verk að ræða, sem samið hafi verið sérstaklega um og fyrir það greitt í tímavinnu. Þegar samið hafi verið um þetta verk, hafi hvorki verið gerð krafa né áskilnaður um breyttan skilatíma í útboðsverkinu um lóðarframkvæmdir. Stefnandi hafi sótzt eftir þessu verki og það hafi verið með öllu óháð skilum á útboðsverkinu. Í 9. kröfulið sé krafizt framlengingar vegna fleygunar og rippunar. Í verkfundargerð 5. verkfundar, dskj. nr. 28, sé um þetta fjallað undir liðnum „Annað.“ Þar komi fram, að stefnandi hafi ekki látið vita af því, að komið væri í torgræft efni, eins og honum hafi borið. Hann hafi þá verið búinn að vinna í 2 klst. við verkið. Hann hafi fallið frá kröfum sínum um greiðslu. Í dagskýrslum sé ekkert bókað um rippun í marga daga. Um 10. liðinn, sem sé matsliður, en ekki lengur kröfuliður stefnanda, sé það að segja, að í dagskýrslum sé bókuð vinna allan daginn við uppúrtekt með allan mannskapinn. Stefndi byggi á því, að verktíminn hafi ekki verið þröngur, og að aukning í verkinu hafi verið óveruleg, eða innan við 10%, sem ekki sé óvanalegt. Það séu því engin rök fyrir frekari framlengingu en þegar sé búið að veita stefnanda. Stefndi kveðst hafa gætt þess á verktímanum að gera stefnanda grein fyrir því, að hann yrði beittur tafabótum samkvæmt samningi. Í kafla um málsástæður styður stefndi sýknukröfu sína þeim röksemdum, sem fram hafi verið settar í málavaxtalýsingu um kröfur stefnanda og jafnframt kveðst hann byggja á þeim rökum, að uppgjör hafi þegar farið fram á verksamningi aðila, og stefndi hafi greitt stefnanda að fullu það, sem honum hafi borið samkvæmt þeim samningi. Kröfur stefnanda, sem nú séu fram komnar við meðferð þessa máls, séu vanreifaðar og órökstuddar. Þessum kröfum beri þess vegna að hafna, eða vísa frá dómi. Stefndi mótmæli kröfugerð stefnanda, bæði hvað varði fjárhæðir krafna og vaxtakröfu. Sérstaklega sé mótmælt kröfugerð stefnanda um dráttarvexti, sem reiknaðir séu inn í stefnufjárhæð málsins. Upphafsdagur vaxta sé reiknaður frá dagsetningu reiknings, sem stefnanda sé óheimilt að gera samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Upphafsdagur vaxta geti ekki orðið fyrr en að liðnum 30 dögum eftir útgáfu reiknings. Um lagarök vísi stefndi til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Vísað sé til meginreglna kröfu- og samningaréttar um skyldu til að efna samninga og til greiðslu fjárskuldbindinga, en reglur þessar fái m.a. stoð í lögum nr. 7/1936. Varðandi málsástæður um dráttarvexti sé vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur. Málskostnaðarkröfu sína styðji stefndi við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í þinghaldi þann 28. apríl 2006 lagði stefndi fram bókun, þar sem gerð er krafa um, komist dómurinn að þeirri niðurstöðu, að lækka beri dagsektir að kröfu stefnanda, og til frádráttar komi með skuldajöfnuði gagnkrafa stefnda, að fjárhæð kr. 591.165, sem ofgreitt sé í verkinu, sbr. dskj. nr. 43. Af hálfu stefnanda var þessari kröfu mótmælt sem of seint fram kominni. Forsendur og niðurstaða Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar Sigurður Sigurðsson, framkvæmdastjóri stefnanda, stefndi, Birgir Reynisson, matsmaðurinn, Pálmi Ragnar Pálmason verkfræðingur, Þorgeir Guðmundsson verkfræðingur og Guðjón Torfi Guðmundsson verkfræðingur. Svo sem fram kemur í málavaxtalýsingu í stefnu greiddi stefndi ekki reikning stefnanda, sem lagður er fram á dskj. nr. 17, að fjárhæð kr. 4.326.387, útg. 26. júlí 2004, á réttum tíma, en greiddi inn á hann kr. 2.000.000 hinn 13. ágúst það ár. Þá hefur stefndi ekki greitt reikning stefnanda á dskj. nr. 18, að fjárhæð kr. 5.802.448, útg. 19. september 2004. Í stefnu er gerð grein fyrir því, hvernig fjárhæð fyrri kröfuliðar í stefnu er fundin, en að öðru leyti er ekkert fjallað um reikningsfjárhæðirnar. Við aðalmeðferð málsins var bókað eftir lögmönnum aðila, að ekki sé ágreiningur um fjárhæðir reikninganna, ef frá eru taldir dráttarvextir að fjárhæð kr. 35.752, sem reiknaðir eru á kröfulið 1 í stefnu fram til 13. ágúst 2004. Lýtur ágreiningur aðila, að vöxtunum frátöldum, eingöngu að gagnkröfum stefnda vegna tafabóta, en stefnandi hefur viðurkennt að skulda stefnda dagsektir að fjárhæð kr. 2.250.000, sem skuldajafnist við fyrri kröfulið í stefnu miðað við 20. október 2004, og hefur hann tekið tillit til þess í kröfugerð sinni. Byggir stefnandi útreikning sinn á dagsektum á því, að verkið hafi tafizt vegna atvika, sem stefnandi ber ábyrgð á, í alls 47 daga samkvæmt niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns. Af hálfu stefnda hefur matsgerðinni verið mótmælt og telur stefndi sig eiga gagnkröfu á hendur stefnanda vegna dagsekta að fjárhæð kr. 8.600.000. Krafa stefnda, sem fram kom í þinghaldi 28. apríl sl. til skuldajafnaðar kröfu stefnanda, er of seint fram komin gegn andmælum stefnanda, og kemur ekki til álita í máli þessu. Matsgerð þeirri, sem liggur fyrir dóminum á dskj. nr. 53, hefur ekki verið hnekkt með yfirmati, en stefndi hefur mótmælt henni sem lítt rökstuddri. Það er álit dómsins, að fallast megi á niðurstöður matsmannsins að því undanskildu, að dómurinn, sem skipaður er sérfróðum meðdómendum, telur, að verkliður, sem um er fjallað undir lið 6 í matsgerð: „Fylling inn í sökkla húsa og að sökklum, söndun undir plötu,“ sé vel skilgreindur og vel til þess fallinn að vera unninn af viðbótarmannskap með eigin tæki, og verður ekki séð, að slík tilhögun hefði truflað aðrar framkvæmdir nema að litlu leyti, og því kjörin til að minnka verktöf. Telur dómurinn, að tafir vegna þessa hefðu ekki átt að vera nema 3 dagar fyrir hús nr. 2 og 1 dagur fyrir hús nr. 11. Þannig hefði framlenging á verktíma átt að vera 26 dagar fyrir Klettháls 2 og 13,2 dagar fyrir Kletthás 11, eða samtals 39,2 dagar. Samkvæmt verksamningi átti framkvæmdum á lóð nr. 2 að vera lokið hinn 1. maí 2004. Með hliðsjón af gögnum málsins, m.a. fundargerðum og teikningum, teljast verklok hafa verið 2. september 2004, enda þótt minni háttar lagfæringar hafi verið gerðar á verkinu síðar í sama mánuði. Milli þessara tveggja dagsetninga eru 124 dagar. Dagsektir ættu eftir þessu að verða alls 124 – 26 = 98 dagar. Stefnandi telur fjárhæð dagsekta of háa og byggir á því, að miðað verði við kr. 30.000 á dag. Í útboðs- og verkskilmálum á dskj. nr. 3 segir svo í gr. 1.2.1: Um verk þetta gilda Almennir útboðs- og samningsskilmálar um verkframkvæmdir ÍST 30, 5. útgáfa frá 15. júlí 2003, með þeim viðaukum og/eða breytingum, sem taldar eru hér á eftir: Með vísan til gr. 24 í staðlinum, sem er í kafla 24, um fresti – tafabætur (dagsektir) er síðan svofelld umfjöllun: Ljúki verktaki ekki verkinu á tilskildum tíma, skal hann greiða verkkaupa tafabætur. Upphæð tafabóta fyrir hvorn verkáfanga skal vera kr. 50.000.- fyrir hvern almanaksdag, sem verklok þess dragast fram yfir tilskilinn skiladag, óháð því hvort og hvernig verkkaupi hagnýtir sér verkið. Grein 24.5 í staðlinum inniheldur fjórar undirgreinar, þ.e. gr. 24.5.1 til og með gr. 24.5.4, þar sem eru ítarlegri ákvæði um tafabætur. Lögmaður stefnda heldur því fram, að þessar fjórar undirgreinar hafi verið felldar brott með ofangreindri umfjöllun um gr. 24.5. Ekki verður fallizt á þá túlkun lögmannsins, að tilvitnuð umfjöllun feli sjálfkrafa í sér brottfall eða ógildingu undirgreina kaflans. Í gr. 24.5.2 í staðlinum ÍST 30 segir svo: Ef ekki hefur verið samið sérstaklega um áfangaskil, og hluti verksins er tekinn út sérstaklega og tekinn í notkun, skal endurskoða ákvæði um tafabætur. Hluti verksins að Kletthálsi 2 og 11, sem hér er til skoðunar, felst í því að ganga frá jarðvinnu fyrir byggingu fjögurra söluskála. Er þetta þýðingarmikill hluti verksins, enda mega söluskálarnir teljast forsenda fyrir fullnægjandi nýtingu lóðanna. Það liggur fyrir, að þessi áfangi, þ.e. jarðvinna fyrir byggingu söluskálanna, var tilbúinn í tæka tíð fyrir byggingarframkvæmdirnar. Af þeim sökum þykir rétt að lækka upphæð dagsekta vegna annarra lóðaframkvæmda úr kr. 50.000 í kr. 30.000, sbr. B- liður í matsgerð. Dómurinn telur einnig, að fallast megi á rök hins dómkvadda matsmanns varðandi niðurfellingu dagsekta vegna Klettháls 11, en þar segir svo: Verkkaupi ákvað skv. fylgiskjali 34, 12. verkfundur, 9. júní 2004, að taka við lóð 11 eins og hún var þá og láta þann aðila, sem ynni planið undirmalbik, ljúka frágangi burðarlagsfyllingar. Af ofanrituðu má ljóst vera, að verktaki skilaði planinu ekki fullfrágengnu skv. ákvæðum greinar 2.2.7 Fyllingar í fylgiskjali 1. Á hinn bóginn er óljóst, hvað á vantaði, en líkur benda til þess, að það hafi ekki verið mikið, sbr. aðra málsgrein um Klettháls hér fyrir ofan. (Matsmaður vísar hér til svohlj. texta: Skv. fylgiskjali 29, 7. verkfundur, 20. apríl 2004, var lokið að grafa fyrir öllum húsum og fylla undir hús nr. 11. Jafnframt kemur fram í fundargerðinni, að þá hafi lagnavinnu á lóð nr. 11 verið að ljúka. Í fylgiskjali 32, 10. verkfundur, 18. maí 2004, stendur m.a.: Klettháls 11: Lagnavinnu lokið, nema að stilla þarf brunnkeilu betur í hæð. Um 80-90% af burðarlagsfyllingu er komin og búið er að þjappa hana. Verið er að þolla planið. Verktaki áætlar að skila planinu næstkomandi mánudag). Að teknu tilliti til þess, sem rakið er hér að ofan, álítur matsmaður sanngjarnt, þótt ekki sé í fylgiskjali 1, Útboðs- og verkskilmálar, gert ráð fyrir, að hluti verksins verði afhentur á undan heildarverkinu, að miða dagsektir við að verkkaupi hafi mátt nýta hvort tveggja, grunn og lóð Klettháls 11, líkt og hann hugðist gera við verklok, eigi síðar en frá 15. júní 2004 að telja og reyndar húsgrunn að mestu eða öllu leyti í samræmi við verkgögn. Þannig ber, að áliti matsmanns, að taka tillit til þess við ákvörðun dagsekta, að byggingarframkvæmdir við húsið að Kletthálsi 11 hófust, eða gátu hafizt um 20. apríl, sjá fylgiskjal 29, 7. verkfundur, Verkstaða og áætlun. Matsmaður telur, að öllu þessu athuguðu, sanngjarnt að fella alveg niður dagsektir vegna Klettháls 11. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að stefnandi skuli greiða dagsektir að fjárhæð kr 30.000 á dag í samtals 98 daga, samtals kr. 2.940.000. Svo sem áður greinir er ágreiningur með aðilum um vexti, sem innifaldir eru í höfuðstól stefnukröfu, kr. 35.752. Stefnandi greinir ekki frá því í stefnu, frá hvaða tíma vextirnir eru reiknaðir, en dóminum telst svo til, að vextirnir séu reiknaðir frá dagsetningu reikningsins. Á það fellst dómurinn ekki og telur, með vísan til 3. mgr. 5. gr. vaxtalaga, að krafan beri ekki dráttarvexti fyrr en mánuði eftir gjalddaga reikningsins. Þar sem innborgun fór fram 13. ágúst eða innan þess tíma, er ekki fallizt á þennan kröfulið. Þá reiknast dráttarvextir af reikningi samkvæmt síðari kröfulið í stefnu frá 19. október 2004. Samkvæmt framansögðu ber stefnda að greiða stefnanda kr. 5.188.835 með dráttarvöxtum af kr. 2.326.387 frá 26. ágúst 2004 til 19. október s.á., en af kr. 8.128.835 frá þeim degi til 20. október s.á., en af kr. 5.188.835 frá þeim degi til greiðsludags. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 1.250.000, og hefur þá verið litið til útlagðs kostnaðar vegna matsgerðar og þingfestingar, en ekki þykir unnt að líta til annars útlagðs kostnaðar, sem stefnandi gerir kröfu til í málskostnaðarreikningi, þar sem sá kostnaður er ekki studdur gögnum. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn ásamt Ragnari Ingimarssyni verkfræðingi og Jónasi Frímannssyni verkfræðingi. Stefndi, Birgir Reynisson, greiði stefnanda, Jarðfagi ehf., kr. 5.188.835 með dráttarvöxtum af kr. 4.326.387 frá 1. ágúst 2004 til 13. sama mánaðar, en af kr. 2.326.387 frá þeim degi til 1. október s.á., en af kr. 8.128.835 frá þeim degi til 20. október s.á., en af kr. 5.188.835 frá þeim degi til greiðsludags og kr. 1.250.000 í málskostað.
Mál nr. 588/2007
Kærumál Farbann
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta farbanni samkvæmt b. lið 1. mgr. 103. gr. og 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var áfram bönnuð för frá Íslandi til miðvikudagsins 9. janúar 2008 klukkan 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verið felldur úr gildi en til vara að farbanni verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í gögnum málsins kemur fram að réttarbeiðnir hafi meðal annars verið sendar til Bandaríkja Norður Ameríku, Guernsey, Jersey, Kanada og Englands en fjöldi einstaklinga virðist tengjast ætluðum brotum og þeir flestir búsettir erlendis aðrir en kærði. Svör munu hafa borist frá Jersey um miðjan októbermánuð. Þá kemur einnig fram að undafarnar vikur hafi verið unnið að því að afla gagna frá Bandaríkjum Norður Ameríku en þar vinni nú þrír þarlendir saksóknarar að rannsókn málsins og von sé fljótlega á fyrstu svörum þaðan. Sóknaraðili telur nauðsynlegt á að tryggja nærveru varnaraðila meðal annars til að hægt sé að bera undir hann svör sem berist við réttarbeiðnunum. Af þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar þykir verða að staðfesta hann. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 131/2013
Ríkisstarfsmenn Niðurlagning stöðu Biðlaun
H starfaði sem deildarstjóri meðgönguverndar hjá HS og fékkst að mestu við mæðravernd. Vegna skipulagsbreytinga hjá stofnuninni var H tilkynnt um breytingar á starfi sínu og verksviði, en breytingarnar fólu m.a. í sér að deild meðgönguverndar var sameinuð fæðingardeild stofnunarinnar. Deildu aðilar um það hvort ákvörðun HS um breytingu á störfum og verksviði H rúmaðist innan heimilda 19. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins eða hvort H, sem taldi breytingarnar fela í sér niðurlagningu á stöðu hennar, ætti rétt til skaðabóta á grundvelli 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lögin. Ekki var um það deilt að málefnalegar ástæður hefðu búið að baki breytingum á skipulagi HS sem leiddu til breytinga á starfi og verksviði H. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði m.a. að störf við mæðravernd hefðu ekki verið lögð af við HS með skipulagsbreytingunum heldur færð ásamt starfsmanni við mæðravernd í nýja deild. Málefnaleg sjónarmið hafi búið að baki breytingunum, sem hefðu ekki varðað persónu H. Þótt lagt yrði til grundvallar að H hefði mátt líta svo á að henni hefði verið ætlað að ganga til almennra starfa sem ljósmóðir eftir breytingarnar yrði að líta til þess að H væri menntuð til slíkra starfa, sem hún hefði gegnt um árabil og hefði henni borið að halda við þekkingu sinni á þeim og faglegri færni. Þá var talið rúmast innan heimilda 19. gr. laga nr. 70/1996 að H var með breytingunum svipt mannaforráðum, enda hefðu þau verið óveruleg. Loks var vísað til þess að mánaðarlaun í þeim launaflokki sem hún hefði átt að færast í hefðu verið hærri en laun í þeim flokki sem henni var áður skipað í. Með vísan til þessa var ekki fallist á með H að í breytingunum hefði falist að starf hennar hefði verið lagt niður eða að þær stönguðust með öðrum hætti á við 19. gr. laga. nr. 70/1996. Var Í því sýknað af kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. febrúar 2013. Hann krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins lauk stefnda, sem er fædd 1945, námi til að verða ljósmóðir á árinu 1967. Hún mun hafa á árinu 1975 tekið til starfa hjá stofnun, sem nú ber heitið Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, og fengist að mestu við mæðravernd. Frá 1997 gegndi hún starfi deildarstjóra meðgönguverndar og heyrði undir hana annar starfsmaður í hlutastarfi, en frá 2001 mun hún ekki hafa sinnt meðfram þessu almennum verkum sem ljósmóðir. Með bréfi 28. febrúar 2011 tilkynnti Heilbrigðisstofnun Suðurnesja stefndu að ráðgert væri vegna endurskoðunar á skipulagi að breyta störfum hennar og verksviði frá 1. apríl sama ár, en þá yrði lögð niður staða hennar „sem deildarstjóri í 100% starfshlutfalli við mæðravernd í Reykjanesbæ ... og ráðið í eina stöðu yfirljósmóður við fæðingadeild og mæðravernd.“ Sagði þar einnig að fyrirhuguð breyting, sem stefndu væri gefinn frestur til að tjá sig um til 7. mars sama ár, væri gerð með vísan til ráðningarsamnings hennar frá 1. janúar 1997 og 19. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Þessu svaraði Ljósmæðrafélag Íslands með bréfi í þágu stefndu 1. mars 2011, þar sem vísað var til þess að félagið liti svo á að 19. gr. laga nr. 70/1996 næði ekki til þess að starf væri lagt niður og væri „áðurnefnt uppsagnarbréf því markleysa.“ Við þessu brást Heilbrigðisstofnun Suðurnesja með bréfi til stefndu 7. mars 2011, þar sem tilkynnt var að „ákvörðun um niðurlagningu starfs“, sem um ræddi í bréfi 28. febrúar sama ár, væri afturkölluð, en vænta mætti að ný ákvörðun um breytingu á starfi yrði fljótlega tilkynnt stefndu. Því til samræmis ritaði stofnunin bréf til stefndu 18. mars 2011, þar sem greindi frá því að fyrirhuguð væri breyting á skipulagi stofnunarinnar, sem fæli í sér að til yrði full staða yfirljósmóður, en vegna þess yrði störfum stefndu og verksviði breytt þannig frá 1. júlí sama ár að starfsheiti hennar í fullu starfi yrði almenn ljósmóðir. Um heimild til þessa var vísað til ráðningarsamnings stefndu, sem þessu sinni var sagður vera frá 8. október 1998, svo og 19. gr. laga nr. 70/1996. Tekið var fram að stefndu yrði eftir breytinguna raðað í 4. þrep 8. launaflokks stofnanasamnings Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja við ljósmæður í stað 2. þreps 9. launaflokks, sem hún hafi áður verið í. Var stefndu gefinn frestur á að tjá sig um þessar breytingar til 25. mars 2011. Í bréfi Ljósmæðrafélags Íslands til Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja 21. mars 2011 var því borið við að hún hafi með síðastgreindu bréfi sínu boðað niðurlagningu á stöðu stefndu, en til slíkrar aðgerðar stæði ekki heimild í 19. gr. laga nr. 70/1996. Jafnframt var vísað til 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við sömu lög, þar sem mælt væri fyrir um bótarétt þeirra, sem hefðu verið í þjónustu ríkisins við gildistöku laganna, ef staða þeirra væri lögð niður eftir þann tíma. Heilbrigðisstofnun Suðurnesja tilkynnti síðan stefndu 31. mars 2011 að ákveðið hafi verið að breyta störfum hennar og verksviði þannig frá 1. júlí sama ár að staða hennar „sem deildarstjóri við mæðravernd stofnunarinnar í Reykjanesbæ breytist í stöðu almennrar ljósmóður.“ Stefnda ítrekaði í bréfi 31. maí 2011 mótmæli gegn því að 19. gr. laga nr. 70/1996 tæki til fyrirhugaðra breytinga á starfi hennar og teldi hún þær fela í sér niðurlagningu á stöðu, sem veitti henni rétt til biðlauna samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lögin, sbr. 34. gr. þeirra. Krafðist hún þess að fá slík laun greidd í tólf mánuði. Í málinu liggur fyrir að Heilbrigðisstofnun Suðurnesja auglýsti vorið 2011 lausa stöðu „deildarstjóra á nýrri sameinaðri deild mæðraverndar og fæðingardeildar“. Stefnda sótti ekki um starfið og var annar ráðinn til að gegna því frá 1. júlí 2011, en hún lét af störfum hjá stofnuninni frá sama tíma án frekari skriflegra tilkynninga en að framan greinir. Stefnda höfðaði mál þetta með stefnu 18. nóvember sama ár og krafðist þess að viðurkennt yrði að hún ætti samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 70/1996 rétt til skaðabóta úr hendi áfrýjanda, sem næmu launum í tólf mánuði frá 1. júlí 2011, vegna niðurlagningar stöðu hennar. Sú krafa var efnislega tekin til greina með hinum áfrýjaða dómi. II Áfrýjandi ber ekki brigður á að 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lög nr. 70/1996 geti tekið til aðstæðna stefndu þótt hún hafi ekki við gildistöku laganna gegnt stöðu deildarstjóra meðgönguverndar, sem hún telur samkvæmt áðursögðu að lögð hafi verið niður 1. júlí 2011. Þá deila aðilarnir ekki um að málefnalegar ástæður hafi búið að baki áðurgreindum breytingum á skipulagi Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja, en þær fólu meðal annars í sér sameiningu tveggja deilda í eina, sem upp frá því heyrði undir einn deildarstjóra og hafði á hendi sömu starfsemi og áður var sinnt í deildunum tveimur, þar á meðal mæðravernd. Í áðurnefndu bréfi Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja 28. febrúar 2011 var stefndu tilkynnt að fyrirhugað væri að leggja niður stöðu hennar sem deildarstjóri við mæðravernd og var vísað til 19. gr. laga nr. 70/1996 sem heimildar til þess. Stofnunin dró þessa tilkynningu sem áður segir til baka 7. mars sama ár, en beindi síðan nýrri tilkynningu til stefndu 18. sama mánaðar, þar sem fram kom að fyrirhugað væri að breyta störfum hennar og verksviði frá 1. júlí 2011 þannig að „starfsheiti“ hennar yrði almenn ljósmóðir. Áfrýjandi getur ekki verið bundinn af því í máli þessu að Heilbrigðisstofnun Suðurnesja hafi rætt um niðurlagningu stöðu stefndu í tilkynningunni 28. febrúar 2011, sem síðar var dregin til baka, enda verður við það að miða hvers eðlis þessi ráðstöfun hafi í raun verið. Í dómaframkvæmd Hæstaréttar hefur verið gengið út frá því að 19. gr. laga nr. 70/1996 veiti forstöðumönnum ríkisstofnana eða öðrum yfirmönnum þeirra, sem til þess séu bærir, ótvíræða heimild til að breyta störfum og verksviði ríkisstarfsmanna og sé það háð mati þeirra fyrrnefndu hvort tilefni sé til slíkra breytinga, enda séu þær reistar á málefnalegum sjónarmiðum og ekki meira íþyngjandi fyrir starfsmenn en nauðsyn beri til, sbr. meðal annars dóm réttarins 4. maí 2005 í máli nr. 475/2004. Þá er og til þess að líta að hvorki er í 19. gr. laga nr. 70/1996 né 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við þau rætt um breytingu eða niðurlagningu á stöðu, heldur breytingu á starfi eða að það sé lagt niður, sbr. dóm Hæstaréttar 8. júní 2006 í máli nr. 8/2006. Störf við mæðravernd voru ekki lögð af við Heilbrigðisstofnun Suðurnesja með þeim skipulagsbreytingum, sem komu til framkvæmdar 1. júlí 2011, heldur færð ásamt starfsmanni við mæðravernd í nýja deild, sem varð til með sameiningu tveggja eldri deilda við stofnunina. Sem fyrr segir er ekki deilt í málinu um að málefnaleg sjónarmið hafi búið að baki þessum breytingum, sem sneru því ekki að persónu stefndu. Í fyrrgreindri tilkynningu Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja 18. mars 2011 kom fram að breyta ætti störfum og verksviði stefndu, en ekki var gerð frekari grein fyrir inntaki þeirra breytinga en að tiltaka hvert nýtt starfsheiti hennar yrði. Úr því að staðið var þannig að verki getur áfrýjandi ekki með réttu borið því nú við að ætlunin hafi verið að stefnda ynni eftir sem áður að sömu verkefnum við stofnunina eftir 1. júlí 2011, svo sem forstjóri hennar og framkvæmdastjóri hjúkrunar báru um fyrir héraðsdómi, og mátti stefnda því líta svo á að í tilkynningunni hafi falist að henni væri ætlað að ganga til almennra starfa sem ljósmóðir eftir þann tíma. Þó svo að þetta sé lagt til grundvallar verður að gæta að því að stefnda var menntuð til slíkra starfa, sem hún hafði áður gegnt um árabil, og bar henni að halda við þekkingu sinni á þeim og faglegri færni, sbr. nú 9. tölulið 1. mgr. 3. gr. og 2. mgr. 13. gr. laga nr. 34/2012 um heilbrigðisstarfsmenn. Ekki eru efni til að ætla annað en að tekið hefði verið tillit til aldurs stefndu við skiptingu verka milli ljósmæðra við Heilbrigðisstofnun Suðurnesja þannig að álag af starfi hefði ekki íþyngt henni meira en nauðsyn bæri til. Þótt stefnda hefði með þessum breytingum verið svipt mannaforráðum höfðu þau verið óveruleg og rúmast slík breyting innan heimilda 19. gr. laga nr. 70/1996. Að því verður og að gæta að í bréfi stofnunarinnar 18. mars 2011 var stefndu greint frá því hvaða áhrif breytingar á stöfum hennar hefðu á röðun hennar í launaflokk, en fyrir liggur í málinu að mánaðarlaun eftir þeim flokki, sem hún átti að færast í, voru 136 krónum hærri en laun í þeim flokki, sem henni var áður skipað í. Að öllu þessu virtu eru ekki efni til að fallast á með stefndu að breytingarnar á störfum hennar, sem Heilbrigðisstofnun Suðurnesja tilkynnti henni að fyrirhugaðar væru frá 1. júlí 2011, hafi falið í sér að starf hennar hafi verið lagt niður eða því hafi annars verið breytt þannig að stangist á við 19. gr. laga nr. 70/1996. Því til samræmis verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefndu. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefndu, Halldóru Kristinsdóttur. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. desember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 10. október sl., að lokinni aðalmeðferð, var höfðað fyrir dómþinginu af Halldóru Kristinsdóttur, á hendur íslenska ríkinu f.h. Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja, með stefnu áritaðri um birtingu og þingfestri 29. nóvember 2011. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkennt verði að stefnandi eigi, samkvæmt 5. málsgrein bráðabirgðaákvæðis í lögum nr. 70/1996, rétt til skaðabóta úr hendi stefnda er nemi launum í tólf mánuði frá og með 1. júlí 2011, vegna niðurfellingar stöðu hennar. Um bótafjárhæð fari samkvæmt 34. gr. sömu laga. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, auk álags er nemi virðisaukaskatti, samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda eru þær, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmd til þess að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Gætt var ákvæða 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, áður en dómur var kveðinn upp. II Málavextir eru þeir, að stefnandi hefur starfað hjá stefnda frá árinu 1975, eða lungann úr starfsævi sinni og síðastliðin 14 ár sem deildarstjóri mæðraverndar Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja. Með bréfi, dagsettu 28. febrúar 2011, var henni tilkynnt að vegna skipulagsbreytinga yrði staða hennar sem deildarstjóra í 100% starfshlutfalli við mæðravernd lögð niður, en þess í stað ráðið í eina stöðu yfirljósmóður við fæðingardeild og mæðravernd. Í bréfinu var vísað til 19. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna, um heimild til að gera breytingu á ráðningarsamningi stefnanda og stefnanda gefinn kostur á að tjá sig um fyrirhugaða ráðagerð fyrir 7. mars 2011. Með bréfi Ljósmæðrafélags Íslands, dagsettu 1. mars 2011, var því lýst yfir að fyrrgreint bréf stefnda væri markleysa þar sem 19. gr. laga nr. 70/1996 ætti ekki við er starf væri lagt niður. Hinn 18. mars 2011 ritaði stefndi stefnanda annað bréf, þar sem stefnanda var tilkynnt að frá og með 1. júlí 2011 yrði starfi hennar og verksviði breytt, sem og starfsheiti hennar, þannig að hún yrði eftirleiðis „almenn ljósmóðir“ í 100% starfi. Var enn vísað til 19. gr. laga nr. 70/1996 um heimild til þess, en stefnanda jafnframt tilkynnt að fyrirhuguð breyting myndi hafa í för með sér tilfærslu milli launaflokka. Stefnanda var gefinn kostur á að tjá sig um fyrirhugaða breytingu fyrir 25. mars 2011. Með bréfi Ljósmæðrafélagsins, dagsettu 21. mars 2011, var fyrirhugaðri breytingu mótmælt, f.h. stefnanda. Einnig var áréttaður sá skilningur að um niðurlagningu á stöðu væri að ræða, en ekki breytingu á störfum sem rúmaðist innan heimildar 19. gr. laga um opinbera starfsmenn. Stefnanda hefði og ekki verið gefinn lögboðinn frestur til að tjá sig um þessar breytingar, en samkvæmt því lagaákvæði hefði starfsmaður ætíð mánaðarfrest til þess að bregðast við fyrirhuguðum breytingum á starfi. Einnig var bent á rétt stefnanda til biðlauna, samkvæmt 5. mgr. bráðabirgðaákvæðis laga nr. 70/1997, og óskað eftir fundi vegna málsins. Hinn 28. mars 2011 funduðu fulltrúar Ljósmæðrafélags Íslands f.h. stefnanda og forstjóri stefnda vegna málsins, án þess að niðurstaða fengist. Með bréfi, dagsettu 31. mars 2011, var fyrri afstaða stefnda áréttuð. Með bréfi, dagsettu 31. maí 2011, tilkynnti stefnandi stefnda að hún myndi ekki una ákvörðun stefnda og gerði kröfu um biðlaun sér til handa. Stefnandi kveður, að í framhaldi af því hafi forstjóri Heilbrigðisstofnunarinnar rætt við hana um framtíð hennar í starfi hjá stofnuninni, en hún ekki viljað una þessum breytingum og áréttað að hún myndi frekar láta af stöfum. Starf deildarstjóra á sameinaðri deild mæðraverndar og fæðingardeildar var auglýst á vordögum 2011, með umsóknarfresti til 16. maí 2011. Nýr deildarstjóri tók við starfi hinn 1. júlí 2011. Stefnandi fór í orlof um miðjan júní og sneri ekki aftur til vinnu að því loknu, þar sem hún taldi uppsagnarfresti sínum lokið 1. júlí. Stefnandi hefur ekki notið launagreiðslna frá því í júní 2011. Stefnandi skráði sig á atvinnuleysisskrá í septembermánuði en var tilkynnt að þar sem hún ætti lögum samkvæmt rétt til 12 mánaða biðlauna úr hendi stefnda fengi hún ekki atvinnuleysisbætur á þeim tíma. Með bréf, dagsettu 21. september 2011, skoraði stefnandi á stefnda að greiða biðlaun í samræmi við ákvæði laga nr. 70/1996. Stefndi svaraði með bréfi, dagsettu 25. október 2011, þar sem stefnanda var tilkynnt að lokauppgjör orlofs vegna starfsloka hennar myndi fara fram um mánaðamótin 1. nóvember 2011. Í samræmi við það greiddi stefndi stefnanda gjaldfallið orlof við starfslok, hinn 1. nóvember 2011. III Stefnandi byggir kröfur sínar á ráðningarsamningi aðila og rétti sínum til endurgjalds fyrir vinnu í þágu stefnda. Einnig kveðst stefnandi byggja kröfu sína á meginreglum samningaréttar um skyldu til efnda á samningum. Um kjör stefnanda fari samkvæmt kjarasamningi Ljósmæðrafélags Íslands og fjármálaráðherra sem og ákvæðum laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna. Í bráðabirgðaákvæði laga nr. 70/1996 sé sérstaklega fjallað um rétt starfsmanna til biðlauna þegar starf þeirra er lagt niður. Samkvæmt því eigi starfsmaður, sem ekki teljist embættismaður í skilningi 22. gr. laganna, rétt til bóta er nemi launum í 12 mánuði hafi hann verið í starfi í þjónustu ríkisins lengur en í 15 ár. Byggir stefnandi rétt sinn til biðlauna á fyrrgreindu ákvæði enda hafi hún verið óslitið í starfi hjá stefnda í nærfellt 40 ár. Stefnandi byggir einnig á því, að við þá breytingu á skipulagi stefnda, sem hafi falist í sameiningu tveggja deilda, þ.e. mæðraverndar og fæðingardeildar, hafi starf stefnanda sem deildarstjóra fæðingardeildar verið lagt niður. Það sé og í samræmi við upphaflegan skilning stefnda á þeirri ráðstöfun, sem og skilning Vinnumálastofnunar á rétti stefnanda. Breyting sú sem boðuð hafi verið á starfi stefnanda við það að vera deildarstjóri yfir tiltekinni deild, mæðravernd, í það að vinna sem almenn ljósmóðir við mæðraeftirlit og fæðingarhjálp verði að mati stefnanda ekki skilin öðruvísi en svo að um niðurlagningu starfs og tilboð um annað og breytt starf hafi verið að ræða. Þess háttar breyting geti að mati stefnanda ekki rúmast innan heimildar 19. gr. starfsmannalaga nr. 70/1996. Stefnandi byggir á því að við mat á því hvort um niðurlagningu starfs hafi verið ræða verði að líta til þess hvers eðlis breytingin sé miklu frekar en þeirra nafngifta sem atvinnurekandi kjósi að velja gerðum sínum. Þannig verði að líta svo á að um niðurlagningu stöðu sé að ræða þegar starfsmaður eigi þess ekki lengur kost að gegna starfi sínu vegna atvika sem ekki verði rakin til hans sjálfs. Það eigi augljóslega við þegar um sé að ræða, eins og í tilviki stefnanda, að starfið sjálf sé ekki lengur fyrir hendi. Af bréfum stefnda og auglýsingu um starfið verði ráðið að ætlun stefnda hafi verið að ráða einn starfsmann til að gegna yfirmannsstarfi yfir sameinaðri deild mæðraverndar og fæðingardeildar í stað þess sem áður hafi verið þegar um tvær stöður og tvær deildir hafi verið að ræða. Þá beri að líta til þess að það starf sem stefnanda hafi verið gert að inna af hendi eftir breytingar hafi verið allt annað starf en hún hafi áður haft með höndum. Það verði því ekki talið sama eða sambærilegt starf og stefnandi hafi áður unnið. Verkefni stefnanda sem deildarstjóra mæðraverndar hafi m.a. falist í því að annast um og hafa yfirumsjón með mæðravernd, þ.e. eftirliti með konum á meðgöngu. Stefnandi hafi þar með haft mannaforráð og verið faglegur stjórnandi á sínu sviði. Stefnandi hafi haft umsjón með sónar og samskipti við fæðingarhjálp um einstök tilvik auk þess sem hún hafi séð um daglegan rekstur deildarinnar, annast um birgðahald og skipulagningu starfa á deildinni frá degi til dags. Stefnandi hafi ekki sinnt fæðingarhjálp þau 14 ár sem hún hafi verið í þessu starfi, en með boðuðum breytingum hafi henni verið tilkynnt að eftirleiðis yrði það hlutverk hennar jöfnum höndum. Það sé því augljóst, að mati stefnanda, að alger eðlisbreyting hafi átt að verða á starfi hennar. Breytingin hafi einnig haft í för með sér launalækkun. Að mati stefnanda beri allt að sama brunni við það að starf sérstaks deildarstjóra mæðraverndar hafi verið lagt niður. Það starf sé ekki lengur unnið á vegum stefnda heldur hafi verið stofnuð ný deild með nýjum deildarstjóra sem hafi aðrar starfsskyldur en stefnandi hafi haft með höndum. Þá hafi aldrei staðið til að stefnandi tæki við því nýja starfi sem almenn ljósmóðir. Af þessum ástæðum og þar sem stefnandi hafi uppfyllt skilyrði bráðabirgðaákvæðis laga um opinbera starfsmenn nr. 70/1996 um rétt til biðlauna beri stefnda að greiða stefnanda biðlaun í 12 mánuði frá því breytingin hafi átt sér stað hinn 1. júlí 2011. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samningaréttar og vinnuréttar um efndir samninga sem og bráðabirgðaákvæðis, sbr. 34. gr. laga nr. 70/1996, um opinbera starfsmenn. Kröfu um vexti byggir stefnandi á III. kafla laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV Stefndi byggir kröfur sínar á því, að 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996, eigi ekki við í tilviki stefnanda. Í ákvörðun Heilbrigðisstofnunarinnar hafi ekki falist ákvörðun um niðurlagningu starfs stefnanda og mótmælir stefndi því að starf stefnanda hafi verið lagt niður. Stofnunin hafi nýtt sér rétt til breytinga á starfi og verksviði stefnanda samkvæmt 19. gr. laganna og hafi tilkynnt stefnanda, með bréfi, fyrirhugaðar breytingar á störfum með hæfilegum fyrirvara, að gættum fresti til handa stefnanda til að tjá sig um þær. Einungis hafi verið ætlunin að gera breytingar á störfum og verksviði stefnanda vegna skipulagsbreytinga hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Áherslur í starfsemi Heilbrigðisstofnunarinnar hafi breyst þegar hagræða hafi þurft í starfsemi stofnunarinnar meðal annars vegna niðurskurðar almennt í heilbrigðisþjónustu, lokunar skurðstofu og þess að fæðingum hafi fækkað á sjúkrahúsinu. Breytingarnar hafi m.a. falist í því, að sett hafi verið á fót ný sameinuð deild mæðraverndar og fæðinga. Það hafi verið ákvörðun forráðamanna Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja við þessar skipulagsbreytingar að ráða nýjan starfsmann til þess að gegna starfi deildarstjóra á nýrri deild og hafi nýtt starf deildarstjóra á sameinaðri deild mæðraverndar og fæðingadeildar við Heilbrigðisstofnun Suðurnesja verið auglýst. Í auglýsingu hafi komið fram að leitað væri eftir metnaðarfullri ljósmóður sem hefði reynslu af stjórnun, byggi yfir góðri samskiptahæfni og legði áherslu á samvinnu og teymisvinnu. Í ákvörðun Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja hafi ekki falist fækkun starfa við mæðravernd og fæðingarþjónustu heldur hafi ætlunin verið að auka hagkvæmni í rekstri þessarar þjónustu hjá stofnuninni. Að mati stefnda hafi þær breytingar sem stofnunin hafi gert á starfi stefnanda, rúmast innan heimilda 19. gr. laga nr. 70/1996. Ástæður og sjónarmið sem að baki ákvörðun stofnunarinnar hafi búið, hafi ekki verið að starfið yrði lagt niður. Stofnunin hafi metið það svo að gera þyrfti breytingar á starfseminni og hafi m.a. ákveðið að sameina deild mæðraverndar og fæðinga. Þessi ákvörðun hafi verið tekin af yfirmönnum Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja en engin ákvörðun hafi verið tekin um niðurlagningu starfsins. Samkvæmt fyrrnefndri 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða sé það skilyrði að starf sé raunverulega lagt niður svo að réttur til bóta komi til álita, sbr. 34. gr. laganna. Stofnunin hafi beitt lögvarinni heimild sinni til að gera breytingar á starfi stefnanda og byggi hana á 19. gr. laganna. Stefnanda hafi verið skylt að hlíta þeim breytingum en ella haft lögvarinn rétt til að segja upp starfi sínu. Stefnanda hafi og verið veitt færi á að koma sjónarmiðum sínum að í tengslum við umræddar breytingar og síðan hafi ákvörðun verið tekin endanlega eftir framkomnar athugasemdir Ljósmæðrafélags Íslands fyrir hönd stefnanda. Með lögum nr. 70/1996 hafi verið lögfest ný ákvæði um rétt ríkisstarfsmanna í því tilviki er staða þeirra sé lögð niður. Um þetta efni hafi áður verið fjallað í 14. gr. laga nr. 38/1954. Ákvæði laga nr. 70/1996 taki eingöngu til skipaðra embættismanna samkvæmt V. kafla laganna og áskilji þeim rétt til biðlauna, sem um sé rætt í 34. gr. Um aðra ríkisstarfsmenn sé við það miðað að ráðningartíma þeirra megi framvegis ljúka með uppsögn á tilteknum fresti, sbr. 41. gr. og IX. kafla starfsmannalaga, án tillits til þess hvort um niðurlagningu starfs sé að ræða eða ekki. Með 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögunum sé starfsmönnum sem ráðnir hafi verið fyrir 1. júlí 1996 á hinn bóginn veittur réttur til bóta ef starf þeirra er lagt niður og séu þær í formi biðlauna í sex eða tólf mánuði frá starfslokum eftir því hve lengi þeir hafi verið í þjónustu ríkisins. Um bótarétt og bótafjárhæð sé að öðru leyti vísað til 34. gr. Samkvæmt núgildandi lögum sé því meginreglan sú að biðlaunaréttur takmarkist við embættismenn. Aðrir starfsmenn en embættismenn eigi ekki biðlaunarétt þótt störf þeirra séu lögð niður. Séu störf þeirra lögð niður verði þeim sagt upp með einfaldri uppsögn í samræmi við 43. gr. laganna af rekstrarlegum ástæðum. Í undantekningartilvikum kunni almennur starfsmaður að eiga biðlaunarétt, þ.e. falli hann undir 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða. Skilyrði þess að almennur starfsmaður eigi rétt til biðlauna ef starf hans er raunverulega lagt niður samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða séu þrjú. Í fyrsta lagi þurfi starfsmaður að hafa hafið störf í þjónustu ríkisins fyrir 1. júlí 1996 og starfað í þjónustu ríkisins óslitið síðan. Starfsmaðurinn þurfi ekki endilega að hafa gegnt sama starfi né að hafa verið hjá sömu ríkisstofnun til þess að fullnægja þessu skilyrði. Ákvæðið hafi hins vegar verið túlkað svo af hálfu stefnda að réttindi, sem tilgreind séu í 5. mgr. ákvæðisins, haldist ef um samfellda ráðningu í þjónustu ríkisins sé að ræða, enda þótt viðkomandi skipti um starf og ráði sig til starfa hjá annarri ríkisstofnun. Verði hins vegar rof á ráðningu, þ.e. meira en mánuður líði frá því að launagreiðslum í einu starfi ljúki þar til viðkomandi ráði sig til annarrar stofnunar ríkisins, falli rétturinn niður. Í öðru lagi þurfi starfsmaður að hafa fallið undir eldri lög um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Í þriðja lagi verði að gera kröfu til þess að starfsmaður hafi gegnt föstu starfi í skilningi biðlaunaákvæðis eldri laga en í því felist m.a. að starfið þurfi að hafa verið ótímabundið. Stefndi kveðst leggja áherslu á að fyrst verði þó að liggja ljóst fyrir að um raunverulega niðurlagningu stöðu sé að ræða til að réttur til bóta eða biðlauna samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða komi til álita. Eðli máls samkvæmt verði að ganga út frá því almennt að sé verið að fækka störfum hjá stofnun geti verið um niðurlagningu að ræða. Ef ákvörðun er að efni til byggð á 19. gr. laganna og rúmast innan hennar, svo sem raunin hafi verið í tilviki stefnanda, geti ekki verið um niðurlagningu starfs að ræða. Að mati stefnda verði að skýra ákvæði laganna um rétt vegna niðurlagningar starfs þröngt þannig að í vafatilvikum verði að telja ákvörðun fremur eiga undir 19. gr. Komi þar margt til. Í fyrsta lagi feli lögin í sér að almennt skuli réttur til biðlauna afnuminn. Í öðru lagi hafi ákvörðun stofnunarinnar í eðli sínu verið breyting á starfi í skilningi 19. gr. enda um að ræða starf hjá nákvæmlega sama vinnuveitanda, hjá sömu stofnun, í sömu starfsgrein og að sambærilegum viðfangsefnum. Reyndar sé það ekki skilyrði samkvæmt 19. gr. að breyting viti á sambærilegt starf. Ákvörðun stefnda um breytingu á starfi hafi því ekki verið ólögmæt eða ógildanleg þótt ekki yrði fallist á að breytingin hafi miðað að sambærilegu starfi. Í tilviki stefnanda hafi því verið um að ræða breytingu á starfi en ekki niðurlagningu. Þótt komist yrði að þeirri niðurstöðu að ákvörðun Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja yrði talin niðurlagning á starfi verði að leggja til grundvallar að stefnanda hafi verið boðið sambærilegt starf í skilningi 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, sbr. 34. gr. laganna, sem hún hafi hafnað. Réttur til bóta eða biðlauna á grundvelli niðurlagningar starfs hafi því ekki stofnast. Verði ákvörðun stefnda talin niðurlagning á starfi, og talið yrði að stefnanda hefði ekki verið boðið sambærilegt starf, kæmi einungis til skoðunar hugsanlegur bótaréttur á grundvelli 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða, sbr. 34. gr. um bótarétt og ákvörðun bóta. Stefnandi hafi átt kost á starfi sem hafi verið menntun hennar samboðið og launum og kjörum sem hafi verið fyllilega sambærileg þeim sem hún hafi haft, en hún hafi hafnað því. Með því að hafna starfi hafi stefnandi fyrirgert rétti til bóta á grundvelli ákvæðisins. Beri því í öllum tilvikum að sýkna af viðurkenningarkröfu stefnanda. Stefndi kveðst ekki fallast á að máli skipti skilningur eða túlkun Vinnumálastofnunar á rétti stefnanda til biðlauna. Stefndi byggir á því, að það sé ekki hlutverk Vinnumálastofnunar að túlka, svo bindandi sé fyrir ríkið og stofnanir þess, ákvæði starfsmannalaga um niðurlagningu starfs. Meginreglan sé sú að ákvarðanir er varði réttindi og skyldur einstakra starfsmanna séu hjá forstöðumanni. Þegar slíkar ákvarðanir séu teknar þurfi forstöðumaður að gæta samræmis við almenn fyrirmæli og/eða túlkun hlutaðeigandi ráðuneytis eða fjármálaráðuneytis. Auk þess þurfi þeir, líkt og vinnuveitendur á almennum markaði, að gæta að lögum og reglum er varði vinnumarkaðinn í heild. Í lögum og reglugerð um Stjórnarráðið fyrr og nú sé fjallað um skiptingu málaflokka milli ráðuneyta. Samkvæmt þeirri skiptingu heyri málefni ríkisstarfsmanna, þ.e. réttindi og skyldur auk launamála, undir fjármálaráðuneyti. Fjármálaráðuneytið fari þannig að vissu leyti með stefnumörkun og fyrirsvar ríkisins varðandi málefni ríkisstarfsmanna í heild. Þetta eigi einkum við um gerð kjarasamninga og túlkun þeirra sem og túlkun á almennum ákvæðum er varði starfsmenn ríkisins, svo sem ákvæðum í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna og lögum um Kjararáð. Svo sem fram komi í tölvupósti hafi forstöðumaður stjórnsýslusviðs Vinnumálastofnunar og staðfest að stefnandi hafi fengið greiddar atvinnuleysisbætur frá 9. september 2011. Stjórnun og starfsmannahald ríkisstofnana sé almennt í höndum hlutaðeigandi forstöðumanns. Heimildir hans í þessum efnum byggist fyrst og fremst á ákvæðum laga nr. 70/1996 og hinni óskráðu meginreglu vinnuréttarins um stjórnunarrétt vinnuveitanda. Í reglunni um stjórnunarrétt vinnuveitanda felist valdheimildir til að stýra og stjórna starfseminni innan þeirra marka sem lög og samningar setji. Stjórnunarheimildir forstöðumanns lúti m.a. að ákvörðunum um skipulag vinnunnar, hvaða verk skuli vinna, hver skuli vinna þau, með hvaða hætti, hvenær og hvar. Ákvarðanir sem teknar séu dagsdaglega um störf og verksvið einstakra starfsmanna rúmist jafnan innan þeirra heimilda sem felist í reglunni um stjórnunarrétt vinnuveitanda. Í 19. gr. laga nr. 70/1996 sé sérstaklega kveðið á um skyldu starfsmanns til að hlíta breytingum á störfum sínum og verksviði frá því er hann tekur við starfi, jafnvel þó að það leiði til skerðingar á launakjörum eða réttindum hans. Ekki sé nauðsynlegt að beita 19. gr. við minni háttar breytingar, en við aðrar breytingar, einkum þær sem séu afgerandi, sé rétt að byggja á heimild 19. gr. starfsmannalaga. Með afgerandi breytingum sé t.d. átt við breytt starfsheiti, breytta stöðu samkvæmt skipuriti stofnunar, t.d. flutning milli deilda, sem og breytingar sem hafi áhrif á föst launakjör. Þau rök sem búi að baki því að störfum og verksviði sé breytt samkvæmt 19. gr. tengist ýmist skipulagi og rekstri viðkomandi stofnunar eða atvikum sem varði starfsmanninn sjálfan. Fyrrnefndu rökin geti t.d. falist í nýrri tækni eða nýjum þörfum eða áherslum í starfi stofnunar. Oftar en ekki tengist þau markmiðum um aukna hagkvæmni og skilvirkni í rekstri stofnunar. Þessi lagaheimild byggi á almennum stjórnunarrétti og hafi meðal annars þann tilgang að náð verði markmiðum um árangursríka nýtingu fjármuna stofnunar, sbr. 2. mgr. 38. gr. laganna. Breyting sú sem um ræði byggist á málefnalegum sjónarmiðum og geti ekki talist meira íþyngjandi í garð starfsmanns en nauðsyn beri til. Ekki verði tæmandi talið hvers konar breytingar séu heimilar samkvæmt 19. gr. laganna. Tilefnið geti verið hagræðing og breytingar á skipulagi og rekstri stofnunar en einnig atriði sem varði starfsmanninn sjálfan. Starfsmaður geti ekki vænst þess að eðli og inntak þeirra verka sem honum séu falin í upphafi haldist með öllu óbreytt út starfstíma hans. Forsendur verksviðs hans geti breyst. Forstöðumaður hafi töluvert svigrúm til að breyta einhliða verkefnum starfsmanns án þess að nauðsynlegt sé að leggja starfið niður og segja ráðningarsamningi upp. Slíkar breytingar geti til dæmis haft í för með sér annað starfsheiti og að starfsmanni beri að sinna störfum sínum í annarri deild eða eftir atvikum annarri starfsstöð og undir stjórn annars yfirmanns en áður. Stefndi mótmælir því að stefnanda hafi ekki verið gefinn nægur frestur til að tjá sig um fyrirhugaða breytingu. Breyting á starfi samkvæmt 19. gr. laganna teljist til ákvarðana um innra skipulag stofnunar. Ákvarðanir um breytingu á starfi og verksviði hafi oft í för með sér breytingar á ráðningarsamningi. Skylt sé að staðfesta þess háttar afmarkaðar breytingar á ráðningarkjörum skriflega, sbr. 4. gr. reglna nr. 351/1996, um form ráðningarsamninga og skyldu til að upplýsa starfsmenn um ráðningarkjör. Hægt sé að staðfesta breytingar á ákvæðum ráðningarsamnings um leið og ákvörðun um breytingar á starfi séu tilkynntar viðkomandi ef breyting á starfi felur ekki í sér skerðingu á launakjörum eða réttindum. Ef breyting skerðir launakjör eða réttindi sé hins vegar skylt að tilkynna starfsmanni um fyrirhugaða breytingu og gefa honum ákveðinn frest til athugasemda eða andmæla. Að fresti liðnum séu fram komnar athugasemdir, eða andmæli, þau metin og endanleg ákvörðun tekin og þær tilkynntar starfsmanni með bréfi. Ekki sé í 19. gr. starfsmannalaga tiltekinn frestur til handa starfsmanni til að tjá sig um þær breytingar sem fyrirhugaðar séu á störfum hans eða verksviði. Breytingar á störfum og verksviði starfsmanna séu tilkynntar skriflega og skuli þar koma fram hvenær breytingarnar verði, í hverju þær felist og hvort þær hafi áhrif á launakjör og/eða önnur réttindi starfsmanns. Í 19. gr. sé starfsmanni hins vegar gefinn kostur á að segja upp starfi sínu vegna slíkra breytinga enda skýri hann forstöðumanni frá því innan eins mánaðar frá því að breytingar hafi verið tilkynntar honum. Mánaðarfresturinn samkvæmt 19. gr. snúi því að viðbrögðum starfsmannsins við breytingum en ekki þeim fresti sem forstöðumaður gefi starfsmanni til að tjá sig um breytingarnar. Viðbrögð stefnanda hafi síðan verið þau að una ekki þeim breytingum sem ákveðnar hafi verið frá og með 1. júlí 2011 og mæta ekki til vinnu eftir orlof sem hún hafi farið í eftir miðjan júní 2011. Stefndi byggir á því að starf það sem stefnanda hafi verið falið að gegna að afloknum breytingum hafi verið fyllilega samboðið henni með tilliti til menntunar og starfsreynslu. Stefnandi hafi ekki getað vænst þess að starf það sem hún hafi verið ráðin til héldist að öllu leyti óbreytt út starfstíma hennar hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, meðal annars sökum 19. gr. starfsmannalaga. Það sé almennt hlutverk vinnuveitanda að afmarka á hverjum tíma hvaða verk skuli unnin og með hvaða hætti það skuli gert. Þegar forsendur að baki starfi eða starfsemi stofnunar breytist hafi forstöðumaður töluvert svigrúm til að breyta einhliða verkefnum starfsmanna án þess að nauðsynlegt sé að segja ráðningarsamningi upp. Umræddar breytingar hafi ekki verið meira íþyngjandi en efni hafi staðið til í ljósi þeirra skipulagsbreytinga sem stofnunin hafi orðið að grípa til við hagræðingu í rekstri sínum sökum niðurskurðar. Hafi flestar heilbrigðisstofnanir landsins þurft að glíma við niðurskurð í rekstri sínum sem leitt hafi til hagræðingar, með breytingum á störfum starfsmanna, og til uppsagna. Ákvörðun Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja hafi því verið byggð á málefnalegum sjónarmiðum með hagsmuni stofnunarinnar í huga en einnig hafi verið gætt meðalhófs við framkvæmd ákvörðunar gagnvart starfsmönnum, þ. á m. stefnanda. Samkvæmt tilkynningu Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja hafi stefnandi átt að taka laun samkvæmt launaflokki 8, þrepi 4, í stað launaflokks 9, þreps 2. Samkvæmt launatöflu Ljósmæðrafélags Íslands, samningi nr. 613, séu mánaðarlaun samkvæmt launaflokki 8, þrepi 4, 398.740 krónur. Á hinn bóginn séu mánaðarlaun samkvæmt launaflokki 9, þrepi 2, 398.604 krónur. Breytingin á launum stefnanda úr 9-2 í 8-4 hefði því leitt til hækkunar um 136 krónur á mánuði miðað við 1. júlí 2011. Ekki hafi því verið um skerðingu á lögbundnum eða samningsbundnum launakjörum að ræða. Breyting á heildarlaunagreiðslum stefnanda geti hins vegar ekki talist til skerðingar á launakjörum eða réttindum í skilningi lokamálsliðar 19. gr. laganna. Lægri launagreiðslur, t.d. vegna þess að yfirvinna minnki eða álagsgreiðslur falli niður vegna minnkaðra starfskvaða, teljist ekki til skertra launakjara í skilningi ákvæðisins. Styðjist það mat stefnda við dómaframkvæmd. Í greinargerð sinni tekur stefndi fram, að þrátt fyrir málsástæður stefnanda um málsmeðferð og annað tengt 19. gr. starfsmannalaga, sé ekki krafist ógildingar á þeirri ákvörðun og lúti kröfugerð ekki að lögmæti ákvörðunar. Þá sé ekki krafist bóta á þeim grundvelli að starfslok hafi verið ólögmæt. Krafan sé sérstaklega um viðurkenningu á rétti til bóta samkvæmt 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996. Þar sem réttur til biðlauna eða bóta sé ekki fyrir hendi verði að sýkna og málsástæður stefnanda að öðru leyti styðji ekki viðurkenningarkröfu stefnanda. Verði fallist á að staða stefnanda hafi verið lögð niður í skilningi 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða í lögum nr. 70/1996 telur stefndi að stefnandi eigi ekki rétt til greiðslu biðlauna eða skaðabóta á þeim tíma sem krafan ráðgeri. Í lögum sé sérstaklega tekið fram í 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða að um sé að ræða bætur og bótarétt vegna niðurlagningar starfs. Í niðurlagi ákvæðisins sé um biðlaunarétt almennra starfsmanna að öðru leyti vísað til biðlaunaákvæðis 34. gr. sem fjalli um rétt embættismanna þegar embætti þeirra séu lögð niður. Þar segi að embættismaður skuli, ef embætti hans er lagt niður, jafnan halda óbreyttum launakjörum er embættinu hafi fylgt í tiltekinn tíma, þ.e. sex eða tólf mánuði, frá því að hann lét af störfum, enda hafi hann þá ekki hafnað öðru sambærilegu starfi, óháð því hvort það sé á vegum ríkisins eða annars aðila. Með því að bjóða starfsmanni annað sambærilegt starf á vegum ríkisins eða annars aðila í tengslum við niðurlagningu á starfi sé girt fyrir að réttur til biðlaunagreiðslna verði virkur. Þótt litið yrði svo á að ekki hafi verið um breytingu að ræða á grundvelli 19. gr. starfsmannalaga liggi engu að síður fyrir að stefnanda hafi að sönnu verið boðið annað sambærilegt starf. Með því að taka ekki því starfi og kjósa heldur að láta af störfum hafi hún fyrirgert rétti til bóta eða biðlauna samkvæmt fyrrgreindum ákvæðum. Þá liggi einnig fyrir að stefnandi hafi hafnað starfi með launum sem í reynd hafi verið hærri. Byggir stefndi á því að með því hafi stefnandi hafnað rétti til bóta í skilningi ákvæðis til bráðabirgða. Verði í því tilviki ekki litið fram hjá almennum reglum fébótaréttar um ætlað tjón hennar og þá afstöðu að hafna starfi þar sem laun hafi verið jafnhá eða hærri. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V Ágreiningur máls þessa lýtur að því hvort stefnandi eigi rétt á bótum úr hendi stefnda vegna niðurfellingar eða breytingar á starfi hennar hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Stefnandi er ljósmóðir og hefur, eins og að framan greinir, starfað hjá stefnda lengst af starfsævi sinnar, eða frá árinu 1975 og síðustu fjórtán árin sem deildarstjóri mæðraverndar. Hún lét af störfum hjá stefnda 1. júlí 2011, er sérstök staða deildarstjóra mæðraverndar, sem hún gegndi, var lögð niður og nýr deildarstjóri sameinaðrar deildar mæðraverndar og fæðingardeildar tók til starfa. Stefnandi byggir kröfu sína á því að hún eigi rétt til biðlauna samkvæmt bráðabirgðaákvæði laga nr. 70/1996, þar sem starf hennar hafi verið lagt niður með sameiningu fæðingardeildar og mæðravernd hjá Heilbrigðisstofnun Suðurnesja. Stefndi byggir á því, að í fyrrgreindri ákvörðun Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja hafi einungis falist breyting á störfum og verksviði stefnanda vegna skipulagsbreytinga hjá stofnuninni. Áherslur í starfsemi stofnunarinnar hafi breyst og þörf hafi verið á hagræðingu í starfsemi stofnunarinnar. Greinir aðila á um hvort þær breytingar rúmist innan 19. gr. laga nr. 70/1996. Óumdeilt er að lög nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins taka til stefnanda. Samkvæmt 19. gr. laga nr. 70/1996 er starfsmanni skylt að hlíta breytingum á störfum sínum og verksviði frá því er hann tók við starfi. Hefur forstöðumaður ríkisstofnunar, eða annar yfirmaður sem til slíks er bær samkvæmt skipulagi stofnunar, á grundvelli þessa ákvæðis ótvíræða heimild til að breyta stöfum og verksviði ríkisstarfsmanns, og er það komið undir mati hans hvort tilefni sé til slíkra breytinga, en þær verða þó að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum og mega ekki vera meira íþyngjandi fyrir starfsmann en nauðsyn ber til. Hafi breytingin hins vegar í för með sér skert launakjör starfsmanns eða réttindi, heldur hann óbreyttum launakjörum og réttindum þann tíma og réttur hans til uppsagnarfrests er samkvæmt ráðningarsamningi. Í 5. mgr. ákvæðis til bráðabirgða við lögin nr. 70/1996, en þar segir: „Sé starf lagt niður á starfsmaður, sem skipaður hefur verið eða ráðinn í þjónustu ríkisins fyrir gildistöku laga þessara og fallið hefur undir lög nr. 38/1954, en telst ekki embættismaður skv. 22. gr. laga þessara, rétt til bóta er nemi launum í sex mánuði, ef hann hefur verið í þjónustu ríkisins skemur en í 15 ár, en ella í tólf mánuði. Að öðru leyti gilda um bótarétt og bótafjárhæð ákvæði 34. gr.“ Samkvæmt þessu skyldu þeir starfsmenn sem höfðu rétt til biðlauna eftir eldri lögum halda þeim rétti. Eins og að framan hefur verið greint frá töldu stjórnendur Heilbrigðisstofnunar Suðurnesja að þörf væri á hagræðingu hjá stofnuninni vegna breytinga á starfsemi hennar. Er ekki byggt á því af hálfu stefnanda að ekki hafi verið þörf á þessari breytingu. á hinn bóginn er ljóst af því sem að framan er rakið að deildarstjórastarf það sem stefnandi gegndi var lagt niður og því ekki breytt. Fyrir liggur í málinu að stefnandi hefur í mörg ár aðeins unnið við mæðravernd og hefur ekki unnið við fæðingarhjálp. Kvaðst hún ekki hafa treyst sé í þau störf án þess að fara í einhvers konar endurmenntun, auk þess sem störf á sameinaðri deild mæðraverndar og fæðingardeildar, fælu í sér vaktavinnu. Þá hefi hún sem deildarstjóri haft mannaforráð og stjórnun á hendi. Í ljósi þess verður fallist á það með stefnanda að fyrirhugaðar breytingar og sú staða sem henni hafi verið boðin hafi verið verulega frábrugðin fyrra starfi hennar og breytingar á verksvið hennar og vinnufyrirkomulagi hefði orðið verulega íþyngjandi þó svo að ekki liggi fyrir að breyting yrði á heildarlaunakjörum hennar. Að því virtu verður fallist á það með stefnanda að starf hennar hafi verið lagt niður og svo umtalsverð breyting hefði orðið á starfi hennar við þá breytingu að líta beri svo á að henni hafi ekki boðist sambærilegt starf. Á stefnandi því rétt til skaðabóta úr hendi stefnda samkvæmt fyrrgreindu bráðabirgðaákvæði. Verður því fallist á kröfu stefnanda eins og hún er fram sett. Eftir þessari niðurstöðu ber að dæma stefnda til þess að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur og hefur þá verið litið til virðisaukaskattsskyldu stefnanda. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Viðurkennt er að stefnandi, Halldóra Kristinsdóttir, á, samkvæmt 5. málsgrein bráðabirgðaákvæðis í lögum nr. 70/1996, rétt til skaðabóta úr hendi stefnda, íslenska ríkisins, er nemur launum í tólf mánuði frá og með 1. júlí 2011, vegna niðurfellingar stöðu hennar. Um bótafjárhæð fer samkvæmt 34. gr. sömu laga. Stefndi greiði stefnanda 700.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 398/2009
Dómsuppkvaðning Ómerking héraðsdóms Heimvísun
Héraðsdómur var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsuppsögu að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs flutnings og uppsögu dóms að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 19. júní 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 18. maí sl., var höfðað 2. apríl 2008. Stefnandi er M, [...], [...]. Stefnda er K, [...], [...]. Dómkröfur stefnanda: Stefnandi krefst þess í fyrsta lagi að honum verði með dómi falin forsjá barnanna A, kt. [...], B, kt. [...], og C, kt. [...], til 18 ára aldurs þeirra. Í öðru lagi er þess krafist að dómurinn ákveði hvernig umgengni barnanna verði við það foreldri sem ekki verður dæmd forsjáin skuli háttað. Í þriðja lagi krefst stefnandi þess að stefndu verði gert að greiða sér meðlag til framfærslu barnanna eins og barnalífeyrir skv. lögum um almannatryggingar er ákveðinn hverju sinni frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs barnanna. Í fjórða lagi er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins eða málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram við aðalmeðferð ef til hennar kemur, eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnandi hefur sótt um gjafsókn. Einnig er krafist virðisaukaskatts á málskostnað þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur aðili. Dómkröfur stefndu: Stefnda gerir þá kröfu að hafnað verði kröfu stefnanda um að honum verði með dómi falin forsjá barnanna A, kt. [...], B, kt. [...] og C, kt. [...] og krefst þess að henni verði áfram falin forsjá barnanna með dómi. Einnig er þess krafist að dómari kveði á um meðlag í dómi, sem og um inntak umgengisréttar barnanna og þess foreldris sem ekki verður dæmd forsjá. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt málskostnaðarreikningi auk álags er nemi virðisaukaskatti af honum, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. I. Aðilar gengu í hjúskap þann [...] 2000, slitu samvistum í [...] 2005 og fengu leyfi til skilnaðar að borði og sæng þann [...] 2005. Aðilar komust ekki að samkomulagi um skipan forsjár með börnunum og höfðaði stefnda í þessu máli forsjármál sem þingfest var þann [...] 2005. Forsjármálinu lyktaði með dómsátt varðandi öll börnin. Annars vegar að móðir færi ein með forsjá B og C, og skyldi umgengni föður við börnin vera aðra hverja helgi frá föstudegi til mánudagsmorguns, en hins vegar að aðilar færu sameiginlega með forsjá A en lögheimili yrði hjá móður. Samvistir föður við A skyldu verða að lágmarki með þeim hætti að hún dveldi hjá honum frá lokum skóla á fimmtudegi fram á mánudagsmorgun aðra hverja helgi, þ.e. þá helgi sem synir aðila dveldu hjá föður. Faðir skyldi sækja stelpuna í skóla á fimmtudegi og skila henni í skólann á mánudagsmorgni þær helgar sem samvistir væru. Stefnandi kveður stefndu ekki hafa staðið við dómsáttina og hafi stefnandi þurft að hefja umgengnimál hjá sýslumanninum í [...] af því tilefni. Í því skyni að liðka til varðandi sættir hafi stefnandi fallist á að gefa eftir forsjána varðandi A. Umgengni stefnanda við öll börnin hafi verið ákveðin þannig að hún skyldi vera aðra hverja helgi frá fimmtudegi eftir leikskóla/skóla til mánudagsmorguns. Einnig hafi sumarumgengni verið ákveðin fjórar vikur og skyldi ákveðin fyrir 1. maí ár hvert. Þá hafi verið ákveðin umgengni um stórhátíðir. Þessi umgengnisamningur hafi verið staðfestur þann 22. maí 2007. Stefnandi kveður svo hafa farið að stefnda stóð ekki heldur við umgengnisamning þennan og hafi hún tálmað umgengni stefnanda við öll börnin frá október 2007. Stefnandi hafi fyrst fengið að hitta A í nokkra klukkutíma fyrir milligöngu barnaverndaryfirvalda í mars 2008. Stefnandi hafi ekki séð drengina síðan í október á síðasta ári. Stefnda heldur því fram í greinargerð að stefnandi hafi ítrekað brotið umgengnisamning aðila. Það hafi síðast átt sér stað mánudaginn 17. september 2007. Þann dag hafi stefnandi skilað dótturinni A í skólann um morguninn í samræmi við umgengnisamninginn. Hins vegar hafi verið frí í leikskóla drengjanna og stefnandi hafi því átt að skila þeim heim til stefndu um morguninn, sbr. það sem komi í umgengnisamningnum. Stefnandi hafi hins vegar ekki skilað drengjunum heim til sín um morguninn eins og honum bar að gera samkvæmt framansögðu. Stefnda og sambýlismaður hennar, D, hafi ítrekað reynt yfir daginn að ná í stefnanda í síma með sms-skilaboðum til að fá hann til að skila drengjunum, en aldrei náð í hann. Það hafi svo verið um kl. 18:00 þennan dag, þegar stefnandi var ekki ennþá búinn að skila drengjunum, að stefnda og sambýlismaður hennar fóru að heimili stefnanda til að sækja drengina. Þegar þangað var komið hafi stefnandi ráðist á sambýlismann stefndu og stefnda hafi einnig orðið fyrir árás hans, auk þess sem drengirnir hafi að einhverju leyti orðið á milli í átökunum. Hafi bæði stefnda og sambýlismaður hennar kært þessa árás stefnanda á hendur þeim til lögreglu, en jafnframt mun stefnandi hafa kært sambýlismann stefndu fyrir líkamsárás í sama sinn. Í kjölfar árásarinnar hafi stefnda og sambýlismaður hennar, auk drengjanna farið til skoðunar á slysadeild LSH. Þar hafi Margrét Blöndal, hjúkrunarfræðingur í Áfallamiðstöð Slysa- og bráðadeildar LSH, talað við drengina og í framhaldinu hafi þeir ásamt A farið í viðtalsmeðferð hjá Margréti einu sinni í viku í nokkurn tíma á eftir. Drengirnir hafi orðið fyrir miklu áfalli í kjölfar framangreinds atburðar og að mati Margrétar Blöndal hafi A einnig orðið fyrir áfalli, því þótt hún hafi ekki verið viðstödd sjálfan atburðinn, þá hafi hún verið í næsta húsi, á heimili foreldra stefndu og því séð þegar stefnda og sambýlismaður hennar komu hlaupandi þangað með drengina hágrátandi strax í kjölfar atburðarins. Í samræmi við ráðleggingar þeirra sérfræðinga sem höfðu með meðferð barnanna að gera eftir þennan atburð, hafi stefnda ákveðið að senda börnin ekki í umgengni við föður þeirra þar sem hegðun hans sýndi að hann væri í miklu ójafnvægi og að það gæti skaðað börnin að vera í umgengni við hann að svo stöddu. Nokkrum dögum eftir framangreindan atburð, eða þann 23. september 2007, hafi sýslumanninum í [...] borist beiðni stefnanda um ákvörðun um umgengni hans og barna hans og stefndu. Umgengnismálið hafi verið tekið fyrir á skrifstofu sýslumannsins í [...] þann 23. október 2007, þar sem stefnandi óskaði eftir úrskurði sýslumanns um umgengni, auk þess sem hann óskaði eftir því að stefnda yrði beitt dagsektum vegna umgengnitálmana. Daginn eftir, þann 24. október 2007, hafi fulltrúi sýslumanns sent stefndu bréf þar sem óskað var eftir tillögum stefndu um umgengni, ef hún samþykkti ekki framkomnar tillögur stefnanda. Lögmaður stefndu hafi sent sýslumanni bréf, dags. 12. nóvember 2007, þar sem óskað hafi verið eftir að umgengnisamningur frá 22. maí 2007 yrði endurskoðaður á grundvelli 5. mgr. 47. gr. barnalaga nr. 76/2003. Þess hafi jafnframt verið krafist með hliðsjón af áðurnefndum atburði og ítrekuðum brotum stefnanda á umgengnisamningi aðila, að sýslumaður kvæði á um að umgengniréttar skyldi ekki njóta við, a.m.k. að svo stöddu þar sem umgengni barnanna við föður væri andstæð hag og þörfum barnanna, sbr. 7. mgr. 47. gr. barnalaga. Til vara, ef sýslumaður féllist ekki á að 7. mgr. 47. gr. ætti við, hafi verið vísað til 4. mgr. 47. gr. barnalaga um að umgengni við föður skyldi fara fram undir eftirliti eða með liðsinni barnaverndarnefndar eða sérstaklega tilnefnds tilsjónarmanns. Sérstaklega hafi verið óskað eftir því af hálfu stefndu að fenginn yrði sérfræðingur til að kanna með líðan barnanna og afstöðu þeirra til umgengni, auk þess sem kannað yrði með aðstæður og hæfi foreldranna beggja. Þann 13. nóvember 2007 hafi fulltrúi sýslumannsins í [...] sent bréf til barnaverndarnefndar [...] þar sem óskað hafi verið eftir umsögn nefndarinnar skv. 1. mgr. 74. gr. barnalaga, þar sem fyrir lægi að sýslumaður yrði að úrskurða um umgengni í málinu, vegna óánægju beggja aðila með umgengnisamninginn frá 22. maí 2007. Hafi þar með hafist könnun máls hjá Fjölskyldudeild [...] í tengslum við umgengnimálið. Svar E, yfirmanns fjölskyldudeildar við beiðni um umsögn í umgengnismálinu sé dagsett 17. desember 2007. Í bréfinu er getið um atburðinn frá 17. september sl. og þess getið að synir stefndu og stefnanda hafi orðið vitni að atburðinum og það sem verra var fengið högg sem skildi eftir greinilega áverka á andliti þeirra. Þá segi jafnframt í bréfi E að Margrét Blöndal, hjúkrunarfræðingur í Áfallamiðstöð Slysa- og bráðadeildar LSH, hafi hitt drengina nokkrum sinnum eftir atburðinn samkvæmt beiðni fjölskyldudeildar og að fram komi hjá Margréti að drengirnir sýni báðir streitueinkenni ef minnst sé á föður þeirra. Einnig komi fram að Margrét segist hafa séð hótanir stefnanda í sms-formi og að hún telji að börnunum stafi hætta af honum. Þá segi í bréfinu að aðrir fagaðilar sem komið hafi að málefnum fjölskyldunnar hafi einnig látið í ljós áhyggjur sínar vegna þeirrar hættu sem börnin gætu verið í og þeirrar hættu sem stafi af föður þeirra. Þá segir að svo virðist sem álag það sem stefnda og sambýlismaður hennar búi við vegna ofsókna af hálfu stefnanda sé að setja mark sitt á alla fjölskylduna og tekið fram að báðir fagaðilar hafi tilkynnt málið inn til fjölskyldudeildar skv. 17. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Það komi fram í bréfi E, að í ljósi þessara upplýsinga sé málið orðið barnaverndarmál, sem þurfi að fara í könnun samkvæmt barnaverndarlögum og þess því óskað að umgengnimálinu verði frestað hjá sýslumanni um óákveðinn tíma. Þrátt fyrir þær upplýsingar sem komu fram í bréfinu hafi stefnda samþykkt tillögur Fjölskyldudeildar um takmarkaða umgengni stefnanda við A í fjögur skipti í marsmánuði. Þegar fyrir lá að stefnandi hafði höfðað forsjármál þetta, hafi umgengnismálið hjá sýslumanni verið fellt niður og þar með könnun barnaverndar í tengslum við það. Hins vegar hafi mál barna aðila fengið stöðu barnaverndarmáls eins og áður sé getið, einkum vegna atburðarins sem átti sér stað þann 17. september 2007 og standi nú yfir könnun þess máls. Í tengslum við það hafi stefnda farið á fund barnaverndar [...] þann 14. apríl sl., þar sem farið var yfir málið. Hafi komið þar fram vilji stefndu til þess að einhver umgengni gæti átt sér stað milli stefnanda og A dóttur þeirra, í líkingu við umgengnina sem var í marsmánuði sl., ef starfsmenn barnaverndar teldu að það væri óhætt. Hafi það verið skilningur stefndu að barnavernd Kópavogs myndi hafa milligöngu um slíka umgengni, en sú umgengni hafi ekki enn komist á. Ekki hafi verið fjallað um umgengni stefnanda við syni þeirra stefndu, enda muni ekki hafa komið fram ósk hans um það. Á fundinum hafi einnig komið fram að fenginn yrði barnasálfræðingur til að kanna með líðan og ástand barna aðila og í símtali lögmanns stefndu við F, starfsmann Fjölskyldudeildar [...] hafi komið fram að Guðbrandur Árni Ísberg, barnasálfræðingur hefði samþykkt munnlega að taka að sér mál barnanna, þótt eftir sé að ganga formlega frá því. Í tengslum við mál þetta gerði stefnandi þá kröfu að honum yrði falin forsjá barna aðila til bráðabirgða. Stefnda krafðist þess að þeirri kröfu stefnanda yrði hafnað. Með úrskurði dómsins 8. ágúst sl. var kröfu stefnanda hafnað, en hins vegar kveðið á um umgengni hans við börnin með tiltekinni aðlögun. Stefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar, sem með dómi 4. september sl. staðfesti héraðsdóm að öðru leyti en því að ekki þótti ástæða til að hafa aðlögunartíma með sérstökum takmörkunum á umgengni hans við börnin lengri en orðin var. Fram kom við aðalmeðferð málsins að umgengni stefnanda við börnin hafi að frá því að dómur Hæstaréttar féll verið í samræmi við dóminn, eða aðra hverja viku frá síðdegi á fimmtudegi til mánudagsmorguns. Stefnandi greindi frá því fyrir dómi að hann ynni við eigin rekstur. Hann hefði næg verkefni og væri fjárhagur hans góður í dag. Hann hafi hins vegar lent í tímabundnum erfiðleikum sem væru nú að baki. Hann kvað aðstæður á heimili sínu góðar. Hann sé að kaupa 160 fm íbúð með bílskúr af móður sinni. Hann kveðst á sínum tíma hafa gefið stefndu eftir forsjá A í því skyni að stuðla að betri umgengni við börnin. Hann kvað tálmanir á umgengni hafa byrjað eftir atvikið árið 2007, sem hafi komið til vegna þess að leikskóli sona aðila var lokaður. Hann sjái eftir að hafa misst stjórn á skapi sínu. En eftir þetta atvik hafi stefnda tálmað umgengni barnanna við hann og alltaf verið að búa til einhver vandamál. Hann hafi alltaf verið reiðubúinn til að bæta sambandið við stefndu svo börnunum liði betur, en alltaf hafi verið slegið á putta hans. Stefnandi kvað til greina koma að forsjá barnanna verði skipt milli aðila. Hann telji að umgengni geti gengið betur verði forsjánni skipt. Þá komi einnig til álita að hafa umgengnina viku og viku. Aðspurður kveðst stefnandi ekki hafa vitað um lokun leikskólans. Auglýsing um lok hafi alveg farið framhjá honum. Hann hafi sent stefndu sms-boð um að leikskólinn væri lokaður. Stefnda hafi í svari sagt honum að koma heim með börnin. Stefnda kveðst vinna í leikskóla í [...]. Hún búi nú í fjölbýlishúsi við [...] í [...] ásamt börnum aðila og sambýlismanni sínum. Heimilið sé í góðu hverfi og þar sé góður skóli. Stefnda kveður samkomulag aðila um umgengni frá árinu 2006 hafa gengið vel framan af og hafi stefnandi fylgt umgengnisreglum. Um hefði verið að ræða ákveðna umgengni frá fimmtudegi til mánudagsmorguns. Samkomulag hafi verið um sumarumgengni. Hún kveður stefnanda alltaf hafa skilað strákunum á réttum tíma en ekki A. Hún kveður stefnanda hafa sent mikið af sms-boðum til hennar og sambýlismanns. Þetta hafi verið ljót boð og hafi hún því ákveðið að skipta um númer. Hafi hún þrisvar skipt um símanúmer. Hún kveðst vilja hafa sérstakan síma vegna samskiptanna við stefnanda sem hún vill að séu einföld. Hún lýsti atvikinu sem varð 17. september 2007. II. Að ósk stefnanda var Valgerður Magnúsdóttir sálfræðingur dómkvödd sem matsmaður í máli þessu þann 9. október 2008. Í matsbeiðni er þess óskað að metnir verði persónulegir eiginleikar og hagir hvors foreldris um sig, svo og barnanna og önnur atriði sem talin eru upp í athugasemdum í greinargerð með 34. gr. laga nr. 76/2003. Þá lagði stefnandi áherslu á að við matið verði tekið mið af því hvort foreldranna verði betur í stakk búið til að sjá um uppeldi hvers barns. Að forsjárhæfni foreldranna verði að öðru leyti metin í heild sinni og m.a. tekið mið af félagslegum og sálfræðilegum aðstæðum þeirra auk annarra þátta og eiginleika, þarfa, vilja og aldurs barnanna og tengslum þeirra við foreldrana. Matsmaður skilaði skriflegri matsgerð þann 13. febrúar 2009 sem hún staðfesti fyrir dómi. Í matsgerðinni fer matsmaður yfir helstu málsatvik, gerir grein fyrir viðtölum við börn og aðila og heimsóknir á heimili aðila svo og sálfræðiprófum sem lögð voru fyrir börnin og aðila, lýsingum aðila á börnunum og forsögu málsins frá sjónarhóli hvors aðila. Þá fjallar matsmaður um sérstök ágreiningsefni aðila og um upplýsingar matsmann um börnin. Þá ert vikið að tengslaprófum og persónuleikaprófum aðila. Í niðurstöðukafla víkur matsmaður að margs konar ágreiningi aðila, misskilningi og einhliða mati þeirra á aðstæðum. Sum deilumál aðila séu stór og önnur smærri, en hvert og eitt leggi sitt af mörkum. Fjallar hún sérstaklega um atburðarásina 17. september 2007 sem hafi haft sterk áhrif á fjölskyldu barnanna og sé dæmigerð atburðarás stigmögnunar, þar sem ýmislegt sem í sjálfu sér sé ekki stórvægilegt fari úrskeiðis, atburðarásin fari svo úr böndunum og dragi langan og afdrifaríkan dilk á eftir sér. Um aðstæður foreldra og barna kemur fram í niðurstöðu matsmanns að börn aðila hafi allar almennar þarfir barna á þeirra aldri fyrir miklar og góðar samvistir við báða foreldra sína, ást og umhyggju, öryggi, stöðugleika og þroskavænlegar aðstæður. Þau búi við flókið fyrirkomulag tjáningar og séu tvítyngd, á íslensku og íslenskt táknmál, því móðir sé heyrnarlaus og noti táknmál og faðir hafi litla heyrn, sem hafi veruleg áhrif á tal hans. Börnin þurfi því á góðri málörvun að halda.Fram kemur hjá matsmanni að báðir aðilar bjóði börnunum í heild upp á ágætar aðstæður, en stefnandi mætti búa betur í haginn fyrir drengina á heimili sínu. Matsmaður lýsi síðan líðan barnanna við núverandi aðstæður. Matsmaður fjallar um tengsl barnanna við hvort foreldri fyrir sig og eðli þeirra tengsla. Hann kveður A hafa sterk og jákvæð tengsl við báða foreldra sína. Útkoma fjölskyldutengslaprófs hafi verið jákvæðari gagnvart föður en móður og í samtölum hafi hún lagt áherslu á jákvæða þætti hjá föður, s.s. útivist og félagsskap vinkvenna, og neikvæða þætti hjá móður, s.s. að búa í blokk, vera mikið inni og eiga stjúpföður. Telur matsmaður rétt að horfa á málflutning hennar í heild sinni fremur en einstök atriði. Hún eigi gott samband við bræður sína og vilji helst búa með þeim. Hún setji fram skýra ósk um að eiga heima jafnt hjá foreldrunum, jafnvel þótt þau systkinin fylgdust ekki alltaf að og henni finnist skiptidagarnir erfiðir. A tali af skynsemi og reynslu um þessi atriði. Matsmaður kveður B vera kvíðinn, óöruggan og með skertan þroska. Hann eigi sterkari tengsl við móður en föður, enda hafi hún borið meginábyrgð á uppeldi hans síðustu árin. Samvera við föður sem hafi áhuga á útivist og hreyfingu sé jákvæð fyrir hann til að efla hreyfiþroska hans og sjálfstraust. Matsmaður kveður C vera kraftmikinn og öruggan strák sem sé vel tengdur báðum foreldrum sínum. Tengsl hans við móður séu sterkari en við föður, enda hafi hún borið meginábyrgð á uppeldi hans frá því skömmu eftir fæðingu. Hann njóti sín einnig hjá föður sínum, þar sem áhersla sé á hreyfingu og útivist. Í heimsóknum kveðst matsmaður hafa séð góðan skilning beggja foreldra á því hvernig bregðast skuli við hegðun barnanna og dæmi um jákvæð tengsl. Framkoma móður hafi á allan hátt verið notaleg og til fyrirmyndar. Faðir hafi t.d. fylgt fyrirmælum sínum eftir á rólegan hátt þegar drengirnir gerðu sig líklega til að bregðast ekki við þeim. Upplýsingar frá skólum bendi til þess að það foreldri sem er með börnin hverju sinni standi sig vel og sinni börnunum vel. En persónuleiki foreldranna sé ólíkur, þau hafi ekki náð að vinna saman og það setji svip sinn á börnin og líðan þeirra. Matsmaður kveður börnin vera náin, sérstaklega bræðurnir sem séu á líkum aldri og enn líkara þroskastigi. Telpan tali fallega um bræður sína og finnist gaman að vera samvistum við þá. Þó hafi komið fram að þau þurfi ekki alltaf að vera saman. Í umfjöllun um persónulega eiginleika foreldranna kveður matsmaður niðurstöður persónuleikaprófs föður vera innan eðlilegra marka. Þær gefi vísbendingar um sterk viðbrögð við því sem skapraunar honum og takmarkaðan skilning á áhrifum af hegðun hans gagnvart öðrum. Niðurstöður persónuleikaprófs móður sé innan eðlilegra marka. Þær gefi vísbendingar um mikla varnarstöðu og tortryggni, að hún geri lítið úr áhrifum af hegðun hennar gagnvart öðrum og um vandamál vegna áfalla. Þessar upplýsingar um foreldrana séu í góðu samræmi við samskiptasögu þeirra, en þau hafi byrjað að vera saman þegar hún var 16 ára og hann 24 ára. Að hann hafi m.a. sýnt sterk viðbrögð og hvatvísi og e.t.v. lítið sett sig í hennar spor og hún brugðist við m.a. með kvíða, vörn og tortryggni. Hann hafi verið ráðandi í sambandi þeirra. Þarna komi saman eiginleikar sem hafi gert þeim erfitt fyrir og þeim gengið illa að vinna úr átökum sínum. Matsmaður telur báða foreldrana hafa mikið að gefa börnum sínum og bæði séu þau fær um daglega umönnun þeirra og umsjá. Bæði hafi þau gefið matsmanni góð dæmi um markvissar uppeldisaðferðir. Móðir leggi áherslu á öryggi og umönnun en faðir á hreyfingu og útivist. Langvinnar deilur dragi hins vegar úr gæðum uppeldisumhverfis barnanna þegar á heildina sé litið. Matsmaður telur forsjárhæfni beggja foreldra hvors fyrir sig vera ágæta og hún væri betri ef þau gætu unnið saman. Hvatvísi föður og sterkur kvíði móður og stjúpföður hafi orðið að langvarandi hindrunum sem séu neikvæðar fyrir uppeldisaðstæður barnanna. Hvatvísi föður leiði til ýmislegs sem móðir og stjúpfaðir túlki sem yfirgang í sinn garð. Sterkur kvíði móður og stjúpföður ásamt tortryggni leiði til þess að lokað sé á samskipti við föður og umgengni jafnvel stöðvuð einhliða, sem í augum föður verði að yfirgangi gagnvart hagsmunum hans og barnanna. Þegar aðstæður barnanna séu skoðaðar í heild sé það niðurstaða matsmanns að tengsl barnanna við foreldrana skipti þar mestu máli, því aðrir þættir vegi með svipuðum hætti. Móðir sé betur í stakk búin til að bera meginþunga af uppeldi drengjanna af því að tengsl þeirra við hana er sterkari, en faðirinn hefur einnig miklu að miðla sem drengirnir þurfa á að halda. Móðir og faðir séu hins vegar að flestu leyti jafnvel í stakk búin til að sjá um uppeldi telpunnar af því að tengsl hennar við þau eru með jöfnum hætti. Móðir sé þó fyrirmynd af sama kyni, sem faðir eigi aldrei möguleika á að verða. Á sama hátt sé faðir fyrirmynd af sama kyni fyrir drengina. Matsmaður undirstrikar að betra samkomulag milli foreldranna sé þó það sem mestu máli skiptir í máli þessu. Þau þurfi að hafa lágmarkssamskipti sín í milli, hversu vel sem forsjá og umgengni sé ákvörðuð. Foreldrar geti skilið sem par en þau geti ekki skilið sem foreldrar. Núverandi staða leiði aftur og aftur til ástands sem hljóti oft að mega jafna við ofbeldi í garð barnanna, þegar þau lenda í klemmunni milli sterkra neikvæðra tilfinninga foreldra sinna í garð hvors annars. Matsmanni þykir sjálfsagt að umgengni verði ríkuleg við það foreldri sem ekki fær forsjá. Aðspurð fyrir dómi hvort það gæti gengið að umgengni þess foreldris sem ekki fær forsjá gæti verið vika og vika kvað matsmaður það skoðun sína að ekki gildi það sama um öll börnin. A hafi jafnari stöðu gagnvart foreldrum sínum en drengirnir. Hún sé nánari föður en drengirnir. Vika og vika gæti því verið æskilegt form fyrir A. Það sé hennar vilji og hún hafi reynslu af því. A hafi í viðtölum í heildina gefið í skyn að hún vildi vera meira hjá pabba sínum en raun sé á. Matsmaður telur A vera að túlka það að henni líði vel hjá pabba og þurfi bæði mömmu og pabba. Aðspurð kvað matsmaður engin merki hafa komið fram um að börnin væru hrædd við pabba sinn er hún hitti þau. Matsmaður ítrekaði að hún teldi að fyrir A væri mikilvægt að hún fengi að vera meira hjá pabba sínum en strákarnir. Hún ætti vinkonur nálægt heimili föður. Þá hefði stelpa á þessum aldri gott af því að vera ekki alltaf með bræðrum sínum Hún ætti því að vera meira hjá föður sínum en strákarnir. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi byggir kröfu sína um forsjá á því að það sé börnum sínum fyrir bestu að hann fari með forsjá þeirra, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Að mati stefnanda hafi hann fremur en stefnda þá persónulegu eiginleika sem til þurfi til að sinna forsjá og þörfum barnanna enda hafi hann búi hann nú við stöðugleika og heilbrigt umhverfi sem börnum hans sé nauðsynlegt. Síðast en ekki síst vegi sú staðreynd þungt að réttur barnanna til umgengni við báða foreldra sé ekki tryggður á meðan móðir fer með forsjá þeirra. Að öllu virtu geri stefnandi þá kröfu að honum verði dæmd full forsjá barnanna. Stefnandi fallist á að stefnda eigi rétt á eðlilegum umgengisrétti og hafi ekki í hyggju að tálma umgengni og hafi stefnandi aldrei stuðlað að slíku í samskiptum við stefndu. Lagarök: Stefnandi byggir aðallega á meginreglum barnaréttar um hvað sé börnunum fyrir bestu og ákvæðum barnalaga nr. 76/2003. Málið sé höfðað á heimilisvarnarþingi barnanna, sbr. 1. mgr. 37. gr. barnalaga. Varðandi málskostnað sé vísað til ákvæða XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt byggist á ákvæðum laga nr. 50/1988, en stefnandi þessa máls sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefnda. IV. Málsástæður stefndu: Af hálfu stefndu er þess krafist að dæmt verði að hún skuli áfram fara ein með forsjá barnanna og sé sú krafa byggð á því að það sé börnunum fyrir bestu, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Stefnda vísi því alfarið á bug að hún hafi að ófyrirsynju tálmað stefnanda umgengni við börnin. Í málavaxtakaflanum hér að framan hafi ástæður þess verið raktar, hvers vegna börnin hafi ekki farið í umgengni við stefnanda frá því í september 2007, ef undan séu skilin fjögur skipti sem A, dóttir aðila hafi hitt stefnanda í marsmánuði 2007 og vísist til þess. Í þessu sambandi sé bent á að stefnda hafi eingöngu verið að fara eftir ráðleggingum sérfræðinga sem komu að máli barnanna, en sérfræðingar þessir hafi talið að börnunum stafaði hætta af stefnanda í ljósi þess sem á undan hafði gengið. Sé sérstaklega bent á 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003, þar sem segir að dómari skuli kveða á um inntak umgengniréttar barns og foreldris, eftir því sem barni sé fyrir bestu. Jafnframt segi í þessari sömu málsgrein að dómari geti hafnað því að ákveða inntak umgengniréttar ef slík úrlausn sé barni fyrir bestu. Stefnda telji að nauðsynlegt sé að dómari skipi sérfróðan aðila til að kanna aðstæður aðila og hæfni þeirra til að fara með forsjá barnanna, sbr. 3. mgr. 42. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sé slík sérfræðileg álitsgerð einnig nauðsynleg til að dómari geti ákveðið hvort og þá hvernig kveða skuli á um inntak umgengniréttar. Stefnda árétti þó, að verði henni dæmd forsjá barnanna áfram og verði kveðið á um umgengnirétt til handa stefnanda, þá muni hún virða umgengniréttinn, eins og hún hafi reyndar gert allt fram til þess að stefnandi braut sjálfur umgengnisamninginn frá því í maí með jafn grófum hætti og rakið hefur verið að framan. Aðstæður stefndu til að hafa forsjá barnanna séu mjög góðar. Hún sé í sambúð með D og búi þau í leiguíbúð að [...], [...], sem sé um 130 fm að stærð. A hafi þar sérherbergi og B og C séu saman í herbergi. Skóli A sé við hliðina á heimilinu og leikskóli drengjanna sé í næstu götu. Aðstæður stefndu fyrir börnin séu því mjög ákjósanlegar. Stefnda stundi vinnu við [...]skóla í [...] sem kennari á táknmálssviði og sjái hún um alla táknmálskennslu við skólann, auk þess sem hún kenni seinfærum nemendum í sérkennslu. Þá njóti stefnda mjög góðs stuðnings hjá fjölskyldu sinni og tengdafjölskyldu sem beri hag hennar og barnanna mjög fyrir brjósti. Stefnda sé mjög ósátt við uppeldisaðferðir stefnanda, sem hún telji ekki henta högum barnanna. Stefnandi sé mjög skapstór og hafi beitt stefndu andlegu og líkamlegu ofbeldi á meðan á sambúð þeirra stóð og einnig eftir hana, sbr. atburðinn sem varð þann 17. september sl., þar sem drengirnir hafi orðið vitni að ofbeldi stefnanda, auk þess sem þeir hafi sjálfir orðið fyrir áverka. Telji stefnda að stefnandi sé í slíku andlegu ójafnvægi að hann sé mun síður hæfur en stefnda til að hafa forsjá barnanna. Samkvæmt öllu framansögðu sé þess krafist af hálfu stefndu að hafnað verði kröfum stefnanda og að henni verði með dómi áfram falin forsjá barnanna A, B og C. Lagarök: Krafa stefndu um forsjá er studd við 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Krafa stefndu um að dómari kveði á um meðlag og inntak umgengniréttar í dómi er studd við 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Málskostnaðarkrafa stefnda styðst við XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. einkum 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun styðst við lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. V. Í máli þessu deila aðilar um forsjá þriggja barna sinna, A, B og C. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003 skal dómari kveða á um hjá hvoru foreldra forsjá barns verði, eftir því sem barni er fyrir bestu. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að barnalögum kemur fram að við ákvörðun um forsjá barns verði einkum að líta til tengsla barns við hvort foreldri um sig, daglegrar umönnunar og umsjár, persónulegra eiginleika og hags hvors foreldra um sig og svo barnsins, óska barnsins sjálfs, kyns og aldurs, systkinahóps, húsnæðismála, liðsinnis vanda­manna hvors um sig, breytinga á umhverfi, umgengni barns og forsjárlauss foreldris og hvort um ólögmæta sjálftöku foreldris á barni hafi verið að ræða. Eins og að framan er rakið hefur Valgerður Magnúsdóttir sálfræðingur komist að þeirri niðurstöðu í matsgerð sinni að forsjárhæfni beggja aðila sé ágæt og væri betri ef þau gætu unnið saman. Þá kemur fram í matsgerðinni að þegar aðstæður barnanna séu skoðaðar í heild sé það niðurstaða matsmanns að tengsl barnanna við foreldrana skipti þar mestu máli, því aðrir þættir vegi með svipuðum hætti. Móðir sé betur í stakk búin til að bera meginþunga af uppeldi drengjanna af því að tengsl þeirra við hana séu sterkari, en faðirinn hafi einnig miklu að miðla sem drengirnir þurfa á að halda. Móðir og faðir séu hins vegar að flestu leyti jafnvel í stakk búin til að sjá um uppeldi telpunnar af því að tengsl hennar við þau séu með jöfnum hætti. Móðir sé þó fyrirmynd af sama kyni, sem faðir eigi aldrei möguleika á að verða. Á sama hátt sé faðir fyrirmynd af sama kyni fyrir drengina. Fram kom hjá matsmanni við aðalmeðferð, er hún var spurð um hvort til greina kæmi að umgengni þess foreldris við börnin sem ekki fengi forsjá barnanna væri vika og vika, að það væri skoðun matsmanns að það sama ætti ekki við um öll börnin. A hefði jafnari stöðu gagnvart foreldrum sínum en drengirnir. Hún væri nánari föður en drengirnir. Vika og vika gæti því verið æskilegt form fyrir hana. Það væri hennar vilji og hún hefði reynslu af því. A hefði í viðtölum í heildina gefið í skyn að hún vildi vera meira hjá pabba sínum en raun væri á. Matsmaður teldi því að fyrir A væri mikilvægt að hún fengi að vera meira hjá pabba sínum en bræður hennar. Hún ætti vinkonur nálægt heimili föður. Þá hefði stelpa á þessum aldri gott af því að vera ekki alltaf með bræðrum sínum Hún ætti því að vera meira hjá föður sínum en strákarnir. Fram hefur komið í málinu að báðir aðilar eru í stakk búnir til að veita börnunum góðar aðstæður og trygga framfærslu. Úrslit málsins velta því ekki á aðstöðumun að því leyti. Eins og að framan getur tók stefnda fyrir umgengni stefnanda við börnin, einkum drengina eftir atburðinn sem varð við heimili stefnanda 17. september 2007. Eftir dóm Hæstaréttar sl. haust þar sem kveðið var á um umgengni stefnanda við börnin meðan forsjármáli aðila væri ólokið hefur umgengnin aftur komist á. Í ljósi þess sem að framan er rakið og með hliðsjón af mati Valgerðar Magnúsdóttur sálfræðings telur dómurinn rétt að ákveða að stefnda fari áfram með forsjá allra barnanna þriggja. Það sé börnunum fyrir bestu. Að mati dómsins þykir ekki koma til álita að skipta forsjá barnanna milli aðila. Það þykir ekki þjóna hagsmunum þeirra. Báðir aðilar krefjast þess að kveðið verði á um umgengnirétt samkvæmt 4. mgr. 34. gr. barnalaga. Með hliðsjón af því sem fram hefur komið í málinu skal regluleg umgengni stefnanda við syni sína B og C vera með sama hætti og ákveðin var í dómi Hæstaréttar 4. september sl. varðandi umgengni meðan forsjármálinu væri ólokið, eða aðra hverja viku frá síðdegi á fimmtudegi til mánudagsmorguns. Þá verði drengirnir til skiptis hjá aðilunum annars vegar um jól og hins vegar um áramót. Umgengni um páska skiptist jafnt milli aðila. Sumarumgengni drengjanna við stefnanda verði árlega fjórar vikur samkvæmt nánara samkomulagi sem aðilar geri fyrir 1. maí ár hvert. Með hliðsjón af mati dómkvadds matsmanns og vilja stúlkunnar A sem matsmaður hefur lýst þykir rétt að ákveða að umgengni stefnanda við stúlkuna A skuli vera þannig að hún dvelji hjá stefnanda aðra hverja viku frá föstudegi til föstudags. Þá verði A til skiptis hjá aðilum annars vegar um jól og hins vegar um áramót. Sumarumgengni A við stefnanda skal vera fjórar vikur samkvæmt nánara samkomulagi sem aðilar geri fyrir 1. maí ár hvert. Með hliðsjón af niðurstöðu dómsins verður stefnandi dæmdur til að greiða frá uppsögu þessa dóms einfalt meðlag með börnunum eins og það er ákveðið hverju sinni af Tryggingastofnun ríkisins til fullnaðs 18 ára aldurs þeirra. Með hliðsjón af hagsmunum barnanna þykir rétt að áfrýjun dóms þessa fresti ekki réttaráhrifum hans sbr. 1. mgr. 44. gr. barnalaga nr. 76/2003. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Báðum aðilum hefur verið veitt gjafsókn vegna máls þessa fyrir héraðsdómi. Í gjafsóknarleyfum beggja aðila er gjafsókn takmörkuð við 400.000 krónur. Vegna þessarar takmörkunar getur dómari ekki ákvarðað hærri þóknun til hvors lögmanns en 400.000 krónur og vegna takmörkunarinnar verðu annar kostnaður sem kann að hafa fallið á stefnanda ekki greiddur úr ríkissjóði á grundvelli gjafsóknar. Samkvæmt þessu greiðist þóknun lögmanns stefnanda, Oddgeirs Einarssonar héraðsdómslögmanns 400.000 krónur og þóknun lögmanns stefndu, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hæstaréttarlögmanns, 400.000 krónur úr ríkissjóði. Er þóknunin í báðum tilvikum ákveðin án tillits til virðisaukaskatts. Finnbogi H. Alexandersson héraðsdómari kveður dóminn upp. Dómsorð: Stefnda, K, skal fara með forsjá A, kt. [...], B, kt. [...], og C, kt. [...], barna hennar og stefnanda, M, til 18 ára aldurs þeirra. Stefnandi greiði frá uppsögu þessa dóms einfalt meðlag með börnunum eins og það er ákveðið hverju sinni af Tryggingastofnun ríkisins til fullnaðs 18 ára aldurs þeirra. Stefnandi hefur umgengni við börnin sem hér segir: Regluleg umgengni stefnanda við syni sína B og C verði aðra hverja viku frá síðdegi á fimmtudegi til mánudagsmorguns. Regluleg umgengni stefnanda við dóttur sína A verði þannig að hún dveljist hjá stefnanda aðra hverja viku frá föstudegi til föstudags. Þá verði börnin til skiptis hjá aðilunum annars vegar um jól og hins vegar um áramót. Umgengni um páska skiptist jafnt milli aðila. Sumarumgengni barnanna við stefnanda verði árlega fjórar vikur samkvæmt nánara samkomulagi sem aðilar geri fyrir 1. maí ár hvert. Málskostnaður fellur niður. Þóknun lögmanns stefnanda, Oddgeirs Einarssonar héraðsdómslögmanns, 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Þóknun lögmanns stefndu, Guðrúnar Sesselju Arnardóttur hæstaréttarlögmanns, 400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Áfrýjun dómsins frestar ekki réttaráhrifum hans.
Mál nr. 113/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. febrúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 17. mars 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Í hinum kærða úrskurði er gerð grein fyrir þýfi sem fundist hafi á heimili varnaraðila og sé talið komið úr öðrum innbrotum en þeim sem sakborningar, sem nú sæta gæsluvarðhaldi, hafi játað. Þykir þetta nægja til þess að rökstuddur grunur teljist fram kominn um að varnaraðili leggi fyrir sig móttöku og eftir atvikum verslun með þjófstolna muni og að svo kunni að verða áfram, þó að þeir sem hafa játað að hafa afhent varnaraðila muni úr innbrotum, sæti nú gæsluvarðhaldi og séu því ekki líklegir, meðan svo stendur, til að afhenda varnaraðila þýfi. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2011. Lögreglustjórann á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi, allt til fimmtudagsins 17. mars 2011 kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglan hafi að undanförnu haft til rannsóknar innbrot sem framin hafi verið á heimilum og í gistihúsum á höfuðborgarsvæðinu. Við rannsókn málsins hafi fjórir aðilar setið í gæsluvarðhaldi. Einum þeirra, Y, hafi verið birt ákvörðun um brottvísun sem hann hafi tilkynnt að hann myndi una og sé hann nú farinn af landi brott. Hann sé talinn hafa verið sendur hingað til lands í þeim tilgangi að brjótast inn og koma þýfi í sölu. Þrír einstaklingar, þeir Z, kt. [...], Þ, kt. [...], og Æ, kt. [...], hafi setið í gæsluvarðhaldi vegna málsins en þeir hafi viðurkennt aðild sína að 70 innbrotum, þar sem gífurlegum verðmætum hafi verið stolið. Nokkur vinna sé eftir við frekari greiningu á hverju innbroti og því hverjir þar standi að baki. Eins liggi ekki fyrir hvað hafi orðið um allt það þýfi sem hafi verið tekið en Z hafi borið í skýrslutökum að hafa afhent manni sem hann kallar x þýfi úr fjölda innbrota og að hann hafi staðgreitt fyrir þýfið með reiðufé. Fyrir liggi símagögn sem staðfesti samskipti á milli þeirra aðila sem sitja í gæsluvarðhaldi og kærða og beri gögnin það með sér að aðilarnir hafi verið að eiga viðskipti með þýfi. Símasamskiptin ná yfir langt tímabil og hafi átt sér iðulega stað í kringum innbrot sem þeir aðilar sem sitja í gæsluvarðhaldi hafi játað aðild sína að. Kærði X sé skráður sem x í símum þeirra. Eftir skýrslutöku af Z þann 22. febrúar sl. hafi honum verið sýnd mynd af kærða og hafi hann þá ekki borið kennsl á hann sem x en lögregla telji alveg ljóst af símagögnum, framburðarskýrslum og þeim munum sem fundust heima hjá kærða að það sé engin skynsamlegur vafi á að kærði sé umræddur x. Kærði hafi verið handtekinn að morgni 4. febrúar sl., á heimili sínu að [...] í [...] ásamt bróður sínum Ö og hafi lögregla framkvæmt húsleit á vettvangi í kjölfar handtökunnar. Við húsleitina hafi lögregla fundið ýmsa muni sem nú hafi verið raktir til fjölda innbrota, þar á meðal innbrota sem þeir sakborningar sem sitji í gæsluvarðhaldi hafa játað aðild sína að. Um hafi verið að ræða tölvur, sjónvarp, peninga, skilríki o.fl. Þá hafi lögregla einnig fundið kvittanir sem bendi til útflutnings á peningum og handskrifaða lista þar sem taldir hafi verið upp ýmsir munir og verð. Einnig hafi verið framkvæmd húsleit í bílskúr að [...] sem kærði sé leigutaki að og fundust þar sömuleiðis munir sem séu þýfi. Z hafi játað að hafa afhent kærða þýfi úr eftirtöldum innbrotum og hafi fundist munir úr nokkrum þeirra við húsleit lögreglu á heimili kærða. Í skýrslutöku af Z þann 31. janúar 2011 hafi hann verið spurður að því hvort einhver regla væri á því hvenær kærði tæki við þýfi frá honum og hafi hann svarað því til að svo væri ekki en hann seldi honum ef verðið væri gott hjá honum. Sagði Z jafnframt að hann vissi til þess að það væru fleiri en hann sem seldu kærða þýfi. Það væri aldrei neitt vesen að selja kærða því hann borgaði alltaf strax. Brotist inn að [...] í Kópavogi þann 6. september 2010. Úr húsnæðinu var m.a. stolið myndavélum, Play station leikjatölvu, Ipod touch, 2 fartölvum af gerðinni Mac Book pro, farsímum og skartgripum. Fartölva úr innbrotinu fannst við húsleit hjá kærða. Z bar í skýrslutöku þann 31. janúar 2011 að hann héldi að þýfið hefði farið til kærða en tók fram að S hefði séð um það. Brotist var inn í einbýlishús að [...], Kópavogi, þann 22. september sl. Úr húsnæðinu var m.a. stolið talsverðu magni skartgripa, fatnaði og íþróttatösku. Z bar í skýrslutöku þann 31. janúar 2011 að kærði hefði svo keypt þýfið. Brotist var inn að [...], Kópavogi, þann 1. október 2010. Úr húsnæðinu var stolið skartgripum, ilmvatnsflöskum og peningum. Z bar í skýrslutöku þann 31. janúar 2011 að kærði hefði svo keypt skartgripina. Z bar í skýrslutöku þann 31. janúar 2011 að hafa svo hitt kærða á bílastæði við [...] og kærði hefði keypt af þeim þýfið. Brotist inn í einbýlishús að [...], Kópavogi, þann 2. október sl. Úr húsnæðinu var m.a. stolið 5 stk. fartölvur 4 stk. myndavélar auk skartgripa. Brotist inn í fyrirtækið [...], [...], Hafnarfirði þann 13. nóvember sl. og fatnaði stolið. Fatnaður úr innbrotinu fannst við húsleit hjá kærða. Brotist inn að [...] í Garðabæ þann 1. desember 2010 þar sem var stolið erlendum gjaldeyri, skartgripum og armbandsúri. Z bar í skýrslutöku þann 31. janúar 2011 að kærði hefði keypt skartgripina. Z bar í skýrslutöku þann 31. janúar 2011 að kærði hefði keypt skartgripina. Brotist inn að [...] í Reykjavík þann 3.desember 2010 og stolið haglabyssu, 100-150 skotum og veiðitösku. Z bar í skýrslutöku þann 31. janúar 2011 að kærði hefði keypt haglabyssuna. Brotist inn í raðhúsin að [...] og [...] í Hafnarfirði þann 14. desember sl. og stolið sjónvarpstæki, fartölvu, og skartgripum. Z bar í skýrslutöku þann 31. janúar 2011 að kærði hefði keypt skartgripina. Brotist inn að [...] í Hafnarfirði þann 25. desember 2010 þar sem 50 tommu sjónvarpi, 2 stk. fartölvum, Garmin leiðsögutæki og Ipod var stolið. Fartölva úr innbrotinu fannst við húsleit hjá kærða. Z bar í skýrslutöku þann 31. janúar 2011 að hann hefði selt kærða þýfið en hann hefði hitt kærða í íbúð að [...] í Reykjavík. Brotist inn að [...] í Hafnarfirði þann 25. desember 2010 þar sem 4 stk. fartölvum, Nintendo leikjatölvu, Ipod og nokkurt magn af skartgripum var stolið. Fartölva og fartölvutaska úr innbrotinu fannst við húsleit hjá kærða. Z bar í skýrslutöku þann 31. janúar 2011 að hann hefði selt kærða þýfið en hann hefði hitt kærða í íbúð að [...] í Reykjavík. Brotist inn í [...] í Kópavogi þann 29. desember 2010, þar sem var stolið fartölvu, skartgripum, þ.á.m. demöntum og tösku. Z bar í skýrslutöku þann 31. janúar 2011 að kærði hefði keypt skartgripina. Brotist inn að [...] í Mosfellsbæ þann 29. desember 2010 og stolið skartgripum og peningum að fjárhæð kr. 125.000,- Z bar í skýrslutöku þann 31. janúar 2011 að kærði hefði keypt skartgripina. Brotist inn að [...], Kópavogi, þann 08 janúar 2011 og stolið 2 fartölvum, 2 farsímum, leikjatölvu og skartgripum. Z bar í skýrslutöku þann 31. janúar 2011 að kærði hefði keypt skartgripina og fartölvurnar. Brotist inn í Gistiheimilið [...], [...], Reykjavík, þann 8. júní sl. og verðmætum stolið úr herbergjum gesta. Brotist inn á Hótel [...] [...], Reykjavík þann 19. apríl sl.og verðmætum stolið úr herbergjum gesta. Brotist inn á Hótel [...] [...] Reykjavík. þann 5. apríl 2010 og verðmætum stolið úr herbergjum gesta. Z bar í skýrslutöku þann 2. febrúar 2011 að hann hefði selt kærða þýfið. Brotist inn á [...], gistiheimili [...], Reykjavík, þann 15. apríl sl. og verðmætum gesta stolið. Við húsleitir hjá kærða hafi einnig fundist þýfi sem hafi verið rakið til innbrota sem ekki hafi verið játuð af þeim sakborningum sem nú sitji í gæsluvarðhaldi og sé hluti þýfisins úr innbrotum sem framin hafi verið eftir að þeir hafi verið úrskurðaðir í gæsluvarðhald. Að mati lögreglu sé því ljóst að fleiri innbrotsþjófar hafi afhent eða selt kærða þýfi. Um er að ræða eftirtalin innbrot: Brotist inn að [...] í Reykjavík þann 17. apríl 2010 og minniskorti og skilríkjum m.a. stolið Kærði hafi játað að hafa tekið við þeim munum sem hafi fundist á heimili hans en kveðst ekki hafa tekið við þeim frá Z. Kveðst hann hafa keypt munina á netinu og af félögum sínum auk þess sem annar félagi hans hafi komið með hluta af mununum til hans og beðið hann að selja þá. Kveðst hann hafa aðstoðað þennan félaga sinn við sölu á munum. Kærði hafi ekki gert grein fyrir þessum félögum sínum. Kveðst hann ekki hafa vitað að um þýfi væri að ræða en hafi þó getað gert sér það í hugarlund. Að öðru leyti hafi kærði neitað sök. Lögregla hafi tekið skýrslur af hópi fólks sem undanfarið hafi millifært töluverðar fjárhæðir inn á bankareikning kærða. Nokkrir hafi gefið þær skýringar á millifærslunum að kærði hafi verið að lána þeim peninga og neitað að hafa keypt af honum muni. Tvær konur hafi játað í skýrslutöku að þær hefðu keypt sjónvörp af kærða. Bæði þessi sjónvörp hafi verið haldlögð af lögreglu. Þá hafi lögregla haldlagt eitt sjónvarp til viðbótar sem kærði hafi játað að hafa aðstoðað við söluna á en meintir kaupendur hafi neitað að hafa keypt það af honum þrátt fyrir að hafa lagt peninga inn á bankareikning hans. Eitt sjónvarpanna hafi þegar verið rakið til innbrots sem lögregla hafi haft til rannsóknar og fannst þýfi úr sama máli heima hjá kærða (Mál nr. 007-2010-65918, sbr. að ofan). Tveir karlmenn hafi játað í skýrslutöku að hafa keypt fartölvur af kærða og hafi ein fartalvan verið rakin til innbrots sem lögregla hafi haft til rannsóknar. Annar karlmaður hafi játað í skýrslutöku að hann hafi ætlað að kaupa tölvu af kærða en þeir hafi ekki komið sér saman um verð og því ekkert orðið af kaupunum. Enn fremur hafi karlmaður játaði í skýrslutöku að hafa keypt [...] fatnað af kærða en fatnaðurinn hafi verið rakinn til innbrots sem Z hafi játað aðild sína að. Rannsókn málsins sé á lokastigi. Kærði sé undir sterkum grun um að hafa ítrekað brotið gegn 1. mgr. 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa margoft tekið við þýfi af innbrotsþjófum og svo selt það áfram og þannig tekið þátt í ávinningnum af fjölda innbrota. Að mati lögreglu séu yfirgnæfandi líkur fyrir því að hann muni halda áfram afbrotum gangi hann frjáls ferða sinna og því sé nauðsynlegt að hann sæti áfram gæsluvarðhaldi. Telji lögregla ljóst að kærði muni ekki fá skilorðsbundinn dóm vegna fjölda mála sem hér um ræðir. Stefnt sé að því að taka ákvörðun um saksókn innan þess tíma sem hér sé krafist. Með vísan til framangreinds sé það mat lögreglustjóra að uppfyllt séu skilyrði til að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli c- liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með vísan til alls framangreinds, framlagðra gagna og c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er þess krafist að krafan nái fram að ganga. Kærði hefur setið í gæsluvarðhaldi vegna málsins frá 4. febrúar sl., nú síðast með úrskurði frá 18. febrúar sl. Af greinargerð lögreglustjóra, sem rakin var hér að framan og rannsóknargögnum málsins má ljóst vera að kærði er undir rökstuddum grun um að hafa framið eða átt aðild að fjölda brota undanfarna mánuði. Er brotaferill hans óvenju langur og samfelldur. Með vísun til þessa er fallist á það með lögreglustjóra að ætla megi að hann muni halda áfram brotum meðan máli hans er ekki lokið. Þá hefur verið upplýst að stutt er í að ákæra verði gefin út í málinu. Samkvæmt þessu eru uppfyllt skilyrði c liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og er því fallist á kröfu lögreglustjóra eins og hún er sett fram og nánar greinir í úrskurðarorði. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærði, X, kt. [...], skal sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi, allt til fimmtudagsins 17. mars 2011 kl. 16:00.
Mál nr. 564/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 8. september 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. september 2017þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins15. september 2017 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur.Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmritími og að það verði „án takmarkana.“Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Varnaraðili er undir rökstuddum grun um háttsemisem varðað getur fangelsisrefsingu samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Þá eru vegna rannsóknarhagsmuna uppfyllt skilyrði a. liðar 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi þann tímasem krafist er og einangrun meðan á því stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. sömulaga. Samkvæmt því verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness föstudaginn 8.september 2017Lögreglustjórinn áSuðurnesjum hefur í dag krafist þess að X, kt. [...], verði með úrskurði gertað sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. september 2017, kl. 16:00 ogað honum verði gert að sæta einangrun á meðan gæsluvarðhaldi stendur. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjumsegir að lögreglan hafi undanfarið haft til rannsóknar mál þetta er varðiinnflutning á ætluðum ávana- og fíkniefnum hingað til lands. Hinn 19. ágúst sl.hafi Y, kt. [...], komið með flugi [...] frá Barcelona á Spáni. Hafi hann veriðhandtekinn í kjölfar afskipta tollvarða vegna gruns um að hann hefði fíkniefnií fórum sínum. Í ljós hafi komið að fölskum botni ferðatösku sem hann hafðimeðferðis voru um 2000 g af kókaíni. Lögregla hafi haft upplýsingar um aðkærði, X, og meðkærði, Z væru viðriðnir málið. Við rannsóknaraðgerðir í kjölfarframangreinds hafi lögregla fylgst með ferðum meðkærða Z sem hafi sótt meðkærðaY við komuna hingað til lands á BSÍ að morgni 20. ágúst. Hafi þeir ekið að [...]í Reykjavík þar sem Y fór inn með töskuna og Z hélt á brott. Síðar um daginnhafi Z farið að [...], sótt töskuna og hafi farið í beinu framhaldi að [...],Hafnarfirði, dvalarstað kærða. Hafi kærði verið handtekinn þar ásamt Y í þágurannsóknar málsins. Hinn 21. ágúst sl. hafi kærða verið gert að sætagæsluvarðhaldi vegna aðildar sinnar að málinu, sbr. úrskurð HéraðsdómReykjaness þess efnis frá 21. ágúst sl. Vísast nánar til rannsóknargagna málsins. Rannsókn máls þessa sé í fullumgangi og sé á viðkvæmu stigi. Sé við það miðað að kærði hafi ásamt öðrum aðilummálsins flutt töluvert magn ætlaðra ávana- og fíkniefni hingað til lands og aðþau hafi verið ætluð til sölu og dreifingar. Á þessum tímapunkti sé unnið aðþví að upplýsa um hlutverk kærða og meðkærðu í málinu aukinheldur sem unnið séað því að afla upplýsinga um hvort fleiri aðilar tengist því, hér á landi ogerlendis. Telji lögregla sig þurfa svigrúm til að vinna nánar úr þeim gögnumsem hún hafi undir höndum og upplýst geta um framangreind atriði, sbr. nánarrannsóknargögn málsins. Vísar sækjandi til greinargerðar um stöðu rannsóknarmálsins og nýrra rannsóknargagna en verjandi ákærða hefur ekki enn fengið þaugögn afhent. Sé því nauðsynlegt að kærða verði gert að sæta áframhaldandigæsluvarðhaldi og í ljósi þess sem fram hafi komið við rannsóknina sé að samaskapi nauðsynlegt að honum verði gert að sæta einangrun. Að mati lögreglustjóra séulagaskilyrði uppfyllt fyrir því að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi.Verið sé að rannsaka innflutning á hættulegum ávana- og fíkniefnum sem að matilögreglu hafa verið flutt hingað til lands í þeim tilgangi að selja þau tilótiltekins fjölda fólks. Að mati lögreglustjóra sé fyrir hendi rökstuddurgrunur um að kærði hafi gerst brotlegur við ákvæði laga um ávana- og fíkniefninr. 65/1974 og 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk 264. gr. sömulaga. Lögreglustjóritelji hættu á að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undanmunum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni, gangi hann laus. Meðvísan til alls framangreinds, rannsóknarhagsmuna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/ 2008 um meðferð sakamála, 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940og laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni telji lögreglustjóri brýnarannsóknarhagsmuni standa til að fallist verði á kröfuna og kærða verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. september 2017, kl. 16:00. Þesssé einnig krafist að kærða verði gert að sæta einangrun, sbr. b-lið 1. mgr. 99.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, á meðan gæsluvarðhaldi stendur, meðvísan til framangreindra rannsóknarhagsmuna.Samkvæmtrannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um aðild aðinnflutningi mikils magns fíkniefna og getur meint brot varðaðfangelsisrefsingu sannist sök. Rannsókn málsins er viðamikil eins og lesa má úrgögnum málsins. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsóknmálsins, s.s. með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa samband viðsamseka. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laganr. 88/2008, um meðferð sakamála, er því fallist á kröfur lögreglustjóra einsog nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurðþennan kveður upp Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari.ÚRSKURÐARORÐKærði, X, skalsæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 15. september 2017, kl. 16:00. Kærðisæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 4/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli A. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. janúar 2000. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. desember 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 12. janúar nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur
Mál nr. 148/2001
Kærumál Varnarþing Frávísunarúrskurður staðfestur
Með því að Þ var ekki unnt, eins og til háttaði í málinu, á grundvelli varnarþingsreglna V. kafla laga nr. 91/1991 að fá efnisúrlausn dómstóla um kröfur sínar á hendur ÞEÚ, sem búsettur var erlendis, var úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. apríl 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. apríl 2001, þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar úrlausnar. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Samkvæmt gögnum málsins framseldi Ásdís Erlingsdóttir 1. júní 1997 syni sínum, varnaraðila, kröfu að fjárhæð 3.784.594 krónur. Hefur sóknaraðili höfðað mál þetta gegn varnaraðila til viðurkenningar á riftun sóknaraðila á kröfuframsali þessu, en til vara krefst sóknaraðili greiðslu úr hendi varnaraðila að fjárhæð 2.613.639 krónur, ásamt dráttarvöxtum frá 14. febrúar 1995 til greiðsludags. Svo sem greinir í úrskurði héraðsdóms er sóknaraðila ekki unnt, eins og hér háttar til, á grundvelli reglna V. kafla laga nr. 91/1991 að fá efnisúrlausn dómstóla um þessar kröfur sínar á hendur varnaraðila, sem búsettur er erlendis. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, þrotabú Ásdísar Erlingsdóttur, greiði varnaraðila, Þorsteini Erlingi Úlfarssyni, 60.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 816/2017
Stjórnsýsla Opinberir starfsmenn Lögreglumaður Stjórnvaldsákvörðun Rannsóknarregla Meðalhóf Miskabætur
S starfaði sem lögreglumaður hjá embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu en var veitt lausn um stundarsakir í janúar 2016 á grundvelli 2. málsliðar 3. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1990 vegna ætlaðra brota í starfi. S kærði ákvörðun lögreglustjóra til innanríkisráðuneytisins sem með úrskurði sínum í júlí sama ár felldi ákvörðunina úr gildi. Áður en úrskurður ráðuneytisins lá fyrir hafði héraðssaksóknari lokið rannsókn á ætluðum brotum S og komist að þeirri niðurstöðu að eftir ítarlega rannsókn hefði ekkert komið í ljós sem rennt gæti stoðum undir að S hefði með einhverjum hætti gerst brotlegur í starfi. Hefði málið því verið fellt niður með vísan til 145. gr. laga nr. 88/2008. S krafðist skaðabóta vegna miska og fjártjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir vegna meðferðar málsins. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að ákvörðun lögreglustjóra hefði gengið lengra en efni stóðu til og ekki hefði verið lagður viðhlítandi grunnur að þeirri ákvörðun. Hefði málsmeðferðin því farið í bága við 10. gr. stjórnsýslulaga og meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar. Fallist var á að S ætti rétt á miskabótum úr hendi Í sem voru hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir landsréttardómari. Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 21. desember 2017. Hann krefst aðallega sýknu af kröfustefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafanverði lækkuð og falli þá málskostnaður niður.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.IStefndi hefur starfað sem lögreglumaður frá árinu 2000, fyrst við embættilögreglustjórans í Reykjavík en síðan hjá embætti lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu eftir breytingar á lögregluembættunum árið 2007. Eftir aðhafa starfað í nokkurn tíma við langtímarannsóknir í ávana- og fíkniefnadeildvar starfssviði hans breytt árið 2009 og fólst eftir það í að koma á tengslumvið svokallaða upplýsingagjafa lögreglu. Kveður stefndi að nokkru eftir þaðhafi komist á kreik orðrómur um að hann þægi greiðslur frá sínumupplýsingagjafa gegn því að veittar yrðu upplýsingar um störf lögreglu. Vegnaþessa orðróms ritaði Karl Steinar Valsson, þáverandi aðstoðaryfirlögregluþjónn,minnisblað 30. janúar 2012 vegna upplýsinga sem komu frá einstaklingi ertengdist virkum upplýsingagjafa lögreglu, en viðkomandi hafði greint frá því aðstefndi þægi greiðslu fyrir veittar upplýsingar. Í niðurstöðu minnisblaðsinskom fram það álit Karls Steinars að hann bæri „100%“ traust til samskiptastefnda við upplýsingagjafa og hefði hann ekki trú á því að hann hefði tekiðvið fjármunum frá upplýsingagjafa lögreglu. Jafnframt sagði þar að hann teldimjög mikilvægt að brugðist yrði við þessum orðrómi og væri stefndi tilbúinn tilað gera allt til að upplýsa málið. Stefndi ritaði minnisblað 31. sama mánaðar þar sem fram kom að hann teldiásakanir á hendur sér vera mjög alvarlegar og nauðsynlegt að yfirstjórnlögreglu tæki afstöðu til þeirra eins og fljótt og auðið væri. Hann tók fram ílokaorðum minnisblaðsins að hann myndi veita atbeina sinn í öllu til þess aðhið rétta kæmi fram. Ekkert var þó aðhafst um sinn af hálfu yfirstjórnarlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu til þess að komast að raun umsannleiksgildi þeirra ávirðinga sem á hann höfðu verið bornar.Hinn 1. janúar 2013 mun stefndi hafa verið settur í stöðulögreglufulltrúa hjá fíkniefnadeildinni og stýrt á þeim tíma bæði svokölluðum aðgerðahópog upplýsingateymi en það var hann mjög ósáttur við og taldi það ekki samrýmanlegtað sá sem stýrði aðgerðahóp væri jafnframt í forsvari fyrir upplýsingateymi. Í skýrslu innri endurskoðunar frá apríl 2014, sem unnin var að beiðniþáverandi lögreglustjóra um úttekt á samskiptum fíkniefnadeildar viðuppljóstrara, var tekið undir það sjónarmið stefnda að ekki væri æskilegt að sásem stýrði upplýsingateyminu væri jafnframt í forsvari fyrir aðgerðahópinn. Einnigsagði þar að það væri mat innri endurskoðunar að mjög vel og fagmannlega hefðiverið staðið að verki varðandi samskipti við uppljóstrara.Í bréfi Ásgeirs Karlssonar, aðstoðaryfirlögregluþjóns hjáríkislögreglustjóra, til ríkissaksóknara 18. maí 2015 kom fram að vikurnarfyrir ritun bréfsins hefðu alls átta lögreglumenn leitað til sín og lýst yfiráhyggjum vegna hugsanlegra brota stefnda í starfi er lytu að því að hindrarannsókn á ætluðum brotum tilgreinds manns. Lögreglustjóra barst sama dag bréfríkissaksóknara þar sem óskað var eftir lýsingu lögreglustjóra og mati ámálefninu auk upplýsinga um hvort og þá hvernig lögreglustjóri hygðist bregðastvið framangreindum upplýsingum. Í kjölfarið fól yfirstjórn lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu tveimur lögreglumönnum, þeim Baldvini Einarssyni ogKristjáni Inga Kristjánssyni, að afla upplýsinga um ávirðingar á hendur stefndameð viðtölum við þá starfsmenn fíkniefnadeildar sem höfðu kvartað yfir störfumstefnda og leitað til fyrrgreinds Ásgeirs vegna ásakana á hendur honum. Skýrsluvar skilað um upplýsingarnar 4. júní 2015 og var hún byggð á viðtölum við áttalögreglumenn, auk Ásgeirs Karlssonar.Hinn 23. júní 2015 munu ríkissaksóknari og lögreglustjóri hafa átt fundþar sem ákveðið var að lögreglustjórinn kannaði ákveðin atriði sem komið hefðufram í fyrrgreindri skýrslu 4. júní 2015. Var fyrrgreindum Baldvini falið þaðverkefni og skilaði hann skýrslu sinni 14. desember sama ár. Í upphafiskýrslunnar kom fram að Baldvini hafi verið ætlað að fá nánari skýringar átilteknum atvikum er rakin voru í skýrslu hans og Kristjáns Inga 4. júní 2015.Ekki væri um formlega lögreglurannsókn að ræða, heldur innanhússathugun. Munuásakanir á hendur stefnda hafa verið tengdar við einstök mál og skoðaðar ítengslum við lögregluskýrslur og skráningar í þau kerfi sem upplýsingateymifíkniefnadeildarinnar notaði. Yfirstjórn lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu tók ákvörðun um aðflytja stefnda úr fíkniefnadeild yfir í ofbeldis- og kynferðisbrotadeild 1.júlí 2015. Stefndi var aftur fluttur til innan embættisins 15. nóvember sama árog þá í tölvurannsóknardeild. Sama dag og Baldvin skilaði skýrslu hófst umfjöllun fjölmiðla um málið.Næsta dag var ríkissaksóknara afhent skýrsla Baldvins, en þann dag settiHúnbogi J. Andersen, fyrrum lögreglumaður, sig í samband við ríkissaksóknara ogkvað skjólstæðing sinn búa yfir upplýsingum sem sneru að ætluðum brotumákveðinna yfirmanna í ávana- og fíkniefnadeild lögreglunnar. Í kjölfar þesshringdi ríkissaksóknari í Húnboga sem upplýsti að skjólstæðingur hans, semjafnframt væri upplýsingagjafi lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu, værireiðubúinn að uppfylltum tilteknum skilyrðum að veita upplýsingar um að stefndihefði brotið af sér í starfi með því að þiggja greiðslur fyrir upplýsingar ummálefni fíkniefnadeildarinnar.Hinn 17. desember sama ár tók ríkissaksóknari ákvörðun um að hefjasakamálarannsókn á ætluðum brotum stefnda og óskaði eftir liðsinniríkislögreglustjóra við rannsóknina. Degi síðar var stefndi fluttur ítæknideild lögreglunnar að ákvörðun lögreglustjóra. Hinn 8. janúar 2016 sendiríkissaksóknari héraðssaksóknara málið til viðeigandi meðferðar á grundvelli28. gr. og 3. mgr. 29. gr. laga nr. 47/2015 um breytingu á lögum nr. 88/2008 ummeðferð sakamála og lögreglulögum nr. 90/1996 og afturkallaði beiðni sína umaðstoð ríkislögreglustjóra. Með bréfinu fylgdu meðal annars fyrrgreindarinnanhússathuganir sem eins og áður greinir, byggðu á viðtölum við þálögreglumenn sem höfðu kvartað yfir störfum stefnda og borið á hann sakir. Með bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu til stefnda 14. janúar2016 var honum veitt lausn frá störfum um stundarsakir. Í því var vísað tilframangreindra bréfa ríkissaksóknara og að fram hefði komið að ætluð brot stefndavörðuðu við 128. og 136. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hefði máliðverið sent til héraðssaksóknara til viðeigandi meðferðar. Í bréfinu sagðijafnframt að það væri niðurstaða lögreglustjóra að þær athafnir sem stefndiværi grunaður um væru ósamrýmanlegar því embætti sem hann gegndi. Í ljósi þessað sú háttsemi sem hann væri grunaður um hefði í för með sér sviptingu réttindasamkvæmt 68. gr. almennra hegningarlaga, yrði hann sakfelldur, væri honum veittlausn um stundarsakir með vísan til síðari málsliðar 3. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.Með bréfi stefnda til lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 15. janúar2016 óskaði hann eftir gögnum er vörðuðu mál hans á grundvelli 15. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en var tilkynnt með tölvubréfi þess síðarnefnda21. sama mánaðar að ekki fengjust gögn frá héraðssaksóknara.Stefndi kærði fyrrgreinda ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu24. febrúar 2016 til innanríkisráðuneytisins sem kvað upp úrskurð sinn 8. júlísama ár. Með úrskurðinum var felld úrgildi ákvörðun lögreglustjórans um að veita stefnda lausn frá embætti umstundarsakir. Þar kom meðal annars fram að ekki hafi verið gætt meðalhófs viðtöku ákvörðunarinnar og brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu 10. gr.stjórnsýslulaga við meðferð málsins.Áður en úrskurður innanríkisráðuneytisins lá fyrir hafði rannsóknhéraðssaksóknara á ætluðum brotum stefnda lokið, eins og fram kom í bréfi hans8. júní 2016 um niðurstöðu rannsóknarinnar. Þar sagði að eftir ítarlegarannsókn héraðssaksóknara á ætluðum brotum stefnda í starfi hefði ekkert komiðí ljós sem rennt gæti stoðum undir að stefndi hefði með einhverjum hætti gerstbrotlegur í starfi. Hefði fyrrgreindur „umbjóðandi“ Húnboga J. Andersen veriðyfirheyrður og með öllu neitað að hafa átt þau samskipti við stefnda semHúnbogi hafi tjáð ríkissaksóknara. Héraðssaksóknari hefði því fellt máliðniður, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008. Enn fremur sagði í niðurstöðuhéraðssaksóknara að svo virtist sem samskiptaörðugleikar innan fíkniefnadeildar,orðrómur meðal brotamanna og hugsanlega persónulegur ágreiningur skýrt aðeinhverju leyti þrálátan orðróm um hið gagnstæða. Í kjölfar þessara málalykta var stefndi boðaður til starfa á ný með bréfiaðstoðarlögreglustjóra 9. júní 2016. Stefndi kærði fyrrgreindan Húnboga fyrir rangar sakargiftir með bréfi tillögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 24. júní 2016. Í bréfinu sagði meðalannars að Húnbogi hefði „veitt saksóknara vísvitandi rangar upplýsingar ísamtali þann 15. desember 2015 ... hann viðurkenndi síðan í skýrslutöku hjáhéraðssaksóknara að þær upplýsingar sem hann lét ríkissaksóknara í té voru einvörðunguhans ágiskanir.“ Með bréfi 25. október 2016 setti stefndi fram skaðabótakröfu sínagagnvart áfrýjanda vegna miska og fjártjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrirvegna meðferðar málsins.IIÁfrýjandi reisir sýknukröfu sína á því að meðferðmálsins og ákvörðun lögreglustjóra 14. janúar 2016 um að veita stefnda lausnfrá embætti um stundarsakir hafi verið í samræmi við lög. Gætt hafi verið aðákvæðum stjórnsýslulaga og hvorki hafi rannsóknarregla verið virt að vettugi néhafi verið farið gegn meðalhófi. Áfrýjandi kveður ákvörðunina hafa verið byggðaá því að stefndi hafi sætt sakamálarannsókn vegna gruns um mjög alvarleg brot.Í ákvörðuninni, sem byggst hafi á síðari málslið 3. mgr. 26. gr. laga nr.70/1996, hafi falist ákveðið meðalhóf, en um bráðabirgðaúrræði sé að ræða sembeita megi við þær aðstæður sem verið hafi uppi í máli stefnda.Stefndi kveður ákvörðun lögreglustjóra um að veita honum lausn fráembætti um stundarsakir hafa falið í sér ólögmæta meingerð gegn æru hans ogpersónu í skilningi b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Viðmálsmeðferð og undirbúning ákvörðunarinnar hafi verið farið á svig viðrannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga, meðalhófsreglu og jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins.Undir rekstri málsins fyrir Hæstarétti kom fram sá skilningur áfrýjandaað ágreiningur aðila væri einskorðaður við lögmæti ákvörðunar lögreglustjóra umað veita stefnda lausn frá embætti um stundarsakir. Af stefnda hálfu var hins vegaráréttað að krafa hans um miskabætur tæki jafnframt til nánar greindrar háttsemilögreglustjóra gagnvart honum í aðdraganda hinnar tímabundnu lausnar frá starfiá árunum 2015 og 2016. IIIEkki verður fallist á það með stefnda að háttsemi lögreglustjóra í hansgarð í aðdraganda lausnar hans frá starfi um stundarsakir hafi verið með þeimhætti að leitt geti til bótaskyldu af hálfu áfrýjanda. Er þá meðal annars til þessað líta að stefndi samþykkti flutning milli deilda og kallaði sjálfur eftir þvíað fram færi rannsókn á ásökunum á hendur honum um brot í starfi. Snýr máliðþví alfarið að þeim þætti hvort ákvörðunlögreglustjóra um að veita stefnda lausn frá embætti um stundarsakir hafi veriðlögmæt og ef ekki hvort skilyrði séu til greiðslu miskabóta honum til handa ágrundvelli 26. gr. skaðabótalaga.Samkvæmt 1. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996 veitir það stjórnvald er skiparí embætti lausn frá því um stundarsakir. Í síðari málslið 3. mgr. sömu greinarer mælt fyrir um að lausn megi veita um stundarsakir ef embættismaður ergrunaður um háttsemi sem hefði í för með sér sviptingu réttinda samkvæmt 68.gr. almennra hegningarlaga. Í samræmi við þetta ákvæði veitti lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu stefnda lausn um stundarsakir og vísaði til þess að þærathafnir sem hann væri grunaður um væru ósamrýmanlegar því embætti sem hanngegndi og að ef sök sannaðist hefði háttsemin í för með sér sviptingu réttindasamkvæmt 68. gr. almennra hegningarlaga. Ákvörðun um lausn frá embætti um stundarsakir er íþyngjandi ákvörðun ogbar lögreglustjóra í því ljósi að rannsaka til hlítar og af hlutlægni þærávirðingar sem bornar höfðu verið á stefnda. Slík rannsókn fór ekki fram.Einungis var unnin „innanhússathugun“ þar sem aðeins var rætt við þálögreglumenn sem kvartað höfðu undan störfum stefnda og borið á hann sakir, enhvorki stefnda, næstu yfirmenn hans né aðra. Þá upplýsti lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu fyrir dómi að hún hefði ekki kynnt sér fyrrgreint minnisblaðKarls Steinars Valssonar frá 2012, er hún kom að máli stefnda árið 2015. Húnkvaðst heldur ekki muna niðurstöður innanhússathugunar fyrrgreinds Baldvins ogsend var ríkissaksóknara og mun meðal annars hafa orðið grundvöllur þess aðríkissaksóknari ákvað að hlutast til um að rannsókn færi fram á ætluðum brotumstefnda. Hún kvaðst þó hafa ,,flett“ skýrslunni, en aldrei verið „inni í neinuaf þessu“. Á lögreglustjóra hvíldi sérstaklega rík skylda til að rannsakasannleiksgildi þeirra ávirðinga sem á stefnda voru bornar og gæta meðalhófs viðtöku ákvörðunar sinnar, ekki síst í ljósi þess að stefndi hafði nokkrum árumáður sætt slíkum áburði, án þess að fyrir honum væri nokkur fótur, eins ograkið var í áðurnefndu minnisblaði fyrrverandi aðstoðaryfirlögregluþjóns 2012.Athuganir þeirra Baldvins og Kristjáns Inga leiddu ekki til neinnar eiginlegrarniðurstöðu og þá lágu ekki neinar nýjar upplýsingar fyrir um ætluð brot stefndaí starfi þegar lögreglustjóri tók hina umdeildu ákvörðun. Breytir þar engu aðríkissaksóknari hafði ákveðið að hlutast til um rannsókn á ætluðum brotumstefnda. Var málsmeðferð lögreglustjóra að þessu leyti andstæð 10. gr.stjórnsýslulaga. Þegar ákvörðun lögreglustjóra var tekin hafði stefndi þegarverið fluttur í tæknideild. Bar því eins og á stóð ekki nauðsyn til að grípatil svo afdrifaríkrar ákvörðunar sem tímabundin lausn úr starfi er og gekk húnþví lengra en efni stóðu til og fór þannig í bága við meðalhófsreglustjórnsýsluréttar.Kröfu sína um miskabætur reisir stefndi á því að ákvörðun lögreglustjórahafi valdið sér gífurlegum álitshnekki. Með henni hafi verið vegið aðstarfsheiðri hans og starfsframi borið varanlegan hnekki. Í ákvörðunlögreglustjóra hafi falist meingerð gegn æru stefnda og persónu, sbr. b. lið 1.mgr. 26. gr. skaðabótalaga.Stefndi hefur starfað sem lögreglumaður frá árinu 2000 og má ráða afgögnum málsins að hann hafi verið metnaðarfullur og farsæll í störfum sínum.Með ákvörðun lögreglustjóra var vegið mjög að starfsheiðri hans og æru. Ersamkvæmt öllu framangreindu fullnægt skilyrðum b. liðar 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga til að dæma stefnda miskabætur úr hendi áfrýjanda sem eruákveðnar 1.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði.Eftir framangreindum úrslitum verður áfrýjanda gert að greiða stefndamálskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og ídómsorði greinir. Dómsorð:Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda,Steindóri Inga Erlingssyni, 1.500.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru íhéraði.Áfrýjandi greiði stefnda samtals 2.500.000 krónurí málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2017.Mál þetta varhöfðað 29. nóvember 2016 af Steinþóri Inga Erlingssyni, Lækjarvaði 20, 110 Reykjavíkgegn íslenska ríkinu, Vegmúla 3, Reykjavík. Málið var dómtekið eftir lokaðalmeðferðar þess 5. september sl. Stefnandikrefst þess að stefnda verði gert að greiða honum 5.144.210 krónur með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 4.000.000 króna frá 14. janúar 2016til 24. nóvember 2016, af fjárhæðinni allri frá 24. nóvember 2016 til 25.nóvember 2016 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandikrefst málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda en til vara er krafist lækkunar. Þá krefststefndi málskostnaðar en til vara að hann verði látinn niður falla.I.Stefnandi erlögreglumaður. Hann útskrifaðist úr Lögregluskóla ríkisins á árinu 2000, meðgóða meðaleinkunn og var valinn „lögreglumaður skólans“ af kennurum. Stefnandihefur starfað hjá embætti lögreglustjórans í Reykjavík, síðar lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu eða LRH, allar götur síðan. Á árinu 2002 hóf stefnandistörf hjá ávana- og fíkniefnadeild sem rannsóknarlögreglumaður. Hann hefurkomið að og stýrt rannsóknum margra stórra fíkniefnamála á starfsferli sínumhjá deildinni. Þá hefur hann oft þurft starfs síns vegna að hafa afskipti afþeim sem hafa gerst sekir um fíkniefnabrot. Eftir aðstefnandi hafði starfað í nokkurn tíma við langtímarannsóknir í ávana- ogfíkniefnadeild var starfssviði hans breytt. Eftir breytinguna, eða frá 2009,fólst starf hans eingöngu í að starfa í svokölluðu upplýsingateymideildarinnar. Hlutverk upplýsingateymisins var að koma á tengslum við aðila,sem voru taldir búa yfir upplýsingum sem gætu nýst við lögreglurannsóknir, aflaupplýsinga og koma þeim áfram til þeirra lögreglumanna sem mögulega gætu nýttþær. Stefnandisegir að af einhverjum ástæðum, sem honum séu ekki kunnar, hafi farið af staðorðrómur um að hann ætti í óeðlilegu sambandi við upplýsingagjafa deildarinnar.Orðrómurinn um óeðlileg samskipti stefnanda við tiltekinn upplýsingagjafa hafikomist á flug síðla árs 2010 eða í byrjun árs 2011. Á svipuðum tíma hafi veriðunnið að því að breyta verklagsreglum lögreglu varðandi upplýsingagjafa. Framað þeim tíma höfðu sömu lögreglumenn og unnu að rannsókn mála oft einnig séð umsamskipti við upplýsingagjafa. Hið breytta verklag hafi falist m.a. í því að núsá upplýsingateymið um öll samskipti við upplýsingagjafa. Aðrir starfsmennfíkniefnadeildar áttu ekki að annast slík samskipti. Rannsóknarlögreglumennhafi svo fengið upplýsingarnar í gegnum upplýsingateymið og hafið rannsókn ágrundvelli þeirra. Reglur um breytt verklag tóku gildi á árinu 2011 og kveðurstefnandi ákveðna óánægju hafa verið með þær innan fíkniefnadeildar.Í byrjun árs2012 bárust upplýsingar frá öðrum upplýsingagjafa lögreglu um að stefnandi þægigreiðslur frá sínum upplýsingagjafa gegn því að veita honum upplýsingar umstörf lögreglu. Stefnandi vakti athygli yfirmanna sinna á þessum upplýsingum.Karl Steinar Valsson, þáverandi yfirmaður fíkniefnadeildar, ákvað þá að takamálið til sérstakrar skoðunar. Í janúar 2012 vann Karl Steinar minnisblað vegnaorðrómsins og kynnti yfirstjórn LRH. Í minnisblaðinu, sem er dagsett 30. janúar2012, er farið yfir hvernig málið snýr að Karli Steinari og færð rök fyrir þvíað ekkert bendi til að stefnandi hafi þegið greiðslu frá upplýsingagjafa eðaveitt upplýsingar um störf lögreglu. Stefnandi skilaði jafnframt minnisblaði umstöðuna, sem er frá 31. janúar 2012, þar sem hann fór yfir málið eins og þaðsneri að honum og upplýsti jafnframt að hann væri boðinn og búinn að gera alltsem embættið teldi nauðsynlegt til þess að hið sanna og rétta kæmi fram ímálinu. Á þessum tíma virðist yfirstjórn LRH að mati stefnanda hafa ákveðið aðþað væri ekki tilefni til frekari aðgerða vegna málsins enda hafi ekkert legiðfyrir um ætluð brot stefnanda annað en gróusögur. Þann 1.janúar 2013 var stefnandi settur í stöðu lögreglufulltrúa hjáfíkniefnadeildinni og stýrði á þeim tíma bæði svokölluðum aðgerðarhóp ogupplýsingateyminu líkt og áður. Stefnandi var frá upphafi ósáttur við að gegnabáðum þessum störfum samhliða en tók þetta að sér tímabundið að beiðni KarlSteinars þangað til staða lögreglufulltrúa yfir aðgerðarhóp yrði auglýst.Dráttur varð hins vegar á því að staða yfirmanns aðgerðarhóps væri auglýst. Ummiðjan apríl 2014 tók Aldís Hilmarsdóttir við stöðu aðstoðaryfirlögregluþjóns ífíkniefnadeildinni í stað Karls Steinars. Stefnandi ítrekaði við hana að hannvildi eingöngu gegna starfinu í upplýsingateyminu en ekki stýra aðgerðarhópnum.Stefnandi lét nýjan yfirmann fíkniefnadeildar einnig vita af orðrómnum um sigog óskaði eftir því að málið yrði tekið til almennilegrar skoðunar. Í apríl 2014tók innri endurskoðun LRH fíkniefnadeild til skoðunar m.t.t. sérstakra aðferðaog aðgerða deildarinnar. Megináhersla skoðunarinnar var lögð á samskipti viðuppljóstrara. Almenn niðurstaða þeirrar skoðunar var að mjög vel og fagmannlegahafi verið staðið að verki varðandi samskipti við uppljóstrara. Innriendurskoðun taldi þó ekki æskilegt, líkt og yfirmaður deildarinnar ogstefnandi, að sá sem stýrði upplýsingateymishópnum stýrði jafnframtaðgerðarhópnum. Við því var þó ekki brugðist.Í 1.september 2014 var Sigríður Björk Guðjónsdóttir skipuð í embættilögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Eftir að Sigríður Björk hóf störf semlögreglustjóri var hún upplýst um stöðu stefnanda hjá fíkniefnadeild af hálfuAldísar Hilmarsdóttur og að þörf væri á öðrum lögreglufulltrúa í deildina til aðtaka við stjórn aðgerðarhóps.Vorið 2015fékk orðrómurinn um stefnanda enn byr undir báða vængi og leituðu starfsmenndeildarinnar þá til þáverandi aðstoðarlögreglustjóra, Öldu Hrannar Jónsdóttur.Aldís Hilmarsdóttir, nýr aðstoðaryfirlögregluþjónn yfir deildinni, ákvað þá, ísamráði við Friðrik Smára Björgvinsson yfirlögregluþjón, að boða til fundar ífíkniefnadeildinni og gefa öllum starfsmönnunum færi á að ræða þetta málopinskátt saman í þeim tilgangi að minnka baktalið í deildinni og sætta menn.Áður en fundurinn var haldinn, sem fyrirhugaður var 22. apríl 2015, ákvaðSigríður Björk lögreglustjóri að stöðva þessi áform og taldi ástandið ádeildinni of viðkvæmt fyrir slíkan fund. Varð því úr að Friðrik Smári afboðaðihann. Stefndi lýsir því þó þannig að það hafi verið að ósk nokkurra starfsmannasem fundinum var frestað, vegna óróa á deildinni sem hafi verið nánastóstarfhæf. Eftir aðstarfsmannafundurinn var afboðaður ákváðu tilteknir lögreglumenn að fara tilÁsgeirs Karlssonar, aðstoðaryfirlögregluþjóns hjá ríkislögreglustjóra og fyrrumyfirmanns fíkniefnadeildar, og gefa honum upplýsingar um hugsanleg brotstefnanda í starfi. Ásgeir Karlsson fór þann 15. maí 2015 til fundar viðríkissaksóknara vegna málsins. Í kjölfarið sendi ríkissaksóknari Sigríði BjörkGuðjónsdóttur lögreglustjóra erindi og óskaði eftir lýsingu hennar og mati ámálefninu auk upplýsinga um hvort og þá hvernig hún hygðist bregðast við. Íframhaldinu, eða þann 19. maí 2015, fól yfirstjórn LRH tveimur lögreglumönnumað afla upplýsinga með viðtölum við þá starfsmenn fíkniefnadeildar sem höfðuleitað til Ásgeirs vegna málefna stefnanda. Upplýsingaöfluninni var lokið meðskýrslu þann 4. júní 2015. Niðurstaða skoðunar sýndiað verulegt vantraust var milli nafngreindra starfsmanna. Ljóst var því að ekkiyrði lengur unað við óbreytt starfsumhverfi og starfseminni yrði ekki haldiðáfram án þess að breytingar yrðu gerðar á mönnun deildarinnar. Var því ákveðiðað stefnandi yrði færður yfir í ofbeldisbrotadeild.Þann 23. júní2015 áttu ríkissaksóknari og lögreglustjóri fund þar sem ákveðið var að LRH myndikanna nánar tiltekin atriði sem komu fram í áðurnefndri skýrslu frá 4. júní.Ríkissaksóknari þurfti frekari upplýsingar til þess að embættið gæti tekiðákvörðun um hvort sakamálarannsókn yrði hafin eða ekki. Var Baldvini Einarssynilögreglufulltrúa falið að taka verkefnið að sér að beiðni yfirstjórnar LRH.Lögð mun hafa verið áhersla á að um innanhúsathugun væri að ræða en ekkiformlega lögreglurannsókn.YfirstjórnLRH tók ákvörðun um að flytja stefnanda úr fíkniefnadeild og yfir í ofbeldis-og kynferðisbrotadeild þann 1. júlí 2015. Stefnandi hafði áður samþykkttímabundinn flutning gegn því að málið yrði þá skoðað.Í október2015 voru auglýstar til umsóknar sjö stöður lögreglufulltrúa í miðlægrirannsóknardeild, sem m.a. fer með rannsóknir fíkniefnamála. Stefnandi ákvað aðsækja um enda hafði hann enn mestan áhuga á að sinna störfum í þeirri deild aukþess sem hann hafði aflað sér mikillar sérþekkingar á málefnum deildarinnar.Stefnandi varaftur fluttur til innan LRH þann 15. nóvember 2015. Stefnandi óskaði þá sjálfureftir flutningi í tæknideild en var samkvæmt ákvörðun yfirmanns síns fluttur ítölvurannsóknardeild. Ástæðu þess að stefnandi óskaði eftir starfi í tæknideildkveður hann þá að hann hafi viljað í ljósi stöðunnar sem upp var komin frekar veraí starfi þar sem hann hefði engin afskipti eða aðkomu að þeim viðkvæmuupplýsingakerfum sem hann hafði áður starfað við. Hann hafði áður en hann varfluttur verið fullvissaður um að það væri sátt um flutninginn hjá stjórnendumLRH, þ.m.t. lögreglustjóra, þrátt fyrir þann mikla aðgang að upplýsingum semstarfsmenn tölvurannsóknadeildar hafa að öllum rannsóknum á landsvísu. Mættivar svo fluttur yfir í tæknideild eins og hann hafðióskað 18. desember sama ár þegar fyrir hafi legið að nægilegt fjármagn væri tilstaðar til að standa straum af flutningi hans yfir í deildina.Vegnatilfærslna stefnda í starfi bendir stefndi á að fyrirliggur að stefnandi hafi verið settur í stöðu lögreglufulltrúa í fíkniefnadeildí eitt ár í fjarveru skipaðs lögreglufulltrúa, frá 1. janúar 2013 til 31.desember sama ár. Hann hafi haldið áfram að gegna stöðu lögreglufulltrúa frá 1.janúar 2014 til 31. maí sama ár þar sem óvíst var hvort hinn skipaðilögreglufulltrúi kæmi til starfa á ný. Stefnandi hafi svo verið settur á ný semlögreglufulltrúi í áframhaldandi fjarveru skipaðs lögreglufulltrúa 1. júní 2014til 15. september sama ár og svo aftur 16. september 2014 til 30. júní 2015 þarsem ákveðið var að auglýsa ekki stöðuna vegna fyrirhugaðra skipulagsbreytinga.Eftir flutning í ofbeldisbrotadeild hafi stefnandi verið setturlögreglufulltrúi frá 1. júlí 2015 til 30. september 2015 í fjarveru skipaðslögreglufulltrúa deildarinnar.Stefnandihafi lýst því í tölvupósti 19. júní 2015 til Friðriks Smára Björgvinssonaryfirlögregluþjóns og Aldísar Hilmarsdóttur aðstoðaryfirlögregluþjóns að hannværi tilbúinn og sammála þeirri ákvörðun að víkja tímabundið úr deildinni ámeðan skoðun á ávirðingum í hans garð færi fram. Ríkissaksóknariupplýsti LRH í desember 2015 að embættið hefði ákveðið að hefja formlegasakamálarannsókn vegna máls stefnanda og hafði verið óskað eftir liðsinniríkislögreglustjóra við rannsóknina. Formlegt bréf sama efnis barst 11. janúar2016 en þar kom fram að rannsókninni hefði verið vísað til héraðssaksóknara.Með hliðsjón af meðalhófi var ákveðið að bíða með að víkja stefnanda úr starfitímabundið í desember 2015 þegar yfirstjórn LRH var upplýst um að rannsókn værihafin, enda hafði formleg staðfesting ekki borist. Þann 14.desember 2015 skilaði Baldvin Einarsson lögreglufulltrúi af sér skýrslu umfrekari skoðun sína á gögnum innan LRH í tengslum við þær ásakanir sem höfðukomið fram gagnvart stefnanda. Ásakanirnar gagnvart stefnanda voru tengdar viðeinstök mál, n.t.t. 22 tilvik, og skoðaðar í tengslum við lögregluskýrslur ogskráningar í þau kerfi sem upplýsingateymi fíkniefnadeildar notar. Sama dag munhafa hafist umfjöllun fjölmiðla um málið og birtust t.d. tvær fréttir um það ávef Vísis.Daginn eftir,15. desember 2015, var ríkissaksóknara afhent ofangreind skýrsla og gögn ummálið. Sama dag setti Húnbogi J. Andersen, lögfræðingur og fyrrum lögreglumaðurí fíkniefnadeild LRH, sig í samband við ríkissaksóknara með tölvupósti ogsagðist vera umbjóðandi (sic!) aðila sem byggi yfir upplýsingum sem sneru aðmeintu broti ákveðins/ákveðinna lögreglumanna sem gegndu stöðum yfirmanna íávana- og fíkniefnadeild LRH. Ríkissaksóknari hringdi í Húnboga þann sama dag.Í símtalinu upplýsti Húnbogi að einn umbjóðandi hans, sem væri jafnframtupplýsingagjafi LRH, væri reiðubúinn að bera um að stefnandi hefði brotið afsér í starfi með því að veita upplýsingar um mál/málefni fíknadeildarinnar gegngreiðslu. Stefnandi varsem fyrr segir enn færður til í starfi 18. desember 2015, nú fluttur yfir ítæknideild LRH eftir ákvörðun lögreglustjóra. Í framhaldi af flutningnum ákvaðstefnandi að draga umsókn sína um lögreglufulltrúastöðu til baka. Ríkissaksóknariupplýsti Sigríði Björk Guðjónsdóttur lögreglustjóra, með tölvupósti þann 11.janúar 2016, um ákvörðun sína um að hefja sakamálarannsókn. Í kjölfarið tóklögreglustjóri ákvörðun um að veita stefnanda lausn frá embætti umstundarsakir. Honum var tilkynnt það á fundi þann 14. janúar 2016 þar sem honumvar afhent bréf um sama efni. Stefnandileitaði í kjölfar þessa til lögmanns, sem þann 15. janúar 2016 óskaði eftiröllum gögnum frá LRH f.h. stefnanda sem vörðuðu mál hans. Með tölvupósti 21.janúar 2016 upplýsti Jón H. B. Snorrason aðstoðarlögreglustjóri að embættiðþekkti ekki gögn málsins og hefði ekki yfirlit yfir þau. Stefnandi taldi þettaekki eiga við rök að styðjast. Stefndi tekur fram að LRH hafi verið beinlínisóheimilt vegna rannsóknarhagsmuna að afhenda stefnanda gögn og þess vegna hafiverið vísað um beiðnina til héraðssaksóknara. Stefnandiákvað að kæra ákvörðun lögreglustjóra um að víkja honum úr embætti umstundarsakir. Stjórnsýslukæra var send f.h. stefnanda til innanríkisráðherra24. febrúar 2016. Héraðssaksaksóknarihóf í millitíðinni umfangsmikla sakamálarannsókn vegna máls stefnanda og voruteknar skýrslur af fyrrum og núverandi starfsmönnum fíkniefnadeildar,upplýsingagjafanum sem sögusagnir snerust margar um, stefnanda o.fl. Alls voruteknar skýrslur af 29 vitnum auk stefnanda og upplýsingagjafans.Niðurstaðahéraðssaksóknara lá fyrir þann 8. júní 2016 þar kom fram að rannsókn á meintumbrotum stefnanda í starfi hefði ekkert leitt í ljós sem renndi stoðum undir aðhann hefði með einhverjum hætti gerst brotlegur í starfi. Rannsókn málsins varfelld niður með vísan til 145. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í framhaldiaf því að niðurstaða héraðssaksóknara lá fyrir, eða með bréfi tillögreglustjóra þann 9. júní 2016, krafðist stefnandi þess að hann yrði boðaðurtil starfa og honum greidd laun vegna tímans sem honum hafði verið veitt lausnfrá störfum um stundarsakir. Með bréfi þann sama dag var stefnanda boðið tilstarfa hjá LRH að nýju. Þann 24. júní 2016 var óskað eftir því með bréfi til lögreglustjóraað stefnanda yrðu afhent þau gögn sem lágu til grundvallar þegar ákveðið var aðleysa hann frá störfum tímabundið. Stefnandi ákvað jafnframt að kæra Húnboga J.Andersen fyrir rangar sakargiftir. Þann 8. júlí2016 kvað innanríkisráðuneytið upp úrskurð í máli stefnanda. Mat ráðuneytið þaðsvo að ekki yrði séð að nauðsynlegt hefði verið að veita stefnanda lausn fráembætti um stundarsakir enda hafði hann áður verið færður úr því starfi semrannsókn ríkissaksóknara beindist að. Felldi ráðuneytið hina kærðu ákvörðun úrgildi einkum með vísan til sjónarmiða um meðalhóf.Með bréfiþann 11. júlí 2016 upplýsti lögreglustjóri að í gögnum málsins væri ekki aðfinna lista lögreglumanna sem óskað hafði verið eftir af hálfu stefnanda í lokjúní. Upplýsti embættið þannig að listinn sem ítrekað hafði að sögn stefnandaverið vísað til við meðferð málsins af hálfu lögreglustjóra væri ekki til. Stefndi mótmælir þessari fullyrðingu sem rangri enda hafiframangreindur listi legið fyrir löngu áður og hafi meðal annars verið vegnahans sem stefnandi var fluttur yfir í aðra deild. Listinn hafi hins vegar ekkiverið hluti af gögnum málsins og því hafi lögreglustjóri greint rétt frá íbréfi sínu. Þann 25.október 2016 var send bótakrafa af hálfu stefnanda til embættis ríkislögmannsf.h. stefnda vegna háttsemi lögreglustjóra í málefnum hans. Sama krafa er gerðí máli þessu.II.Stefnandigerir annars vegar kröfu um að stefndi greiði honum miskabætur að fjárhæð4.000.000 kr. og hins vegar skaðabætur að fjárhæð 1.144.210 kr. vegna fjártjóns.Stefnandivísar til þess að LRH sé ríkisstofnun og stefnandi ríkisstarfsmaður sem njótiréttinda og beri skyldur samkvæmt ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi ogskyldur starfsmanna ríkisins. Samkvæmt 6. mgr. 6. gr. lögreglulaga nr. 90/1996fari lögreglustjóri með stjórn lögregluliðs í sínu umdæmi, annist daglegastjórn og rekstur lögreglunnar í umdæminu og beri ábyrgð á framkvæmdlögreglustarfa innan þess. Stefnandibyggir á því að lögreglustjóri beri ábyrgð á brotum embættisins gagnvart honum.Hann byggir jafnframt á því að stefndi beri ábyrgð á háttsemi lögreglustjóra, ágrundvelli meginreglu skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð, sbr. 1. mgr. 1.gr. og 4. gr. lögreglulaga. Stefnandibyggir á því að í stjórnunarskyldum lögreglustjóra felist að honum beri aðstuðla að góðum starfsanda og vinnuumhverfi innan embættisins. Það sé einnig ísamræmi við mannauðsstefnu lögreglunnar. Þar sé einnig kveðið á um aðupplýsingagjöf til starfsmanna skuli vera skilvirk og gagnvirk. Lögreglustjórahafi samkvæmt þessu borið að grípa til allra tiltækra ráða, innan ramma laga ogmálefnalegra sjónarmiða, til að leysa úr þeirri stöðu sem upp kom áfíkniefnadeildinni. Stefnandi telur að það hafi ekki verið gert. Þvert á mótihafi lögreglustjóri tekið sér stöðu gegn honum á grundvelli gróusagna, einhliðaog ósannaðra fullyrðinga um ætluð brot hans í starfi, og hann í raun hrakinn úrstarfi sínu sem hann hafði mikinn metnað fyrir. Lögreglustjóri hafi t.d. komiðí veg fyrir að haldinn væri starfsmannafundur fyrir fíkniefnadeildina þar semræða átti málið. Lögreglustjóri hefði auk þess með mjög auðveldum hætti getaðfundið gögn sem hröktu gróusögurnar um stefnanda. Stefnandi byggir á því aðlögreglustjóri hafi með háttsemi sinni brotið gegn trúnaðar- og tillitsskyldusinni gagnvart honum. Vegnaháttsemi lögreglustjóra hafi öllum starfsmönnum hjá embætti LRH mátt verafullljóst hver staða stefnanda innan embættisins var, þ.e. að hann væri sakaðurum alvarleg brot og lögreglustjóri virtist telja meiri líkur en minni á sekthans. Auk þess telur stefnandi að fjölmiðlaumfjöllunin hafi verið þannig aðljóst sé að hluta hennar megi rekja beint til háttsemi yfirstjórnar LRH. Miskabótakrafastefnanda byggir á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi telur þannig aðháttsemi embættis lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu gagnvart honum og hansmálefnum, feli í sér ólögmæta meingerð gegn æru og persónu hans og á henni beristefndi ábyrgð. Stefnandi vísar einkum til eftirfarandi atriða því tilstuðnings.Þegar í ljós hafi komið að þær aðgerðir sem yfirmaðurfíkniefnadeildar greip til í janúar 2012, til að stemma stigu við þrálátumgróusögum um stefnanda höfðu ekki skilað árangri, hafi lögreglustjóra borið aðgrípa inn í og gera allt sem í hans valdi stóð til að leysa úr málinu.Stefnandi telur að rík ástæða hafi verið til að grípa inn í, a.m.k. fyrri partársins 2015 þegar staðan var orðin alvarleg. Í stað þess að láta fara framhlutlæga óháða rannsókn hafi lögreglustjóri látið sögurnar grassera þangað tilstefnanda var svo til óvært í starfi. Lögreglustjóri hafi komið í veg fyrir aðhaldinn yrði starfsmannafundur þar sem málið yrði rætt og reynt að hreinsa uppþær ranghugmyndir sem einhverjir samstarfsmenn stefnanda virðast hafa haft umhann og hans störf. Stefnandi hafi allan tímann verið boðinn og búinn að veitaupplýsingar um málið til að leysa úr stöðunni. Það hafi hann hins vegar ekkigetað gert einn síns liðs og hafi því orðið að sitja undir mjög alvarlegumásökunum í lengri tíma án þess að geta hreinsað nafn sitt. Frá 1. janúar 2013 hafi stefnanda verið falið að stýrabæði svokölluðum aðgerðarhóp fíkniefnadeildar og upplýsingateyminu. Stefnandikveðst hafa verið frá upphafi mótfallinn þessu fyrirkomulagi, þar sem hanntaldi þetta tvennt ekki geta farið saman, en samþykkti það tímabundið þar tilnýr lögreglufulltrúi yrði ráðinn til að stýra aðgerðarhópnum. Þrátt fyrirítrekaðar beiðnir frá yfirmanni fíkniefnadeildar hafi lögreglustjóri ekkigripið til neinna aðgerða til að ráða inn nýjan lögreglufulltrúa eða breyta þessufyrirkomulagi með öðrum hætti, ekki einu sinni eftir að það var niðurstaðainnri endurskoðunar embættisins í apríl 2014 að það væri nauðsynlegt. Þettafyrirkomulag, að stefnandi sinnti báðum þessum stöðum samhliða, hafi aukið átortryggni gagnvart honum innan deildarinnar. Með því að viðhaldafyrirkomulaginu hafi lögreglustjóri þannig stuðlað að því að gróusögurnar innandeildarinnar grasseruðu enn frekar en þær hefðu annars gert. Í maí 2015, eftir að tilteknir lögreglumenn viðfíkniefnadeild höfðu leitað til aðstoðaryfirlögregluþjóns hjáríkislögreglustjóra, hafi loksins verið tekin ákvörðun af hálfu yfirstjórnarLRH um að grípa til einhverra aðgerða vegna ástandsins. Tveimur lögreglumönnumhafi verið falið að tala eingöngu við þá lögreglumenn sem höfðu kvartað undanstörfum stefnanda. Ekki hafi verið rætt við aðra starfsmenn fíkniefnadeildar enþá sem höfðu kvartað, stefnanda sjálfan eða yfirmann deildarinnar. Að matistefnanda er ljóst að þessi aðferð, sem lögreglustjóri beri ábyrgð á, hafi ekkibyggt á hlutlægum og málefnalegum grunni. Stefnandi telur að með þessu hafilögreglustjóri tekið sterka stöðu gegn honum, veikt stöðu hans enn frekar ogséð til þess að málið fór í þann farveg sem síðar varð, þrátt fyrir að ekkertlægi fyrir um ætluð brot hans annað en kjaftasögur. Lögreglustjóri hafi ákveðið að flytja stefnanda ámilli deilda hjá LRH eftir að skýrslan frá 4. júní 2015 lá fyrir. Stefnandikveðst hafa samþykkt flutninginn í góðri trú með því skilyrði að málið yrði þátekið til almennilegrar skoðunar þannig að hann gæti hreinsað nafn sitt. Þeirflutningar á milli starfa sem fylgdu í kjölfarið hafi kallað á mikla umfjölluní fjölmiðlum. Þótt stefnandi hafi upphaflega samþykkt flutning telur hann aðþessir síendurteknu flutningar hafi enn grafið undan honum í starfi og vegið aðstarfsheiðri hans. Þeir gerðu honum ómögulegt að sinna starfi sínu af þeimmetnaði sem hann hefur. Auk þess hafi þessar ákvarðanir lögreglustjóra sýntsamstarfsmönnum stefnanda, og öðrum sem fylgdust með fjölmiðlum, að lögreglustjóribar ekki fullt traust til starfa hans þrátt fyrir að ekki lægi fyrir neittannað um ætluð brot hans í starfi en gróusögur. Þá hafi þetta orðið til þess aðstefnandi sá sér ekki annað fært en að draga umsókn sína um lögreglufulltrúastöðutil baka. Lögreglustjóri ákvað að veita stefnanda lausn fráembætti um stundarsakir 14. janúar 2016. Það liggi fyrir samkvæmt úrskurðiinnanríkisráðuneytis að sú ákvörðun lögreglustjóra var ólögmæt. Staðfest sé meðúrskurðinum að lögreglustjóri hafi ekki gætt meðalhófssjónarmiða við meðferðmálsins og vandaði ekki undirbúning og meðferð ákvörðunarinnar líkt og bersamkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga. Að mati stefnanda vegur þetta atriði þyngstvið ákvörðun miskabóta honum til handa. Hin ólögmæta ákvörðun lögreglustjóra varenda sérlega íþyngjandi fyrir stefnanda og hafði mikil áhrif á hann. Ákvörðuninvar aukinheldur ekki í samræmi við meðferð annarra mála þar sem lausn fráembætti hefur að jafnaði ekki verið veitt fyrr en við útgáfu ákæru. Framangreind atriði hafi öll valdið stefnandagríðarlegum álitshnekki. Ákvarðanir lögreglustjóra hafa leitt til þess aðstefnandi hafi misst orðspor sitt, sem var honum gríðarlega mikilvægt, endahafi hann verið metnaðarfullur í sínu starfi og ætlað að sinna því áfram.Ásakanirnar sem stefnandi sat undir séu einhverjar þær alvarlegustu semstarfandi lögreglumenn geta orðið fyrir. Fjölmiðlaumfjöllun um málefnistefnanda, sem var umfangsmikil, hafi einnig verið þannig að auðvelt var fyrirutanaðkomandi að átta sig á við hvern var átt, sbr. framlagðar útprentanir afhelstu veffréttamiðlum landsins um málefni stefnanda. Stefnandi telur aðákvarðanir lögreglustjóra hafi skaðað starfsframa hans með varanlegum hætti. Stefnanditelur að hin ólögmæta ákvörðun lögreglustjóra, um að veita honum lausn fráembætti um stundarsakir, og sá álitshnekkir sem hann hafi búið við síðan, vegiþyngst við mat á fjárhæð miskabóta. Sú ákvörðun lögreglustjóra leiddi tilumfangsmikillar fjölmiðlaumfjöllunar og þess að flestir töldu stefnanda sekanum þau brot sem hann var ranglega sakaður um. Stefnandi telur að krafa hans sésanngjörn og ekki úr hófi fram miðað við aðstæður og það tjón sem hann hafiorðið fyrir. Stefnandigerir einnig kröfu um að stefnda greiði honum skaðabætur vegna fjártjóns. Þaðfjártjón kveður hann tilkomið vegna hinnar ólögmætu ákvörðunar lögreglustjóraum að veita honum lausn frá embætti um stundarsakir. Vegna hennar hafistefnandi þurft aðstoð lögmanns, m.a. til að kæra ákvörðunina tilinnanríkisráðherra. Fullt tilefni var af hálfu stefnanda til að kæraákvörðunina enda taldi ráðuneytið hana ólögmæta og felldi hana úr gildi.Stefnandi byggir kröfu þessa á sakarreglu skaðabótaréttar auk þess sem hannvísar til meginreglunnar um vinnuveitendaábyrgð líkt og fyrr. Stefnandi telurað önnur skilyrði skaðabótaréttar fyrir greiðslu bóta séu uppfyllt og að ríkinuberi að bæta honum þetta tjón. Stefnandibyggir kröfu sína um vexti á skaðabætur á 8. gr. laga nr. 38/2001. Í ákvæðinusé kveðið á um að skaðabótakröfur beri vexti, samkvæmt 4. gr. laganna, frá þeimdegi er bótaskylt atvik átti sér stað. Hvað miskabæturnar varðar byggirstefnandi á því að upphafsdagur vaxta sé 14. janúar 2016. Þann dag hafilögreglustjóri tekið ákvörðun um að veita honum lausn frá embætti umstundarsakir. Stefnandi telur rétt að miða við þá dagsetningu enda hafi þaðverið síðasta ólögmæta ákvörðunin sem lögreglustjóri tók í málefnum stefnandaog jafnframt sú alvarlegasta. Stefnandi telur eðlilegt að miða við að hiðbótaskylda atvik hafi þá átt sér stað í skilningi 8. gr. laga nr. 38/2001.Upphafsdagur vaxta af skaðabótum vegna fjártjóns stefnanda miðast viðdagsetningu reiknings vegna vinnu lögmanns. Upphafsdagurdráttarvaxta, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga, af kröfunni allri taki mið afþeim degi er mánuður var liðinn frá því að stefnandi krafði stefnda umskaðabætur vegna málsins, sbr. 9. gr. sömu laga. Stefnda hafi verið sendbótakrafa þann 25. október 2016 og sé upphafsdagur dráttarvaxta þ.a.l. 25.nóvember s.á.Stefnandistyður kröfur sínar fyrst og fremst við meginreglur skaðabótaréttar, einkumsakarregluna og meginregluna um vinnuveitandaábyrgð. Þá vísar stefnandi tilskaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 26. gr. Stefnandivísar einnig til laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur opinberrastarfsmanna, meginreglna vinnuréttar, ólögfestra reglna starfsmannaréttar semog lögreglulaga nr. 90/1996, t.d. 1. gr., 4. gr. og 6. gr. Um varnarþingvísast til 33. gr. laga um meðferð einkamála og um málskostnaðarkröfu til 129.og 130. gr. sömu laga. III.Stefndimótmælir miskabótakröfu stefnanda og að háttsemi LRH gagnvart honum hafi faliðí sér ólögmæta meingerð gagnvart æru og persónu hans. Stefndi byggir á því aðákvarðanir lögreglustjóra í málefnum stefnanda hafi þvert á móti veriðgrundvallaðar á faglegu mati og verið í samræmi við lög og meðalhóf.Stefndi bendir á aðstjórnun og starfsmannahald ríkisstofnana sé almennt í höndum hlutaðeigandiforstöðumanns. Heimildir hans í þessum efnum byggi fyrst og fremst á ákvæðumlaga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, og hinni óskráðumeginreglu vinnuréttarins um „stjórnunarrétt vinnuveitanda“. Þá kunni sérákvæðilaga um hlutaðeigandi stofnun eða starfsstétt einnig að skipta máli.Í reglunni um„stjórnunarrétt vinnuveitanda“ felist valdheimildir til að stýra og stjórnastarfseminni innan þeirra marka sem lög og kjarasamningar setja. Forstöðumennríkisstofnana þurfi jafnframt að gæta að öðrum atriðum, sér í lagi fyrirmælumæðra stjórnvalds.Stefndi leggur áherslu áað stjórnunarheimildir forstöðumanns lúti meðal annars að ákvörðunum umskipulag vinnunnar, hvaða verk skuli vinna, hver skuli vinna þau, með hvaðahætti, hvenær og hvar. Ákvarðanir sem teknar séu daglega um störf og verksviðeinstakra starfsmanna rúmist jafnan innan þeirra heimilda sem felast í reglunnium „stjórnunarrétt vinnuveitanda“. Almennt séu ekki gerðar sérstakar formkröfurtil slíkra ákvarðana.Í 2. málslið 3. mgr. 26.gr. laga nr. nr. 70/1996 komi fram að ef embættismaður er grunaður um háttsemisem hefði í för með sér sviptingu réttinda samkvæmt 68. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 megi veita honum lausn frá störfum um stundarsakir. Í1. mgr. 68. gr. almennra hegningarlaga kemur fram að fremji opinber starfsmaðurrefsiverðan verknað megi þá í sakamáli á hendur honum svipta hann heimild tilað rækja starfann ef hann telst ekki lengur verður eða hæfur til þess.Stefndi byggir á því aðLRH hafi ekki tekið þá ákvörðun að veita stefnanda lausn um stundarsakir fyrren 14. janúar 2016 þegar greint var frá því í tölvupósti að 17. desember 2015hefði ríkissaksóknari farið þess á leit við ríkislögreglustjóra, með vísan tilþágildandi lögreglulaga, að hann veitti ríkissaksóknara aðstoð við rannsókn áætluðum refsiverðum brotum stefnanda við framkvæmd lögreglustarfa. Nánartiltekið hafi verið um að ræða meint brot gegn 128. og 136. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Gegn brotum við 128. gr. laganna liggi allt að 6 árafangelsi og gegn 136. gr. laganna liggi allt að 3 ára fangelsisrefsing. Áður hafi farið framinnanhússkoðanir á málum stefnanda og í ljósi þess orðróms sem hafi gengiðinnan lögreglu um óeðlileg samskipti stefnanda við brotamenn hafi hann veriðfærður til í starfi. Það sama hafi verið gert í desember 2015 eða allt þangaðtil ríkissaksóknari ákvað að hefja formlega sakamálarannsókn vegna athafnastefnanda. Unnið hafi verið í samræmi við meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, enþegar ríkissaksóknari hafi tekið framangreinda ákvörðun hafi nýr kafli málsinshafist þar sem stefnandi fékk réttarstöðu grunaðs manns og var sakaður um alvarlegbrot.Stefndi bendir á aðúrræði laga nr. 70/1996, um lausn um stundarsakir, sbr. 2. málslið 3. mgr. 26.gr. laganna, sé lögmælt bráðabirgðaúrræði sem lög nr. 70/1996 veita til aðbregðast við sérstökum aðstæðum. Rökin hér að baki séu þau að ekki sé forsvaranlegtað embættismaður, sem grunaður er um að hafa framið refsivert brot, gegni þvíembætti á meðan slíkur grunur er til staðar. Í því sambandi verði hins vegar aðhorfa til bæði eðlis og alvarleika brots og hvaða starfsstétt embættismannaeigi í hlut. Í 38. gr. lögreglulaganr. 90/1996 sé fjallað um þær kröfur sem gera verði til nýnema í Lögregluskólaríkisins. Einnig bendir stefndi á 28 gr. a laganna. Samkvæmt framangreindumákvæðum sé ljóst að afar ríkar vammleysiskröfur séu lagðar með lögum á starfsstéttlögreglumanna og verði ávallt að meta möguleg brot þeirra í því ljósi, það erhvort viðkomandi sé sætt í starfi reynist ávirðingar réttar.Stefndi bendir á að nefndsérfróðra manna samkvæmt 27. gr. starfsmannalaga nr. 70/1996, sem á að rannsakaatvik að baki lausnar um stundarsakir, hafi í fyrri álitum sínum slegið þvíföstu að skilyrði fyrir því að stjórnvald beiti 2. málslið 3. mgr. 26. gr. laganr. 70/1996, það er lausn um stundarsakir, sé samkvæmt orðanna hljóðan tvíþætt.Í fyrsta lagi að grunur liggi fyrir um refsiverða háttsemi og í öðru lagi aðháttsemin sé þess eðlis að hún hefði í för með sér sviptingu réttinda samkvæmt 68.gr. almennra hegningarlaga.Að mati stefnda leikurekki vafi á því að fyrra skilyrði ákvæðisins er uppfyllt, enda hafði héraðssaksóknarihafið rannsókn á stefnda vegna brota í opinberu starfi sem heimfært var undir128. gr. almennra hegningarlaga sem kveður á um 6 ára fangelsisvist og gegn136. gr. laganna þar sem við liggur allt að 3 ára fangelsisvist yrði stefndifundinn sekur. Um var að ræða grun gegn ákvæðum almennra hegningarlaga þar semþung refsing liggur við og leggur stefndi áherslu á að líta verði á viðbrögðLRH í því ljósi.Hefði verið gefin útákæra á hendur stefnanda og hann svo fundinn sekur í dómsmáli sé ljóst að súháttsemi sem hann var grunaður um hefði haft í för með sér embættismissi.Hefði stefnanda ekkiverið veitt lausn um stundarsakir hefði hann farið áfram með lögregluvald ogákveðna stöðu innan lögreglu sem slíkur. Að mati stefnda sé það eðlilegt verklagað aðilar sem grunaðir eru um alvarlega refsiverða háttsemi njóti ekki slíkrarstöðu á meðan þeir eru til rannsóknar.Stefndi telur ljóst aðþeim brotum í opinberu starfi sem stefnandi var grunaður um að hafa framiðþegar ákvörðun um lausn um stundarsakir var tekin í byrjun árs 2016 sé ekkihægt að jafna við þá stöðu sem stefnandi var í þegar ákvörðun var tekin um aðflytja viðkomandi til í starfi. Á þeim tíma hafi alvarleiki málsins veriðorðinn annar og í því ljósi verði að meta stöðuna. Ávirðingarnar hafi verið þaðalvarlegar að ríkissaksóknari taldi rétt að taka stefnanda til formlegrarrannsóknar. Að mati stefnda skiptirekki máli hvort gefin hafi verið út ákæra eða ekki, sú staðreynd að stefnandivar til formlegrar rannsóknar sé næg ástæða þess að hafa verið veitt lausn umstundarsakir eða allt þar til niðurstaða fengist í rannsóknina.Stefndi mótmælirfullyrðingum í stefnu um að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993hafi verið brotnar. Stefndi bendir á að LRH hafi fengið formlegt bréf umrannsókn héraðssaksóknara á hendur stefnanda 11. janúar 2016. Stefndi tekursérstaklega fram að embætti LRH hafi ekki farið með rannsókn máls stefnanda ogþví ekki haft rannsóknargögn málsins undir höndum og jafnframt takmarkaðamöguleika á að krefjast eða óska þess að ríkissaksóknari eða héraðssaksóknariléti embættinu í té rannsóknargögn sakamáls.Réttur aðila aðmálsskjölum sé hins vegar rúmur, sbr. 16. gr. laga nr. 88/2008. Eigiframangreint við um embætti LRH, þrátt fyrir að vera lögregluembætti, sem ogönnur embætti. Stefndi mótmælir því aðvið meðferð málsins hafi verið brotið gegn rannsóknarreglu stjórnsýslulaga enmiklar upplýsingar lágu fyrir og mikil vinna hafi farið fram innan LRH fram aðþví að formleg sakamálarannsókn hófst. Líkt og fram hafi komið hafi verið beðiðmeð ákvörðun um lausn um stundarsakir þar til ríkissaksóknari vísaði málinu tilformlegrar rannsóknar hjá héraðssaksóknara. Hvað varði sjónarmið umandmælarétt málsaðila bendir stefndi á að ekki sé skylt að gefa embættismannikost á að tjá sig um ástæður lausnar áður en ákvörðun tekur gildi þegar húnbyggi á þeim grundvelli að embættismaður sé grunaður um háttsemi sem kunni aðhafa för með sér sviptingu réttinda samkvæmt 68. gr. almennra hegningarlaga,sbr. 4. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996.Stefndi ítrekar að LRHhafi ekki tekið ákvörðun um að veita stefnanda lausn um stundarsakir fyrr en14. janúar 2016 þegar upplýsingar bárust með tölvupósti um að ríkissaksóknarihefði 17. desember 2015 farið þess á leit við ríkislögreglustjóra að hannveitti ríkissaksóknara aðstoð við rannsókn á ætluðum refsiverðum brotumstefnanda við framkvæmd lögreglustarfa.Niðurstaðahéraðssaksóknara barst LRH 8. júní 2016. Taldi héraðssaksóknari að stefnandihefði ekki orðið uppvís að brotum í starfi sínu sem lögreglumaður. LRH hafisent stefnanda bréf strax degi síðar og boðað hann til starfa á ný. Hafi honumjafnframt verið greint frá því að honum yrðu greidd laun sem upp á vantaði fráþví honum var veitt lausn um stundarsakir 15. janúar sama ár, allt í samræmivið lög nr. 70/1996. Með vísan til framangreinds hafni stefndi því að brotiðhafi verið gegn ákvæðum stjórnsýslulaga um meðalhóf.Stefndi hafnar því einnigað jafnræðisregla stjórnsýslulaga hafi verið brotin í málinu. Stefndi legguráherslu á að fjölmörg dæmi séu um að embættismenn, sem og lögreglumenn, hafiverið leystir frá embætti um stundarsakir þegar mál hafa verið tekin tilrannsóknar. Stefndi telur að líta verði á hvert einstakt mál og leysa úr þvíhverju sinni. Engin tvö mál séu nákvæmlega eins. Í máli stefnanda hafi veriðlitið til alvarleika mögulegra brota og þeirrar stöðu sem stefnandi var í innanembættis LRH. Hér verði jafnframt að líta til þess að stefnandi var færður tilí starfi vegna þeirra ásakana sem komu fram eftir innanhússkoðun áður enformleg sakamálarannsókn hófst vegna starfa hans á grundvelli 128. og 136. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Vegna umfjöllunar ístefnu um miskabótakröfu bendir stefndi á nokkur atriði til viðbótar því semþegar hafi verið tíunduð. Stefndi kveðst ekki sjá betur en að stefnandi byggi áþví að lögreglustjóri hafi átt að koma í veg fyrir að sögusagnir gengju umstefnanda. Stefndi telur ekki hægt að gera embætti LRH ábyrgt fyrir sögusögnum.Stefndi geti ekki talist bótaskyldur enda þótt ákvarðanir stjórnenda LRH í málistefnanda hafi ekki verið á þann hátt sem hann sjálfur hefði óskað. Stefnandi virðist teljaað það fyrirkomulag að hann hafi stýrt bæði aðgerðarhóp og upplýsingateymifíkniefnadeildar hafi aukið á tortryggni gagnvart honum innan deildarinnar.Stefndi bendir á að yfirstjórn LRH hafi viðurkennt að umrætt fyrirkomulag hafiekki verið heppilegt, enda hafi breytingarferli hafist haustið 2014 sem fólmeðal annars í sér endurskipulagningu á þessu atriði. Stefndi vísi því hinsvegar á bug að staða stefnanda sem stjórnanda aðgerðarhóps og upplýsingateymishafi leitt til þess hvernig fór, hvað þá að stefndi teljist bótaskyldur vegnaþess.Stefndi mótmælir því aðumfjöllun fjölmiðla geti verið grundvöllur skaðabótakröfu. Stefndi geti ekkiborið ábyrgð á umfjöllun fjölmiðla, en málið var hvorki rætt í fjölmiðlum afhálfu LRH né hafði embættið tök á að stýra þeirri umræðu á nokkurn hátt.Stefndi bendir á að þótt stefnanda hefði ekki verið veitt lausn um stundarsakirhefði fjölmiðlaumfjöllun orðið síst minni eða óvægnari í ljósi alvarleikaþeirra brota sem stefnandi var til rannsóknar vegna.Stefndi leggur áherslu áað LRH hafi óskað eftir endurupptöku á úrskurði innanríkisráðuneytisins 8. júlí2016. Niðurstaða úrskurðarins virðist á því byggð að ekki hafi komið fram nýgögn þegar rannsókn ríkissaksóknara hófst sem réttlætt hafi á því stigi aðstefnanda yrði veitt lausn frá embætti um stundarsakir. Stefndi bendir á að íákvörðun héraðssaksóknara 8. júní sama ár komi fram að ýmis gögn hafi fylgt erindiríkissaksóknara til héraðssaksóknara. Þau gögn sýni svo ekki verði um villst aðekki hafi verið uppi sömu aðstæður í málinu þegar formleg rannsókn hófst íjanúar 2016 og voru þegar stefnandi var fluttur til í starfi um mitt ár 2015.Þrátt fyrir að beiðni um endurupptöku hafi verið hafnað telur stefndi engu aðsíður að gögn málsins sem fylgdu er héraðssaksóknari tók við því hafi verið tilvitnis um að ný staða var í máli stefnanda er hann var leystur frá embætti umstundarsakir í janúar 2016.Að lokum bendir stefndi áað í gögnum málsins komi fram að stefnandi hafi kært Húnboga J. Andersen fyrirrangar sakargiftir 24. júní 2016. Brot Húnboga var að mati stefnanda falið íþví að hafa haft samband við embætti ríkissaksóknara og upplýsa um að hann væriað störfum fyrir aðila sem byggi yfir upplýsingum um meint brot lögreglumannasem gegndu stöðu yfirmanna í ávana- og fíkniefnadeild LRH. Stefndi bendir hér áað eigi upphaf málsins rætur að rekja til þess að bornar hafi verið rangarsakir á stefnanda af hálfu framangreindra aðila geti stefndi ekki borið ábyrgðá því. Telji stefnandi sig hafa orðið fyrir tjóni vegna málsins þá telurstefndi því að bótakröfum sé beint að röngum aðila.Kröfustefnanda um skaðabætur er mótmælt. Það sé meginregla að borgarar skuli sjálfir bera kostnaðvegna reksturs mála í stjórnsýslunni. Engar réttarheimildir séu fyrir kröfustefnanda um greiðslu þessa kostnaðar. Ljóst sé að menn geti nýtt sér leiðirtil að fá ákvarðanir stjórnvalda endurskoðaðar, eftir atvikum á grundvellisérstakra heimilda í lögum eða ákvæðum stjórnsýslulaga. Kostnaði vegna þessverði hins vegar að meginreglu ekki velt á stefnda.Stefndibendir á að samkvæmt 27. gr. laga nr. 70/1996 skuli óháð og sjálfstæð nefndrannsaka hvort rétt sé að veita embættismanni lausn að fullu eða láta hann takaaftur við embætti sínu. Í 4. gr. starfsreglnanefndarinnar segi meðal annars að nefndinni sé ætlað sérstaktrannsóknarhlutverk, það sé hlutverk hennar að rannsaka hvert einstakt mál svoupplýst verði hvort rétt hafi verið að veita embættismanni lausn umstundarsakir eða ekki. Reglurnar séu afar ítarlegar og sé nefndinni ætlað, óháðþví hvort aðilar hafi yfir að ráða lögmanni eða ekki, að gæta hagsmuna allraaðila.Þaðað kæra mál til innanríkisráðherra, líkt og stefnandi kaus að gera, heyri tilundantekninga. Stefndi bendir á að það hafi alfarið verið ákvörðun stefnanda ogað jafnframt hafi það alfarið verið ákvörðun stefnanda að efna til kostnaðarvegna málsins. Stefnanda hafi þegar verið bætt allt launatap þann tíma sem umræðir.Tilvara er kröfunni mótmælt sem of hárri.Stefndimótmælir jafnframt miskabótakröfu stefnanda. Til viðbótar þeim sjónarmiðum semrakin hafi verið telur stefndi að stefnandi hafi ekkisýnt fram á að í ákvörðun stefnda hafi falist ólögmæt meingerð gegn frelsi,friði, æru eða persónu stefnanda í skilningi 26. gr. laga nr. 50/1993. Ákvörðunum að veita stefnanda lausn frá embætti um stundarsakir hafi einvörðungugrundvallast á lögmætum og málefnalegum sjónarmiðum sem eiga sér stoð í lögum. Stefndi bendir auk þess áað samkvæmt b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga sé heimilt að láta þann semábyrgð beri á ólögmætri meingerð gegn frelsi, friði, æru eða persónu annarsmanns greiða miskabætur til þess sem misgert er við. Í athugasemdum meðfrumvarpi því sem varð að skaðabótalögum segi að í skilyrðinu um ólögmætameingerð felist að um saknæma hegðun sé að ræða. Gáleysi myndi þó þurfa að veraverulegt til þess að tjónsatvik yrði talið ólögmæt meingerð. Af dómafordæmumHæstaréttar verði ráðið að lægsta stig gáleysis uppfylli ekki kröfu þessaákvæðis um ólögmæta meingerð. Stefndi leggur áherslu á að ákvörðun um að veitastefnanda lausn frá embætti um stundarsakir og öll málsmeðferð LRH hafi verið ísamræmi við lög. Stefndi mótmælir einnig fjárhæðmiskabótakröfu stefnanda sem of hárri og í engu samræmi við dómaframkvæmd.Verði talið að stefnandi eigi rétt til miskabóta sé því til vara krafistverulegrar lækkunar á henni.Þá er vaxtakröfu einnigmótmælt.IV.Stefnandi oglögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu gáfu aðilaskýrslu. Þá gáfu skýrslu, ErnaDís Gunnþórsdóttir, eiginkona stefnanda, Eiríkur Valberg lögreglumaður, fyrrumstarfsmaður fíkniefnadeildar, Þorbjörn Valur Jóhannsson lögreglumaður, þá íupplýsingateymi LHR, Ásgeir Karlsson lögreglumaður, aðstoðaryfirlögregluþjónnhjá Ríkislögreglustjóra, Kristinn Sigurðsson lögreglumaður, áðurrannsóknarlögreglumaður í fíkniefnadeild, Guðbrandur Hansson, lögreglufulltrúií fíkniefnadeild, Jón H. B. Snorrason, aðstoðarlögreglustjóri og saksóknari,Alda Hrönn Jóhannsdóttir, fyrrum settur aðstoðarlögreglustjóri og síðaryfirlögfræðingur hjá LHR, Baldvin Einarsson lögreglufulltrúi, Friðrik SmáriBjörgvinsson, yfirlögregluþjónn rannsóknardeildar, og í gegnum síma frá Svissgaf skýrslu Karl Steinar Valsson, fyrrum yfirmaður stefnanda. Framburðar verðurgetið eftir því sem þurfa þykir í niðurstöðukafla. V.Af skýrslutökum ímálinu verður því slegið föstu að stefnandi hafi sýnt mikinn metnað í störfumsínum hjá lögreglunni á höfuðborgarsvæðinu, verið afkastamikill og ósérhlífinn.Að auki hafi hann leitast við að afla sér, jafnvel einnig utan vinnutíma, þekkingará þeim viðfangsefnum sem hann sinnti hverju sinni. Fyrrum yfirmenn stefnanda,Karl Steinar Valsson og Friðrik Smári Björgvinsson, kváðust fyrir dómi alla tíðhafa borið fullkomið traust til stefnanda. Friðrik sagði stefnanda vera mjögtraustan stjórnanda og kvaðst aldrei hafa trúað því að nokkur fótur væri fyrirþeim sögusögnum sem gengu um stefnanda á deildinni. Karl Steinar bar á sama vegog lýsti enda sérstökum trúnaðarstörfum sem hann hefði falið stefnanda aðsinna, einkum varðandi upplýsingakerfi, sem kölluðu á endurmenntun þ.m.t. íútlöndum, en þessum verkefnum hafi stefnandi sinnt með miklum sóma. Jón H. B.Snorrason aðstoðarlögreglustjóri kvaðst ekki hafa haft ástæðu til að hafaefasemdir um stefnanda, heldur hafi hann litið á hann sem hæfan og efnileganstarfsmann. Ásgeir Karlsson, aðstoðaryfirlögregluþjónn og fyrrum yfirmaðurfíkniefnadeildar í tíu ár, kvaðst enga ástæðu hafa haft til að vantreystastefnanda. Vitnin Eiríkur Valberg og Þorbjörn Valur Jóhansson báru á sama vegog sögðu stefnanda afburða lögreglumann. Ljóst er afskýrslutökum að nokkrir flokkadrættir voru meðal starfsmanna ífíkniefnadeildinni. Eitt vitni lýsti því svo að þar hefðu verið þrír hópar,einn sem studdi stefnanda, annar hópur sem var mjög á móti honum og svo einhverhluti starfsmanna sem stóð utan þessa. Kom þetta glöggt í ljós við skýrslutökuraf fyrrum undirmönnum stefnanda. Tveir þeirra sögðu stefnanda mjög góðan oghæfan stjórnanda sem þeir hefðu borið mikið traust til en tveir lögreglumennsögðu hins vegar farir sínar ekki sléttar í samskiptum við stefnanda, hannhefði til að mynda ásakað þá um að sinna illa starfsskyldum sínum og talað þániður við aðra starfsmenn. Þessir starfsmenn voru meðal þeirra sem kvörtuðu viðyfirstjórn lögreglunnar undan stefnanda, lýstu þeim sögusögnum sem heyrst hefðuog voru í þeim hópi manna sem Baldvin Einarsson lögreglufulltrúi og KristjánIngi Kristjánsson aðstoðaryfirlögregluþjónn tóku viðtal við, við gerðsamantektar um ásakanir á hendur stefnanda sem lá fyrir í júní 2015. Jón H. B.Snorrason taldi skýringar á flokkadráttum þær að stefnandi hafi gert miklarkröfur til undirmanna sinna sem mönnum líkaði misvel. Jón kvaðst þó ekki hafaupplifað mikla flokkadrætti fyrr en líða tók á ferlið. Enn verður vísað tilframburðar fyrir dómi sem styðst við önnur gögn málsins, þegar skoðað er hvaðhafi orðið til þess að ásakanir á hendur stefnanda fóru af stað og þó einkumvarðandi það á hverju ásakanir á hendur honum byggðust. Fyrst þegar orðrómurkomst á kreik innan embættisins, líkast til öðru hvorum megin við áramótin2010/2011, um að stefnandi væri í óeðlilegum tengslum við ákveðinnupplýsingagjafa og síðar að hann þægi jafnvel greiðslur frá honum varðniðurstaðan sú að yfirmaður stefnanda, Karl Steinar Valssonaðstoðaryfirlögregluþjónn, ákvað að skoða málið sjálfur. Karl Steinar skoðaðiupplýsingakerfi lögreglunnar og tók saman minnisblað um athugun sína semdagsett er 30. janúar 2012. Í seinni hluta minnisblaðsins segir Karl Steinar:„Það er mat mitt á þessum upplýsingum að ég hef 100% traust á samskiptumSteindórs við upplýsingagjafa.“ Karl Steinar kynnti þetta minnisblað fyriryfirstjórn LRH og verður ekki annað séð en að með því hafi málinu lokið eða aðminnsta kosti virðist það hafa legið í láginni allt fram til vorsins 2015. Framkemur í minnisblaðinu og víðar í málinu að stefnandi var mjög áfram um að allarásakanir á hendur honum yrðu rannsakaðar ofan í kjölinn, helst af óháðum aðila,svo hann gæti hreinsað sig af þessum áburði. Vorið 2015 verður ekkibetur séð en að flokkadrættir hafi magnast, m.a. vegna misklíðar sem ljóslegakom upp á vinnustaðnum fljótlega eftir að Aldís Hilmarsdóttir tók við stöðuKarls Steinars um miðjan apríl 2014 og boðaði nokkrar breytingar sem stefnandistuddi, en nokkur andstaða var við á deildinni. Ekki er óvarlegt að draga þáályktun að þessi endurnýjun lífdaga sögusagna um stefnanda þetta vor, megihugsanlega rekja til óánægju nokkurra starfsmanna m.a. með störf stefnanda. Aðminnsta kosti varð niðurstaðan sú að óánægðir starfsmenn fóru á fund lögreglustjóraum vorið og kvörtuðu undan stefnanda. Þar hafi umræddar sögusagnir verið látnarfylgja með sbr. framburð fyrir dómi. Það sem styrkir þessa niðurstöðu er sústaðreynd að frá athugun Karls Steinars á málinu í ársbyrjun 2012 og tilvorsins 2015 verður ekki séð að nokkuð hafi gerst í málinu og engin ný gögn eðaupplýsingar litið dagsins ljós í millitíðinni, að því er best verður séð. Þegar Ásgeir Karlsson,aðstoðaryfirlögregluþjónn hjá embætti ríkislögreglustjóra, fékk heimsókn fránokkrum óánægðum starfsmönnum á fíkniefnadeild LRH, lágu þannig engin ný gögnfyrir og sem fyrr var engum gögnum teflt fram til að styðja ásakanir á hendurstefnanda. Aðspurður fyrir dómi sagði Ásgeir að þó hefði verið vísað tilframburðar eins manns en hann hefði ekki verið nafngreindur. Ásgeir kvaðst engaástæðu hafa haft á þessum tíma til að vantreysta stefnanda en taldi þó rétt aðtilkynna embætti ríkissaksóknara um stöðu mála í ljósi alvarleika ásakana áhendur stefnanda. Af þessu má ráða að á þessum tímapunkti lágu engin áþreifanleggögn fyrir í málinu sem bentu til þess að stefnandi hefði gerst sekur um brot ístarfi, einungis sögusagnir. Þrátt fyrir það sendi ríkissaksóknarilögreglustjóranum erindi 18. eða 19. maí 2015 þar sem vísað var til fundar hansmeð Ásgeiri og eftirfarandi ósk sett fram: „Ríkissaksóknari óskar því eftir aðfá yðar lýsingu og mat á málefninu auk upplýsinga um hvort og þá hvernig þérhyggist bregðast við framangreindum upplýsingum.“Baldvin Einarssynilögreglufulltrúa og Kristjáni Inga Kristjánssyni aðstoðaryfirlögregluþjóni varþann 19. maí falið að taka viðtal við nokkra nafngreinda starfsmenn og gera íkjölfarið samantekt um ásakanir á hendur stefnanda. Stefnandi gagnrýnir mjög aðþessi athugun hafi verið afar einhliða í stað þess að málið yrði skoðað í heildsinni þannig að reynt væri að komast í eitt skipti fyrir öll til botns í þvímeð skoðun óháðs aðila, og viðtölum við starfsmenn; einnig þá sem voruhliðhollir honum. Stefndi hafi litið fram hjá því að málið hafi einnig varðaðréttindi stefnanda sem starfsmanns embættisins. Því hafi þurft að gætameginreglna stjórnsýsluréttar s.s. jafnræðis, andmælaréttar ogrannsóknarreglunnar. Stefndi leggur hins vegar áherslu á að hér hafi alls ekkiverið um lögreglurannsókn að ræða og embættið hafi ekki verið að rannsaka sigsjálf. Hér hafi einungis verið um að ræða upplýsingaöflun og könnun á hverseðlis ávirðingar á hendur stefnanda væru. Setja má ákveðinspurningarmerki við það hvernig innanhússskoðun yfirstjórnar var háttað. Þaðskiptir þó ekki meginmáli við úrlausn þessa máls um lausn um stundarsakir, endablasir og við að eftir hana, þ.e. þegar skýrslunni var skilað í júní 2015, stóðmálið í sömu sporum og áður nema að nú voru ávirðingar stefnanda komnar áprent. Ekki verður þannig séð að frekari gagna hafi verið aflað. Fór það enda svo aðríkissaksóknari fór fram á það á fundi með lögreglustjóra þann 23. júní 2015 aðfram færi ítarlegri skoðun í málinu og frekari upplýsinga yrði aflað. VarBaldvin Einarsson fenginn til verksins og skilaði hann 49 síðna skýrslu 14.desember 2015 þar sem fjallað var um 22 tilvik á tímabilinu frá 12. október2006 til 9. apríl 2015. Í þetta sinn voru öll upplýsingakerfi lögreglunnarskoðuð ásamt lögregluskýrslum og reynt, að því er viðist, að skoða hvert tilvikofan í kjölinn eins og hægt var. Skýrsluhöfundur tók hins vegar ekki afstöðutil þess hvort þar væri í einhverju tilvika um meinta refsiverða háttsemi aðræða. Skýrslan ásamtfylgigögnum var afhent ríkissaksóknara daginn eftir eða 15. desember. Sama dagmun Húnbogi J. Andersen, lögfræðingur og fyrrum lögreglumaður í fíkniefnadeild,hafa sent ríkissaksóknara tölvuskeyti þar sem hann kvaðst vera umjóðandi (sic!)aðila sem byggi yfir upplýsingum um meint brot stefnanda í starfi. Hringt var íHúnboga í kjölfarið og kvað hann umbjóðanda sinn búa yfir upplýsingum um aðstefnandi hefði tekið við einhverjum milljónum fyrir upplýsingagjöf tiluppljóstrara. Fyrir dómi taldi Jón H. B. Snorrason mjög líklegt að þessarupplýsingar frá Húnboga hefðu vegið þungt við ákvörðun um að hefja rannsókn ámálinu og lögmaður stefnda tók undir þá kenningu í munnlegum málflutningi. Þaðer hugsanlegt en þó ber að líta til þess að upplýsingar í þessa veru lágu fyrirí málinu a.m.k. frá vorinu áður þegar Kristinn Sigurðsson greindi þeim Baldvinog Kristjáni Inga frá því að Húnbogi Jóhannsson (Andersen), fyrrumrannsóknarlögreglumaður í fíkniefnadeild, byggi yfir upplýsingum um aðuppljóstrarinn sem um ræddi, hefði verulegan hag af stefnanda viðbrotastarfsemi sína. Í rannsóknhéraðssaksóknara er þess síðan hins vegar getið að við skýrslutöku af þeimaðila sem Húnbogi hafði bent á hafi komið fram að sá kannaðist ekkert við aðhafa greint Húnboga frá því að hann hefði slíkar upplýsingar. Húnbogi hefðiboðað sig á skrifstofu sína og þegar hann hafi greint honum frá því að hannhefði gert einhvern samning við ríkissaksóknara um að hann yrði „fríaður“ afmálinu hafi hann komið af fjöllum, ekkert vitað um hvað Húnbogi var að tala oglabbað út. Hann greindi frá því að Húnbogi þyldi ekki stefnanda og að hann kenndistefnanda um að hafa verið rekinn af fíkniefnadeildinni. Þá taldi viðkomandi aðstefnandi ætti marga óvini sem vildu klekkja á honum. Ríkissaksóknari tókákvörðun 17. desember 2015 um að hefja sakamálarannsókn á ætluðum brotumstefnanda og óskaði liðsinnis ríkislögreglustjóra. Með bréfi ríkissaksóknara 8.janúar 2016 var embætti héraðssaksóknara sent málið til viðeigandi meðferðar.Var talið að brot stefnanda gætu varðað við 128. gr. og 136. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu var svo sendtilkynning um rannsóknina með tölvuskeyti 11. janúar 2016. Þremur dögum síðar,eða 14. janúar, var stefnanda tilkynnt á fundi að honum væri veitt lausn fráembætti um stundarsakir og fékk hann afhent bréf þess efnis. Héraðssaksóknarióskaði í upphafi rannsóknar eftir viðbótargögnum frá LRH ásamt því aðrannsakendur skoðuðu tölvugrunna sem notaðir eru hjá því embætti. Þá var óskaðupplýsinga frá bönkum og fjármálastofnunum um fjármál stefnanda og eiginkonuhans en þau gáfu bæði samþykki sitt fyrir því, auk þess sem tölvuskeytistefnanda voru skoðuð. Teknar voru skýrslur af 29 vitnum og tvær skýrslur þarsem aðilar höfðu stöðu sakbornings, þ.e. af stefnanda og öðrum til. Í bréfi fráembætti héraðssaksóknara 8. júní 2016 þar sem farið var yfir rannsóknina ogkynnt ákvörðun um niðurfellingu málsins kemur fram að rannsökuð höfðu veriðframangreind 22 tilvik en tekið fram að „að því er varðar sum þeirra lágu engingögn fyrir og jafnvel ekki hægt að átta sig á með hvaða hætti tilvikin tengdustkærða og/eða vörðuðu meint brot hans í starfi“. Ef tilvik sem um var fjallað íbréfinu gaf tilefni til að álykta um slíkt, kemur fram í öllum tilvikum aðekkert í gögnum málsins eða framburði aðila hafi bent til neinnar refsiverðrarháttsemi af hálfu stefnanda. Í öðrum tilvikum kemur fram að ekkert bendi tilóeðlilegra afskipta stefnanda af málum o.s.frv. Í niðurlagi bréfsinsfrá 8. júní 2016 sagði svo: „Að mati héraðssaksóknara hefur ítarleg rannsókn ámeintum brotum kærða í stafi sínu ekkert leitt í ljós sem rennir stoðum undirþað að hann hafi með einhverjum hætti gerst brotlegur í starfi. Svo virðist semsamskiptaörðugleikar innan fíkniefnadeildar (m.a. þar sem ekki hafi allirstarfsmenn haft yfirsýn yfir og upplýsingar um alla starfsemina), orðrómurmeðal brotamanna og hugsanlegur persónulegur ágreiningur skýri að einhverjuleiti þrálátan orðróm um hið gagnstæða.“ Málið var því fellt niður sbr. 145.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ágreiningslaust er ímálinu að þær sakir sem bornar voru á stefnanda eru með þeim alvarlegri sembornar verða upp á lögreglumann; sakir um að yfirmaður í fíkniefnadeild takivið greiðslum í staðin fyrir upplýsingar til uppljóstrara til að spillarannsókn mála og halda hlífiskildi yfir viðkomandi. Vafalaust er að grunur umslík brot geti heimilað yfirmönnum að veita viðkomandi starfsmanni lausn umstundarsakir samkvæmt 3. mgr. 26. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldurstarfsmanna ríkisins, enda ljóst að ef sakfellt væri fyrir brot í framangreindaveru, hefði það í för með sér að viðkomandi embættismaður yrði svipturréttindum skv. 68. gr. almennra hegningarlaga. Ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu verður því sem slík talin standast að formi til. Slík ákvörðun verðurþó að byggja á málefnalegum forsendum, viðkomandi stjórnvald þarf að sinnarannsóknarskyldu sinni eins og frekast er unnt og gæta þarf meðalhófs. Lögmennaðila voru sammála, við munnlegan málflutning, um að ákvörðun um lausn umstundarsakir væri undirseld reglum stjórnsýsluréttar. Dómurinn telur og aðgrunur í skilningi ákvæðisins verði að vera eðli máls samkvæmt rökstuddur.Ófært er að hægt sé að veita embættismönnum, án eftirmála, lausn frá störfum efengin áþreifanleg og nokkuð afdráttarlaus gögn styðja slíkan grun. Eins og að framan errakið er óhjákvæmilegt að ganga út frá því að ásakanir á hendur stefnanda hafialla tíð verið með öllu órökstuddar. Þær byggðu þannig einungis á orðrómi ogengu öðru. Þar má hugsanlega taka út úr upplýsingar frá Húnboga J. Andersen,þ.e. ef horft er til afstöðu ríkissaksóknara þegar ákvörðun var tekin umsakamálarannsókn. Dómurinn telur þó að þær upplýsingar hafi ekki réttlætt lausnum stundarsakir því fullyrðingar viðkomandi höfðu þá í engu verið staðreyndareða skýrsla tekin af meintum umbjóðanda hans. Verður heldur ekki betur séð afgögnum þessa máls en að meintur umbjóðandi lögfræðingsins hafi komið af fjöllumog ekki veitt lögfræðingnum neinar slíkar upplýsingar. Er það því svo aðyfirstjórn LRH virðist öll, sem og flestir starfsmenn fíkniefnadeildar, hafaallan tímann borið fyllsta traust til stefnanda að undanskildumlögreglustjóranum að því er virðist. Vitnið Eiríkur Valberg kvaðst hafa veriðkallaður á fund lögreglustjóra í lok ágúst 2105 og tekið þar við skömmum fyrirað mæla stefnanda bót á vinnustaðnum. Eiríkur byggði þá afstöðu sína á því aðhann taldi stefnanda faglegan og vandaðan í störfum sínum og með öflugri ogtraustari lögreglumönnum. Eiríkur benti á að hann hefði og sjálfur kannað það íkerfum lögreglunnar hvort þessi orðrómur ætti við rök að styðjast, en það hafiverið mjög einfalt, og hann hefði séð strax að augljóst væri að enginn fóturværi fyrir þessum ásökunum. Lögreglustjóri hefði hins vegar ekki verið tilviðræðu um þá hlið málsins og bar því við að hún hefði yfirsýn yfir allar hliðarmálsins en ekki vitnið. Þá verður ekki önnurályktun dregin en að þeir starfsmenn, a.m.k. hluti þeirra, sem kvörtuðu yfirstefnanda við yfirstjórnina, lögðu fram vantraust á hann, og fóru á fundÁsgeirs Karlssonar hafi lagt allt að því fæð á stefnanda. Fram kom ískýrslutökum fyrir dómi að ástæða þess að orðrómur um stefnanda hafi farið afstað væri líkast til óvarleg ummæli ölvaðra lögreglumanna á bar einum íReykjavík í eyra aðila sem tengdust fíkniefnaheiminum, um að stefnandi værispilltur lögreglumaður. Engar aðrar getgátur komu fram um upphaf málsins. Horfa verður til þessvið úrlausn þessa máls að ástandið á fíkniefnadeildinni var afar slæmt á þeimtíma þegar ásakanir á hendur stefnanda voru rifjaðar upp vorið 2015. Grunur varum einhvern leka á þessum tíma, en síðar kom í ljós að einn þeirra sem lýstigrunsemdum um brot stefnanda var sjálfur dæmdur í apríl sl. fyrir brot áþagnarskyldu sem lögreglumaður, fyrir að taka í starfi við ávinningi sem hannátti ekki tilkall til, að heimta greiðslu við framkvæmd starfs síns. Jafnframtfyrir brot á reglum sem um starfa hans giltu, vanrækslu og hirðuleysi í starfi.Viðkomandi lögreglumaður fékk fimmtán mánaða fangelsisdóm. Lögreglumenn sem gáfuskýrslu fyrir dómi og voru hliðhollir stefnanda greindu frá því að þeir hefðuforðast að láta sjá sig með stefnanda til dæmis í mötuneytinu til að verða ekkispyrtir við hann af yfirstjórninni. Þá hafa sömu menn borið því við aðstuðningur þeirra við stefnanda hafi haft bein áhrif á starfsframa þeirra. EiríkurValberg kvaðst hafa það skriflegt frá lögreglustjóra að afstaða hans hefðikostað hann stöðu lögreglufulltrúa og að blásin hafi verið af námsferð sem hannátti að fara í nokkrum dögum eftir fund hans og lögreglustjóra. Þorbjörn Valurkveðst hafa verið færður til í starfi vegna stuðnings hans við stefnanda. Þá márekja slæmt ástand til komu Aldísar Hilmarsdóttur í stöðu yfirmanns í staðKarls Steinars Valssonar vorið 2014 og þær breytingar sem hún vildi gera ádeildinni, en Aldís var flutt til í starfi um svipað leyti og stefnandi varleystur frá embætti.Ekki er í málinugerður ágreiningur um að LRH sé ríkisstofnun og stefnandi ríkisstarfsmaður semnjóti réttinda og beri skyldur samkvæmt ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi ogskyldur starfsmanna ríkisins. Samkvæmt 6. mgr. 6. gr. lögreglulaga nr. 90/1996fer lögreglustjóri með stjórn lögregluliðs í sínu umdæmi, annast daglega stjórnog rekstur lögreglunnar í umdæminu og ber ábyrgð á framkvæmd lögreglustarfainnan þess. Þá verður lagt til grundvallar að stefndi, íslenska ríkið, beriábyrgð á háttsemi lögreglustjóra, á grundvelli meginreglu skaðabótaréttar umvinnuveitandaábyrgð, sbr. almennar reglur skaðabótaréttar, sbr. 1. mgr. 1. gr.og 4. gr. lögreglulaga.Að virtu ölluframangreindu, einkum um aðdraganda málsins og þau atriði sem réðu því aðákvörðun var tekin, er það niðurstaða dómsins að yfirstjórn LHR hafi gengið oflangt gagnvart stefnanda þegar ákveðið var að veita honum lausn um stundarsakir14. janúar 2016 og að sú ákvörðun hafi verið ólögmæt. Rannsóknarreglustjórnsýslu­réttar hafi ekki verið gætt sem skyldi og heldur ekki andmælaréttarstefnanda þar sem honum hefði verið hægt að koma við. Jafnframt hafi meðalhófsekki verið gætt í ljósi atvika málsins og þá einkum þeirrar staðreyndar aðengin afgerandi gögn sem ekki var auðveldlega hægt að hnekkja koma fram ímálinu frá því að orðrómur fæddist um áramótin 2010/2011, um að stefnandi væriekki allur þar sem hann væri séður og reyndar gjörspilltur, og þar tilframangreind ákvörðun um lausn var tekin. Kröfur um að gæta meðalhófs verða ennmeiri og strangari þegar um jafn íþyngjandi ákvörðun er að ræða og þá sem hérer fjallað um. Það undirstrikar að mati dómsins að ákvörðunin var ólögmæt aðjafnvel eftir lausn og mjög ítarlega rannsókn héraðssaksóknara varð engu viðbætt. Þvert á móti kváðu rannsakendur þar margar ávirðingar á hendur stefnandaóskiljanlegar og óútskýrt væri hvernig þær rötuðu inn í málið og gætu varðaðstarfsskyldur hans. Dómurinn telur og að stefndi hafi ekki sýnt fram á aðmálefnaleg sjónarmið hafi verið lögð til grundvallar þegar ákvörðunin vartekin, heldur hafi aðstæður og ástand á vinnustaðnum og persónuleg óvildnokkurra starfsmanna í garð stefnanda verið nokkur drifkraftur þar. Ekki sénægjanlegt að byggja ákvörðun sem þessa á orðrómi þótt ásakanir séu vissulegaalvarlegar.Dómurinn telur aðyfirstjórn LHR hefði hæglega, í ljósi málsatvika, getað réttlætt það ogrökstutt að stefnandi héldi þáverandi starfi sínu og vammleysiskröfur semvissulega eru gerðar til lögreglunnar hafi ekki staðið því í vegi. Stefndihefur ekki sýnt fram á að sú leið hafi ekki komið til álita. Ef slík niðurstaðavar ekki tæk, eins og yfirstjórnin hlýtur að hafa álitið, þá hefði væntanlegasem fyrr, sbr. málavaxtalýsingu, verið hægt að leita enn og aftur eftirtilfærslu stefnanda í starfi, þar sem útilokað væri að hann gæti haft áhrif áþau atriði og atvik sem talin voru andlag meintra brota stefnanda. Ekki verðurreyndar betur séð en að það hafi átt við það starf sem stefnandi gegndi þegarhonum var veitt lausn og til flutnings hefði því ekki þurft að koma.Ef yfirstjórn LHRtaldi með öllu útilokað að stefnandi væri áfram sýnilegur í störfum sínum fyrirlögregluna, eins og virðist hafa verið, þá hefði sá kostur einnig verið fær aðleysa hann undan vinnuskyldu meðan á rannsókn stæði án þess að um lausnsamkvæmt 3. mgr. 26. gr. starfsmannalaga um stundarsakir væri að ræða, eins ogdæmi munu vera um.Því er það niðurstaðadómsins að ákvörðun yfirstjórnar LHR um að víkja stefnanda frá störfum umstundarsakir hafi í senn verið óþörf og ólögmæt. Ákvörðunin var án nokkurs vafatil þess að gefa á þeim tíma mjög alvarlegum ásökunum samstarfs­mannaembættisins á hendur stefnanda byr undir báða vængi og valda stefnanda miklumálitshnekki og andlegri vanlíðan. Ákvörðunin fól í sér ólögmæta meingerð gegnæru og persónu stefnanda og eru því uppfyllt skilyrði 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 sbr. b-lið um að gera stefnda að greiða stefnandamiskabætur.Við ákvörðun fjárhæðarmiskabóta verður litið til þess hversu alvarlegar ásakanir á hendur stefnandavoru, sbr. framangreint, sem reyndist ekki fótur fyrir. Fram kom viðskýrslutökur fyrir dómi að stefnandi væri að mati samstarfsmanna hans ogyfirmanna heiðarlegur maður og tæki störf sín mjög alvarlega. Stefnandi sémetnaðarfullur og hafi átt vaxandi velgengni að fagna innan lögreglunnar oghafi ætlað sér að ná enn frekari árangri. Í ljósi þessa verður að telja aðákvörðun yfirstjórnar LHR um að veita honum lausn um stundarsakir hafi veriðstefnanda ákaflega þungbær eins og fram kom fyrir dómi. Eins og atvikum háttarþá verður í þessu máli einnig horft nokkuð til gríðarlegrar umfjöllunarfjölmiðla um málið sem reyndist stefnanda mjög erfið. Það var heldur ekki tilþess fallið að bæta líðan stefnanda, en því hefur ekki verið andmælt, að honumvar fyrst í skýrslutöku hjá héraðssaksóknara 29. janúar 2016 kynnt formlegahver meint brot hans í starfi áttu að hafa verið.Þá verður að telja aðlíkur standi til þess að framangreind ákvörðun hafi skert mjög möguleikastefnanda til framgangs í starfi innan lögreglunnar og jafnvel víðar og gerthonum erfitt um stöðuval. Þá er ekki óvarlegt að álykta sem svo að það munitaka langan tíma fyrir stefnanda að hreinsa að fullu af sér orðróm um spillinguinnan raða lögreglunnar þrátt fyrir að sá orðrómur hafi verið innihaldslaus,líkt og gerðist þegar málið komst aftur í hámæli vorið 2015 eftir að rannsóknyfirmanns stefnanda hafði í ársbyrjun 2012 hreinsað hann af þeim ásökunum semþá voru hafðar uppi.Ekki verður talið aðtilfærslur í starfi eða sú staðreynd að stefnanda var gert að sinna um langtskeið starfi bæði yfirmanns yfir götudeild og upplýsingateymi, þrátt fyrirsannanleg mótmæli hans, sem hann taldi vekja tortryggni og gera sér erfitt umvik í starfi, hafi sérstök áhrif á ákvörðun miskabóta.Með vísan tilframangreindra sjónarmiða telur dómurinn að hæfilegar miskabætur til handastefnanda skuli nema 2.200.000 krónum.Þótt komist sé aðþeirri niðurstöðu að ákvörðun yfirstjórnar LHR hafi verið ólögmæt telurdómurinn ekki efni til að fallast á kröfu stefnanda um greiðslu skaðabóta vegnakostnaðar við rekstur málsins í stjórnsýslunni, einkum vegna kæru tilinnanríkisráðuneytisins. Sú meginregla hefur þannig verið talin gilda samkvæmtíslenskum rétti að borgararnir verði sjálfir að bera þann kostnað sem þeir hafaaf erindum sínum til stjórnvalda og málarekstri fyrir þeim. Kjósi þeir að notaaðstoð sérfræðinga við slík erindi og hafa af því kostnað geti þeir ekkikrafist þess að sá kostnaður sé þeim bættur, hvort sem erindið skilar þeimárangri eða ekki. Sérstaka lagaheimild þarf til þess að unnt sé að krefjastendurgreiðslu slíks kostnaðar, en slík lagaheimild er ekki fyrir hendi í máliþessu. Stefnandi hefur í málinu ekki teflt fram haldbærum rökum sem styðjakröfu hans um að víkja frá þessari meginreglu.Því verður stefndidæmdur til að greiða stefnanda 2.200.000 krónur í miskabætur auk vaxta eins ogþeirra er krafist í stefnu, þ.e. samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frátjónsdegi, sem telst vera sá dagur er stefnanda var veitt lausn frá störfum, ogmeð dráttarvöxtum frá því mánuður var liðinn frá því að kröfubréf var sent,sbr. 9. gr. laganna, sbr. nánar í dómsorði.Eftir úrslitum málsinsog með hliðsjón af framlagðri tímaskýrslu verður stefndi dæmdur til að greiðastefnanda 2.000.000 króna í málskostnað.Fyrir hönd stefnandaflutti málið Kristján B. Thorlacius hæstaréttarlögmaður og fyrir hönd stefndaFanney Rós Kristjánsdóttir hæstaréttarlögmaður.LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð :Stefndi, íslenskaríkið, greiði stefnanda, Steindóri Inga Erlingssyni, 2.200.000 krónur meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 14. janúar 2016 til 25.nóvember 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 fráþeim degi til greiðsludags.Stefndi greiðistefnanda 2.000.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 496/2010
Handtaka Gæsluvarðhald Skaðabætur Fyrning Gjafsókn
A var handtekin 29. október 2007 og úrskurðuð í gæsluvarðhald frá 30. október til 2. nóvember sama ár, vegna gruns um fíkniefnainnflutning, en var síðan sleppt úr haldi 1. sama mánaðar. A var með bréfi 24. nóvember 2008 tilkynnt að málið hefði verið fellt niður og í júnímánuði 2009 höfðaði hún bótamál á hendur Í. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna, segir meðal annars að málshöfðunarfrestur hafi verið liðinn þegar málið var höfðað, sbr. 181. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og var íslenska ríkið því sýknað af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Jón Steinar Gunnlaugsson og Eggert Óskarsson héraðsdómari. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Alexandra Garðarsdóttir, greiði stefnda, íslenska ríkinu, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. maí 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 19. maí 2010, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Alexöndru Garðarsdóttur, kt. 100490-3319, með stefnu, birtri 15. júní 2009, á hendur íslenzka ríkinu. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefnda verði gert að greiða henni miskabætur, að fjárhæð kr. 2.000.000, með dráttarvöxtum skv. 6. gr., sbr. 12. gr., l. nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. október 2007 til greiðsludags, auk málskostnaðar að skaðlausu, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins, en til vara, að stefnukrafa verði lækkuð verulega og málskostnaður felldur niður. II Málavextir Málavextir eru þeir, að stefnandi og samferðarkona hennar, Viktoría Guðmundsdóttir, voru stöðvaðar í flugstöð Leifs Eiríkssonar þann 29. október 2007 vegna gruns um brot á lögum um ávana- og fíkniefni. Á Viktoríu fundust 6 pakkningar af kókaíni, en í fórum stefnanda fundust tæki til fíkniefnaneyzlu. Voru þær handteknar í kjölfarið. Stefnanda var birt upplýsingablað ætlað þeim, sem hefur verið handtekinn, og undirritaði hún kl. 15.45 sama dag yfirlýsingu þess efnis, að hún hefði kynnt sér innihald þess. Stefnandi kvaðst ekki vera með nein fíkniefni falin í líkama sínum eða í fórum sínum og kvaðst sjálfviljug gangast undir röntgenrannsókn, og undirritaði hún staðfestingu þess efnis. Í ljósi ungs aldurs stefnanda var haft samband við Karólínu Ásthildi Guðmundsdóttur, starfsmann félagsþjónustu Sandgerðisbæjar, og henni kynntir málavextir. Þar sem Karólína var þá stödd í Reykjavík, var ákveðið, að stúlkurnar yrðu færðar á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja og Karólína kæmi þangað. Stefnandi var fyrst færð á Heilbrigðisstofnun Suðurnesja, þar sem röntgenrannsóknin fór fram. Samkvæmt Trausta Óskarssyni lækni og Einari Steingrímssyni, röntgensérfræðingi hjá Domus Medica, sem skoðuðu röntgenmyndirnar, var ekki að sjá aðskotahluti í kviðarholi stefnanda. Í framhaldi af rannsókninni var stefnandi færð á lögreglustöðina í Keflavík, þar sem hún var vistuð í fangaklefa. Stefnanda var kynnt, að hún ætti rétt á að fá tilnefndan verjanda, og óskaði hún eftir, að lögreglan tilnefndi henni verjanda. Haft var samband við Björgvin Jónsson hrl., sem kom á lögreglustöðina og ræddi við hana, ásamt Karólínu. Í fórum Viktoríu fundust 6 pakkningar af kókaíni, svo sem fyrr getur, samtals 291,65 g. Í fórum stefnanda fundust tæki til neyzlu fíkniefna. Fyrstu skýrslutökur voru framkvæmdar 29. október 2007, eða sama dag og stefnandi og Viktoría voru handteknar. Viðurkenndi Viktoría þá aðild að málinu. Þann 30. október 2007 voru stefnandi og Viktoría úrskurðaðar í gæzluvarðhald. Stefnandi var úrskurðuð í gæzluvarðhald til 2. nóvember 2007 kl. 16.00. Við frumrannsókn málsins kom í ljós, að í síma stefnanda voru nokkur sms-smáskilaboð, sem lögreglan taldi að tengzt gætu hinum ætlaða innflutningi fíkniefnanna. Þar að auki var unnið að því að upplýsa málið og sannreyna framburð stefnanda og Viktoríu. Þann 1. nóvember fóru fram aðrar skýrslutökur í málinu, og var stefnanda sleppt úr gæzluvarðhaldi í framhaldi af því, þar sem framburður hennar þótti trúverðugur, og hún var ekki talin tengjast málinu með öðrum hætti en að hafa verið samferðarkona Viktoríu og lánað henni síma sinn. Í skýrslutökum kom fram, bæði hjá stefnanda og Viktoríu, að aðild stefnanda væri engin í málinu. Stefnanda var tilkynnt í lok skýrslutöku hjá lögreglu 01.11. 2007, að hún væri laus úr gæzluvarðhaldi. Yfirheyrslu lauk kl. 16.21. Skýrslugerð lauk kl. 16.34 þann dag. Mál þetta var upphaflega dómtekið 7. apríl 2009, en að ósk lögmanns stefnanda var óskað endurupptöku málsins, þar sem gjafsóknar hafði verið óskað af hálfu stefnanda, en gjafsóknarleyfi lá ekki fyrir við aðalmeðferð málsins. Málið var því endurupptekið hinn 19. maí 2010 og gjafsóknarleyfi lagt fram og málið dómtekið á ný, en lögmenn töldu ekki þörf á endurflutningi málsins. III Málsástæður stefnanda Stefnandi kveður málavexti vera þá, að hún hafi verið að koma til landsins með flugi frá Kaupmannahöfn hinn 29. október 2007, ásamt samferðarkonu sinni, Viktoríu Guðmundsdóttur. Við leit hjá Viktoríu hafi lögregla og tollgæzla fundið 6 pakkningar af ætluðu kókaíni. Í kjölfarið hafi Viktoría og stefnandi verið úrskurðaðar í gæzluvarðhald; stefnandi frá 30. október 2007 til 2. nóvember 2007. Stefnandi hafi haldið fram sakleysi sínu frá fyrstu stundu, enda ókunnugt með öllu um fíkniefnainnflutning Viktoríu. Hafi það og fengið stoð í framburði Viktoríu, sem hafi staðfest, að málið væri stefnanda algerlega óviðkomandi. Í kjölfar seinni yfirheyrslu þann 1. nóvember 2007 hafi stefnanda verið sleppt úr gæzluvarðhaldi. Stefnandi hafi því setið í gæzluvarðhaldi í tæpa þrjá sólarhringa, sökuð um fíkniefnainnflutning, sem hún hafi verið alsaklaus af. Hafi þetta lagzt þungt á stefnanda, sem hafi aðeins verið 17 ára gömul, þegar hún var lokuð inni í gæzluvarðhaldsvistinni að Litla Hrauni. Í 5. mgr. 95. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 sé sérstaklega tekið fram, að forðast beri að beita gæzluvarðhaldsúrræði gagnvart einstaklingi á aldrinum 15-18 ára, og skuli heldur leitazt við að beita úrræðum barnaverndarlaga og/eða vista ungmenni á viðeigandi stofnun. Stefnandi hafi fengið bréf frá Lögreglustjóranum á Suðurnesjum, dags. 24. nóvember 2008, þar sem henni hafi verið tjáð, að mál gegn henni væri fellt niður. Stefnandi hafi falið lögmanni að setja fram kröfur um miskabætur fyrir gæzluvarðhald að ósekju og aðrar aðgerðir, sem hún hafi sætt af hálfu stjórnvalda í þágu rannsóknar málsins. Með bréfi, dags. 3. marz 2009, hafi verið sett fram skaðabótakrafa á grundvelli XXI. kafla l. nr. 19/1991, þar sem krafizt hafi verið miskabóta að fjárhæð kr. 2.000.000, auk dráttarvaxta frá 16. nóvember 2002 (sic í stefnu). Því bréfi hafi ekki verið svarað, og sé stefnanda því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu skaðabóta. Skaðabótakrafa stefnanda sé vegna ólögmætrar handtöku, frelsisskerðingar, halds á munum og gæzluvarðhalds að ósekju í 3 daga. Stefnandi kveðst reisa kröfur sínar á meginreglum ákvæða XXI. kafla oml nr. 19/1991 um bætur handa sakborningi, sbr. 175. og 176. gr. laganna. Sambærileg ákvæði séu í 228. gr. sakamálalaga nr. 88/2008. Samkvæmt ákv. 178. gr. oml. nr. 19/1991 eigi stefnandi lögboðinn rétt til gjafsóknar, en sambærilegt ákvæði sé í 230. gr. laga nr. 88/2008. Krafa um málskostnað sé reist á ákvæðum XXI. kafla eml. nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Á því er byggt af hálfu stefnda, að fullt tilefni hafi verið til handtöku stefnanda þann 29. október 2007, og fullt tilefni hafi einnig verið til að láta hana sæta gæzluvarðhaldi, en dómstóll hafi fallizt á gæzluvarðhaldskröfu lögreglu, og hafi stefnandi verið úrskurðuð í gæzluvarðhald til 2. nóvember 2007 kl. 16.00. Stefnandi hafi, að mati stefnda, ekki verið höfð í haldi lögreglu lengur en nauðsyn bar til, en henni hafi verið sleppt úr haldi þann 1. nóvember 2007. Aðgerðir þessar hafi, eins og á stóð, verið í samræmi við það meðalhóf, sem lögreglu sé ætlað að taka mið af í störfum sínum. Verði ekki séð, að unnt hefði verið að standa öðruvísi að verki. Lögregla hafi nýtt rannsóknartíma sinn sem skyldi og ekki sé unnt að gera ríkari kröfur til hraðari málsmeðferðar, að mati stefnda. Stefndi byggi á því, að rökstuddur grunur hafi verið til staðar um aðild stefnanda að fíkniefnainnflutningi. Sakarefni málsins hafi verið alvarlegt, og aðgerðir lögreglu hafi verið bæði málefnalegar og í fullu samræmi við lagaheimildir. Hafi, að mati stefnda, verið fullnægt skilyrðum 1. mgr. 97. gr. laga nr. 19/1991 fyrir handtöku stefnanda og gæzluvarðhaldi skv. a-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 og X. kafla laga nr. 19/1991 vegna halds á munum. Að mati stefnda hafi verið algjörlega nauðsynlegt, að stefnandi sætti gæzluvarðhaldi á frumstigum málsins, svo unnt væri að sannreyna framburði hennar og Viktoríu og að upplýsa málið að öðru leyti. Þá vísi stefndi til þess, að vísbendingar hafi verið um það, að stefnandi kynni að vita meira um málið, þar sem hún og Viktoría hefðu viðurkennt að hafa neytt fíkniefna erlendis og þá sérstaklega vegna þess að í síma stefnanda hafi verið skilaboð, sem lögregla hafi ætlað, að tengdist hinum ætlaða innflutningi með beinum hætti. Varðandi tilvísun stefnanda í 95. gr. sakamálalaga nr. 88/2008 vegna aldurs stefnanda sé þess sérstaklega getið, að það ákvæði hafi ekki verið í gildi, þegar stefnandi var látin sæta gæzluvarðhaldi, auk þess sem raunverulegt úrræði í gæzluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmuna, einangrun, sé ekki til í landinu, nema innan veggja fangelsis. Hafi rannsóknarhagsmunir verið slíkir í málinu, að gæzluvarðhald hafi verið talið nauðsynlegt, en stefnanda hafi verið sleppt um leið og ljóst þótti, að hún tengdist innflutningum ekki með refsiverðum hætti. Þá sé á það bent, að lögmenn hafi verið viðstaddir yfirheyrslu yfir stefnanda dagana 30.10. og 01.11. 2007, og einnig starfsmenn barnaverndaryfirvalda. Stefndi byggir á því, að allar aðgerðir lögreglu hafi verið lögmætar, m.a. handtaka, gæzluvarðhald, hald á munum og frelsisskerðing, og sé öðru mótmælt sem röngu. Rekstur og rannsókn opinbers máls geti ekki leitt skilyrðislaust til bótaskyldu ríkisins samkvæmt lögum nr. 19/1991, enda þótt rannsókn sé hætt. Ákvæði í bótakafla laga nr. 19/1991 sé aðeins heimildar-, en ekki skylduákvæði. Samkvæmt 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991 megi fella niður bætur, hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisi kröfu sína á. Stefndi byggi á því, að það, að stefnandi hafi reynzt vera með áhöld til fíkniefnaneyzlu í farangri sínum, hafi verið grunsamlegt. Fram hafi komið við yfirheyrslu, að stefnandi hefði neytt fíkniefna í Danmörku. Þá hafi framburður stefnanda hjá lögreglu í upphafi gefið tilefni til grunsemda, en í skýrslu 30.10. 2007 hafi hún verið spurð, hvort þau hefðu keypt einhver fíkniefni í Kristjaníu, og hafi stefnandi svarað neitandi. Henni hafi þá verið kynntur framburður Viktoríu um annað, og hafi hún þá sagt, að Viktoría hefði keypt um 3 gr. af hassi þar. Fram hafi komið, að hún hefði verið með Viktoríu. Stefnandi byggi bótakröfu sína á ýmsum heimildum, m.a. á 175. og 176. gr. laga nr. 19/1991. Á því sé byggt af hálfu stefnda, að bótakrafa stefnanda samkvæmt þessum greinum sé fyrnd, sbr. 181. gr. laga nr. 19/1991. Á því sé byggt, að stefnandi hafi fengið vitneskju um, að rannsókn hefði verið hætt, með bréfi embættisins 24. nóvember 2008. Málið sé höfðað eftir 6 mánaða frest, sem mælt sé fyrir um í 181. gr. Ný lög um meðferð sakamála breyti engu um þann tímafrest. Telji stefndi, að lögmæt skilyrði hafi verið til aðgerða þeirra, sem lögregla greip til, og að fullt tilefni hafi verið til aðgerðanna, og þær hafi ekki verið framkvæmdar á hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Miskabótakrafa stefnanda sé vanreifuð að mati stefnda. Stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir öllum staðhæfingum og málsástæðum í stefnu, en jafnframt fyrir öllu, sem bótakröfu hennar viðkomi. Stefndi mótmæli málavaxtalýsingu stefnanda að því leyti sem hún sé í ósamræmi við það, sem stefndi haldi fram í málinu. Stefndi mótmæli öllum málsástæðum stefnanda. Vegna varakröfu stefnda sé á því byggt, að lækka eigi bætur, þar sem sakborningur hafi valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisi kröfu sína á, sbr. 1. mgr. 175. gr. laga nr. 19/1991. Vísað sé til þess, sem fyrr sé nefnt varðandi þetta atriði í umfjöllun um aðalkröfu. Stefndi telji kröfu stefnanda allt of háa og ekki í samræmi við dómaframkvæmd. Stefnandi geri dráttarvaxtakröfu frá 30.10. 2007. Að mati stefnda séu engin skilyrði til að verða við þeirri kröfu, og sé henni mótmælt. Stefndi telji, að dráttarvextir eigi ekki að reiknast fyrr en frá þingfestingardegi málsins, en verði ekki fallizt á það, þá ekki fyrr en mánuði eftir dagsetningu kröfubréfs á dskj. nr. 11, þ.e. 03.04. 2009. Stefndi vísi til XXI. kafla laga nr. 19/1991, einkum 175., 176. og 181. gr., auk þeirra lagaákvæða, sem vísað sé til í greinargerð þessari. Um málskostnaðarkröfu sé vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991. IV Forsendur og niðurstaða Bjarki Freyr Sigurðsson rannsóknarlögreglumaður gaf skýrslu fyrir dómi. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því m.a., að bótakrafa stefnanda sé fyrnd, þar sem málið sé höfðað eftir að 6 mánaða fresti samkvæmt 181. gr. laga nr. 19/1991 lauk, en ósannað sé, að stefnandi hafi ekki fengið tilkynningu um niðurfellingu málsins næstu daga á eftir dagsetningu tilkynningarinnar. Í stefnu reisir stefnandi kröfur sínar á ákvæðum XXI. kafla laga nr. 19/1991 um bætur handa sakborningi. Við aðalmeðferð málsins byggði stefnandi á því, vegna þeirrar málsástæðu stefnanda, að krafan sé fyrnd, að skýra beri VI. lið bráðabirgðaákvæðis laga nr. 88/2008 þannig að beita beri fyrningarfresti samkvæmt yngri lögunum, þar sem tilkynning til stefnanda um niðurfellingu málsins hafi fyrst verið send eftir gildistöku þeirra laga. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði 2. mgr. VI. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála gilda fyrirmæli XXXVII. kafla laganna um skaðabætur vegna atvika, sem gerast eftir gildistöku laganna, en reglum eldri laga skal beitt um bætur vegna atvika, sem gerðust fyrir þann tíma. Lög nr. 88/2008 tóku gildi 1. janúar 2009. Er því ljóst, að atvik þau, sem stefnandi krefst bóta fyrir, gerðust fyrir gildistöku laganna. Skal því fara með mál þetta eftir þágildandi lögum um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Umrædd tilkynning er dagsett 24. nóvember 2008, og segir svo í stefnu um það bréf: „Stefnandi fékk bréf frá Lögreglustjóranum á Suðurnesjum, dags. 24. nóvember 2008, þar sem henni var tjáð að mál gegn henni væri fellt niður.“ Enginn fyrirvari er gerður í stefnu um, að bréfið hafi ekki borizt stefnanda innan eðlilegs tíma. Þá kom stefnandi ekki fyrir dóminn til skýrslugjafar og varð ekki innt eftir því, hvenær henni barst umrætt bréf. Þá kemur fram, að lögmanni stefnanda var sent afrit tilkynningarinnar. Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 15. júní 2009. Þá voru liðnir 6 mánuðir og 3 vikur frá dagsetningu tilkynningarinnar og því yfirgnæfandi líkur á því, að hún hafi borizt stefnanda fyrir 15. desember 2008. Með því að stefnandi hefur ekki komið fyrir dóminn til skýrslugjafar, þannig að unnt væri að spyrja hana út í það, hvenær eða með hvaða hætti hún fékk vitneskju um niðurfellingu málsins, ber hún hallann af því, að sönnun skortir um þetta atriði. Þá liggur enn fremur fyrir, að verjanda hennar var sent afrit af bréfinu, og hefur því ekki verið haldið fram, að það bréf hafi ekki skilað sér til hans eða að hann hafi ekki mátt koma innihaldi þess til vitundar stefnanda í framhaldi af því. Með vísan til alls framanritaðs var málshöfðunarfrestur liðinn, þegar mál þetta var höfðað, sbr. 181. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, og ber því þegar af þeim sökum að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda þykir hæfilega ákveðinn kr. 400.000 og greiðist úr ríkissjóði. Hefur þá ekki verið litið til virðisaukaskatts. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, íslenzka ríkið, er sýknað af öllum kröfum stefnanda, Alexöndru Garðarsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 400.000, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 485/2006
Skaðabótamál Líkamstjón Vinnuslys Húsbóndaábyrgð
Í málinu krafðist K skaðabóta úr hendi V vegna tjóns er hann varð fyrir er hann féll í bröttum stiga í versluninni Suðurver, er hann var að bera gosflöskur niður í lager verslunarinnar. K var starfsmaður V og fólst starf hans í því að fara á milli verslana og raða vörum V í hillur. V hafði engan umráðarétt yfir húsnæði verslunarinnar Suðurver og bar því ekki ábyrgð á að gerðar yrðu úrbætur til að auka öryggi starfsmanna þar. Gilti það sama um verkstjóra V að umsjón með verslunarhúsnæðinu var ekki talin falla undir verkskyldur hans samkvæmt 21. gr laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Var V því sýknað af kröfu K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. september 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að krafa stefnda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi slasaðist er hann féll í bröttum stiga í versluninni Suðurveri í Reykjavík þegar hann bar gosflöskur niður í kjallara en þar var lager verslunarinnar. Stefndi var starfsmaður Áfyllingar ehf., sem er dótturfélag áfrýjanda. Áfrýjandi byggir ekki á því að þetta eigi að leiða til sýknu vegna aðildarskorts. Starf stefnda var fólgið í því að fara á milli verslana við annan mann og raða vörum áfrýjanda í hillur. Stiga þeim sem stefndi féll í og aðstæðum þar er nánar lýst í héraðsdómi. Skyldur vinnuveitanda samkvæmt VI. kafla laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum lúta meðal annars að því að tryggja að vinnustaður sé öruggur og aðstæður góðar. Áfrýjandi hafði engan umráðarétt yfir húsnæði verslunarinnar og bar því ekki ábyrgð á að gerðar yrðu úrbætur til að auka öryggi starfsmanna þar. Gildir það sama um verkstjóra áfrýjanda, að umsjón með húsnæði þessu verður ekki talin falla undir verkskyldur hans samkvæmt 21. gr. laga nr. 46/1980. Áfrýjandi verður því sýknaður af kröfu stefnda. Eins og málsatvikum er háttað þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu í héraði. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Vífilfell hf., skal vera sýkn af kröfu stefnda, Kristins H. Guðlaugssonar. Málskostnaður í héraði fellur niður. Stefndi greiði áfrýjanda 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 15. júní 2005 og var dómtekið 10. maí sl. Stefnandi er Kristinn H. Guðlaugsson, Álfkonuhvarfi 19, Kópavogi. Stefndu eru Vífilfell hf., Stuðlahálsi l, Reykjavík. Stefnt er til réttargæslu Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Dómkröfur Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 5.136.357 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 18. mars 2002 til greiðsludags. Jafnframt gerir stefnandi þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi lögmanns hans, að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti á málskostnaðarfjárhæðina. Ekki eru að svo stöddu gerðar neinar kröfur á hendur réttargæslustefnda en skorað er á hann að veita stefnanda styrk í málinu eða gæta réttar síns ella. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður. Af hálfu réttargæslustefnda eru engar kröfur gerðar, enda eru engar kröfur gerðar á hendur félaginu. Málavextir Málavextir eru þeir að hinn 1. apríl 1999 varð stefnandi fyrir líkamstjóni er hann var við vinnu sína fyrir Áfyllingu ehf. sem er dótturfyrirtæki stefnda í versluninni Suðurver í Reykjavík. Vann stefnandi við útkeyrslu gosdrykkja í verslanir. Verkefnið, sem stefnanda var falið í versluninni Suðurveri þennan dag, fólst í því að sækja vörur inn á lager verslunarinnar sem er staðsettur í kjallara hússins og raða vörunum í hillur. Til að komast í kjallarann þurfti að fara um þröngan og mjög brattan stiga. Er slysið varð var stefnandi að fara niður stigann með afgangsvörur sem hann var að bera niður á lagerinn. Rann hann til í næstefstu tröppunni og féll niður á kjallaragólfið. Við fallið fékk hann áverka á sitjanda og bak sem leitt hefur til varanlegra bakmeiðsla. Stefnandi var frá vinnu fyrstu tvær vikumar eftir slysið en reyndi þá að hefja störf að nýju. Einkennin versnuðu hins vegar stöðugt og var hann á endanum úrskurðaður með brjósklos á áverkastaðnum í baki. Garðar Guðmundsson, heila og taugaskurðlæknir, gerði aðgerð á stefnanda og var hann í kjölfarið metinn 12% varanlegur öryrki af Atla Þór Ólasyni lækni. Stefnandi kveður þróunina hafa síðan verið á verri veg og sé líðan hans í dag orðin sú sama og fyrir aðgerðina. Á grundvelli matsgerðar Atla Þórs voru stefnanda greiddar 323.724 krónur úr slysatryggingu launþega. Réttargæslustefndi hafnaði hins vegar bótaskyldu í málinu en benti stefnanda á að hægt væri að skjóta ágreiningi um bótaskyldu til tjónanefndar vátryggingafélaganna, sem var gert með bréfi, dags. 25. júní 2003. Niðurstaða nefndarinnar var stefnanda ekki í vil og var afstöðu stefnda skotið til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum. Var það gert með bréfi stefnanda, dags. 30. september 2003. Niðurstaða úrskurðarnefndarinnar barst stefnanda með bréfi, dags. 16. mars 2004. Var niðurstaða úrskurðarnefndarinnar sú að Vífilfell hf. beri ekki skaðabótaábyrgð á líkamstjóni sem stefnandi varð fyrir er hann féll í stiganum 1. apríl 1999. Stefnandi sætti sig ekki við þessa niðurstöðu og fór fram á við Héraðsdóm Reykjavíkur þann 12. janúar 2005 að dómkvaddir yrðu tveir sérfróðir, hæfir og óvilhallir matsmenn til að láta í té skriflegt og rökstutt álit um afleiðingar ofangreinds slyss. Til matsins voru dómkvaddir Guðjón Baldursson læknir og Ingvar Sveinbjörnsson hrl. Í matsgerð matsmanna, dags. 9. maí 2005, kemur fram í niðurstöðu að stefnandi hefur orðið fyrir tjóni í kjölfar slyssins. Réttargæslustefnda var send matsgerðin, en félagið breytti ekki afstöðu sinni til málsins. Málsástæður stefnanda og lagarök Bótagrundvöllur. Stefnandi byggir dómkröfu sína á því að stefndi og starfsmenn hans, sem stefndi beri húsbóndaábyrgð á, hafi valdið sér tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti. Stefnandi telur orsakir slyssins eingöngu vera ófullnægjandi og í raun hættulegar vinnuaðstæður í versluninni Suðurveri. Það hafi verið á ábyrgð vinnuveitanda og verkstjóra hans að tryggja að vinnustaður stefnanda væri öruggur og stofnaði ekki beinlínis heilsu starfsmanna í hættu. Það hafi ekki verið gert og með því hafi verið brotið gegn ákvæðum VI. kafla laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, sbr. einnig 13. og 21. gr. sömu laga. Stefndi hafi ekki tilkynnt slys stefnanda til Vinnueftirlitsins fyrr en tæpum tveimur árum eftir að slysið varð og því hafi ekki farið fram nein rannsókn af þess hálfu á orsökum slyssins. Með þessu hafi stefndi brotið gegn skýrum fyrirmælum 79. gr. fyrrgreindra laga og hafi um leið fellt á sig sönnunarbyrðina fyrir því að orsakir slyssins væru aðrar en hinar hættulegu starfsaðstæður. Engin lögregluskýrsla hafi verið gerð um þetta slys fyrr en í maí 2004 eftir ítrekaðar óskir stefnanda. Stefnandi gerir kröfu um að honum verði bætt tjón sitt úr ábyrgðartryggingu Vífilfells hf. hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Hann telur vinnuveitanda sinn bera alla ábyrgð á tjóni sínu samkvæmt reglunum um vinnuveitendaábyrgð en verkstjóranum á staðnum, Stefáni Garðarssyni, hafi borið skýlaus skylda til að stöðva vinnu við burð goskassanna milli hæða, við þær aðstæður sem þarna voru. Það hafi hann ekki gert og hafi þar brotið gegn skyldum sínum samkvæmt nefndum lögum. Athafnaleysi hans við þessar aðstæður sé saknæmt og grundvalli bótaskyldu vegna þess tjóns sem stefnandi varð fyrir. Samstarfsmaður hans hafi verið Baldur Hafsteinn Guðbjörnsson. Hann hafi gefið lögregluskýrslu um slysið og aðstæður á staðnum. Stefndi hafi keypt ábyrgðartryggingu vegna starfsemi sinnar hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf. sem hafi verið í gildi þegar slysið varð. Af þeim sökum sé því félagi stefnt til að gæta réttar síns í máli þessu. Stefnandi telur stefnda bera alla ábyrgð á tjóni sínu sem alfarið megi rekja til saknæmrar og ólögmætra athafna eða athafnaleysis starfsmanna stefnda, þar sem um ófullnægjandi vinnuaðstöðu hafi verið að ræða og rangt mat á aðstæðum með þeim afleiðingum fyrir stefnanda sem hér sé getið. Bótafjárhæð. Í matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna komi fram að helstu kvartanir stefnanda séu verkur í mjóbaki og hægri ganglim. Einkum sé um að ræða verki sem versni við langar og erfiðar vinnutarnir, langar setur, bogur, lyftingar, hlaup og allt það sem reyni á mjóbakið. Þannig sé einkum um að ræða álagsbundin óþægindi en einnig sé um hvíldaróþægindi að ræða. Niðurstaða matsmanna sé að við slysið 1. apríl 1999 hafi stefnandi orðið fyrir eftirfarandi tjóni á grundvelli skaðabótalaga nr. 50/1993: 1. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr. 56 dagar 2. Þjáningarbætur skv. 3.gr. Rúmliggjandi 2 dagar Batnandi, án þess að vera rúmliggjandi 54 dagar 3. Stöðugleikapunktur: 01.01.2001 4. Varanlegur miski skv. 4.gr. 12% 5. Varanleg örorka skv. 5.gr. 12% Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna og sundurliðist kröfur hans með eftirfarandi hætti. Stefnandi hafi verið 19 ára þegar slysið varð og voru tekjur hans á því ári 1.181.528 krónur. Þessar tekjur gefi ekki rétta mynd af framtíðartekjum hans, en tekjur stefnanda á síðasta ári hafi verið 3.265.312,00 krónur. Með heimild í 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga telur stefnandi að miða beri við síðustu árslaun en þau gefi mun réttari mynd af framtíðarlaunum stefnanda, m.a. með vísan til skattframtala stefnanda. 1. Þjáningarbætur rúmliggjandi 2 d (1880) 3.760,00 kr. 2. Þjáningarb. batnandi, ekki rúml. 54 d. (1010) 54.540 kr. 3. Varanlegur miski 12% (5.793.000) 695.160 kr. 4. Tímabundið atvinnutjón, sbr. 2. gr. (56 d.) 507.937 kr. 5. Varanl. örorka, sbr. 5. gr. 12%(10-földun) 3.918.374 kr. 6. 2% ársvextir frá slysdegi 280.310,00 kr. 7. Útlagður kostnaður tjónþola 353.750 kr. Samtals 5.813.831 kr. Til viðbótar ofangreindri fjárhæð sé krafist dráttarvaxta frá dagsetningu fyrri matsgerðar, 18. mars 2002, til greiðsludags, þar sem tjón stefnanda hafi þá legið fyrir og sé síðan staðfest með síðari matsgerð en stefndi hafi verið krafinn um bætur á grundvelli fyrri matsgerðar. Jafnframt sé krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi lögmanns stefnanda að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti á málskostnaðarfjárhæð. Um skaðabætur vísar stefnandi til skaðabótalaga nr. 50/1993. Kröfur um málskostnað styður stefnandi við 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um dráttarvexti vísar stefnandi til 2. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001. Um upphafstíma dráttarvaxta vísar stefnandi til 9. gr. sömu laga. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 með síðari breytingum. Málsástæður stefnda og lagarök Aðalkrafa um sýknu. Stefndi byggir sýknukröfu sína annars vegar á því að ósannað sé að tjónið megi rekja til saknæmrar háttsemi stefnda eða starfsmanna hans eða annarra atvika sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á að lögum og hins vegar á því að stefnandi verði sjálfur að bera tjón sitt að fullu sjálfur vegna eigin sakar. Ósannað sé að tjónið megi rekja til atvika sem stefndi beri skaðabótaábyrgð á að lögum. Samkvæmt meginreglu skaðabótaréttar beri stefnandi sönnunarbyrðina fyrir orsök tjóns síns. Mótmæli stefndi því að skilyrði séu til að víkja frá þessari meginreglu og leggja sönnunarbyrðina á stefnda. Í því sambandi sé rétt að taka skýrt fram að stefnda hafi ekki verið tilkynnt um slysið samdægurs, eins og stefnandi haldi fram, sbr. skýrslu Stefáns Garðarssonar framkvæmdastjóra fyrir lögreglu. Raunar hafi slysið ekki verið tilkynnt framkvæmdastjóra sérstaklega heldur hafi hann frétt af slysinu, eins og fram komi í nefndri lögregluskýrslu. Þar komi einnig fram að meiðsl stefnanda hafi þá ekki virst vera til staðar og stefnandi hafi gert mjög lítið úr slysinu. Í því sambandi skuli bent á að stefnandi hafi ekki leitað til læknis fyrr en 16. apríl 1999, rúmum tveimur vikum eftir slysið. Samkvæmt þessu hafi ekkert það verið sem hafi gefið stefnda, strax í upphafi, tilefni til að ætla að tilkynna bæri um slysið samkvæmt 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Mótmælir stefndi því að hafa brotið gegn nefndu ákvæði. Í framhaldi af þessu skuli bent á að stefnandi, samstarfsmaður hans og þáverandi framkvæmdastjóri stefnda hafi nú gefið skýrslur um málið fyrir lögreglu og stiginn hafi sérstaklega verið skoðaður af byggingarfulltrúanum í Reykjavík. Atvik málsins virðist að mestu leyti vera óumdeild, rannsóknarhagsmunir hafi ekki spillst og því engin efni til að láta meinta vanrækslu stefnda á að tilkynna strax um slysið hafa áhrif á sönnun eða önnur atriði í málinu. Stefndi mótmælir því að hann geti borið ábyrgð á meintum vanbúnaði stigans eða öðrum aðstæðum á slysstað. Því til stuðnings skuli bent á að stefndi hafi ekkert með að gera þær aðstæður er voru á staðnum, enda hafi hann ekki forræði á aðstæðum í þeim verslunum sem hann sendi vörur til og sé ekki í aðstöðu til að gera breytingar á þeim. Telur stefndi að ábyrgð á aðstæðum hvíli alfarið á fasteignareiganda (verslunar­eiganda). Beri honum að sjá til þess að aðstæður séu fullnægjandi þannig að slysahætta sé takmörkuð. Megi stefndi treysta því að aðstæður séu þannig í þeim verslunum sem hann sendi vörur til. Stefndi mótmælir því að aðbúnaður á staðnum hafi verið ófullnægjandi eða hættulegur. Þá varð ekki séð að sá stigi, sem stefnandi féll í, fullnægði ekki í einu og öllu ákvæðum byggingarreglugerðar eða að hann væri hættulegur. Telur stefndi ósannað að orsakatengsl séu á milli meints vanbúnaðar stigans og slyss stefnanda, enda sé á því byggt í málinu að stefnandi hafi runnið til í stiganum þar eð að hann var mjög háll vegna bleytu. Samkvæmt framansögðu mótmælir stefndi því að hann hafi sýnt af sér saknæma háttsemi og brotið gegn tilgreindum ákvæðum laga nr. 46/1980. Stefndi mótmælir því að verkstjórn hafi verið ábótavant. Rétt sé að taka fram að Stefán Garðarsson framkvæmdastjóri, hafi ekki verið á staðnum þegar slysið varð, eins og haldið sé fram í stefnu. Á þeim tíma sem slysið varð hafi um 20 starfsmenn stefnda starfað við áfyllingu. Hafi verið ómögulegt fyrir framkvæmdastjóra að fylgjast með störfum þeirra allra, enda hafi þeir unnið í fjölmörgum verslunum á stóru svæði. Á hinn bóginn hafi starfsmenn haft greiðan aðgang að framkvæmdastjóra og gátu komið á framfæri við hann ábendingum og athugasemdum eða óskað eftir leiðbeiningum um rækslu starfsins, t.d. á fundum sem haldnir hafi verið á hverjum morgni þar sem farið var yfir verkefni dagsins o.fl. Stefnandi hafi verið tæplega tvítugur þegar slysið varð og hafði unnið frá árinu 1998 við að fylla á vörur í verslunum, fyrst hjá Fagkynningu ehf. og síðar hjá stefnda. Um tiltölulega einfalt verk hafi verið að ræða sem stefnandi hafði unnið margoft áður. Hafi ekki verið ástæða til að fylgjast sérstaklega með vinnu hans í umrætt sinn. Hafi stefnanda og samstarfsmanni hans verið falið að vinna verkið og ákveða tilhögun vinnunnar. Hafi framkvæmdastjóri mátt treysta því að stefnandi myndi beita öruggum vinnuaðferðum við verkið. Í skýrslum sínum fyrir lögreglu hafi stefnandi og samstarfsmaður hans ekki fullyrt hvort stiginn hefði verið blautur og háll. Af framlögðu veðurfarsyfirliti Veðurstofu Íslands megi sjá að meðalhiti á slysdaginn hafi verið -1,8°C og snjóhula 2 á skalanum 0-4. Daginn fyrir slysið hafi meðalhiti verið -4,8°C, snjódýpt 1 cm og snjóhula 2 á skalanum 0-4. Að þessu virtu megi ætla að snjór og krapi hafi borist í stigann vegna umgangs stefnanda og samstarfsmanns hans og gert hann hálan og blautan. Sé á því byggt í stefnu að mjög hált hafi verði í stiganum af framangreindum orsökum. Að öllu framangreindu virtu sé því harðlega mótmælt að stefndi geti borið skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Hafi einfaldlega verið um óhappatilviljun að ræða sem líklega má rekja til íslenskra vetraraðstæðna, eins og getið sé hér að framan. Á þeim geti stefndi ekki borið ábyrgð. Eigin sök stefnanda. Telji héraðsdómur að ekki hafi verið um óhappatilviljun að ræða, byggir stefndi á því að stefnandi verði sjálfur að bera fulla ábyrgð á tjóni sínu vegna eigin sakar. Hafi atriði því til stuðnings verið rakin hér að framan að nokkru leyti en rétt sé að árétta eftirfarandi atriði. Stefnandi hafi sjálfur ákveðið að nota umræddan stiga til að komast til og frá kjallara í stað þess að nota lyftu sem staðið hafi til boða. Hafi sú leið verið hættulaus þótt hún væri aðeins lengri, eins og fyrr sé rakið. Með vali sínu hafi stefnandi tekið áhættu sem hann verði sjálfur að bera fulla ábyrgð á. Stefnandi hafi vitað eða mátt vita að stiginn var blautur og háll og hafi það gefið honum sérstakt tilefni til að gæta ýtrustu varkárni, t.d. að nota lyftuna í stað stigans. Varakrafa um verulega lækkun. Varakrafa stefnda um verulega lækkun sé byggð á eftirfarandi atriðum: Í fyrsta lagi byggir stefndi á því að bætur beri að lækka verulega vegna eigin sakar stefnanda. Hafi röksemdir því til stuðnings verið raktar hér að framan og vísist til þeirra. Í öðru lagi mótmæli stefndi kröfu stefnanda um tímabundið atvinnutjón samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Sé ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir slíku tjóni en um það beri hann sönnunarbyrði. Bótum fyrir tímabundið atvinnutjón sé ætlað að bæta það tjón sem tjónþoli raunverulega verði fyrir vegna fjarvista frá vinnu í kjölfar slyss. Sé því ljóst að við ákvörðun þeirra sé ekki unnt að taka mið af tekjum stefnanda árið 2004, fimm árum eftir slysið, eins og stefnandi virðist byggja á. Sé krafa stefnanda í engu samræmi við þær tekjur sem hann hafi haft síðustu mánuðina fyrir slysið, sem þó hljóta að gefa réttasta mynd af raunverulegu tjóni. Beri a.m.k. að lækka kröfu stefnanda verulega. Tekið skuli hér fram að stefnandi hafi fengið greidd laun frá stefnanda eftir slysið og eigi þær greiðslur að koma til frádráttar tímabundnu atvinnutjóni. Ekkert tillit virðist hins vegar vera tekið til þessa í kröfugerð stefnanda. Af framlögðum skattframtölum verði ekki ráðið að stefnandi hafi orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni og hjá stefnda séu engar fjarvistir skráðar. Í þriðja lagi mótmælir stefndi því að skilyrði séu til að ákvarða árslaun stefnanda á grundvelli undantekningarreglu 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Hafi stefnandi ekki sannað að aðstæður hans fyrir slysið hafi verið svo óvenjulegar að ákvæðið geti átt við. Byggir stefndi á því að ákvarða beri árslaun stefnanda á grundvelli aðalreglu 1. mgr. 7. gr. laganna. Heildarvinnutekjur stefnanda á næstliðnu ári fyrir slysið hafi verið 994.431 króna, að teknu tilliti til framlags atvinnurekanda í lífeyrissjóð. Að teknu tilliti til hækkunar lánskjaravísitölu samkvæmt síðari málsl. 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga sé árslaunaviðmiðið 1.184.842 krónur. Krafa stefnanda vegna varanlegrar örorku sé 1.421.810 kr. (1.184.842 * 10 * 12%). Jafnvel þótt héraðsdómur fallist á að skilyrði séu til að beita 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga við ákvörðun árslauna stefnanda, mótmælir stefndi því að lagt verði til grundvallar það árslaunaviðmið sem stefnandi krefst. Sé fráleitt að árslaun stefnanda fjórum árum eftir slysið séu réttasti mælikvarðinn á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Í því sambandi sé rétt að ítreka að miða verði við stöðu tjónþola á slysdegi. Þá verði að benda á að þau árslaun, sem stefnandi krefst að miðað verði við, séu mun hærri en árslaun fyrri ára. Ef árslaun séu ákvörðuð samkvæmt 2. mgr. 7. gr. telur stefndi réttara að líta til þeirra launa sem stefnandi hafi haft síðustu mánuðina fyrir slysið. Í tilkynningu til Tryggingastofnunar ríkisins um slys komi fram að laun stefnanda hjá stefnda frá 1. desember 1998 til 30. júlí 1999 hafi verið 1.084.760 krónur eða 1.627.140 krónur á ársgrundvelli. Að teknu tilliti til framlags atvinnurekanda í lífeyrissjóð og vísitöluhækkunar samkvæmt síðari málsl. 2. mgr. 15. gr. skaðabótalaga sé árslaunaviðmiðið 2.055.023 krónur. Krafa stefnanda vegna varanlegrar örorku sé þá 2.466.028 krónur (2.055.023 * 10 * 12%). Að lokum sé rétt að geta þess að þetta árslaunaviðmið sé ekki fjarri meðaltekjum verkamanna á 1. ársfjórðungi 1999. Í fjórða lagi krefst stefndi þess að greiðsla úr slysatryggingu launþega að fjárhæð 323.724 krónur, sbr. framlögð kvittun á dskj. nr. 27, komi til frádráttar dæmdum skaðabótum samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í fimmta lagi byggir stefndi á því að vextir sem fallið hafi fjórum árum fyrir þingfestingu málsins eða fyrr séu fyrndir, sbr. 2. tölul. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Beri því að hafna kröfum stefnanda um nefnda vexti. Í sjötta lagi mótmælir stefndi kröfu stefnanda um meintan útlagðan kostnað. Af gögnum málsins virðist mega ráða að hann sé að langmestu leyti til kominn vegna kostnaðar við öflun matsgerðar. Geti slíkur kostnaður ekki komið til álita sem liður í kröfu stefnanda á hendur stefnda, enda teljist þóknun matsmanns til málskostnaðar, samkvæmt e-lið 1. mgr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í sjöunda lagi byggir stefndi á því að dráttarvextir geti fyrst reiknast þegar mánuður sé liðinn frá stefnubirtingardegi, enda hafi þá fyrst verið lagðar fram upplýsingar sem þörf hafi verið á til að meta tjónsatvik og fjárhæð bóta, s.s. skattframtöl og lögregluskýrslur, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá skuli bent á að í kröfubréfum stefnanda hafi aðeins verið gerð krafa um viðurkenningu á bótaskyldu en fjárkröfur komi fyrst fram í stefnu. Hvað sem öðru líði telur stefndi ljóst að stefnandi geti ekki krafist dráttarvaxta og vísitöluhækkunar fyrir sama tímabil, svo sem gert sé í stefnu. Ef dráttarvaxtakrafa stefnanda sé tekin til greina að fullu sé þess krafist að kröfufjárhæðir stefnanda verði lækkaðar og við vísitöluútreikninga verði lánskjaravísitala í mars 2002 lögð til grundvallar. Um lagarök vísar stefndi einkum til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, óhappatilviljun, gáleysi og eigin sök tjónþola, auk skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. lög nr. 42/1996, laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Stefnandi var að störfum hjá fyrirtækinu Áfyllingu ehf., dótturfyrirtæki Vífilfells hf., er hann varð fyrir slysi hinn 1. apríl 1999. Var stefnandi að störfum ásamt Baldri Hafsteini Guðmundssyni. Fólst starf þeirra í að keyra gosdrykki í verslanir og sjá um að fylla í hillur verslana. Er slysið varð var stefnandi að störfum í versluninni Suðurveri. Stefnandi kveðst hafa verið að fara niður stiga sem liggur úr versluninni niður á lager hennar sem var í kjallara. Kveðst stefnandi hafa verið með kókkippur í höndunum. Honum hafi skrikað fótur ofarlega í stiganum og hann fallið niður. Í stefnu segir að snjóföl hafi verið úti og því hafi verið mjög hált í stiganum. Við yfirheyrslur upplýstist að svo var ekki enda voru stefnandi og félagi hans að vinna innan dyra. Í greinargerð stefnda segir að lyfta hafi verið í versluninni en upplýst er að svo var ekki. Eina leiðin úr versluninni niður á lagerinn var því um þennan stiga. Stiginn lá niður um lúgu í gólfi verslunarinnar. Handrið var á vegg við stigann en ljóst samkvæmt þeim myndum sem fyrir liggja að ekki var hægt að styðjast við það fyrr en komið var neðarlega í stigann. Í úttekt á stiganum sem gerð var af byggingafulltrúa, Magnúsi Sædal Svavarssyni, sem gerð var 24. febrúar 2004 kemur fram að ljósop stigans, þ.e. breiddin milli stigakjálka, er 62,5 sm en í byggingarreglugerð nr. 292/1979 sé gert ráð fyrir að lágmarksbreidd stiga innan íbúðar sé 90 sm. Ganghæð í stiganum er undir lágmarksákvæðum sem eru 220 sm en minnsta ganghæð mældist 170 sm. Framstig mældist 18 sm en má minnst vera 24 sm. Hvert skref í stiganum = 2 uppstig + framstig er 67 sm en á að vera 61-63 sm. Hæð frá tröppunefi í handrið mældist 60 sm en á að vera minnst 80 sm. Handrið á að vera beggja megin en er aðeins veggmegin og nær aðeins frá neðri brún loftplötu 1. hæðar og ekki allan stigann niður. Handrið hefði eðli málsins samkvæmt átt að ná upp á 1. hæð. Samkvæmt framansögðu uppfyllti stiginn ekki ákvæði byggingareglugerðar og var hættulegur þeim sem um hann þurftu að fara. Samkvæmt framburði stefnanda fyrir dómi gerði hann sér grein fyrir því að stiginn var hættulegur og reyndi að fara varlega, en samt fór sem fór. Í 41. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum segir að vinnustaður merki í lögunum umhverfi innan húss eða utan, þar sem starfsmaður hefst við eða þarf að fara um vegna starfa sinna. Í 42. gr. sömu laga segir að vinnustaður skuli þannig úr garði gerður að þar sé gætt fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta. Enda þótt stefnandi hafi verið að störfum í húsnæði sem ekki tilheyrði stefnda er ljóst að hann var staddur í umræddri verslun á vegum vinnuveitanda síns sem samkvæmt 13. gr. laga nr. 46/1980 ber ábyrgð gagnvart starfsmönnum sínum á að gætt sé fyllsta öryggis og góðs aðbúnaðar á vinnustað. Telst hann því samkvæmt reglum um húsbóndaábyrgð bera fulla ábyrgð á því tjóni sem stefnandi varð fyrir umrætt sinn enda hefur ekki verið sýnt fram á að stefnandi hafi með óaðgæslu átt þátt í því að slysið varð. Ber því að fella bótaábyrgð á stefnda vegna umrædds slyss. Bótakrafan. Að beiðni stefnanda voru dómkvaddir tveir matsmenn til þess að meta afleiðingar slyssins, þeir Guðjón Baldursson læknir og Ingvar Sveinbjörnsson hrl. Matsgerð þeirra er dags. 9. maí 2005. Í matsgerð þeirra kemur fram að stefnandi hafi verið frá vinnu 2 vikur eftir slysið. Hann hafi leitað á slysadeild 16. apríl 1999. Þar var hann álitinn hafa tognað og marist á mjöðm og læri og fékk meðhöndlun með bólgueyðandi lyfjum. Hann var áfram með verki í baki og niður í hægri fót. Hann fór í sneiðmynd af mjóbaki 31. desember 1999 en sú rannsókn var talin eðlileg. Hinn 5. janúar 2000 fór stefnandi í viðtal til Gunnars Brynjólfs Gunnarssonar bæklunarskurðlæknis. Var honum vísað til sjúkraþjálfara. Vegna viðvarandi einkenna var tekin önnur sneiðmynd af mjóbaki hinn 31. júlí 2000 sem sýndi þá brjósklos á milli IV. og V. lendarliðar. Vegna versnandi einkenna, þrátt fyrir kröftuga sjúkraþjálfun, leitaði hann til Garðars Guðmundssonar taugaskurðlæknis. Hinn 17. nóvember 2000 var síðan framkvæmd aðgerð þar sem fannst brjósklos, eins og sneiðmyndin hafði sýnt. Hægur bati var eftir aðgerðina. Þá er í matsgerðinni vísað til vottorðs Garðars Guðmundssonar, heila- og taugaskurðlæknis, sem telur að brjósklosið hafi verið bein afleiðing vinnuslyssins. Niðurstöður matsmanna eru þær að þeir telja stefnanda hafa verið óvinnufæran af völdum slyssins í 2 vikur eftir slysið og síðan í 6 vikur eftir aðgerðina 17. nóvember 2000. Við mat á þjáningatíma miða matsmenn við tímabil óvinnufærni. Þar af hafi hann verið rúmliggjandi í 2 daga í kjölfar aðgerðar 17. nóvember 2000. Um mat á varanlegum miska segir: „Við mat á varanlegum miska leggja matsmenn til grundvallar að um einkenni tognunaráverka á lendarhrygg er að ræða og afleiðingar eftir aðgerð vegna brjóskloss. Um er að ræða hreyfiskerðingu og verki sem valda matsbeiðanda skerðingu á almennri færni svo og lífsgæðum. Varanlegur miski með hliðsjón af ofangreindu telst hæfilega metinn 12% og er matið að hluta grundvallað af töflum örorkunefnda um miskastig.“ Um mat á varanlegri örorku segir: „Við mat á varanlegri örorku er litið til læknisfræðilegra afleiðinga slyssins sem að mati matsmanna geta haft áhrif á starfsgetu í velflestum störfum til sjós og lands. Kristinn hefur takmarkaða menntun og stutta starfsreynslu í almennum verkamannastörfum og nú síðast í vélsmiðju. Mat á varanlegri örorku er miðað við þennan bakgrunn og önnur eðlislík störf. Af tekjusögu eftir slys er vandséð hvort tekjutjóns hafi gætt en síðastliðin tvö ár hefur Kristinn verið í nokkuð vellaunuðu starfi í vélsmiðju sem hentar honum vel með tilliti til einkenna af völdum slyssins. Ógjörningur er að segja til um hvort Kristinn hefði getað haft hærri laun árin þar á undan frá slysi þó telja verði það líklegt. Matsmenn telja augljóst að einkenni torvelda honum val á starfi eða störfum þar sem reynir á líkamlega færni. Þótt Kristinn sé í nokkuð vellaunuðu starfi nú sem sérhæfður verkamaður verður að taka tillit til þess að vinnumarkaðurinn er síbreytilegur og enginn trygging til staðar fyrir því að hann haldi núverandi starfi. Með hliðsjón af þessu og öðru leyti með tilvísun til almennra sjónarmiða við mat á skerðingu á vinnugetu til lengri tíma litið er varanleg örorka metin 12%.“ Stöðugleikapunkt telja matsmenn vera sex vikum eftir aðgerð eða 1. janúar 2001. Kröfu um þjáningabætur, 58.300 krónur, er ekki mótmælt og ber að taka hana til greina, enda er krafan í samræmi við matsgerð. Krafa stefnanda vegna 12% varanlegs miska nemur 695.160 krónum. Er henni ekki mótmælt tölulega og ber að taka hana til greina. Krafa vegna tímabundins atvinnutjóns nemur 507.937 krónum. Samkvæmt tilkynningu stefnanda til Tryggingastofnunar ríkisins um slys á dskj. nr. 8 og staðfestingu vinnuveitanda hans, dags. 21. nóvember 2001, verður helst ráðið að stefnandi hafi þegið laun í veikindaleyfi sínu. Engin grein er gerð fyrir því í sóknargögnum hver laun stefnanda voru er slysið varð eða hvaða greiðslur hann þáði frá vinnuveitanda meðan hann var óvinnufær. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir raunverulegu tímabundnu atvinnutjóni og ber að hafna kröfu hans vegna þess. Krafa stefnanda vegna varanlegrar 12% örorku nemur 3.918.374 krónum. Stefnandi byggir þessa kröfu sína á 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og miðar við tekjur sem stefnandi hafði á árinu 2004. Mótmælir stefndi því að beitt verði ákvæði 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Hann mótmælir einnig því tekjuviðmiði sem stefnandi beitir í kröfugerð sinni. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 50/1993 skulu árslaun til ákvörðunar bóta vegna varanlegrar örorku teljast vera meðalatvinnutekjur tjónþola að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs 3 síðustu almanaksárin fyrir þann dag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. skulu árslaun metin sérstaklega þegar óvenjulegar aðstæður eru fyrir hendi og ætla má að annar mælikvarði sé réttari á líklegar framtíðartekjur tjónþola. Í athugasemdum með 6. gr. laga nr. 37/1999 til breytinga á 7. gr. laga nr. 50/1993 segir m.a. að viðmiðun við síðustu 3 tekjuár sé að jafnaði eðlileg þegar um sé að ræða mann í launuðu starfi. Launatekjur liðinna ára séu hins vegar ekki góður mælikvarði ef breytingar hafi orðið á högum tjónþola skömmu áður en slys varð eða þegar fullyrða megi að slíkar breytingar standi fyrir dyrum. Megi nefna að tjónþoli hafi skipt um starf þannig að breyting hafi orðið á tekjum eða látið af starfi og hafið töku lífeyris. Í slíkum tilvikum sé eðlilegra að ákveða viðmiðunarlaunin miðað við nýjar aðstæður. Á sama hátt yrði tekjuviðmiðun námsmanns, sem væri að ljúka starfsréttindanámi, eðlilegust miðað við það starf. Stefnandi var 19 ára þegar slysið varð. Hafði hann tiltölulega nýlega stigið sín fyrstu spor á vinnumarkaði en hann kveðst hafa unnið einhverja mánuði hjá stefnda en var áður í iðnnámi. Samkvæmt matsgerð vann stefnandi 2 ár hjá stefnda, síðan á dekkjaverkstæði í rúmt ár en hefur síðan þá unnið í vélsmiðju. Hefur stefnandi þennan tíma unnið sambærileg störf enda þótt tekjur hans hafi aukist með árunum. Í ljósi þess sem að framan er rakið er ekki fallist á að þessar aðstæður séu óvenjulegar í skilningi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og verður greininni því ekki beitt við útreikning bóta til stefnanda. Samkvæmt framansögðu þykir við ákvörðun bóta verða að byggja á 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og miða við tekjur stefnanda fyrir slysið. Stefndi hefur í greinargerð sinni reiknað út varanlega örorku stefnanda miðað við heildarvinnutekjur stefnanda á næstliðnu ári fyrir slysið, sbr. það sem áður er rakið. Annar útreikningur liggur ekki fyrir í málinu og hefur stefnandi ekki mótmælt þessum útreikningi miðað við gefnar forsendur. Samkvæmt þessum útreikningi nemur tjón stefnda 1.421.810 krónum og ber að taka þá fjárhæð til greina til ákvörðunar á bótum fyrir varanlegan miska. Til frádráttar þeirri fjárhæð koma greiðslur úr slysatryggingu að fjárhæð 323.724 krónur. Samkvæmt framansögðu eru kröfur stefnanda teknar til greina með 1.851.549 krónum. Samkvæmt 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 fyrnast vextir á 4 árum. Mál þetta er höfðað 15. júní 2005. Vextir sem gjaldfallnir voru fyrir 15. júní 2001 eru því fyrndir. Vextir greiðast því eins og greinir í dómsorði. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 875.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Vífilfell hf., greiði stefnanda, Kristni H. Guðlaugssyni, 1.851.549 krónur með 4,5% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 15. júní 2001 til 28. júlí 2005 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og 875.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 208/2000
Börn Fóstursamningur Umgengni Stjórnsýsla Gjafsókn Sératkvæði
M og K eignuðust dæturnar F 1990 og E 1992. Vegna erfiðleika við að annast telpurnar samþykktu M og K í desember 1992 að E færi í fóstur á vegum barnaverndarnefndar R (BR). Í mars 1993 skrifuðu M og K undir yfirlýsingu þar sem þau samþykktu að E færi í fóstur til A og B til 16 ára aldurs og var varanlegur fóstursamningur gerður í desember 1993. Samkvæmt samningnum átti E rétt á umgengni við foreldra sína tvisvar á ári í tvo tíma í senn. Eftir skilnað M og K á árinu 1995 breyttist umgengnin þannig að foreldrarnir komu í sitt hvoru lagi. Í september 1996 óskaði K eftir aukinni umgengni við E. BR kvað upp úrskurð í málinu í júlí 1997 um að umgengni E við K skyldi vera tvisvar á ári tvær klukkustundir í senn. Skaut K úrskurðinum til Barnaverndarráðs þar sem umgengni var ákveðin tvisvar á ári tvær klukkustundir í senn og skyldi fyrri umgengnin vera sameiginleg með F og var K heimilað að taka með sér síðari eiginmann sinn og son þeirra. Höfðaði K mál og krafðist ógildingar á úrskurðinum. Ekki var talið hlutverk dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar, en talið að þeir ættu úrskurð um það, hvort ákvarðanir barnaverndaryfirvalda væru byggðar á lögmætum grunni. Þá var talið að undirbúningur BR hefði verið faglegur og traustur og hefði samdóma álit allra kunnáttumanna verið að hagsmunir E mæltu með því að umgengnisréttur væri óbreyttur. Var úrskurðurinn ekki talin brjóta í bága við lög eða alþjóðasamninga, sem Ísland er aðili að og var kröfu K um ógildingu úrskurðarins hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Pétur Kr. Hafstein. Aðaláfrýjendur skutu máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 25. maí 2000. Þeir krefjast sýknu af öllum kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu 27. júlí 2000. Hún krefst þess, að héraðsdómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Hún krefst málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en hún fékk gjafsókn fyrir Hæstarétti með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytis 13. júlí 2000. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms óskuðu aðaláfrýjendur eftir dómkvaðningu matsmanns til þess að meta tengsl telpunnar E annars vegar við gagnáfrýjanda og hins vegar við fósturforeldra. Fyrir Hæstarétt hefur verið lögð matsgerð dr. Gunnars Hrafns Birgissonar, klínísks sálfræðings, 1. júlí 2000. I. Málavöxtum er lýst í héraðsdómi. Þar kemur fram, að aðaláfrýjandinn Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafði haft málefni fjölskyldu gagnáfrýjanda til meðferðar frá því í júlí 1990, mánuði eftir að gagnáfrýjandi og þáverandi eiginmaður hennar eignuðust eldri dóttur sína, F, vegna erfiðleika þeirra við að annast telpuna. Eftir að yngri telpan, E, fæddist í apríl 1992 gekk foreldrunum erfiðlega með umönnun barnanna þrátt fyrir mikinn stuðning og eftirlit með heimilinu. Var það álit starfsmanna barnaverndarnefndar, að þau réðu illa við foreldrahlutverkið. Hinn 17. desember 1992 samþykktu foreldrarnir, að E færi í fóstur á vegum barnaverndarnefndar. Var hún flutt á vistheimili barna 4. janúar 1993 og í framhaldi af því í fóstur hjá aðaláfrýjendunum A og B, en 1. mars 1993 skrifuðu foreldrarnir undir yfirlýsingu þess efnis, að þeir samþykktu, að telpan færi í fóstur til A og B til 16 ára aldurs. Fóstursamningur var gerður 2. desember 1993 þar sem tekið var fram, að um varanlegt fóstur væri að ræða til sjálfræðisaldurs telpunnar og að forsjá hennar væri hjá fósturforeldrum. Um umgengnisrétt telpunnar var tekið fram, að hún ætti rétt á umgengni við foreldra sína tvisvar á ári, einu sinni að hausti á heimili fósturforeldra og einu sinni að vori í húsakynnum Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar. Umgengnin skyldi vara í tvo tíma í báðum tilvikum. Þessi tilhögun var borin undir gagnáfrýjanda og eiginmann hennar, og samþykktu þau hana í nóvember 1993. Sumarið 1995 skildu gagnáfrýjandi og faðir stúlkunnar. Var þá sú breyting gerð á umgengninni, að henni var skipt þannig, að kynforeldrar komu sitt í hvoru lagi. Haustið 1995 hóf gagnáfrýjandi sambúð með núverandi eiginmanni sínum og hafa þau eignast tvo syni, fædda 1996 og 1998. Í september 1996 óskuðu þau eftir aukinni umgengni við dóttur gagnáfrýjanda. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur kvað upp úrskurð í málinu 1. júlí 1997 á þá leið, að umgengni telpunnar við gagnáfrýjanda skyldi vera tvisvar á ári í tvær klukkustundir í senn. Gagnáfrýjandi skaut úrskurði þessum til Barnaverndarráðs Íslands, sem kvað upp úrskurð sinn 11. desember 1997. Var umgengni telpunnar við gagnáfrýjanda ákveðin tvisvar á ári í tvær klukkustundir í senn. Fyrri umgengnin skyldi fara fram að sumri í síðustu viku júnímánaðar og vera sameiginleg með eldri systur telpunnar, og var móður heimilt að taka með sér eiginmann sinn og son þeirra í þá umgengni. Síðari umgengnin skyldi fara fram í fyrstu viku desember á heimili barnsins að viðstöddum starfsmanni barnaverndarnefndar. Það er þessi úrskurður barnaverndarráðs, sem krafist er ógildingar á í máli þessu. II. Gagnáfrýjandi heldur því fram, að úrskurður barnaverndarráðs sé reistur á ólögmætum sjónarmiðum, því að ekkert hafi komið fram, sem réttlæti svo takmarkaða umgengni, sem þar er kveðið á um. Löggjafinn hafi þegar metið það svo, að börn í varanlegu fóstri skuli hafa umgengni við kynforeldra sína, sbr. 33. gr. barnaverndarlaga nr. 58/1992, og augljóst sé, að slík umgengni eigi ekki að vera svo lítil, að áhrifa hennar gæti nánast ekki. Tilgangurinn með fóstri, hvort sem það sé tímabundið eða varanlegt, sé sá, að barnið fari aftur til kynforeldra sinna. Framkvæmd barnaverndaryfirvalda hafi aftur á móti orðið á þann veg að þrengja þann umgengnisrétt, sem löggjafinn hafi kveðið á um. Sé það andstætt alþjóðasáttmálum, sem Ísland er aðili að, svo sem 7. gr. og 3. mgr. 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins nr. 18/1992 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Gagnáfrýjandi telur, að barnaverndaryfirvöld hafi brotið meðalhófsreglu stjórnarfarsréttar með því að úrskurða umgengni svo knappa sem raun beri vitni, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, svo og 31. gr. sömu laga. III. Samkvæmt 5. mgr. 33. gr. barnaverndarlaga á barnaverndarnefnd úrskurðarvald um umgengni barna í fóstri við kynforeldra sína. Það er ekki hlutverk dómstóla að kveða á um inntak umgengnisréttar, en þeir eiga úrskurð um það, hvort ákvarðanir barnaverndaryfirvalda séu byggðar á lögmætum grunni. Gögn málsins bera með sér, að Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hafði rannsakað mál þetta ítarlega, áður en hún kvað upp úrskurð sinn 1. júlí 1997. Skýrslur félagsráðgjafa og sálfræðings, sem kannað höfðu allar aðstæður, lágu fyrir, og virðist undirbúningur allur hafa verið faglegur og traustur. Samdóma álit allra kunnáttumanna var, að hagsmunir telpunnar mæltu með því, að umgengnisréttur skyldi vera óbreyttur. Samkvæmt 29. gr. barnaverndarlaga getur fóstur verið tvenns konar, varanlegt eða tímabundið. Í greininni segir, að með varanlegu fóstri sé átt við, að það haldist þar til forsjárskyldur falla niður samkvæmt lögum. Ekki er fallist á það með gagnáfrýjanda, að með vistun barns í varanlegt fóstur til sjálfræðisaldurs sé almennt að því stefnt, að fósturbarn hverfi til foreldra sinna að nýju. Tilgangur með slíkri ráðstöfun er, að barnið fái gott uppeldi og aðbúnað hjá fósturforeldrum allt til sjálfræðisaldurs. Í 33. gr. barnaverndarlaga er kveðið á um það, að barn í fóstri eigi rétt á umgengni við kynforeldra og aðra, sem barninu eru nákomnir, og að kveða skuli á um umgengni í fóstursamningi. Eins og að framan greinir á barnaverndarnefnd úrlausnarvald um umgengni barna í fóstri við kynforeldra sína, og samkvæmt 3. mgr. 33. gr. barnaverndarlaga getur nefndin úrskurðað að umgengnisréttar njóti ekki við, ef sérstök atvik valda því, að umgengni barns við foreldra sé andstæð hag þess og þörfum. Það er því ekki efnislega ólögmætt að takmarka umfang umgengnisréttar. Í barnarétti er það grundvallarregla, að hagsmunir barnsins séu í fyrirrúmi við allar ákvarðanir, sem það snerta. Í máli því, sem hér er til úrlausnar, var telpan búin að vera í fóstri frá níu mánaða aldri og var rúmlega fimm og hálfs árs, er úrskurður barnaverndarráðs gekk. Forsaga málsins sýnir, að telpan var látin í fóstur eftir að önnur vægari úrræði höfðu verið reynd, eins og skylt er samkvæmt barnaverndarlögum, sbr. 21. gr. Barnið var þá illa á sig komið og veikbyggt. Skýrslur þær, sem lágu fyrir barnaverndaryfirvöldum 1997 sýndu eindregið, að barninu hafði farið mikið fram á heimili fósturforeldra og hafði tengst þeim sterkum böndum. Var það samdóma álit sérfræðinga, að það væri barninu fyrir bestu, að ekki yrði gerð breyting á umgengninni. Mál þetta hafði hlotið traustan undirbúning og var meðal annars rætt á sex fundum barnaverndarráðs, áður en úrskurður þess var kveðinn upp. Verður ekki annað séð en að hann hafi verið faglega unninn og undirbúinn og brjóti ekki í bága við lög eða alþjóðasamninga, sem Ísland er aðili að. Samkvæmt framansögðu verður kröfu gagnáfrýjanda hafnað. Dómsorð: Hafnað er kröfu gagnáfrýjanda, K, um að úrskurður Barnaverndarráðs Íslands, sem kveðinn var upp 11. desember 1997 í máli gagnáfrýjanda vegna dóttur hennar, E, verði felldur úr gildi. Málskostnaður fellur niður í héraði. Málskostnaður fyrir Hæstarétti milli aðaláfrýjenda Reykjavíkurborgar og Barnaverndarnefndar Reykjavíkur og gagnáfrýjanda fellur niður. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum A og B 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Einars Gauts Steingrímssonar hæstaréttarlögmanns, 350.000 krónur. Hjartar Torfasonar Við flutning máls þessa hafa aðaláfrýjendurnir Reykjavíkurborg og Barnaverndarnefnd Reykjavíkur ekki gert sérstaka grein fyrir því, hvernig málið horfi við í samanburði við önnur mál á verksviði nefndarinnar samkvæmt VI. kafla barnaverndarlaga nr. 58/1992, þar sem kveða þarf á um umgengni barna í varanlegu fóstri við kynforeldra sína, í fóstursamningum eða með úrskurðum nefndarinnar. Skortir dómstólinn nokkuð yfirsýn um það, hvernig þessari umgengni og ákvörðunum eða samningum um hana sé almennt háttað í reynd, og þá að því meðtöldu, í hvaða mæli umgengnin kunni að vera háð aldri og þroska barnanna á hverjum tíma. Með þessum fyrirvara verður að ætla, að umgengnisréttur milli gagnáfrýjanda og dóttur hennar sé tiltölulega þröngur, svo sem hann var ákveðinn í úrskurði barnaverndarnefndar 1. júlí 1997. Þótt á það megi líta sem markmið varanlegs fósturs, sbr. 2. mgr. 3. tl. 2. gr. reglugerðar nr. 532/1996, að fósturbarn aðlagist og tilheyri fósturfjölskyldu með sama hætti og væri það eigið barn fósturforeldra sinna, táknar þetta ekki, að barnið skuli alið upp eins og það sé ekki barn annarra foreldra eða óskylt ættingjum þeirra. Taka má undir það með héraðsdómara, að æskilegt hefði verið, að víðtækari umfjöllun hlutlausrasérfræðinga hefði legið fyrir, þegar úrskurður barnaverndarnefndar var upp kveðinn. Eigi að síður virðist ljóst, að málið hafi hlotið faglegan og traustan undirbúning í meðförum nefndarinnar. Af gögnum málsins verður ennfremur ekki séð, að efni séu til að efast um gildi þeirra forsendna, sem litið var til við úrskurðinn, eins og aðstæður voru á þeim tíma. Að þessu athuguðu er ég sammála atkvæði annarra dómenda. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. febrúar 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 11. febrúar s.l. er höfðað með stefnu birtri 4. og 6. septem­ber s.l. Stefnandi er K, [...]. Dómkröfur stefnanda eru þær að úrskurður Barnaverndarráðs Íslands, sem kveð­inn var upp 11. desember 1997 í máli stefnanda vegna dóttur hennar, E, kt. [...]92-[...] verði úr gildi felldur. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Dómkröfur stefndu eru þær að sýknað verði af öllum kröfum stefnanda og að stefn­anda verði gert að greiða stefndu málskostnað að mati dómsins. Til vara er þess kraf­ist að málskostnaður verði felldur niður. Málavextir. Sambúð þeirra varð fljótlega mjög erfið. Stefnandi kveður M hafa verið mjög erf­iðan í sambúð, hann hafi átt erfiða æsku jafnframt því sem hann átti við flogaveiki og þunglyndi að stríða. Hafi hann nokkrum sinnum legið á sjúkrahúsum af þessum sök­um og sé hann metinn öryrki. Stefnandi kveður M hafa verið mikinn skap­ofsa­mann og hafi hann oft gengið berserksgang á heimilinu. Stefnandi kveður vonir sínar um að M fengi einhverja lækningu á vandamálum sínum hafa runnið út í sandinn og haustið 1992 hafi þau slitið samvistum í nokkrar vikur. Þau hafi tekið upp sambúð að nýju, en allt hafi farið í sama farið aftur. Þessir sambúðarörðugleikar hjónanna hafi bitn­að á öllu fjölskyldulífi, þ.á m. börnunum og greip stefnda, Barnaverndarnefnd Reykjavíkur, til þess úrræðis að setja börnin í fóstur. Stefnandi segist ekki hafa verið sátt við þessa ákvörðun og kvaðst hafa spurt hvort engin önnur leið væri fær, t.d. hvort hún gæti haldið stúlkunum ef hún sliti samvistum við M. Að sögn stefnanda var henni tjáð að þetta væri eina lausnin og hafi henni verið sagt að skrifaði hún ekki sjálf­viljug undir yfirlýsingu um að hún samþykkti rástöfunina, færi hún fram engu að síður. Með yfirlýsingu stefnanda og M dagsettri 17. desember 1992 sam­þykktu þau að dóttir þeirra E færi í fóstur á vegum Barna­vernd­ar­nefnd­ar Reykjavíkur og með yfirlýsingu dagsettri 1. mars 1993 samþykktu þau að stúlk­an færi í fóstur til 16 ára aldurs til hjónanna stefndu A og stefnda B. Fóstursamningur vegna barnsins var undirritaður 2. desember 1993 og kemur fram í honum að um sé að ræða tímabundið fóstur frá 27. janúar 1993 til 1. mars 1993, en varanlegt fóstur frá þeim degi til sjálfræðisaldurs barnsins. F, dóttur stefn­anda og M, var um svipað leyti ráðstafað með sama hætti til hjónanna D [...] og C [...] en stefnandi rekur sambærilegt mál á hendur þeim hér fyrir dómi. Stefnandi segir að tekið hafi verið fram við þau M, þegar umræddar ráðstafanir voru gerðar, að umgengni þeirra við dæturnar yrði tryggð og höfðu þau þá í huga rúma um­gengni, en slíkt hafi verið grundvallarforsenda fyrir samþykki stefnanda. Eftir að stúlk­unum hafði verið ráðstafað í varanlegt fóstur héldu stefnandi og M sambúð sinni áfram, en þau skildu um sumarið 1995. Umgengni stúlknanna við kynforeldra sína hefur frá upphafi verið takmörkuð við tvö skipti á ári í tvær klukkustundir í senn. Stefnandi hóf haustið 1995 sambúð með núverandi eiginmanni sínum, Nog hafa þau eignast tvö börn, O f. [...] 1996 og P, f. [...] 1998. Stefnandi segir hagi sína hafa breyst verulega til hins betra og hafi upp­eldi O gengið vel, en P hafi átt við alvarleg veikindi að stríða allt frá fæð­ingu. Stefnandi og N, eiginmaður hennar, óskuðu í september 1996 skriflega eftir auk­inni umgengni við dætur stefnanda. Stefnda Barnaverndarnefnd kvað upp úrskurð í málinu 1. júlí 1997 og var hann á þá leið að umgengni E við stefn­anda skyldi vera tvisvar á ári í tvær klukkustundir í senn. Fyrri umgengnin fari fram að sumri og sé sameiginleg með F, systur hennar og var stefnanda þá heim­ilt að taka eiginmann sinn með sér. Síðari umgengni fari fram í desember á heim­ili barnsins. Þá skyldi starfsmaður nefndarinnar jafnframt vera viðstaddur þegar um­gengni var rækt. Stefnandi sætti sig ekki við þessa niðurstöðu og skaut úrskurðinum til Barna­vernd­arráðs Íslands. Úrskurðurinn var kveðinn upp 11. desember 1997 og er úr­skurð­ar­orð svohljóðandi: "Ákveðið er að E, hafi um­gengni við kynmóður sína, K, tvisvar sinn­um á ári í tvær klukkustundir í senn. Fyrri umgengni fari fram að sumri í síðustu viku júnímánaðar og verði sameiginleg með eldri alsystur stúlkunnar, F. Móður er heimilt að taka með sér eiginmann sinn, N og son þeirra O í þá umgengni. Síðari umgengni fari fram í fyrstu viku desember að frá­tal­inni umgengninni í desember 1997 sem verður eftir samkomulagi. Umgengnin í desem­ber fari fram á heimili barnsins að viðstöddum starfsmanni nefndarinnar." Stefnandi krefst þess að ofangreindur úrskurður verði úr gildi felldur. Í forsendum úrskurðarins segir svo m.a.: " E hefur verið í fóstri í tæp fimm ár eða síðan hún var á fyrsta ári. Hún býr við góð uppeldisskilyrði, þar sem þörf­um hennar er vel sinnt, hún er tengd fósturforeldrum sínum og hún lítur á þá sem sína raunforeldra. Barnaverndarráð telur mikilvægt að ekki verði haggað við þeim stöð­ugleika sem stúlkan býr við. Ekkert hefur komið fram í málinu sem bendir til þess að hún sé tengd kynmóður sinni og ráðið telur að aukin umgengni myndi ekki þjóna hags­munum stúlkunnar. Umgengni tvisvar sinnum á ári er því talin hæfileg og er kröfu K um rýmri umgengni hafnað með vísan til 1. og 5. mgr. 33. gr., sbr. 33. gr., sbr. 3. mgr. 49. gr. laga um vernd barna og ungmenna nr. 58/1992." Í máli þessu hafa verið lögð fram þau gögn sem lágu til grundvallar þeirri ákvörð­un að ráðstafa dætrum stefnanda í varanlegt fóstur en ekki þykir ástæða til að tíunda þau hér, enda snýst mál þetta ekki um réttmæti þessara ráðstafana. Eftir að stefnandi fór fram á rýmri umgengni við dætur sínar hafa aðstæður hennar hlotið nokkra skoðun. Var það mat starfsmanna fjölskyldudeildar Fél­ags­mála­stofn­unar Reykjavíkur að það þjónaði ekki hagsmunum telpnanna að auka umgengni við kynforeldra frá því sem verið hafði. Í greinargerð Auðar Sigurðardóttur, fél­ags­ráð­gjafa kemur fram að markmið umgengni sé að gera þessar stundir ánægjulegar og að börnin geti átt góðar minningar um þær og mikilvægt sé að aðeins þeir aðilar, sem skip­uðu stóran sess í lífi þeirra áður en þær fóru í fóstur, séu viðstaddir. Í greinargerð Andreu Guðmundsdóttur, félagsráðgjafa og Sólveigar Jónsdóttur, sálfræðings, er lagt til að umgengni E við kynforeldra verð óbreytt frá því sem verið hafði. Á fundi barnaverndarnefndar 11. mars 1997 var ákveðið með hliðsjón af því að stefnda A var þá [...], að fela hlutlausum sér­fræð­ingi rannsókn málsins. Var Sólveig Reynisdóttir, félagsráðgjafi á Akranesi, feng­in til að athuga hagi stúlknanna. Í niðurstöðu hennar kemur fram að mikilvægt sé að barna­verndaryfirvöld úrskurði um umgengni með tilliti til hagsmuna telpnanna og að sá friður og ró, sem skapast hafi í umhverfi þeirra, haldist áfram. Í greinargerðinni er lagt til að umgengni verði tvisvar á ári eins og verið hafði. Þá kemur fram að ósk stefn­anda um að tilfinningatengsl hennar og telpnanna verði styrkt þjóni ekki hags­mun­um þeirra og sé áríðandi að standa vörð um þann stöðugleika og öryggi sem þær búi við. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi vísar til 33. gr. laga nr. 58/1992 og 3. gr. reglugerðar nr. 532/1996 þar sem kveðið sé á um að barn, sem er í fóstri, með eða án samþykkis kynforeldra, eigi rétt á umgengni við þá og aðra sem eru barninu nákomnir. Í athugasemdum sem fylgdu lagafrumvarpinu segi um ákvæði 36. gr. frumvarpsins, 33. gr. laganna, að brýn ástæða hafi verið talin til að lögfesta umgengnisrétt barna í fóstri við kynforeldra sína enda almennt talið að um raunverulegan rétt barnsins sé að ræða ef mögulegt sé að koma honum við þannig að það þjóni hagsmunum þess. Með umgengni sé komið í veg fyrir að klippt sé á samband barns við kynforeldra sína, en þrátt fyrir þá vankanta for­eldra, sem hljóta að hafa leitt til þess að barnið var vistað utan heimilis, geti þetta sam­band verið þroska barnsins afar mikilvægt. Stefnandi vísar til 7. og 9. gr. Barnasáttmála Sameinuðu þjóðanna, en þar sé tekið fram að barn eigi rétt til að þekkja foreldra sína og njóta umönnunar þeirra eftir því sem unnt er. Þá sé tekið fram að aðildarríki skuli virða rétt barns sem skilið hefur verið frá foreldri eða foreldrum sínum til að halda persónulegum tengslum og beinu sam­bandi við þau bæði með reglubundnum hætti, enda sé það ekki andstætt hags­mun­um þess. Að mati stefnanda fullnægir úrskurður Barnaverndarráðs engan veginn þess­um ákvæðum. Stefnandi vísar til 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sem lögfestur hafi verið hér á landi, sbr. lög nr. 62/1994, en greininni sé ætlað að vernda friðhelgi einkalífs og fjöl­skyldu. Sé það mat íslenskra og erlendra fræðimanna að umgengnisréttur njóti verndar þessa ákvæðis. Stefnandi byggir á því að sú ákvörðun að taka barn af heimili reyni óneitanlega mjög á friðhelgi fjölskyldu og virðist sem meðalhófsreglan hafi ekki verið höfð í huga þegar börnum stefnanda var komið fyrir í varanlegt fóstur. Sama regla eigi við um eftir­farandi aðgerðir barnaverndaryfirvalda. Með því að úrskurða umgengni svo knappa sem raun beri vitni hafi stefnda Barnaverndarnefnd gerst brotleg við fram­an­greinda reglu. Þegar stjórnvöld beiti íþyngjandi aðgerðum skuli ekki gengið lengra en nauð­syn krefur. Svo miklar takmarkanir á umgengnisrétti þurfi að styðjast við veiga­mikil rök. Í tilviki stefnanda hafi aldrei verið um að ræða illa meðferð á börnunum, of­beldi, áfengis- eða eiturlyfjaneyslu, heldur hafi stefnanda verið um megn að sinna börn­um sínum vegna veikinda föður og eigin ástands af þeim sökum. Núverandi að­stæður stefnanda séu mjög góðar og hafi hún alltaf tekið leiðsögn mjög vel. Stefnandi bendir á að hér á landi hafi skapast venjur þar sem reglur um umgengni kyn­foreldra hafi verið mjög knappar og virðast byggðar á þeim rökum að börn eigi ekki að upplifa að eiga tvo feður og tvær mæður. Að mati stefnanda sé ekkert sem sanni eða styðji þessi sjónarmið og séu þau ólögmæt, en hins vegar megi af fram­an­greind­um tilvísunum í barnaverndarlög og þjóðréttarsamninga sjá að vilji löggjafans sé skýr í þessum efnum. Virðist því sem ólögmæt sjónarmið hafi ráðið mestu um nið­ur­stöðu stefndu Barnaverndarnefndar í málinu. Ljóst sé að þau sjónarmið sem ráða eigi ferð­inni varðandi umgengni við börn í fóstri séu þau sem best þjóni hagsmunum barnsins. Stefnandi vísar um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 129. gr. og 130. gr. Málsástæður og lagarök stefndu. Að mati stefndu verður að gera skýran greinarmun á tímabundnu fóstri annars vegar og varanlegu fóstri hins vegar þegar fjallað sé um umgengni. Þegar um tíma­bundið fóstur sé að ræða er barni ætlað að hverfa aftur til kynforeldra að tilteknum tíma liðnum. Aðstæður séu aðrar þegar barni sé komið í varanlegt fóstur, en í því hug­taki felist að barnaverndarnefnd feli sérstökum fósturforeldrum fóstur barns og umsjá og haldist það þar til forsjárskyldur falla niður að lögum, sbr. 2. mgr., sbr. 1. mgr. 29. gr. sömu laga. Tilgangur með slíkri ráðstöfun sé að barnið fái gott uppeldi og aðbúnað hjá fósturforeldrum allt til sjálfræðisaldurs. Á fósturheimili skapist ný og gagnkvæm fjöl­skyldutengsl milli barns og fósturforeldra og líti barnið á þá sem eigin foreldra og þar eigi barnið öryggi og athvarf. Sé því ekki talið æskilegt að umgengni barns við kyn­foreldra sé það mikil að hún sé fallin til að grafa undan öryggistilfinningu barnsins og koma róti á tilfinningalíf þess. Því sé talið rétt að takmarka umgengni við kyn­for­eldra við fá skipti árlega. E hafi komið á heimili fósturforeldra sinna að­eins níu mánaða gömul og sé því vart við því að búast að hún eigi sér minningar um bú­setu sína hjá kynforeldrum eða hafi við þau raunveruleg tengsl sem foreldri. Þegar svo ungu barni sé komið í fóstur, sem ætlað sé að vara til sjálfræðisaldurs, sé nauð­syn­legt að gefa barninu svigrúm til að lifa sínu eigin lífi, óháðu kynforeldrunum, og að njóta tilfinningalegs öryggis á heimili sínu. Hafa beri hugfast að mannréttindi barna, óháð réttindum foreldra þeirra, séu lögvarin og þá sé það grundvallarregla í barnarétti að hagsmunir barns skuli ætíð hafðir í fyrirrúmi þegar ákvarðanir varðandi það eru teknar, sbr. 1. gr. barnaverndarlaga. Þegar hagsmunir foreldra og barns vegist á, skuli hags­munir barnsins vega þyngra. Í þessu máli hafi hagsmunir og þarfir stúlkunnar fyrir stöðugt umhverfi og tilfinningaró verið látnir vega þyngra en þarfir og langanir stefn­anda og/eða aðstandenda hennar til að umgangast telpuna oftar en ákveðið hefur verið af barnaverndaryfirvöldum. Stefndu byggja á því að meðalhófsreglunnar hafi verið gætt í hvívetna Í máli stefn­anda hafi verið ljóst að allar tækar stuðningsaðgerðir samkvæmt 21. gr. barna­vernd­arlaga megnuðu ekki að skapa telpunum þau uppeldisskilyrði hjá stefnanda sem for­svaranleg gætu talist og þær áttu lögvarinn rétt til. Hafi því ekki önnur barna­vernd­ar­úrræði en varanlegt fóstur verið tiltæk. Stefndu byggja á því að hinu sama gegni varð­andi eftirfarandi ákvarðanir barnaverndaryfirvalda um tilhögun umgengni telpn­anna við kynforeldra sína. Umgengni tvisvar á ári sé nægileg til þess að viðhalda þekk­ingu barnsins á uppruna sínum og tengslum við kynforeldra. Þarfir og langanir kyn­foreldra til mun rýmri umgengni fari ekki saman við hagsmuni barnsins. Rúm um­gengni við kynforeldra á mótunarárum barns í fóstri sé ekki til þess fallin að skapa barn­inu það tilfinningalega öryggi og stöðugleika sem það þarfnist í uppvexti sínum. Betri aðstæður stefnanda nú breyti engu varðandi ákvarðanir um umgengni, enda séu þessar ákvarðanir ekki byggðar á hæfni eða vanhæfni stefnanda sem móður, hvorki fyrr né nú, heldur á hagsmunum og þörfum dætra hennar fyrir öryggi og ró í uppeldi sínu. Byggja stefndu á því að ákvarðanir barnaverndaryfirvalda hafi í einu og öllu verið lögmætar og það haft í fyrirrúmi hvað þjónaði best þörfum og hagsmunum telp­unnar. Stefndu benda á að venja sé að umgengni barna í fóstri fari fram að starfsmanni barna­verndarnefndar viðstöddum. Slík umgengni sé oft á tíðum þrungin spennu og stund­um beri tilfinningar aðila ofurliði. Þá komi fyrir að kynforeldrar beiti börn sín óhæfi­legum þrýstingi eða leggi fyrir þau óviðeigandi spurningar. Sé því nauðsynlegt að til staðar sé óháður aðili sem jafnframt hafi sérþekkingu og reynslu til að takast á við slíkar aðstæður. Stefndu byggja á því að samkvæmt 5. mgr. 33. gr. barnaverndarlaga eigi undir barna­verndarnefnd að leysa úr málum er lúta að umgengni barns í fóstri við kyn­for­eldri þess. Stefnandi hafi samþykkt tilhögun umgengninnar og engar athugasemdir gert fyrstu árin. Megi ráða af málsatvikum að stefnandi geri sér ekki fyllilega grein fyrir aðstæðum dætra sinna og óski þess að þær verði hluti af hinni nýju fjölskyldu sinni. Það sé ekki tilgangur 33. gr. laganna að barn í varanlegu fóstri kynnist og teng­ist nýjum meðlimum fjölskyldu kynforeldra sinna. Stefndu benda á að það sé ekki hlutverk dómstóla að kveða á um inntak um­gengn­isréttar. Til þess að úrskurður barnaverndarráðs verði felldur úr gildi þurfi að sýna fram á að hann hafi byggst á ólögmætum grunni. Af málinu megi sjá að allar ákvarð­anir barnaverndaryfirvalda hafi verið teknar á faglegum grunni og byggðar á lög­mætum sjónarmiðum á grundvelli barnaverndarlaga. Framburður fyrir dómi. Stefnda A skýrði svo frá fyrir dómi að E hafi enn slæmar fín­hreyf­ingar. Hún sé sérstæð í skapi, lokuð, en sé í kór, fótbolta, stundi leiklist og mynd­list. Stefnda A kvað umgengnina ganga vel og hafi engin vandamál komið upp. Hún kvað E verða glaða þegar kynforeldrar hennar koma, en hún verði óró­leg á eftir. Hún kvaðst mótfallin aukinni umgengni og taldi hún að það myndi trufla E of mikið. Stefndi B skýrði svo frá fyrir dómi að uppeldi E hafi gengið vel, en þurft hafi að sinna henni mikið. Að hans mati gengur umgengnin hnökra­laust fyrir sig og er í föstum skorðum. Hann kvaðst andvígur meiri umgengni og kvað hann E ekki vera eins og hún á að sér í nokkra daga á eftir. Sólveig Ingibjörg Reynisdóttir, félagsmálastjóri á Akranesi, kt. 231154-7449, skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi engin afskipti haft af málinu áður en hún samdi grein­argerð um málefni stefnanda og dætra hennar. Hún kvaðst ekki hafa rætt við stúlk­urnar og aðeins séð eldri stúlkuna og kvaðst hún hafa byggt niðurstöðu sína á við­töl­um við fósturforeldrana. Forsendur og niðurstaða. Samkvæmt 5. mgr. 33. gr. laga nr. 58/1992 barnaverndarlaga á barnaverndarnefnd úr­lausnarvald um umgengni barna í fóstri við kynforeldra sína. Þrátt fyrir þetta eiga dóm­stólar úrskurðarvald um það hvort ákvarðanir barnaverndaryfirvalda hafi verið teknar lögum samkvæmt. Það á hins vegar ekki undir dómstóla að kveða á um inntak um­gengnisréttar. Samkvæmt 33. gr. laganna á barn, sem er í fóstri, með eða án samþykkis kyn­for­eldra, rétt á umgengni við þá og aðra sem eru barninu nákomnir. Er kynforeldrum rétt og skylt að rækja umgengni og samneyti við barn og hlíta nánari skilmálum er að því lúta samkvæmt ákvörðun barnaverndarnefndar. Ef sérstök atvik valda því að mati barna­verndarnefndar að umgengni barns við foreldra sé andstæð hag þess og þörfum, getur nefndin úrskurðað að umgengnisréttar njóti ekki við eða breytt fyrri ákvörðun um umgengnisrétt með úrskurði. Samkvæmt 1. gr. laganna er markmið barnaverndar að tryggja börnum viðunandi uppeldisskilyrði og skal í barnaverndarstarfi jafnan það ráð upp taka sem ætla má að barni sé fyrir bestu. Það er álit dómsins að til þess að ganga megi úr skugga um hvað sé barni fyrir bestu þurfi að liggja fyrir í málinu álit hlutlausra sérfræðinga, t.d. sálfræðinga eða geð­lækna, þar að lútandi. Í máli þessu hafa verið lögð fram ítarleg gögn um hagi kyn­for­eldra stúlkunnar en ekki er að sjá af gögnum málsins að gerður hafi verið reki að því að kanna með viðtölum slíkra sérfræðinga við stúlkuna hvort aukin umgengni væri and­stæð þörfum og hagsmunum hennar. Stúlkan er nú tæplega átta ára gömul og má ætla að hún hafi náð þeim þroska að slík viðtöl skili árangri. Að þessu virtu verður að telja að barnaverndaryfirvöld hafi við málsmeðferðina ekki gætt þeirrar ótvíræðu laga­skyldu að afla þeirra gagna sem nauðsynleg eru til að komast megi að raun um hverjir séu raunverulegir hagsmunir stúlkunnar í máli þessu. Verður úrskurður Barna­vernd­arráðs Íslands því felldur úr gildi. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Úrskurður Barnaverndarráðs Íslands, sem kveðinn var upp 11. desember 1997 í máli stefnanda vegna dóttur hennar, E, kt. [...]92-[...], er felldur úr gildi. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 227/2017
Kærumál Brotaþoli Réttargæslumaður
Felldur var úr gildi úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var kröfu A um að honum yrði skipaður réttargæslumaður.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Þorgeir Ingi Njálsson setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 6. apríl 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. apríl 2017, þar sem brotaþola varskipaður réttargæslumaður. Kæruheimild er í e. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi.Hvorki sóknaraðili né brotaþoli hafa látiðmálið til sín taka fyrir Hæstarétti.Samkvæmt 2. mgr. 41. gr. laga nr. 88/2008er lögreglu skylt eftir ósk brotaþola að tilnefna honum réttargæslumann efrannsókn beinist að broti á XXIII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ogætla má að brotaþoli hafi orðið fyrir verulegu tjóni á líkama eða andleguheilbrigði af völdum brotsins. Jafnframt er það skilyrði fyrir tilnefninguréttargæslumanns að brotaþoli hafi að mati lögreglu þörf fyrir sérstaka aðstoðréttargæslumanns til þess að gæta hagsmuna sinna í málinu. Eftir að mál hefurverið höfðað og skilyrði eru til þess að tilnefna réttargæslumann samkvæmtframansögðu skipar dómari brotaþola réttargæslumann, sbr. 1. mgr. 42. gr. laganr. 88/2008.Héraðsdómari hefur metið það svo aðbrotaþoli hafi ekki orðið fyrir verulegu tjóni á líkama eða andlegu heilbrigðiumrætt sinn, enda sé ætlað brot ákærða talið varða við 217. gr. almennrahegningarlaga. Á þetta mat dómsins hafa ekki verið bornar brigður. Þegar afþeirri ástæðu er ekki fullnægt lagaskilyrðum til skipunar réttargæslumanns.Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erfelldur úr gildi.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6.apríl 2017. Ákærði er ákærður fyrirlíkamsárás og brot í opinberu starfi með því að hafa farið offari og ekki gættlögmætra aðferða er hann hugðist flytja brotaþola fyrir dómara eins og nánar ergerð grein fyrir í ákæru. Við þingfestingu sótti lögmaður brotaþola þing fyrirhans hönd og óskaði eftir skipun sem réttargæslumaður. Varð dómarinn við því ogskipaði lögmanninn réttargæslumann brotaþola. Verjandi ákærða mótmæltiskipuninni og krafðist þess að úrskurðað yrði um hana. Sækjandinn gerði ekkiathugasemdir við að réttargæslumaður yrði skipaður. Í 2. mgr. 41. gr. laga nr.88/2008 eru tilgreind skilyrði fyrir því að brotaþola verði skipaðurréttargæslumaður. Það er skilyrði fyrir skipun að ætla megi að brotaþoli hafi orðiðfyrir verulegu tjóni á líkama eða andlegu heilbrigði af völdum brotsins. Þá erþað skilyrði fyrir tilnefningu réttargæslumanns að brotaþoli hafi þörf fyrirsérstaka aðstoð réttargæslumanns til þess að gæta hagsmuna sinna í málinu. Í ákæru er því ekki haldið framað brotaþoli hafi orðið fyrir verulegu tjóni á líkama eða andlegu heilbrigði,enda er ætlað brot hans talið varða við 217. gr. almennra hegningarlaga.Dómarinn metur hins vegar aðstöðumun brotaþola og ákærða á þann veg aðbrotaþoli hafi þörf fyrir sérstaka aðstoð réttargæslumanns til að gæta hagsmunasinna í málinu. Samkvæmt þessu verður honum skipaður réttargæslumaður eins og íúrskurðarorði segir.Arngrímur Ísberghéraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Úrskurðarorð Stefán Karl Kristjánsson hrl. erskipaður réttargæslumaður brotaþola A.
Mál nr. 288/2006
Kærumál Bráðabirgðasvipting ökuréttar
X, [kt. og heimilisfang], hér eftir nefndur kærði, hefur krafist þess að felld verði úr gildi bráðabirgðaökuleyfissvipting frá 17. maí sl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. maí 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. maí 2006, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að fella úr gildi sviptingu ökuréttar hans til bráðabirgða samkvæmt ákvörðun sóknaraðila 17. maí 2006. Kæruheimild er í 1. mgr. 103. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með síðari breytingum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og framangreind krafa hans tekin til greina. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur véfengt mælingu lögreglunnar á ökuhraða bifhjóls síns í það sinn sem málið greinir. Kveðst hann hafa vitni að því að hann hafi ekki ekið á þeim hraða sem lögregla mældi. Þá hefur hann teflt fram fleiri röksemdum fyrir afstöðu sinni. Við þessar aðstæður verður fallist á með varnaraðila að hann eigi rétt á að varnir hans verði prófaðar fyrir dómi, áður en til þess kemur að hann verði beittur þeim viðurlögum við brotinu sem felast í sviptingu ökuréttar. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og krafa varnaraðila tekin til greina eins og nánar greinir í dómsorði. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Felld er úr gildi ákvörðun sóknaraðila, Lögreglustjórans í Reykjavík, 17. maí 2006, um að varnaraðili, X, skuli sviptur ökurétti til bráðabirgða í þrjá mánuði.
Mál nr. 554/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X yrði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. október 2008. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. október 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæslu­varðhaldi allt til fimmtudagsins 16. október 2008 kl. 16.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðilli hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 30. september 2008. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 169. gr. laga nr. 19/1991. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 709/2009
Fasteign Þinglýsing Samningsveð Veðskuldabréf Viðskeyting
Með eignaskiptayfirlýsingu í desember 2006 var eigninni R, sem áður hafði verið skipt í sjö eignarhluta, nú skipt í átta eignarhluta. Sex þeirra voru auðkenndir með sömu fastanúmerum og í fyrri eignaskiptayfirlýsingu, en þar af höfðu tveir eignarhlutar verið sameinaðir í einn. Þá urðu til tveir nýir eignarhlutar sem fengu ný fastanúmer. Þegar hinni nýju eignaskiptayfirlýsingu var þinglýst voru veðréttindi fyrir skuldarbréfum í eigu V hf., sem áður höfðu hvílt á eldri eignarhlutum, ekki færð yfir á nýju eignarhlutina. Að kröfu V hf. voru þessi mistök síðar leiðrétt og bréfunum einungis þinglýst á nýju eignarhlutina. Á höfðaði mál gegn V hf. og krafðist þess að staðfest yrði með dómi að veðskuldabréfin tækju ekki til hinna nýju eignarhluta og að afmá skyldi þau úr þinglýsingarbókum. Í dómi Hæstaréttar er meðal annars vísað til þess að samkvæmt þeim veðskuldabréfum sem krafa Á ehf. laut að þá hefði verið samið um að trygging V hf., myndi aukast ef veðandlagið yrði endurbætt eða við það aukið. V hf. hefði því haft réttmæta ástæðu til að ætla að hinir nýju eignarhlutar yrðu hluti veðandlagsins, sbr., b. lið 1. mgr. 16. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Var V hf. því sýknað af kröfum Á ehf. í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. desember 2009. Hann krefst þess að „staðfest verði með aðfararhæfum dómi að veðandlag 14 skuldabréfa, að fjárhæð kr. 3.000.000 hvert, taki ekki til eignarhluta með fastanúmer 229-8067 og 229-8153 í fasteigninni Rafstöðvarvegur 1a og að stefnda, sem eiganda skuldabréfanna, verði gert að fá þau afmáð úr þinglýsingabók.“ Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að líta svo á að hann krefjist staðfestingar héraðsdóms. Áfrýjanda var með bréfi Hæstaréttar 25. febrúar 2010 veittur frestur til að ljúka gagnaöflun í málinu. Með vísan til sama lagaákvæðis er kveðinn upp dómur í málinu án munnlegs flutnings. I Í gögnum málsins kemur fram að eignaskiptayfirlýsing var gerð fyrir fasteignina Rafstöðvarveg 1a í Reykjavík 20. ágúst 2002. Í henni kemur fram að landnúmerið er 110748 og að um sé að ræða einn matshluta, 01, sem skipt sé í sjö eignarhluta og fékk hver þeirra sitt fastanúmer í landskrá fasteigna. Í upplýsingum um hvern eignarhluta er meðal annars tilgreind stærð séreignar í matshlutanum og skipting hans þar sem við á og hlutfallstala í matshlutanum og í lóð, en heildarstærð lóðar er tilgreind 4.303 fm. Stefndi og Hönnunar og listamiðstöðin Ártúnsbrekku ehf. gerðu með sér samning 1. september 2004 um ,,fjármögnun á breytingu á geymslu- og lagerhúsnæði að Rafstöðvarvegi 1a“ sem þá var í eigu þessa viðsemjanda stefnda. Í 1. gr. samningsins kemur fram að fyrirhugað sé að fasteignareigandinn ,,endurbyggi og leigi síðan út 7 byggingar auk nýbygging[ar] sem verður undir bílastæðinu.“ Heildarstærð húsnæðisins er sögð verða 1.596,7 fm og nýbyggingar ,,u.þ.b. 800 fermetrar.“ Hin umsamda fjármögnun skyldi felast í kaupum stefnda á veðskuldabréfum tryggðum með 1. veðrétti í fasteigninni samtals að fjárhæð 160.000.000 krónur. Viðauki var gerður við fjármögnunarsamninginn 13. október 2005 en þar skuldbatt stefndi sig til þess að kaupa allt að átta af tíu veðskuldabréfum, sem hvert skyldi vera að fjárhæð 5.000.000 krónur, og áttu að hvíla á 2. veðrétti á fasteigninni. Í málinu liggja ekki fyrir gögn um að gerður hafi verið annar viðauki við fjármögnunarsamninginn. Ljóst er að Hönnunar og listamiðstöðin Ártúnsbrekku ehf. gaf út til handhafa 30. júní 2006 fjórtán veðskuldabréf, hvert að fjárhæð 3.000.000 krónur, sem tryggð voru með 3. veðrétti í fasteigninni með sama hætti og þau veðskuldabréf, sem áður er lýst. Í öllum tilvikum er hið veðsetta tilgreint svo: ,,Rafstöðvarvegur 1a 112 Reykjavík. Matshluti 01. Landnúmer 110748. Fastanúmer: 204-3313, 2258-524, 2258-525, 2258-526, 2258-527, 228-528 og 225-8529“. Virðast tvö síðustu fastanúmerin hafa misritast og eiga að vera 2258-528 og 2258-529, eins og þau eru tilgreind í framangreindri eignaskiptayfirlýsingu. Er ekki um þessi fastanúmer deilt. Þótt ekki hafi verið gerður viðbótarsamningur um kaup á veðskuldabréfum á 3. veðrétti er ljóst af gögnum málsins að útgáfa skuldabréfanna og sala þeirra til stefnda er fjármögnun á kostnaði við þá endurbyggingu og nýsmíði, sem upphaflegur fjármögnunarsamningur tók til. Í tölvupósti fyrirsvarsmanns Hönnunar og listamiðstöðvarinnar Ártúnsbrekku ehf. 24. mars 2006, en hann er einnig fyrirsvarsmaður áfrýjanda, til stefnda segir að öll útgefin veðskuldabréf sem viðbótarfjármögnunin tók til hafi nú verið seld og tryggja þurfi aukið fjármagn til þess að ljúka við verkefnið. Telur hann í bréfinu að nauðsynlegt sé að tryggja 30.000.000 krónur til viðbótar. Um stöðu verkefnisins segir hann meðal annars: ,,Ef tekið er tillit til ófyrirséðra framkvæmda og viðbótarverkefna sem hafa stækkað og aukið verðmæti hússins, þá hefur kostnaðaráætlun varðandi framkvæmdina sjálfa nokkurn veginn staðist. Skv. stöðumati frá 15. þessa mánaðar þá var verkstaðan 88%. Síðan þá hefur þakið verið sett á lagerrýmið (800 fermetrar), veggir einangraðir og mokað að húsinu á tvo vegu. Kostnaður við þessa verkþætti er u.þ.b. 6.000.000 kr. eða nálægt 2% af heildarkostnaði. Það lætur því nærri að verkstaðan sé um 90% og verklok geti verið innan þriggja mánaða.“ Í tölvupósti 19. maí 2006 sem sami fyrirsvarsmaður sendi til eftirlitsmanns stefnda með verkinu og afrit af til stefnda er gerð grein fyrir framvindu verksins og tiltekið að lokið hafi verið við ,,uppslátt síðasta hluta veggja í bakhúsi ... byrjað að slá upp fyrir efri plötunni, þ.e. þakinu í bakhúsið ... Það verður svo járnabundið í næstu viku og steypt öðru hvoru megin við næstu helgi.“ Óumdeilt er að stefndi keypti af Hönnunar og listamiðstöðinni Ártúnsbrekku ehf. 14 skuldabréf, hvert að fjárhæð 3.000.000 krónur, sem tryggð voru með þriðja veðrétti í fasteigninni og voru útgefin 30. júní 2006. Veðskuldabréfunum var þinglýst í byrjun júlí sama ár. Samkvæmt framansögðu voru skuldabréfin keypt til þess að fjármagna síðasta hluta framkvæmda Hönnunar og listamiðstöðvarinnar Ártúnsbrekku ehf. á lóðinni Rafstöðvarvegi 1a. II Ný eignaskiptayfirlýsing var gerð um Rafstöðvarveg 1a 22. desember 2006. Á forsíðu hennar kemur fram að hún taki til matshluta 01 og 02. Með þessari eignaskiptayfirlýsingu er Rafstöðvarvegi 1a skipt í átta eignarhluta. Sex þeirra voru auðkenndir með sömu fastanúmerum og tiltekin höfðu verið í fyrri eignaskiptayfirlýsingunni, en einn af eldri eignarhlutunum leið undir lok og urðu til tveir nýir, sem fengu fastanúmerin 229-8067 og 229-8153. Þegar þessari síðari eignaskiptayfirlýsingu var þinglýst síðast greindan dag voru veðréttindi fyrir áðurnefndum skuldabréfum ekki færð á nýju eignarhlutana. Miðstöðin ehf., eignarhaldsfélag, sem stóð að þessari yfirlýsingu sem eigandi allrar fasteignarinnar, gaf út afsal 10. mars 2007 til áfrýjanda fyrir hinum nýju eignarhlutum og var því þinglýst 17. apríl sama ár. Stefndi krafðist þess 20. apríl 2007 að sýslumaðurinn í Reykjavík leiðrétti mistök, sem gerð hefðu verið við þinglýsingu eignaskiptayfirlýsingarinnar frá 22. desember 2006 með því að veðbönd samkvæmt skuldabréfunum hafi ekki verið færð á nýju eignarhlutana tvo. Sýslumaður varð við þessari kröfu varnaraðila 24. apríl 2007. Sóknaraðili tilkynnti sýslumanni 22. janúar 2008 að hann bæri ákvörðunina undir héraðsdóm og krefðist þess að veðréttindi samkvæmt skuldabréfunum yrðu afmáð af hinum nýjum eignarhlutum nr. 229-8067 og 229-8153 í Rafstöðvarvegi 1a. Kröfu þessari var hafnað í héraðsdómi og með dómi Hæstaréttar í málinu nr. 238/2008 sökum þess að ekki hafi verið leitað úrlausnar dómstóla innan þess frests, sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Áfrýjandi höfðaði í framhaldi af þessu mál þetta og kveður hann veðskuldabréfum, sem þinglýst hafi verið á 1. og 2. veðrétt, hafa verið aflýst, en ágreiningur málsaðila snúist eingöngu um veðskuldabréfin, sem þinglýst var upphaflega á 3. veðrétt. III Nýr eignarhluti með fastanúmeri 229-8067 tilheyrir matshluta 01 en hinn með fastanúmeri 229-8153 tilheyrir nýjum matshluta 02. Fyrri eignarhlutinn 229,4 fm er rými, skráð sem geymsla, og er meðfram öllum austurgafli hússins, viðfestur það og er gengið ofan á þak hans ef farið er út um austurdyr á svonefndum millipalli eldri eignarhlutanna. Seinni eignarhlutinn 771,6 fm er sjálfstæð nýbygging skráð sem geymsla, niðurgrafin, og er undir bifreiðastæðum fyrir framan eldri eignarhlutana. Fallist er á með áfrýjanda, að þótt eldri eignarhlutum hafi fækkað úr sjö í sex frá því sem tilgreint var í fyrri eignaskiptayfirlýsingu hafi fermetrafjöldi séreignar eldri eignarhlutanna, eins og hann var áður tilgreindur, ekki minnkað heldur hafi fækkunin skýrst af því að tveir þeirra voru sameinaðir í einn. Af gögnum málsins er einnig ljóst að Reykjavíkurborg féllst 26. ágúst 2008 á stækkun lóðarinnar Rafstöðvarvegur 1a úr 4.303 fm í 4.950 fm. Miðað við stærð lóðarinnar er síðari eignaskiptayfirlýsingin var gerð er ljóst að hlutdeild eldri eignarhlutanna í lóðinni minnkar verulega, þ.e. úr 100% eða 4.303 fm í 61,76% eða 2.657,5 fm. Nýju eignarhlutarnir 229-8067 og 229-8153 fá 38,24% eða 1.645,4 fm. Þótt tekið væri tillit til þeirrar stækkunar á lóðinni, sem samþykkt var í ágúst 2008, er ljóst að hlutdeild nýju eignarhlutanna í lóðinni 38,24% verður um 1.893 fm. Hlutdeild eldri eignarhluta í lóðinni rýrnar þrátt fyrir stækkun úr 4.303 fm í um 3.057 fm. Að framan eru rakin samskipti stefnda og Hönnunar og listamiðstöðvarinnar Ártúnsbrekku ehf. í aðdraganda þess að stefndi keypti skuldabréf þau, sem gefin höfðu verið út og hvíldu á 3. veðrétti á eignarhlutunum. Af þeim samskiptum er ljóst að stefndi mátti gera ráð fyrir því að samkomulagið um fjármögnunina og tryggingar sem settar voru fyrir endurgreiðslu tækju einnig til bakhússins, sem fékk fastanúmerið 229-8067 og geymslurýmisins undir bifreiðastæðunum, sem fékk fastanúmerið 229-8153. Af framvinduskýrslum Verkfræðistofunnar Hafnar ehf. sem í fjármögnunarsamningi var falið að hafa eftirlit fyrir stefnda með verkinu og framvindu þess kemur fram að við mat á verkstöðu og þar með hvort stefndi skyldi hverju sinni kaupa útgefin veðskuldabréf af Hönnunar og listamiðstöðinni Ártúnsbrekku ehf. kemur skýrlega fram að mat á framvindu tók tillit til framkvæmda við hina nýju eignarhluta. Í veðskuldabréfum þeim sem krafa áfrýjanda lýtur að er svofellt ákvæði: ,,Eignin er veðsett í því ástandi, sem hún nú er í eða síðar kann að verða með öllum endurbótum og viðaukum, svo og lóðarréttindum.“ Veðsali samdi því við veðhafa um að trygging hans myndi aukast ef veðandlagið yrði endurbætt eða við það aukið. Samkvæmt því og með vísan til þess að stefndi hafði réttmæta ástæðu til að ætla að hinir nýju eignarhlutar yrðu hluti veðandlagsins, sbr. og b. lið 1. mgr. 16. gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð, verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Málskostnaður dæmist ekki fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. október 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 21. september sl., er höfðað 25. september 2008. Stefnandi er Ártúnsbrekka ehf., Lágabergi 1, Reykjavík. Stefndi er VBS Fjárfestingarbanki hf., Borgartúni 26, Reykjavík. Dómkröfur Dómkröfur stefnanda í málinu eru þessar: 1. Að staðfest verði með dómi að veðandlag skuldabréfa, sem tryggð eru með veði í fasteignum að Rafstöðvarvegi 1a, nái eingöngu til þeirra eignarhluta sem tilgreindir eru í bréfunum sjálfum, þ.e. eignarhluta með fastanúmer 204-3313, 225-5824, 225-8525, 225-8526, 225-8527, 225-8528, 225-8529, en ekki til eignarhluta með fastanúmer 229-8067 og 229-8153. 2. Að staðfest verði með dómi að afmá skuli úr þinglýsingarbókum framangreind skuldabréf af eignarhlutum með fastanúmer 229-8067 og 229-8153, sem innfærð voru að kröfu stefnda til sýslumannsins í Reykjavík, dags. 20 apríl 2007. 3. Þá er og krafist málskostnaðar að mati dómsins auk 24,5% virðisaukaskatts. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins samkvæmt framlagðri tímaskýrslu lögmanns og beri málskostnaðarfjárhæðin dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 15. degi eftir dómsuppsögu til greiðsludags. Jafnframt er þess krafist að umboðsmaður stefnanda, Kristinn Brynjólfsson, verði dæmdur persónulega til greiðslu kostnaðar vegna tilefnislausrar málssóknar. Með úrskurði héraðsdóms, hinn 1. apríl 2009, var máli þessu vísað frá dómi. Með dómi Hæstaréttar Íslands, 15. maí 2009, var úrskurðurinn að hluta til staðfestur en að öðru leyti var lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Málvextir Hinn 20. ágúst 2002 var gerð eignaskiptayfirlýsing fyrir fasteignina Rafstöðvarveg 1a í Reykjavík, þar sem meðal annars var kveðið á um skiptingu hennar í sjö eignarhluta, sem hver fékk sitt fastanúmer í landskrá fasteigna. Með fjármögnunarsamningi, dags. 1. september 2004, gerðu stefndi og Hönnunar og listamiðstöðin Ártúnsbrekku ehf. með sér samning um fjármögnun á breytingu á geymslu- og lagerhúsnæði að Rafstöðvarvegi 1 a, Reykjavík. Samkvæmt 1.gr. samningsins fyrirhugaði Hönnunar og listamiðstöðin að endurbyggja og leigja síðan út 7 byggingar auk nýbyggingar sem yrði undir bílastæðinu. Heildarstærð hússins var talin vera 1.596,7 fermetrar auk nýbyggingar sem ætlað var að yrði u.þ.b. 800 fermetrar. Í 2. gr. samningsins segir að VBS hafi samþykkt að taka að sér að sjá um fjármögnun á byggingu ofangreindrar byggingar. Eignarhlutarnir voru veðsettir, allir í senn, til tryggingar kröfum samkvæmt 32 skuldabréfum að fjárhæð samtals 160.000.000 króna, sem gefin voru út til handhafa 1. mars 2006 og hvíldu á 1. veðrétti, 10 skuldabréfum að fjárhæð samtals 50.000.000 króna, útgefnum til handhafa 5. október 2005 og áhvílandi á 2. veðrétti, og 14 skuldabréfum að fjárhæð alls 42.000.000 króna, sem gefin voru út til handhafa 30. júní 2006 og hvíldu á 3. veðrétti. Er óumdeilt að stefndi hafi eignast öll þessi skuldabréf, en eftir þinglýsingu þeirra, 22. desember 2006, var gerð ný eignaskiptayfirlýsing fyrir Rafstöðvarveg 1a, sem í þetta sinn var skipt í átta eignarhluta. Sex af þessum eignarhlutum voru auðkenndir með sömu fastanúmerum og tiltekin höfðu verið í fyrri eignaskiptayfirlýsingunni, en einn af eldri eignarhlutunum leið undir lok og til urðu tveir nýir, sem fengu fastanúmer 229-8067 og 229-8153. Þegar þessari síðari eignaskiptayfirlýsingu var þinglýst, 22.desember 2006, voru veðréttindi fyrir áðurnefndum skuldabréfum ekki færð á þessa tvo nýju eignarhluta. Miðstöðin ehf., eignarhaldsfélag, sem stóð að þessari yfirlýsingu, sem eigandi allrar fasteignarinnar, gaf út afsal 10. mars 2007 til stefnanda fyrir eignarhlutunum með fastanúmerum 229-8067 og 229-8153 og var því þinglýst 17. apríl sama ár. Stefndi heldur því fram að honum hafi hvorki verið kunnugt um tilkomu hins nýja skiptasamnings né aflýsingu veðbandanna. Þegar hann hafi orðið þess áskynja hvað hafði gerst hafi hann þegar, eða 20. apríl 2007, krafist þess að sýslumaðurinn í Reykjavík leiðrétti mistök, sem stefndi taldi að gerð hefðu verið við þinglýsingu eignaskiptayfirlýsingarinnar frá 22. desember 2006 með því að veðbönd samkvæmt skuldabréfunum hafi ekki verið færð á nýju eignarhlutana tvo. Sýslumaður varð við þessari kröfu varnaraðila 24. apríl 2007. Stefnandi tilkynnti sýslumanni 22. janúar 2008 að hann bæri þessa ákvörðun undir héraðsdóm og krefðist þess að veðréttindi samkvæmt umræddum skuldabréfum yrðu afmáð af eignarhlutunum nr. 229-8067 og 229-8153 í fasteigninni Rafstöðvarvegi 1a. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 2. apríl 2008, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 9. maí sama ár í máli nr. 238/2008, var þessari kröfu stefnanda hafnað sökum þess að hann hefði ekki leitað úrlausnar dómstóla um hana innan þess frests, sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 3. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Stefnandi hefur nú höfðað mál þetta til viðurkenningar á því að stefnda beri að fá afmáð úr þinglýsingabók veðréttindi samkvæmt skuldabréfunum í eignarhlutunum tveimur. Telur stefnandi að veðréttindi fyrir skuldabréfunum hvíli ranglega, samkvæmt þinglýsingabók, á þessum tilteknu eignarhlutum í fasteigninni. Bendir stefnandi á að byggingarnar sem hér um ræði hafi aldrei verið settar til tryggingar skuldinni, enda sé þeirra hvergi getið í neinum þessara veðskuldabréfa. Bygging þeirra hafi hafist í júlí 2005. Eignarhluti 229-8153 hafi orðið fokheldur í byrjun mars 2006 en eignarhluti 229-8067 í lok maí. Útgáfudagur skuldabréfanna hafi hins vegar verið 5. október 2005, 1. mars 2006 og 30. júní 2006. Á það sé bent að Verðbréfastofan hf. hafi alfarið séð um útfærslu á efni þeirra samninga/skuldabréfa sem um sé deilt í málinu og hafi verið fullkunnugt um framangreindar byggingar og byggingarstig þeirra þegar skuldabréfin voru gefin út. Bréfin á þriðja veðrétti hafi verið gefin út löngu eftir að framkvæmdum lauk. Þótt fjármögnunarsamningur hafi verið gerður við Verðbréfastofuna hf./VBS Fjárfestingabanka hf. vegna endurbóta bygginganna þá sé það ekki svo að þeir einir hafi séð um fjármögnun verkefnisins. Það sé því algjörlega fráleitt að þeir geti tekið sér einhliða veð, í eignum sem ekki hafi verið samið um að stæðu til tryggingar láninu, á kostnað annarra. Því hafi verið haldið fram af stefnda að veðandlaginu hafi verið skipt upp með nýjum eignaskiptasamningi og það hafi því rýrnað. Hið rétta sé að leiðrétting eftir endurbætur hafi átt sér stað og stærð þeirra eignarhluta er veðsettir voru og tilgreindir séu á skuldabréfunum til tryggingar skuldinni, hafi aukist um 151,9 m² að flatarmáli og 348 m³ að rúmmáli. Að auki hafi lóðin verið stækkuð um 650 m² með nýju deiliskipulagi frá því sem hún var við útgáfu bréfanna þar sem önnur nýbyggingin hafi farið út fyrir gildandi lóðarmörk en hin út fyrir byggingarreit. Báðar byggingarnar séu geymslur. Þær séu neðanjarðar og hafi ekki áhrif til skerðingar á bílastæðum eða nýtingar bygginganna á leiðinni sem veðsettar hafi verið til tryggingar skuldinni. Af hálfu stefnda er á það bent að teikningar þær sem fyrir lágu, þegar gengið var til fjármögnunar verkefnisins, hafi einnig gert ráð fyrir nýbyggingunum tveimur, enda hafi verulegur hluti lánveitinganna gengið til þeirra. Hinir nýju matshlutar hafi fyrst og fremst orðið til fyrir það að þeim var skipt út úr öðrum eignarhlutum og þar með þeim eignarhlutum sem stefndi naut veðréttinda í. Einhver lítils háttar breyting á lóð hafi enga þýðingu í þessu sambandi. Stefndi hafi fjármagnað umþrætta fasteignahluta og hafi þeir verið órjúfanlegur hluti veðandlagsins. Við þinglýsingu hins nýja skiptasamnings hefðu öll veð átt að færast yfir á hina nýju eignarhluta. Með einhverjum óútskýrðum hætti virðist forsvarsmanni stefnanda hins vegar hafa tekist að koma í veg fyrir það. Sú gjörð hafi verið leiðrétt þegar þinglýsingarstjóri hafði verið upplýstur um það hvernig málið var vaxið. Málsástæður stefnanda og lagarök Á því er byggt af hálfu stefnanda að félagið Ártúnsbrekka ehf. sé sjálfstæður lögaðili sem aldrei hafi átt nein viðskipti við VBS Fjárfestingabanka hf. Stefnandi hafi eignast umrædda eignarhluta skuldlausa og framangreindum veðskuldum hafi verið þinglýst á eignirnar án hans samþykkis eða vitundar. Eins og fram sé komið hafi ákvörðun þinglýsingarstjóra um að innfæra bréfin verið borin undir héraðsdóm en málinu hafi verið vísað frá dómi án efnislegrar umfjöllunar á þeirri forsendu að það hafi ekki verið höfðað innan þeirra tímamarka sem tilgreind séu í þinglýsingarlögum. Af þessum sökum sé stefnanda nauðugur sá kostur að höfða einkamál á hendur VBS Fjárfestingabanka til að fá rétt sinn viðurkenndan eins og tilgreint sé í dómkröfum en tjón vegna þessa sé nú þegar orðið verulegt þar sem ekki sé hægt að ráðstafa eignunum á meðan umrædd skuldabréf hvíli á þeim. VBS Fjárfestingabanki hf. hafi knúið fram nauðungarsölur og keypt sjálfur þá eignarhluta sem settir hafi verið að veði samkvæmt skuldabréfunum fyrir samtals 291.000.000 króna, en höfuðstóll þeirra með fyrirframgreiddum vöxtum hafi verið 252.000.000 króna. Framangreindar nauðungarsölur hafi annars vegar farið fram hinn 18. apríl 2007 og hins vegar hinn 18. september 2007. Þrátt fyrir þetta hafi engum bréfum verið aflétt. Fyrirsvarsmaður stefnanda hafi sjálfur átt sæti í stjórn Hönnunar- og listamiðstöðvarinnar Ártúnsbrekku ehf. frá upphafi og þekki því vel forsögu málsins. Því sé algjörlega hafnað að eignarhlutarnir hafi á nokkrum tímapunkti verið veðsettir til tryggingar skuldinni enda sé hvergi minnst á byggingarnar í umdeildum skuldabréfum. Krafa stefnda um að innfæra bréfin sé í andstöðu við gerða samninga og því ólögmæt. Ef samið hefði verið um veðsetningu bygginganna, sem deila þessi snúist um, hefði átt að geta þeirra í bréfunum. Í skuldabréfunum séu hins vegar taldir upp þeir eignarhlutar sem veðsettir voru til tryggingar skuldinni og sé því veðrétturinn skýrlega afmarkaður í samræmi við 16. gr. laga um samningsveð, sem og 18. gr. sömu laga um veðsetningu aðgreindra eignarhluta. Leggja beri sérstaka áherslu á að stefndi sé banki og hafi verið einráður um orðalag og efni þeirra skuldabréfa sem um sé deilt í málinu. Honum hafi verið fullkunnugt um framangreindar byggingar sem og byggingarstig þeirra þegar skuldabréfin voru gefin út, en eins og áður hafi komið fram hafi 3. veðréttar bréfin t.a.m. verið gefin út löngu eftir að framkvæmdum lauk. Allan vafa og óskýrleika beri því að túlka stefnda í óhag. Það sé ljóst að þinglýsing framangreindra skuldabréfa, að fjárhæð 252.000.000 króna, inn á viðkomandi eignarhluta, hafi gert það að verkum að ekki sé hægt að ráðstafa þeim með sölu eða leigu með tilheyrandi fjárhagstjóni fyrir stefnanda. Samkvæmt framlögðu verðmati sem unnið hafi verið af Dan Valgarð S. Wiium hdl. og löggiltum fasteignasala, hinn 27. ágúst 2007, hafi söluverð eignarhlutanna, sem hér um ræði, verið talið 123.700.000 krónur. Kröfunni til stuðnings sé vísað í lög um meðferð einkamála nr. 91/1991, lög um samningsveð nr. 75/1997, einkum 16. gr., um afmörkun veðréttar, og 18. gr., um veðsetningu aðgreindra eignarhluta. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt á málskostnað styðst við lög nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi varnaraðila. Málsástæður stefnda og lagarök Sýknukrafa stefnda byggist á 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um aðildarskort, en aðalkrafa um afmáningu þinglýstra veðréttinda hljóti að eiga að beinast að sýslumanninum í Reykjavík. Að auki byggir sýknukrafan á meginreglum fasteigna- og eignaréttar, m.a. meginreglunni um viðskeytingu og smíði og á lögfestu grundvallarhugtaki fasteignaréttar, þ.e. þeirri skilgreiningu fasteignar að hún sé landið ásamt þeim mannvirkjum sem við það hafi verið varanalega skeytt. Það væri andstætt meginreglum íslenskrar réttarskipunar um samningsveð og verndun réttinda fyrir þinglýsingu ef unnt væri, án samráðs við veðhafa, að skipta frá eign umtalsverðum hlutum hennar án þess að þinglýst réttindi og kvaðir fylgi. Annars sé verið að rýra veðandlagið, en það hefði stefndi aldrei fallist á, enda hafi lánsféð að stórum hluta runnið til framkvæmda á fasteigninni. Krafa um persónulega ábyrgð á málskostnaði sé á því byggð að félög í umráðum forsvarsmannsins hafi á haustdögum 2004 fengið lánaðar hundruðir milljóna af stefnda. Ekki ein króna hafi verið endurgreidd þrátt fyrir að mörg ár séu nú frá gjalddaga krafnanna. Stefndi hafi í þess stað mátt sæta því að forsvarsmaðurinn hafi, í nafni hinna ýmsu félaga, reynt að tefja lögmætar efndir með ótal dóms- og ágreiningsmálum, en þau séu líklega nú orðin um 20 talsins ef allt yrði talið. Tilefni allra þessara ágreiningsmála hafi verið, að því er séð verður, það eitt að tefja efndir og baka stefnda enn frekara tjóni en þegar sé orðið. Nægi að vísa í niðurstöður allra viðkomandi mála sem öll hafi gengið stefnda í vil, fyrir stjórnvöldum héraðsdómi og Hæstarétti. Mál sé að linni. Að öðru leyti sé mótmælt öllu sem fram komi í málatilbúnaði stefnanda sem stangist á við það sem sé að finna í greinargerð stefnda og öðrum gögnum málsins. Vísar stefndi m.a. til meginreglna veð-, fasteigna-, eignar- og þinglýsingaréttar sem og til almennra reglna kröfuréttarins. Vísað er til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 16., 25. og 80. gr. laganna en krafan um málskostnað byggist á 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Hinn 2. október 2008 var mál þetta þingfest. Kröfur stefnanda voru þær sömu og að framan greinir en auk þess krafðist stefnandi skaðabóta úr hendi stefnda að fjárhæð 1.237.000 krónur. Að kröfu stefnda var málinu vísað frá dómi með úrskurði héraðsdóms, uppkveðnum 1. apríl 2009. Stefnandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar Íslands. Með dómi Hæstaréttar, uppkveðnum 15. maí 2009, var hinn kærði úrskurður staðfestur að því er varðaði frávísun á skaðabótakröfu stefnanda. Að öðru leyti var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Eins og dómkröfur stefnanda eru fram settar þykir sýnt að úrlausn seinni dómkröfunnar feli í sér úrlausn þeirrar fyrri. Eins og greinir í dómi Hæstaréttar, ber að skilja dómkröfur stefnanda á þann hátt að hann leiti þar aðfararhæfs dóms um skyldu stefnda til fá afmáð úr þinglýsingabók veðréttindi samkvæmt skuldabréfunum í eignarhlutunum tveimur. Stefnandi telji því að veðréttindi fyrir skuldabréfunum hvíli ranglega samkvæmt þinglýsingabók á þessum tilteknu eignarhlutum í fasteigninni. Í ljósi þessa telst kröfum réttilega beint að stefnda í máli þessu. Með fjármögnunarsamningi, dags. 1. september 2004, gerðu stefndi og Hönnunar- og listamiðstöðin Ártúnsbrekku ehf. með sér samning um fjármögnun á breytingu á geymslu- og lagerhúsnæði að Rafstöðvarvegi 1 a, Reykjavík. Samkvæmt 1.gr. samningsins fyrirhugaði Hönnunar og listamiðstöðin að endurbyggja og leigja síðan út 7 byggingar auk nýbyggingar sem yrði undir bílastæðinu. Heildarstærð hússins var talin vera 1.596,7 fermetrar auk nýbyggingar sem ætlað var að yrði u.þ.b. 800 fermetrar. Í 2. gr. samningsins segir að VBS hafi samþykkt að taka að sér að sjá um fjármögnun á byggingu á ofangreindri byggingu. Samkvæmt þeim veðskuldabréfum sem liggja frammi í málinu og voru gefin út af Hönnunar- og listamiðstöðinni Ártúnsbrekku ehf. vegna umræddrar fjármögnunar skyldi veðandlag vera Rafstöðvarvegur 1 a. Matshluti 01. Landnúmer 110748. Fastanúmer 204-3313, 2258-524, 2258-525, 2258-526, 2258-527, 228-528 og 225-8529. Í 5. gr. í veðskuldabréfunum er tekið fram að eignin sé veðsett í því ástandi sem hún er í eða síðar kunni að verða með öllum endurbótum og viðaukum svo og lóðarréttindum. Samkvæmt samningum aðila þykir ljóst að eignin skyldi öll, ásamt endurbótum og viðaukum, standa sem veðandlag fyrir þeim skuldum sem til var stofnað með útgáfu veðskuldabréfanna og stefndi er handhafi að. Með nýjum eignaskiptasamningi var því ekki unnt, án samþykkis stefnda, sem veðhafa, að skilja frá eigninni hluta hennar þannig að veðrétturinn nái ekki eftir sem áður til heildareignarinnar. Rétti stefnda verður ekki haggað þótt mistök, sem nú hafa verið leiðrétt, hafi átt sér stað hjá sýslumannsembættinu varðandi þinglýsingu, eins og áður er getið. Samkvæmt framansögðu ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnanda að greiða stefnda málskostnað sem ákveðst 400.000 krónur. Ekki þykja efni til að dæma fyrirsvarsmann stefnanda persónulega til greiðslu málskostnaðar. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, VBS Fjárfestingabanki hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Ártúnsbrekku ehf. Stefnandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 614/2006
Fasteignakaup Skaðabætur Stefnubirting Kröfugerð Samaðild Frávísun frá Hæstarétti Skriflegur málflutningur
ÁB ehf. gerði tilboð í nánar tilgreinda jörð á Álftanesi sem eigendur hennar, F, Á, A og J samþykktu. Lögmaðurinn V gætti hagsmuna seljenda við söluna. Sá fyrirvari var í tilboðinu að ÁB ehf. bæri innan sjö daga frá samþykki þess að leggja fram staðfestingu um fjármögnun kaupverðs frá viðurkenndri lánastofnun. Það gekk ekki eftir og var jörðin seld ÁL ehf. skömmu síðar en fyrirsvarsmaður þess félags var Þ. ÁB ehf. höfðaði mál á hendur F, Á, A, J, V, Þ og ÁL ehf. og krafðist aðallega ógildingar á nefndum kaupsamningi milli F, Á, A og J annars vegar og ÁL ehf. hins vegar en til vara að öllum stefndu bæri að greiða félaginu nánar tilgreindar skaðabætur. Fyrir Hæstarétti var málinu vísað frá dómi að því er varðaði F, Á og A þar eð áfrýjunarstefna var ekki birt þeim. Þá var talið að ÁB ehf. kæmi ekki ógildingarkröfunni að fyrir Hæstarétti þar sem lögmaður félagsins í héraði hefði fallið frá henni þar fyrir dómi og var henni vísað frá réttinum. Skaðabótakrafa ÁB ehf. var því ein til úrlausnar fyrir Hæstarétti og var hægt að fella dóm á hana að því er varðaði þau stefndu sem eftir stóðu; J, V, Þ og ÁL ehf. Óumdeilt var í málinu að fyrirsvarsmaður ÁB ehf. hefði afhent yfirlýsingu frá KB banka hf. innan sjö daga frá samþykki tilboðs félagsins í hina umþrættu jörð. Hins vegar var talið að sú yfirlýsing hefði í engu fullnægt þeim áskilnaði um staðfestingu á fjármögnun sem hið samþykkta tilboð fól í sér. Af þeirri ástæðu féll sá samningur sem þá var kominn á sjálfkrafa úr gildi og seljendum að fullu heimilt að ráðstafa jörðinni til annars kaupanda. Átti ÁB ehf. því ekki rétt til bóta úr hendi seljenda á þeim grundvelli að brotið hefði verið gegn samningsbundnum réttindum félagsins. Þá var á engan hátt séð að lögmaðurinn V hefði með aðkomu sinni bakað sér bótaábyrgð gagnvart ÁB ehf. og heldur engin atvik fyrir hendi sem leitt gætu til bótaréttar félagsins á hendur Þ og ÁL ehf. Sýknudómur héraðsdóms var því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 15. september 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 1. nóvember 2006 og var áfrýjað öðru sinni með stefnu, sem barst réttinum 29. sama mánaðar og gefin var út 6. desember 2006 að undangengnum fresti samkvæmt 3. mgr. 155. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Áfrýjandi krefst þess aðallega að stefndu verði gert að þola ógildingu á kaupsamningi 21. febrúar 2005 milli stefndu Friðriks Ingva Jóhannssonar, Ásthildar Jónsdóttur, Önnu Þorbjargar Jónsdóttur og Jóhönnu Jónsdóttur annars vegar og stefnda Álftabyggðar ehf. hins vegar um nánar tiltekna spildu úr landi Sviðsholts I á Álftanesi, að „viðurkenndur verði réttur stefnanda til spildunnar“ og að stefndu verði gert að fá kaupsamninginn afmáðan úr þinglýsingabók. Til vara krefst áfrýjandi að stefndu verði gert að greiða sér 72.700.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. febrúar 2005 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu Friðrik Ingvi Jóhannsson, Ásthildur Jónsdóttir og Anna Þorbjörg Jónsdóttir hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Stefndu Jóhanna Jónsdóttir og Valgeir Kristinsson krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndu Þórarinn Arnar Sævarsson og Álftabyggð ehf. krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta var skriflega flutt fyrir Hæstarétti. Áfrýjunarstefna í málinu var birt 9. janúar 2007 fyrir lögmanni stefndu Þórarins Arnars og Álftabyggðar ehf. og einnig sama dag fyrir stefnda Valgeiri Kristinssyni hæstaréttarlögmanni, sem undirritaði svofellda áritun á stefnuna: „Stefndu Valgeir Kristinsson og Jóhanna Jónsdóttir hafa falið mér að taka til varna í málinu, samrit stefnu móttekið.“ Ljóst er af þessari áritun að stefndi Valgeir tók ekki við birtingu áfrýjunarstefnunnar fyrir stefndu Friðrik Ingva, Ásthildi eða Önnu Þorbjörgu, þótt hann hafi farið með málið af þeirra hálfu í héraði. Vegna þessa og með því að stefnan var ekki á annan hátt birt fyrir þessum aðilum verður málinu vísað af sjálfsdáðum frá Hæstarétti að því er þau varðar. Í héraðsdómsstefnu hafði áfrýjandi uppi sömu kröfur og hann gerir nú fyrir Hæstarétti auk þess sem hann krafðist að stefndu Friðriki Ingva, Ásthildi, Önnu Þorbjörgu og Jóhönnu yrði gert að undirrita kaupsamning við sig um áðurnefnda spildu úr landi Sviðsholts I á Álftanesi. Jafnframt var í aðalkröfu leitað dóms um skyldu stefndu til að greiða áfrýjanda skaðabætur að fjárhæð 7.700.000 krónur, en til vara var þess krafist að þeim yrði gert að greiða 65.000.000 krónur í bætur. Í þinghaldi 20. mars 2006 lýsti lögmaður, sem þá fór með málið fyrir áfrýjanda, yfir því að fallið væri frá öðrum þáttum aðalkröfu hans en um skaðabætur, svo og að þeim þætti væri nú bætt við upphaflega varakröfu hans og þannig krafist bóta úr hendi stefndu að fjárhæð samtals 72.700.000 krónur. Stefndu lýstu sig samþykk því að þessi breyting á kröfugerð áfrýjanda kæmist að í málinu og var dómur felldur á hana í þeirri mynd. Eftir þessa ráðstöfun sakarefnisins getur áfrýjandi ekki aukið við kröfur sínar á nýjan leik. Verður aðalkröfu hans því vísað í heild frá Hæstarétti. Samkvæmt framansögðu stendur eftir til úrlausnar fyrir Hæstarétti krafa áfrýjanda um greiðslu skaðabóta að fjárhæð 72.700.000 krónur ásamt vöxtum og málskostnaði. Áfrýjanda er engin nauðsyn samkvæmt 18. gr. laga nr. 91/1991 á að beina þeirri kröfu að öllum stefndu sem samaðilum. Af þessum sökum er unnt að fella dóm á varakröfu áfrýjanda þótt málinu sé vísað frá Hæstarétti að því er varðar stefndu Friðrik Ingva, Ásthildi og Önnu Þorbjörgu. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Kröfum áfrýjanda, Álftaborga ehf., á hendur stefndu Friðriki Ingva Jóhannssyni, Ásthildi Jónsdóttur og Önnu Þorbjörgu Jónsdóttur, er vísað frá Hæstarétti. Aðalkröfu áfrýjanda er vísað frá Hæstarétti. Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi greiði stefndu Jóhönnu Jónsdóttur, Valgeiri Kristinssyni, Þórarni Arnari Sævarssyni og Álftabyggð ehf. hverjum fyrir sig 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Að öðru leyti fellur málskostnaður fyrir Hæstarétti niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 16. júní 2006. Mál þetta höfðaði stefnandi, Álftaborgir ehf., Vogaseli 1 í Reykjavík, með stefnu útgefinni 20. júní 2005 á hendur stefndu, Friðriki Ingva Jóhannssyni og Jóhönnu Jónsdóttur, Sviðholti, Bessastaðhreppi, Önnu Þorbjörgu Jónsdóttur, Lindarsmára 95 í Kópavogi, Ásthildi Jónsdóttur, Vogatungu 31 í Kópavogi, Valgeiri Kristinssyni, Miðvangi 123 í Hafnarfirði, og Þórarni Arnari Sævarssyni, Rafstöðvarvegi 25 í Reykjavík, persónulega og fyrir hönd Álftabyggðar ehf. Var málið þingfest 29. sama mánaðar. Stefnandi gerir nú þá kröfu að stefndu verði gert að greiða honum 72.700.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. febrúar 2005 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I. Hinn 24. nóvember 2004 gerði stefnandi kauptilboð í hluta jarðarinnar Sviðholts á Álftanesi, sem þá var í eigu stefndu Friðriks Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjargar og Ásthildar. Um afmörkun þess lands sem tilboðið tók til sagði svo í því: „Spildan afmarkast af deiliskipulögðu svæði samkvæmt yfirlitsmynd en þegar er gert ráð fyrir 34 sérbýlum á landinu og þar af er ráðgert að ca. 30 sérbýli verði reist á hinu selda landi. Það athugast sérstaklega að ytri mörk hins selda að norðvestan- og vestanverðu og að sunnanverðu miðast við lóðarmörk og við götumörk gegnt Bakkavegi. Á austurmörkum skal miðað við lóðarmörk og landamerki Sviðholts eftir því sem við á.“ Þá var tekið fram í tilboðinu að nákvæm stærð landsins lægi ekki fyrir, en að fyrir gerð kaupsamnings, ef af honum yrði, skyldi hið selda land „nánar og nákvæmar skilgreint“. Kaupverð skyldi vera 80.000.000 krónur. Í niðurlagi tilboðsins sagði svo: „Með fyrirvara um fjármögnun sem verði staðfest af viðurkenndri lánastofnun, innan 7 daga frá samþykki kauptilboðs.“ Aðilar eru sammála um að tilboð þetta hafi stefndu samþykkt fyrir lok samþykkisfrests, sem var kl. 12 á hádegi þriðjudaginn 30. nóvember 2004. Af hálfu stefndu er því haldið fram að framangreindur fyrirvari hafi verið settur inn í tilboðið að tilstuðlan þeirra, enda hafi verið brýnt fyrir þau að fá það staðfest innan tiltölulega skamms tíma að stefnandi gæti staðið við tilboð sitt. Reyndin hafi síðan orðið sú að stefnandi hafi ekki sýnt fram á það innan greindra tímamarka að fjármagn til kaupa á spildunni væri tryggt. Hafa stefndu því litið svo á að þau væru laus undan þeim samningi sínum við stefnanda sem komst á við samþykki tilboðsins. Fór svo að stefndu seldu stefnda Álftabyggð ehf. spilduna og var kaupsamningur á milli þeirra um hana undirritaður 21. febrúar 2005. Stefnandi hefur ekki fallist á það að stefndu hafi verið þetta heimilt og telur að þau séu bundin af því tilboði félagsins sem þau samþykktu á sínum tíma. Gerði félagið upphaflega þá kröfu í málinu að stefndu Friðriki Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjörgu, Ásthildi og Álftabyggð ehf. yrði annars vegar gert að þola ógildingu á kaupsamningnum frá 21. febrúar 2005 og hins vegar gert skylt að hlutast til um aflýsingu hans úr fasteignabók. Þá var þess jafnframt krafist að viðurkenndur yrði réttur stefnanda til spildunnar og að stefndu Friðriki Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjörgu og Ásthildi yrði með dómi gert að gera við stefnanda kaupsamning um hana gegn greiðslu umsamins kaupverðs. Loks var þess krafist að stefndu yrði gert að greiða stefnanda 7.700.000 krónur í skaðabætur. Til vara var þess krafist að öllum stefndu yrði gert að greiða stefnanda 65.000.000 krónur í skaðbætur. Tók sú krafa þannig sérstaklega til stefnda Valgeirs, sem verið hefur lögmaður stefndu Friðriks Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjargar og Ásthildar og kom fram fyrir þeirra hönd gagnvart stefnanda þegar félagið gerði kauptilboð sitt, og stefnda Þórarins Arnars, en hann er fyrirsvarsmaður stefnda Álftabyggðar ehf. Í þinghaldi í málinu 20. mars sl. breytti stefnandi kröfugerð sinni í það horf sem að áður greinir, það er að stefndu verði auk málskostnaðar gert að greiða honum 72.700.000 krónur, sem er samtala fjárkröfu samkvæmt upphaflegri aðalkröfu og þeirrar kröfu um skaðabætur sem hann gerði til vara. Samþykktu stefndu að breytt kröfugerð stefnanda samkvæmt framansögðu fengi komist að og féllu samhliða því frá kröfu sem gerð hafði verið um frávísun málsins. II. Í stefnu er tekið fram að tilboð sitt í hluta jarðarinnar Sviðholts hafi stefnandi gert á skrifstofu stefnda Valgeirs, en hann hafi haft sölu eignarinnar með höndum fyrir hönd stefndu Friðriks Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjargar og Ásthildar. Tilboðið hafi stefnandi gert með fyrirvara um fjármögnun, svo sem áður er lýst. Með tilboðinu hafi stefnandi skuldbundið sig til að greiða kaupverðið, 80.000.000 krónur, við gerð kaupsamnings eigi síðar en 14. desember 2004. Annan desember hafi stefnandi fengið samþykkt tilboð í hendur. Næstu daga þar á eftir hafi af hálfu stefnanda verið ráðist í að útvega fjármagn til kaupanna og framkvæmda sem stefnandi fyrirhugaði að ráðast í á hinu keyptu landi. Hafi bæði innlendar og erlendar fjármögnunarleiðir verið kannaðar í þessu sambandi. Aðallega hafi af hálfu stefnanda verið leitað eftir samstarfsaðilum sem væru reiðubúnir að ráðast með honum í byggingarframkvæmdir á þessum stað. Hafi orðið úr að fyrirsvarsmaður stefnanda gekk á fund stefnda Þórarins Arnars í þeim tilgangi. Þá hafi stefnandi leitað eftir fyrirgreiðslu hjá KB-banka 3. desember og hafi bankinn verið reiðubúinn að staðfesta lánsumsókn hans og gefið út um það yfirlýsingu 7. sama mánaðar, sem þann sama dag hafi verið afhent á starfsstöð stefnda Valgeirs. Engar athugasemdir hafi verið gerðar vegna þessarar yfirlýsingar af hálfu stefndu Valgeirs og Friðriks Ingva, né hafi greiðslugeta stefnanda verið dregin í efa. Hafi aðilar verið reglulega í sambandi vegna kaupanna á tímabilinu 7. til 14. desember. Hinn 13. sama mánaðar hafi stefnanda hins vegar orðið það ljóst að seljendur væru ekki búnir að taka eignina út, það er afmarka legu spildunnar með þeim hætti sem kauptilboð gerði ráð fyrir, og búa til stofskjal fyrir hana. Hafi fyrirsvarsmaður stefnanda gert athugasemdir við þetta og óskað eftir því að í þetta verk yrði gengið. Af því hafi þó ekki orðið. Hafi af hálfu stefnanda verið haft samband við stefnda Valgeir 17. desember og hann þá upplýst að öðru tilboði í landið hefði verið tekið. Þennan sama dag og að fengnum þessum upplýsingum hafi með símskeyti verið skorað á seljendur að ganga til kaupsamningsgerðar við stefnanda. Jafnframt hafi stefnandi áskilið sér rétt til að höfða mál á hendur seljendum þar sem gerð yrði krafa um að þeim yrði gert að efna það tilboð í landið sem stefnandi gerð þeim, auk þess sem bóta yrði krafist. Þá hafi verið send kæra til lögreglustjórans í Reykjavík vegna aðkomu stefnda Þórarins Arnars að því nýja tilboði í landið sem seljendur höfðu þá samþykkt. Hinn 20. desember hafi stefndu svarað framangreindu símskeyti stefnanda og þar borið því við að tilboð stefnanda hafi fallið sjálfkrafa niður vegna 7 daga fyrirvarans sem þar var settur, óformlegri beiðni stefnanda um að fresturinn yrði framlengdur hafi verið hafnað og ekki hafi verið búið að inna kaupverðið af hendi 14. desember 2004. Þessum skilningi stefndu hafi stefnandi mótmælt með símskeyti þennan sama dag. Aðilar hafi síðan fundað á skrifstofu stefnda Valgeirs 22. desember, en ekki kemur fram í stefnu hvað þá hafi verið rætt um að öðru leyti en því að ósk stefnanda um að fá að sjá hið nýja tilboð í landið hafi verið hafnað. Það er meginmálsástæða stefnanda að stefndu Friðrik Ingvi, Jóhanna, Anna Þorbjörg og Ásthildur hafi, þá er þau seldu stefnda Álftabyggð ehf. þá landspildu sem um ræðir í málinu, enn verið bundinn við það kauptilboð stefnanda í spilduna sem þau samþykktu 30. nóvember 2004. Þegar stefndu samþykktu tilboð stefnanda hafi verið kominn á bindandi samningur á milli aðila um kaup stefnanda á spildunni gegn tilgreindu kaupverði. Samningur þessi hafi um tilboð og samþykki þess í einu og öllu uppfyllt skilyrði samningalaga nr. 7/1936 og því hafi verið um gildan samning að ræða sem stefndu hafi vanefnt. Á því er byggt af hálfu stefnanda að engar athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu viðsemjenda hans eða umboðsmanns þeirra, stefnda Valgeirs, við efni þeirrar yfirlýsingar KB-banka 7. desember 2004 sem áður er getið, né hafi greiðslugeta stefnanda verið dregin í efa af þessum aðilum. Hafi aðilar verið reglulega í sambandi vegna kaupanna á tímabilinu 7. til 14. desember 2004. Verði hins vegar litið svo á að yfirlýsingin hafi ekki verið í samræmi við áskilnað í kauptilboði heldur stefnandi því fram að athugasemdarlaus samskipti stefnanda og umboðsmanns seljenda á framangreindu tímabili jafngildi viðurkenningu á því að fyrirvarinn hafi verið uppfylltur. Þegar hér var komið sögu hafi stefnandi litið svo á að fyrirvarinn, sem settur hafi verið inn í kauptilboðið að hans ósk, væri fallinn niður, enda hafi fjöldi aðila þá verið búinn að sýna áhuga á því að koma að kaupum á landinu og uppbyggingu á því. Til kaupsamningsgerðar hafi hins vegar aldrei verið boðað, en á því beri stefndu fulla ábyrgð. Fallist dómurinn ekki á þessi sjónarmið fyrir því að umræddur fyrirvari hafi ekki staðið því í vegi að gengið yrði til kaupsamningsgerðar heldur stefnandi því fram að fyrirvarinn hafi verið settur af honum sjálfum og verið ætlað að tryggja hagsmuni hans. Þegar ljóst hafi verið orðið að hann gæti staðið við tilboð sitt hafi hann ekki lengur þurft að bera fyrirvarann fyrir sig. Afhending stefnanda á yfirlýsingu KB-banka 7. desember 2004 hafi þannig jafngilt viðurkenningu hans á því að hann hefði fallið frá fyrirvaranum. Stefnandi heldur því fram að enda þótt hann hafi ekki staðið stefndu skil á kaupverði spildunnar samkvæmt samningi þeirra breyti það engu um skuldbindingargildi hans gagnvart stefndu. Þannig hafi aldrei reynt á greiðslugetu stefnanda, enda hafi hann aldrei verið boðaður til kaupsamningsgerðar og þar með ekki gefinn kostur á að greiða kaupverðið. Samningur um kaup á fasteign sé gagnkvæmur samningur þar sem báðir eigi að standa skil á greiðslu og það sé meginregla að skyldu sinni til greiðslu beri báðum aðilum að fullnægja samtímis. Tilgangur reglunnar sé meðal annars sá að veita báðum aðilum visst öryggi og draga úr áhættu þeirra. Heldur stefnandi því fram að boðun til kaupsamningsgerðar hafi verið frumforsenda þess að hann gæti innt umsamda greiðslu af hendi. Hefði samningurinn þá verið undirritaður og stefnandi innt sína greiðslu af hendi. Fullyrðir stefnanda að efndir hefðu ekki strandað á honum. Stefnandi hafi gert allt sem í hans valdi stóð til að efna sinn hluta þess samnings sem tókst á milli aðila, en formleg kaupsamningsgerð og þar með afhending greiðslunnar hafi strandað á seljendum, en þau beri sönnunarbyrði fyrir því að það að kaupsamningur var ekki gerður megi rekja til ástæðna er varði stefnanda. Breyti í þessu sambandi engu þótt þau hafi falið lögmanni sínum að annast málið fyrir sína hönd. Samkvæmt stefnu er ljóst að skaðabótakröfu að fjárhæð 7.700.000 krónur, sem var eina fjárkrafan sem sett var fram í upphaflegri aðalkröfu, er þar beint eingöngu að viðsemjendum stefnanda samkvæmt tilboðinu frá 24. nóvember 2004, það er stefndu Friðriki Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjörgu og Ásthildi. Er hún reist á 1. og 4. mgr. 34. gr., sbr. 30. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Fjárhæð kröfunnar miðast við það beina tjón sem stefnandi telur sig hafa orðið fyrir vegna vanefnda stefndu. Þrátt fyrir þetta er endanlegri kröfu stefnanda um bætur, sem nemur svo sem áður greinir 72.700.000 krónum, nú beint að öllum stefndu. Hefur hin breytta kröfugerð stefnanda ekki verið skýrð að þessu leyti. Kröfu sína um skaðabætur úr hendi stefndu að fjárhæð 65.000.000 krónur segir stefnanda vera skaðabótakröfu „vegna þess tjóns sem stefnandi [hafi orðið] fyrir vegna vanefnda, mistaka og gáleysis stefndu in solidum“, eins og segir í stefnu. Er bótafjárhæðin mismunur kaupverðs samkvæmt tilboði stefnanda í umrædda landspildu og þess verðs sem stefndi Þórarinn Arnar hafi verið reiðubúinn til að inna af hendi fyrir hana samkvæmt kauptilboði til stefnanda 13. desember 2004. Gagnvart stefndu Friðriki Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjörgu og Ásthildi er krafa þessi á því byggð að þar sem þau hafi vanefnt gildan samning við stefnanda beri þeim að bæta honum tjón sem hann hafi af þessum sökum orðið fyrir. Mismun á söluverði samkvæmt þessum tveimur tilboðum megi að hluta til rekja til hækkandi fasteignaverðs á höfuðborgarsvæðinu á þeim tíma sem hér um ræðir. Þá megi gera ráð fyrir því að hugmyndir stefnanda um nýtingu landsins og útreikninga í því sambandi, sem stefndi Þórarinn Arnar hafi fengið að kynna sér þá er stefnandi leitaði til hans, hafi vakið áhuga Þórarins Arnars og leitt til þess að hann hafi fyrir hönd Álftabyggðar ehf. talið raunhæft að gera umtalsvert hærra tilboð í landið en fyrirliggjandi tilboð stefnanda fól í sér. Þar sem stefnandi hafi verið tregur til að ganga til samninga við stefnda Þórarinn Arnar, eða réttara sagt félög á hans vegum, um kaup á umræddri landspildu í kjölfar þess að stefndu Friðrik Ingvi, Jóhanna, Anna Þorbjörg og Ásthildur höfðu samþykkt tilboð félagsins í hana, hafi stefndi sjálfur ákveðið að gera þeim tilboð í spilduna fyrir hönd stefnda Álftabyggðar ehf. Sé þetta stórlega ámælisvert þar sem stefnandi hafi leitað til hans sem fasteignasala. Með þessu hafi stefndu Álftabyggð ehf. og Þórarinn Arnar sem fyrirsvarsmaður félagsins brotið gegn lögum nr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Er framangreindri bótakröfu beint að þessum stefndu á þessum grunni. Um bótaábyrgð stefnda Valgeirs er hvað þessa kröfu vísað í stefnu til laga nr. 77/1998 um lögmenn auk laga nr. 99/2004. Þá er þar einnig til stuðnings þeirri kröfu um skaðabætur sem hér er til umfjöllunar vísað í stefnu til „almennra reglna samninga-, fjármuna- og kröfuréttar. III. Í greinargerð stefndu Friðriks Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjargar, Ásthildar og Valgeirs er því lýst að upphaf þessa máls megi rekja til þess að stefndi Valgeir hafi fyrir hönd eigenda umræddrar spildu haft samband af fyrra bragði við fyrirsvarsmann stefnanda, Ástþór Magnússon, og vakið athygli hans á Sviðholtslandinu. Hafi þetta að líkindum verið 18. nóvember 2004. Hafi stefnandi gert kauptilboð í spilduna á lögmannsstofu Valgeirs að Hamraborg 5 í Kópavogi 24. sama mánaðar. Hafi Valgeir samið kauptilboðið og hagað gerð þess í samræmi við þá skilmála sem stefnandi bauð. Inn í kauptilboðið hafi verið sett dagsetning væntanlegs kaupsamnings, það er 14. desember 2004. Þá hafi verið lögð sérstök áhersla á þá kröfu seljenda að fjármögnun yrði hnökralaus og örugg. Hafi því verið tekið fram í tilboðinu að stefnandi yrði að sanna með bankaábyrgð eða yfirlýsingu viðurkenndrar bankastofnunar að hann gæti efnt samninginn fyrir sitt leyti og honum settur frestur í þessu skyni til 7. desember 2004. Ástþór hafi sagt að á því yrðu engin vandkvæði, hann hefði þegar unnið að þessum þætti eina viku áður en hann gerði kauptilboðið, hann hefði sambönd í Noregi og á Englandi og ef um allt þryti færi hann í sinn eigin banka, KB-banka. Hann hafi þó í fyrstu óskað eftir lengri fresti til að afla staðfestingarinnar, en að lokum fallist á eina viku eða til 7. desember 2004. Hafi honum rækilega verið gerð grein fyrir því að fresturinn væri úrslitaatriði um gildi kauptilboðsins, ef þetta brygðist félli tilboðið niður þá þegar. Hafi Ástþór sýnt þessu fullan skilning, enda búi hann yfir mikilli reynslu í viðskiptum. Stefnandi hafi fengið í hendur loftmynd af svæðinu og spildunni með inndregnum línum með lóðum og vegum á svæðinu. Óvissa hafi verið um markalínu á einu stað. Um minni háttar atriði hafi verið að ræða og það hafi engu breytt við tilboðsgerð. Vegna þessa hafi verið sett í kauptilboðið ákvæði þess efnis að nákvæm stærð landsins lægi ekki fyrir. Hafi verið talið að í mesta lagi gæti skeikað 100 m². Í greinargerðinni er því haldið fram að 7. desember 2004 hafi Ástþór Magnússon komið á skrifstofu stefnda, Valgeirs, en samkvæmt framansögðu hafi honum þá í síðasta lagi borið að afhenda staðfestingu viðurkenndrar lánastofnunar um fjármögnun. Hann hafi ekki haft slíka staðfestingu meðferðis. Hins vegar hafi hann afhent áðurgreinda yfirlýsingu, sem undirrituð var af útibússtjóra í aðalútibúi KB-banka. Ástþóri hafi verið það alveg ljóst að honum bæri í síðasta lagi þennan dag að leggja fram staðfestingu á því að fjármögnun vegna kaupa stefnanda á umræddri spildu væri í höfn. Hann hafi skilið ákvæðið um fyrirvarann á þennan veg enda komið á lokadegi frestsins til lögmanns stefndu til að uppfylla skuldbindingar kaupanda samkvæmt tilboðinu og leggja fram bankastaðfestinguna. Hafi hann í fyrstu haldið því fram að yfirlýsing KB-banka jafngilti því að bankinn væri að lofa því að hann myndi fjármagna kaupin. Honum hafi þá kurteislega og ákveðið verið bent á að hann hefði átt að koma í síðasta lagi þennan dag með fullgilda skriflega bankaábyrgð og að framlögð yfirlýsing uppfyllti ekki með nokkrum hætti kvöðina sem lögð væri á kaupanda samkvæmt tilboðinu. Hefðu stefndi Valgeir og Ástþór deilt um það hvernig bæri að skilja yfirlýsinguna. Hafi Ástþór neitaði því algerlega í fyrstu að þetta væri annað en það sem beðið hefði verið um og sagt að í efni yfirlýsingarinnar fælist að bankinn væri að ábyrgjast það að umsamið kaupverð yrði greitt 14. desember 2004. Eftir stutt skoðanaskipti hafi Ástþór viðurkennt að yfirlýsingin uppfyllti ekki þær kröfur sem gerðar voru samkvæmt tilboðinu. Hins vegar hafi hann talið að bankinn myndi lána fjármagn til kaupanna en að hann gæti ekki fengið það staðfest með öðrum hætti. Þá hafi hann ekki getað svarað því hvenær hann myndi hafa þessa fjármuni undir höndum. Það tæki sinn tíma, svo væru að koma jól og réttast væri að fresta þessu öllu fram í janúar. Þar með hafi þessum fundi lokið. Ástþóri hafi hins vegar verið það fullljóst að tilboð stefnanda hafi ekki verið efnt og það væri fallið niður. Stefnanda hafi í kjölfar þessa verið bent á að ef ætlun félagsins væri að eignast umrædda spildu yrði það að gera nýtt kauptilboð, útvega strax fyrirvaralausa yfirlýsingu banka um fjármögnun kaupverðs og að það yrði greitt 14. desember 2004. Það væri síðan undir seljendum komið hvort þeir vildu eiga viðskipti við stefnanda. Ástþór hafi eftir þetta farið heim til stefnda Friðriks Ingva og beðið hann um lengri frest til að leggja fram bankaábyrgð. Hann hafi einnig óskaði hann eftir að kaupsamningsdegi yrði frestað fram í miðjan janúar 2005. Þessum óskum hans hafi verið hafnað og honum tjáð að kauptilboð stefnanda væri fallið úr gildi. Stefnandi hafi síðan engin samskipti átt við stefndu fyrr en búið var selja öðrum landið. Hann hafi ekki látið á sér skilja að hann teldi sig eiga rétt til að kaupa landið og ekki gefið til kynna með einum eða öðrum hætti að hann vildi eða ætlaði sér að efna kaupsamning 14. desember 2004. Í þessu sambandi sé tekið fram að réttur til að veðsetja landið vegna kaupanna hafi ekki verið fyrir hendi. Vegna framangreindra vanefnda af hálfu stefnanda hafi ekki komið til þess að boðað yrði til fundar til að ganga frá kaupsamningi. Við hafi tekið samningaviðræður við aðra aðila og landið hafi nú verið selt stefnda Álftabyggð ehf. Stefndu mótmæla sérstaklega ummælum í stefnu þess efnis að aldrei hafi verið gerðar athugasemdir af þeirra hálfu við yfirlýsingu KB-banka og að stefndu hafi ekki dregið í efa greiðslugetu stefnanda. Þá sé því einnig ranglega haldið fram í stefnu að aðilar hafi reglulega verið í sambandi vegna fyrirhugaðra kaup stefnanda. Ástþór Magnússon hafi þvert á móti viðurkennt hinn 7. desember 2004 að stefnandi hefði ekki náð að efna kauptilboðið og það væri þar með úr sögunni. Hugsanleg greiðslugeta stefnanda á síðara tímamarki hafi hér enga þýðingu. Stefnandi hafi þó engin gögn lagt fram um að greiðsla kaupverðs hafi verið tryggð hinn tilgreinda dag eða laus til ráðstöfunar til greiðslu kaupverðsins við kaupsamning 14. sama mánaðar. Greiðsluábyrgð KB-banka hafi ekki heldur litið dagsins ljós. Loks er því mótmælt að fyrir hendi séu atvik sem leitt geti til þeirrar niðurstöðu að stefndu hafi gefið umræddan fyrirvara í kauptilboði stefnanda eftir eða samþykkt með einum eða öðrum hætti að litið yrði framhjá honum. Stefndu Friðrik Ingvi, Jóhanna, Anna Þorbjörg og Ásthildur hafi eftir 7. desember 2004 verið óbundin af því tilboði stefnanda sem þau hefðu samþykkt, enda hafi gildur og skuldbindandi fyrirvari sjálfkrafa bundið enda á þann samning sem tókst með aðilum frá og með þeim degi að telja. Til stuðnings sýknukröfu vísa stefndu aðallega til þess að þau hafi samþykkt kauptilboð stefnanda í hluta jarðarinnar Sviðholts á Álftanesi með þeim fyrirvara, sem skýrlega var orðaður í tilboðinu og verið hafi órjúfanlegur hluti þess, að stefnandi legði fram bankatryggingu fyrir greiðslu kaupverðs innan ákveðinna tímamarka. Vegna vanefnda stefnanda á að leggja fram skriflega staðfestingu viðurkenndrar lánastofnunar fyrir fjármögnun kaupverðsins hafi tilboðið fallið sjálfkrafa niður 7. desember 2004. Fyrirvarinn um að fjármögnun yrði staðfest af viðurkenndri lánastofnun hafi verið settur inn í tilboðið af stefnda Valgeiri til að tryggja efndir á samningi og tryggja hagsmuni seljenda, stefndu Friðriks Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjargar og Ásthildar, en Valgeir hafi verið lögmaður þeirra. Ástþór Magnússon hafi lýst vilja sínum til að hafa þann frest sem í fyrirvaranum fólst lengri, en af því hafi ekki orðið. Það sé af og frá að fyrirvarinn hafi verið settur inn í tilboðið til að tryggja einhliða rétt kaupanda gagnvart seljanda. Fyrirvarinn hafi verið gagnkvæmur og skuldbindandi fyrir bæði seljendur og kaupanda. Seljendur hafi þannig samþykkt kauptilboðið með öllum ákvæðum þess, þar á meðal fyrirvaranum. Með því að samþykkja kauptilboðið hafi seljendur skuldbundið sig til að bíða í eina viku eftir því að aflað yrði staðfestingar viðurkenndrar lánastofnunar á fjármögnun. Fyrirvarinn hafi einnig haft það gildi að kaupandi væri laus allra mála ef sú trygging sem hér um ræðir kæmi ekki fram eða væri ekki sýnd í síðasta lagi 7. desember 2004. Í samræmi við orðanna hljóðan hafi það falist í umræddum fyrirvara að um skriflega yfirlýsingu yrði að ræða og að lánastofnunin sem hana gæfi þyrfti að vera viðurkennd. Samkvæmt þessu hafi stefnanda borið í síðasta lagi 7. desember 2004 að leggja fram skriflega staðfestingu á því að hann hefði tryggt sér fjármuni til að greiða kaupverð samkvæmt samþykktu tilboði hans, 80.000.000 krónur, þann 14. sama mánaðar. Það að fyrirsvarsmaður stefnanda lagði hinn tilgreinda dag fram þá yfirlýsingu frá KB-banka, sem áður er getið, sýni að stefnandi hafi talið sér skylt að leggja skriflega staðfestingu á fjármögnun fram í síðasta lagi 7. desember. Það sé líka deginum ljósara að sú yfirlýsing standist ekki nefnt ákvæði kauptilboðsins. Því hafi tilboðið fallið niður þennan dag. Við þetta bætist síðan að engin gögn liggi frammi í málinu sem staðfesti það að stefnandi hefði í reynd getað fengið það lán hjá KB-banka sem sótt hafði verið um samkvæmt þessari yfirlýsingu bankans. Samkvæmt framangreindu hafi seljendur eftir 7. desember 2004 verið lausir mála gagnvart stefnanda og engar skyldur borið til að ganga með honum til kaupsamningsgerðar. Kaupsamningur sem slíkur sé skjal í fasteignaviðskiptum með efni samþykkts og bindandi kauptilboðs, en almennt talsvert ítarlegri að efni til en kauptilboð eru. Kaupsamningur sé ekki grunnskjal í fasteignakaupum, heldur rökrétt framhald af kauptilboði. Þegar svo háttar til sem í þessu máli, það er að samþykkt kauptilboð fellur niður vegna fyrirvara sem í því er, séu engin rök til að halda máli áfram og undirrita kaupsamning. Stefndu byggja á því að hafi stefnandi talið að á sér væri brotið á þeirri stundu sem hann vanefndi að leggja fram bankaábyrgðina hafi hann ekkert gert til að sanna greiðslugetu sína, sem þó hafi verið grundvallarástæða þess að seljendur misstu traust á honum. Tilboðsgjafi hafi aldrei neytt þess lagaúrræðis að geymslugreiða kaupverðið og sýna þar með og sanna að hann hefði getað efnt skuldbindingar sínar. Reyndar hafi stefnandi ekki ennþá sýnt fram á að hann hafi haft getu til að greiða kaupverðið þá er honum bar að gera það. Sé í þessu sambandi áréttað að stefnandi hafi engan rétt haft til að setja það land sem hann vildi kaupa af stefndu að veði til tryggingar láni sem hann kynni að taka vegna kaupanna, honum hafi borið að fjármagna kaupin með öðrum hætti. Engin gögn í málinu sýni að hann hafi getað það. Hins vegar liggi frammi í málinu gögn hér að lútandi sem séu ekki tengd stefnanda sjálfum heldur óviðkomandi aðilum. Af hálfu stefnanda hafi engin gögn verið lögð fram um að hann hafi getað greitt 80.000.000 krónur 14. desember 2004. Vottorð náinna ættingja fyrirsvarsmanns stefnanda löngu eftir að málið var úr sögunni hafi enga þýðingu fyrir úrslit þessa máls. Stefndu vísa sérstaklega til þess að ekki hafi verið boðað til fundar til kaupsamningsgerðar af þeirri ástæðu einni að þau litu svo á að stefnandi hefði ekki efnt kauptilboðið vegna fyrirvarans sem í honum var og margsinnis hefur verið getið. Ekki hafi verið ástæða til að halda fund til að undirrita kaupsamning vegna kauptilboðs sem fallið hafi verið niður. Seljendur hefðu ekki mætt og kaupandi hafi ekki haft undir höndum fjármuni til að greiða kaupverðið. Að því er varðar stefnda Valgeir sérstaklega er á því byggt, auk framanritaðs, að hann hafi aldrei verið eigandi að Sviðholtsjörðinni og því hafi það ekki verið á forræði hans að efna eða vanefna skuldbindingar sem stefnandi telur að til hafi orðið í lögskiptum félagsins og stefndu Friðriks Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjargar og Ásthildar. Stefnandi geri kröfur á hendur stefnda þrátt fyrir vitneskju um að hann hafi í öllu málinu komið fram sem umboðsmaður meðstefndu. Umboðsmaður beri ekki ábyrgð á athöfnum, aðgerðum eða athafnaleysi umbjóðanda síns. Það að stefnandi leggi stefnda og meðstefndu að jöfnu standist ekki lagareglur um umboð samkvæmt samningalögum. Stefnanda hafi einnig verið það ljóst frá upphafi að stefndi kæmi fram sem lögmaður seljenda og væri að gæta hagsmuna þeirra. Stefndi hafi aldrei haft umboð seljenda til ráðstafana af einu eða öðru tagi og um það hafi fyrirsvarsmaður stefnanda haft vitneskju. Eftir 7. desember 2004 hafi kauptilboð stefnanda verið niður fallið þar sem forsenda þess, sem margoft hefur verið tiltekin, hafi ekki gengið eftir. Þá hafi meðstefndu ekki borist nýtt tilboð frá stefnanda og þau þar með talið að aðilar væru sammála um að málinu væri lokið. Á stefnda Valgeiri hafi hvílt sú skylda eðli máls samkvæmt að orða kauptilboðið með nægilega skýrum hætti varðandi skuldbindingar hvors aðila um sig þannig að unnt yrði að fara eftir tilboðinu og ljúka skjalagerð með formlegum kaupsamningi og síðar afsali. Lýsing á hinu selda í tilboðinu hafi verið eins nákvæm og unnt var og skipulags- og byggingaryfirvöld á Álftanesi hafi lagt til uppdrátt, sem stefnandi hafi haft undir höndum í að minnsta kosti eina viku áður en hann gerði kauptilboðið. Hvernig sem á málið er litið hafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir tjóni sem rakið verði til stefnda Valgeirs. Stefndi hafi komið fram gagnvart stefnanda sem lögmaður seljenda og haft umboð til að taka við tilboðum í spildu sem þeir áttu og sem skipulögð hafði verið undir íbúðabyggð. Stefndi hafi ekki haft réttarstöðu fasteignasala samkvæmt ákvæðum laga um fasteignasölu í þessu máli. Lögmönnum sé heimilt að annast skjalagerð við sölu fasteigna sem tengjast verkefnum sem þeir hafa undir höndum. Stefndi hefur annast margvísleg hagsmunamál fyrir seljendur, svo sem með því að selja landskika í eigu þeirra einu sinni áður og koma fram fyrir þeirra hönd í eignarnámsmáli. IV. Í greinargerð stefndu Álftabyggðar ehf. og Þórarins Arnars Sævarssonar er um málsatvik vísað til þess að eftir að stefnandi hafði gert tilboð í umrædda landspildu hafi fyrirsvarsmaður félagsins meðal annars leitað til stefnda Þórarins Arnars með það fyrir augum að selja honum hana. Það sé beinlínis rangt hjá stefnanda að stefndi hafi verið honum til ráðgjafar sem fasteignasali. Samskipti stefnda Þórarins Arnars og stefnanda hafi alls ekki verið með þeim hætti. Sé í því sambandi vert að benda á að stefndi sé ekki löggiltur fasteignasali. Ákvæði laga nr. 99/2004 eigi því ekki við í málinu, andstætt því sem stefnandi haldi fram, og breyti engu í því sambandi þótt stefndi eigi hlut í fasteignasölu. Fyrirsvarsmanni stefnanda hafi verið vel kunnugt um þessa stöðu stefnda Þórarins Arnars er til hans hafi verið leitað sem fjárfestis, en ekki fasteignasala. Kauptilboð sem stefnanda voru gerð í spilduna frá félögum sem meðal annars voru í eigu stefnda Þórarins Arnars hafi ekki gengið eftir, enda hafi komið í ljós að stefnandi ætti ekki þann rétt til hennar sem fyrirsvarsmaður félagsins hélt fram að það ætti. Í kjölfarið hafi stefndi Valgeir fyrir hönd stefndu Friðriks Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjargar og Áshildar boðið stefnda Þórarni Arnari að gera tilboð í spilduna. Það hafi verið gert og kaupsamningur komist á. Þótt stefndi Þórarinn Arnar hafi samkvæmt þessu vitað um fyrirætlanir stefnanda um kaup á spildunni hafi jafnframt verið orðið ljóst þá er kauptilboð Álftabyggðar ehf. kom til að þessar fyrirætlanir hefðu ekki gengið eftir. Samkvæmt greinargerð er sýknukrafa stefndu Álftabyggðar ehf. og Þórarins Arnars á því byggð að þá er kaup félagsins á umræddri landspildu komu til hafi seljendur upplýst sérstaklega að kauptilboð stefnanda í hana hefði fallið niður vegna fyrirvara sem það hefði verið bundið og því væri ekkert því til fyrirstöðu að gengið yrði til samninga við Álftabyggð ehf. Við gerð kaupsamnings á milli félagsins og seljenda hafi í engu verið gengið gegn lögvörðum hagsmunum stefnanda, enda hafi tilboð stefnanda í spilduna fallið niður þar sem félagið hafi ekki getað staðið við það. Það hafi þannig alfarið verið á ábyrgð stefnanda að fyrirhuguð kaup félagsins á spildunni gengu ekki eftir. Stefnandi hafi hvorki lagt fram staðfestingu á fjármögnun innan 7 daga frá samþykkt kauptilboðs né boðið fram greiðslu kaupverðs 14. desember 2004, svo sem beinlínis hafi verið boðið í kauptilboðinu. Þessu til viðbótar hafi stefnandi ekki sýnt fram að hann hafi síðar haft undir höndum samþykkt lánsloforð viðurkenndrar lánastofnunar til kaupanna. Hið stefnda félag hafi greitt seljendum hið umsamda kaupverð og uppfyllt að öðru leyti allar skyldur sínar gagnvart þeim. Ljóst sé að hvorki stefndi Álftabyggð ehf. né stefndi Þórarinn Arnar hafi átt nokkurn þátt í því að brjóta gegn hagsmunum stefnanda, enda verið í góðri trú og mátt treysta því að engin vanheimild væri fyrir hendi hjá seljendum þegar kaupsamningur þeirra og Álftabyggðar ehf. var gerður. Af þessum ástæðum beri að sýkna stefndu af dómkröfum stefnanda. V. Svo sem fram er komið var sá fyrirvari settur í tilboð það sem stefnandi gerði stefndu Friðriki Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjörgu og Ásthildi í hluta jarðarinnar Sviðholts á Álftanesi 24. nóvember 2004, að stefnanda bæri innan 7 daga frá samþykki tilboðs að leggja fram staðfestingu um fjármögnun kaupverðs frá viðurkenndri lánastofnun. Ekki er um það ágreiningur að stefndu hafi samþykkt tilboð stefnanda eigi síðar en 30. nóvember 2004, en samþykkisfrestur átti samkvæmt því að renna út á hádegi þann dag. Af þessu leiddi að umræddri staðfestingu bar stefnanda að framvísa eigi síðar en 7. desember 2004. Þá skyldi gengið frá formlegum kaupsamningi eigi síðar en 14. desember 2004 og kaupverðið, 80.000.000 krónur, þá innt af hendi. Þegar stefndu samþykktu tilboð stefnanda komst á samningur milli þeirra sem bundinn var framangreindum fyrirvara. Engin efni eru til að líta svo á að fyrirvarinn hafi einvörðungu haft gildi gagnvart stefnanda og að stefndu geti þar af leiðandi ekki borið hann fyrir sig. Óumdeilt er að fyrirsvarsmaður stefnanda afhenti stefndu hinn 7. desember 2004 yfirlýsingu frá útibússtjóra í aðalútibúi KB-banka hf. sem dagett var þann sama dag. Í henni kom það eitt fram, svo sem áður er rakið, að staðfest var að stefnandi hefði leitað eftir lánveitingu hjá bankanum vegna kaupa á lóð á Álftanesi og að erindið væri til skoðunar hjá útibússtjóranum. Augljóst er að yfirlýsing þessi fullnægir í engu þeim áskilnaði um staðfestingu á fjármögnun sem hið samþykkta tilboð fól í sér. Stefnandi hefur ekki haldið því fram að hann hafi þegar hér var komið sögu sýnt stefndu fram á það með öðrum hætti að fjármagn til kaupa á umræddri landspildu væri tryggt. Verður reyndar að telja með öllu ósannað að fyrir hafi legið á þessum tíma að búið væri að fjármagna kaupin. Fá gögn sem stefnandi hefur lagt fram og vísað til hvað þetta varðar hér engu breytt. Á hið sama við um stöðu mála að þessu leyti sjö dögum síðar, það er þegar formlegur kaupsamningur skyldi í síðasti lagi gerður og kaupverðið innt af hendi. Loks eru engin efni til að líta svo að af hálfu stefndu hafi verið fallið frá þeim fyrirvara í kauptilboði sem hér um ræðir, né heldur að þau hafi með einum eða öðrum hætti fyrirgert rétti sínum til að bera hann fyrir sig eða samþykkt að framlengja þann frest sem var settur til að uppfylla hann. Sá fyrirvari í samþykktu kauptilboði, sem hér hefur verið til umfjöllunar og skuldbindingargildi þess var bundið, var samkvæmt framansögðu tímabundinn. Fallist er á það með stefndu að um leið og sá frestur sem í þessu ákvæði hins samþykkta tilboð fólst var á enda og með því að það hafði þá ekki verið uppfyllt hafi samningur aðila fallið sjálfkrafa úr gildi. Á hér hið sama við og gildir um ótímabundinn fyrirvara í kaupsamningi um fasteign, sbr. 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, en þar er miðað við að kaupsamningur falli niður að liðnum tveimur mánuðum frá því að hann komst á hafi skuldbindingargildi samnings verið bundið ótímabundnum fyrirvara um atvik sem þá hefur enn ekki gengið eftir. Hann var ekki síðar endurvakinn með einum eða öðrum hætti. Af þessu leiðir að þegar hinn 8. desember 2004 höfðu stefndu Friðriki Ingvi, Jóhanna, Anna Þorbjörg og Ásthildur fulla heimild til þess að ráðstafa umræddu landi með öðrum hætti en miðað hafði verið við samkvæmt tilboði stefnanda. Breytir reyndar engu varðandi þetta þótt miðað yrði við þann dag sem stefnanda bar að inna kaupverðið af hendi í síðasta lagi, það er 14. desember 2004. Eru þegar af þessari ástæðu ekki efni til að fallast á það með stefnanda að hann eigi rétt til bóta úr hendi stefndu að því marki sem krafa um bætur er grundvölluð á því að brotið hafi verið gegn samningsbundnum réttindum hans. Ekki verður annað séð en að bótakrafa á hendur stefndu Friðriki Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjörgu og Ásthildi styðjist einvörðungu við þá málsástæðu að þau hafi vanefnt samning sem þau gerðu við stefnanda um umrædda landspildu. Samkvæmt þessu og með því að dómurinn hefur komist að þeirri niðurstöðu um gildi samningsins sem að framan greinir verða þessi stefndu alfarið sýknuð af kröfum stefnanda í málinu. Af stefnu, málatilbúnaði stefnanda og málflutningi lögmanns hans má ráða að bótaábyrgð stefndu Valgeirs, Þórarins Arnars og Álftabyggðar ehf. gagnvart stefnanda sé allt að einu fyrir hendi þótt komist væri að þeirri niðurstöðu að umræddur kaupsamningur hafi fallið niður sökum fyrirvarans sem hann var bundinn. Málatilbúnaður stefnanda hefur þó í besta falli verið óljós um þetta og reyndar í heild sinni að því er tekur til kröfugerðar á hendur þessum stefndu. Stefndi Valgeir gætti í málinu hagsmuna stefndu Friðriks Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjargar og Ásthildar og verður á engan hátt séð að hann hafi með aðkomu sinni að því bakað sér bótaábyrgð gagnvart stefnanda. Þá liggur ekki annað fyrir en að stefndi Þórarinn Arnar hafi sem fyrirsvarsmaður Álftabyggðar ehf. fyrst leitað eftir því að kaupa þá landspildu sem málið varðar af stefndu Friðriki Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjörgu og Ásthildi nokkru eftir að fyrir lá að samningur þeirra við stefnanda var niður fallinn. Eru engin þau atvik fyrir hendi, óháð niðurstöðu um gildi þess samnings, sem leitt geta til þess að bótaréttur til handa stefnanda gagnvart stefndu Þórarni Arnari og Álftabyggð ehf. hafi stofnast. Samkvæmt framansögðu eru stefndu alfarið sýknuð af kröfum stefnanda í málinu. Eftir þessum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefndu málskostnað svo sem í dómsorði greinir, sbr. ennfremur 2. mgr. 132. gr. laganna. Við ákvörðun málskostnaðar til stefndu Friðriks Ingva, Jóhönnu, Önnu Þorbjargar, Ásthildar og Valgeirs er tekið tillit til þess að með úrskurði dómsins 10. maí 2005 var stefnanda gert að greiða þeim samtals 280.000 krónur í málskostnað í máli sem rekið var hér fyrir dómi út af þeim lögskiptum þessara aðila sem hér hafa verið til umfjöllunar. Höfðu stefndu skilað greinargerð í málinu þegar framangreindur úrskurður gekk, en með honum var það fellt niður sökum útivistar af hálfu stefnanda. Það athugist að kröfugerð stefnanda í málinu er tölulega séð mjög vanreifuð. Væru á annað borð efni til að fallast á að stefnandi ætti rétt til bóta úr hendi stefndu væri þannig ófært að taka afstöðu til bótafjárhæðar í ljósi þess hvernig málið hefur að þessu leyti verið lagt fyrir dóminn. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndu, Friðrik Ingvi Jóhannsson, Anna Þorbjörg Jónsdóttir, Jóhanna Jónsdóttir, Ásthildur Jónsdóttir, Valgeir Kristinsson, Þórarinn Arnar Sævarsson og Álftabyggð ehf. eru sýknuð af kröfum stefnanda, Álftaborgar ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu Friðriki Ingva, Önnu Þorbjörgu, Jóhönnu og Ásthildi samtals 280.000 krónur í málskostnað. Stefnandi greiði stefnda, Valgeiri, 100.000 krónur í málskostnað. Stefnandi greiði stefnda Þórarni Arnari 220.000 krónur í málskostnað. Stefnandi greiði stefnda Álftabyggð ehf. 180.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 12/2006
Kærumál Gjafsókn
Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 3. október 2005 og tekið til úrskurðar 14. desember sl. Stefnandi er Leonid Yuriyouych Kurstak, Mariupol, Úkraínu. Stefndi er dómsmálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, Skuggasundi, Reykjavík.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. janúar 2006. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. desember 2005, þar sem kveðið var á um gjafsóknarkostnað í máli sóknaraðila gegn varnaraðila, sem var að öðru leyti fellt niður. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að gjafsóknarkostnaður, sem sóknaraðila var ákvarðaður í úrskurði héraðsdóms, verði hækkaður til samræmis við framlagðan málskostnaðarreikning. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Rétt þykir að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 186/2003
Kærumál Fjárnám Varnarþing Frávísun frá héraðsdómi
Ó leitaðist við að fá hnekkt fyrir dómi tveimur fjárnámum, sem sýslumaðurinn í Kópavogi hafði gert hjá honum. Lagði Ó málið í þessu skyni fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur, þar sem leyst var úr því að efni til með hinum kærða úrskurði. Í dómi Hæstaréttar er vísað til 4. mgr. 4. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, þar sem segir að dómsmál, sem hljóti meðferð eftir reglum laganna, skuli rekin fyrir héraðsdómstólnum, sem hafi dómsvald í umdæmi sýslumannsins, sem farið hafi með viðkomandi aðfarargerð. Samkvæmt þessu sérákvæði um varnarþing, sem gangi framar almennum reglum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, hafi borið að sækja málið fyrir Héraðsdómi Reykjaness. Þótt varnaraðili hafi ekki svo séð yrði hreyft því að Ó hafi lagt málið fyrir rangan héraðsómstól var óhjákvæmilegt vegna framangreinds að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. maí 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. apríl 2003, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að hnekkt yrði fjárnámum, sem sýslumaðurinn í Kópavogi gerði hjá honum 29. janúar 2001 og 14. nóvember 2002 fyrir kröfu varnaraðila. Kæruheimild er í 3. mgr. 95. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst aðallega „frávísunar á fjárnámum“, sem áður er getið, „frá sýslumanninum í Kópavogi“, til vara að þau verði bæði ógilt, en til þrautavara að fjárnámið 14. nóvember 2002 verði ógilt. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Svo sem ráðið verður af framansögðu leitast sóknaraðili við að fá hnekkt með máli þessu tveimur fjárnámum, sem sýslumaðurinn í Kópavogi hefur gert hjá honum. Sóknaraðili lagði málið 10. desember 2002 í þessu skyni fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur, þar sem það var þingfest 17. janúar 2003 og leyst úr því að efni til með hinum kærða úrskurði. Í 4. mgr. 4. gr. laga nr. 90/1989 er kveðið svo á að dómsmál, sem hljóta meðferð eftir reglum laganna, skuli rekin fyrir héraðsdómstólnum, sem hafi dómsvald í umdæmi sýslumannsins, sem farið hefur með viðkomandi aðfarargerð. Samkvæmt þessu sérákvæði um varnarþing, sem gengur framar almennum reglum V. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, bar að sækja mál þetta fyrir Héraðsdómi Reykjaness. Þótt varnaraðili hafi ekki svo séð verði hreyft því að sóknaraðili hafi lagt málið fyrir rangan héraðsdómstól er óhjákvæmilegt vegna framangreinds að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 194/2006
Skip Kaupsamningur Breyting samnings Veiðiheimildir
H seldi B bát með kaupsamningi 8. mars 2004 og fylgdi honum veiðileyfi í sóknardagakerfi. Sjávarútvegsráðherra lagði fram frumvarp á Alþingi til breytingar á þágildandi lögum um stjórn fiskveiða 14. maí 2004 og varð það að lögum tveimur vikum síðar. Breytingin hafði í för með sér að eigendur sóknardagabáta áttu þess kost að fá úthlutað aflahlutdeild á grundvelli veiðireynslu í stað sóknarmarks. H byggði á því að með þessari breytingu hafi verðmæti bátsins aukist. H hélt því fram að B hefði vitað þegar kaupin voru gerð að til stæði að breyta lögunum en þagað yfir því og þannig beitt svikum við samningsgerðina. Til stuðnings kröfu sinni vísaði H til 30. gr. laga nr. 7/1936, 36. gr. sömu laga og meginreglunnar um brostnar forsendur. Talið var ósannað að B hefði haft vitneskju um að fyrrnefndar breytingar yrðu gerðar á fiskveiðistjórnarkerfinu þegar kaupin voru gerð. Ekki var annað fram komið en að jafnræði hefði verið með aðilum við kaupin og verð bátsins verið eðlilegt á kaupsamningsdegi. Þá hlytu fyrirsvarsmenn H og B, sem hefðu stundað útgerð um árabil og því fylgst með tíðum breytingum á fiskveiðistjórnarkerfinu, að hafa tekið sömu áhættu af breytingum þess og verið í sömu aðstöðu til að gera ráðstafanir til tryggingar hagsmunum sínum. Auk þess var ekki talið að kaupverðið gæti án sérstaks samkomulags aðila orðið háð þeirri forsendu að fiskveiðistjórnunarkerfið breyttist ekki eftir gerð kaupsamningsins. Var B því sýknað af kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. apríl 2006. Hann krefst þess að stefndi greiði sér 20.388.800 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. mars 2004 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Í málinu leitast áfrýjandi við að fá hækkað söluandvirði bátsins Svenna EA-201, sem hann seldi stefnda með kaupsamningi 8. mars 2004. Málsatvikum er nánar lýst í héraðsdómi. Bátnum fylgdi veiðileyfi í sóknardagakerfi ásamt 19 varanlegum sóknardögum á yfirstandandi fiskveiðiári samkvæmt lögum um stjórn fiskveiða, þar af 19 dögum ónýttum á fiskveiðiárinu 2003-2004, endurnýjunarrétti veiðileyfisins, veiðireynslu og öllum öðrum framseljanlegum réttindum, sem bátnum tengdust og tilheyrðu á söludegi. Söluverðið nam 11.000.000 krónum. Reisir áfrýjandi málatilbúnað sinn á því að 14. maí 2004 hafi sjávarútvegsráðherra lagt fram frumvarp á Alþingi til breytingar á þágildandi lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða. Frumvarp þetta hafi orðið að lögum nr. 74/2004 þann 28. maí 2004. Breytingin á lögunum hafi haft það í för með sér að eigendur sóknardagabáta hafi átt þess kost að fá úthlutað aflahlutdeild á grundvelli veiðireynslu bátanna á öðru hvoru fiskveiðiárinu frá 2001 til 2003 í stað sóknarmarks. Þetta hafi aukið verðmæti Svenna EA-201 sem nemi dómkröfunni. Fyrirsvarsmaður áfrýjanda sendi stefnda bréf 21. september 2004 þar sem hann krafðist þess að kaupsamningum yrði rift. Fallið var frá þeirri kröfu 22. desember sama ár og í þess stað krafist bóta vegna þeirrar verðhækkunar sem orðið hafi á bátnum við lagabreytinguna. Af hálfu áfrýjanda er því haldið fram að stefndi hafi með einhverjum hætti vitað, þá er kaupin voru gerð, að til stæði að breyta lögunum en þagað yfir því og þannig beitt svikum við samningsgerðina. Hvernig sem því hafi verið háttað væru forsendur að minnsta kosti brostnar fyrir verðlagningu bátsins og verð hans bersýnilega ósanngjarnt. Er að hálfu áfrýjanda vísað til meginreglna um ógildi gerðra samninga kröfunni til styrktar. II. Þrátt fyrir málatilbúnað sinn krefst áfrýjandi ekki ógildingar kaupsamnings aðila frá 8. mars 2004, heldur gerir hann kröfu um breytingu á kaupverðinu af framangreindum ástæðum. Fallast ber á það með héraðsdómi að ósannað sé að fyrirsvarsmaður stefnda hafi, þá er kaupin voru gerð, haft einhverja vitneskju um að breytingar yrðu gerðar á fiskveiðistjórnunarkerfinu 28. maí 2004 með lögum nr. 74/2004. Við undirritun kaupsamnings um bátinn var gengið til fullnustu frá kaupunum og fluttust allar veiðiheimildir hans yfir til stefnda, þar á meðal sú veiðireynsla sem aflað hafði verið á bátinn. Stefndi kaus að miða aflaheimildir bátsins samkvæmt breytingarlögunum við veiðireynslu hans frá fiskveiðiárinu 2001-2002, en þá var báturinn ekki í eigu áfrýjanda. Verður því ekki haldið fram að stefndi hafi auðgast á veiðireynslu sem áfrýjandi vann á bátinn. Ekki er annað fram komið en að jafnræði hafi verið með fyrirsvarsmönnum aðila við kaupin og verð bátsins hafi verið eðlilegt á kaupsamningsdegi. Fyrirsvarsmenn beggja aðila hafa stundað útgerð um árabil og því fylgst með tíðum breytingum á fiskveiðistjórnunarkerfinu. Þeir hlutu því að taka sömu áhættu af breytingum þess og voru í sömu aðstöðu til að gera ráðstafanir til tryggingar hagsmunum sínum. Gat kaupverðið ekki án sérstaks samkomulags aðilanna orðið háð þeirri forsendu að fiskveiðistjórnunarkerfið breyttist ekki eftir gerð kaupsamningsins. Með þessum athugasemdum en annars með vísun til forsenda héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. I Mál þetta sem dómtekið var 4. janúar 2006 var þingfest 19. maí 2005. Stefnandi er Útgerðarfélagið Hvammur ehf., kt. 690493-2179, Hólabraut 2, Hrísey, en stefndi er Útgerðarfélagið Berg ehf., kt. 430998-2039, Túngötu 7, Bessastaðahreppi. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 20.388.800 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 8. mars 2004 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Með kaupsamningi og afsali 8. mars 2004 keypti stefndi bátinn Svenna EA-201 með skipaskráningarnúmer 6056 af stefnanda. Kaupverðið var 11.000.000 króna og fylgdi honum veiðileyfi í sóknardagakerfi ásamt 19 varanlegum sóknardögum á yfirstandandi fiskveiðiári, endurnýjunarréttur veiðileyfisins, veiðireynsla og öll önnur framseljanleg réttindi sem bátnum tengdust og tilheyrðu. Aðdragandann að kaupunum kveður stefndi vera þann að hann hafi ákveðið að óska eftir því að fyrirtækið Knörr ehf. á Akranesi smíðaði fyrir sig bát og hafi hann í framhaldinu farið að leita eftir veiðileyfi, svokölluðu dagaleyfi á bátinn. Hafi hann samið við Knörr ehf. um smíði bátsins ef hann fyndi sambærilegt dagaleyfi sem stefndi kveður hafa verið forsendu þess að fara út í nýsmíðina. Stefndi kveðst svo hafa farið á Kvóta- og skipasöluna ehf. í Hafnarfirði og spurst fyrir um báta af hentugri stærð og hafi Svenni EA-201, bátur stefnanda, reynst vera eini báturinn í boði af þeirri stærð sem hentaði stefnda. Stefndi kveður fyrir hafi legið að nýi báturinn yrði mun hraðskreiðari en Svenni EA-201 og aflavonin því meiri, sem hafi skipt miklu máli varðandi veiðar í sóknardagakerfinu enda hafi á þeim tíma ekki verið annað vitað en að sóknardagakerfið yrði áfram við líði. Kveður stefndi eina tilganginn með kaupum á bát stefnanda hafa verið að kaupa dagaveiðileyfi hans og færa það yfir á nýsmíðina. Þann 10. mars 2004 gekk stefndi síðan formlega frá samningum við Knörr ehf. um smíði báts sem fékk nafnið Adda ÍS-519 með skráningarnúmerið 7538. Hinn 14. maí 2004 lagði sjávarútvegsráðherra fram frumvarp á Alþingi til breytingar á lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða. Frumvarp þetta varð að lögum nr. 74/2004 þann 28. maí 2004. Breyting á lögunum hafði það í för með sér að eigendur sóknardagabáta áttu kost á að fá úthlutað aflaheimildum á grundvelli veiðireynslu bátanna eða meðalafla þeirra frá fiskveiðiárunum 2000 til 2004 í stað sóknarmarks. Nýtti stefndi sér þessa heimild og valdi að miða við veiðireynslu fyrrum eiganda Svenna EA-201 vegna kvótaársins 2001-2002 sem var hagstæðari veiðireynsla en viðmiðun kvótaársins 2002-2003. Var Öddu ÍS-519 þannig úthlutað vegna kvótaársins 2004-2005, aflamarki sem nam 39.236 kg af þorski í krókaaflamark. Er ekki ágreiningur um að við útreikning á verðmæti krókaaflahlutdeildar í þorski skuli miðað við 800 krónur pr/kg og miðað við framangreinda úthlutun var verðmæti kvótans 31.388.800 krónur (800 x 39.236) eftir framangreindar lagabreytingar. Stefndi seldi síðan Svenna EA-201 án veiðileyfis fyrir 250.000 krónur. Með bréfi 21. september 2004 krafðist stefnandi riftunar á kaupunum á þeim grundvelli að stefnandi hafi við samningsgerð vitað af því að dagabátar yrðu kvótasettir. Hafi þannig verið um að ræða svik í viðskiptum af hálfu stefnda í því skyni að hagnast á góðri veiðireynslu bátsins. Var sú krafa stefnanda svo ítrekuð í bréfi lögmanns hans 22. desember 2004. Lögmaður stefnda tilkynnti lögmanni stefnanda í framhaldinu að stefndi samþykkti hvorki að kaupin gengu til baka né að stefndi greiddi stefnanda hlutdeild í verðmætaaukningu hins selda. Ágreiningslaust er að eftir fyrrgreinda lagabreytingu varð verðmæti bátsins Svenna EA-201 með þeirri veiðireynslu sem honum fylgdi mun meira en áður og er ekki ágreiningur milli aðila um þá verðmætaaukningu. Ágreiningur í máli þessu snýst um það fyrst og fremst hvort fyrirsvarsmaður stefnda hafi búið yfir vitneskju um að kvótasetning dagabáta væri væntanleg, áður en viðskipti aðila áttu sér stað, og leynt þeirri vitneskju sinni með sviksamlegum hætti. Fyrirsvarsmaður stefnanda, Þröstur Jóhannsson, og fyrirsvarsmaður stefnda, Jónas Ragnarsson, gáfu skýrslu fyrir dómi auk vitnanna, Arthurs Arnar Bogasonar, Hafþórs Jónssonar, Friðþjófs Jóhannssonar og Davíðs Kjartanssonar. III Stefnandi byggir fjárhæð dómkröfu sinnar á upplýsingum frá Fiskistofu um aflahlutdeild sem Svenna EA-201 hafi verið úthlutað og hafi verið færður á bátinn Öddu ÍS-519 sem sé einnig í eigu stefnda. Þá byggi krafa hans á upplýsingum Skipasölunnar Bátar og búnaður um að verðmæti kvótans sé 800 krónur pr/kg. Dómkröfu sína sundurliðar stefnandi svo: Krafist sé dráttarvaxta af mismuni raunverulegs verðmætis og kaupsamnings-greiðslu frá 8. mars 2004 er kaupsamningur var undirritaður. Stefnandi kveðst byggja málatilbúnað sinn á meginreglum samningaréttar um ógildi gerðra samninga á grundvelli brostinna forsendna, svika og þegar samningar séu bersýnilega ósanngjarnir. Stefnandi kveðst byggja á því að grundvallarforsendur hafi brostið fyrir samningnum með breytingum sem orðið hafi á lögum um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 og byggi hann því á meginreglu samningaréttar um brostnar forsendur. Með breytingu á lögum um stjórn fiskveiða hafi skyndilega verið settur kvóti á smábáta á grundvelli veiðireynslu sem leitt hafi til þess að bátur sá sem stefndi keypti af stefnanda hafi skyndilega orðið margfalt verðmætari, aðeins örfáum vikum eftir undirritun kaupsamnings og afsals. Sá kvóti sem bátnum hafi verið úthlutað á grundvelli veiðireynslu sem stefnandi hafði aflað hafi þannig verið rúmlega 31 milljón króna virði. Þannig hafi grundvallarforsenda fyrir verðlagningu bátsins breyst nánast á einni nóttu. Hefði stefnandi vitað af væntanlegri kvótasetningu smábáta hefði ekki orðið af kaupunum á því verði sem aðilar sömdu um. Stefnanda hafi verið ókunnugt um þær breytingar sem síðan urðu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 með lögum nr. 74/2004 og hvaða áhrif þær myndu hafa á verðmæti bátsins. Það hefði verið fyrirhafnarlítið og án kostnaðar fyrir stefnanda að bíða þar til ljóst væri hvaða afleiðingar fyrrnefndar lagabreytingar hefðu í för með sér, sérstaklega þar sem þær hafi verið samþykktar aðeins örfáum vikum eftir undirritun kaupsamnings aðila. Hafi það því haft úrslitaáhrif varðandi gerð kaupsamningsins af hálfu stefnanda að fyrirkomulag um veiði smábáta yrði óbreytt. Að sama skapi hafi stefnda mátt vera það ljóst að upplýsingar um væntanlegan kvóta á bátinn hefðu haft veruleg áhrif á stefnanda. Uppfylli hin brostna forsenda öll skilyrði samningaréttar til þess að teljast vera veruleg forsenda fyrir samningsgerðinni. Stefnandi kveðst hafa verið algerlega grandlaus um þessa breytingu. Hafi allur almennur fréttaflutningur og yfirlýsingar Landssambands smábátaeigenda bent til þess að engar stórvægilegar breytingar væru í vændum. Þvert á móti yrði haldið áfram í sóknardagakerfið. Slík gerbylting á lagaumhverfi veiðiheimilda smábáta sem orðið hafi skömmu eftir samningsgerð málsaðila leiði til þess að hann hafi réttmæta hagsmuni af því að samningi málsaðila verði vikið til hliðar og breytt þannig að kaupverðið geri ráð fyrir verðmæti kvótans sem bátnum hafi skyndilega verið úthlutað. Stefnandi telur að gögn málsins sýni að fyrirsvarsmaður stefnda, Jónas Ragnarsson, hafi vitað þegar kaupsamningur málsaðila var gerður að kvótasetning væri yfirvofandi. Hafi nefndur Jónas setið fundi bæði hjá sjávarútvegsráðherra áður en frumvarpið var lagt fram og síðar hjá sjávarútvegsnefnd til þess að fjalla um lagabreytinguna. Eftir viðskipti málsaðila hafi stefnandi komist að því að fyrirsvarsmaður stefnda hafi lýst því yfir í samtölum, meðal annars við Davíð Kjartansson, að þessar breytingar væru í vændum. Stefndi hafi þannig auðsjáanlega búið yfir greinargóðum upplýsingum um það sem í vændum var löngu áður en frumvarpinu hafi verið úthlutað sjávarútvegsnefnd og almenningi gert kleift að kynna sér það. Telur stefnandi að stefndi hafi ætlað sér að nýta sér upplýsingarnar með kaupum á bát stefnanda og annarra sér til gífurlegs hagnaðar. Þá hafi stefndi fært kvótann beint yfir á annan bát sinn um leið og honum var úthlutað í apríl 2004. Staðfesti það að stefndi hafi vitað um væntanlega kvótasetningu bátsins og hafi hann keypt bátinn af stefnanda beinlínis í því augnamiði að eignast væntanlegan kvóta bátsins án þess að greiða fyrir hann. Hafi breytingin á lögum um stjórn fiskveiða kollvarpað öllum forsendum kaupsamnings málsaðila þar sem kaupverðið hafi ekki verið nema brot af verðmæti hins selda. Hafi þessar forsendur verið ákvörðunarástæður fyrir samkomulagi um verð sem hafi brostið skömmu eftir að samningurinn var undirritaður. Af þeim sökum beri að víkja til hliðar ákvæði í samningi málsaðila um söluverð þannig að kaupverð hins selda verði 31.388.800 krónur í stað 11.000.000 króna. Stefnandi kveðst og byggja á því að stefndi hafi vitað um kvótasetningu smábáta og leynt því við samningsgerðina. Vísist í þessu sambandi til 30. gr. samningalaga nr. 7/1936 sem kveði á um að löggerningur skuldbindi eigi þann mann sem gerði hann ef hann var fenginn til þess með svikum og sá maður, sem við löggerningnum tók, beitti sjálfur svikunum. Stefnandi byggi á því að stefndi hafi þagað yfir atvikum sem ætla mátti að skiptu miklu máli um löggerninginn. Þögn fyrirsvarsmanns stefnda, um upplýsingar sem hann vissi eða mátti vita að myndu hafa áhrif á afstöðu stefnanda í grundvallaratriðum til söluverðs hins selda, falli tvímælalaust að hugtaksskilyrðum 30. gr. samningalaga. Með vísan til ofanritaðs beri að víkja til hliðar samningi málsaðila og breyta honum þannig að kaupverð bátsins verði eins og áður greinir 31.388.800 krónur. Jafnvel þótt ekki verði talið sannað að um vísvitandi svik af hálfu stefnda hafi verið að ræða sé grundvöllur til að breyta samningsákvæði til staðar með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Byggi stefnandi á því að samningur málsaðila sé bersýnilega ósanngjarn og það stríði gegn góðum viðskiptaháttum af hálfu stefnda að bera hann fyrir sig. Verðmæti hins selda við breytingu á lögum um stjórn fiskveiða hafi þrefaldast á einni nóttu skömmu eftir kaupsamningsgerð vegna veiðireynslu sem stefnandi hafi meðal annars aflað. Hafi stefndi enga aðkomu átt að þessari verðmætaaukningu heldur stafi hún beint af því vinnuframlagi sem stefnandi hafi lagt til og þeirrar veiðireynslu sem stefnandi hafi aflað á bátnum og kvótinn síðan ákvarðast á. Telur stefnandi að verulega skorti á til að kaupsamningsverð teljist sanngjarnt og eðlilegt. Telur stefnandi samninginn bersýnilega ósanngjarnan þannig að varði ógildingu hans. Krefst stefnandi að samningnum verði vikið til hliðar og breytt þannig að kaupverð bátsins verði í samræmi við verðmæti bátsins ásamt kvótanum sem honum fylgdi. Um lagarök að öðru leyti en að framan sé rakið kveðst stefnandi styðja kröfur sínar við meginreglur samningaréttar um ógildi samninga. Málið sé rekið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur samkvæmt samkomulagi aðila með vísan til 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 130. gr. laga nr. 91/1991, sbr. og lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. Stefndi kveður stefnanda byggja á því að stefndi hafi auðgast um rúmar 20.000.000 króna með ólögmætum hætti á kostnað stefnanda sem stefndi eigi að skila til baka. Þessu mótmælir stefndi. Hann leggur áherslu á það að kaupin á bátnum og því sem honum fylgdi hafi átt sér stað 8. mars 2004 eða löngu áður en hugmyndir hafi orðið til í sjávarútvegsráðuneytinu um breytingu á lögunum um stjórn fiskveiða, sem samþykkt hafi verið á Alþingi þann 28. maí 2004, sbr. lög nr. 74/2004. Kaupverð hins selda hafi verið greitt að fullu við kaupin og viðskiptum aðila þar með endanlega lokið. Hafi verð bátsins og meðfylgjandi veiðileyfis verið í samræmi við almennt markaðsverð báta af þessari stærð á þeim tíma sem salan átti sér stað. Á þessum tíma hafi heldur enginn haft nokkra hugmynd um að eigendum þessara báta yrði síðar gefinn kostur á því að stunda veiðar með krókaaflahámarki og samkvæmt gögnum frá Landssambandi smábátaeigenda hafi það ekki verið inni í myndinni á þessum tíma. Hafi engar tillögur eða hugmyndir verið uppi um slíkt þegar kaupin áttu sér stað þótt einhverjir aðilar kunni að hafa haft áhuga á því að settur yrði kvóti á þessa dagabáta. Enginn aðdragandi hafi verið að breytingunni á lögunum um stjórn fiskveiða og hafi aðilar því verið jafnsettir varðandi vitneskjuna um fyrirhugaðar breytingar á lögunum sem síðar urðu. Hafi hvorki Landssamband smábátaeigenda né einhverjir einstaklingar haft hugmynd um að þetta yrði raunin fyrr en 3. maí 2004 er Landssambandi smábátaeigenda hafi verið sagt frá því hvaða hugmyndir sjávarútvegsráðherra hefði í þessum efnum og að þær yrðu kynntar á fundi í sjávarútvegsráðuneytinu 10. maí 2004. Kaupin á Svenna EA – 201 hafi átt sér stað milli tveggja jafnsettra og jafnreyndra útgerðarmanna smábáta fyrir milligöngu skipasala og vissi hvorugur, þegar kaupin á bátnum og veiðileyfinu áttu sér stað, hvað gerast myndi síðar varðandi breytingar á gildandi fiskveiðistjórnunarkerfi. Efni kaupsamningsins hafi verið venjulegt, eðlilegt og sanngjarnt á þeim tíma sem hann var gerður, enda hafi stefndi greitt það verð sem sett hafi verið á bátinn og seljandi bátsins hafi sætt sig við. Ógilding samnings aðila verði því ekki byggð á síðar til komnum atvikum og hafi engin sérstök atvik verið við samningsgerðina sem réttlætt geti ógildingu hans, sbr. dómur Hæstaréttar 1998/1209. Hafi stefnda ekki mátt vera það ljóst við kaupin á bátnum og veiðileyfi hans, að forsenda stefnanda fyrir sölu bátsins og veiðileyfisins hafi verið sú að lögunum um stjórn fiskveiða yrði ekki breytt þannig að heimilt yrði að velja á milli sóknarmarks og aflamarks. Hefði það verið forsenda stefnanda fyrir sölu bátsins og veiðileyfisins hefði stefnandi orðið að áskilja sér það við gerð kaupsamningsins með sérstökum fyrirvara þar um og hefði stefndi þá þurft að samþykkja að vera bundinn af slíkum fyrirvara. Hafi stefnandi ekki gert þennan fyrirvara og verði kaupsamningi aðila því ekki hnikað vegna atvika sem gerðust rúmum tveim mánuðum eftir sölu bátsins. Nægi almennt sanngirnismat hér ekki kröfu stefnanda til framgangs. Hafi viðskiptum aðila verið að fullu lokið 8. mars 2004 og það sem síðar gerðist hafi hvorugur aðili neitt vitað um né hafi það verið á þeirra valdi að hafa áhrif þar á. Vísar stefndi til meginreglunnar sem fram komi í 79. gr. kaupalaganna nr. 50/2000, sbr. 18. gr. eldri kaupalaganna um að afrakstur, sem verði til vegna söluhlutar eftir afhendingu söluhlutarins, falli til kaupanda hlutarins nema ætla hafi mátt að afraksturinn hefði fallið til fyrir afhendingu hlutarins. Þá minni stefndi á þau grundvallaratriði viðskipta um að samninga skuli halda. Með vísan til framanritaðs telur stefndi engin lagaleg rök vera fyrir hendi til stuðnings þeirri málsástæðu stefnanda, að grundvallarforsendur hafi brostið fyrir kaupsamningi aðila þegar tilgreindar breytingar voru gerðar á lögunum um stjórn fiskveiða nr. 38/1990. Sé því mótmælt sem alröngu og ósönnuðu að stefndi hafi búið yfir einhverri vitneskju umfram aðra þegar kaupin á bátnum áttu sér stað og leynt stefnanda því hvað gerast myndi varðandi breytingar á fiskveiðistjórnunarlögunum í þessum efnum rúmum tveimur mánuðum síðar og þar með beitt svikum við kaupin gagnvart stefnanda. Þá vill stefndi árétta sérstaklega varðandi sjónarmið stefnanda um meinta ólögmæta auðgun stefnda að eftir lagabreytinguna hafi eigendur sóknardagabáta getað valið um veiðireynslu kvótaáranna 2001/2002 eða 2002/2003. Veiðireynsla sú sem ákvörðuð hafi verið í formi aflamarks á Svenna EA – 201 að ósk stefnda, hafi ekki verið byggð á veiðireynslu stefnanda kvótaárið 2002/2003 heldur veiðireynslu þáverandi eiganda bátsins kvótaárið 2001/2002. Hin meinta auðgun stefnda á kostnað stefnanda vegna kvótasetningar bátsins hafi því ekki stafað af veiðireynslu stefnanda heldur fyrri eiganda bátsins. Ef einhver sé réttur aðili dómsmáls sem þessa ætti það að vera sá aðili en ekki stefnandi. Þá megi í þessu sambandi einnig benda á að við lagabreytinguna hafi verið gert heimilt að breyta sóknarmarki báts, dagaveiðileyfinu, í aflamark. Það geti leitt til þess að verðmæti veiðileyfisins aukist. Hér sé ekki um að ræða nýjar veiðiheimildir sem ekki hafi verið á bátnum fyrir við kaupin. Í tilviki stefnda sé því ekki um að ræða nýja viðbótaraflahlutdeild heldur breytingamöguleika á gildandi veiðiheimild. Það að gildandi sóknarmarki sé breytt síðar í aflamark eða öfugt að aflamarki sé breytt í sóknarmark, sem auki verðgildi veiðileyfis báts, skapi ekki fyrrum eiganda báts kröfu um viðbótargreiðslur úr hendi kaupandans. Á sama hátt skapi það ekki kaupanda báts rétt til fjárkrafna á hendur seljandanum, ef breytingar á lögunum um stjórn fiskveiða hefðu leitt til þess gagnstæða, að verðmæti veiðileyfis eða aflaheimilda hefði lækkað. Um lagarök að öðru leyti en að framan er rakið vísar stefndi til grundvallarreglu samningalaga um að samninga skuli halda sem og dómafordæma. Um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991, sbr. og lög um virðisaukaskatt nr. 50/1988. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda einkum á því að grundvallar-forsendur fyrir samningi aðila hafi brostið með þeim breytingum sem urðu á lögum um stjórn fiskveiða með lögum nr. 74/2004. Með þeirri lagabreytingu hafi bátur sá sem stefnandi seldi stefnda skyndilega orðið margfalt verðmætari skömmu eftir undirritun samningsins. Þannig hafi gjörbreyst grundvallarforsenda fyrir verðlagningunni. Hefði stefnandi vitað hvað í vændum hafi verið hefði aldrei orðið að samningnum í þeirri mynd sem hann var. Ein meginregla samningaréttar er að samninga skuli halda. Undantekning frá þeirri meginreglu er reglan um brostnar forsendur sem stefnandi byggir málatilbúnað sinn á. Hagsmunir viðskiptalífsins krefjast þess að slíkri undantekningarreglu frá meginreglunni verði að beita með mikilli varúð. Sala bátsins fór fram með milligöngu skipasala og tókust samningar með aðilum um kaupin. Stefnandi setti engan fyrirvara um söluna og gerði engar athugasemdir og hefur hann ekki lagt fram haldbær gögn um að grundvallarforsenda hans í viðskiptum aðila hafi verið að lögum um fiskveiðistjórnun yrði ekki breytt á þann veg sem varð raunin og skiptir engu máli í því sambandi hversu skömmu eftir samning aðila lögin voru sett. Hafi það verið forsenda stefnanda fyrir sölunni, að lögum um fiskveiðastjórnun yrði ekki breytt hefði hann þurft að koma því á framfæri við stefnda við samningsgerðina þannig að stefnda hafi verið eða mátt vera ljós sú forsenda. Þykir stefnandi því ekki hafa sýnt fram á að forsendur samnings aðila hafi brostið með umræddum lagabreytingum. Verður samningi aðila því ekki hnikað af þeirri ástæðu. Stefnandi heldur því fram að fyrirsvarsmaður stefnda hafi vitað, þegar samningur aðila var undirritaður, að fyrirhuguð væri kvótasetning smábáta og hafi hann með svikum leynt þeirri vitneskju sinni við samningsgerðina. Sé samningur aðila því ekki skuldbindandi. Vísar stefnandi að þessu leyti til 30. gr. laga nr. 7/1936 en þar segir að löggerningur skuldbindi eigi þann mann sem hann gerði ef hann var fenginn til þess með svikum og sá maður sem við löggerningnum tók beitti sjálfur svikunum eða vissi eða mátti vita að gerningurinn hafi verið gerður fyrir svik annars manns. Þá segir að hafi sá sem við löggerningnum tók skýrt rangt frá atvikum sem ætla mátti að skiptu máli við löggerninginn, eða hann hafi sviksamlega þagað yfir slíkum atvikum, skuli líta svo á að gerningurinn hafi verið gerður fyrir þau svik nema það sannist að þessi atriði hafi engin áhrif haft á það að löggerningurinn var gerður. Vitnið Arthur Örn Bogason formaður Landssambands smábátaeigenda gaf skýrslu fyrir dóminum og kom meðal annars fram hjá honum að orðrómur hafi verið á kreiki seint á árinu 2003 um að þær breytingar yrðu á fiskveiðilöggjöfinni að kvótasetning yrði niðurstaðan. Þá hafi hópur félagsmanna, meðal annars fyrirsvarsmaður stefnda, unnið á móti Landssambandi smábátaeigenda með því að krefjast þess að settur yrði á kvóti í stað þess að dagakerfið yrði styrkt eins og Landssamband smábátaeigenda gerði kröfu um. Kvaðst vitnið hafa séð bréf um miðjan febrúar 2004 frá þeim hópi þar sem skorað hafi verið á ráðherra að gera það sem framangreindur orðrómur hafi gengið út á, að setja kvóta, og hafi lögin sem síðar voru sett verið nákvæmlega sama efnis og umrætt bréf. Þá kom fram hjá honum að hann hafi átt viðræður við sjávarútvegsráðherra af þessu tilefni og hafi ráðherra algerlega vísað því á bug að til stæði að breyta fiskveiðilöggjöfinni á þann hátt sem síðar varð. Vitnið Hafþór Jónsson bar að í janúar og febrúar 2004 hafi mikið verið í umræðunni að kvóti yrði settur á og hafi hópur manna fullyrt að hafa vitneskju um að svo yrði gert og hafi meðal annars komið fram hjá fyrirsvarsmanni stefnda að hann hefði fullvissu um til kvótasetningar kæmi. Hann hafi hins vegar ekki viljað upplýsa um hvaðan hann hefði þessar upplýsingar. Fyrirsvarsmaður stefnda bar fyrir dómi að það sé rangt að hann hafi verið í sambandi við Hafþór á þeim tíma sem hann haldi fram. Hann hafi hins vegar sett sig í samband við hann í apríl sama ár í tengslum við skoðanakönnun sem hann vildi að yrði gerð meðal félagsmanna í Landssambandi smábátaeigenda um hvora leiðina menn vildu fara í þessum efnum. Vitnið Friðþjófur Jóhannsson bar að hann hefði hitt fyrirsvarsmann stefnda á bryggjunni í Hafnarfirði líklega í apríl 2004 og hafi komið fram hjá honum að hann teldi að Landssamband smábátaeigenda væri ekki á réttri leið með kröfur um sóknardaga þar sem kvóti yrði settur á bátana. Fyrirsvarsmaður stefnda mótmælti því ekki að þessi mál hafi verið rædd. Hins vegar hafi hann ekkert getað fullyrt um að kvóti yrði settur á bátana þar sem hann hafi ekkert um það vitað að svo yrði gert. Að virtum framangreindum framburðum verður ekki hægt að fullyrða með vissu gegn eindregnum mótmælum fyrirsvarsmanns stefnda að hann hafi búið yfir vitneskju um fyrirhugaða lagabreytingu. Engin haldbær gögn liggja fyrir um að hann hafi vitað meira en aðrir sem létu sér þessi mál varða þegar samningur aðila var undirritaður í mars 2004 og fær það stuðning í þeirri fullyrðingu vitnisins Arthurs Arnar að sjávarútvegsráðherra hefði, stuttu áður en hann lagði fram umrætt lagafrumvarp, alfarið neitað því að til stæði að breyta fiskveiðilöggjöfinni á þann hátt sem varð. Fullyrðingar stefnanda í stefnu um að fyrirsvarsmaður stefnda hafi lýst því yfir í viðtölum sínum við vitnið Davíð Kjartansson að þessar breytingar væru í vændum fá engan stuðning í gögnum málsins. Hins vegar er óumdeilt að stefndi hafði á sínum tíma selt umræddum Davíð bát, sem stefndi svo falaðist eftir í byrjun árs 2004 og aftur í byrjun maí sama ár. Ekkert varð af kaupum stefnda á bátnum og er vandséð að þessi samskipti fyrirsvarsmanns stefnda og vitnisins staðfesti að fyrirsvarsmaður stefnda hafi vitað um fyrirhugaðar lagabreytingar. Stefnandi heldur því fram að stefndi hafi fært kvótann beint yfir á annan bát um leið og honum var úthlutað í apríl 2004 og staðfesti það að stefndi hafi vitað um væntanlega kvótasetningu. Samkvæmt gögnum málsins var tilgangur stefnda með kaupum á bát stefnanda sá að nýta sér veiðiheimildir hans og færa yfir á nýsmíði sem hann keypti af Knörr ehf. og fékk nafnið Adda ÍS-519. Verður því ekki séð að yfirfærsla stefnda á kvóta bátsins Svenna EA-201 yfir á Öddu ÍS-519 staðfesti að stefndi hafi haft vitneskju um kvótasetninguna heldur má ætla að sú ráðstöfun renni frekar stoðum undir hið gagnstæða þar sem stefndi hefði þá getað sparað sér það fé sem hann þurfti að greiða fyrir hinn nýja bát. Að því virtu sem nú hefur verið rakið þykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á það að stefndi hafi vitað um það, þegar samningur aðila var gerður, að lögum um fiskveiðistjórnun yrði breytt á þá lund sem raun ber vitni. Verður því ekki fallist á það að stefndi hafi beitt svikum í viðskiptum aðila sem leiði til þess að samningi þeirra verði vikið til hliðar. Þá byggir stefnandi á því að samningur aðila sé bersýnilega ósanngjarn og sé því grundvöllur til að breyta samningsákvæði, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936. Samkvæmt því ákvæði má víkja samningi til hliðar í heild eða að hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig og við mat á því skuli líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til. Óumdeilt er að verðlagning bátsins Svenna EA-201 var, á þeim tíma sem stefndi keypti hann, í samræmi við það sem gilti á markaði varðandi slíka báta. Stefnandi kveðst hafa sett hann á sölu og sett á hann 12.000.000 króna en hann hafi svo tekið tilboði stefnda upp á 11.000.000 króna. Eins og mál þetta liggur fyrir dóminum verður ekki annað séð en að báðir aðilar hafi verið jafnsettir við samningsgerðina enda báðir reyndir útgerðarmenn smábáta. Þá þekktu þeir báðir til þeirra reglna sem um veiðileyfi giltu og mátti báðum vera ljóst að viðskiptum sem þessum fylgir áhætta. Þá hefur sú umræða sem fram fór í röðum þeirra sem gerðu út smábáta mánuðina áður en lögunum um stjórn fiskveiða var breytt vart farið fram hjá stefnanda sem hafði verið í smábátaútgerð frá árinu 2000. Við kaupsamninginn tóku báðir aðilar áhættu vegna þeirra þróunar mála sem orðið gæti. Þrátt fyrir að verð á Svenna EA-201 hafi vegna veiðireynslu bátsins hækkað vegna lagabreytingar sem gekk í gildi stuttu eftir samningsgerð aðila verður ekki talið, með vísan til þess sem nú hefur verið rakið, að atvik sem síðar komu til séu þess eðlis að samningur aðila teljist bersýnilega ósanngjarn og eru því ekki efni til að víkja honum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið hefur stefnandi ekki sýnt fram á það með óyggjandi hætti að víkja eigi samningi aðila til hliðar vegna brostinna forsendna, svika eða þess að hann hafi verið bersýnilega ósanngjarn og verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þeim málsúrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur. Af hálfu stefnanda flutti málið Ástráður Haraldsson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Jónas Haraldsson hrl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Stefndi, Útgerðarfélagið Berg ehf., er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Útgerðarfélagsins Hvamms ehf. í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 685/2011
Kærumál Kyrrsetning Rannsókn Málshraði
X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að felld yrði úr gildi kyrrsetning sýslumanns á tilteknum eigum X, sem fram fór í tengslum við rannsókn á ætluðu lögbroti X. Í dómi Hæstaréttar kom fram að S hefði ekki gert það líklegt að ekki hefði mátt ljúka úrvinnslu gagna við rannsóknina á mun skemmri tíma en S hefði haft til þess, en tvö ár og rúmir tveir mánuðir voru þá liðnir frá því að Fjármálaeftirlitið kærði X til efnahagsbrotadeildar R. Hæstiréttur rakti efni 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, og 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Því næst sagði í dómi réttarins að með vísan til þess sem að framan væri rakið yrði að telja að dráttur á rannsókn ætlaðra brota X væri með þeim hætti að færi í bága við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrár og laga. Var ákvörðun sýslumanns því felld úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. desember 2011 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. desember 2011, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 29. janúar 2010 um að kyrrsetja tilteknar eignir varnaraðila. Kæruheimild er í k. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að felld verði úr gildi kyrrsetning sem gerð var á eignum hans 29. janúar 2010. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og að varnaraðila verði gert að greiða málskostnað „ef til þess kemur að málskostnaður verði ákvarðaður.“ I Þann 19. nóvember 2009 kærði Fjármálaeftirlitið til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra ætlað brot á lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál og reglum settum á grundvelli þeirra. Tilefni kærunnar var tilkynning Seðlabanka Íslands 11. sama mánaðar sem varðaði grun um brot á fyrrnefndum lögum í samræmi við ákvæði 15. gr. a. laganna. Í kærunni kom fram að grunur beindist að sænska fyrirtækinu [...] vegna brota á lögunum á tímabilinu 25. mars til 5. október 2009. Fjórir nafngreindir Íslendingar, þeirra á meðal varnaraðili, væru einnig grunaðir um brot á lögunum vegna tengsla sinna við félagið, en þeir hefðu á nefndu tímabili fengið verulega fjármuni greidda frá félaginu inn á sína persónulegu reikninga hér á landi. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. janúar 2010 var að kröfu efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra heimiluð húsleit í húsnæði hjá [...] í Kópavogi og á heimilum þeirra fjögurra manna er rannsókn beindist að, þar á meðal varnaraðila. Daginn eftir fór fram húsleit á heimili hans á grundvelli áðurnefnds úrskurðar. Þennan sama dag var tekin skýrsla af fjórmenningunum, þar á meðal varnaraðila. Samdægurs kyrrsetti sýslumaðurinn í Reykjavík að kröfu ríkislögreglustjóra eignarhluta varnaraðila í einni fasteign, fimm ökutæki auk innstæðu á einum bankareikningi hans til tryggingar kröfu að fjárhæð 40.671.022 krónur. Skýrsla var tekin af einu vitni 18. febrúar 2010. Á tímabilinu frá 28. janúar til 30. apríl 2011 voru síðan teknar skýrslur af sjö vitnum. Eftir þetta hafa ekki bæst við rannsóknargögn í málinu, en í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar og í bréfi hans til réttarins 6. janúar 2012, og upplýsinga- og stöðuskýrslum er fylgdu, er því lýst að fram hafi farið úrvinnsla á rafrænum gögnum, sem hald hafi verið lagt á við rannsóknina. Þeirri vinnu sé enn ekki lokið. Er því haldið fram að þessi úrvinnsla sé umfangsmikil og að rannsókn málsins hafi verið samfelld frá því að hún hófst. II Eins og að framan greinir barst efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra 19. nóvember 2009 kæra sú frá Fjármálaeftirlitinu, sem er tilefni rannsóknarinnar og kyrrsetningar á eigum varnaraðila, en síðan eru liðin tvö ár og rúmir tveir mánuðir. Í lok janúar 2010 greip sóknaraðili til nokkuð umfangsmikilla rannsóknaraðgerða og tryggingarráðstafana, en þeirra á meðal var beiðni um kyrrsetningu þá, sem er tilefni máls þessa. Í framhaldi af því var tekin skýrsla af einu vitni, en síðan hefur ekki verið aflað gagna í þágu rannsóknar málsins ef frá eru taldar skýrslur sem teknar voru af sjö mönnum snemma árs 2011. Enda þótt fallast megi á með sóknaraðila að gagnaöflun í þágu rannsóknar sakamáls geti ekki verið einhlítur mælikvarði á það hvort rannsókn ætlaðs efnahagsbrots sé fram haldið hefur sóknaraðili ekki gert það líklegt að ekki hafi verið unnt að ljúka úrvinnslu gagna á mun skemmri tíma en sóknaraðili hefur haft til þess. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar ber öllum réttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Hliðstætt ákvæði er að finna í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 ber þeim sem rannsaka sakamál að hraða málsmeðferð eftir því sem kostur er. Þeim sem fyrir sök er hafður er því tryggður réttur til málsmeðferðar án óhæfilegs dráttar á öllum stigum. Sérstök þörf er á að hraða málsmeðferð þegar sakborningur sætir þvingunaraðgerðum eða öðrum íþyngjandi aðgerðum sem takmarka frelsi hans eða forræði yfir eignum sínum. Er sérstaklega tekið fram í 3. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 að þeir sem rannsaka sakamál skuli gæta þess að mönnum verði ekki gert meira tjón, óhagræði eða miski en óhjákvæmilegt er eftir því sem á stendur. Í 3. mgr. 88. gr. laga nr. 88/2008 eru ákvæði um það hvenær kyrrsetning samkvæmt greininni fellur niður. Enda þótt dráttur á rannsókn máls sé ekki meðal þess sem þar er upp talið leiðir af framangreindum ákvæðum stjórnarskrár og laga um að hraða beri málsmeðferð að sakborningur geti átt réttmæta kröfu á því að aflétt sé þeim hömlum sem kyrrsetning leggur á stjórnarskrárvarinn rétt hans til að njóta forræðis yfir eigum sínum ef rannsókn dregst úr hófi. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður að telja að dráttur á rannsókn ætlaðra brota varnaraðila sé með þeim hætti að í bága fari við fyrrgreind ákvæði stjórnarskrár og laga. Verður því felld úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 29. janúar 2010 um að kyrrsetja fyrrgreindar eigur varnaraðila. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Felld er úr gildi kyrrsetning sem sýslumaðurinn í Reykjavík framkvæmdi 29. janúar 2010 á tilteknum eignum varnaraðila, X. Sóknaraðili, sérstakur saksóknari, greiði varnaraðila samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 555/2002
Kærumál Hald
X var ákærður fyrir brot gegn hegningarlögum með því að hafa dreift í tölvupósti frá starfstöð tiltekinna samtaka til fjölda viðtakenda tilhæfulausri viðvörun um sprengjutilræði gegn íslenskri flugvél. Lagði lögregla m.a. hald á tvær tölvur sem talið var að hefðu verið notaðar til að dreifa umræddum tölvupósti og var upptöku þeirra krafist í ákæru. Kröfu X um að haldlagningu á tveimur tölvum yrði aflétt var hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. desember 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. desember 2002, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að honum yrðu afhentar tvær tölvur af nánar tilgreindri tegund, sem sóknaraðili lagði hald á við húsleit að [...] í Reykjavík 23. nóvember sama árs. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að sér verði afhentar umræddar tölvur. Þá krefst hann þess að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í málinu liggur fyrir að ríkissaksóknari gaf út ákæru 2. desember 2002 á hendur varnaraðila fyrir brot gegn 120. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum með því að hafa 22. nóvember sl. í nafni [...] dreift í tölvupósti frá starfstöð hennar til fjölda viðtakenda tilhæfulausri viðvörun um sprengjutilræði gegn íslenskri flugvél, sem hafi verið fallin til að vekja ótta um líf, heilbrigði og velferð manna. Var gerð krafa þar um að varnaraðili yrði dæmdur til refsingar, svo og að honum og [...], sem hann sé fyrirsvarsmaður fyrir, yrði á grundvelli 1. töluliðar 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga gert að þola upptöku á áðurnefndum tölvum. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr. laga nr. 19/1991 skal leggja hald á muni ef ætla má að þeir hafi sönnunargildi í opinberu máli, þeirra hefur verið aflað á refsiverðan hátt eða ætla má að þeir kunni að verða gerðir upptækir. Sóknaraðili heldur því fram að tölvurnar, sem um ræðir í málinu, hafi verið notaðar til að dreifa þeim tölvupósti, sem framangreind ákæra varðar. Kann því að koma til þess að þær verði gerðar upptækar, svo sem krafist er í ákærunni. Af þessum sökum og með vísan til 1. mgr. 78. gr. laga nr. 19/1991 verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Mál þetta var tekið til úrskurðar 9. desember sl. Sóknaraðili er X kt. [...], [...], Reykjavík en varnaraðili er Ríkislögreglustjóri. Dómkröfur sóknaraðila eru að tölvur þær sem Ríkilögreglustjóri lagði hald á í húsleit sem fram fór hjá sóknaraðila laugardaginn 23. nóvember sl. verði afhentar sóknaraðila. Þá krefst hann málskostnaðar. Dómkröfur varnaraðila eru þær að kröfu sóknaraðila verði hafnað. Föstudaginn 22. nóvember sl. barst eftirfarandi tölvupóstur til starfsmanna Ríkislögreglustjórans, Flugmálastjórnar, Stjórnarráðsins, fjölmiðla, lögreglu, héraðsdómsstóla og fleiri: “Við höfum rökstuddan grun um að ráðist verði gegn íslenskri flugvél með flugráni og eða sprengjutilræði. Við vitum ekki hvort þessi árás muni beinast gegn almennu flugi Icelandair eða Atlanta eða hvort bæði félögin veri skotmark. Tilræðið mun koma sem svar við þeim ráðagerðum ríkisstjórnarinnar að nota borgaralegar flugvélar íslenska flugflotans til flutninga á hergögnum eða hermönnum fyrir NATO í ólögmætu stríði gegn Írak. Rétt er að vara almenning til að ferðast með þessum flugfélögum á næstu dögum eða vikum. Okkur finnst rétt að vekja athygli á þessu. [...] [ ]” Í greinargerð Ríkislögreglustjórans kemur fram að umræddur póstur hafi verið sendur til 672 netfanga, og hafi hann borið með sér að vera sendur úr netfanginu [...]. Hafi rannsókn lögreglu, sem hafi hafist strax eftir að pósturinn barst, leitt í ljós að sóknaraðili hafði sent póstinn í nafni [...]. Í tengslum við rannsókn málsins var þann 23. nóvember sl. framkvæmd húsleit á grundvelli úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur í starfsstöð [...] að [..], Reykjavík í þeim tilgangi að leita og haldleggja sönnunargögn um muni sem kynnu að verða gerð krafa um upptöku á samkvæmt 78. gr. laga nr. 19/1991. Kemur fram hjá varnaraðila að í upphafi hafi rannsóknin beinst að því að leiða í ljós hvort sóknaraðili hefði einhver rök fyrir grunsemdum sínum eins og fullyrt hafi verið í tölvupóstinum, en svo hafi ekki reynst vera. Í umræddri húsleit sem fram fór 23. nóvember sl. lagði ríkislögreglustjóri hald á tvær tölvur, annars vegar fartölvu af gerðinni Gateway og aðra af gerðinni Jet Board. Ríkissaksóknari hefur nú gefið út ákæru á hendur sóknaraðila fyrir meint brot gegn 120. gr. laga nr. 19/1940 þar sem gerð er krafa um að honum og [...] verði með vísan til 1. töluliðar 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga gert að þola upptöku á umræddum tveim tölvum. Krafa sóknaraðila er þess efnis að með vísan til 75. gr. laga nr. 19/1991 sé borin undir héraðsdómara haldlagning Ríkislögreglustjóra á tveimur fyrrgreindum tölvum. Annars vegar sé um a ræða fartölvu af gerðinni Gateway sem sé í eigu Earthchild í USA og fengin hafi verið að láni og hvíli sú skylda á sóknaraðila að senda hana úr landi í janúar n.k. Hin tölvan sé af tegundinni Jet Board og í eigu [...] og hafi aldrei verið notuð til póstútsendinga, heldur eingöngu til að geyma gögn og kveður sóknaraðili fullyrðingar varnaraðila um að tölvan hafi verið notuð til póstútsendinga vera rangar. Er því gerð krafa um að haldlagningunni verði aflétt og sóknaraðila eða [...] verði afhentar umræddar tölvur. Röksemdir sóknaraðila séu að engin þörf eða hagsmunir tengist haldlagningu ríkislögreglustjóra á tölvunum. Lögreglan hafi þegar afritað öll gögn af tölvunum og í þeim séu til dæmis geymd öll gögn um félaga í samtökunum [...] og fleiri trúnaðargögn sem ekkert séu viðkomandi því máli sem lögreglan sé eða hafi verið með í gangi gegn kæranda eða [...]. Hafi Gateway tölvan verið tekin úr íbúðarhluta hússins að [...], en ekki starfsstöð [...]. Í öðru lagi hafi lögreglunni verið veitt húsleitarheimild laugardaginn 29. nóvember sem hafi skoðað vettvang og tekið með sér gögn og búnað aðfararnótt laugardagsins. Hafi lögreglan farið öðru sinni undir kvöld á laugardeginum og án húsleitarheimildar og í andstöðu við vilja sóknaraðila sem þá hafi verið í gæsluvarðhaldi. Takan á tölvunum hafi því verið ólögmæt. Krafa varnaraðila byggir á því að honum hafi verið rétt og skylt að haldleggja umræddar tvær tölvur enda hafi þær verið notaðar sem verkfæri við hin meintu brot sóknaraðila. Samkvæmt 78. gr. laga nr. 19/1991 skuli leggja hald á muni ef þeir kunni að verða gerðir upptækir. í framlögðum gögnum sem lögð séu fram með greinargerð lögreglu sé lýst hvernig umræddar tölvur hafi verið notaðar af sóknaraðila við þær fjöldapóstsendingar sem um ræði í máli þessu. Leiki ekki vafi á heimild til að gera upptæk með dómi muni sem hafðir hafi verið til að drýgja brot sbr. 1. tl. 69. gr. almennra hegningarlaga nr. 1971940. Úrlausn þess hvort umræddar tölvur verði gerðar upptækar verði í höndum þess dómara sem fái til meðferðar ákæru á hendur sóknaraðila og verði ákærumálið meðal annars flutt með tilliti til þessa. Telur varnaraðili að ekki verði leitt í ljós í þessu máli sem rekið sé á grundvelli 75. gr. laga nr. 19/1991 hvort umræddar tölvur verði gerðar upptækar eða ekki heldur einungis hvort réttmæt ástæða hafi verið til haldlagningar. Í ljósi þess að ríkissaksóknari hafi gefið út ákæru í málinu og gert kröfu um upptöku tölvanna hljóti að verða að líta svo á að tilefni hafi verið til að haldleggja tölvurnar. Varnaraðili gerir athugasemdir við þær fullyrðingar sem fram komi í kæru sóknaraðila að framkvæmd hafi verið húsleit í tvö skipti. Hið rétta sé að leitin að [...] hafi hafist aðfararnótt laugardagsins 23. nóvember sl. en frestað undir morgun og framhaldið daginn eftir með aðstoð tölvufróðra manna og hafi þetta verið gert eftir að í ljós hafi komið að að tölvukerfi [...] hafi verið flókið og hætta hefði verið á spjöllum. Leitin hafi verið framkvæmd að [...] í samræmi við úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur en [...] sé skráður þar með lögheimili en sóknaraðili með lögheimili í Bretlandi. Eins og rakið hefur verið hefur sóknaraðili á grundvelli 75. gr. laga nr. 19/1991 krafist úrlausnar dómara um gildi haldlagningar tveggja tölva. Í 75. gr. laganna segir að bera megi undir dómara ágreining um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu eða ákæranda, svo og ágreining um réttindi sakbornings og málsvara hans, þar á meðal um ósk þeirra um tilteknar rannsóknaraðgerðir. Úrlausn dómara skal vera í úrskurðar­formi ef þess er krafist. Í 1. mgr. 78. gr. laga nr. 19/1991 segir að leggja skuli hald á muni ef ætla má að þeir hafi sönnunargildi í opinberu máli, ef þeirra hefur verið aflað á refsiverðan hátt eða ef ætla má að þeir kunni að verða gerðir upptækir. Til muna teljast skjöl. Þá segir í 79. gr. sömu laga að ef vörsluhafi munar sem hald er lagt á vill ekki hlíta þeirri ákvörðun skuli honum bent á að hann geti borið ágreiningsefnið undir dómara. Þá segir jafnframt að slík krafa fresti þó ekki haldlagningunni. Af gögnum málsins verður ráðið að Ríkislögreglustjóri lagði hald á umræddar tölvur á þeim forsendum að þær kynnu að hafa sönnunargildi í opinberu máli vegna gruns um að að þær hafi verið notaðar sem verkfæri við hin meintu brot sóknaraðila. Þá hefur verið gefin út ákæra á hendur sóknaraðila vegna meintra brota hans gegn 120. gr. a almennra hegningarlaga, þar sem þess er meðal annars krafist að umræddar tölvur verði gerðar upptækar. Í þessu máli er ekki til úrlausnar hvort umræddar tölvur kunni að verða gerðar upptækar í fyrirhuguðu dómsmáli ákæruvaldsins á hendur sóknaraðila heldur eingöngu um það fjallað hvort tilefni séu til að fara að óskum sóknaraðila um að aflétta haldlagningunni og afhenda honum tölvurnar. Eins og að framan er rakið skal leggja hald á muni ef ætla má að þeir hafi sönnunargildi í opinberu máli ef ætla má að þeir kunni að verða gerðir upptækir. Eins og mál þetta liggur fyrir þykir rökstuddur grunur á því að umræddar tölvur hafi verið notaðar sem verkfæri við hin meintu brot sóknaraðila. Var því fullt tilefni og beinlínis lagaskylda til haldlagningar umræddra tölva og með vísan til fyrirliggjandi rannsóknargagna eru ekki rök til að aflétta haldlagningu þeirra. Þá þykir sóknaraðili ekki hafa lagt fram haldbær gögn um að haldlagning tölvanna hafi verið ólögmæt á þeim grundvelli að lögreglan hafi farið út fyrir heimild sína samkvæmt húsleitarúrskurði héraðsdómara. Af hálfu sóknaraðila flutti málið Valgeir Kristinsson hrl. en af hálfu varnaraðili flutti málið Helgi Magnús Gunnarsson fulltrúi Ríkislögreglustjóra. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Kröfu sóknaraðila, X um að haldlagning varnaraðila Ríkislögreglustjóra á tveimur tölvum verði aflétt og sóknaraðila og eða [...] verði afhentar tölvurnar er hafnað.
Mál nr. 144/2016
Ráðningarsamningur Laun Ársreikningur Bókhald Einkahlutafélag Tómlæti
Ó, sem starfað hafði sem framkvæmdastjóri M ehf. á árunum 2008 til 2014, höfðaði mál gegn félaginu og krafðist greiðslu vegna kaupauka sem hann taldi sig hafa átt rétt á fyrir rekstrarárin 2012 og 2013 og viðurkenningar á rétti hans til kaupauka vegna hluta ársins 2014. Árið 2012 hafði M ehf. gert ráðningarsamning við Ó þar sem fram kom að hann ætti rétt á kaupaukagreiðslum eins og lýst væri í viðauka við samninginn. Sá viðauki var hins vegar aldrei gerður skriflega. Talið var að Ó hefði sem framkvæmdastjóri M ehf. ásamt stjórn félagsins borið ábyrgð á samningu ársreiknings fyrir félagið, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga. Hefði hann því, ásamt stjórninni, samkvæmt 1. mgr. 5. gr. sömu laga borið ábyrgð á því að ársreikningar gæfu glögga mynd af afkomu félagsins og efnahag þess. Ef hann hefði talið sig eiga kröfu á félagið vegna kaupauka hefði honum verið skylt að sjá til þess að slíkrar kröfu væri getið í bókhaldi og ársreikningi vegna rekstraráranna 2012 og 2013. Þessa hefði hann ekki gætt heldur hefði hann fyrst haft uppi kröfuna eftir að hann lét af störfum. Hefði krafan því komið svo seint fram að hann hafði þá þegar glatað ætluðum rétti sínum til að hafa hana uppi fyrir tómlætis sakir. Var M ehf. því sýknað af kröfu Ó.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar23. febrúar 2016. Hannkrefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 4.684.680 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 2.310.000 krónum frá 31. maí 2013 til 31. maí 2014 og af4.684.680 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann þess aðviðurkennt verði að „samningur stefnda við áfrýjanda um árangurstengdargreiðslur (bónus), sem geti numið allt að þreföldum mánaðarlaunum“ verði afkomastefnda áður en tekið er tillit til vaxta, skatta, fyrninga og afskrifta ,,semhlutfall af heildartekjum 7,4% samkvæmt endurskoðuðum ársreikningi, gildieinnig um þann hluta rekstrarársins 2014 sem áfrýjandi starfaði fyrir stefnda,þ.e. frá 1. janúar 2014 til 31. ágúst 2014.“ Loks krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst aðallegastaðfestingar hins áfrýjaða dóms, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð.Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. IÁfrýjandi var ráðinntil starfa hjá stefnda á árinu 2005 og var framkvæmdastjóri félagsins frá maí 2008.Í tölvubréfi Gísla Vals Guðjónssonar, 27. október 2010, sem þá var í stjórn móðurfélagsstefnda, kom fram að stefndi hefði samþykkt að greiða áfrýjanda,,árangurstengda greiðslu fyrir rekstararárangur ársins 2010.“ Greiðslan væriþó háð því að tilgreind markmið næðust í rekstri félagsins fyrir þetta ár. Íframhaldinu var tafla þar sem lýst var í þremur dálkum þrenns konar markmiðumum heildartekjur á árinu og um rekstrarárangur. Kom fram að ef markmið í fyrstadálki næðust skyldi áfrýjandi fá eingreiðslu sem næmi einum mánaðarlaunum semkaupauka, ef markmið í öðrum dálki næðust skyldi hann fá sem næmi tvennummánaðarlaunum og þrennum ef markmið í þriðja dálki næðust. Í lok tölvubréfsinssagði: ,,Stjórn félagsins mun síðan endurskoða viðmið þessa árangurstengdakerfis þegar áætlanir félagsins fyrir 2011 liggja fyrir og í kjölfarið útbúasamskonar fyrir rekstrarárið 2011.“ Ágreiningslaust er að áfrýjandi fékk einnigkaupauka vegna rekstrarársins 2011 en ekki er upplýst hvaða rekstrartekjur ogrekstrarárangur voru lagðar til grundvallar við útreikning kaupaukans. Á vormánuðum ársins2012 var hafinn undirbúningur að sölu hlutafjár í stefnda og ákvað Gísli Valur,sem þá var orðinn formaður stjórnar félagsins, að rétt væri að gera skrifleganráðningarsamning við áfrýjanda. Í 5. grein samningsins var fjallað umendurgjald fyrir vinnu áfrýjanda og greiðslu ,,hlunninda“. Í grein 5.1 sagðimeðal annars: ,,Fyrir vinnu og þjónustu sem veitt er í samræmi við og samkvæmtákvæðum samnings þessa á starfsmaðurinn rétt á föstum mánaðarlaunum semsamanstanda af neðangreindri greiðslu að fjárhæð ISK 770.000 ... Greiðslafastra mánaðarlauna, kaupauka og hlunninda samkvæmt þessari ... grein skalteljast fullnaðargreiðsla fyrir alla vinnu og þjónustu sem starfsmaðurinn inniraf hendi fyrir félagið ... Laun starfsmannsins verða endurskoðuð af stjórn félagsinsmeð reglulegu millibili eins og kveðið er á um í 18. gr. samnings þessa. Viðendurskoðun launa mun stjórnin taka mið af frammistöðu starfsmannsins áundanfarandi mánuðum.“ Í grein 5.2 sagði: ,,Starfsmaðurinn á rétt ákaupaukagreiðslum eins og lýst er í viðauka 1 við samning þennan.“ Ágreiningslauster að viðauki sá sem vísað var til var aldrei gerður skriflega. Með kaupsamningi, semmun hafa verið gerður 16. nóvember 2012, keyptu 365 miðlar hf. allt hlutafé ístefnda og samþykkti Samkeppniseftirlitið kaupin með skilyrðum 8. maí 2013.Fóru kaupin fram að undangenginni áreiðanleikakönnun og er ekki ágreiningur ímálinu um að við þá könnun hafi fulltrúar kaupanda haft aðgang aðráðningarsamningi stefnda við áfrýjanda. Áfrýjandi fékk ekki kaupaukagreiðslurvegna rekstraráranna 2012, 2013 og þess hluta ársins 2014 sem hann var í starfihjá stefnda. Hann sagði upp störfum með ódagsettu bréfi og miðaði uppsögn við1. apríl 2014 en gegndi áfram starfi sínu til 31. ágúst sama ár. Með bréfi 25.september 2014 til stefnda krafðist áfrýjandi greiðslu kaupauka vegnarekstraráranna 2012 og 2013. Vísaði hann um útreikning greiðslnanna tilrekstrarafkomu samkvæmt ársreikningi fyrir rekstrarárið 2012 og þess að þóttekki lægi fyrir ársreikningur fyrir árið 2013 væri sýnt að rekstrarárangur værislíkur að hann ætti rétt á kaupauka vegna þess árs sem næmi þreföldummánaðarlaunum. Í lok bréfsins var tekið fram að eftir kaup 365 miðla hf. áhlutafé í stefnda hefði áfrýjandi átt í viðræðum við stjórnarmenn félagsins umkaupaaukagreiðslur fyrir árið 2012 og 2013 ,,en þær viðræður skiluðu ekkiniðurstöðu.“ IIKröfu sína umkaupauka reisir áfrýjandi á því að í gildi hafi verið samningur milli sín ogstefnda um að hluti launakjara sinna væri kaupauki eins og áður greinir, semreiknaður skyldi út miðað við rekstrarárangur félagsins. Krafa hans umviðurkenningu á rétti til kaupauka vegna þess hluta ársins 2014 sem hann var ístarfi hjá stefnda sé reist á sama grundvelli. Hafi fulltrúum kaupandafélagsins og þeim sem tóku sæti í stjórn þess eftir kaupin verið kunnugt umrétt hans til kaupauka og hvernig sá kaupauki skyldi reiknaður.Eins og að framangreinir var skriflegur ráðningarsamningur áfrýjanda hluti þeirra gagna, semfulltrúar kaupanda, 365 miðla hf., áttu aðgang að áður en kaup á hlutafé ístefnda voru afráðin. Fulltrúum kaupanda sem settust í stjórn stefnda var þvíkunnugt um starfskjör hans, meðal annars launakjör eins og þau voru tilgreind í5. grein ráðningarsamningsins. Samkvæmt þessu er sannað að stjórnendumfélagsins var kunnugt um að meðal starfskjara hans var réttur til kaupauka. Ímálinu er einnig sannað að fljótlega eftir kaupin hafi áfrýjandi rætt við nýjastjórnendur félagsins um að gerður yrði við sig viðauki við ráðningarsamninginnþar sem samið yrði um árangurstengdar greiðslur. Fékk hann þau svör að slíkarviðræður ættu að bíða betri tíma. Þá liggur einnig fyrir að á stjórnarfundi ístefnda 14. janúar 2014 var rædd ósk áfrýjanda um að fram færu viðræður viðhann um launamál og bókað að hann myndi senda tillögur um þetta til stjórnar.Þær munu ekki hafa verið sendar. Þótt sannað sésamkvæmt framansögðu að samið hafi verið um að hluti starfskjara áfrýjanda hafiátt að vera réttur til kaupaukagreiðslna og nýjum stjórnendum félagsins hafi veriðþað kunnugt er ósannað að samið hafi verið við hann um hvernig þær greiðslurskyldu ákvarðaðar. Áfrýjandi reisir kröfu sína í málinu á því að miða eigi viðþá aðferð sem notuð var við ákvörðun kaupauka til hans fyrir rekstrarárin 2010og 2011 og telur að ef það yrði gert myndi fjárhæð kaupaukans vegnarekstraráranna 2012 og 2013 vera hin sama og töluleg krafa hans. Hann miðarkröfu sína við tilgreindan árangur í rekstri þessi ár og hefur stefndi lýst þvíyfir að ekki séu gerðar athugasemdir við þann útreikning ef talið verður sannaðað gerður hafi verið við hann samningur þessa efnis og tómlæti hans standikröfunni ekki í vegi. Áfrýjandi bar semframkvæmdastjóri stefnda ásamt stjórn félagsins ábyrgð á samningu ársreiknings fyrirfélagið vegna hvers reikningsárs, sbr. 2. mgr. 3. gr. laga nr. 3/2006 umársreikninga. Hann bar því, ásamt stjórninni, samkvæmt 1. mgr. 5. gr. sömu lagaábyrgð á því að ársreikningar gæfu glögga mynd af afkomu félagsins og efnahagþess, sbr. einnig 3. mgr. 44. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Ef hanntaldi sig eiga kröfu á félagið vegna kaupauka var honum skylt að sjá til þessað slíkrar kröfu væri getið í bókhaldi og ársreikningi vegna rekstraráranna2012 og 2013. Þessa gætti hann ekki. Hann hafði fyrst uppi kröfu um greiðslukaupauka sem hann reisti á útreikningi er hann taldi samrýmast því sem gerthafði verið vegna rekstraráranna 2010 og 2011, eftir að hann lét af störfum.Verður, hvað sem öðru líður, staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að þessi krafahans hafi komið svo seint fram að hann hafi þá þegar glatað ætluðum rétti sínumtil að hafa hana uppi fyrir tómlætis sakir. Samkvæmt ölluframansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Áfrýjandi greiðistefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Ólafur Thorarensen, greiði stefnda, Midi.is ehf., 500.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 6. janúar 2016. Málþetta höfðaði Ólafur Thorarensen, Krókavaði 11, Reykjavík, með stefnu birtri22. mars 2015 á hendur Midi.is ehf., Skaftahlíð 24, Reykjavík. Málið var dóm­tekið að lokinni aðalmeðferð 2.desember sl. Stefnandikrefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum vangoldin laun aðfjárhæð 4.684.680 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr.6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001, af 2.310.000 krónum frá 31. maí 2013 til 31. maí2014, en af 4. 684.680 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst þess að dráttarvextir verðilagðir við höfuðstól á 12 mánaða fresti sbr. 12. gr. vaxtalaga. Þákrefst stefnandi þess að viðurkennt verði að samningur stefnda við stefnanda umað árangurstengdar greiðslur (bónus), sem geti numið allt að þreföldummánaðarlaunum verði EBITDA sem hlutfall af heildartekjum 7,4% samkvæmt endur­skoðuðumársreikningi, gildi einnig um þann hluta rekstrarársins 2014 sem stefnandistarfaði fyrir stefnda, þ.e. frá 1. janúar til 31. ágúst. Lokskrefst stefnandi málskostnaðar að mati dómsins að teknu tilliti til virðis­aukaskatts. Stefndikrefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, til vara að þær verði lækkaðar. Hann krefst málskostnaðar að matidómsins. Stefnandistarfaði hjá stefnda frá árinu 2005 og var framkvæmdastjóri frá því í maí 2008uns hann lét af störfum í lok ágúst 2014. Eigendurstefnda unnu að því að selja félagið frá því á árinu 2012. Lauk þeim tilraunum með því að 365 miðlarehf. keyptu félagið í maí 2013.Stefnandi sagði í aðilaskýrslu sinni að eftir þetta hefði félagið orðiðeins og deild innan 365 miðla. Fór svoað hann sagði upp störfum 31. mars 2014. Í gr.5.2 í ráðningarsamningi var ákvæði sem hljóðar svo í íslenskri þýðingu: „Starfsmaðurinn á rétt á kaupaukagreiðslumeins og lýst er í viðauka 1 við samning þennan.“ Ekki var gengið frá þessum viðauka. Stefnandikvaðst hafa samið um að hann fengi kaupauka áfram eins og hann hefði fengið2010 og 2011. Það hefði ekki veriðgengið frá samningnum skriflega. Eftirað 365 miðlar eignuðust stefnda kvaðst hann hafa ámálgað þetta við SvanValgeirsson, sem sat í stjórn, en hann hefði hummað þetta fram af sér. Hann kvaðst ekki hafa getað hafist handa ummálshöfðun fyrr en eftir að hann var hættur störfum hjá félaginu. GísliValur Guðjónsson, sem var stjórnarformaður stefnda áður en 365 miðlar keyptufélagið, bar að um kaupauka stefnanda hefði gilt samkomulag sem hann hefði gertvið hann vegna ársins 2011. Samist hefðisvo um munnlega á milli þeirra að þetta samkomulag gilti áfram. Sagði hann að ef félagið hefði ekki veriðselt hefðu þeir greitt stefnanda kaupauka í samræmi við þetta samkomulag. ÞórðurMár Jóhannesson gaf skýrslu fyrir dómi, en hann varð stjórnarformaður stefndaeftir kaup 365 miðla á félaginu. Hannsagði að rætt hefði verið um launakjörstefnanda, m.a. um árangurstengingu í tengslum við nýjan ráðningarsamning. Ekki hefði verið gengið frá nýjumsamningi. Þórður sagði að sér hefði ekkiverið kunnugt um kaupaukagreiðslur til stefnanda frá fyrri tíð. Hann hefði ekki séð ráðningar­samningstefnanda og kaupaukagreiðslur hefðu ekki sést í bókum félagsins. Þá gafSvanur Valgeirsson skýrslu fyrir dómi, en hann sat í stjórn stefnda eftir kaup365 miðla á félaginu. Hann kvaðst ekkihafa komið að kaupum á félaginu eða skoðað gögn um félagið. Hann sagði að aldrei hefði neitt komið framum óuppgerðar kaupaukagreiðslur. Þaðhefði verið rætt um laun stefnanda á fundum, m.a. hefði örugglega verið talaðum kaupauka. Sú umræða hefði öll snúistum framtíðina, ekki uppgjör á eldri kröfum. GísliValur Guðjónsson sagði að ráðningarsamningur stefnanda hefði verið á meðalþeirra gagna sem voru skoðuð við áreiðanleikakönnun við undirbúning kaupa 365miðla á félaginu. Hann hefði hins vegarekki upplýst neitt um munnlegt sam­komulag þeirra um kaupaukagreiðslur. Þá hefði þetta ekki verið skráð ífundargerðar­bækur, enda hefðu engir formlegir fundir verið haldnir. Íráðningarsamningi stefnanda var ákvæði um að hann skyldi ekki vinna tiltekinstörf í sex mánuði eftir að hann hætti störfum hjá stefnda. Í greinargerð stefnda er fullyrt að stefnandihafi unnið að því í samstarfi við nafngreindan mann að koma á fót nýjummiðasöluvef í beinni samkeppni við stefnda.Í aðilaskýrslu sinni kvaðst stefnandi hins vegar hafa virtsamkeppnisbann ráðningarsamningsins að fullu. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir á því að í ráðningarsamningi hans, gr. 5.2 hafi verið samið um að hannætti rétt á kaupauka ef ákveðin markmið um árangur í rekstri félagsinsnæðust. Hann vísar til staðfestingarGísla Vals Guðjónssonar, dags. 11. mars 2015, á því að samið hafi verið umtilteknar kaupaukagreiðslur. Hafi hannátt að fá sem svaraði einum mánaðarlaunum aukalega ef EBITDA sem hlutfall afheildartekjum næmi 2,5%, tvöföldum mánaðarlaunum ef hlutfallið færi 4,8%, enþreföldum ef hlut­fallið næmi 7,4%. Stefnandisegir ljóst að launakjör hans, þ.m.t. kaupaukagreiðslur, hafi átt aðendurspegla þær skyldur sem hann tók á sig. Stefnandikveðst hafa átt í viðræðum við stjórn félagsins um kaupauka­greiðslur, eftir að365 miðlar höfðu keypt félagið vorið 2013.Hann hafi við kaupin ekki verið búinn að fá greiddan kaupauka fyrir árið2012, enda hafi ársreikningur ekki verið tilbúinn. Ekki hafi orðið af því að kaupauki yrðigreiddur. Hafi hann sent stefnda erindiskömmu eftir starfslok hans, en því hafi verið synjað. Stefnandisegir að vegna rekstrarniðurstöðu stefnda á árunum 2012 og 2013 eigi hann réttá greiðslu sem svari til þrefaldra mánaðarlauna hvort ár. Hafi hún numið 2.310.000 krónum vegna ársins2012 og 2.374.680 krónum fyrir árið 2013.Gjalddagi hafi verið í þeim mánuði sem endurskoðaður ársreikningur láfyrir, í maí­mánuði bæði árin. Krefsthann dráttarvaxta frá 31. maí hvort ár. Stefnandikrefst viðurkenningar á rétti til kaupaukagreiðslu fyrir þann hluta ársins2014, sem hann starfaði hjá stefnda.Kveðst hann ekki geta reiknað fjárhæð kröfunnar þar sem endurskoðaðurársreikningur hafi ekki legið fyrir þegar mál þetta var höfðað. Stefnandimótmælir því að hann hafi brotið gegn þeirri skyldu sinni samkvæmtráðningarsamningnum að starfa ekki hjá samkeppnisaðila eftir að hann léti afstörfum. Hann hafi verið atvinnulaus ísex mánuði eftir að hann hætti störfum hjá stefnda. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndibyggir á því að enginn samningur hafi verið gerður um kaupauka­greiðslur fyrirumrædd ár. Þótt stefnandi hafi fengiðslíkar greiðslur fyrir vinnu sína árin 2010 og 2011, felist ekki í þvísamningur um áframhaldandi greiðslur.Bendir stefndi á að gerður hafi verið nýr ráðningarsamningur viðstefnanda á árinu 2012, án þess að gengið væri frá ákvæðum um árangurstengingulauna. Stefndibyggir á því að stefnandi hafi ekki rætt neitt við stjórn félagsins umkaupaaukagreiðslur frá því í maí 2013 og fram að því að hann hætti störfumhaustið 2014. Hann hafi ekki nefntkaupauka þegar endurskoðaðir ársreikningar lágu fyrir. Krafa um kaupauka hafi ekki komið fram fyrren eftir að hann lét af störfum. Stefndibendir á að stefnandi hafi verið framkvæmdastjóri félagsins og því borið ábyrgðá samningu ársreiknings ásamt stjórn. Íársreikningum fyrir árin 2012 og 2013 sé þessara meintu kröfu stefnanda ekkigetið. Þeir hafi verið lagðir fyrirhluthafafund án þess að kröfunnar væri getið.Telur stefndi þetta sönnun þess að krafan hafi aldrei stofnast, a.m.k.hafi stefnandi fyrirgert kröfunni með tómlæti sínu. Stefndibyggir á því að það sé meginregla í vinnurétti að gera skuli skriflegaráðningarsamninga. Vísar hann tilEvróputilskipunar 91/533/EBE, sem hafi verið innleidd hér meðkjarasamningum. Stefnandi hafi ekkiverið almennur starfsmaður, heldur framkvæmdastjóri. Honum hafi því borið að tryggja að gengiðværi frá slíkum samningum skriflega. Stefndisegir yfirlýsingu Gísla Vals Guðjónssonar, fyrrverandi stjórnar­formannsstefnda, að engu hafandi. Hann hafi ekkiverið bær til að skuldbinda félagið þegar hann sendi yfirlýsingu þessa, hannhafi verið meðstjórnandi í þáverandi móður­félagi stefnda. Þá komi fram í tölvupósti þeim sem vísað sétil, að hann eigi einungis við um árið 2010 og víki stuttlega að árinu2011. Þá hafi verið gerður sérstakurskriflegur ráðningarsamningur við stefnanda 7. maí 2012, án þess aðárangurstengdar greiðslur væru útfærðar.Þá sé ekki getið um þessa kröfu stefnanda í gerðabók stjórnar félagsins. Loks hafi kröfunnar ekki verið getið viðáreiðanleikakönnun sem gerð var á rekstri stefnda áður en 365 miðlar keyptufélagið. Ígreinargerð stefnda er fullyrt að rekstur félagsins undir stjórn stefnanda hafiverið með þeim hætti að fráleitt sé að reikna honum árangurstengdargreiðslur. Reksturinn hafi verið einrjúkandi rúst. Þá hafi hann unnið að þvíí samstarfi við annan aðila að koma upp nýjum miðasöluvef, í beinni samkeppnivið stefnda. Varakrafaum lækkun byggir á því að krafa stefnanda geti aðeins átt við árið 2012, enekki árið 2013, eftir að eigendaskipti höfðu orðið á félaginu. Því er einnig krafist sýknu afviðurkenningarkröfu vegna hluta ársins 2014. Niðurstaða Stefnandisamdi við stefnda um tiltekin launakjör og kaupaukagreiðslur. Um launin voru ákvæði í ítarlegumráðningarsamningi og þar var sagt að semja skyldi sérstaklega og skriflega umkaupaukagreiðslur. Það var gert, eneinungis munnlega. Leggja verður tilgrundvallar fullyrðingar stefnanda og framburð fyrrverandi stjórnar­formanns umað þeir hafi samið svo um að stefnandi fengi kaupaukagreiðslur eins og hannhafði fengið fyrir árin 2010 og 2011.Við kaup 365 miðla á öllu hlutafé í stefnda urðu ekki aðilaskipti aðráðningarsamningi stefnanda. Framkom að ráðningarsamningur stefnanda hafi verið á meðal þeirra gagna semkaupendum félagsins gafst færi á að skoða áður en gengið var frá kaupunum í maí2013. Í samningnum var að finna ákvæðium að samið skyldi sérstaklega um kaup­aukagreiðslur. Kaupendum virðist ekki hafa verið kynnt þaðmunnlega samkomulag sem stefnandi og stjórnarformaður stefnda höfðu gert sín ámilli um kaupauka­greiðslur. Stefnandihlaut að gera sér grein fyrir því að gögn um þennan samning þeirra voru ekkiskrifleg og því hafði hann sérstaka hagsmuni af því að upplýsa væntanlegakaupendur um efni samkomulagsins. Þessiupplýsingaskylda hvíldi einnig á honum sem framkvæmdastjóra félagsins. Krafastefnanda um kaupauka vegna ársins 2012 féll í gjalddaga eftir að árs­reikningurhafði verið samþykktur á aðalfundi 15. maí 2013. Þá féll krafa um kaup­auka vegna ársins 2013í gjalddaga eftir aðalfund 2. maí 2014.Stefnandi hætti störfum hjá stefnda í lok ágúst 2014 og þann 25.september setti hann fram formlega kröfu um kaupaukagreiðslur. Stefndi hafnaði þeirri kröfu og mál þetta vareins og áður segir höfðað með stefnu birtri 23. mars 2015. Kröfustefnanda um kaupaukagreiðslur er ekki getið í ársreikningum stefnda, enstefnandi áritaði þá sem framkvæmdastjóri. Stefnandisagði að hann hefði rætt við Svan Valgeirsson um kaupauka­greiðslur, eftir að365 miðlar höfðu keypt félagið. Frekarigögn um kröfugerð af hans hálfu liggja ekki frammi. Er ósannað að hann hafi haft uppi kröfu umgreiðslu kaup­auka fyrr en með bréfi lögmanns hans, dags. 25. september2014. Sú skýring stefnanda að hann hefðiekki getað höfðað mál á hendur stefnda og verið áfram í starfi erhaldlaus. Honum bar að hafa uppi þærlaunakröfur sem hann taldi sig eiga. Samkvæmtframansögðu tryggði stefnandi ekki að nýr eigandi alls hlutafjár í stefndafengi tæmandi upplýsingar um rétt hans til kaupaukagreiðslna. Hann hafði ekki uppi formlega kröfu umgreiðslu fyrr en löngu eftir gjalddaga og eftir að hann var hættur störfum. Hann tryggði ekki að fram kæmu upplýsingar umógreiddar kröfur hans í ársreikningi stefnda.Að öllu þessu virtu verður að fallast á þá málsástæðu stefnda aðstefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til kaupaukagreiðslna með þessu tómlætisínu. Á það bæði við um greiðslur vegnaársins 2012 og vegna áranna 2013 og 2014.Verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þráttfyrir þessa niðurstöðu um efni málsins er rétt að málskostnaður falliniður. JónFinnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist vegna annadómara, veikindaforfalla og lokunar dómhússins, en lögmenn og dómari vorusammála um að endurflutningur væri óþarfur.D ó m s o r ð Stefndi,Midi.is ehf. er sýknaður kröfum stefnanda, Ólafs Thorarensen. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 556/2016
Stjórnarskrá Félagafrelsi Stéttarfélag Kjarasamningur Lögvarðir hagsmunir Flýtimeðferð Frávísun frá Hæstarétti
Í málinu krafðist F þess að viðurkennt yrði að sér væri heimilt, þrátt fyrir ákvæði laga nr. 45/2016 um kjaramál Félags íslenskra flugumferðarstjóra, að efna til verkfalls í samræmi við ákvæði laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur og að kjör félagsmanna sinna yrðu ekki afráðin með ákvörðun gerðardóms samkvæmt fyrrnefndu lögunum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að sama dag og héraðsdómur var kveðinn upp hefðu deiluaðilar gert með sér sátt til að ljúka gerðarmeðferðinni. Samkvæmt henni hefði verið svo um samið að kjarasamningur þeirra frá í júní 2016, sem áður hafði verið felldur í atkvæðagreiðslu meðal félagsmanna F, skyldi gilda með þeim bókunum og samkomulagi, sem honum hefðu fylgt, og yfirlýsingum sem gefnar hefðu verið í tengslum við samningsgerðina. Í ljósi þess að bundinn hefði verið endi á kjaradeilu F og viðsemjanda hans með gerð kjarasamnings, svo sem heimilað hefði verið með lögum nr. 45/2016, var talið að F hefði ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um dómkröfur sínar. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson, Ólafur Börkur Þorvaldsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. ágúst 2016. Hann krefst þess aðviðurkennt verði að sér sé heimilt, þrátt fyrir ákvæði 1., 2. og 3. gr. laganr. 45/2016 um kjaramál Félags íslenskra flugumferðarstjóra, að efna tilverkfalls í samræmi við ákvæði laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilurog að kjör félagsmanna sinna verði ekki afráðin með ákvörðun gerðardómssamkvæmt fyrrnefndu lögunum. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast þess, hvor fyrir sitt leyti, aðallega að málinu verðivísað frá Hæstarétti, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefjastþeir málskostnaðar hér fyrir dómi.Mál þetta sætir flýtimeðferð samkvæmtXIX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr.45/2016 voru verkfallsaðgerðir áfrýjanda gagnvart Isavia ohf., svo og frekarivinnustöðvanir eða aðrar aðgerðir hans sem ætlað væri að knýja fram aðra skipankjaramála en lögin ákváðu, lýstar óheimilar frá gildistöku laganna og ágildistíma ákvarðana gerðardóms samkvæmt 2. gr. þeirra. Eftir 2. mgr. 1. gr.var aðilum heimilt að semja um breytingar frá því fyrirkomulagi sem lögin kváðuá um. Í 1. mgr. 2. gr. laganna var svo fyrir mælt að hefðu aðilar ekkiundirritað kjarasamning fyrir 24. júní 2016 skyldi gerðardómur fyrir 18. júlísama ár ákveða kaup og kjör félagsmanna áfrýjanda. Skyldu ákvarðanir gerðardómsvera bindandi með sama hætti og kjarasamningur milli aðila frá og meðgildistöku laganna og gilda þann tíma sem gerðardómur ákvæði. Samkvæmt 2. mgr.3. gr. laganna var gerðardómi heimilt að beita sér fyrir samkomulagi eða svonefndridómsátt milli aðila sem hefði sömu réttaráhrif og ákvarðanir gerðardóms og tækihann þá ekki ákvörðun um þau atriði sem samkomulagið eða sáttin tæki til.Áfrýjandi og stefndi Samtökatvinnulífsins, fyrir hönd Isavia ohf., rituðu undir kjarasamning 24. júní2016. Í 1. grein samningsins sagði að hann fæli í sér breytingar og viðbæturvið síðastgildandi kjarasamning aðila, svo sem nánar var kveðið á um í 2. til 5.grein samningsins. Samkvæmt 6. grein skyldi hann gilda til 31. desember 2018 ogfalla þá úr gildi án sérstakrar uppsagnar. Samningurinn var síðar felldur íatkvæðagreiðslu meðal félagsmanna áfrýjanda sem mun hafa lokið 4. júlí 2016. Í samræmi við fyrirmæli laga nr.45/2016 tók gerðardómur, sem skipaður hafði verið á grundvelli þeirra, tilmeðferðar kjaradeilu áfrýjanda og stefnda Samtaka atvinnulífsins, vegna Isaviaohf. Sama dag og hinn áfrýjaði dómur var kveðinn upp, 15. júlí 2016, gerðudeiluaðilar með sér sátt til að ljúka gerðarmeðferðinni. Samkvæmt henni var svoum samið að áðurgreindur kjarasamningur þeirra frá 24. júní sama ár skyldigilda með þeim bókunum og samkomulagi, sem honum fylgdu, og yfirlýsingum semgefnar voru í tengslum við samningsgerðina. Í lok sáttarinnar var tekið fram aðhún væri gerð fyrir gerðardómi, sem starfaði samkvæmt lögum nr. 45/2016, ognæði til allra kjaraþátta í deilu aðila. Á fundi gerðardómsins með aðilum, semhaldinn var samdægurs, undirrituðu þeir sáttina í viðurvist gerðarmanna. Í lokfundarins var fært til bókar: „Með því að aðilar hafa til fullnustu ráðið öllumágreiningi sínum til hlunns með dómsátt, svo sem þeim er heimilt skv. 2. mgr.3. gr. l. nr. 45/2016, fellur frekari meðferð málsins þar með niður oghlutverki gerðardómsins er lokið.“ Samkvæmt gögnum, sem lögð hafa verið fyrirHæstarétt, hafa félagsmenn áfrýjanda notið launa og launatengdra greiðslna ágrundvelli hins nýja kjarasamnings.Þar sem bundinn hefur verið endi á kjaradeilu áfrýjanda og viðsemjandahans með gerð kjarasamnings, svo sem heimilað var með lögum nr. 45/2016, hefuráfrýjandi ekki lengur lögvarða hagsmuni af því að fá úrlausn dómstóla um kröfursínar í máli þessu. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað hér fyrir dómi einsog greinir í dómsorði.Það athugist að óþarft var að stefna íslenska ríkinu til varnar í máliþessu þótt því væri haldið fram af áfrýjanda að setning laga nr. 45/2016 hafibrotið í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Áfrýjandi, Félag íslenskraflugumferðarstjóra, greiði stefndu, Samtökum atvinnulífsins og íslenska ríkinu,hvorum um sig, 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júlí 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 8. júlí sl., er höfðaðfyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu þingfestri þann 23. júní 2016 af Félagiíslenskra flugumferðarstjóra. Grettisgötu 89, Reykjavík, á hendur íslenskaríkinu og Samtökum atvinnulífsins, Borgartúni 35, Reykjavík. I. Stefnandi gerir þá dómkröfu aðviðurkennt verði að stefnanda sé, þrátt fyrir ákvæði 1. gr., 2. gr., og 3. gr.laga nr. 45/2016, heimilt að efna til verkfalls í samræmi við ákvæði laga nr.80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, og að kjör félagsmanna stefnanda verðiekki afráðin með ákvörðun gerðardóms sam­kvæmt lögum nr. 45/2016. Þá krefst stefnandi þess að stefnduverði gert að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu að mati réttarins eðasamkvæmt reikningi lögmanns stefnanda sem áskilinn er réttur til að leggja framvið aðalflutning málsins ef til hans kemur. Stefndi, íslenska ríkið, krefst þessaðallega að kröfum stefnanda verði vísað frá dómi og að stefnda verði tildæmdurmálskostnaður að mati dómsins. Til vara er krafist sýknu af kröfumstefnanda og að stefnda verði dæmdur málskostnaður að mati dómsins. Stefndi, Samtök atvinnulífsins, krefstsýknu af kröfum stefnanda og að stefnda verði dæmdur málskostnaður að matidómsins. Mál þetta sætir flýtimeðferð eftirákvæðum XIX kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.II.Málsatvik Kjarasamningur stefnanda við stefnda Samtök atvinnulífsins,SA, varð laus þann1. febrúar 2016. Samninganefndir stefnanda og SA/Isavia hittust fyrst til viðræðnavegna endurnýjunar kjarasamnings þann 13. október 2015. Á þeim fundi lagðiformaður samninganefndar SA fram viðræðuáætlun sem var samþykkt og undirrituðaf báðum aðilum en samkvæmt henni var markmiðið að ljúka samningsgerð fyrir 31.janúar 2016. Fyrsti formlegi fundur samninganefnda varhaldinn 5. nóvember 2015. Á þeim fundi var áhersla lögð á að skoða þyrftilaunaþróun flugumferðarstjóra samanborið við viðmiðunarhópa. Á þriðja fundi,sem var haldinn 11. nóvember, afhenti stefnandi kröfugerð sína. Á fundinum varfarið yfir kröfugerðina og lítillega rætt hvaða atriði tilheyrðu kaupliðum oghver ekki og afráðið að eigi síðar en í desember skyldi hefja viðræður umkaupliði kjarasamnings og samningstíma. Þar sem þáverandi formaður samninganefndar stefnda, Samtakaatvinnulífsins, hætti störfum hjá samtökunum og stefndi skipti um formannsamninganefndar var næsti fundur ekki haldinn fyrr en 22. janúar 2016, rúmriviku áður en kjarasamningur aðila rann út. Þrír fundir voru svo haldnir með stuttumillibili frá 26. janúar til 4. febrúar. Þar varð ljóst að ekki væru líkur á aðaðilar næðu saman um mikilvæg atriði, þá sér í lagi kauplið samningsins.Stefndi, Samtök atvinnulífins, lagði fram áætlun um endurnýjun kjarasamnings ogtiltók þar að nýr kjarasamningur skyldi falla að því samkomulagi sem náðsthefði á vinnumarkaði og kennt er við SALEK. Þann 27. október 2015 hafði náðstsamkomulag um sameiginlega launastefnu, svonefnt SALEK-samkomulag. Aðilar aðsamkomulaginu voru Alþýðusamband Íslands, Bandalag starfsmanna ríkis og bæja,sem stefnandi á aðild að, Samtök atvinnulífsins, fjármálaráðuneytið,Reykjavíkurborg og Samband íslenskra sveitarfélaga. Með samkomulaginu skuldbundu aðilar sigtil kjaraviðræðna á grundvelli sameiginlegrar launastefnu til ársloka 2018.Samræma skyldi launastefnu í sameiginlegri kostnaðarvísitölu miðað við skýrsluaðila (í aðdraganda kjarasamninga, febrúar 2015) þar sem nóvember 2013 = 100.Vinna skyldi út frá sameiginlegum kostnaðarramma sem mátti ekki leiða til hærriniðurstöðu en 132 í árslok 2018 (nóvember 2013=100). Aðildarfélög BSRB undirrituðukjarasamninga 28. október 2015 á grundvelli þessarar sáttar og meðkjarasamningi milli Samtaka atvinnulífsins, ASÍ og aðildarfélaga ASÍ frá 21.janúar 2016 voru launabreytingar á almennum vinnumarkaði aðlagaðar þessumkostnaðarramma. Stefndi, Samtök atvinnulífsins, taldisig þvi bundinn af framangreindu samkomulagi við gerð kjarasamnings viðviðsemjendur sína, þar á meðal stefnanda og litu svo á að kröfur stenandagengju mun lengra. Eftir þetta varð ljóst að ekki yrðilengra komist án milligöngu ríkissáttasemjara og aðilar vísuðu því deilunnisameiginlega til sáttasemjara þann 23. febrúar. Í viðræðum aðila undir stjórnríkissáttasemjara kom skýrt fram af hálfu stefnda að ekki væri svigrúm til aðsemja umfram það er kæmi fram í SALEK-samkomulaginu. Stefnandi boðaði til vinnustöðvunar íþví skyni að knýja stefnda til samninga, fyrst með yfirvinnubanni, sem hófst 6.apríl, og seinna með þjálfunarbanni, sem fól í sér að félagsmenn stefnandalögðu niður störf við þjálfun nema frá 6. maí. Stefndi, Samtök atvinnulífsins, taldi að þjálfunarbann stefnanda væri ólöglegt, en með dómiFélagsdóms 18. maí 2016 var staðfest að aðgerðir stefnanda væru löglegar. Yfirvinnubann stefnanda hafði mikiláhrif enda höfðu félagsmenn stefnanda unnið talsverða yfirvinnu undanfarnamánuði og misseri. Ástæða mikillar yfirvinnu var m.a. sú að ekki hafði tekistað þjálfa nauðsynlegan fjölda nýrra flugumferðarstjóra og var því stefndisérstaklega viðkvæmur fyrir yfirvinnubanni. Einnig hafi þurft að bregðast viðveikindum og annarri fjarveru með yfirvinnu. Langtímaveikindi hafi líka haftþau áhrif að yfirvinnubann hafði mun meiri áhrif en gert hafði verið ráð fyrir.Þvingunaraðgerðir stefnanda beindust alfarið að Isavia sem olli því að Isavia gat ekki sinnt með fullnægjandihætti þeirri flugleiðsöguþjónustu sem félagið hefur á hendi með fullnægjandihætti. Flugleiðsaga féll ítrekað niður og bitnaði það á innlendum flugrekendumog flugfarþegum auk annarra sem njóta flugleiðsögu í yfirflugi um íslenskaflugumferðarsvæðið. Afleiðingarnar voru þær að stór hluti flugumferðar umNorður-Atlantshaf og til og frá landinu raskaðist. Þá bitnuðu aðgerðirnar einnig á hagsmunumferðaþjónustunnar. Þann 7. júní sl. var boðað til fundarí innanríkisráðuneytinu með fulltrúum deilenda til að varpa ljós á afstöðuþeirra til þess að samningar næðust. Að þeim fundi loknum var það matráðuneytisins að deilan yrði ekki leyst án aðkomu þess. Þann 8. júní 2016 voru samþykkt áAlþingi lög nr. 45/2016. Með lögunum voru yfirstandandi verkföll stefnandabönnuð. Jafnframt voru aðrar aðgerðir félagsins, sem væri ætlað að knýja framaðra skipan kjaramála en lögin ákveða, lýstar óheimilar frá gildistöku lagannaog á gildistíma ákvarðana gerðardóms skv. 2. gr. laganna.III.Málsástæður oglagarök stefnanda Stefnandi telur að í 74. gr.stjórnarskrárinnar felist regla, sem tryggi öllum borgurum frelsi til aðildarað félagasamtökum, sem stofnuð eru í löglegum tilgangi. Það, að stéttarfélögeru þar sérstaklega nefnd til sögunnar ásamt stjórnmálafélögum, sýni hversumikilvæg starfsemi stéttarfélaganna og frelsi þeirra til athafna er í hugastjórnarskrárgjafans. Mikilvægasta hlutverk stéttarfélaganna sé að standa aðgerð kjarasamninga. Stefnandi lítur svo á að ekki geti leikið vafi á því aðfrelsi félaganna til að standa að gerð kjarasamninga sé varið af 74. gr.stj.skr. Stefnanda sé með lögum nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur, vinnulöggjöfinni, markaðuralmennur rammi um starfsemi sína. Í vinnulöggjöfinni sé að finna tæmanditalningu þeirra skilyrða sem stefnandi þarf að fullnægja til að mega starfa.Þar sé fjallað um öll skilyrði þess að stefnandi geti beitt heimildum sínum aðlögum. Þannig sé í III. kafla laganna fjallað með tæmandi hætti um skilyrðilöglegrar beitingar verkfallsréttarins. Það að sett hefur verið löggjöf umstarfsemi stéttarfélaganna, ólíkt því sem gerist um starfsemi annarra frjálsrafélaga, sýni vel þjóðfélagslegt mikilvægi stéttarfélaganna. Þessi staða málaleggi stéttar­félögunum skyldur á herðar, en veiti þeim einnig skjól og verndgegn íhlutun og afskiptum stjórnvalda. Það séreðli stéttarfélaga, sem birtistm.a. í þessu reglukerfi leiði, til þess að stjórnvöld og löggjafinn hafa afartakmarkaðar heimildir til afskipta af starfsemi stéttarfélaga. Slíkt getiaðeins komið til álita í þröngum undantekningartilvikum. Stefnandi telur að meðsetningu laganna nr. 45/2016 hafi stefndi, íslenska ríkið, farið út fyrirheimildir sínar til slíkra afskipta. Stefnandi byggir kröfur sínar einnig áþví að með þeim ráðstöfunum til takmörkunar á verkfallsrétti og samningsfrelsiaðildarfélaga stefnanda, sem lögfestar voru með lögum nr. 45/2016, hafistefndi, íslenska ríkið, brotið gegn rétti stefnanda þannig að fari í bága viðákvæði 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sbr. lög nr. 62/1994. Í 11. gr. MSEsé félagafrelsið, og þá alveg sérstaklega frelsi stéttarfélaga, varið með þvíað þar segir að mönnum sé rétt að koma saman með friðsömum hætti og mynda félögmeð öðrum, þar á meðal að stofna og ganga í stéttarfélög til verndar hagsmunumsínum. Þá er í 2. tl. greinarinnar áréttað að réttur þessi skuli ekki háðuröðrum takmörkunum en þeim, sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til ílýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis eða almannaheilla, til að firraglundroða eða glæpum, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða réttindum ogfrelsi. Stefnandi telur að engin sú vá hafi verið fyrir dyrum að réttlætti svoalmennt og víðtækt inngrip í stjórnarskrárvarin réttindi stefnanda eins og gertvar með lögum nr. 45/2016, að félagsmenn stefnanda hafi verið sviptirmöguleikanum á að vernda hagsmuni sína þvert gegn orðum 11. gr. MSE. Enginlögmæt ástæða hafi verið til að koma þannig í veg fyrir að verkföll stefnandanæðu tilgangi sínum, að knýja fram samningsniðurstöðu. Stefnandi telur að stjórnvöldum séualmennt óheimil afskipti af verkfallsrétti og samningsfrelsi stéttar­félaga.Stefnandi telur að í ákvæði 74. gr. stjórnarskrár og 11. gr. MSE um rétt mannatil að stofna félög í sérhverjum löglegum tilgangi felist almennt bann viðafskiptum stjórnvalda og löggjafans af lögmætri starfsemi almennra félaga. Í ákvæði 74. gr. stjórnarskrár og í11. gr MSE sé auk þess sérstak­lega vísað til starfsemi stéttarfélaga ogstjórnmálafélaga með þeim hætti að gjalda verði sérstakan varhug við því aðstjórnvöld hafi afskipti af starfsemi slíkra félaga utan almenns lagaramma semsettur er um starfsemi þeirra sbr. 75. gr. stjórnarskrár. Stefnandi telur aðmeð þeim ráðstöfunum til takmörkunar á verkfallsrétti og samningsfrelsi stefnanda,sem lögfestar voru með lögum nr. 45/2016, hafi stefndi, íslenska ríkið, hlutasttil um starfsemi frjáls félags með þeim hætti sem ekki er samræmanlegurnútíma-viðhorfum til hlutverks og heimilda stjórnvalda og löggjafans og hafimeð þessu farið út fyrir stjórnskipulegar heimildir sínar. Með dómi í máli nr. 167/2002,Alþýðusamband Íslands gegn íslenska ríkinu og Samtökum atvinnulífsins og Samtökatvinnulífsins gegn Alþýðusambandi Íslands (Sjómannamálið), sem fjallaði umbann við verkfalli sjómanna, hafi Hæstiréttur Íslands komist að þeirriniðurstöðu að með hliðsjón af 2. mgr. 11. gr. MSE, 2. mgr. 75. gr.stjórnarskrárinnar og alþjóðasamningum um félagsleg réttindi, sem líta mættitil við skýringu á 74. gr. og 75. gr. stjórnarskrár, yrði 1. mgr. 74. gr.hennar ekki talin fela í sér skilyrðislausa vernd verkfallsréttarstéttarfélaga. Hins vegar yrði að líta svo á að samningsfrelsi verkalýðsfélagaog beitingu verkfallsréttar mætti aðeins skerða með lögum og því aðeins aðuppfyllt væru sambærileg skilyrði og í 2. mgr. 11. gr. MSE. Hæstiréttur taldiað gera yrði strangar kröfur til slíkrar lagasetningar, en ekki væri hægt aðútiloka að efnahagsleg áhrif verkfalla og verkbanna gætu verið svo alvarleg aðríkir almannahagsmunir gætu réttlætt tímabundið bann við þeim. Með vísantil lögskýringargagna með lögum nr. 34/2001 þótti í Sjómannamálinu ekki rétt aðhnekkja því mati löggjafans að ríkir almannahagsmunir hefðu verið fyrir því aðbanna tímabundið þau verkföll og verkbönn sem orsökuðu vinnustöðvun á þeim tímasem lögin tóku gildi. Hins vegar hafi ekki verið fallist á að almannaheillhefði krafist þess að lagasetningin tæki til þriggja félaga á svæðum þar semvinnustöðvun var ekki í gangi. Með verkfallsbanni því sem um var fjallað íSjómannamálinu hafi verið bundinn endi á verkföll sem leitt höfðu til þess aðgjörvallur fiskiskipafloti landsmanna var bundinn við bryggju í sex vikurþannig að stefndi í alvarlegt efnahagslegt áfall vegna samdráttar íútflutningstekjum. Við mat á fordæmisgildi Sjómannamálsinstelur stefnandi að hafa verði í huga ýmis sjónarmið, sem leiða til þess aðframganga stjórnvalda í máli því sem hér er til úrlausnar er enn síður fallintil að standast en þar var talið. Þannig verður við mat á heimildumstjórnvalda til afskipta af verkföllum stefnanda að hafa í huga aðverkfallsaðgerðir stefnanda voru eins takmarkaðar og kostur var. Annars vegarer um að ræða yfirvinnubann stéttar, sem ber engin samningsbundin eða lögbundinskylda til að vinna yfirvinnu, og hins vegar er um að ræða þjálfunarbann, semfelur í sér veigrun við að sinnakennsluhlutverki sem er til hliðar við almennar starfsskyldurflugumferðarstjóra og sem þeir hafa hver fyrir sig víðtækar heimildir til aðkoma sér undan samkvæmt ákvæðum kjarasamnings síns. Með verkföllum sínum hafifélagsmenn stefnanda því í engu hróflað við þeirri sterfsemi, sem þeim ber aðannast samkvæmt almennum daglegum verkskyldum sínum. Í dómi sínum í BHM-málinu nr. 467 frá2015 hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að verkfallsaðgerð BHM-félagahafi falið í sér alvarlega ógn við almannaheill og réttindi alls almennings tilað fá aðstoð vegna sjúkleika. Augljóst er að mati stefnanda að engin atvik semjafnað verði til þessa eru uppi í máli því sem hér er til úrlausnar. Þá verðurað mati stefnanda að benda á að dómar Hæstaréttar í ofangreindum málum verðatæplega túlkaðir svo að dómstólar í landinu líti svo á að það geti veriðalmennur viðurkenndur praxís að stjórnvöld geti bannað verkfallsaðgerðir aðgeðþótta sínum. Þá bendir stefnandi á að engin hlutlæggreining liggi fyrir á því hvaða neyðarstaða hafi verið uppi sem réttlætt gætiþá sviptingu stjórnarskrárbundinna lýðréttinda sem afráðin var með lögum nr.45/2016. Í frumvarpi því, sem varð að lögum nr.45/2016, er því borið við að verkföll stefnanda valdi röskun á stöðu ríkisinstil að sinna alþjóðlegum skuldbindingum um flugumferðarþjónustu. Í þessusambandi sé rétt að hafa í huga að fyrir fáum árum töldu stjórnvöld rétt aðfæra starfsemi flugumferðarþjónustu undan gildissviði stjórnsýslureglna með þvíað stofna svokallað opinbert hlutafélag um starfsemi Flugmálastjórnar. Meðþessu var starfsemin tekin út úr opinberu kjaraumhverfi og möguleikar átakmörkun áhrifa verkfalla skertir. Þannig gilda, eftir þessa ráðstöfun, ekkiframar um starfsemina ákvæði laga um kjarasamning opinberra starfsmanna umneyðarmönnun eða ákvæði starfsmannalaga um skyldu til að vinna yfirvinnu.Stefnandi telur að ekki verði séð aðalmannahagsmunir hafi verið í húfi m.t.t. öryggis sjúklinga í sjúkraflugi eðaloftfara í neyð. Á meðan aðgerðum stefnanda stóð kom sú staða ekki upp að ekkiværi þjónusta fyrir sjúkra- og neyðarflug vegna almennrar undanþágu stefnandaum þess háttar flug. Stefnandi telur að jafnvel þótt rökhefðu staðið til lagasetningar hafi með lögum nr. 45/2016 verið gengið miklu lengra en nauðsyn hafi borið til að tryggja þaumarkmið sem stjórnvöld settu sér. Þannig hafi stefndi, íslenska ríkið, brotiðgegn stjórnskipu­legri meðalhófsreglu. Þannig verði ekki séð að nauðsyn hafiborið til að hafa tímalengd samningshafta samkvæmt lögunum óákveðna, eins oggert var. Samkvæmt 3. gr. laganna skal „gerðardómurinn“ sjálfur ákveðatímalengd ákvarðana sinna. Með þessu sé stefndi, íslenska ríkið, ekki aðeins aðtaka sér vald sem hann má ekki fara með, heldur einnig að framselja valdið.Valdið sé framselt til stjórnsýslunefndar, sem hefur óljósa og lítt afmarkaðastöðu. Nefndin hafi samkvæmt ákvæðinu óbundnar hendur til að ákveða tímalengdsamningshafta að eigin geðþótta. Stefnandi telur að með setningu laganr. 31/2015 og þeirri umfangsmiklu skerðingu samningsréttar og verkfallsréttar,sem í lögunum felist hafi stefndi, íslenska ríkið einnig brotið gegn samþykktumILO, Alþjóða vinnumálastofnunarinnar, nr. 87 og 98 og gegn 6. gr.félagsmálasáttmála Evrópu, en íslenska ríkið hefur undirgengist skyldursamkvæmt þessum samþykktum öllum. Stefnandi vísar varðandi málskostnað tillaganna um meðferð einkamála í héraði, nr. 91/1991. Krafa um álag er nemivirðisaukaskatti styðst við lög nr. 50/1988. Stefnandi er ekkivirðisaukaskattskyldur aðili og ber því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattiþessum úr hendi stefnduMálsástæður oglagarök stefnda, íslenska ríkisins Stefndi, íslenska ríkið, hafnar öllumkröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda. Þá gerir stefndi málsástæður oglagarök meðstefnda að sínum svo framarlega sem það samrýmist málatilbúnaðistefnda. Frávísunarkröfu sína byggir stefndi áröngu fyrirsvari. Stefnandi stefni til fyrirsvars í máli þessu fjármálaráðherraf.h. íslenska ríkisins þrátt fyrir að málið heyri ekki undir þann ráðherra oghans ráðuneyti, enda hafi hann ekki lagt fram frumvarpið, sem varð að lögum,heldur innanríkisráðherra. Þannig fari fjármálaráðherra ekki með sakarefniþessa máls eins og það er lagt fyrir dóminn af hálfu stefnanda. Í 5. mgr. 17.gr. laga nr. 91/1991 sé fjallað um fyrirsvar fyrir ríki og sveitarfélög. Þarsegir m.a. að sá komi fram sem fyrirsvarsmaður, sem hafi ákvörðunarvald um þáhagsmuni aðilans sem sakarefnið varðar. Þá komi fram í 18. tölul. 1. mgr. 4.gr. forsetaúrskurðar nr. 71/2013, um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta,að innanríkisráðherra fari með mál er varðar samgöngur í lofti. Þá sé þaðinnanríkisráðherra sem veiti fulltrúum gerðardóms skipunarbréf. Mál þetta snúi ekki með neinum hættiað fjármála- og efnahagsráðherra og því sé fyrirsvar augljóslega rangt. Ef dómurinn fellst ekki á frávísunmáls er gerð til vara krafa um sýknu. Stefndi vísar til þess að í framsöguræðuráðherra þegar frumvarpinu var fylgt úr hlaði, dskj. nr. 14, komi m.a. fram aðaðgerðir félagsmanna stefnanda hafi haft áhrif á innanlandsflug, flug til ogfrá landinu og allt flug um íslenskt loftrými. Ísland hafi skuldbundið sig tilað sinna flugleiðsöguþjónustu á Norður-Atlantshafi og samþykkt að tryggja aðþjónustan sé rekin á öruggan, skilvirkan og hagkvæman hátt dskj. nr. 7. Þæraðgerðir, sem þá stóðu yfir, hafi komið í veg fyrir að íslensk stjórnvöld gætustaðið við þessar skuldbindingar sem hefði getað haft alvarlegar afleiðingar íför með sér fyrir starfsemina hér á landi, sem sé gjaldeyrisskapandi og stuðliað bættri samkeppnisstöðu Íslands á sviði flugsamgangna. Þetta séu verulegiralmannahagsmunir. Öryggi væri jafnframt ógnað eftir þvísem aðgerðirnar stæðu lengur og mikilvægt væri að tryggja öryggi og stöðugleikaí þessari þjónustu. Ríkisvaldið gæti ekki látið deilur aðila hafa áhrif á þessamikilvægu þætti. Auk þess sem aðgerðirnar hafi skaðleg áhrif á allt yfirflugflugvéla, sem ekki hafi viðkomu hér á landi, en íslensk stjórnvöld beri ábyrgðá að tryggja þjónustu við. Yfirvinnubann stefnanda hafi komið íveg fyrir að unnt væri að manna vaktir ef forföll yrðu, t.d. vegna veikinda.Það hafi valdið því að vísa þurfti flugi úr íslenska flugstjórnarsvæðinu,seinka komum og brottförum á Keflavíkurflugvelli og að mjög hægðist áhreyfingum í aðflugi og komuflugi. Þegar frumvarpið var lagt fram hafiaðgerðirnar þegar haft áhrif á 1200 flugferðir hjá Icelandair og raskaðferðaskipulagi 200 þúsund farþega. Þá sé áætlaður kostnaður erlendraflugfélaga, sem hingað koma og fljúga um íslenskt loftrými án viðkomu hér álandi, á þriðja milljarð króna vegna óhagstæðari flugleiða. Á minnisblöum frá Isavia, sbr. dskj.nr. 11 og 12, komi fram upplýsingar um verulega röskun á þjónustu vegnaaðgerðanna og einnig megi þar sjá upplýsingar um samningstilboð, sem gert varaf Samtökum atvinnulífsins. Þar komi fram að föst meðallaun flugumferðarstjóraséu um ein milljón króna á mánuði og meðaltalsheildarlaun með aukavinnu um tólfhundruð þúsund. Hækkanir kæmu þar ofan á. Á heimasíðu stefnanda komi fram aðfimmta hver klukkustund hjá flugumferðarstjórum hafi verið unnin í yfirvinnuvegna manneklu í stéttinni. Á þessari fullyrðingu stefnanda á heimasíðu sinnimegi berlega sjá hversu mikil áhrif yfirvinnubann hafi haft á flug til og frálandinu svo og yfirflug. Á dskj. nr. 13 komi fram upplýsingar fráSamtökum ferðaþjónustunnar og þar komi megi m.a. sjá að næturumferð umKeflavíkurflugvöll hafi legið niðri í fjórgang vegna veikindaflugumferðarstjóra og ekki hafi fengist aðilar til að leysa af vegnayfirvinnubanns. Þessar aðgerðir hafi haft gríðarleg áhrif á ferðaþjónustuna.Mikil seinkun hafi orðið á 99 flugferðum til og frá landinu og þegar hafi um 20þúsund farþegar ekki komist ferða sinna á þeim fjórum nóttum sem yfirvinnubannihafi verið beitt. Þá hafi um 20 þúsund farþegar hjá WOW air orðið fyrir áhrifumaf aðgerðum félagsmanna stefnanda. Þá liggi fyrir að öryggi sjúkraflugsallan sólarhringinn væri ekki tryggt þrátt fyrir að stefnandi hefði veitt undanþágutil slíks flugs þar sem upp gætu komið tilvik þar sem ekki væri mögulegt aðmanna þjónustuna. sbr. svar Isavia við fyrirspurn velferðarráðuneytis vegnayfirvinnubanns flugumferðarstjóra á dskj. 9. Við mat á því hvort inngrip löggjafansmeð greindri lagasetningu brjóti á rétti stefnanda skv. 74. gr. stjórnarskrárlýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, eða 11. gr. mannréttindasáttmála Evrópuverði að líta til þess hvort sú skerðing byggist á lögum, hvort hún sénauðsynleg í lýðræðisþjóðfélagi og hvort sé til þess fallin að ná því lögmætamarkmiði að vernda réttindi og frelsi annarra. Óumdeilt sé að sú skerðing, semstefnandi lýsir, sé byggð á lögum. Jafnframt sé ljóst af dskj. nr. 3 að markmiðskerðingarinnar sé að tryggja rétt annarra, stuðla að því að íslensk stjórnvöldgeti staðið við þjóðréttarlegar skuldbindingar sínar og stuðla að efnahagslegumstöðugleika. Stefndi telur að í umfjöllun í stefnuum breytingar á eðli starfa flugumferðarstjóra með stofnun opinbers hlutafélagsum starfsemina komi réttilega fram að meðalhófs hafi verið gætt meðlagasetningunni þar sem ekki var gengið svo langt að setja yfirvinnuskyldu ástéttina. Jafnframt er ljóst að stefnandi er lítið stéttarfélag með fáafélagsmenn. Aðgerðir stefnanda og afleiðingar þess, ef orðið yrði við þeimkröfum, sem settar voru fram af þeirra hálfu, þ. á m. áhrif á almennakjarasamninga ASÍ og BSRB, myndu hafa mun meiri áhrif en leiða má af stærðfélagsins. Inngrip löggjafans hafi því verið nauðsynlegt með vísan til þess aðtryggja víðtæka hagsmuni þjóðarbúsins og almennings, sem afleiðingar aðgerðastefnanda hefðu getað raskað. Ljóst sé að ríki hafa umtalsvert svigrúm til aðleggja mat á nauðsyn skerðingar við slíkar aðstæður, líkt og staðfest hefurverið með dómum Mannréttindadómstóls Evrópu, t.a.m. í dómi í máli nr. 31045/10,National Union of rail, Maritime and Transport Workers gegn Bretlandi. Í dómi Hæstaréttar nr. 167/2002 sé þvísjónarmiði lýst að efnahagslegar forsendur geti verið fyrir hendi sem heimilislíkar takmarkanir, m.a. vegna áhrifa þeirra á réttindi annarra og burðiríkisins til að standa undir framtíðarskuldbindingum sínum. Slíkar takmarkanirséu reistar á mati löggjafans. Mat löggjafans á nauðsyn takmarkana hafi veriðóumdeilt í sambærilegum kjaradeilum hérlendis. Dómur Hæstaréttar Íslands frá13. ágúst 2015 snúi að alvarlegri ógn við almannaheill og réttindi allsalmennings til að fá aðstoð vegna sjúkleika. Ógn við almannaheill snúi ekkieingöngu að heilsu, heldur einnig að atvinnu- og efnahagslegu öryggi. Kjaradeilastefnanda og meðstefnda hafi ógnað þessu efnahagslega öryggi og hafi þóttfullreynt að hún yrði leyst með samnningsgerð. Stefndi vísar til laga nr. 24/2014, umfrestun verkfallsaðgerða á Herjólfi VE, þar sem stéttarfélag hafði boðað yfirvinnubannsem hafði áhrif á samgöngur milli lands og Vestmannaeyja. Í kjaradeilumflugmanna, sbr. lög nr. 34/2014 og flugvirkja, lög nr. 22/2010, sem beindust aðeinu fyrirtæki, Icelandair hf., voru verkfallsaðgerðir þeirra hópa einnigtakmarkaðar án athugasemda. Þar var vísað til þess að verkfallsaðgerðirnarbeindust að stærsta flugrekanda landsins, sem væri burðarás fyrir íslenskuferðaþjónustuna, og að verkfallið myndi valda íslensku efnahagslífi verulegutjóni og hafa neikvæð áhrif á störf þúsunda einstaklinga og fyrirtækja um alltland. Því sé ljóst að það sé ekki eðli og umfang verkfallsaðgerðanna, sem hafiáhrif á það mat löggjafans hvort nauðsynlegt sé að takmarka verkfallsrétt íþágu almannahagsmuna og réttinda annarra, heldur sé það mat byggt á þeimafleiðingum, sem verkfallsaðgerðirnar hafi í för með sér. Aðgerðir stefnandaséu mun umfangsmeiri, þær hafi haft áhrif á flugrekendur um heim allan og þarað auki stefnt alþjóðlegum skuldbindingum Íslands í hættu, þar sem aðgerðirstefnanda tóku einnig til svokallaðs yfirflugs. Einnig megi vísa til dómsMannréttindadómstóls Evrópu í máli Federation of Offshore Workers Trade Uniono.fl. gegn Noregi frá 27. júní 2002, mál nr. 38190/97. Í þeim dómi komi skýrtfram viðurkenning dómstólsins á að þær efnahagslegu forsendur geti verið fyrirhendi sem heimili takmarkanir og skerðingu á verkfallsaðgerðum. Með lögum nr. 45/2016 hafi deilendumverið gefið tækifæri til að ná saman um gerð kjarasamnings. Deilendur hafi gertmeð sér kjarasamning eftir lagasetninguna en í atkvæðagreiðslu hafi sásamningur verið felldur og því sé staðan sú sama og fyrir setningu laganna.Samkvæmt ákvæðum laganna eigi að kalla saman gerðardóm þar sem deilendur eigisinn fulltrúa hvor auk þess sem oddamaður skuli tilnefndur af Hæstarétti.Gerðardómar geti verið stofnsettir hvort sem er á grundvelli samninga eða lagaog því ljóst að framangreindur gerðardómur sé lögbundinn þótt honum sé komið áfót án frumkvæðis stefnanda. Ekki sé um að ræða neina óljósa stjórnsýslunefnd líktog stefnandi orði það í stefnu. Þá hafi verið ljóst við lagasetningunaað deilendum var ómögulegt að ná samningum án þess að það hefði stórfelldarafleiðingar fyrir kjaraumhverfi í landinu og að aðgerðir þeirra voruótímabundnar og fóru stigvaxandi. Því hafi inngrip löggjafans verið til þessfallið að vernda réttindi annarra. Við þessar aðstæður hafi verið séð fram álangvarandi óvissu um samgöngur til og frá landinu og óvissu til framtíðarvegna þjálfunarbannsins. Í dskj. nr. 15 sé gerð grein fyrirmikilvægi ferðaþjónustu fyrir þjóðarhag. Þar komi fram að ferðaþjónusta sé núsú atvinnugrein sem skili mestum gjaldeyristekjum. Samkvæmt spá sé gert ráðfyrir að 96% ferðamanna komi til Íslands með flugi eða 1.730.000. Með aðgerðumfélagsmanna stefnanda aukist hættan á afbókunum og kostnaði bæði fyrirflugfélög og farþega vegna ruðningsáhrifa á önnur flug og kostnað vegna þessþegar farþegar missa af tengiflugi eða annarri fyrirframgreiddri þjónustu.Áhrif aðgerða stefnanda til lengri tíma séu þau að gera megi ráð fyrir að þærhafi áhrif á ferðaval og að það komi til afbókana, sérstaklega til framtíðarlitið. Að sumri til séu áhrif af slíku mest á landsbyggðinni, þ.e. utanhöfuðborgarsvæðisins, en meginþorri allra gistinátta og kaupa á afþreyingu ávestur-, norður- og austurlandi sé að sumri til. Stefndi vísar til þess aðstörfum í ferðaþjónustu hafi fjölgað jafnt og þétt og átt ríkulegan þátt íþjóðhagslegum bata í kjölfar efnahagshrunsins. Um 10 þúsund manns hafi starfaðí og við ferðaþjónustu árið 2008, en séu nú yfir 20 þúsund. Ferðaþjónusta séhins vegar viðkvæm atvinnugrein og þurfi ekki mikið til svo að fólk afbókiferðir og fari annað en til Íslands, sérstaklega ef það getur ekki treyst þvíað ferðatilhögun standist vegna aðgerða starfsfólks. Ekki sé nokkur leið aðreikna tjón til framtíðar, en samkvæmt fyrirliggjandi tölum sé áhættan mjögveruleg. Með aðgerðum stefnanda sé þessi efnahagslega stoð þjóðfélagsins veiktmeð ófyrirséðum afleiðingum. Stefndi vísar til þess að á þeim tímaer lögin voru sett hafi virtist óbrúanlegt bil milli samningsaðila ogstigvaxandi tjón er varðaði almannahagsmuni. Aðkoma löggjafans að þessari deiluhafi því fyrst og fremst falist í að koma á fót umgjörð þar sem deilendur gætuleyst úr ágreiningi sínum með öðrum hætti en samningum þar sem sú leið hafivirst fullreynd. Auk þess hafi komið skýrt fram í athugasemdum meðlagafrumvarpinu að unnt væri að ljúka málinu með kjarasamningi á meðanágreiningurinn væri til meðferðar hjá gerðardómi. Þannig hafi deilendur haldiðáfram forræði málsins, en tækist þeim ekki að semja ættu þeir hvor um sigfulltrúa í gerðardóminum sem gætu komið að sjónarmiðum þeirra við ákvörðundómsins. Stefndi bendir á að það sé rangt semsegi í stefnu að tímalengd ákvarðana gerðardóms sé óbundin og fari að frjálsumati dómsins sjálfs. Í athugasemdum með lögunum segir að gerðardómur skuli hafahliðsjón af kjarasamningum sem undirritaðir hafa verið frá 1. maí 2015. Í þvíákvæði felist m.a. að við ákvörðun sína geti gerðardómur haft hliðsjón afgildistíma þeirra kjarasamninga, sem undirritaðir hafa verið. Gerðardómi eruþví sett ákveðin mörk hvað þetta varðar, með hliðsjón af meðalhófsreglu ogathugasemdum úr dómi Hæstaréttar í máli nr. 467/2015. Þá vísar stefndi til þess að inngriplöggjafans hafi vissulega leitt til skerðingar á réttindum stefnanda, en súskerðing sé lögmæt þar sem fyrir lá mat löggjafans um að ekki væru vægariúrræði í boði og lög nr. 45/2016 því til þess fallin að bregðast við þvíástandi sem leiddi af verkfallsaðgerðum flugumferðarstjóra frá 6. apríl sl. Aföllu ofangreindu megi ráða að lagasetning þessi brjóti hvorki í bága viðréttindi stefnanda skv. 74. gr. stjórnarskrárinnar né 11. gr.mannréttindasáttmála Evrópu. Krafa stefnda um málskostnað byggir áXXI kafla laga nr. 91/1991, einkum 129. og 130. gr. þeirra laga.Málsástæður oglagarök stefnda, Samtaka atvinnulífsins Stefndi, Samtök atvinnulífsins, hafnaröllum kröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda og gerir málsástæður og lagarökmeðstefnda að sínum svo framarlega sem þau samrýmist málatilbúnaði hans. Stefndi vísar til þess að þegar lög nr.45/2016 voru sett hafi verkfallsaðgerðir stefnanda staðið frá 6. apríl 2016.Ástæða lagasetningarinnar var að stjórnvöld og löggjafinn mátu ástandið svo aðmikilvægir almannahagsmunir væru í húfi. Heildarhagsmunir heillaratvinnugreinar, þ.e. ferðaþjónustunnar, væru undir auk þess sem mikilvægt væriað efnahagslegum stöðugleika yrði ekki stefnt í voða með ófyrirsjáanlegumafleiðingum á vinnumarkaði. Tæplega 60 tilkynningar um röskun áflugumferðarþjónustu á Keflavíkurflugvelli hafi verið gefnar út af Isavia ogkom röskunin aðallega niður á flugfarþegum og flugfélögum, sem eru ekki aðilarað deilunni. Þessar truflanir séu að auki keðjuverkandi. Þess beri einnig aðgeta að flugumferðastjórn fyrir flug til og frá landinu er öll á einni hendi,þ.e. hjá Isavia sem sé vinnuveitandi félagsmanna stefnda. Þess beri einnig aðgeta að truflanir á innanlandsflugi vegna verkfallsaðgerða stefnanda hafaeinnig verið verulegar. Í athugasemdunum með frumvarpinu séeinnig vikið sérstaklega að SALEK-samkomulaginu um samræmda launastefnu,þýðingu þess og aðild stefnanda að BSRB, sem undirritaði samkomulagið ásamtstefnda. Frumvarpinu sé því ætlað að treysta forsendur stöðugleika ávinnumarkaði. Eins og fram komi í athugasemdum með frumvarpi að lögum 45/2016,hafi þau verið sett af nauðsyn, sem neyðarúrræði til verndar almannahagsmunumog réttindum annarra. Þá sé lögunum ætlað að tryggja að efnahagslegumstöðugleika verði ekki stefnt í voða. Við setningu þeirra hafi, þrátt fyrirverkfallasaðgerðir og langvarandi viðræður, engin lausn verið í sjónmáli. Effallist yrði á kröfur stefnanda, hafi verið viðbúið að þeir samningar, semgerðir höfðu verið með vísan til SALEK-samkomulagsins um samræmda launastefnu,sættu endurskoðun í samræmi við forsenduákvæði þeirra með ófyrirséðumafleiðingum. Við setningu laganna hafði verkfall stefnanda staðið í níu vikurásamt þjálfunarbanni fimm í vikur og því hafi verið ómögulegt að manna vaktirvið forföll starfsmanna. Þjálfunarbann stefnanda hafi að auki haft þau áhrif aðtefja fyrir fjölgun flugumferðarstjóra. Stefndi bendir jafnframt á að við mat ásvigrúmi til takmarkana á verkföllum beri að horfa til afleiðinga þeirra enekki umfangs, eins og stefnandi byggir á. Stefnandi hafi nýtt sér verkfallsheimild14. gr., sbr. 19. gr. laga nr. 80/1938 og boðað yfirvinnubann, en félagsmennhans hafi að jafnaði unnið umtalsverða yfirvinnu. Þannig hafi verið brugðistvið veikindum og annarri fjarveru starfsmanna eins og algengt sé. Með þeimhætti gat stefnandi beitt stefnda verulegum þrýstingi án tilfinnanlegraútgjalda fyrir félagið. Ráðningarskyldur starfsmanna varðandi yfirvinnu hafiþví enga þýðingu varðandi úrlausn málsins. Stefndi hafnar því að með setningu laganr. 45/2016 hafi meðstefndi brotið gegn samþykktum ILO, Alþjóðavinnumálastofnunarinnar og félagsmálasáttmála Evrópu. Réttur til að fylgjaeftir réttmætum kjarakröfum með verkfalli sé viðurkenndur af aðilum ILO. Umfangog skilyrði hvað það varðar, séu hins vegar ákveðin í landslögum, sbr. dskj.nr. 24. Kröfu um málskostnað byggir stefndi áXXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum á 129. og 130. gr. IV.Niðurstaða Í máli þessu, sem stefnandi hefur höfðaðgegn íslenska ríkinu og Samtökum atvinnulífsins, er deilt um það hvort lög nr.45/2016, gangi gegn ákvæðum 74. gr. stjórnarskrár um félagafrelsi og ákvæði 11.gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Í 1. gr. laganna er mæltfyrir um að verkfallsaðgerðir stefnanda gagnvart Isavia ohf., svo og frekarivinnustöðvanir eða aðrar aðgerðir félagsins, sem ætlað er að knýja fram aðraskipan kjaramála en lögin ákveða, séu óheimilar frá gildistöku laganna og ágildistíma ákvarðana gerðardóms skv. 2. gr. laganna. Þá segir í 2. mgr. 1. gr. að þráttfyrir ákvæði 1. mgr. sé aðilum heimilt að semja um breytingar frá þvífyrirkomulagi sem lögin kveða á um en eigi megi knýja þær fram meðvinnustöðvunum eða aðgerðum. Í 2. gr. laganna er mælt fyrir um aðhafi aðilar ekki undirritað kjarasamning fyrir 24. júní 2016 skuli gerðardómurákveða kaup og kjör félagsmanna stefnanda. Ákvarðanir gerðardóms skuli verabindandi með sama hætti og kjarasamningur á milli aðila frá og með gildistökulaganna og gilda þann tíma sem gerðardómur ákveður. Þá segir í 2. mgr. 2. gr. laganna að ígerðardómi eigi sæti þrír dómendur sem skipaðir eru af ráðherra, einntilnefndur af Hæstarétti Íslands, einn af Félagi íslenskra flugumferðarstjóraog einn af Samtökum atvinnulífsins. Af hálfu íslenska ríkisins er í málinugerð krafa um frávísun og byggist krafan á röngu fyrirsvari. Stefnandi hafistefnt til fyrirsvars fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins þrátt fyrir aðmálið heyri undir innanríkisráðherra skv. 18. tölulið 1. mgr. 4. gr.forsetaúrskurðar nr. 71/2013, um skiptingu stjórnarmálefna milli ráðuneyta. Þásé í 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, mælt fyrir um,varðandi fyrirsvar fyrir ríki og sveitarfélög, að sá komi fram sem fyrirsvarsmaðursem hafi ákvörðunarvald um þá hagsmuni aðilans sem sakarefnið varðar. Litiðhefur verið svo á að það sé engan veginn rökbundin nauðsyn að íslenska ríkinusé stefnt til að þola kröfu er byggist á því að lög standist ekki stjórnarskrá.Líta verður svo á að íslenska ríkið hafi ríka hagsmuni af því að komasjónarmiðum sínum á framfæri í máli þessu og það hefur ekki byggt vörn sína áaðildarskorti. Íslenska ríkinu var stefnt og það hefur tekið til varna. Ekki erþví fallist á kröfu stefnda íslenska ríkisins um frávísun málsins. Í máli þessu er ágreiningslaust að þærtakmarkanir, sem gerðar voru á réttindum félagsmanna stefnanda, voru gerðar meðlögum, sem sett voru með stjórnskipulegum hætti. Hins vegar er um það deilthvort þessar takmarkanir geti helgast af tilliti til almannaheilla, verndarheilsu manna eða réttindum þeirra og frelsi. Þá er um það deilt hvort nauðsynhafi borið til þessara takmarkana og meðalhófs hafi verið gætt með lögum nr.45/2016. Það er á valdi löggjafans að velja á milli kosta þegar ákvörðun ertekin um löggjafarmálefni og hefur hann nokkurt svigrúm við mat á þeimhagsmunum sem liggja til grundvallar. Það er síðan á valdi dómstóla að leysa úrþví hvort lög samrýmist grundvallarreglum stjórnarskrár. Við setningu laga nr.45/2016 hefur löggjafinn metið það svo að grípa þyrfti inn í verkfallsaðgerðirstefnanda á grundvelli brýnna almannahagsmuna og stuðst við gögn sem lágu fyrirvið setningu laganna. Aðdraganda lagasetningarinnar er lýst ígreinargerð, sem fylgdi frumvarpi sem síðar varð að lögum nr. 45/2016. Þarsegir að kjarasamningar stefnanda og Isavia ohf. hafi verið lausir frá febrúar2016. Viðræður um gerð nýs kjarasamnings hafi hafist í lok október 2015 ogsamkvæmt viðræðuáætlun hafi viðræðum átt að vera lokið fyrir 31. janúar 2016.Kjaradeilunni hafi hins vegar verið vísað til ríkissáttasemjara þann 23.febrúar sl. Félagsmenn stefnanda hafi samþykkt að boða til yfirvinnubanns fráog með 6. apríl sl. og síðan samþykkt að setja á þálfunarbann frá og með 6. maí,sem fól í sér að flugumferðarstjórar sinna ekki verklegri þjálfun nema semseinki nýliðun í stéttinni. Þá kemur fram að samningaviðræður aðilahafi ekki skilað árangri og ekki verið líkur á lausn í bráð. Eftir funddeilenda þann 3. júní sl. hafi ríkissáttasemjari ekki boðað til nýssamningafundar og því hafi niðurstaðan verið sú að rétt væri að löggjafinnhyggi á hnútinn með þessu lagafrumvarpi vegna þeirra mikilvægu almannahagsmunasem í húfi væru. Ríkinu væri ómögulegt að sinna lögbundnum skyldum sínum ogþjónustu, þ.m.t. alþjóðlegum skuldbindingum um tryggja, hagkvæma og öruggaflugumferðarþjónustu. Þá væru heildarhagsmunir heillar atvinnugreinar,ferðaþjónustunnar, í húfi, og í þriðja lagi væri mikilvægt að efnahagslegumstöðugleika yrði ekki stefnt í voða með ófyrirsjáanlegum afleiðingum ávinnumarkaði. Í greinargerðinni er síðan gerð frekarigrein fyrir tilefni og nauðsyn lagasetningarinnar. Vísað er til þess að íjúníbyrjun hafi Isavia ohf. gefið út 20 tilkynningar um röskun á flugumferðarþjónustuá alþjóðaflugstjórnarsvæðinu og á þriðja þúsund flugvélum verið vísað suðurfyrir svæðið. Isavia hafi áætlað að viðbótarkostnaður flugfélaga í yfirflugivegna aukinnar eldsneytisnotkunar væri á þriðja milljarð króna. Þá bætist viðkostnaður við seinkanir og breytingar á áætlun. Þá er vísað til þess að aðgerðirstefnanda komi í veg fyrir að íslensk stjórnvöld geti staðið að fullu viðsamningsskuldbindingu sína samkvæmt svokölluðum Joint Finance samningi við 24önnur ríki frá árinu 1956 þar sem Ísland hafi tekið að sér að tryggja samfelldaflugleiðsöguþjónustu á Norður-Atlantshafi á hagkvæman og öruggan hátt. Þessaraðgerðir stefnanda geti stefnt samningnum í hættu. Alþjóðasamtök flugfélaga,IATA, hafi lýst áhyggjum sínum vegna málsins og leitað upplýsinga um truflanirog stöðu mála. Standi ríkið ekki við skuldbindingar sínar samkvæmt samningnumsé hætt við að starfsemin fari úr landi og við það glatist fimm milljaraðagjaldeyristekjur. Þá segir að ljóst sé að margvíslegviðkvæm þjónustu, svo sem sjúkra- og neyðarflug, treysti á hnökralausaflugleiðsöguþjónustu og þrátt fyrir að í yfirstandandi vinnudeilu hafi veriðveitt undanþága fyrir slíka umferð sé ljóst að auknar líkur séu á að tafirverði á sjúkra- og neyðarflugi vegna hennar. Í greinargerðinni kemur fram að gefnarhafi verið út 60 tilkynningar um röskun á flugumferðarþjónustu áKeflavíkurflugvelli og hafi röskunin aðallega komið niður á farþegum ogflugfélögum, sem séu ekki aðilar að deilunni. Þá hafi í nokkur skipti orðið aðloka flugvellinum á nóttunni frá kl. 2 til 7 og einnig hafi þjónusta oft veriðskert vegna undirmönnunar, sem leitt hafi til tafa í flugumferð. Þá er lýstkeðjuverkandi áhrifum þessa fyrir íslensku flugfélögin, sem nýti sérKeflavíkurflugvöll sem miðstöð tengiflugs. Aðgerðir stefnanda hafi raskað 1.200flugferðum farþega Icelandair og haft áhrif á 200.000 farþega félagsins.Seinkanir hafi haft áhrif á um 20.000. farþega WOW-air. Þá haldi yfir 20flugfélög önnur uppi áætlunarflugi til Keflavíkurflugvallar á þessum árstíma oghafi aðgerðir stefnanda haft jafnvel meiri áhrif á þjónustu þeirra þar sem þaufljúgi hingað næturflugi. Þá séu flugsamgöngur burðarás farþegaflutninga ogflutninga á ferskum matvælum, svo sem sjávarfangi. Í ár sé búist við 1,7milljónum ferðamanna hingað til lands og séu áhrif vinnudeilunnar á reksturferðaþjónustu og orðspor hennar því mikil. Þá er vísað til þess að kjarasamningarhafi verið lausir frá 1. febrúar sl. og þrátt fyrir langt viðræðutímabil ogyfirvinnubann frá 6. apríl og þjálfunarbann frá 6. maí sl. sé lausn deilunnarekki í sjónmáli. Þá sé flugumferðarstjórn til og frá landinu á einni hendi ogþví geti þeir sem verða fyrir áhrifum af vinnudeilunni ekki takmarkað tjón sittmeð því að leita þjónustu annarra aðila. Þá er gerð grein fyrir afleiðingumþess að flugáætlanir raksist og áhættu sem af því leiðir. Einnig er vísað tilþess að kjaradeilan hafi valdið tjóni á mörgum sviðum og viðræður hafi veriárangurslausar. Þá er vísað til þess að augljós hættasé á því að launahækkanir umfram það sem samið hafi verið um á almennumvinnumarkaði hafi neikvæð áhrif á gildandi kjarasamninga og stöðugleika ávinnumarkaði. Í greinargerðinni er vísað til þess aðmeð rammasamkomulagi milli aðila vinnumarkaðarins frá október 2015 hafi veriðlagður grunnur að meiri sátt á vinnumarkaði með breyttum og bættum vinnubrögðumvið gerð kjarasamninga með það að markmiði að auka kaupmátt við efnahagsleganog félagslegan stöðugleika á grundvelli lágrar verðbólgu, stöðugs gengis oglægra vaxtastigs. Þar leiki vinnumarkaðurinn stórt hlutverk ásamt stjórnopinberra fjármála og peningamála. Þá beri að líta til þess að stefnandi eigiaðild að BSRB, sem undirritað hafi SALEK-samkomulagið ásamt Samtökumatvinnulífsins og þar með Isava. Samkomulagið feli í sér samræmda launastefnumeð sameiginlegri kostnaðarvísitölu og að hámark sé sett á kostnaðaráhrifkjarasamninga til ársloka 2018. Brýnt sé að kjaradeilan setji ekki af staðvíxlhækkun verðlags og launa sem aftur hefði í för með sér aukna verðbólgu ogrýrnun kaupmáttar sem SALEK-samkomulaginu hafi verið ætlað að koma í veg fyrir.Að lokum var vísað til þess að sáttatilraunir hafi reynst árangurslausar, enginlausn hafi verið í sjónmáli og brýnt að afstýra frekara tjóni. Í málinu liggur fyrir svar Isavia ohf.við fyrirspurn velferðarráðuneytisins vegna yfirvinnubanns flugumferðarstjóra,dags. 6. maí sl., um þjónustu við sjúkraflug um Reykjavíkurflugvöll. Þar kemurfram að vegna verkfallsaðgerðanna hafi verið óskað eftir undanþágu fráyfirvinnubanni til að sinna mætti þjónustu flugturnsins, en þó þannig aðeingöngu yrði sinnt sjúkra- og neyðarflugi. Í undanþágunni felist hins vegarekki trygging stéttarfélagsins fyrir mönnun þjónustunnar. Í ljósiyfirvinnubannsins og þrátt fyrir undanþáguna gætu því þau tilvik komið upp aðekki væri hægt að manna þjónustuna og tryggja með því þjónustu við sjúkra- ogneyðarflug. Helst væru líkur á að þetta gerðist á næturvakt þegar aðeins einnstarfsmaður væri á vakt. Í þeim tilvikum, sem ekki væri hægt að manna þjónustuþrátt fyrir undanþáguna, yrði að vísa sjúkraflugi til Keflavíkur eða annað. Effyrirsjáanlegt verði að aðgerðirnar dragist á langinn eða verði viðvarandimætti einnig huga að breytingu á þjónustustigi flugvallarins í AFIS, en slíktkrefðist nokkurs undirbúningstíma. Þá liggur fyrir bréfvelferðarráðuneytisins, dags. 18. maí sl. þar sem vísað er til svars Isaviaohf. til ráðuneytisins, sem rakið er hér að framan. Þar kemur fram aðvelferðarráðuneytið telur með öllu óásættanlegt að sjúkraflug til Reykjavíkursé ekki tryggt allan sólarhringinn þótt stéttarfélag eigi í vinnudeilu. Slíkstaða ógni öryggi sjúklinga sem flytja þurfi á sérhæft sjúkrahús í Reykjavík.Velferðarráðuneytið fór þess á leit að tryggt yrði að sjúkraflugvélar gætu lentá Reykjavíkurflugvelli allan sólarhringinn, þrátt fyrir yfirvinnubannflugumferðarstjóra. Þá liggja fyrir í málinu minnisblöðforstjóra Isavia ohf., dags. 30. maí og 8. júní sl. Í minnisblaði, dags. 30.maí sl., er gerð grein fyrirsamningaviðræðum, sem staðið hafi yfir frá því í október sl. Síðasta tilboðiSA/Isavia, hafi verið hafnað án gagntilboðs, en það hafi falið í sér 15%upphafshækkun launa og samtals 24% hækkun launa á samningstímabilinu. Auk þesshafi gefist kostur á 4% hækkun umfram það fyrir vinnufyrirkomulag sem gefiIsavia ákveðið hagræði í skipulagi vinnu og síþjálfunar. Þá hafi auk þessaverið boðin launaskriðstrygging tengd hlutfalli af launavísitölu til að tryggjaaf félagsmenn stefnanda sætu ekki eftir. Þá kemur fram að föst meðallaunflugumferðarstjóra séu um ein milljón króna á mánuði og meðaltalsheildarlaunmeð aukavinnu um 1,2 milljónir króna. Hækkanir kæmu því ofan á þessarfjárhæðir. Þá kemur fram að þjálfunarbnn, sem félagsdómur hafi metið lögmætt,hafi þau áhrif að þjálfun tefst og að sú fjölgun flugumferðarstjóra, sem áætluðvar fyrir sumarið 2017 muni ekki verða. Fram kemur að sú röskun sem orðið hafiá áætlunarflug á Íslandi og flugi um íslenskaflugstjórnarsvæðið hafi óverulegar fjárhagslegar afleiðingar fyrirfélagið, en þær auki kostnað flugfélaganna, sem noti þjónustuna. Þá erulýsingar á röskun í samræmi við það sem rakið er í greinargerð með frumvarpi aðlögum nr. 45/2016. Í minnisblaðinu, dags. 8. júní sl.,kemur fram að yfirvinnubannið frá 6. apríl sl. auk þjálfunarbannsins hafi haftverulega neikvæð áhrif á Keflavíkurflugvelli og ástandið mjög viðkæmt,sérstaklega á næturvöktum þar sem ekki sé hægt að kalla út afleysingamenn, enaðeins einn starfsmaður sé á vakt frá kl. 21 til 07. Síðan eru rakin frekarafleiðingar verkfallsaðgerðanna. Þá liggur fyrir í málinu minnisblaðSamtaka ferðaþjónustunnar til innanríkisráðuneytisins, dags. 8. júní 2016, þarsem lýst er yfir verulegum áhyggjum vegna áhrifa yfirvinnubannsflugumferðarstjóra á íslenska ferðaþjónustu. Þar segir að hafa beri í huga aðum sé að ræða fámenna stétt sem hafi óvenju sterka samningsaðstöðu vegna þessmikla þjóðhagslega tjóns sem aðgerðir þeirra valdi. Ljóst sé að komi tilfrekari aðgerða muni hljótast af því verulegt tjón, ekki aðeins fyrir flugfélögin,heldur ferðaþjónustuna í heild og þjóðarbúið allt. Yfirvinnubannflugumferðarstjóra hafi staðið yfir í um tvo mánuði, eða frá 6. apríl sl., og áþeim tíma hafi næturumferð um Keflavíkurflugvöll legið niðri í fjórgang vegnaveikinda flugumferðarstjóra og ekki hafi fengist aðilar til að leysa af vegnayfirvinnubannsins. Í minnisblaðinu er síðan gerð grein fyrir afleiðingumaðgerða flugumferðarstjóra á ferðaþjónustufyrirtæki og flugfélög. Aðgerirþeirra hafi haft gífurlega mikil og neikvæð áhrif á fjölda fyrirtækja íferðaþjónustu og þúsundir einstaklinga sem hafi engan aðgang að deilunni eðageti komið að lausn í málinu. Hliðstæður ágreiningur og í máli þessuvar borinn undir dómstóla með dómi Hæstaréttar í máli nr. 167/2002, sem kveðinnvar upp 14. nóvember 2002, og í máli Hæstaréttar í máli nr. 467/2015, semkveðinn var upp 13. ágúst 2015. Í síðarnefndum dómi Hæstaréttar ervísað til þess að í dómaframkvæmd, sbr. einkunum dóm Hæstaréttar frá 14.nóvember 2002 í fyrrnefnda málinu nr. 167/2002, hafi ákvæði 1. málsliðar 1.mgr. 74. gr. stjórnarskrárinnar verið skýrt á þann hátt að það verndi réttstéttarfélaga til að standa vörð um og tryggja hagsmuni félagsmanna sinna, þará meðal með því að semja um laun þeirra og önnur kjör. Með því að verkfallsréttursé löghelgað úrræði til að knýja á um gerð slíkra samninga taki ákvæðiðjafnframt til hans, en þó að því gættu að í ljósi 2. mgr. 75. gr. geti hannsætt takmörkunum eftir fyrirmælum laga. Slíkar takmarkanir verði að helgast afnauðsyn í lýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis eða almannaheilla, til aðforðast glundroða eða glæpi eða til verndar heilsu eða siðgæði manna eðaréttindum og frelsi. Þannig reynir í máli þessu á ákvæði laga nr. 45/2016, enstefnandi krefst þess að honum sé, þrátt fyrir ákvæði 1. gr. 2. gr. og 3. gr.laganna, heimilt að efna til verkfalls í samræmi við ákvæði laga nr. 80/1938 umstéttarfélög og vinnudeilur og að kjör félagsmanna stefndanda verði ekkiafráðin með ákvörðun gerðardóms samkvæmt lögunum. Ágreiningslaust er að þærtakmarkanir, sem gerðar voru á réttindum félagsmanna stefnanda, voru gerðar meðlögum. Ágreiningur er aftur á móti umþað hvort þessar takmarkanir geti helgast af tilliti til almannaheilla, verndarheilsu manna eða réttidum þeirra og frelsi, svo og hvort nauðsyn hafi verið áþeim og meðalhófs verið gætt með ákvæðum laganna. Þegar lög nr. 45/2016 vorusett höfðu verkfallsaðgerðir stefnanda staðið yfir frá 6. apríl 2016 og röskunvegna yfirvinnubannsins hafði haft gífurleg áhrif á innanlandsflug, flugumferðtil og frá landinu og allt flug um íslenskt loftrými. Yfirvinnubann stefnandakemur í veg fyrir að unnt sé að manna vaktir ef forföll verða hjáflugumferðarstjórum, t.d. vegna veikinda, sem leitt hefur til þess að vísahefur þurft flugi úr íslenska flugstjórnarsvæðinu og seinka komum og brottförumá Keflavíkurflugvelli. Fram kemur í gögnum málsins, bæði á útprentun áheimasíðu stefnanda og yfirliti um unna yfirvinnu flugumferðarstjóra ástöðugildi 2015-2016, kemur fram að yfirvinna hefur verið venjubundin. Þá gafskýrslu við aðalmeðferð Sigurður Ólafsson, framkvæmdastjóri mannauðs ogárangurs hjá Isavia ohf., og gerði hann frekari grein fyrir framangreinduyfirliti um unna yfirvinnu flugumferðarstjóra. Hann kvað yfirvinnu hafa verið venjubundnaí gegnum árin og hún væri frá 4,2 tímum upp í 8 tíma á viku hjá þeim sem mestyfirvinna er hjá.. Þessi yfirvinna hafi ekki verið illa séð af aðilum,starfsemin hafi byggst á yfirvinnu. Starfsmenn fengju hvíld, þeir þyrftu ekkiað sitja við vinnu allan daginn og verðu helmingi vinnutímans í að stjórnaflugumferð, þeir sem sinntu því starfi. Í greinargerð með frumvarpi, semvarð að lögum nr. 45/2026, kemur fram að ástæða lagasetningarinnar sé sú aðstjórnvöld og löggjafinn meti stöðuna sem upp sé kominn þannig aðalmannahagsmunir séu í húfi, heildarhagsmunir heillar atvinnugreinar,ferðaþjónustunnar, séu undir og mikilvægt sé að efnahagslegum stöðugleika verðiekki stefnt í voða með ófyrirsjáanlegum afleiðingum á vinnumarkaði. Þá liggur fyrir að Ísland hafiskuldbundið sig skv. samningi um flugþjónustu á Íslandi, dags. í mars 2010, ogsem var upphaflega frá árinu 1956, til að sinna flugleiðsöguþjónustu áNorður-Atlantshafi og samþykkt að tryggja að þjónustan yrði rekin á öruggan, skilvirkanog hagkvæman hátt. Aðgerðir flugumferðarstjóra hafa komið í veg fyrir aðíslensk stjórnvöld hafi getað staðið við skuldbindingar sínar samkvæmt þessumsamningi og það hefði getað haft alvarlegar afleiðingar í för með sér fyrirstarfsemina hér á landi. Þarna er um að ræða verulega almannahagsmuni af því aðtryggja öruggar flugsamgöngur til og frá landinu. Þá hafa fjölmargir aðilaratvinnu af þessari starfsemi sem er gjaldeyrisskapandi. Þá verður ekki fram hjáþví litið að eftir því sem aðgerðirnar standi lengur yfir sé öryggi ogstöðugleika í þessari þjónustu ógnað og fyrir liggur að þær hafa haft alvarlegog skaðleg áhrif á allt yfirflug flugvéla sem ekki hafa viðkomu hér. Isaviaohf. hefur gefið út um 60 tilkynningar um röskun á flugumferðarþjónustu áKeflavíkurflugvelli vegna deilunnar, sem kemur aðallega niður á flugfarþegum ogflugfélögum, sem eru ekki aðilar að deilunni. Yfirvinnubannið hefur þegar haftáhrif á 1200 flugferðir hjá Icelandair og raskað ferðaáætlunum 200.000 farþega.Þá áætlar Isavia ohf. að kostnaður erlendra flugfélaga sem hingað koma eðafljúga um íslenskt loftrými án viðkomu hér á landi sé á þriðja milljarð krónavegna þess að þau hafi þurft að velja óhagstæðari flugleiðir. Hér þykir skiptamáli að flugumferðarstjórn fyrir flug til og frá landinu ogflugumferðarþjónusta á Norður-Atlantshafi er á hendi eins aðila, Isavia ohf.,og því ekki hægt að leita annað. Þá kemur fram í bréfi framkvæmdastjóraflugleiðsögusviðs til velferðarráðuneytisins, dags. 6. maí sl., að öryggi sjúkraflugsallan sólarhringinn sé ekki tryggt þrátt fyrir að stefnandi hafi veittundanþágu til slíks flugs þar sem upp gæti komið sú staða að ekki væri mögulegtað manna þjónustuna og vísa þyrfti sjúkraflugi annað. Framkvæmdastjóri mannauðsog árangurs hjá Isavia ohf., sem gaf skýrslu við aðalmeðferð, upplýsti að áþeim tíma sem yfirvinnubannið var í gildi hafi tekist að manna þjónustuna, eneftir að umrædd lög voru sett hafi orðið truflanir á þeirri mönnun þó að hanngeti ekki fullyrt hvort um samráð hafi verið að ræða. Þá kom einnig fram í skýrsluframkvæmdastjóra mannauðs og árangurs hjá Isavia ohf. að þjálfunarbannið hafihaft bein áhrif á flugumferðarstjórnina þar sem í þjálfun hafi verið, auk nemaí grunn- og starfsþjálfun, fjórir flugumferðarstjórar en þeir hafi verið íþjálfun milli réttinda til að bæta á sig réttindum. Hefði ekki komið tilþjálfunarbannsins hefðu þessir aðilar komið til starfa í sumar á þeim vettvangisem þörfin var brýnust, það er að stjórna flugumferð í turni og flugstjórnarmiðstöð. Samningaviðræður aðila höfðu staðiðyfir í níu mánuði og við setningu laganna hafði verkfall stefnanda staðið yfirí níu vikur og þjálfunarbann í fimm vikur. Eftir fund í innanríkisráðuneytinu þann 7. júní sl. með fulltrúum deilenda til að varpaljósi á afstöðu þeirra til þess að samningar næðust, var það mat ráðuneytisinsað deilan yrði ekki leyst án aðkomu þess. Stefnandi hafi nýtt sérverkfallsheimild 14., sbr. 19. gr. laga nr. 80/1938 og boðað yfirvinnubann.Flugumferðarstjórar voru ekki skv. ákvæðum kjarasamninga skuldbundnir til aðvinna yfirvinnu, en óumdeilt er að þeir höfðu að jafnaði unnið umtalsverðayfirvinnu, hún verið venjubundin og starfsemi Isavia ohf. byggst á því umárabil, eins og rakið hefur verið. Þótt ekki sé sérstaklega samið um skyldu tilað vinna yfirvinnu getur þó sérstaða starfa orðið þess valdandi að slík skyldasé til staðar og getur vejna þannig orðið til þess að skapa skyldu til að vinnayfirvinnu, sbr. dóm Félagsdóms 22. maí 1986. Eins og fram kemur í greinargerð meðfrumvarpi að lögum nr. 45/2016 voru þau sett af nauðsyn sem neyðarúrræði tilverndar hagsmunum annarra og til að tryggja efnahagslegan stöðugleika.Launakröfur stefnanda voru langt umfram þær launahækkanir sem samið hafði veriðum við stærsta hluta vinnumarkaðarins. Stefndi, Samtök atvinnulífsins, taldisig bundinn af SALEK-samkomulaginu um samræmda launastefnu. Stefndu, Samtökatvinnulífsins og BSRB, höfðu gert með sér rammasamkomulag, sem undirritað var27. október 2015. Með því var stefnt að því að koma í veg fyrir víxlverkunlaunahækkana og verðbólgu sem hafði einkennt íslenskan vinnumarkað til langstíma. Stefndi, Samtök atvinnulífsins, hafði skuldbundið sig til að framfylgjaþeirri launastefnu, sem þar var sett fram, gagnvart öðrum viðsemjendum sínum.Það lá fyrir að ef fallist yrði á kröfur stefnanda mætti gera ráð fyrir að þeirkjarasamningar, sem gerðir höfðu verið með vísan til SALEK-samkomulagsins,sættu endurskoðun í samræmi við forsenduákvæði þeirra með ófyrirséðum afleiðingum. Telja verður að markmið með setningulaga nr. 45/2016 hafi verið að tryggja rétt annarra, stuðla að því að íslenskstjórnvöld gætu staðið við þjóðréttarlegar skuldbindingar og stuðla aðefnahagslegum stöðugleika. Í dómi Hæstaréttar Íslands nr. 167/2002 kemur framað efnahagslegar forsendur geti verið fyrir hendi sem heimili slíkartakmarkanir sem hér um ræðir, m.a. vegna réttinda annarra og getu ríkins til aðstanda við framtíðarskuldbindingar sínar. Þá kemur fram í dómi MannréttindadómstólsEvrópu í máli 38190/97, frá 27. júní 2002, viðurkenning á því að efnahagslegarforsendur geti verið fyrir hendi sem heimili takmarkanir og skerðingu áverkfallsréttindum. Þá vísast einnig til dskj. nr. 28,niðurstaðu og meginreglna Félagafrelsisnefndar ILO, Alþjóðavinnumálastofnunarinnar, gr. 581 og gr. 586. Nefndin hefur gengið út frá þeirrimeginreglu að verkföll séu heimil og aðeins leyft þröngar undantekningar frá henni. Nefndin hefur taliðheimilt að takamarka verkfallsrétt þegar um er að ræða svokallaða nauðsynlegagrunnþjónustu og flugumferðarstjórn teljist grunnþjónusta í þessum skilningi.Þetta eigi við um öll verkföll, áháð í hvaða formi þau birtast. Varðandi það hvort meðalhófs hafi veriðgætt við lagasetinguna var í 2. gr. laganna kveðið á um það að hefðu aðilarekki undirritað kjarasamning fyrir 24. júní 2016 skyldi gerðardómur ákveða kaupog kjör félagsmanna stefnanda. Þarna var aðilum veitt tóm til þess að freistaþess að ná samningum. Samninganefndir undirrituðu 24. júní sl. nýjankjarasamning sem síðan var felldur í atkvæðagreiðslu á félagsfundi stefnanda. Ífrétt á RÚV 5. júlí sl., sem lögð var fram í málinu, var haft eftir formannistefnanda varðandi niðurstöðuna: „Við höfum dregist aftur úr launaþróun, viðgerðum langan kjarasamning síðast og ég held að gerðardómur taki meira tillittil þess en samningsaðiliar og viðsemjendur okkar gerðu.“ Þá er tekið fram í athugasemdum meðlagafrumvarpinu að unnt sé að ljúka málinu með kajrasamningi á meðanágreiningurinn sé til meðferðar hjá gerðadómi.Þáer í 2. mgr. 2. gr. laganna kveðið á um það að aðilar tilnefni hvor sinn aðilaí gerðardóminn auk þess sem Hæstiréttur tilnefni ótengdan aðila sem skuli veraformaður dómsins. Það er því ljóst að stefnandi á þess kost að koma sjónarmiðumsínum að í gerðardóminum. Þá er meðalhófs gætt að því leyti aðekki er í lögunum kveðið á um skyldu félagsmanna stefnanda til að vinnayfirvinnu. Varðandi þá athugasemd stefnanda ístefnu að tímalengd gerðardóms sé óbundin og þannig hafi gerðardómurinn frjálsmat á lengd gildistíma, þá segir í 3. gr. laganna hvaða viðmið gerðardómurskuli hafa við ákvarðanir um laun og önnur starfskjör félagsmanna stefnanda.Þar segir að hann skuli fyrst og fremst taka mið af launaþróun samkvæmt þeimkjarasamningum sem gerðir hafa verið á almennum vinnumarkaði síðustu misseri. Íathugasemdum við 3. gr. segir að í þessu ákvæði felist að við ákvörðun sínageti gerðardómur haft hliðsjón af gildistíma þeirra kjarasamninga semundirritaðir hafi verið á síðustu misserum. Samkvæmt þessu eru gerðardómi settákveðin mörk og viðmið og gera verður ráð fyrir að hann fylgi þessum viðmiðum áhóflegan hátt. Hann hefur ekki lokið störfum. Verði ákvörðun gerðardóms á þannveg að stefnandi telji hann hafa farið óhæfilega út fyrir þau viðmið sem mælter fyrir um í lögunum getur hann leitast við að fá henni hnekkt. Ekki verðurþví fallist á að gerðardómurinn hafi frjálst mat á gildistíma ákvarðana sinnaog þannig sé um ólögmætt valdaframsal að ræða. Með 2. og 3. gr. laga nr. 45/2016 varsérstökri nefnd, gerðardómi, falið að kveða á um kaup og kjör félagsmannastefnanda. Fordæmi eru fyrir því að samsvarandi leið hafi verið farin þegarmælt hafi verið fyrir í lögum um lausn kjaradeilu, sbr. dóm Hæstaréttar í málinr. 467/2015. Því verður ekki fallist á með stefnanda að gerðardómurinn séstjórnsýslunefnd sem hafi óljósa eða lítt afmarkaða stöðu. Samkvæmt því sem rakið hefur verið varþað mat löggjafans að grípa þyrfti inn í verkfallsaðgerðir stefnanda gagnvartIsavia ohf. og frekari vinnustöðvanir eða aðrar aðgerðir stefnanda á grundvellibrýnna almannahagsmuna. Ekki verður fallist á að með lagasetningunni hafi veriðbrotið gegn réttindum stefnanda skv. 74. gr. stjórnarskrárinnar eða 11. gr.mannréttindasáttmála Evrópu eða samþykktum ILO, Alþjóðavinnumálastofnunarinnar,nr. 87 og 98, eða gegn 6. gr. félagsmálasáttmála Evrópu. Ekki eru því efni til að hnekkja matilöggjafans, sem byggir á málefnalegum forsendum, á nauðsyn setningar laga nr.45/2016. Ber því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Samkvæmt því verður ekki fallist á aðstefnanda sé, þrátt fyrir ákvæði laga nr. 45/2016, heimilt að efna tilverkfalls. Þá verður talið að ákvörðun gerðardóms ráði kjörum félagsmannastefnanda á gildistíma ákvörðunar gerðardómsins eða þar til samningar nást umkjör. Rétt þykir að hver aðili beri sinnkostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti máliðÁstráður Haraldsson hrl., en af hálfu stefnda íslenska ríkisins Ólafur HelgiÁrnason hrl. og af hálfu stefnda Samtaka atvinnulífsins HrafnhildurStefánsdóttir hrl. Dóminn kveður upp Þórður ClausenÞórðarson héraðsdómari.Dómsorð: Stefndu, íslenska ríkið og Samtökatvinnulífsins, eru sýknuð af kröfum stefnanda, Félags íslenskraflugumferðarstjóra. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 373/2008
Kærumál Málsástæða Heimvísun
Úrskurður héraðsdóms var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til málflutnings og úrskurðar að nýju, þar sem í honum hafði ekki verið tekin afstaða til tiltekinnar málsástæðu M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 1. júlí 2008 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. júní 2008, þar sem leyst var úr nánar tilteknum ágreiningsefnum, sem risið höfðu við opinber skipti til fjárslita milli aðilanna vegna loka óvígðrar sambúðar. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að við fjárskipti aðila verði ákveðið að málsaðilar eigi hvort um sig 50% í fasteignarhluta að X í Reykjavík og að kröfu varnaraðila um 50% eignarhlut í fyrirtækinu Y verði hafnað. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar héraðsdóms og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði byggir sóknaraðili kröfur sínar meðal annars á því að fljótlega eftir sambúðarslitin hafi komist á bindandi samkomulag milli aðila um skiptingu fasteignarhlutans að X í Reykjavík og skiptingu sameiginlegra skulda. Sé varnaraðili bundinn við samkomulagið. Við úrlausn málsins í héraði var ekki tekin afstaða til þessarar málsástæðu sóknaraðila. Er þetta í andstöðu við 4. mgr. 112. gr., sbr. 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem eiga við, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991. Að þessu athuguðu verður ekki hjá því komist að ómerkja hinn kærða úrskurð og vísa málinu heim í hérað til málflutnings og úrskurðar á ný. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila ákveðst í samræmi við málskostnaðarreikning hennar eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til munnlegs málflutnings og úrskurðar á ný. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður varnaraðila, K, greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns hennar 63.200 krónur. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 12. október 2007, var ákveðið að opinber skipti færu fram til fjárslita á milli málsaðila. Með bréfi skipta­stjóra, mótteknu 9. janúar 2008, var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrlausnar dóms­ins. Málið var þingfest 25. sama mánaðar og tekið til úrskurðar 22. maí sl. Dómkröfur sóknaraðila eru að vegna íbúðar að X, Reykjavík verði úrskurð­að að eignarhlutdeild sóknaraðila sé 58,82% í fasteigninni en eignarhluti varnar­aðila sé 41,18% og að hvor aðili um sig beri helmingsábyrgð á eftirstöðum veð­láns sem var að fjárhæð kr. 4.666.253 í júní 2005. Að vegna fyrirtækisins Y verði úrskurðað að sóknaraðili eigi helm­ingshlut í fyrirtækinu. Að sóknaraðili verði sýknuð af kröfu varnaraðila um að greiða honum kr. 2.579.966 ásamt vöxtum og kostnaði. Þá gerir sóknaraðili kröfu um að varnaraðili verði dæmdur til að greiða henni máls­kostnað eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur varnaraðila eru að úrskurðað verði að við fjárskipti aðila verði íbúðin að X, Reykjavík, talin í helmings eign hvors aðila. Jafnframt að úrskurðað verði að aðilar beri jafna ábyrgð á eftirstöðvum veðláns, að uppreiknuðum efti­rstöðvum í júní 2005 kr. 4.666.253, og skuldum tengdum rekstri Y að fjár­hæð kr. 1.820.000 og yfirdráttarskuld við KB banka, að höfuðstól í júní 2005, kr. 1.500.000. Að varnaraðili verði sýknaður af kröfu sóknaraðila um helmings eignarhlut í Y. Verði ekki fallist á þessa kröfu krefst varnaraðili helmings eignarhlutar í þýðingarþjónustu sóknaraðila. Að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila kr. 2.579.966 með dráttar­vöxtum af kr. 485.110 frá 06.06.2006 til 116.06.2006, af kr. 585.110 frá þ.d. til 28.02.2007, af kr. 1.485.110 frá þ.d. til 05.03.2007, af kr. 2.065.110 frá þ.d. ti112.03.2007, en af kr. 2.579.966 frá þ.d. til greiðsludags. Að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila málskostnað. I Sóknaraðili lýsir málavöxtum þannig að samband málsaðila hafi hafist í janúar 1992 og að í október sama ár hafi þau hafið sambúð að X í Reykjavík. Varnaraðili hafi þá verið gjaldþrota og átt sáralitlar eignir. Sóknaraðili hafi hins vegar átt fasteign sem hún seldi og notaði ágóðann, kr. 1.270.000 í formi húsbréfa, sem út­borgun við kaup á íbúðinni að X. Íbúðin hafi kostað kr. 7.200.000 og hafi eftir­stöðvar kaupverðsins, kr. 5.930.000, verið fjármagnaðar með láni. Sóknar­aðili hafi ein verið þinglýstur eigandi og ein skráð fyrir áhvílandi láni. Varnaraðili kveður þau hafa keypt íbúðina saman en vegna þess að hann hafði verið úrskurðaður gjaldþrota nokkuð áður hafi hann ekki talið sig geta verið skráðan aðila að kaupunum. Hann hafi við upphaf sambúðar átt lausafé sem hann seldi síðar fyrir um 800.000 krónur samtals. Þá hafi hann haft umtalsvert hærri tekjur en sóknar­aðili. Það hafi þó verið samkomulag aðila að þau ættu íbúðina að jöfnu. Auk þessa hafi hann lagt til vinnu við viðgerð á húsnæðinu, sem tekið hafi verið tillit til við ákvörðun kaupverðs. Sóknaraðili kveðst hafa starfað við þýðingar. Haustið 2000 hafi aðilar lagt drög að því að stofna ferðaþjónustufyrirtæki undir nafninu Y sem sérhæfði sig í styttri ferðum innanlands, með erlenda ferðamenn, með eða án leiðsagnar. Í september 2001 hafi aðilar tryggt sér lénið [...] og í maí 2002 hafi varnaraðili fengið almennt rekstrarleyfi til fólksflutninga. Málsaðilar hafi eignast einka­rétt á vörumerkinu [...] þann 2. október 2002 og séu þau bæði skráðir rétt­hafar. Sóknaraðili hafi unnið að heimasíðu fyrirtækisins og hafi þeirri vinnu lokið fyrir lok árs 2003. Sóknaraðili hafi jafnframt séð að mestu um alla útlitshönnun, bókanir viðskiptavina, bókhald, samskipti við banka og alla tölvuvinnu. Til viðbótar hafi sóknaraðili starfað bæði við akstur og leiðsögn, ásamt varnaraðila, allt frá árinu 2002. Að ráði endurskoðanda hafi ekki verið stofnað einkahlutafélag heldur hafi rekst­urinn verið á kennitölu varnaraðila. Tekjur og útgjöld hafi farið í gegnum per­sónu­lega reikninga varnaraðila. Málsaðilar hafi slitið sambúð sinni í júní 2005. Við sambúðarslit hafi þau talið að eignir þeirra væri áðurnefnd íbúð að X fyrirtækið Y, fjórar bifreiðar og ein sérútbúin kerra. Þó að aldrei hafi formlega verið gengið frá fjárskiptum aðila hafi eignum engu að síður verið skipt að ákveðnu marki. Þannig hafi sóknaraðili fengið í sinn hlut bifreiðina Z en varnaraðili aðrar bifreiðar. Aðilar hafi fengið fasteignasala til þess að meta íbúðina og hafi það mat hljóðað upp á kr. 18.500.000. Áhvílandi lán á fast­eigninni hafi numið kr. 4.666.253. Nettó verðmæti eignarinnar hafi þannig verið kr. 13.833.747. Vegna reksturs Y hafi verið yfirdráttarskuld hjá KB banka að fjárhæð kr. 1.500.000 með sjálfskuldábyrgð varnaraðila. Annað lán í sama banka, á nafni varnaraðila, hafi staðið í kr. 1.820.000 þegar sóknaraðili greiddi það upp þann 14. júní 2005. Samtals hafi sóknaraðili greitt varnaraðila kr. 6.570.000 í kjölfar sam­búð­arslitanna og litið á það sem greiðslu til hans vegna eignarhluta hans í íbúðinni, sem hann ætti í raun þótt hann væri ekki skráður fyrir neinum eignarhluta. Greiðslur sóknaraðila til varnaraðila eða í hans þágu samkvæmt kvittunum séu eftirfarandi: Sóknaraðili hafi talið að þannig hefði hún gert varnaraðila skil á því sem hann ættií fast­eign­inni. Hún hafi í raun gengið út frá því að hann ætti helming eignarinnar þrátt fyrir það hvernig kaupin voru fjármögnuð. Fyrirtækinu hafi hins vegar ekki verið skipt sérstaklega þar sem aðilar hafi ætlað sér að halda áfram að reka það saman. Þann 5. september 2007 hafi varnaraðili stefnt sóknaraðila til innheimtu kr. 2.579.996 með dráttarvöxtum og hafi hann byggt innheimtuna á meintu loforði sóknar­aðila um að greiða upp skuld varnaraðila við KB banka, upphaflega að fjárhæð 1.500.000. Sóknaraðili kannist hins vegar ekki við að hafa lofað að greiða skuldina. Þar sem ágreiningur hafi á þeim tíma verið kominn upp milli aðila um raunverulegan eignar­hlut varnaraðila í íbúðinni og greiðslu varnaraðila til sóknaraðila fyrir eignarhlut hennar i fyrirtækinu Y hafi orðið að samkomulagi milli lögmanna aðila að sóknar­aðili krefðist opinberra skipta vegna ágreinings um fjármál aðila. II Sóknaraðili byggir á að hún hafi ein greitt alla útborgun íbúðarinnar að X í Reykjavík og að eina framlag varnaraðila til kaupanna hafi verið helm­ings­þátttaka í afborgunum af húsnæðisláni sem sóknaraðili tók þegar eignin var keypt. Rangt sé að varnaraðili hafi lagt til kaupanna gúmmíbát, kr. 240.000, seglskútu, kr. 630.000 og bifreið, kr. 60.000 eða samtals kr. 930.000 eins og hann haldi fram í bréfi til skiptastjóra dags. 15. nóvember 2007. Sóknaraðili útiloki hins vegar ekki að þessar eignir hafi verið tilgreindar sem eignir varnaraðila í tengslum við greiðslumat vegna kaup­anna. Áætlað verðmæti eignanna hafi þó verið stórlega ofmetið. Þannig hafi gúmmí­báturinn verið seldur á kr. 160.000 þann 5. júlí 1994 eða löngu eftir kaupin á íbúð­inni. Seglskútuna hafi varnaraðili keypt í félagi við annan mann á kr. 200.000, auk kr. 30.000 vegna kostnaðar við flutning, árið 1992. Skútan hafi verið seld í skiptum fyrir sumarbústaðarland með hjólhýsi í Skorradal í mars 1996, sem metið var á kr. 150.000. Landið hafi síðan verið selt í júlí 1998 fyrir kr. 180.000. Að auki hafi varnar­aðili lagt nokkra fjármuni í viðhald skútunnar, sem ekki sé tekið tillit til við skoðun á verðmæti hennar. Bifreiðin, sem hafi verið gömul og ryðguð, hafi á endanum verið seld fyrir slikk eða afskrifuð. Sóknaraðili fullyrði þannig að varnaraðili hafi ekkert lagt fram til kaupa á íbúðinni. Sóknaraðili vísar til þeirra ríku dómvenju sem myndast hefur um það að þing­lýstar eignarheimildir standi nemi sá sem reynir að hnekkja þeim sýni fram á annað. Það hefði því í raun verið hlutverk varnaraðila að sanna að hann ætti einhverja hlut­deild í íbúðinni sem sóknaraðili hafi ein verið skráð eigandi að. Sóknaraðili hafi hins vegar talið það sanngirnismál að viðurkenna að varnaraðili hefði lagt af mörkum helming á móti henni til afborgana af áhvílandi veðláni. Sóknaraðili hafi því frá upp­hafi verið tilbúin til að samþykkja að eignarhlutföll aðila eigi að teljast í samræmi við neðan­greinda töflu, enda hafi hún gengið út frá því að varnaraðili myndi sýna sömu sann­girni gagnvart henni þegar kæmi að fyrirtækinu Y. Við þau óformlegu fjárskipti sem fram hafi farið sumarið 2005 hafi sóknaraðili gengið út frá því að varnaraðili ætti helming á móti henni, og greitt honum í samræmi við það, enda hafi hún á þeim tíma ekki vitað betur en að henni bæri að líta svo á. Við opin­ber fjárskipti aðila nú geri sóknaraðili þá kröfu að úrskurðað verði að hún teljist eigandi 58,82% íbúðarinnar og varnaraðili 41,18% íbúðarinnar og að sameiginlega beri þau helmingsábyrgð á áhvílandi veðláni vegna kaupa á henni að fjárhæð kr. 4.666.253 í júní 2005. Við uppgjör aðila hefði átt að beita þessum hlutföllum og hefðu greiðslur milli aðila átt að vera sem hér segi: Sóknaraðili telji sig þannig hafa ofgreitt varnaraðila 1.284.827 kr. Sóknaraðili mótmæli harðlega þeirri staðhæfingu varnaraðila að fyrirtækið Y hafi ekki bundið í sér söluverðmæti og að starfsemin sé svo bundin persónu varnaraðila að það verði ekki framselt til annarra. Sóknaraðili telji að ef reynt yrði að selja fyrirtækið þá væri það verðmætt fyrirtæki í fullum rekstri. Y sé fyrirtæki sem sérhæfi sig í styttri ferðum innan lands með er­lenda ferðamenn, með eða án leiðsagnar. Varnaraðili fari ekki í allar ferðir sjálfur heldur hafi hann ráðið starfsmenn sér til aðstoðar. Það sé því ekki hægt að halda því fram að starfsemin sé svo bundin persónu hans að hana sé ekki hægt að selja. Sókn­ar­aðili hafi starfað með varnaraðila í fyrirtækinu alveg frá stofnun. Hún hafi starfað sem öku- og leiðsögumaður og fullyrði að fyrirtækið sé jafn tengt hennar persónu og persónu varnaraðila. Fyrirtækið hafi öðlast þó nokkra markaðsfestu og viðskiptavild og mjög líklegt sé að aðilar sem séu þegar á þessum markaði eða hafi hug á að hefja rekstur ferðmannaþjónustu gætu hugsað sér að kaupa fyrirtækið þar sem það sé þegar vel þekkt og hafi góðan orðstír. Sóknaraðili hafi tekið þátt í uppbyggingu fyrirtækisins frá stofnun þess. Hún hafi annast að mestu hönnun heimasíðu þess og alfarið séð um viðhald hennar. Þá hafi hún annaðist ö11 kynningarmál og tölvupóstsamskipti við viðskiptavini. Til viðbótar hafi hún starfað beint við ferðir með akstri og leiðsögn. Sóknaraðili viti manna best að fyrir­tækið hafi verið rekið með hagnaði allan þann tíma sem málsaðilar ráku það saman á kennitölu varnaraðila, enda hafi hún séð um allt bókhald þess. Sóknaraðila sé jafnframt kunnugt um að allar tekjur fyrirtækisins og útgjöld hafi runnið í gegnum einka­reikning varnaraðila. Þá viti sóknaraðili að eitthvað hafi verið um að tekjur vegna ferða skiluðu sér ekki inn á reikninga varnaraðila heldur voru svokallaðar svartar tekjur. Rekstur fyrirtækisins hafi því verið ennþá blómlegri en rekstar­reikn­ingar beri merki um. Þrátt fyrir umfangsmikil störf í þágu uppbyggingar sameiginlegs fyrirtækis málsaðila hafi sóknaraðili aldrei þegið laun fyrir störf sín heldur jafnframt sinnt launuðum þýðingarstörfum. Í ljósi ummæla varnaraðila sjálfs í viðtali við [...]blaðið telji sóknar­aðili að varnaraðili geti vart mótmælt því að aðilar hafi staðið saman að þessum rekstri. Þá sýni gögn að þau hafi verið skráð saman rétthafar vörumerkisins Y. Við sambúðarslit hafi það verið ætlun sóknaraðila að halda áfram störfum við fyrir­tækið enda hafi um það verið samkomulag milli aðila. Af þeim sökum hafi ekki verið talin ástæða til að skipta fyrirtækinu sérstaklega. Sóknaraðili hafi hins vegar veikst árið 2005 af svokölluðu Vertigo sem hafi áhrif á jafnvægisskyn og orðið ófær um að aka bifreið. Í veikindunum hafi hún vísað þeim sem höfðu samband við hana persónulega, og báðu hana að annast fyrir þá ferðir og leiðsögn, til Y. Þegar sóknaraðili hafði náð sér hafi varnaraðili neitað henni um að starfa fyrir fyrir­tækið og jafnframt neitað að hún ætti nokkra kröfu á hann vegna hlutdeildar í verð­mætum þess. Þar sem sóknaraðili hafi sjálf ekki notið neins hagnaðar vegna um­fangs­mikillar uppbyggingarvinnu sinnar í þágu fyrirtækisins Y þá eigi hún ekki annarra kosta völ en að gera kröfu um að viðurkennt verði að hún eigi helming fyrir­tæk­isins. Sanngirnisrök mæli með slíkri viðurkenningu með sama hætti og hún hafi viður­kennt að varnaraðili eigi kröfu á umtalsverðum eignarhluta í íbúð hennar, þar sem hann greiddi á móts við hana af áhvílandi veðlánum, þótt hann hafi aldrei verið skráður eigandi hennar. Sóknaraðili hafi ranglega talið að miða ætti við helmingaskiptareglu og gert til­lögu að slíkum skiptum í tölvupósti til varnaraðila þann 28. júlí 2005. Skömmu fyrir sam­búðarslit hafi sóknaraðili veikst og ekki getað sinnt starfi sínu hjá Y að fullu, samkomulag aðila hafi versnaði og að lokum hafi verið útilokað að aðilar gætu haldið samstarfi sínu áfram. Varnaraðili hafi á hinn bóginn neitað að greiða sóknar­aðila réttmæta hlutdeild hennar í fyrirtækinu, sem hann þó ætlaði að yfirtaka, þegar fyrir lá að samrekstur þeirra á því gengi ekki. Eins og rakið hafi verið telji sóknaraðili að varnaraðili hafi fengið mun meira i sinn hlut við skiptin á íbúðinni en hann átti rétt til. Skuldabréf það sem varnaraðili krefji sóknaraðila um endurgreiðslu á sé skuldabréf til tryggingar yfirdrætti á nafni varn­araðila í þágu rekstursins Y. Sóknaraðili hafi verið sjálf­skuldar­ábyrgðar­maður á þessum yfirdrætti og þegar varnaraðili hafi ekki sinnt að greiða hann og hún sem sjálfskuldarábyrgðarmaður verið þinglýstur eigandi fasteignar hafi bankinn gengið á hana um greiðslu skuldarinnar. Hefði sóknaraðili greitt lánið á grund­velli sjálfskuldaábyrgðarinnar hefði hún átt endurkröfu á hendur varnaraðila sem var skuldari. Aðeins vegna sjálfskuldarábyrgðar sinnar og hótana banka um að ganga að fasteign hennar hafi sóknaraðili skrifað varnaraðila tölvupóst þann 17. maí 2006 og tilkynnt honum að hann yrði að bera sjálfur ábyrgð á greiðslu skuldarinnar. Sóknaraðili geti ekki séð hvernig hún gat með þeim tveimur tölvupóstum sem varnaraðili byggir endurkröfu sína á, annars vegar frá 28. júlí 2005 og hins vegar frá 17. maí 2006, fengið þann skilning að hún hafi lofað að greiða umrædda skuld og vandséð sé með hvaða rökum hún ætti að greiða skuldina í ljósi fjárhagslegra sam­skipta aðila. Eins og rakið sé hér að framan greiddi sóknaraðili varnaraðila samtals 6.570.000 kr. við fjárskipti vegna íbúðarinnar, sem sé meira en henni bar. Það sé ekki rétt að með kaupum á meintri helmings eign varnaraðila í fasteigninni hafi sóknaraðili yfir­tekið allar skuldir búsins, þar á meðal skuldir sem tengdust rekstri fyrirtækisins. Hefði það verið raunin sé ljóst að varnaraðili fái í sinn hlut mun meira en hann lagði til eignarmyndunarinnar á sambúðartímanum. Auk þess sé með því algerlega litið fram­hjá því að sóknaraðili eigi kröfu á varnaraðila á helmingsverðmæti fyrirtækisins. Það sé fráleitt að varnaraðili geti krafið hana um endurgreiðslu á skuldabréfi sem sé henni óviðkomandi. Aðilar hafi verið í sambúð og sóknaraðili beri ekki ábyrgð á fjárhagslegum skuldbindingum varnaraðila. Skuldin sé tilkomin vegna reksturs Y. Það sé ófrávíkjanleg forsenda sóknaraðila, sem varnaraðili hafi átt að þekkja, að hún hafi ekki ætlað að taka ábyrgð á fjárhagslegum skuldbindingum fyrir­tækisins nema hún kæmi áfram að rekstri þess eftir sambúðarslitin. Hvernig sem á málið sé litið telji sóknaraðili ljóst að hún beri enga lagalega skyldu til þess að endurgreiða varnaraðila kr. 2.579.966 eins og krafist sé, en væntan­lega þurfi að taka til þessarar skuldar við mat á verðmæti fyrirtækisins. Þessi skuld muni þannig hafa áhrif á þá fjárhæð sem varnaraðili þurfi að greiða henni vegna helm­ings­eignar hennar í fyrirtækinu, verði fallist á þá kröfu hennar. III Varnaraðili byggir á að rangt sé að sóknaraðili hafi lagt, sem nemi andvirði hús­bréfanna, meira til kaupanna á fasteigninni en varnaraðili. Um þetta hafi ekki verið ágrein­ingur við sambúðarslitin og sé óformlegt samkomulag þeirra um skipti á fast­eigninni og sameiginlegum skuldum, sem sóknaraðili hafi átt frumkvæði að, því til sönnunar. Tilvitnað samkomulag komi fram í tölvubréfi sóknaraðila til varnaraðila frá 28. júlí 2005. Þar sé gert ráð fyrir því að sóknaraðili kaupi helmingshlut varnaraðila í fasteign þeirra, sem við skiptin hafi verið metin á kr. 18.500.000, og greiði fyrir með yfir­töku skulda að samtölu kr. 9.000.000 sem þó hafi reynst lægri þegar gögn málsins voru athuguð, og með peningum. Sóknaraðili hafi samkvæmt þessu greinilega gert ráð fyrir helmingsábyrgð þeirra á skuldum. Um þetta hafi sóknaraðili ekki gert ágreining fyrr en með kröfu sinni um opinber skipti, löngu eftir að upp úr sambúðinni slitnaði og löngu eftir að framangreint samkomulag var gert. Nú telji sóknaraðili sig aðeins eiga að greiða kr. 2.333.127 af sameiginlegum skuldum, þ.e. helming veðskuldar. Tölvusamskipti aðila beri þó annað með sér. Þau feli í sér viðurkenningu sóknar­aðila á greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 1.820.000, sem hún hafi greitt til varnar­aðila, og yfirdráttarskuldar upphaflega að fjárhæð kr. 1.500.000 auk veðlánsins. Þau feli einnig í sér að það hafi verið ætlun sóknaraðila að skuldbreyta þessum yfirdrætti í lengra lán og hafði fengið vilyrði bankans fyrir því, sem sendi henni í tvígang skuldabréf til undirritunar og skuldbreytingar á þessari skuld. Ástæðunnar kunni að vera að leita í þeirri staðreynd að veðhæfni eignar hennar hafi verið ófullnægjandi, sbr. tölvubréf til varnaraðila 24. ágúst 2005, og hún hafi því ekki talið sig geta tryggt bank­anum endurgreiðslu lánsins. Varnaraðili hafi greitt þessa skuld, þar sem hann hafi verið skráður greiðandi. Því sé eðlilegt að hann endurkrefji sóknaraðila um þessa skuld. Þessi breytta afstaða sóknaraðila varðandi þessar skuldir sem tengist Y, sé þeim mun óskiljanlegri ef litið sé til kröfu hennar um helmingseignarhlut í fyrirtækinu. Greiði sóknaraðili yfirdráttarskuldina með vöxtum og kostnaði, telji varnar­aðili að skiptum sé lokið og þá sé ekki undanskilið meint helmingseign sóknaraðila á einka­fyrirtækinu Y, sem rekið hafi verið í nafni varnaraðila. Varnaraðili sé því ósammála að fyrirtækið sé mjög eftirsóknarvert og talsvert sölu­verðmæti í því fólgið. Hann telji rekstur fyrirtækisins bundið sinni eigin persónu og verðmæti þess háð vinnuframlagi hans sjálfs, sem verði ekki selt þriðja manni fremur en þýðingarþjónusta sóknaraðila verði seld. Bæði hafi þau notið þeirra tekna sem öfluðust með rekstri þessara fyrirtækja meðan á sambúðinni stóð en eftir sam­búð­ar­slitin hafi hvoru um sig verið heimilt að halda áfram sinni starfsemi og þurfi ekki að gera hvort öðru reikningsskap vinnu sinnar. Af framanrituðu virtu byggi varnaraðili kröfur sínar á því að skiptum sé í raun lokið milli aðila en endanlegt uppgjör eigi eftir að fara fram. Byggt sé á því að sóknar­aðili hafi viðurkennt að íbúðin að X hafi verið í helmingseign þeirra beggja. Þetta hafi varnaraðili sætt sig við og því hafi verið kominn á samningur milli þeirra um helmingaskipti íbúðarinnar. Því sé mótmælt að sóknaraðili geti nú borið fyrir sig lögvillu um rétt sinn. Sóknaraðili hafi verið fjárráða þegar hún hafi boðið fram þessi skipti og samdi um þau og hún geti ekki gegn mótmælum varnaraðila rift því samkomulagi einhliða. Sóknaraðili sé bundinn við þennan samning. Á sama hátt sé varnaraðili bundin við það samkomulag að taka að sér að greiða sameiginlegar skuldir að heildarfjárhæð kr. 9.000.000, sbr. nefnt tölvubréf sóknaraðila. Ranglega sé sagt í úrskurði héraðsdóms að sameiginlegar skuldir hafi verið kr. 13.444.455. Varnaraðili hafi ekki rengt heildarfjárhæð skulda og hafi treyst því að sóknar­aðili færi þar rétt með enda hafi hún séð um sameiginlegt bókhald þeirra. Eins og áður greini virðist þó sem sóknaraðili hafi ofáætlað skuldir þeirra. Í ljósi þessa mót­mæli varnaraðili reikningslegum útlistunum sóknaraðila sem röngum og villandi. Ekki sé ágreiningur um skipti á bifreiðum og öðrum eignum nema á fyrir­tækinu Y, sem sóknaraðili telji sig eiga að hálfu á móti varnaraðila. Þessu mótmæli varnaraðili og telji gæta nokkurs misskilnings. Að sönnu hafi fyrirtækið verið rekið í þágu beggja þótt það væri rekið á kennitölu varnaraðila. Á sama hátt hafi sókn­araðili rekið í eigin nafni þýðingarþjónustu og aflaði með því tekna í þágu þeirra beggja. Hvergi sjái þess þó stað að sóknaraðili telji að varnaraðila beri helmingshlutur í því fyrirtæki hennar. Í hvorugu fyrirtækinu hafi verið nein eignamyndun og því engu að skipta. Falli sóknaraðili hins vegar ekki frá þeirri kröfu að Y sé í helmingseign beggja aðila, þá geri varnaraðili þá kröfu að vera talinn helmingseigandi að þýðingarþjónustu sóknaraðila og njóta þar tekna í samræmi við það Krafa varnaraðila um endurgreiðslu á fjárhæð kr. 2.579.966 sé studd samningi aðila um yfirtöku sóknaraðila á þessari skuld við kaup hennar á fasteigninni að X í Reykjavík. IV Málsaðilar voru í óvígðri sambúð frá byrjun árs 1992 til júní 2005. Með úr­skurði uppkveðnum 12. október 2007 var bú þeirra tekið til opinberra skipta. Við fjár­hags­legt uppgjör við slit á óvígðri sambúð hefur það verið meginregla að hvor aðili teljist eiga þau verðmæti sem hann kemur með inn í búið. Fyrir liggur að sóknaraðili átti við upphaf sambúðar fasteign og að hún notaði söluandvirði hennar, kr. 1.270.000 í formi húsbréfa, til kaupa á íbúðinni að X í Reykjavík. Kaupverðið var að öðru leyti fjármagnað með láni. Sóknaraðili var ein þinglesinn eigandi íbúðarinnar. Opin­ber skráning og þinglýsing hefur verið talin gefa sterka vísbendingu um raun­veruleg eignarráð við fjárhagslegt uppgjör við slit á óvígðri sambúð. Sá sem vefengir skráð eignarhlutföll og heldur því fram að hann eigi hlutdeild í séreign hins, ber fyrir því sönnunarbyrgði. Varnaraðili þykir í máli þessu ekki hafa sýnt fram á að hann hafi með fjárframlögum eignast hlutdeild í umræddri íbúð umfram það sem leiðir af helm­ings­þátttöku hans í greiðslu afborgana af láni því sem sóknaraðili tók til að fjármagna kaupin og sóknaraðili viðurkennir að varnaraðili hafi innt af hendi. Samkvæmt því verður tekin til greina sú krafa sóknaraðila að eignarhluti hennar í íbúðinni við skiptin sé 58,82% og varnaraðila 41,18% og að þau beri helmingsábyrgð á eftirstöðvum veðlánsins sem tekið var til kaupa á íbúðinni að fjárhæð kr. 4.666.253 í júní 2005. Fyrir liggur að aðilar hófu á sambúðartímanum rekstur fyrirtækisins Y og að bæði eru skráðir eigendur vörumerkisins [...]. Samkvæmt því og öðrum gögnum málsins þykir ekki við annað hægt að miða en að fyrirtækið sé í eigu beggja málsaðila. Verður því krafa sóknaraðila um að hún eigi helmingshlut í Y tekin til greina. Samkvæmt því verður og tekin til greina krafa varnaraðila um að málsaðilar beri jafna ábyrgð á skuldum tengdum rekstri fyrirtækisins að fjárhæð kr. 1.820.00 og yfir­dráttarskuld að höfuðstól kr. 1.500.000 í júní 2005. Með hliðsjón af framangreindri niðurstöðu um að málsaðilar beri jafna ábyrgð á skuldum tengdum rekstri Y verður sóknaraðili sýknuð af kröfu varnar­aðila um greiðslu skuldar að fjárhæð kr. 2.579.966, en um er að ræða sömu skuld og var að höfuðstól kr. 1.500.000 í júní 2005. Í máli þessu verður ekki tekin afstaða til annarra ágreiningsefna en þeirra sem skipta­stjóri vísaði til dómsins með bréfi sínu dags. 3. janúar 2008, sbr. 3. tl. 1. mgr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Þegar af þeirri ástæðu verður kröfu varnaraðila um eignar­hlut­deild í þýðingarþjónustu sóknaraðila vísað frá dómi. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður sóknar­aðila kr. 831.099, að meðtöldum virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði. Þorgerður Erlendsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Tekin er til greina krafa sóknaraðila, K, um að eignar­hluti hennar í íbúðinni að X í Reykjavík sé 58,82% en eignarhluti varnar­aðila, M, sé 41,18% og að hvor aðili um sig beri helm­ingsábyrgð á eftirstöðum veðláns sem var að fjárhæð kr. 4.666.253 í júní 2005. Tekin er til greina krafa sóknaraðila um að hún eigi helmingshlut í fyrirtækinu Y. Tekin er til greina krafa varnaraðila um að málsaðilar beri jafna ábyrgð á skuldum tengdum rekstri fyrirtækisins að fjárhæð kr. 1.820.000 og yfirdráttarskuld að höfuðstól kr. 1.500.000 í júní 2005. Sóknaraðili er sýknuð af kröfu varnaraðila um greiðslu á kr. 2.579.966. Kröfu varnaraðila um helmings eignarhlut í þýðingarþjónustu sóknaraðila er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila kr. 831.099 greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 705/2015
Ærumeiðingar Opinberir starfsmenn Ákæra Frávísun frá héraðsdómi að hluta
E var sakfelldur fyrir ærumeiðandi aðdróttanir gegn opinberum starfsmanni, sbr. 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa viðhaft og birt nánar tilgreind ummæli á Facebook samskiptasíðu sinni um A, en ummælin vörðuðu starf hans. Var talið að af samhengi þeirra ummæla, sem málið snérist um, yrði ekki annað ráðið en að með þeim hefði E borið A á brýn að hafa haft í hyggju að misnota aðstöðu sína sem lögreglumaður gagnvart ungmennum. Framhaldsákæru með einkaréttarkröfu A var hins vegar vísað frá héraðsdómi þar sem skilyrðum 1. mgr. 153. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til útgáfu framhaldsákæru var ekki fullnægt. Var refsing E ákveðin sekt að fjárhæð 100.000 krónur að viðlagðri vararefsingu.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skautmálinu til Hæstaréttar 30. september 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða umáfrýjun og að fengnu áfrýjunarleyfi. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðstaðfest verði niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða, en refsing hansþyngd.Ákærði krefst þessaðallega að 6. lið ákæru 15. september 2014 og framhaldsákæru 16. október samaár verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verði sýknaður af sakargiftumsamkvæmt fyrrgreindum ákærulið og einkaréttarkröfu vísað frá dómi, en að þvífrágengnu að refsing hans verði milduð og fjárhæð einkaréttarkröfu lækkuð. Brotaþoli, A, krefstþess að ákærða verði gert að greiða sér 300.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. maí 2013 til 4.desember 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags.IMeðákæru ríkissaksóknara 15. september 2014 voru ákærða gefnar að sök ærumeiðandiaðdróttanir gegn opinberum starfsmanni, sem vörðuðu við 235. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa 15. maí 2013 viðhaft og birt nánartilgreind ummæli í sjö liðum á Facebook samskiptasíðu sinni um brotaþola, enummælin hafi varðað starf hans. Framhaldsákæra var síðan gefin út 16. október 2014með vísan til 1. mgr. 153. gr., sbr. 1. og 5. mgr. 173. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála, þar sem einkaréttarkröfu framangreinds brotaþola var aukið viðákæruna.Meðúrskurði héraðsdóms 17. mars 2015 var sakargiftum samkvæmt tveimur ákæruliðumvísað frá dómi, en að öðru leyti hafnað kröfu ákærða um frávísun málsins. Þávar ákærði með hinum áfrýjaða dómi sýknaður af sakargiftum samkvæmt fjórumákæruliðum. Tekur mál þetta því eingöngu til ummæla samkvæmt 6. lið ákæru.IIMeðvísan til forsendna úrskurðar héraðsdóms 17. mars 2015 verður staðfestniðurstaða hans um að hafna kröfu ákærða um frávísun 6. liðar ákæru.Samkvæmtfyrri málslið 1. mgr. 173. gr. laga nr. 88/2008 skal kröfu eftir 1. eða 2. mgr.172. gr. komið á framfæri við lögreglu meðan á rannsókn máls stendur eða viðákæranda áður en ákæra er gefin út. Heimilt er þó eftir síðari málsliðmálsgreinarinnar að koma kröfu á framfæri við ákæranda eftir útgáfu ákæru effullnægt er skilyrðum 1. mgr. 153. gr. til útgáfu framhaldsákæru í máli eðaákærði samþykki, enda sé að öðru leyti fullnægt skilyrðum þess að hafa megislíka kröfu uppi í málinu. Þá er kveðið á um það í 5. mgr. 173. gr. að þegarákvörðun hefur verið tekin um saksókn skuli ákærandi gæta að því hvort krafan sé réttilega úr garðigerð og henni fylgi nauðsynleg gögn, en hann geti veitt kröfuhafa skamman fresttil að bæta úr slíkum annmörkum á henni. Í fyrrimálslið 1. mgr. 153. gr. áðurnefndra laga er mælt svo fyrir að ákærandi getibreytt eða aukið við ákæru með útgáfu framhaldsákæru til að leiðrétta augljósarvillur eða ef upplýsingar, sem ekki lágu fyrir þegar ákæra var gefin út, gefatilefni til. Skal gefa framhaldsákæru út svo fljótt sem verða má eftir aðþörfin á henni var kunn, en þó í síðasta lagi tveimur vikum fyrir aðalmeðferðmáls, nema ákærði samþykki að það sé gert síðar, sbr. síðari málsliðmálsgreinarinnar. Fyrir liggur að ákærði veitti ekki samþykki sitt til aðeinkaréttarkrafa brotaþola kæmist að í málinu eftir útgáfu ákæru. Kærabrotaþola, sem var grundvöllur þess að mál þetta sætti rannsókn og útgáfu ákæru15. september 2014, var sett fram 22. maí 2013 af hálfu lögmanns, sem annaðisthagsmuni brotaþola. Í því ljósi getur sú leiðbeiningarskylda lögreglu, semkveðið er á um í 1. mgr. 40. gr. laga nr. 88/2008, ekki átt hér við. Þá eigaákvæði 5. mgr. 173. gr. sömu laga hér heldur ekki við. Framangreindum skilyrðumfyrri málsliðar 1. mgr. 153. gr. laganna til útgáfu framhaldsákæru 16. október2014 með einkaréttarkröfu brotaþola var því ekki fullnægt þegar lögmaður settihana fram fyrir hans hönd 8. sama mánaðar. Af þessum sökum ber að fallast á kröfu ákærða um frávísun framhaldsákæru fráhéraðsdómi.IIIÞauummæli, sem mál þetta snýst um, eru svohljóðandi:„Hefurað sögn, sent táningum og unglingsstelpum kynferðisleg skilaboð og jafnframtboðið þeim upp á „afslátt“ gegn ???“ Af samhengi ummælanna verður ekki annað ráðið en að meðþeim hafi ákærði borið brotaþola á brýnað hafa haft í hyggju að misnota aðstöðu sína sem lögreglumaður gagnvartungmennum. Að þessu gættu, en að öðru leyti með vísan til forsendna hinsáfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða og heimfærslu brots hanstil refsiákvæðis.Að teknutilliti til alvarleika áðurnefndra ummæla ákærða er refsing hans ákveðin sektað fjárhæð 100.000 krónur, sem greiðist innan fjögurra vikna frá uppkvaðningudóms þessa, en afplánist ella með fangelsi í átta daga.Ákvæðihéraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærðaverður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talinmálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir, og útlagðan kostnað hans. Dómsorð:Framhaldsákæruríkissaksóknara 16. október 2014 er vísað frá héraðsdómi.Ákærði,Emil K. Thorarensen, greiði 100.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurravikna frá uppkvaðningu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í átta daga.Ákvæðihéraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað.Ákærðigreiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 571.027 krónur, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda síns, Gísla M. Auðbergssonar hæstaréttarlögmanns,496.000 krónur, og útlagðan kostnað hans, 31.197 krónur.Dómur Héraðsdóms Austurlands 16. júlí2015. Mál þetta, sem dómtekið var 21.maí 2015, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 15. september 2014, áhendur Emil K. Thorarensen, kennitala [...], Fífubarði 7, Eskifirði, „fyrirærumeiðandi aðdróttanir gegn opinberum starfsmanni, með því að hafa þann 15.maí 2013 viðhaft og birt eftirfarandi ummæli á Facebook samskiptasíðu sinnium lögreglumanninn A, en ummælin vörðuðu opinbert starf hans: 1)„Hann(A, sem þú réðst hingað til starfa og haldið hefur verndarvæng yfir) er þekkturfyrir sitt einelti í garð almennra borgara eftir að hann gekk í lögregluna.“ 2)„Amun halda áfram sínu einelti, í garð samborgara sinna, þegar hann hefur stöðutil þess. Hann hefur ekki vit á öðru meðan hann kemst upp með það og yfirmennhans halda hlífðarskyldi yfir honum.“ 3)„Amun halda áfram eineltinu gagnvart aðilum meðan hann kemst upp með það. Hannhefur ítrekað sýnt það í verkum, sem gjörðum.“ 4)„Fórað halda við gifta eiginkonu, vestur á fjörðum, þar sem hjónabandið var í molumog rústaði því.“ 5)„Þáði heimsreisu í boði gjaldklera sveitarfélagisns Vesturbyggðar uppá11 mkróna f ca 10 árum, stolið fé úr bæjarsjóði.“ 6)„Hefurað sögn, sent táningum og unglingsstelpum kynferðisleg skilaboð og jafnframtboðið þeim upp á „afslátt“ gegn ???“ 7)„Hannmun halda áfram eineltinu, sem lögreglumaður og hefur ekki vit á að hætta þvímisnota sína stöðu meðan yfirmenn hans grípa ekki í taumana, og hann kemst uppmeð a það, […]“.“ Í ákæru er þetta talið varða við235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og er þess krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Með framhaldsákæru, dags. 16.október 2014, sem lögð var fram í þinghaldi 4. nóvember 2014, var svohljóðandieinkaréttarkröfu aukið við fyrri ákæru: „Fyrir hönd A, kennitala [...], er hér meðlögð fram krafa um að ákærði verði dæmdur til að greiða miskabætur að fjárhæðkr. 300.000 auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 15. maí 2013 þar til mánuður er liðinn frá birtinguskaðabótakröfu þessarar, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9.gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafistmálskostnaðar að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi sem verðurlagður fram við aðalflutning málsins ef til hans kemur. Auk þess er krafistfjárhæðar samsvarandi virðisaukaskatti af málflutningsþóknun.“ Með úrskurði, uppkveðnum 17.mars 2015, var 4. og 5. tölul. ákærunnar vísað frá dómi að kröfu ákærða, en aðöðru leyti var kröfu hans um frávísun ákæru og framhaldsákæru hafnað.Frávísunarákvæði úrskurðarins var ekki kært til Hæstaréttar. Við aðalmeðferð krafðist ákærðiþess aðallega að málinu verði í heild vísað frá dómi, en til vara er krafistfrávísunar 6. töluliðs ákæru og framhaldsákæru. Að því leyti sem ekki verðifallist á frávísunarkröfur krefst ákærði sýknu af refsikröfu ákæruvalds og aðeinkaréttarkröfu verði vísað frá dómi, en til vara vægustu refsingar sem lögleyfa og lækkunar bótakröfu. Þá er þess krafist að allur sakarkostnaður verðilagður á ríkissjóð, þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun til handa verjanda ákærða.I Með bréfi til lögreglustjórans á[...], dags. 22. maí 2013, bar lögmaður, fyrir hönd A lögreglumanns, fram kæruá hendur ákærða vegna ærumeiðandi móðgana og aðdróttana sem birst hefðu áFacebook-samskiptasíðu ákærða 15. s.m. Í kærunni kemur fram aðsamskiptasíða ákærða sé opin öllum notendum Facebook. Ummælin hafi verið settfram sem eins konar opið bréf til B, lögreglustjóra [...], en hafi veriðfjarlægð nokkrum dögum síðar, eftir að mikill fjöldi fólks hefði lesið þau ogfrétt af þeim. Kært sé vegna tiltekinna ummæla sem varði kæranda og störf hanssem lögreglumanns og talin séu upp í kærunni, eða „eftir atvikum ummælanna íheild (sbr. fylgiskjal)“. Í kærunni kemur fram að kærandi telji ummælinrefsiverð og varða við 234. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þaðverði síðan að vera „ákvörðun viðeigandi fulltrúa ákæruvalds fyrir hverummælanna [verði] ákært, ef ekki öll“. Með kærunni fylgdi útprentun afumræddri færslu á samskiptasíðu ákærða í heild sinni. Ekki þykja efni til aðtaka færsluna hér upp í heild sinni, en hún hefst með orðunum: „Þar sem þú ertalltaf upptekin, af hinu og þessu, tekur ekki síma og hringir ekki til bakaþrátt fyrir beiðni dögum saman, sendi ég þér eftirfarandi: B sýslumaður ogæðsti yfirmaður lögreglunnar í [...].“ Á eftir fylgja athugasemdir ákærða sembeint er að lögreglumönnum embættisins almennt, en síðan víkur ákærði orðumsínum að einum tilteknum lögreglumanni, sem hann nefnir „A“. Er „aðili“ sagður„tilbúinn að staðfesta“ í samtali við lögreglustjórann eftirtalin„atriði/umsagnir um A“ og fara þar á eftir ummæli í 7 tölusettum liðum um téðanA. Því næst er vikið að „umsögn annars aðila“ sem sagður er reiðubúinn aðstaðfesta hana við lögreglustjórann, og fara þar á eftir ummæli í 11 tölusettumliðum sem öll, utan ummæla í 11. lið, lúta að téðum A. Neðst í færslunni erusíðan birt nöfn tveggja „skýrslugjafa“, að því er virðist sem heimildarmannafærsluritara, þeirra C á [...] og D á [...], en færsluritari tekur fram að„aðrir þor[i] ekki að tjá sig opinberlega“. Kæran var framsendríkissaksóknara með bréfi 28. s.m. þar sem embætti lögreglustjórans á [...]teldi sig vanhæft til rannsóknarinnar. Fól ríkissaksóknari lögreglustjóranum á[...] málið til frekari meðferðar. Tekin var skýrsla af ákærða sem sakborningihjá lögreglu 6. ágúst 2013, að gættum viðeigandi réttarfarsákvæðum og aðviðstöddum lögmanni þeim sem síðar var skipaður verjandi hans. Þá voru viðrannsókn málsins teknar skýrslur af tveimur framangreindum vitnum sem ífærslunni eru nefndir „skýrslugjafar“. Fóru þær skýrslutökur fram í október2013.II Fyrir dómi kvaðst ákærðiviðurkenna að hafa sjálfur ritað og birt þau ummæli sem í ákæru greinir ásamskiptasíðu sinni og að þau lytu aðbrotaþola, A lögreglumanni. Honum hafi misboðið er starfsmaður embættislögreglustjórans á [...] neitaði að taka við skilaboðum frá honum tillögreglustjórans. Hann hafi því brugðið á það ráð að koma erindi sínu áframfæri með „opnu bréfi“ til lögreglustjóra. Ummælin hafi falið í sér gagnrýniá störf lögreglunnar og þá sérstaklega brotaþola. Tók hann fram að honum hafilengi ofboðið það „lögregluríki“ sem hann og samborgarar hans byggju við. Hannkvaðst ekki þekkja sérstaklega möguleika á friðhelgisstillingum samskiptasíðu sinnar og ekki hafa áttað sig áþví að síðan stæði öllum notendum Facebook opin. Ákærðikvaðst standa fast við ummæli sín og byggja á því að þau væru sannleikanum samkvæm. Ummælin hafi að hluta verið byggð á umsögnumvitnanna C og D um brotaþola, sem hann hafi látið getið í færslunni semskýrslugjafa. Annar þeirra hafi beðið ákærða að fjarlægja færsluna afsamskiptasíðunni. Kvaðst ákærði hafa gert það innan fárra daga fyrir hansbeiðni. Einnig vísaði ákærði til sögusagna í bæjarfélagi sínu og kvaðst viss umað fótur væri fyrir þeim, en að fólk væri hrætt við að stíga fram. Þákvað ákærði ummælin byggjast á reynslu sinni og sonar síns af brotaþola, enbrotaþoli hafi lagt þá báða í einelti. Hafi brotaþoli ítrekað haft afskipti afþeim að tilefnislausu í umferðinni. Það hafi raunar fleiri lögreglumennembættisins gert, en þó einkum brotaþoli. Þá hafi brotaþoli síendurtekið lagtlögreglubifreið við hlið bifreiðar ákærða við opinbera staði, t.d. fyrir utansundlaug/líkamsræktarstöð og verslun í bæjarfélaginu. Kvaðst ákærði ekki telja þetta neinatilviljun. Loks hafi brotaþoli ítrekað ekið á lögreglubifreið fram hjá heimiliákærða og horft inn um eldhúsglugga hans. Í framburði ákærða kom fram að honumþætti brotaþoli hafa misnotað vald sitt og teldi illar hvatir búa þar að baki. Erákærði var nánar inntur eftir því hve oft framangreint hefði gerst taldi hannað akstur hans hefði verið stöðvaður af lögreglu í 6 eða 7 skipti og að umfjögur skipti á 3-4 vikna tímabili sé að ræða þar sem lögreglubifreið hafiverið lagt við hlið bifreiðar hans utan við opinbera staði. Um tugi skipta sé að ræða þar sem ekið hafiverið fram hjá húsi hans. Framburður hans var þó óljós um það á hvaða tímabiliþessi háttsemi hefði átt sér stað og kom fram að akstur fram hjá húsi hanshefði færst í aukana eftir birtingu færslunnar á samskiptasíðu hans. Ákærði tókfram að honum virtist lögreglustjóri hljóta að hafa gripið í taumana eftirbirtingu færslunnar, því að eineltinu hefði nú linnt. Aðspurður hvort lögregla hafi aldrei hafttilefni til afskipta af honum viðurkenndi ákærði að hafa misst bílprófiðtvisvar sinnum vegna ölvunaraksturs, en teldi eigi að síður afskipti ogeftirlit brotaþola hafa verið umfram það sem eðlilegt geti talist. Einnigvísaði ákærði til afskipta lögreglu af syni hans í umferðinni í tiltekiðskipti, sem leitt hefðu til þess að syninum var gerð sekt og sviptingökuréttar. Honum væri nóg boðið hve lögreglahefði ítrekuð afskipti af sumu fólki á meðan annað fólk „slyppi“. Beðinnað útskýra þau ummæli sem fram koma í 6. tölul. ákærunnar, kvaðst ákærði hafaþær upplýsingar sem ummælin byggðust á eftir manni, „millilið“, sem muni hafafengið upplýsingar sínar beint frá viðkomandi þolendum, fleiri en einum, bæðikörlum og konum. Þá vísaði ákærði til þess að sterkur orðrómur hafi árum samanverið uppi í samfélaginu um að brotaþoli áreitti kvenfólk kynferðilega. Nefndiákærði dæmi í þessu sambandi. Ekki var fyllilega ljóst af framburði ákærða hvaðaf þessum upplýsingum væri almennur orðrómur og hvað af þeim hann hefði fengiðfrá hinum ónafngreinda heimildarmanni sínum. Aðspurður um aldur þessara kvennasagði ákærði um ungar konur að ræða, allt að 30 eða 35 ára aldri, en alls ekkibörn. Aðspurðurum merkingu síðari málsliðar setningarinnar, þ.e. ummælin „og jafnframt boðiðþeim upp á „afslátt“ gegn ???“, svaraði ákærði að hann teldi merkingu þeirraliggja í augum uppi. Kaus hann síðan að tjá sig ekki frekar um það efni. Brotaþoli,A lögreglumaður, kvaðst fyrir dómi hafa frétt það utan að sér að níðskrif umhann hefðu birst á Facebook-samskiptasíðu ákærða. Hann hafi þá kynnt sérskrifin, sem hafi verið honum aðgengileg, eins og öllum notendum Facebook.Nokkur tími hafi liðið áður en færslan var fjarlægð. Hann kvaðst kannast viðákærða í gegnum starf sitt sem lögreglumaður, en ákærði hafi gjarnan leitaðaðstoðar lögreglu við ýmis tækifæri. Þá búi þeir í sama bæ þar sem íbúafjöldisé um 1000 manns og menn rekist títt hver á annan. Ákærði hafi aldrei sakaðhann um einelti augliti til auglitis. Hann hafi heldur ekki beðist afsökunar áummælunum. Akvað það hafa komið fyrir að hann hafi þurft að hafa afskipti af ákærða ístarfi sínu, þó ekki oft. Tilefnið hafi verið umferðarlagabrot, nánar tiltekiðgrunur um ölvunarakstur. Lögreglu hafi stundum borist ábendingar um að ákærðiværi að aka undir áhrifum áfengis. Hafi ákærði oftar en einu sinni veriðstaðinn að akstri undir áhrifum áfengis og verið sviptur ökurétti af þeimsökum. Eðlilega hafi lögregla því haft meira eftirlit með akstri hans en ella.Fjarstæðukennt sé hins vegar að sérstakt eftirlit hafi verið haft með heimiliákærða. Kvaðst A ekki kannast við að hafa ekið sérstaklega að húsi ákærða, umþá götu þar sem það stendur, en lögregla aki gjarnan eftirlitshring eftiraðalbraut sem liggi fyrir neðan hús ákærða. Hann kvaðst ekki kannast við að hafaviljandi lagt lögreglubifreið við hlið bifreiðar ákærða og ekki kannast við aðhafa gefið ákærða neina ástæðu til að ætla að hann sætti sérstöku eftirliti. Akvaðst leggja þann skilning í ummæli um einelti að ákærði sakaði hann um aðhafa misbeitt valdi sínu sem lögreglumaður og brotið af sér í starfi meðítrekuðum tilefnislausum afskiptum af almenningi. Ummælin vegi að starfsheiðrihans. Hann kvaðst ekki hafa fengið kvartanir eða verið sakaður um slíkt fyrr,en vissulega séu einstaklingar sem ítrekað brjóti af sér oft ósáttir viðafskipti lögreglu. Verði ósættið gjarnan persónulegra en í smærri samfélögum. Akvaðst hafa brugðið verulega við ummælin í 6. tölul. ákærunnar og leggja þannskilning í þau að hann sé þar sakaður um að hafa verið að senda unglingsstúlkum kynferðisleg skilaboð ogbjóða þeim einhvern afslátt gegn kynferðislegum greiða. Hafnaði brotþoli þvíafdráttarlaust að nokkur fótur væri fyrir þeim ummælum. Akvað ummælin hafa haft margvíslegar afleiðingar fyrir sig og fjölskyldu sína. Íkjölfarið hafi t.d. verið fjallað ítrekað um málið í prentuðum fjölmiðlum ogbirtar hafi verið myndir af honum og fjölskyldu hans. Ummælin hafi einniggjarnan borið á góma í samskiptum hans við fólk í starfi hans, en honum virtistþó þorri fólks telja ákærða hafa sett ummælin fram í ölæði og ekki leggjatrúnað á þau. Þá hafi hann þurft að skýra málið fyrir yfirmönnum sínum, en ekkihafi það leitt til neins tiltals af þeirra hálfu. Hins vegar hafi honum veriðráðlagt að gæta þess að gefa ákærða ekki höggstað á sér ef hann þyrfti að hafaafskipti af honum í framtíðinni. Akvaðst einnig í starfi sínu hafa þurft að hafa afskipti af syni ákærða og tókfram að í öllum tilvikum hafi verið tilefni til afskipta. Astaðfesti að lokum að kæra málsins hafi verið sett fram í umboði hans og að íþví umboði hafi falist heimild til að krefjast refsingar yfir ákærða. Dgaf skýrslu fyrir dómi og kvaðst hafa þekkt til ákærða í 30 ár í gegnumsveitarstjórnarmál og útgerðarmál. Þeir séu kunningjar, en búi nú í sínumlandshlutanum hvor. Hann kvað ákærða hafa hringt í sig og spurt sig um Alögreglumann, sem vitnið kvaðst hafa kannast við frá þeim tíma er A bjó í samalandshluta og þeir störfuðu saman í stjórn stangveiðifélags. Vitnið kvaðst ekkihafa haft hugmynd um að ákærði hygðist nota svör hans í þeim tilgangi sem raunvarð á. Kvaðst vitnið hafa skilið ákærða svo að hann vildi vita hvaða mann Ahefði að geyma en ekki minnast þess að rætt hafi verið um starfsaðferðir A semlögreglumanns og hvort hann hefði misnotað stöðu sína eða lagt samborgara sínaí einelti. Kvaðst vitnið minnast þess að hafa sagt A vera stífan á meiningusinni og þveran, en það hafi verið „það versta“ sem hann hafi sagt. Það hafi þóekki verið illa meint. C gaf skýrslu fyrir dómi. Kannaðisthann við að hafa átt tveggja manna tal við ákærða, gamlan kunningja sinn, um A,sem hann kvað vera frænda sinn. Kvað hann langt um liðið og ekki munanákvæmlega hvað þeim ákærða fór á milli í þessu samtali, t.d. ekki hvort rætthafi verið um störf A. Hann kvaðst hafaséð færslu ákærða á samskiptasíðu hans og beðið hann að fjarlægja hana, endahafi þar verið höfð eftir honum ummæli sem hann kannaðist hreint ekki við aðhafa viðhaft um ákærða. E lögreglumaður staðfesti fyrir dómi aðkomu sína að rannsókn málsinsfyrir hönd lögreglustjórans á [...]. Ákærði hafi nefnt tvo heimildarmenn fyrirskrifum sínum og hafi verið teknar skýrslur af þeim sem vitnum, en réttarstöðuþeirra hefði verið breytt hefðu svör þeirra gefið tilefni til þess. Aðraheimildarmenn hafi ákærði ekki nefnt. Að ósk ákærða voru eftirtaldirleiddir sem vitni við aðalmeðferð málsins: Fyfirlögregluþjónn kvaðst vera næsti yfirmaður A lögreglumanns. Embættið hafiekki komið neitt að ákvörðun um kæru, heldur hafi það verið ákvörðun brotaþolasjálfs. Hann kvaðst ekki hafa gefið A nein fyrirmæli um að forðast afskipti afákærða í framhaldi þess að ummælin birtust, en eftir að í ljós kom að A hefðikært málið hafi verið rætt að óæskilegt kynni að vera að hann hefði sjálfurafskipti af ákærða, ef öðru yrði viðkomið. Engar formlegar kvartanir hafiborist um störf A, skriflegar eða munnlegar, hvorki til sín né annarrayfirmanna lögreglu, varðandi einelti eða kynferðislega áreitni. A hafi ekkiverið áminntur í starfi. Hins vegar sé það svo að lögreglumenn sem séu „duglegir“og sýni frumkvæði í starfi, líkt og brotaþoli, lendi oft milli tanna á fólki.Kvaðst vitnið hafa heyrt einhverjar kjaftasögur um A eins og aðra lögreglumenn,þar á meðal sjálfan sig. Slíkar kjaftasögur fjalli iðulega um að lögregla sé aðleggja einhverja í einelti. Gkvaðst fyrir dómi engin tengsl hafa við ákærða og ekki hafa hitt hann fyrr envið aðalmeðferð málsins. Hann kvaðst heldur ekki þekkja son ákærða og sagðistengar skýringar kunna á því hvers vegna verjandi ákærða leiddi hann fyrir dóminn.Kvaðst vitnið hafa búið á [...] fyrir 4–5 árum. A lögreglumaður hafi „djöflast“í honum þar og vitnið orðið fyrir miklu einelti af hans hálfu. Viðurkenndivitnið fúslega að hafa ekki verið „heiðarlegasti maður í heimi“ og verið íafbrotum á þeim tíma, en telja afskiptin hafa verið langt umfram tilefni. Lýstihann afskiptum brotaþola og fleiri lögreglumanna af sér í nokkur skipti. Aðspurður af verjanda hvort hann vissi tilþess að fleiri hefðu orðið fyrir ítrekuðum tilefnislausum afskiptum af hálfubrotaþola sagðist vitnið vita um 4 eða 5 slík tilvik og hafa orðið vitni að einu slíku er félagihans var stöðvaður við akstur. Þá kvaðst vitnið vita um tvö tilvik þar sem Aætti að hafa sent ungu kvenfólki kynferðisleg skilaboð eða átt við það einhverkynferðisleg samskipti. Nefndi vitnið fornöfn tveggja vinkvenna sinna í þessusambandi, en nefndi þó aðra konuna tveimur mismunandi fornöfnum á víxl. Önnurkvennanna hafi tjáð honum að brotaþoli hefði boðið henni að hafa mök við sig ístað þess að greiða sekt vegna umferðarlagabrots. Tilfelli hinnar konunnar hafiverið svipað, en vitnið kvaðst ekki muna þá frásögn til að geta greint fráhenni. Sonurákærða, H að nafni, kaus að gefa skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafa orðiðfyrir einelti af hálfu A lögreglumanns. Rakti hann upphaf þess til ársins 2010,er hann hafi verið frelsissviptur að ósekju. Kvaðst hann aðspurður aðeins munaóljóst tilefni afskiptanna. Þá kvaðst hann stundum hafa orðið var við aðbrotaþoli fylgdist með honum á almannafæri, sneri sér t.d. við og horfði áeftir honum. Þá hafi brotaþoli verið að keyra fram hjá heimili hans og horfainn. Þá nefndi hann tilvik á golfvelli þar sem A hefði fylgst með honum spilagolf. Í eitt skipti hafi A spurt hann fyrir utan pósthús hvort hann hefði veriðað senda eiturlyf með pósti. Eineltið hafi verið „daglegt“, en farið minnkandieftir að ákærði birti umrædda færslu á samskiptasíðu sinni. Þá hafi ónefndvinkona hans tjáð honum að A hefði reynt að kyssa hana inni í fangaklefa og íframhaldinu sent henni skilaboð og verið að „reyna við“ hana. Vitniðhafi upplifað það svo að um tilefnislaus afskipti væri að ræða, en viðurkenndiþó aðspurður að þau hefðu ekki alltaf verið óréttmæt. Vitnið kvaðst þó telja aðlögregla mætti ekki sífellt vera að hafa afskipti af sama fólkinu vegna „sögu“þess. Aðspurðurkvaðst hann sjálfur hafa orðið var við einelti A í garð ákærða og nefndi í þvísambandi hvernig A horfði á þá feðga. Vitniðkvaðst í eitt skipti hafa kvartað við lögreglustjórann á [...], B, undanverklagi og forgangsröðun lögreglu. Kvaðst hann telja sig hafa nefnt A íkvörtuninni og álykta að kvörtunin hafi leitt til þess að rætt hafi verið viðlögreglumenn, þótt honum hafi ekki verið tilkynnt sérstaklega um afdrif hennar. I gaf skýrslu fyrir dómi. Kvaðst húnaðspurð engin tengsl hafa við ákærða. Hún sagðist fyrst hafa hitt Alögreglumann vorið 2009, er hann hefði, ásamt öðrum lögreglumanni, haftafskipti af akstri hennar. Hún hafi verið færð á lögreglustöð þar sem hún hafigefið þvagprufu sem hafi reynst jákvæð á THC. Næst hafi A stöðvað akstur hennará árinu 2010 er hún ók fram hjá lögreglustöð á leið til vinnu sinnar. Hann hafibeðið hana að ræða við sig og gefa sér upplýsingar um fólk sem væri „í neyslu“.Hún hafi fallist á það með semingi, enda hefði hún ella orðið að gefaþvagprufu. A hafi síðan sent henni tölvubréf í mars 2011 og beðið hana um aðgefa sér samskonar upplýsingar. Í bréfinu hafi hann viðhaft einhver orð um aðhún ætti ekki að svíkja hann og að hann vildi vera vinur hennar. Vitnið kvaðst oft hafa verið álögreglustöð. Í eitt skipti hafi hún og vinkona hennar verið teknar við aksturog hafi vinkonan verið tekin til yfirheyrslu, en A hafi sleppt henni sjálfri ánfrekari aðgerða, „knúsað“ hana, sagt að honum þætti vænt um hana og langaði aðvera vinur hennar. Kvaðst vitnið hafa „lamast“ við þetta, orðið hrædd við hannog þótt mjög óþægilegt að mæta honum á förnum vegi eftir þetta, sem þó hafigerst oft. Aðspurð hvort samskipti A við hana hefðu verið kynferðislegs eðlisað einhverju leyti, neitaði hún því en sagðist hafa fundist háttsemi hansóviðeigandi enda væru þau engir vinir. Henni hafi fundist hann „perralegur“ og„daðrandi“ og fundist hann nýta sér vald sitt með því að láta hana ekki í friðier hann sæi hana. Aðspurð hvort afskiptin hefðu verið tilefnislaus kvað hún Aeflaust hafa talið tilefni til þeirra, enda viðurkenndi hún fúslega að hafabæði neytt kannabisefna og verið í félagsskap með fólki í slíkri neyslu. Ekkikvaðst hún hafa kvartað yfir A við stjórnendur lögreglu, en nefndi að faðir sinnhefði rætt við tiltekinn lögreglumann um að hún væri orðin hrædd og hvekktvegna afskipta lögreglu af henni. Þá var leidd sem vitni fyrirdóminn kona, fædd árið 1988 og búsett á [...]. Var hún strax auðsjáanlega miðursín og gaf á því þá skýringu að brotaþoli sæti á áheyrendabekk. Aðspurð afverjanda hvort hún hefði orðið fyrir einhverju áreiti af hálfu A svaraði húnþví játandi en kvaðst ekki vilja tjá sig frekar um það. Aðspurð hvort áreitiðhafi verið af kynferðislegum toga, svaraði vitnið því játandi. Frekarispurningum var ekki beint til þessa vitnis. B lögreglustjóri bar fyrir dómiað þær ásakanir á hendur brotaþola sem birtust í umræddri færslu ásamskiptasíðu ákærða hefðu ekki verið rannsakaðar sérstaklega, enda hafi engarformlegar kærur eða kvartanir borist á hendur honum. Ákærði hafi komið að málivið sig u.þ.b. tveimur árum áður en færslan birtist á samskiptasíðu hans ognefnt þær ávirðingar sem hér um ræðir. Hún hafi þá bent honum á að umalvarlegar ásakanir væri að ræða og að það þyrfti meira en orðróm til að hefjarannsókn, en leiðbeint honum um að ef upplýst yrði um einhver nöfn í þessusambandi yrði málið sent ríkissaksóknara til rannsóknar. Þá kvaðst hún minnastþess að sonur ákærða hefði rætt við sig einu sinni út af tilteknu máli, en ekkiað hann hafi þá kvartað undan einelti af hálfu brotaþola. Sérstaklega aðspurð hvortkvartanir hefðu borist til lögreglu yfir einhvers konar kynferðislegu áreiti afhálfu A neitaði lögreglustjórinn því, utan þess sem hún vísaði til samtals viðákærða sem fyrr var nefnt. Þá sagðist hún ekki kannast við að lögreglu hefðiborist kvörtun frá föður I. Í netskrifum sínum hafi ákærðideilt á flesta lögreglumenn embættisins, einkum þó brotaþola. Því hafi, eftirað kæra brotaþola lá fyrir, verið rætt innan embættisins að æskilegt væri að Aforðaðist afskipti af ákærða ef tök væru á að aðrir lögreglumenn sinntu því.IIINiðurstaða. Afhálfu ákærða er aðallega krafist frávísunar málsins í heild, en ella að 6.tölul. ákærunnar og framhaldsákæru verði vísað frá dómi. Úr efnislega sömufrávísunarkröfum ákærða, sem reistar voru á sömu málsástæðum, var leyst meðúrskurði dómsins 17. mars sl. Var þar fallist á kröfu um frávísun 4. og 5.töluliðar ákæru en að öðru leyti var frávísunarkröfum hafnað. Það sem fram komvið skýrslugjöf ákærða og vitna við aðalmeðferð málsins rennir frekari stoðumundir það að uppfyllt séu öll skilyrði b-liðar 2. tölul. 242. gr. almennrarhegningarlaga nr. 19/1940 til opinberrar málshöfðunar, þar á meðal það skilyrðiað þau ummæli sem eftir standa og ákæran lýtur að varði að einhverju leytistarf brotaþola sem opinbers starfsmanns. Með vísan til framanritaðs og að öðruleyti til röksemda sem greinir í nefndum úrskurði verður frávísunarkröfumákærða því hafnað. 2. Ákærðiviðurkennir að hafa sjálfur skrifað og birt öll umrædd ummæli á samskiptasíðusinni. Er krafa hans um sýknu á þvíbyggð að sannað teljist að ummæli ákærða hafi verið sannleikanum samkvæm. Vísarákærði þar til þeirrar meginreglu íslensks réttar að sönn ummæli, þóttærumeiðandi teljist, séu mönnum refsilaus (exceptio veritatis). Jafnframt er áþví byggt að ákærði hafi verið í góðri trú um sannleiksgildi ummæla sinna, semað hluta til hafi verið höfð eftir öðrum. Þá feli ummæli ákærða, a.m.k. aðhluta til, í sér gildisdóm og innan þeirra marka eigi þau að vera honumrefsilaus. Framangreindutil viðbótar kemur fram í greinargerð að sýknukrafa sé m.a. studd við það að íummælunum sé rætt um „[...]“ lögreglumann, en brotaþoli heiti A. Þeirri málsástæðu var þó ekki haldið sérstaklega álofti við munnlegan málflutning og verður henni hafnað þegar af þeirri ástæðuað ákærði viðurkennir að ummæli hans hafi lotið að brotaþola. 3. Ákærðaer gefið að sök brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þar semlýst er refsiverð sú háttsemi að hafa uppi eða bera út ærumeiðandi aðdróttanir.Ákvæðið felur í sér skerðingu tjáningarfrelsis, sem verndar nýtur skv. 73. gr.stjórnarskrárinnar og 10. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994. Vernd mannorðs manna er meðal þeirra markmiða sem réttlætt getaskerðingu tjáningarfrelsis, sbr. 3. mgr. 73. gr. stjórnarskrárinnar og 2. mgr.10. gr. mannréttindasáttmálans. Þá heyrir æruvernd undir friðhelgi einkalífsmanna, sem verndar nýtur samkvæmt 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr.mannréttindasáttmálans. Við túlkun 235. gr. almennra hegningarlaga eróhjákvæmilegt að líta til þeirrar skerðingar á tjáningarfrelsi ákærða semrefsiákvæðið felur í sér, en jafnframt til þess hvernig jafnvægi verði náðmilli framangreindra mannréttinda. Viðmat á því hvort ummæli þau sem hér er ákært fyrir teljist refsiverð aðdróttuneða tjáning sem verndar nýtur verður, að virtri dómaframkvæmd HæstaréttarÍslands og Mannréttindadómstóls Evrópu, meðal annars að skoða hvort ummælinfeli í sér gildisdóm, þ.e. ályktun sem ekki er unnt að krefjast beinnarsönnunar á, eða staðhæfingu um staðreynd sem gera má kröfu til þess að verði sönnuð.Þá kunna sjónarmið um góða trú ákærða um sannleiksgildi ummæla sinna að komatil skoðunar. Einnig verður til þess að líta hvort efni tjáningar eigi sérstakterindi við almenning og njóti þannig ríkari verndar en ella, svokallað rýmkaðtjáningarfrelsi. Gagnrýniá störf valdhafa, þar á meðal opinberra starfsmanna, s.s. lögreglu, felluralmennt í þann flokk tjáningar sem nýtur ríkrar verndar. Gagnrýni á einstaka,nafngreinda, opinbera starfsmenn sem ekki hafa tekið þátt í opinberri umræðukann þó síður að verða álitin njóta verndar. Þá er til þess að líta aðopinberar stofnanir eins og lögregla þurfa að njóta trausts borgaranna til aðgeta starfað með eðlilegum hætti. Ummæli ber að virða hlutlægt eins og þau komaöðrum fyrir sjónir, en jafnframt heildstætt í því samhengi sem þau eru settfram í. Ummæliákærða voru sett fram sem „opið bréf“ til lögreglustjóra, eins og ákærði orðaðiþað sjálfur fyrir dómi, og fela í sér gagnrýni, bæði á störf lögreglumannaembættisins almennt en þó einkum í garð eins tiltekins lögreglumanns, kærandaþessa máls. Lýtur ákæran þó einvörðungu að ummælum í garð þess tilteknalögreglumanns. Skiptamá þeim ummælum um brotaþola sem ákæran lýtur að í tvennt. Annars vegar er þarum að ræða ummæli sem lúta að ásökunum um einelti brotaþola í garð almennraborgara (1., 2. 3. og 7. tölul. ákæru), sem hér verður fyrst vikið að. Hinsvegar eru það ummælin í 6. tölul. ákærunnar, sem vikið verður að síðar.., 2., 3. og7. tölul. ákæru: Hugtakiðeinelti á sér fjölmargar skilgreiningar, sem flestar eiga það sammerkt að vísatil síendurtekinnar háttsemi af neikvæðum toga. Af skýrslu ákærða og munnlegummálflutningi af hans hálfu varð ráðið að í ummælunum felist sú ályktun aðbrotaþoli hafi ítrekað og tilefnislaust haft afskipti af eða haft eftirlit meðákærða og fleira fólki. Óháðþví hvort sanna megi það hvort afskipti lögreglu í tilteknum tilvikum geti meðréttu talist tilefnislaus, hlýtur það að teljast afstætt hvenær fjöldi slíkratilvika nái því máli að teljast „einelti“. Að áliti dómsins verður að virða öllummæli ákærða samkvæmt framangreindum töluliðum ákæru sem gildisdóm, þ.e. að íþeim hafi falist álit eða ályktun ákærða sem ekki verður krafist að hann færibeinar sönnur á. Þótt gildisdómar megi ekki vera algerlega úr lausu lofti gripnirverða ekki gerðar mjög ríkar kröfur til þess að sýnt sé fram á stoð þeirra íatvikum. Þótt að virtum framburði ákærða og vitna teljist hvorki sannað néheldur leiddar sérstakar líkur að því að brotaþoli hafi endurtekið ogtilefnislaust haft af ákærða eða öðrum afskipti eða óeðlilegt eftirlit, verðurað telja gildisdóm þann sem í ummælum ákærða fólst falla innan marka þeirrartjáningar sem honum var heimil og verndar nýtur. Verður hann því sýknaður afframangreindum töluliðum ákærunnar. 6. tölul. ákæru: Ummæliákærða í 6. tölulið ákærunnar eru svohljóðandi: „Hefur að sögn, sent táningumog unglingsstelpum kynferðisleg skilaboð og jafnframt boðið þeim upp á„afslátt“ gegn ???“. Fyrrimálsliðurinn felur hlutlægt séð tvímælalaust í sér ásökun um að lögreglumaðurinnhafi sent ungmennum á táningsaldri, þ.e. á aldrinum 13 til 19 ára, kynferðislegskilaboð. Þótt ákærði hafi kosið að tjá sig ekki fyrir dómi um merkingu síðarimálsliðar setningarinnar vekja þau ummæli hlutlægt séð, í ljósi tengsla viðfyrri málslið setningarinnar, óhjákvæmilega hugrenningar hvers sem þau les umað átt sé við háttsemi af kynferðislegum toga. Orðin „afslátt gegn“ vekja aðauki hugrenningar um misnotkun á stöðu hans sem lögreglumanns. Framsetningummælanna í heild er ótvírætt á formi staðhæfingar um staðreynd, þótt meðorðunum „að sögn“ sé til þess vísað að upplýsingarnar séu ekki frá ákærðasjálfum komnar. Þótt ekki verði fullyrt að í ummælunum felist ásökun umrefsiverða háttsemi, er hér um sérlega alvarlega og meiðandi ásökun í garðlögreglumannsins að ræða. Samkvæmt framburði ákærða sjálfs fyrir dómilágu til grundvallar þessum ummælum orð ónafngreinds manns, „milliliðs“, semákærði kveður hafa haft upplýsingar sínar beint frá viðkomandi þolendum, fleirien einum. Ákærði kvaðst aðspurður ekki hafa rætt sjálfur við neina þolendur.Ekki hélt hann því heldur fram að hafa sjálfur séð nein kynferðisleg skilaboðsem brotaþoli ætti að hafa sent þolendum eða að heimildarmaður hans hefði sagsthafa séð slík skilaboð. Hefur ákærði engin rök fært fyrir því að hann hafi mátttreysta orðum þessa heimildarmanns síns. Ákærði mátti gera sér grein fyrir þvíað hann sjálfur teldist ekki hlutlaus í garð brotaþola er hann ritaði og birtiummæli sín. Bar honum því að sýna sérstaka aðgætni við mat á réttmætiupplýsinga heimildarmanns síns. Þá er alls óvíst að þessi heimildarmaður hafiverið leiddur fyrir dóminn, þótt á það megi giska að annaðhvort sé þar um aðræða son ákærða, H, eða vitnið G. Athygli vekur þó að G kvaðst fyrir dómialdrei hafa hitt ákærða fyrr en hann kom fyrir dóminn. Þá bar framburður hanssterkan keim af óvild í garð brotaþola. Hvorug þeirra kvenna sem G nefndi meðfornafni í sínum framburði var leidd fyrir dóm til vitnisburðar og varframburður hans um frásagnir þeirra afar óljós. Engastoð er að finna fyrir ummælum ákærða í framburði vitnisins I. Breytir engu íþví efni þótt lögð yrði til grundvallar sú einhliða lýsing hennar að brotaþolihafi í eitt skipti á lögreglustöð sýnt af sér hegðun sem almennt yrði að teljaóviðeigandi af lögreglumanni í starfi. Framburður hinnar konunnar, sem óþarfter að nafngreina, var of takmarkaður til þess að nokkrar ályktanir verði meðréttu dregnar af efni hans og um trúverðugleika framburðarins. Að öllu framanrituðu virtu er ljóst að ákærðihefur hvorki fært sönnur á efni þeirra ummæla sem hann viðhafði samkvæmt 6.tölul. ákærunnar, né verða þau ummæli réttlætt með því að hann hafi verið ígóðri trú um sannleiksgildi þeirra. Að auki voru ummælin úr hófi fram meðtilliti til þess framburðar hans að með orðunum „táningum og unglingsstelpum“hefði hann átt við konur allt að 30 til 35 ára aldri. Verður ákærði þvísakfelldur fyrir brot samkvæmt 6. tölul. ákærunnar og varðar brot hans við 235.gr. almennra hegningarlaga, eins og í ákæru greinir.IV Ákærðier ríflega sextugur að aldri. Sakaferill hans, þar sem einvörðungu er um umferðarlagabrot að ræða, hefur ekkisérstök áhrif við ákvörðun refsingar í máli þessu. Ákærði er hér sakfelldurfyrir ein ummæli af þeim sjö sem ákært var fyrir. Ummælin vógu að mannorðinafngreinds lögreglumanns. Verður að telja þau svo alvarlegs eðlis ogskeytingarleysi ákærða um sannleiksgildi þeirra slíkt að rétt sé að gera honumrefsingu vegna þeirra. Ekki hefur verið dregið í efa af hálfu ákærða að ummælinhafi verið aðgengileg öllum notendum samskiptamiðils þess sem hann birtiummælin á, þótt honum hafi e.t.v. ekki verið það ljóst. Að gættrimeðalhófsreglu þykir hæfilegt að ákærði greiði 30.000 króna sekt í ríkissjóð,en sæti ella fjögurra daga fangelsi greiðist sektin ekki innan fjögurra viknafrá uppkvaðningu dómsins. Brotaþolikrefst miskabóta að fjárhæð 300.000 krónur, auk vaxta og málskostnaðar. Engingögn hafa verið lögð fram um fjölmiðlaumfjöllun þá um málið sem brotaþolivísaði til í framburði sínum. Ekki er þó að efa að þau ummæli sem ákærði barábyrgð á og er hér sakfelldur fyrir hafi valdið brotaþola óþægindum og feli ísér meingerð sem ákærða sé rétt að greiða honum bætur fyrir, sbr. b-lið 1. mgr.26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þykja miskabætur til brotaþola hæfilegaákveðnar að fjárhæð 150.000 krónur, sem ákærði verður dæmdur til að greiða meðvöxtum og dráttarvöxtum eins og krafist er, en upphafstími dráttarvaxta verðurmiðaður við þann dag er mánuður var liðinn frá því að ákærða varð sannanlegakunnugt um einkaréttarkröfuna við framlagningu hennar og framhaldsákæru íþinghaldi 4. nóvember 2014. Þá þykir hæfilegt að dæma ákærða til að greiðabrotaþola 120.000 krónur í málskostnað. Málsvarnarlaunskipaðs verjanda ákærða, Gísla M. Auðbergssonar hrl., vegna starfa hans árannsóknarstigi og fyrir dómi, eru hæfilega ákveðin að fjárhæð 950.000 krónur,að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Þá féll til við aðalmeðferð málsinskostnaður af ferðum vitna, samtals 57.800 krónur, sem telst til sakarkostnaðar,en ekki er að sjá að annar sakarkostnaður hafi hlotist af rannsókn og meðferðmálsins fyrir dómi. Með hliðsjón af úrslitum málsins er rétt að sakarkostnaðurskiptist milli ákærða og ríkissjóðs og þykir hæfilegt að dæma ákærða tilgreiðslu helmings hans, með þeirri fjárhæð sem greinir í dómsorði, en helmingurgreiðist úr ríkissjóði. Dómur þessi er kveðinn upp af HildiBriem héraðsdómara í dómsal Héraðsdóms Austurlands að Lyngási 15, Egilsstöðum,fimmtudaginn 16. júlí 2015, kl. 14.00. Við dómsuppsögu var gætt ákvæðis 1. mgr.184. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, en dráttur varð á dómsuppsöguvegna embættisanna dómara.Dómsorð: Ákærði, Emil K. Thorarensen,greiði 30.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna, en sæti ellafangelsi í fjóra daga. Ákærði greiði A 150.000 krónur ímiskabætur, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 15. maí 2013 til 4. desember 2014, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags,og 120.000 krónur í málskostnað. Ákærði greiði 503.900 krónur ísakarkostnað, en að öðru leyti greiðist sakarkostnaður úr ríkissjóði. Eru þarinnifalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Gísla M. Auðbergssonar hrl.,að fjárhæð 950.000 krónur.
Mál nr. 257/2008
Kærumál Gjaldþrotaskipti Matsgerð Verðmat
L og K eru kröfuhafar í þrotabúi V&Þ hf. K átti aðild að samningum sem þrotabúið gerði um sölu á fasteignum þess og umdeildum vörulager til Rekstrarfélagsins Vélar og þjónustu ehf, en það félag er í eigu K. L krafðist þess að söluverð hina fyrrnefndu fasteigna yrði að lágmarki metið á samtals 226.000.000 krónur og söluverð vörulagersins á 300.000.000 krónur. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að L hefði ekki hnekkt yfirmati um verðmæti fasteignanna sem var metið á 167.300.000 krónur. Þá hefði L ekki fært fram í málinu sönnunargögn sem hnekktu niðurstöðu mats KPMG endurskoðunar hf. á verðmæti birgðanna en söluverð vörulagersins var metið á 95.101.355 krónur. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. apríl 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. maí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. apríl 2008, þar sem kveðið var á um verðmæti tilgreindra fasteigna og vörulagers við sölu þrotabús V&Þ hf. til Rekstrarfélagsins Vélar og Þjónusta ehf. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að söluverð fasteigna að Járnhálsi 2 og Krókhálsi 1 og byggingarréttur að Járnhálsi 4 í Reykjavík verði „að lágmarki“ metið á samtals 226.000.000 krónur við sölu þeirra úr þrotabúi V&Þ hf. til Rekstrarfélagsins Vélar og þjónusta ehf., og að söluverð vörulagers þrotabús V&Þ hf., sem seldur var sama aðila, verði ákveðið 300.000.000 krónur. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili er kröfuhafi í þrotabúi V&Þ hf. Varnaraðili er einnig kröfuhafi í búinu. Hann átti aðild að samningum sem þrotabúið gerði um sölu á fasteignum þess og umdeildum vörulager til Rekstrarfélagsins Vélar og þjónusta ehf., en það félag mun vera í eigu varnaraðila. Umræddar eignir voru veðsettar varnaraðila og lýtur deila málsaðila að ákvörðun á því verði sem leggja ber til grundvallar þegar andvirði eignanna er reiknað upp í veðkröfur hans. Málsatvikum og málsástæðum aðila er lýst í hinum kærða úrskurði. Fallist er á niðurstöðu héraðsdóms um að sóknaraðili hafi ekki hnekkt yfirmati um verðmæti fasteignanna. Í kaupsamningi um vörulagerinn 29. september 2004 var nefnt verð á honum til viðmiðunar, 300.000.000 krónur. Síðan var tekið fram að verðmætið yrði endurskoðað ef veruleg frávik reyndust frá því sem bráðabirgðatalning KPMG endurskoðunar hf. hafi gefið til kynna. KPMG endurskoðun hf. var síðan fengin til að meta umræddar vörubirgðir. Matið lá fyrir í ágúst 2006 með þeirri niðurstöðu sem í hinum kærða úrskurði greinir. Sóknaraðili hefur ekki fært fram í málinu sönnunargögn sem hnekkja niðurstöðu mats KPMG endurskoðunar hf. á verðmæti birgðanna. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Leiguvélar ehf., greiði varnaraðila, Kaupþingi banka hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað. Með bréfi skiptastjóra, mótteknu 30. október 2007 var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrlausnar dómsins. Málið var þingfest 30. nóvember 2007. Dómari málsins fékk því úthlutað 27. febrúar sl. Aðalmeðferð var fyrirhuguð 4. mars sl., en vegna embættisanna dómara varð henni ekki við komið þann dag. Með samkomulagi við lögmenn málsins var aðalmeðferð frestað til 7. apríl sl. og var málið tekið til úrskurðar þann dag. Dómkröfur sóknaraðila eru eftirfarandi: 1. Að söluverð fasteigna að Járnhálsi 2 (fastanúmer 204-4211) og Krókhálsi 1 (fastanúmer 204-4210) og byggingarréttur að Járnhálsi 4 (fastanúmer 204-4212), allt í Reykjavík, verði að lágmarki metið á samtals 226.000.000 kr. við sölu þeirra út úr þrotabúi V&Þ hf., kt. 591275-0389 til Rekstrarfélagsins Vélar og þjónusta ehf., kt. 490904-3520, með aðild Kaupþings banka hf., kt. 560882-0419, með samkomulagi og afsali sem gert var 1. júní 2005. 2. Að söluverð vörulagers þb. V&Þ, sem seldur var til Rekstrarfélagsins Vélar og þjónusta ehf., kt. 490904-3520 með aðild Kaupþings banka hf., kt. 560882-0419, með samningi frá 29. september 2004 og samkomulagi frá 9. október 2006, verði 300.000.000 kr. Þá er þess krafist að varnaraðili greiði sóknaraðila málskostnað. Dómkröfur varnaraðila eru eftirfarandi: Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og kaupverð fasteigna og vörulagers ákveðið með eftirfarandi hætti. 1. Aðallega að kaupverð fasteigna þrotabúsins vegna sölu til varnaraðila verði ákveðið 167.300.000 kr. Til vara að kaupverð fasteignanna vegna sölu til varnaraðila verði ákveðið 174.800.000 kr. 2. Aðallega að kaupverð vörulagers þrotabúsins vegna sölu til varnaraðila verði ákveðið 60.926.327 kr. Til vara að kaupverð lagers verði ákveðið 95.101.355 kr. Til þrautarvara að kaupverð lagers verði ákveðið 135.330.360 kr. Varnaraðili krefst þess jafnframt að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila málskostnað að skaðlausu skv. mati réttarins að viðbættum lögmæltum virðisaukaskatti. Málavextir. Hinn 7. september 2004 var kveðinn upp úrskurður í Héraðsdómi Reykjavíkur og bú V&Þ hf. (áður Vélar og þjónusta hf.), Járnhálsi 2, Reykjavík, tekið til gjald­þrota­skipta að beiðni félagsins. Hinn 9. september 2004 gerði þáverandi skiptastjóri sam­komu­lag við varnaraðila, Kaupþing banka hf., og Rekstrarfélagið Vélar og þjónustu ehf., þar sem gert er ráð fyrir að Rekstrarfélagið Vélar og þjónusta ehf. tæki við öllum rekstri V&Þ hf. sem fram hafði farið í húseignun þar sem rekstur þrotabúsins fór fram við Járnháls og Krók­háls í Reykjavík. Af ástæðum sem ekki skipta máli hér var það ekki fyrr en með samn­ingi 29. september 2004 að varnaraðili leysti til sín eignir hins gjaldþrota félags og færði inn í Rekstrarfélagið Vélar og þjónusta ehf. Hinn 1. júní 2005 gerðu skiptastjóri, f.h. þrotabúsins, varnaraðili, sem veðhafi, og Rekstrarfélagið Vélar og þjónusta ehf. samning um kaup varnaraðila á ýmsum eignum þrotabúsins sem voru veðsettar honum. Í nefndum samningi var gengið út frá því að verðmæti fasteignanna væri 157,7 millj. og var stuðst við álit Björns Þorra Viktorssonar, lögg. fasteignasala. Sóknaraðili var ekki sáttur við það verð og fór fram á að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn, þau Jón Guðmundsson og Sveinbjörg Birna Sveinbjörnsdóttir, lögg. fasteignasalar, til að meta markaðsverð eignanna í september 2004. Þau skiluðu matsgerð dagsettri 11. maí 2006. Niðurstaðan var sú að verðmæti fasteignarinnar Járnháls 2 væri 147.000.000 kr., verð­mæti Krókháls 1 væri 19.000.000 kr. og byggingarréttarins við Járnháls 4 væri 60.000.000 kr. Samtals var verðmæti eignanna metið 226.000.000 kr. Varnaraðili fór fram á yfirmat og voru dómkvödd sem yfirmatsmenn þau Guðrún Árnadóttir, Ingileifur Einarsson og Sverrir Kristjánsson, lögg. fasteignasalar. Þau mátu virði eignanna 174.8 millj. kr. og 167.5 millj. kr. Í upphæðum þessum var miðað við mismunandi mikinn byggingarétt. Í samningi frá 29. september 2004 skuldbatt þrotabúið sig til að afhenda varnar­aðila nánar tilgreindan vörulager sem veðsettur hafði verið bankanum skv. verð­tryggðu tryggingabréfi að fjárhæð 404.000.000 kr. Viðmiðunarverð í viðskiptunum var ákveðið 300.000.000 kr., en í samningnum segir: „Við endanlega talningu og skrán­ingu verður verðmætið endurskoðað ef veruleg frávik reynast frá því sem bráða­birgða­talning KPMG endurskoðunar gaf til kynna, hvort sem er til hækkunar eða lækk­unar. Við mat á verðlagi lagersins yrði þá miðað við gildandi innkaupsverð í hverjum vöruflokki.“ KPMG endurskoðun var fengin til að annast talningu á umræddum lager. Niður­staðan lá fyrir í ágúst 2006. Í skýrslu KPMG kemur fram að eftir umfangsmikla talningu, sem fram fór í september og október 2004 og annað mat á birgðum, sem fram fór í desember 2005 og maí 2006, var niðurstaða sú að verulegur munur reyndist vera á töldum einingum og fjölda eininga samkvæmt birgðabókhaldi félagsins. Enn fremur kom fram í skýrslunni að verðmæti birgða, sé einungis horft til einingafjölda, hafi verið 135.330.360 kr., en ef litið væri til þess hvers virði lagerinn var við yfir­tökuna, eftir að búið var að koma honum í söluhæft ástand, var verðmæti hans talið vera 95.101.355 kr. Ekki hefur náðst sátt milli deiluaðila um uppgjörið og hefur því skiptastjóri vísað ágreiningnum til Héraðsdóms Reykjavíkur. Málsástæður og lagarök sóknaraðila. 1. Varðandi fasteignir þrotabúsins bendir sóknaraðili á að í desember 2003 hafi V&Þ hf., sem síðar varð gjaldþrota, selt Hverá ehf. allar fasteignir félagsins við Járnháls 2 og Krók­háls 1 auk byggingarréttar að Járnhálsi 4, fyrir 190 millj. kr. Þetta er verð sem varnar­aðili samþykkti sem eðlilegt söluvirði fyrir eignirnar og samþykkti einnig sem veð­andlag vegna skuldbindinga V&Þ við varnaraðila. Þeim kaupsamningi var hins vegar rift þar sem skilyrði hans voru ekki uppfyllt þrátt fyrir áskorun þess efnis. Ekki hefur verið sýnt fram á að þetta verð hafi verið óraunhæft enda varla hægt að halda því fram um sölu á frjálsum markaði. Söluvirði í ofangreindum viðskiptum, sem varnaraðili telur fyllilega eðlilegt í árslok 2003, og á sér stað tæpu ári fyrir það tímamark þegar eignirnar voru seldar til RVÞ, er mun hærra verð en það sem yfirmatsmenn töldu vera eðlilegt markaðsvirði tæpu ári síðar. Það getur að mati sóknaraðila ekki talist vera trúverðugt fyrir matið. Augljóst er að yfirmatsmenn fara villur vega í sínu mati. Sóknaraðili taldi á skiptafundi að verðmatið, sem lá til grundvallar samningi þb. V&Þ við varnaraðila og RVÞ, væri alltof lágt. Því til staðfestingar vísaði sóknaraðili til fyrri samnings sem gerður hafði verið um sömu eignir nokkru áður þar sem söluverðið var ákveðið 190 milljónir króna. Þá lagði sóknaraðili einnig fram matsgerð frá Smáranum-Húsinu fasteignasölu frá 22. júní 2005 en þar voru eignirnar metnar á 300.200.000 kr. Sóknaraðili telur að niðurstaða matsmanna grundvallist á eðlilegum forsendum og sé hún því fyllileg sönnun um rétt verðmæti þeirra fasteigna og byggingarréttar sem þb. V&Þ seldi RVÞ, sbr. 44. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Verð­mætið skuli því vera 226 milljónir kr. miðað við 29. september 2004. Ekki hefur verið sýnt fram á að forsendur þessara matsmanna hafi verið rangar. Samkvæmt niðurstöðu yfirmatsgerðar, sem síðar var staðfest á milli varnar­aðila, RVÞ og þb. V&Þ hf., var verðið fyrir allar fasteignirnar auk byggingarréttar ákveðið 174,8 milljónir kr. Telur varnaraðili að niðurstöður yfirmatsins séu rangar enda liggi rangur útreikningur að baki niðurstöðum matsins. Því beri dóminum að líta fram hjá niðurstöðu yfirmatsins, sbr. 2. mgr. 66. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Í því sambandi bendir sóknaraðili á að í forsendum yfirmatsins kemur fram að matið miðast við niðurstöður verðkönnunar á atvinnuhúsnæði á sambærilegum stað og hinar seldu eignir. Við fyrstu sýn kann þetta að hljóma skynsamlegt en þegar það er nánar skoðað sést að útreikningurinn er rangur, þótt forsendurnar séu eðlilegar. Sókn­ar­aðili bendir á að einstakir hlutar hinna seldu eigna eru brotnir upp í yfirmatinu miðað við ætlað verðmæti mismunandi hluta (kjallari, 1. hæð, 2. hæð, geymsla o.s.frv.). Því sé viðmiðunarverðið mismunandi eftir því um hvaða hluti húsnæðis sé rætt. Í fylgiskjalinu með yfirmatsgerðinni er gerð grein fyrir því hversu margir fer­metrar eru á mismunandi hæðum og hlutum hinna umþrættu húsa. Síðan er meðal­verðið, sem er nálægt 78 þúsund kr. per fermetra, lækkað verulega eftir því við hvaða hluta hússins er átt. Til dæmis er kjallari metinn á 45.000 kr. á fermetra, geymsla á 50.000 kr. per fermetra, 2. hæð og pallar á 65.000 kr. per fermetra og 2. hæð á 70.000 kr. per fermetra, en 1. hæðin er metin á 75.000 kr. per fermetra. Allar fjárhæðir eru því lægri en sem nemur meðalverðinu. Sóknaraðili bendir á að þessi aðferðafræði yfirmatsmanna, sem gengur hrein­lega ekki upp, hafi verið sett upp samkvæmt kröfu lögmanns varnaraðila á matsfundi. Þessi aðferðafræði yfirmatsmanna tekur ekki tillit til þess að þegar litið er á einstakar sölur fasteigna, eins og var gert við verðkönnunina, þá liggja mismunandi hlutar eign­anna þar á bak við. Við útreikning á meðalverðinu, sem ætti að vera nær 78 þúsund kr. á hvern fermetra, er tekið verð eigna sem eru líkt og hið umþrætta, þ.e. geymslur, ris, kjallari og einstakar misgóðar hæðir. Meðalverð hefur því þegar tekið tillit til þess að mis­munandi hlutar eigna eru misjafnlega verðmætir. Vegna þessa skýra annmarka á mats­gerð yfirmatsmanna ber að líta alfarið fram hjá matsgerð þeirra og til undir­mats­gerð­arinnar þegar verðmæti fasteignanna og byggingarréttarins er metið. Þá bendir sóknaraðili einnig á veðsetningar sem voru á hinum umþrættu fast­eignum. Varnaraðili, sem krafðist yfirmats, var búinn að samþykkja að þinglýsa á eign­ina tryggingabréfum sem eru langt umfram það mat sem síðar er sett á eignina. Þessi tryggingabréf voru sett á eignirnar, samþykkt af varnaraðila og metin af starfs­mönn­um hans talsvert fyrir gjaldþrotið. Af því má ljóst vera að varnaraðili mat eign­irnar á mun hærra verði fyrir gjaldþrotið en sem nemur fjárhæð yfirmatsins. Vegna alls ofangreinds krefst sóknaraðili þess að söluverð fasteigna þb. V&Þ að Járnhálsi 2 (fastanúmer 204-4211) og Krókhálsi 1 (fastanúmer 204-4210) og bygg­ingar­réttur að Járnhálsi 4 (fastanúmer 204-4212), verði með dómi ákveðið að lágmarki samtals 226.000.000 kr. við sölu þeirra til RVÞ. 2. Að því er varðar sölu á vörulager bendir sóknaraðili á að í riftunarmáli sem þb. V&Þ höfðaði gegn Vélaborg ehf. og eigendum þess félags (hæstaréttarmál nr. 212/2007, ódæmt er sókn er rituð) þá byggist málatilbúnaður þb. V&Þ á því að finna álagningu á sölu á vörum sem voru samkvæmt tilteknum reikningi þar sem innkaupsverðið var liðlega 25.049.799 kr. en söluvirði 31.186.999 kr. Í mati sem fram fór vegna þessa var virði var­anna talið vera 71.252.728 kr. að meðtöldum virðisaukaskatti. Héraðsdómur lækkaði kröfu sem nam virðisaukaskatti og miðaði verðmæti lagersins við 57.231.107 kr. eða sem samsvaraði 132% álagningu ofan á innkaupsverð. Í dómsmálinu var um að ræða verulega álagningu sem snýr að þeim hluta lagersins sem seldur var skömmu fyrir gjaldþrotið. Samkvæmt bókhaldi þb. V&Þ var það innan við 10% af heildarlager félagsins, sbr. einnig upplýsingar úr skýrslu sem PriceWaterhouseCoopers vann að beiðni skiptastjóra þb. V&Þ. Með því að beita sömu aðferðafræði að því er varðar þann hluta vörubirgðanna sem tekinn var yfir af RVÞ með samþykki varnaraðila, myndi verðmæti þess lagers vera yfir 600 milljónir kr. Samkvæmt samningi á milli þb. V&Þ, RVÞ og varnaraðila frá 29. september 2004, var söluverð vörulagers ákveðið 300 milljónir kr. Sú fjárhæð miðaði við bókfært virði lagersins en enga álagningu. Verðið var ákveðið með fyrirvara um talningu og mat KPMG. Í samkomulagi þb. V&Þ, RVÞ og varnaraðila frá 9. október 2006, er verð­mæti lagersins hins vegar fært niður um 55%, þ.e. verðmætið lækkað um 55% frá bók­færðu innkaupsvirði varanna og kaupverðið gefið upp 135.330.360 kr., í stað 300 milljónir kr. Samkomulagið var gert með fyrirvara um staðfestingu skiptafundar. Sóknaraðili bendir á að ótækt sé að líta til einhliða „talningar og mats“KPMG sem eðlilegs viðmiðs. KPMG er endurskoðunarfélag varnaraðila. Því beri að taka mið af „niðurstöðu“ þeirra í því ljósi. Telja verði að sönnunargildi skýrslu KPMG sé ekki meira en aðilaskýrslu fyrir dómi og hafi ekki sönnunargildi umfram þau atriði sem kunni að vera varnaraðila í óhag. Sökum augljósra tengsla á milli KPMG og varnaraðila, þess tíma sem það tók KPMG að skila af sér skýrslu í málinu og með hliðsjón af því að skýrslan er einhliða unnin af KPMG samkvæmt beiðni varnaraðila, RVÞ og skiptastjóra þb. V&Þ, án þess að félagið hafi verið sérstaklega kvatt til verksins sem óhlutdrægur þriðji aðili, telur sókn­ar­aðili rétt að líta alfarið fram hjá skýrslunni. Sóknaraðili tekur fram að samkvæmt 8. gr. samningsins frá 29. september 2004, gat hvor aðili hans farið fram á dómkvaðningu matsmanna til að meta hið selda (þ.á m. vöru­birgðir) ef hann var ósammála hinu endurskoðaða mati eða talningu KPMG. Varnar­aðili hafði enga aðild að þessum samningi og sá hann ekki fyrr en löngu eftir gerð hans og gat því ekki farið fram á dómkvaðningu matsmanna til að meta eða telja verðmætið. Þar að auki var selt af lagernum frá fyrsta degi þannig að hann var ekki til staðar til að telja hann. Halli af slíkum aðgerðum verður að virða varnaraðila í óhag. Með því að RVÞ seldi frá fyrsta degi af lagernum var hann rýrður og um leið eyðilagður möguleiki annarra aðila á að telja og skoða lagerinn. Það þarf varla að taka fram að útilokað er að láta endurskoða meinta talningu og mat KPMG þegar á fjórða ár er liðið frá því að birgðirnar voru teknar yfir. Á öllum þeim tíma sem liðinn er hafa vörur verið keyptar og seldar, lagerinn færður upp, niður og til hliðar. Óumdeilt er að RVÞ seldi vörur af lagernum frá fyrsta degi en þess er ekki getið í skýrslu KPMG að tekið sé neitt tillit til þess. Það er því útilokað að sjá í dag hvernig staðan var á yfirtökudegi lagersins á haustdögum 2004. Því telur sóknaraðili að engar for­sendur séu fyrir því að víkja frá upphaflegu viðmiðunarverði á söluverðmæti lagersins, sem óumdeilt var 300 millj. Vegna alls ofangreinds, og með hliðsjón af ákvæðum 44. gr. laga um meðferð einka­mála nr. 91/1991, telur sóknaraðili rétt að dómari taki til greina kröfu um að verð­mæti vörulagers, sem seldur var RVÞ með samningi 29. september 2004, sbr. einnig sam­komu­lag um uppgjör frá 9. október 2006, skuli vera 300 millj. kr. Um lagarök er vísað til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og laga um gjald­þrotaskipti nr. 21/1991. Málsástæður og lagarök varnaraðila 1. Varnaraðili byggir aðal- og varakröfu sína um verðmæti fasteigna á yfirmati, sbr. matsgerð í matsmáli nr. 86/2006, frá 24. október 2006. Varnaraðili byggir á samningi frá 29. september 2004, bæði í aðal- og vara­kröfu, milli varnaraðila og þrotabúsins. Samkvæmt þeim samningi var umsamið kaup­verð 190.000.000 kr. Þrotabú V og Þ hf. gerði hins vegar fyrirvara við skuldbindingu sam­kvæmt samningi, þ.e. að fyrir lægi mat löggilts fasteignasala. Í fyrrgreindu sam­komulagi var jafnframt tekið fram að aðilum væri frjálst að leita með ágreining sinn fyrir dómstóla eftir hefðbundnum leiðum, eftir atvikum að fengnu áliti dómkvadds mats­manns. Jafnframt var tekið fram að endurskoðun á verðmæti fasteignanna gæti leitt til hækkunar eða lækkunar á framangreindu kaupverði þeirra. Þrotabúið fékk Björn Þorra Viktorsson hdl. og lögg. fasteignasala til þess að meta fasteignina. Á grund­velli þess mats varð að samkomulagi milli þrotabúsins og varnaraðila að varn­ar­aðili keypti fasteignir búsins á 157.500.000 kr. Sóknaraðilar vildu ekki una því mati og fóru í undirmat þar sem niðurstaðan var samtals 226.000.000 kr. Varnaraðilar töldu undirmatið ekki í nokkru samhengi við fyrri möt og ekki greina raunverulegt verðmæti eignanna. Auk þess urðu varn­ar­aðilar þess áskynja eftir að matið lá fyrir að annar ofangreindra matsmanna, Jón Guðmunds­son, hefði framkvæmt verðmat á eigninni í janúar 2005. Samkvæmt því verð­mati sem miðaðist við verð eignanna á þeim tíma sem þær voru metnar, mat nefndur matsmaður fasteignina Járnháls 2 á markaðsverði 118.000.000 kr. og bygg­ingar­réttinn á eigninni Járnháls 4 á 45.000.000 kr. Bendir varnaraðili sérstaklega á að í undirmatinu er fasteignin Járnháls 2 metin á 147.000.000 kr. og byggingarrétturinn á 60.000.000 kr. Í því samhengi er bent á að það mat miðast við markaðsverð í september 2004 en í fyrra verðmati Jóns Guðmunds­sonar var miðað við verð í janúar 2005. Þessi mikli munur er ekki skýrður í matinu, en bent er á að fyrra mat Jóns er til samræmis við mat Björns Þorra Viktors­sonar, hdl. og lögg. fasteignasala, og Sverris Kristinssonar, lögg. fasteignasala, sem liggur frammi í máli þessu og er lægra en yfirmatið. Varnaraðili byggir aðalkröfu sína á yfirmatinu. Samkvæmt því mátu dóm­kvaddir yfirmatsmenn fasteignirnar, auk byggingarréttar, á 167.300.000 kr. og jafnframt á 174.800.000 kr. Skýrist sá munur sem er í yfirmatinu, og þá um leið á aðal- og varakröfu varnaraðila, af því að hærri talan miðast við sama ranga út­reikn­ing­inn á heimiluðu byggingarmagni á lóðinni og gert var í undirmatinu. Varnaraðilar báru brigður á að heimilt væri að byggja 2.407 fm. húsnæði á þar til greindri lóð, með til­liti til nýtingarstuðuls lóðar og þess byggingamagns sem nú þegar er til staðar á lóð­inni. Samkvæmt upplýsingum frá Reykjavíkurborg er nýtingarhlutfall lóðarinnar, sem er 5.502 fm. 0,7. Nú þegar eru á lóðinni 1.841,5 fm. Séu 5.502 margfaldaðar með 0,7 fæst út talan 3851,5 sem er heildarnýtingarhlutfall lóðarinnar. Sé frá þeirri tölu dregið það byggingarmagn sem er fyrir á lóðinni (1.841,5) fæst út bygg­ing­ar­magnið 2.009,9 sem er það magn sem miðað var við þegar lægri talan í matinu var notuð. Fallist dómurinn ekki á að byggja á 167.300.000 kr., skv. yfirmati, er byggt á því að miða eigi kaupverð eignanna við 174.800.000 kr. Skýrist munur á þeim tveimur til­greindu tölum í yfirmatinu með því, svo sem fyrr greinir, að annars vegar er miðað við að magn byggingarréttar sé 2009,9 fm og hins vegar 2.407 fm. Að öðru leyti er byggt á sömu sjónarmiðum í aðal- og varakröfu. Því er mótmælt sem röngu og ósönnuðu að varnaraðili hafi haft einhverja að­komu að sölu fyrirsvarsmanna V og Þ hf. til Hverár ehf. sem þeir voru einnig í for­svari fyrir. Því er einnig mótmælt að varnaraðili hafi samþykkt söluverð eignanna eða á nokkurn hátt lagt mat á eignirnar sem mögulegt veðandlag. Varnaraðili mótmælir öllum athugasemdum sóknaraðila varðandi meintan ágalla á yfirmatsgerð. Í raun skilur varnaraðili ekki athugasemdir sóknaraðila. Þar virðist hann ganga út frá því að forsendur matsins séu réttar en útreikningur rangur. Ljóst er að fermetraverð í húsi er mismunandi eftir staðsetningu í húsinu. Þannig kostar t.d. fermetri á skrifstofuhæð meira en fermetri í kjallara eða risi, en það var sú að­ferð sem yfirmatsmenn beittu til að finna raunverulegt verðmæti fasteignanna. Varn­araðili bendir á að yfirmatsmennirnir séu allir sérfróðir um fasteignir sem fast­eigna­salar og því best til þess fallnir að meta verðmæti þeirra með þeim aðferðum sem þeir telja réttar. Órökstuddar hugmyndir sóknaraðila um að aðferðin gangi ekki upp geta aldrei vikið til hliðar yfirmatsgerð. Því er mótmælt að hægt sé að byggja á undirmati þegar yfirmat hefur farið fram, líkt og sóknaraðili byggir á í greinargerð sinni. Skv. 64. gr. laga nr. 91/1991, um með­ferð einkamála, getur aðili krafist yfirmats þar sem tekin verði til endurmats þau atriði sem áður hafa verið metin. Fyrir liggur í máli þessu að það var gert með fyrr­greindu yfirmati. Þegar af þeirri ástæðu liggur fyrir að undirmatinu var hnekkt og því ekki hægt að byggja á undirmatinu, sbr. fyrrgreind grein. Jafnframt er undirmatið svo stórlega gallað að ekki er á nokkurn hátt hægt að byggja á því. Svo sem fyrr greinir hafði sami matsmaður áður metið eignina á u.þ.b. 60 milljónum kr. lægra verði miðað við janúar 2005, sem var um hálfu ári frá þeirri dagsetningu sem undirmatið miðar við. Auk þess liggur fyrir að byggingarmagn í undirmati er rangt reiknað, en í undir­matinu er reiknað með 400 fermetrum umfram leyfilegt byggingarmagn á lóðinni. Þá er því mótmælt sem röngu að varnaraðili hafi verið búinn að samþykkja veð­setningu eignanna umfram það verð sem dómkvaddir yfirmatsmenn mátu þær. Sókn­araðili hefur ekkert lagt fram til þess að styðja þessa fullyrðingu sína og mót­mælir varnaraðili henni sem ósannaðri. Enn fremur bendir varnaraðili á að verðmæti fast­eignanna miðast við þann 29. september 2004 og því sjái varnaraðili ekki að það skipti máli hvert hann metur verðmæti þeirra síðar. 2. Varnaraðili byggir kröfu sína, um að lækka eigi söluverð lagersins verulega, á því að ástand lagersins hafi verið þannig, þegar hann tók við honum, að hann hafi verið nánast verðlaus og óseljanlegur. Svo sem framan greinir samanstóð lagerinn af þeim vörum sem fyrirsvarsmenn sóknaraðila höfðu ekki selt fyrirtæki í þeirra eigu á undirverði. Voru þær gamlar og í því ástandi að varnaraðili þurfti að leggja út í veru­legan kostnað til þess að koma lagernum í söluhæft ástand. Auk þess hafði varnaraðili ekki birgðakerfi félagsins sem gerði þennan kostnað umtalsvert meiri. Varnaraðili byggir á samningi dagsettum 29. september 2004. Byggir varn­ar­aðili á því að það hafi verið vilji beggja samningsaðila að varnaraðili borgaði rétt kaup­verð fyrir vörulagerinn, hvorki of hátt né of lágt verð. Þannig byggir varnaraðili á því að sökum þess hve verðmæti fyrrgreinds lagers hafi verið óljóst, þess ástands sem hann var í og þess að birgðirnar voru gamlar og höfðu ekki verið færðar niður í lengri tíma, hafi verið gengið frá nefndum samningi með þeim hætti að ekki var samið um endanlegt kaupverð, heldur sett inn í samninginn að viðmiðunarverð væri 300.000.000 kr., sem var það verð sem fyrrum forráðamenn V og Þ hf. mátu vörulagerinn á. Enn fremur var tekið fram í samningnum að KPMG endurskoðun myndi annast talningu á lagernum og meta verðmæti hans. Síðan yrði endanlegt kaupverð ákvarðað út frá niður­stöðu KPMG. Tekið var fram í samningnum að viðmiðunarverð það sem þar var til­greint yrði endurskoðað þegar niðurstaða KPMG lægi fyrir. Reyndist söluverðmæti lag­ersins hærra en 300 milljónir kr., svo einhverju næmi, þá myndi varnaraðili greiða hærri fjárhæð, en ef verðmætið reyndist lægra, sem einhverju næmi, myndi varnaraðili greiða lægri fjárhæð. Með skýrslu í ágúst 2006 lá mat KPMG endurskoðunar fyrir. Komst KPMG að þeirri niðurstöðu að verðmæti yfirtekinna birgða á yfirtökudegi hefði verið umtalsvert lægra en 300.000.000 kr. Samkvæmt mati KPMG reyndist heildarverðmæti lagersins vera 95.101.355 kr. En meginástæða þess að eitthvert verðmæti var í lagernum var sú að varnaraðili hafði eytt gríðarlegum fjármunum í að koma honum í söluhæft ástand. Varnaraðili byggir á því, svo sem fyrr greinir, að markmiðið með ofangreindum samn­ingi hafi verið að varnaraðili keypti lagerinn á réttu verði. Þess vegna byggir varn­ar­aðili á því að raunverulegt verðmæti lagersins verði fundið með því að draga frá inn­kaups­verði hans þann kostnað sem varnaraðili hafði af því að koma lagernum í sölu­hæft ástand. Svo sem ofangreind málavaxtalýsing ber með sér hafði varnaraðili um­tals­verðan kostnað af því að koma lagernum í söluhæft ástand. Svo sem framlögð dóm­skjöl bera með sér var samanlagður kostnaður við að koma lagernum í söluhæft ástand 34.175.028 kr. Varnaraðili byggir á því að vegna þess markmiðs með samningnum, að varnaraðili keypti lagerinn á sem réttustu verði, og að ástæða þess að eitt­hvert verðmæti sé enn í lagernum sé það að varnaraðili lét skrá og flokka hann, eigi að draga þennan kostnað frá heildarverðmæti lagersins. Byggir varnaraðili á því að aðeins þannig fáist raunverulegt verðmæti hans. Þannig byggir varnaraðili á því að eðlileg greiðsla hans fyrir lagerinn til þrotabús V og Þ hf., skuli vera 60.926.327 kr. Hún er fundin þannig að 34.175.028 kr. eru dregnar frá 95.101.355 kr. sem er sú tala sem reyndist vera heildarverðmæti lagersins skv. mati KPMG. Telji dómurinn að ekki beri að miða við verðmæti skv. fyrrgreindum samningi, að frádregnum kostnaði við að koma lagernum í söluhæft ástand, er byggt á því að miða eigi kaupverðið við verðmæti lagersins skv. mati KPMG, 95.101.355 kr. Varnaraðili byggir á því að samkvæmt samningi, dagsettum 29. september 2004, skuli kaupverð miðast við verðmæti lagersins, eins og það er metið skv. nið­ur­stöðu KPMG. Fyrir liggur í málinu að KPMG mat verðmæti lagersins 95.101.355 kr. Varnaraðili byggir á meginreglu samningaréttar, um að samninga skuli efna. Fyrir liggur að varnaraðili og skiptastjóri, fyrir hönd þrotabús V og Þ hf. sömdu svo að miða bæri við niðurstöðu KPMG. Í því samhengi vísar varnaraðili sérstaklega til 1. mgr. 122. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Samkvæmt þeirri grein fer skipta­stjóri með forræði þrotabúsins, meðan á skiptum stendur, og er einn bær um að ráð­stafa hagsmunum þess og svara fyrir um skyldur þess. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á eða reynt að sýna fram á að skiptastjóri hafi með samningi þessum farið út fyrir umboð sitt skv. nefndri grein eða sýnt fram á að skiptastjóri hafi ekki með samningi þessum ráðstafað eignunum á sem hagkvæmastan hátt eða réttindi farið forgörðum, sbr. 2. mgr. 122. gr. laga nr. 21/1991. Telji dómurinn að ekki beri að miða við verðmæti skv. fyrrgreindum samningi að frádregnum kostnaði við að koma lagernum í söluhæft ástand eða verðmæti samkvæmt samningnum án þess að kostnaður sé dreginn frá er byggt á því að miða eigi kaupverðið við samning skiptastjóra og varnaraðila frá 9. október 2006, 135.330.360 kr. Varnaraðili byggir á því að samkvæmt nefndum samningi skuli kaupverð vera 135.330.360 kr. Miðast verðmætið í samningi þessum við bókfært verðmæti yfir­tekinna birgða sé einungis horft til einingafjölda. Varnaraðili byggir á því að þrátt fyrir að raunverulegt verðmæti lagersins væri 95.101.355 kr. hafi skiptastjóri samið við varnaraðila um hærra verð, 135.330.360 kr., sem varnaraðili hafi sætt sig við með það að markmiði að reyna að ljúka skiptunum sem fyrst. Varnaraðili byggir á meginreglu samningaréttar um að samninga skuli efna. Fyrir liggur að varnaraðili og skiptastjóri, fyrir hönd þrotabús V og Þ hf., sömdu svo að miða bæri við niðurstöðu KPMG. Í því samhengi vísar varnaraðili sérstaklega til. 1. mgr. 122. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Samkvæmt þeirri grein fer skipta­stjóri með forræði þrotabúsins, meðan á skiptum stendur, og er einn bær um að ráð­stafa hagsmunum þess og svara fyrir um skyldur þess. Sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á, eða reynt að sýna fram á, að skiptastjóri hafi með samningi þessum farið út fyrir umboð sitt skv. nefndri grein eða sýnt fram á að skiptastjóri hafi ekki með samn­ingi þessum ráðstafað eignunum á sem hagkvæmastan hátt eða réttindi farið for­görðum, sbr. 2. mgr. 122. gr. laga nr. 21/1991. Í varakröfu og þrautavarakröfu er í báðum tilfellum byggt á sömu sjónar­miðum og í aðalkröfu varðandi ástand lagers og tilurð og tilgang þeirrar fjárhæðar sem til­greind var í samningi frá 29. september 2004. Varnaraðili mótmælir samanburði sóknaraðila á vörusölu fyrirsvarsmanna sóknar­aðila til Vélaborgar ehf. annars vegar og sölu þrotabús V og Þ hf. til varnaraðila hins vegar. Fyrir liggur að verið er að bera saman algjörlega óskylda hluti. Þegar vörur eru seldar milli félaga í fullum rekstri á slík sala að fara fram á fullu verði með fullri álagn­ingu, svo sem niðurstaða Hæstaréttar frá 20. desember 2007, í máli nr. 212/2007 ber með sér. Í því máli var annar fyrirsvarsmanna sóknaraðila dæmdur fyrir að hafa selt Vélaborg lager V og Þ hf. á undirverði. Þegar á hinn bóginn keyptur er óflokkaður lager gamalla vara af þrotabúi, þar sem verðmæti er óljóst, liggur alveg fyrir að verð­mæti slíkra vara er aðeins brot af markaðsverði varanna væru þær seldar í venjulegum við­skiptum milli félaga í fullum rekstri. Varnaraðili byggir þannig á því að saman­burður á þessum tveimur sölum gefi enga hugmynd um það hvert verðmæti lagersins hafi í raun verið. Þá er því mótmælt að tengsl varnaraðila við KPMG séu eitthvað meiri en þau að KPMG sjái um að endurskoða reikninga varnaraðila. Þannig eru ekki nokkur eigna­tengsl milli félaganna eða stjórnunartengsl. Telur varnaraðili þannig að tengsl hans við KPMG séu ekki önnur en viðskiptalegs eðlis og geti aldrei verið talin á einhvern hátt óeðlileg eða veruleg. Í því samhengi er bent á að skv. lögum nr. 18/1997, um endur­skoðendur, ber endurskoðendum að vera óháðir í störfum sínum. Þá telur varnaraðili af og frá að um einhliða talningu varnaraðila hafi verið að ræða. Það liggur fyrir að talningin átti sér stað fyrir og skv. beiðni skiptastjóra, svo sem skýrsla KPMG ber með sér. Þá er því enn fremur mótmælt að tíminn sem það tók að klára talninguna skipti máli. Ljóst er, miðað við hvernig fyrirsvarsmenn sóknaraðila skildu við lagerinn, að það tæki umtalsverðan tíma að telja og flokka hann. Því er sá tími sem það tók að ganga frá lagernum síst of langur og alls ekki óeðlilegur. Þá er því mótmælt að útilokað sé fyrir sóknaraðila að láta endurskoða taln­inguna, með dómkvaðningu matsmanna. Fyrir liggur að allar þær vörur sem taldar voru, voru skráðar í bókhald félagsins og allar þær vörur sem seldar hafa verið hafa einnig verið skráðar þar. Þannig ætti sóknaraðila að vera í lófa lagið að láta yfirfara það verðmæti lagersins sem KPMG komst að. Varnaraðili byggir á því að ljóst sé að mat dómkvaddra matsmanna byggði alltaf á niðurstöðu úr talningu KPMG, þ.e. hvort verð­lagningin er rétt, en færi ekki fram með þeim hætti að þeir framkvæmdu sjálfstæða talningu. Telur varnaraðili ljóst að eina ástæða þess að sóknaraðili óskaði ekki mats á verðmæti lagersins sé sú að honum sé jafn ljóst og varnaraðila að verðmæti lagersins nær a.ö.l. ekki að vera 10% af þeirri fjárhæð sem varnaraðili var tilbúinn að greiða þrota­búinu, sbr. samning dagsettan 9. október 2006. Um lagarök vísast til 122. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti og 130. gr. s.l. Enn fremur vísar varnaraðili til meginreglu samningaréttar, um að samninga skuli efna. Jafnframt er vísað til XI. kafla laga nr. nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga. Krafa um virðisaukaskatt af mál­flutn­ingsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi er ekki virðisauka­skatt­skyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Forsendur og niðurstaða Ágreiningsefni málsins eru tvö. Annars vegar snýr það að söluverði fasteigna og hins vegar að söluverði vörubirgða. Varðandi söluverð fasteignanna að Járnhálsi 2, Krókhálsi 1 og byggingarétt að Járn­hálsi 4 liggja fyrir í málinu nokkrar matsgerðir um söluverð þeirra. Sóknaraðili byggir kröfugerð sína á undirmatsgerð þeirra Jóns Guðmundssonar lögg. fasteignasala og Sveinbjargar Birnu Sveinbjörnsdóttur, hdl. og lögg. fasteignasala, en niðurstaða þeirrar matsgerðar var 226.000.000 kr. Varnaraðili byggir á yfirmatsgerð þeirra Guðrúnar Árnadóttur, viðskiptafræðings og lögg. fasteignasala, Ingileifs Einarssonar, lögg. Fasteignasala, og Sverris Kristjánssonar, lögg. fasteignasala. Niðurstaða þeirra er sú að miðað við að byggingarétturinn sé 2407 fm sé söluverðið 174.800.000 kr. Sé bygg­ingarétturinn aftur á 2010 fm. sé söluverðið 167.300.000 kr. Sönnunargildi yfir­mats­gerðar þriggja dómkvaddra matsmanna hlýtur að öðru jöfnu að vega þyngra við mat á sönnun en undirmatsgerð tveggja matsmanna að því tilskildu að ekki hafi verið sýnt fram á galla á yfirmatsgerðinni. Sóknaraðili telur að yfirmatsgerðin sé haldin þeim göllum annars vegar að niðurstaðan sé rangt reiknuð og röng tegund af húsnæði sé höfð til viðmiðunar og hins vegar telur hann niðurstöðuna ótrúverða í ljósi þess kaup­verðs sem sama húseign var seld á í desember 2003, en þeim kaupum var rift. Dóm­urinn hafnar fyrri málsástæðu sóknaraðila að um galla á yfirmatsgerðinni sé að ræða. Rökstuðningur sóknaraðila fyrir hinum ætlaða galla er tilvísun hans til eins fylgi­skjals, sem matsmenn öfluðu frá Fasteignamati ríkisins og létu fylgja matsgerð sinni. Þar kemur fram að meðalverð á hvern fermetra iðnaðarhúsnæðis í Hálsahverfinu árið 2004 sé rúmlega 77.000 kr. Að mati dómsins rýrir þetta skjal ekki sönnunargildi matsgerðarinnar þannig að hún verði ekki lögð til grundvallar í málinu. Ljóst má vera að við mat á söluverði eignanna koma til skoðunar margir fleiri þættir, svo sem ástand hennar, staðsetning, endurbætur og fleira. Eitt skjal frá Fasteignamatinu skiptir því ekki máli þegar sönnunargildið er metið. Þá telur dómurinn það augljóst að í fast­eignum geta matshlutar verið misjafnlega verðmætir. Kjallari er t.d. ekki jafn verðmætur og aðalhæð í húsi. Því er eðlilegt að taka tillit til þessa, eins og yfir­mats­menn gerðu, og mun þessi háttur vera viðhafður í mötum. Þá hefur tilvitnun sókn­ar­aðila til kaupsamnings, þ.m.t. kaupverðs á sömu eign frá desember 2003, ekki þýð­ingu. Í fyrsta lagi er kaupandinn, Hverá ehf., með sama heimilisfang og sóknaraðili málsins, þ.e. að Tjaldanesi 11 í Garðabæ, og í öðru lagi skilaði Hverá ehf. eignun inn í þrota­búið þar sem kaupsamningum var rift. Þetta atriði hefur því engin áhrif á sönn­un­argildi yfirmatsgerðarinnar. Þá er ósannað að varnaraðili hafi verið búinn að sam­þykkja veðsetningu eignarinnar umfram það sem yfirmatsmenn mátu eignina. Niður­staðan er því sú að yfirmatsgerðin verður lögð til grundvallar söluverði fasteignarinnar svo sem varnaraðili hefur krafist. Þá er að líta til þess hvort leggja eigi til grundvallar aðalkröfu varnaraðila eða varakröfu hans. Þar munar 7.500.000 kr. sem helgast af því að í aðalkröfunni (167.300.000 kr.) er reiknað með að byggingarrétturinn sé 2010 fm. en í varakröfunni (174.800.000 kr.) er byggingarétturinn 2407 fm. Fyrir liggur að hin umþrætta lóð er 5.502 fm. og nýtingahlutfallið er 0.7. Nú þegar eru 1.841.5 fm. byggðir á lóðinni. Því er byggingaréttur á lóðinni 2010 fm. og ber því að leggja til grundvallar aðalkröfu varn­araðila um að söluverð á fasteignunum sé 167.300.000 kr. Hitt ágreiningsefni málsins eru kaupverð vörulagersins. Sóknaraðili krefst þess að verðið verði ákveðið 300.000.000 kr. Varnaraðili telur aðallega að verðið eigi að vera 60.926.327 kr., til vara 95.101.355 og til þrautavara verði það ákveðið 135.330.360 kr. Í samningi frá 29. september 2004 annars vegar á milli þrotabús V&Þ hf., þ.e. skipta­stjórans, og hins vegar á milli varnaraðila og Rekstrarfélagsins Vélar og þjón­usta ehf., var um það samið að verð á vörulager til viðmiðunar yrðu 300.000.000 kr. Síðan var í samningnum kveðið á um að við endanlega talningu og skráningu yrði verð­mætið endurskoðað ef veruleg frávik væru frá því sem bráðabirgðatalning KPMG end­urskoðunar gæfi til kynna, hvort sem breytingin væri til hækkunar eða lækkunar. Sóknar­aðili byggir kröfu sína á nefndum samningi og óendurskoðuðum yfirlitum yfir birgðir. Sóknaraðili telur að KPMG endurskoðun sé vilhöll varnaraðila þar sem fyrir­tækið er endurskoðunarfélag þess. Því beri að meta skýrslu KPMG endurskoðunar sem aðilaskýrslu og hún hafi sönnunargildi í samræmi við það. Þessari málsástæðu er hafnað. Fram er komið í vitnaleiðslum fyrir dómi að KPMG endurskoðun annast ytri endurskoðun fyrir varnaraðila og að varnaraðili eigi viðskipti við flest stærstu endur­skoð­unarfyrirtækin. Fullyrðingar sóknaraðila um ætlað vanhæfi KPMG endur­skoð­unar til verksins eru með öllu órökstuddar og er þeim vísað á bug. Yfirlitin sem sóknaraðili byggir á og liggja til grundvallar því viðmiðunarverðinu þ.e. 300.000.000 kr. sem notaðar eru í samningnum frá 29. september 2004 eru aðeins til viðmiðunar. Eins og að framan greinir segir einnig í samningum að við „endanlega talningu og skrán­ingu verður verðmætið endurskoðað...“ Sú talning og skráning fór fram og skýrsla KPMG endurskoðunar er frá ágúst 2006. Þar kemur fram að birgðamat samkvæmt talningu í september/október 2004 nemi 135. millj. kr. og hafi þá ekki verið tekið tillit til niðurfærslu vegna óseljanlegra vara. Niðurstaða skýrslunnar, þegar búið var að taka tillit til óseljanlegra vara, var sú að verðmæti yfirtekinna birgða í september 2004 hafi verið 95.1 millj. Þessari skýrslu hefur ekki verið hnekkt og verður hún því lögð til grundvallar í málinu. Þá skiptir það ekki máli þótt skýrslan hafi tekið tvö ár. Það er að vísu langur tími en rýrir ekki gildi hennar hér fyrir dómi og henni hefur ekki verið hnekkt eins og áður greinir. Kröfu varnaraðila um að kaupverð lag­ersins eigi að vera 60.926.327 kr. er hafnað. Þótt varnaraðili hafi orðið fyrir kostn­aði vegna birgðatalningarinnar telur dómurinn að varnaraðili þurfi að bera þann kostnað sjálfur vegna ákvæðis samnings þess sem gerður var á milli aðila og til­greindur eru hér að ofan. Það er því ekki unnt að taka tillit til þess kostnaðar í málinu. Til­vitnun lögmanns sóknaraðila til dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 212/2007 á ekki við hér þar sem ekki er um sambærileg atvik að ræða. Með vísan til þess sem að framan er rakið er það niðurstaða dómsins að sölu­verð fasteigna að Járnhálsi 2 og Krókhálsi 1 og byggingarréttur að Járnhálsi 4, allt í Reykjavík, er 167.300.000 kr. og söluverð vörulagers er 95.101.355 kr. Eftir þessari niður­stöðu og með vísan til 130. gr. laga um meðferð einkamála ber sóknaraðila að greiða varnaraðila málskostnað svo sem greinir í úrskurðarorði. Af hálfu sóknaraðila flutti málið Heiðar Ásberg Atlason hdl. Af hálfu varnaraðila flutti málið Magnús Pálmi Skúlason hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Söluverð fasteigna að Járnhálsi 2 (fastanúmer 204-4211) og Krókhálsi 1 (fasta­númer 204-4210) og byggingarréttar að Járnhálsi 4, (fastanúmer 204-4212), allt í Reykja­vík, er 167.300.000 kr. og söluverð vörulagers er 95.101.355 kr. við sölu út úr þrota­búi V&Þ hf. til Rekstrarfélagsins Vélar og þjónusta ehf., með aðild varnaraðila, Kaupþings banka hf. Sóknaraðili, Leiguvélar ehf., greiði varnaraðila, Kaupþingi banka hf., 600.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 105/2000
Ríkisstarfsmenn Ráðningarsamningur Uppsögn Áminning Skaðabætur
Þ var ráðin í starf framhaldsskólakennara hjá F með ráðningarsamningi 14. ágúst 1997. Var ráðning hennar bundin við tímabilið 1. ágúst 1997 til 31. júlí 1998. Ágreiningslaust var, að Þ hafi átt rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti. Jafnframt var óumdeilt að um starfs- og ráðningarkjör Þ skyldi fara að lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. mars 2000 og krefst greiðslu úr hendi stefnda, að fjárhæð 1.339.230 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. mars 1998 til greiðsludags. Jafnframt krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi var áfrýjandi ráðin í starf framhaldsskólakennara hjá stefnda með ráðningarsamningi 14. ágúst 1997. Var ráðning hennar bundin við tímabilið 1. ágúst 1997 til 31. júlí 1998. Samkvæmt samningnum, sem gerður var á staðlað eyðublað stefnda, skyldi uppsagnarfrestur vera einn mánuður, en ágreiningslaust er með aðilum að áfrýjandi hafi átt rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti. Ekki kom fram að samið væri um sérstakan reynslutíma. Með bréfi til áfrýjanda 28. nóvember 1997 tilkynnti skólameistari stefnda henni að hann teldi sig knúinn til að rifta ráðningarsamningi hennar frá og með 1. desember 1997 með starfslokum, þegar skólastarfi á haustönn lyki. Í bréfinu vísaði skólameistari til fundar síns og aðstoðarskólameistara með áfrýjanda fjórum dögum fyrr, þar sem hann hefði tjáð henni að hann treysti sér ekki til að hafa hana við kennslu við skólann á komandi vorönn. Henni hefði ekki tekist að skapa það traust hjá nemendum, sem nauðsynlegt væri. Þá var vísað til undirskrifta 70 nemenda, sem lýst höfðu óánægju með kennslu áfrýjanda. Jafnframt kemur fram að skólameistara sé ljóst, að áfrýjandi hafi lagt á sig mikla vinnu við undirbúning kennslunnar og sinnt starfi sínu af dugnaði og samviskusemi, en það hafi ekki dugað til að skapa nauðsynlegt traust í samskiptum við nemendur, sem sé forsenda árangursríks skólastarfs. Í greinargerð, sem skólameistari ritaði 14. maí 1999, sagði meðal annars að nokkur samskiptahæfni væri forsenda þess að geta kennt. Frá því væri mjög langur vegur að áfrýjandi hafi haft þá lágmarkssamskiptahæfni, sem þurfi til kennslu í framhaldsskóla. Þetta hafi verið sár niðurstaða hans eftir kynni hans af henni á haustönn 1997. Hafi verið borin von að hún gæti kennt áfram við skólann eftir að afskipti skólayfirvalda af kennslu hennar báru engan árangur og undirskriftarlistar nemenda höfðu komið fram. Áfrýjanda voru greidd föst laun til loka febrúar 1998 og yfirvinna til 15. janúar sama ár. II. Óumdeilt er að um starfs- og ráðningarkjör áfrýjanda skyldi fara að lögum nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Ráðningarsamningur hennar var í samræmi við 2. mgr. 41. gr. laganna, sem heimilar að starfsmenn séu ráðnir tímabundið. Í 43. gr. laga nr. 70/1996 er forstöðumanni stofnunar heimilað að segja starfsmanni upp störfum eftir því, sem fyrir er mælt í ráðningarsamningi. Í 1. mgr. 44. gr. laganna segir, að skylt sé að veita starfsmanni áminningu samkvæmt 21. gr. og gefa honum færi á að bæta ráð sitt, áður en honum er sagt upp störfum, ef uppsögn á rætur að rekja til ástæðna, sem þar eru greindar. Annars er ekki skylt að gefa starfsmanni kost á að tjá sig um ástæður uppsagnar, áður en hún tekur gildi. Í 21. gr. starfsmannalaganna eru greindar þær ástæður, er leiða skulu til skriflegrar áminningar. Þar eru meðal annars nefndar ástæður á borð við óstundvísi eða aðra vanrækslu, óhlýðni við löglegt boð eða bann yfirmanns, vankunnáttu, óvandvirkni og að hafa „ekki náð fullnægjandi árangri í starfi“. Áður en til áminningar kemur skal þó gefa starfsmanni kost á að tala máli sínu ef það er unnt. Í athugasemdum með frumvarpi að lögum þessum kemur fram, að undir orðalag greinarinnar geti til dæmis fallið að þær væntingar, sem gerðar hafi verið til starfsmanns við ráðningu, hafi ekki verið uppfylltar, enda hafi honum verið slíkar væntingar ljósar eða mátt vera þær ljósar, eða að starfsmaður teljist að öðru leyti ekki uppfylla þær kröfur, sem gerðar séu til starfsins án þess að um vanrækslu eða óvandvirkni sé að ræða. Sem dæmi um hið síðastgreinda megi nefna ef starfsmaður virðist ekki valda því starfi, sem hann er ráðinn til að gegna. Óumdeilt er í málinu að áfrýjanda var sagt upp störfum hinn 28. nóvember 1997 án þess að hún hefði verið áminnt í skilningi 21. gr. starfsmannalaga. Af því, sem áður er rakið, verður að telja ljóst, að af hálfu skólameistara hafi ástæður uppsagnar áfrýjanda verið þær, að hann teldi hana ekki valda starfi sínu. Er óhjákvæmilegt að líta svo á í ljósi þess, sem áður er sagt um 21. gr. laganna, að uppsögnin hafi átt rætur að rekja til ástæðna, sem þar eru greindar. Samkvæmt skýru ákvæði 44. gr. þeirra bar þá að veita áfrýjanda skriflega áminningu, áður en til uppsagnar kæmi, og gefa henni kost á að bæta ráð sitt. Ekki verður fallist á það með stefnda, að ákvæði þetta eigi ekki við, þegar um tímabundna ráðningarsamninga er að ræða, enda sér þess hvergi stoð í lögunum eða lögskýringargögnum. Ber meðal annars að líta til þess að tímabundin ráðning getur varað samfellt í allt að tvö ár, sbr. 2. mgr. 41. gr. laganna. Samkvæmt framansögðu verður að telja að uppsögn áfrýjanda úr starfi hjá stefnda 28. nóvember 1997 hafi verið ólögmæt og leiði til bótaábyrgðar hins síðarnefnda. III. Áfrýjandi krefst 839.230 króna í bætur vegna fjártjóns og 500.000 króna í miskabætur, eða samtals 1.339.230 króna. Krafa hennar um bætur fyrir fjártjón miðast í fyrsta lagi við missi fastra launa frá 1. mars til 31. júlí 1998, sem nema 647.910 krónum. Þá krefst hún 9/12 hluta orlofsuppbótar fyrir störf frá 1. ágúst 1997 til 30. apríl 1998, 6.600 króna. Einnig fyrir missi yfirvinnu á vorönn, samtals 87.968 króna. Er þar um að ræða kennsluyfirvinnu í 12.41 klst., áætluð út frá tíma á haustönn, heimayfirvinnu í 27,2 klst., áætluð 80% miðað við haustönn og loks yfirvinna á prófatíma í 25,76 klst., áætluð 80% miðað við haustönn. Er einnig gerð krafa um 11,59% orlof á þessa yfirvinnu, eða samtals 10.195 krónur. Að lokum er krafist bóta vegna tapaðra lífeyrisréttinda í A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, 11,5% af 752.678 krónum, eða 86.557 króna. Við ákvörðun bóta til áfrýjanda ber að líta til ofangreindra kröfuliða. Fyrir liggur hver föst laun hennar áttu að vera út ráðningartímann. Hins vegar er óvíst að henni hefði verið ætlað sama kennslumagn á vorönn og á haustönn og verður að meta bótakröfu tengda yfirvinnu í því ljósi. Fyrir liggur að áfrýjanda höfðu á haustönn verið greidd orlofslaun á yfirvinnu, er námu 11,59%. Þá er óumdeilt að framlag vinnuveitanda í A-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins nemur 11,5% af heildarlaunum. Að öllu þessu athuguðu þykir rétt að ákveða bætur hennar fyrir fjártjón 620.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til þess að áfrýjandi hlaut atvinnleysisbætur á tímabilinu 1. mars til 31. júlí 1998, að fjárhæð 200.837 krónur, en ágreiningslaust er með aðilum að sú fjárhæð komi til frádráttar. Ekki þykir í ljós leitt að fyrir hendi séu skilyrði 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum til að dæma stefnda til greiðslu miskabóta. Verður hann því sýknaður af þeirri kröfu áfrýjanda. Rétt þykir að stefndi greiði dráttarvexti af framangreindri fjárhæð frá 1. apríl 1998 til greiðsludags. Dæma ber stefnda til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og nánar er kveðið á um í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Fjölbrautarskóli Vesturlands, greiði áfrýjanda, Þuríði Gísladóttur, 620.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. apríl 1998 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 22. nóvember s.l. er höfðað með stefnu út gefinni 25. mars s.l. og birtri 29. mars s.l. Stefnandi er Þuríður Gísladóttir, kt. 111060-5259, Akraseli 17, Reykjavík. Stefndi er Fjölbrautaskóli Vesturlands, kt. 681178-0239, Vogabraut 5, Akranesi. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða henni kr. 1.339.230 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá 1. mars 1998 til greiðslu­dags og málskostnað að mati dómsins auk virðisaukaskatts. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefn­anda og honum verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dóms­ins. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar og málskostnaður lát­inn niður falla. Málavextir. Málavextir eru þeir að með ráðningarsamningi 14. ágúst 1997 var stefnandi ráðin í stöðu framhaldsskólakennara hjá stefnda. Var um tímabundna ráðningu að ræða og var upphafsdagur ráðningar 1. ágúst 1997 og lokadagur 31. júlí 1998. Samkvæmt ákvæð­um ráðningarsamningsins er uppsagnarfrestur tímabundins ráðningarsamnings einn mánuður en ekki er ágreiningur með aðilum um að stefnandi átti í raun rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti. Stefnandi hóf kennslustörf í raungreinadeild í fullu starfi á haustönn 1997 og segir í greinargerð stefnda að hún hafi sinnt kennslustörfum sínum af dugnaði og samviskusemi og lagt á sig mikla vinnu við undirbúning kennsl­unn­ar. Fljótlega mun þó hafa farið að bera á því að nemendur stefnanda kvörtuðu undan henni og á fundi skólameistara og aðstoðarskólameistara með stefnanda 24. nóvem­ber 1997 var henni tjáð að þess væri óskað að hún segði upp starfi sínu. Stefn­andi varð ekki við þeim tilmælum og beindi daginn eftir kæru til mennta­mála­ráðu­neytis vegna brottvikningar úr starfi. Í bréfi dagsettu 28. nóvember sama ár gerði skóla­meistari nánari grein fyrir ástæðum þess að hann treysti sér ekki til að hafa stefn­anda lengur við kennslu. Taldi hann stefnanda ekki hafa tekist að skapa það traust hjá nem­endum sem er nauðsynleg forsenda árangursríks skólastarfs og þá var því lýst að bor­ist hafi yfir 70 undirskriftir frá nemendum stefnanda þar sem lýst var yfir óánægju með kennsluna. Var ráðningarsamningi hennar rift frá og með 1. desember sama ár, en starfslok skyldu vera þegar haustönn 1997 lyki. Stefnanda voru greidd laun til febrú­arloka 1998 og yfirvinna til 15. janúar sama ár. Í málinu hafa verið lagðar fram greinargerðir Þóris Ólafssonar, skólameistara og Birnu Gunnlaugsdóttur, aðstoðarskólameistara og hafa þau komið fyrir dóm og stað­fest þær. Í greinargerð skólameistara er því lýst að fljótlega hafi farið að bera á kvört­un­um vegna kennslu stefnanda. Hafi kennarar deildarinnar reynt að leiðbeina henni við kennsluna og aðstoða hana við að ná tökum á samskiptum við nemendur. Þegar þetta skilaði ekki árangri fól hann aðstoðarskólameistara að ræða við stefnanda. Ekki hafi linnt kvörtunum yfir kennslu stefnanda og upp úr miðri önn hafi verið ljóst að málið var komið á mjög viðkvæmt stig. Borist hafi listi með nöfnum 73 nemenda þar sem segir að nemendur vilji koma á framfæri óánægju með kennslu stefnanda, þar sem kennsl­an sé ófullnægjandi og kröfur óraunhæfar. Taldi skólameistari að það væri borin von að stefnandi gæti kennt áfram við skólann eftir að afskipti skólayfirvalda af kennslu hennar báru engan árangur. Í greinargerð aðstoðarskólameistara er lýst helstu kvörtunum nemenda yfir kennslu hennar. Í fyrsta lagi var námsmat yfir önnina í ósamræmi við kennsluáætlun og fékkst stefnandi ekki til að ræða á hvaða hátt námsmatið hefði breyst frá áætlun eða hvernig það myndi breytast. Þá var kennsla stefnanda ekki talin gagnvirk og þótti dauf. Í kennslustundum skrifaði stefnandi töluvert af texta námsbókarinnar orðrétt upp á töflu, eða allt að þriðjung hans. Þá virtust spurningar frá nemendum ekki vel þegnar og nemendum fannst erfitt að búa sig undir skyndipróf því þeir vissu ekki til hvers væri ætlast af þeim. Þá væri ómögulegt að gera sér grein fyrir hvað væru aðal­at­riði og hvað aukaatriði í huga stefnanda. Þá töldu nemendur ekki samræmi í eink­unna­gjöf stefnanda. Aðstoðarskólameistari sagðist hafa reynt að leiðbeina stefnanda og lagði til breytingar á kennsluaðferðum en í ljós hafi komið að kennsluaðferðir stefn­anda breyttust ekkert. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að hún hafi verið ráðin til kennslustarfa frá 1. ágúst 1997 til 31. júlí 1998. Samkvæmt ráðningarsamningi hennar fari um réttindi hennar og skyldur eftir ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna rík­is­ins. Engin skilyrði hafi verið til að rifta ráðningarsamningi hennar. Ekki sé hægt að líta á riftunartilkynningu skólameistara öðru vísi en sem uppsögn, þótt orðið upp­sögn komi þar hvergi fyrir. Stefnandi telur að með orðalagi í bréfinu sé aug­ljós­lega reynt að sniðganga réttindi starfsmanns samkvæmt ákvæðum 21. gr., sbr. 44. gr. áð­urgreindra laga. Andmælaréttur hennar hafi verið virtur að vettugi, henni hafi ekki verið veitt áminning eða gefinn kostur á að bæta ráð sitt. Um leið hafi 13. gr. stjórn­sýslu­laga nr. 37/1993 verið virt að vettugi, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna. Stefnandi reisir kröfur sínar á því að hún hafi mátt treysta því að fá að gegna starfi sínu til loka ráðn­ing­artímans þar til einhverjar sérstakar ástæður kæmu til er ýmist snertu hana sjálfa eða starf hennar á þann veg, að annað hvort 43. gr. eða 44. gr. laga nr. 70/1996 yrði beitt um uppsögn hennar. Stefnandi segist hafa orðið fyrir beinu fjártjóni vegnar uppsagnarinnar Henni hafi ekki gefist kostur á öðru starfi til loka skólaársins og telur hún stefnda bera bótaábyrgð gagn­vart henni samkvæmt almennum reglum íslensks skaðabótaréttar. Stefnandi sund­urliðar kröfu sína þannig að föst laun frá 1. mars til 31. júlí 1998 nema kr. 647.910, orlofsuppbót kr. 6.600, yfirvinna kr. 87.968, orlof á yfirvinnu kr. 10.195 og bætur vegna tapaðra lífeyrisréttinda kr. 86.557. Þá krefst stefnandi miskabóta sam­kvæmt 26. gr. skaðabótalaga vegna uppsagnarinnar að fjárhæð kr. 500.000 og segir að­ferð skólameistara stefnanda við að binda enda á ráðningu hennar sérlega meiðandi fyrir hana og að mati stefnanda fól hún í sér meingerð gegn persónu hennar. Stefnandi vísar til III. kafla vaxtalaga til stuðnings dráttarvaxtakröfu sinni og segir upp­hafstíma dráttarvaxta miðaðan við þann dag er hin bótaskylda athöfn átti sér stað, en á þeim degi hafi verið unnt að reikna út tjón hennar með nægilegri nákvæmni. Stefn­andi vísar um málskostnað til 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir á því að honum hafi verið heimilt að segja upp ráðningarsamningi stefn­anda á þann hátt sem gert var. Samkvæmt ákvæðum samningsins sjálfs sé upp­sögn á tímabundnum samningi heimil og rétturinn gagnkvæmur. Samkvæmt 2. mgr. 41. gr. laga nr. 70/1996 sé heimilt að segja upp tímabundnum samningi af hálfu annars hvors aðila áður en ráðning fellur sjálfkrafa úr gildi. Í 1. mgr. 43. gr. sömu laga sé kveðið á um það, að forstöðumaður stofnunar hafi rétt til að segja upp starfsmanni eftir því sem fyrir er mælt í ráðningarsamningi. Samkvæmt skýrum samningsákvæðum og laga­heimildum var stefnda því heimilt að víkja stefnanda úr starfi og þurfti ekki að veita henni áminningu eins og ráð sé fyrir gert í 44. gr., sbr. ákvæði 21. gr. laga nr. 70/1996. Stefndi mómælir því að ákvæði 21. gr. og 44. gr. sömu laga eigi við um uppsögn stefn­anda. Samskipti við nemendur voru veikleiki stefnanda og var uppsögnin því ekki vegna ávirðinga í starfi og fellur utan 21. gr. laganna. Stefndi mótmælir kröfugerð stefnanda sem of hárri og miskabótakröfu er mót­mælt sem órökstuddri, án lagagrundvallar og dómafordæma. Verði stefndi talinn bóta­skyldur beri einungis að miða við föst laun stefnanda frá 1. mars 1998 án orlofs, yfir­vinnu og tapaðra lífeyrisréttinda. Stefndi mótmælir dráttarvaxtakröfu sem órök­studdri. Stefnandi skýrði svo frá fyrir dómi við aðalmeðferð málsins að starfið hjá stefnda hafi verið fyrsta kennslustarfið sem hún tókst á hendur. Hún kvað kennsluna ekki hafa gengið hnökralaust fyrir sig og þá kvaðst hún hafa skráð það niður sem gekk vel og illa og reynt að bæta úr. Þórir Ólafsson, skólameistari stefnda, kt. 020550-7169, staðfesti ofangreinda grein­argerð sína fyrir dómi og skýrði svo frá að borist hafi beinskeyttar kvartanir frá nem­endum og var megininntak þeirra hið sama. Hann kvaðst hafa vitað að stefnandi hafi nýlega aflað sér kennsluréttinda og sagði hann stefnanda hafa lagt sig fram í starfi og gert allt sem í hennar valdi stóð til að sinna starfi sínu. Birna Gunnlaugsdóttir, fyrrverandi aðstoðarskólameistari, kt. 230761-4859, stað­festi greinargerð sína fyrir dómi og skýrði svo frá að fyrst hafi farið að bera á kvört­un­um vegna kennsluhátta stefnanda í októbermánuði. Hafi verið um ýmiss konar sam­skipta­vandamál að ræða og t.d. fengu nemendur ekki svör frá stefnanda við ein­föld­um spurningum sem vörðuðu námsefnið. Forsendur og niðurstaða. Ágreiningur aðila í máli þessu snýst um það hvort stefnda hafi verið heimilt að segja upp tímabundinni ráðningu stefnanda og hvort uppsögnin baki stefnda bóta­ábyrgð gagnvart stefnanda. Í máli þessu hefur verið lagður fram ráðningarsamningur sem gerður var á milli aðila á grundvelli 42. gr. laga nr. 70/1996 og var um tímabundna ráðningu að ræða er standa skyldi frá 1. ágúst 1997 til 31. júlí 1998. Í samningi þessum er ákvæði þess efnis að uppsagnarfrestur tímabundins ráðningarsamnings sé einn mánuður og miðist upp­sögn við mánaðamót. Skulu þessi ákvæði um uppsagnarfrest eiga við nema um annað sé samið í kjarasamningi. Þá segir í samningnum að um réttindi og skyldur starfs­manns fari eftir lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Eins og áður er rakið var, þrátt fyrir ákvæði samningsins um eins mánaðar uppsagnarfrest, miðað við að stefnandi ætti rétt á þriggja mánaða uppsagnarfresti. Í 42. gr. laga nr. 70/1996 segir að gerður skuli skriflegur ráðningarsamningur milli for­stöðumanns stofnunar og stafsmanns þar sem meðal annars komi fram ráðn­ing­ar­kjör. Samkvæmt 1. mgr. 41. gr. sömu laga skulu starfsmenn ríkisins ráðnir til starfa ótíma­bundið með gagnkvæmum uppsagnarfresti og skal sá frestur vera þrír mánuðir að loknum reynslutíma, nema um annað sé samið í kjarasamningi. Í 2. mgr. 41. gr. lag­anna segir að heimilt sé að ráða starfsmann til starfa tímabundið og er unnt að taka fram í ráðningarsamningi að segja megi slíkum samningi upp af hálfu annars hvors aðila áður en ráðning fellur sjálfkrafa úr gildi við lok samningstíma. Tímabundin ráðning skuli þó aldrei vara samfellt lengur en í tvö ár. Samkvæmt 43. gr. laganna hefur forstöðumaður stofnunar rétt til að segja starfsmanni upp störfum eftir því sem fyrir er mælt í ráðningarsamningi. Ef uppsögn á rætur að rekja til þeirra ávirðinga er í 21. gr. laganna greinir er samkvæmt 44. gr. laganna skylt að veita starfsmanni áminn­ingu og gefa honum færi á að bæta ráð sitt. Af hálfu stefnda er á því byggt að ákvæði 21. gr. laga nr. 70/1996 hafi ekki átt við um stefnanda, samskipti hennar við nemendur hafi verið veikleiki hennar og þar sem ekki hafi tekist að leiðrétta þau hafi málalyktir orðið þær sem raun bar vitni. Af þeim sökum fari um uppsögn stefnanda eftir ákvæðum 2. mgr. 41. gr., sbr. 1. mgr. 43. gr. lag­anna. Það er álit dómsins að stefnanda hafi ekki tekist að sýna fram að um upp­sögn hennar skyldi fara eftir ákvæðum 44. gr. laganna. Ber að hafa í huga að stefnandi hafði nýlega aflað sér kennsluréttinda og var um frumraun hennar á því sviði að ræða. Þykir stefnda því hafa verið heimilt eins og á stóð að nýta sér skýr ákvæði ráðn­ing­ar­samn­ingsins um uppsögn hans. Þá hefur ekki verið sýnt fram á að aðferð skóla­meist­ara stefnda við að binda enda á ráðningu stefnanda hafi verið með þeim hætti að stefn­andi eigi rétt á miskabótum. Samkvæmt framansögðu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Fjölbrautaskóli Vesturlands, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Þuríðar Gísladóttur í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 649/2015
Frávísun frá héraðsdómi Vanreifun
R gerði lánssamning við Sparisjóð vélstjóra 27. desember 2005 og var lánsfjárhæðin þar tilgreind í erlendum gjaldmiðlum. Til tryggingar láninu fékk sparisjóðurinn veð í eignarhluta S ehf. í fasteign. Hinn 21. nóvember 2008 gerði R lánssamning við Byr sparisjóð sem tekið hafði við réttindum og skyldum Sparisjóðs vélstjóra. Í samningnum kom fram að tilgangur lánveitingarinnar væri að myntbreyta lánssamningnum frá 27. desember 2005. Höfðaði Í hf. mál þetta til heimtu skuldar samkvæmt síðari lánssamningnum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti hefði því verið lýst yfir af hálfu Í hf. að fyrri lánssamningurinn gæti að hans mati haft áhrif á skyldur R eftir þeim síðari. Fæli sú yfirlýsing í sér þá ráðstöfun á sakarefninu að seinni samningurinn hefði raun aðeins verið samkomulag um umlíðan skuldarinnar með breytingu á gjaldmiðli hennar og hæð vaxta. Væri þetta í ósamræmi við málatilbúnað Í hf. í héraði, en í stefnu hefði aðeins verið byggt á því að skuldin væri samkvæmt lánssamningnum 21. nóvember 2008 án þess að nokkuð væri vikið að samningnum frá 27. desember 2005 þar sem stofnað var samkvæmt yfirlýsingunni til skuldarinnar. Var því talið að málið hefði verið vanreifað í héraði auk þess sem grundvelli málsins yrði ekki raskað fyrir Hæstarétti með þessu móti. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, BenediktBogason og Helgi I. Jónsson.Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. september 2015. Þeir krefjastaðallega sýknu af kröfum stefnda, en til vara að fjárkrafa hans verði lækkuð.Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.IEins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi gerðu áfrýjandinn Róbert ogSparisjóður vélstjóra samning 27. desember 2005 um lán þess fyrrnefnda hjá sparisjóðinumað fjárhæð 103.300 svissneskir frankar og 9.193.000 japönsk jen. Samkvæmtsamningnum átti að endurgreiða lánið með einni greiðslu 22. desember 2008, en álánstímanum bar að greiða á þriggja mánaða fresti svonefnda LIBOR vexti aðviðbættu 2,25% álagi. Til tryggingar láninu hafði sparisjóðurinn fengið veð 12.desember 2005 í eignarhluta áfrýjandans Skandinavísku háskólastofnunarinnarehf. í fasteigninni Kleppsvegi 6 í Reykjavík. Hinn 21. nóvember 2008 gerði áfrýjandinn Róbert lánssamning við Byrsparisjóð, sem tekið hafði við réttindum og skyldum Sparisjóðs vélstjóra. Íþeim samningi var fjárhæð lánsins tilgreind 104.188,95 svissneskir frankar og9.242.508 japönsk jen, en tekið var fram að lánið yrði greitt út í íslenskumkrónum. Einnig sagði í samningnum að tilgangur lánveitingarinnar væri aðmyntbreyta lánssamningnum 27. desember 2005, en eftirstöðvar hans værufyrrgreindar fjárhæðir í svissneskum frönkum og japönskum jenum. Samhliða þessugaf Byr sparisjóður út greiðslukvittun til áfrýjandans þar sem fram kom aðlánsfjárhæðin miðað við gengi þann dag næmi 25.838.232 krónum og skiptist hún í12.048.410 krónur vegna hluta lánsins í svissneskum frönkum og 13.789.822krónur vegna hluta þess í japönskum jenum. Samkvæmt síðari lánssamningnum áttiað endurgreiða lánið með einni greiðslu 21. nóvember 2009, en greiða átti afþví á þriggja mánaða fresti kjörvexti skuldabréfalána með álagi, eins og þeiryrðu ákveðnir á hverjum tíma, en vextirnir námu við gerð samningsins 24,25%.Áfrýjandinn Róbert mun hafa staðið skil á vaxtagreiðslum samkvæmtlánssamningunum og 25. maí 2009 greiddi hann 9.588.296 krónur inn á höfuðstóllánsins. Á næsta vaxtagjalddaga 21. ágúst sama ár varð greiðslufall, en þá námueftirstöðvar lánsins með vöxtum 16.787.086 krónum, sem svarar til fjárkröfunnarsem stefndi beinir með málsókninni að áfrýjandanum Róberti.Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi tók BYR hf. við eignum Byrssparisjóðs með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 22. apríl 2010, en stefndi yfirtókréttindi og skyldur BYRS hf. við samruna þessara fjármálafyrirtækja 29.nóvember 2011.IIVarnir áfrýjenda hafa meðal annars verið reistar á því að forverarstefnda hafi við gerð lánssamninganna 27. desember 2005 og 21. nóvember 2008 ekkigætt að þeim skyldum sem hvílt hafi á lánveitanda eftir þágildandi lögum nr.121/1994 um neytendalán. Hafi þetta falist í því að áfrýjandanum Róberti hafiekki verið veittar viðhlítandi upplýsingar í samræmi við II. kafla laganna.Jafnframt halda áfrýjendur því fram að fyrri samningurinn hafi verið um lán ííslenskum krónum bundið gengi erlendra gjaldmiðla í andstöðu við 13. og 14. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var því lýst yfir afhálfu stefnda að fyrri lánssamningurinn gæti að mati hans haft áhrif á skylduráfrýjandans Róberts eftir þeim síðari. Þessi yfirlýsing getur út af fyrir sigsamrýmst áðurnefndu ákvæði í síðari samningnum um að lánveitingin fæli í sérmyntbreytingu á láni samkvæmt fyrri samningnum. Að þessu gættu felur þessiyfirlýsing stefnda í sér þá ráðstöfun á sakarefninu að seinni samningurinn hafií raun aðeins verið samkomulag um umlíðan skuldarinnar með breytingu ágjaldmiðli hennar og hæð vaxta. Þetta er í ósamræmi við málatilbúnað stefnda íhéraði, en í stefnu var aðeins byggt á því að skuldin væri samkvæmtlánssamningnum 21. nóvember 2008 án þess að nokkuð væri vikið að samningnum frá27. desember 2005 þar sem stofnað var samkvæmt þessari yfirlýsingu tilskuldarinnar. Málið var því af þessum sökum vanreifað í héraði auk þess semgrundvelli málsins verður ekki raskað fyrir Hæstarétti með þessu móti. Afþessum sökum verður dómur ekki lagður á málið og verður að vísa því frá héraðsdómi.Eftir þessum úrslitum verður stefnda gert að greiða áfrýjendummálskostnað sem ákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og greinir ídómsorði. Dómsorð:Máli þessu er vísað fráhéraðsdómi.Stefndi, Íslandsbanki hf.,greiði áfrýjendum, Róberti Þ. Bender og Skandinavísku háskólastofnuninni ehf.,hvorum um sig samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2015.Mál þetta, sem dómtekið var að lokinniaðalmeðferð 23. júní 2015, var höfðað fyrir dómþinginu af Íslandsbanka hf.,Kirkjusandi 2, Reykjavík, á hendur Róberti Þ. Bender, Kleppsvegi 6, Reykjavík,og Skandinavísku háskólastofnuninni ehf., Hafnarstræti 20, Reykjavík, meðstefnu birtri 8. maí 2014.Dómkröfur stefnanda eru þær, aðstefnda verði gert að greiða honum 16.787.086 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. ágúst 2009 til greiðsludags,allt að frádregnum 300.000 krónum, sem voru greiddar inn á kröfuna 11. nóvember2010. Stefnandi krefst þess jafnframt að honum verði heimilað að færadráttarvexti upp á höfuðstól skuldarinnar á 12 mánaða fresti, sbr. 12. gr. laganr. 38/2001, í fyrsta skipti 21. ágúst 2010. Enn fremur er þess krafist aðstaðfestur verði veðréttur stefnanda samkvæmt veðtryggingarbréfi, sem var gefiðút 12. desember 2005, upphaflega tryggðu með 1. veðrétti í fasteigninni aðKleppsvegi 6, Reykjavík, með fastanúmerið 201-6052 og uppfærslurétti, aðhöfuðstóli 11.000.000 króna. Þá krefst stefnandi málskostnaðar aukvirðisaukaskatts.Dómkröfur stefnda eru þær, aðhann verði sýknaður af kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess aðskuldakrafa stefnanda á hendur sér verði lækkuð verulega. Loks krefst stefndimálskostnaðar að mati dómsins. II Málavextir eru þeir helstir, aðhinn 27. desember 2005 gerðu stefndi, Róbert Þ. Bender, sem lántaki og forveristefnda, Sparisjóður vélstjóra, síðar BYR hf., sem lánveitandi, með sérlánssamning sem bar heitið „Lánssamningur (lán í erlendum gjaldmiðlum)“. Samkvæmtlánssamningnum skyldi stefndi lána stefnanda Róberti Þ. Bender 103.300svissneska franka (CHF) og 9.193.000 japönsk jen (JPY). Lánið skyldi bera sexmánaða LIBOR/EURIBOR-vexti eins og þeir hafi ákvarðast fyrir viðkomandigjaldmiðil hverju sinni, að viðbættu 2,25% vaxtaálagi. Í samningnum kemur framað stefndi, Róbert, hafi skuldbundið sig til þess að endurgreiða skuldina aðfullu með einni greiðslu, 22. desember 2008, ásamt áföllnum vöxtum. Tiltryggingar greiðslu skuldarinnar og jafnframt öllum skuldbindingum sínum viðstefnanda, gaf stefndi Róbert út tryggingarbréf, dagsett 12. desember 2005, aðfjárhæð 11.000.000 króna, sem tryggt var með 1. veðrétti í fasteigninniKleppsvegi 6 í Reykjavík, með fastanúmerið 201-6052. Samkvæmt viðskiptakvittunBYRS hf. voru, 29. desember 2005, greiddar 9.841.831 króna inn á reikningstefnda. Í greinargerð stefnda segir aðtilgangur lántökunnar hafi verið sá, að greiða systkinum stefnda Róberts úteignarhlut þeirra í fyrrgreindri fasteign að Kleppsvegi 6 í Reykjavík.Fasteigninni hafi síðar verið þinglýst á félag stefnda, Skandinavískuháskólastofnunina ehf., sem er annar stefndu í þessu máli.Hinn 21. nóvember 2008 gerðuaðilar með sér nýjan lánssamning um lán að jafnvirði 104.188,95 svissneskrafranka og 9.242.508 japanskra jena. Stefndi kveður að nýi lánssamningurinn hafiverið gerður á grunni þess gamla og hafi í raun verið viðauki eða nokkurs konarskilmálabreyting án þess að lánað væri fé til stefnanda. Í 1. gr. samningsinskemur fram að tilgangur lánveitingarinnar sé að myntbreyta lánssamningi íerlendum myntum nr. 175ERLB053630001/2, sem sé að eftirstöðvum 104.188,95svissneskir frankar og 9.242.508 japönsk jen, 21. nóvember 2008, yfir ííslenskar krónur. Samkvæmt lánssamningnum skyldi lántaki endurgreiða lánið aðfullu ásamt áföllnum vöxtum á einu ári með einni greiðslu, 21. nóvember 2009.Vextir lánsins reiknuðust frá 21. nóvember 2008 og skyldu greiðast eftir á meðþremur vaxtagjalddögum á þriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 21. febrúar 2009og síðan á sama gjalddaga og höfuðstóll lánsins. Vextir af láninu voruíslenskir kjörvextir skuldabréfalána.Í stefnu kemur fram að vextirhafi verið greiddir af láninu í samræmi við ákvæði lánssamningsins til og með21. maí 2009. Á næsta gjalddaga þess, 21. ágúst 2009, hafi orðið greiðslufall ásamningnum en við það hafi allt lánið fallið í gjalddaga í samræmi við ákvæðisamningsins. Á þeim degi hafi krafa stefnanda numið 16.787.086 krónum, sem séstefnufjárhæð málsins.Hinn 15. janúar 2010 sendistefnandi stefnda viðvörun um innheimtuaðgerðir og síðan innheimtubréf, 8.febrúar 2010. Í kjölfarið greiddi stefndi 300.000 krónur inn á lánið.Með ákvörðunFjármálaeftirlitsins, dagsettri 22. apríl 2010, tók BYR hf. við öllum eignum,þar með talið öllum skuldabréfum og öðrum verðbréfum Byrs sparisjóðs, sbr.auglýsingu þar um sem birtist í Lögbirtingablaðinu 30. apríl 2010. Hinn 29.nóvember 2011 yfirtók Íslandsbanki hf. allar skyldur og réttindi BYRS hf., sbr.tilkynningu um samruna sem birtist í Lögbirtingablaðinu 5. desember 2011 ogtelst stefnandi því réttur aðili að máli þessu.III Stefnandikveður skuld þessa til komna vegna lánssamnings, dagsetts 21. nóvember 2008,upphaflega að fjárhæð 104.188,95 svissneskir frankar og 9.242.508 japönsk jenog skyldi lánsfjárhæðin greiðast út í íslenskum krónum með einni greiðslu, 21.nóvember 2009. Vextirnir, sem skyldu reiknast frá útgáfudegi samningsins, hafiverið kjörvextir skuldabréfalána, eins og þeir hafi verið ákveðnir aflánveitanda á hverjum tíma, við útgáfu lánssamningsins 21,75% að viðbættu 2,5%vaxtaálagi. Vextir lánsins hafi átt að greiðast á þremur vaxtagjalddögum áþriggja mánaða fresti, í fyrsta sinn 21. febrúar 2009 og síðan á sama gjalddagaog höfuðstóll lánsins. Vegna óvissu um lögmæti ákvæða samningsins er lúti að tengingulánsfjárhæðarinnar við þróun gengis erlendra mynta hafi krafan verið reiknuð ííslenskum krónum allt frá stofndegi lánssamningsins. Eftirstöðvarhöfuðstóls 16.249.936kr. vextirfrá 25.5.2009 - 21.8.2009 537.150 kr. Stefnufjárhæð málsins 16.787.086 kr. Vextirnirhafi verið greiddir af láninu í samræmi við ákvæði samningsins til og með 21.maí 2009. Á næsta gjalddaga þess, 21. ágúst 2009, hafi orðið greiðslufall ásamningnum en við það hafi lánið fallið allt í gjalddaga í samræmi við ákvæðisamningsins. Viðgreiðslufall á samningnum, 21. ágúst 2009, hafi krafa stefnanda numið16.787.086 krónum, sem sé stefnufjárhæð málsins. Krafist sé dráttarvaxta fráþeim degi að telja. Hinn 11. nóvember 2010 voru 300.000 krónur greiddar inn á kröfunaog verði tekið tillit til þess við uppgjör hennar. Stefnandikrefst þess að staðfestur verði veðréttur hans samkvæmt tryggingarbréfi,útgefnu af stefnda 12. desember 2005, upphaflega tryggðu með 1. veðrétti ífasteigninni að Kleppsvegi 6, Reykjavík, með fastanúmerið 201-6052 oguppfærslurétti, að höfuðstóli 11.000.000 króna. Stefndi, Skandinavískaháskólastofnunin ehf., sé þinglýstur eigandi eignarinnar og því stefnt í þessumáli. Umlagarök vísar stefnandi til almennra reglna kröfuréttar um skyldu til greiðslufjárskuldbindinga. Vaxtakröfu sína byggir stefnandiá III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, sbr. 10. og 12. gr. Kröfu málskostnað byggirstefnandi á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknunbyggir stefnandi á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, þar sem lögmönnum ségert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Stefnandi sé ekkivirðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattiþessum.IV Stefndibyggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því, að bæði fyrri og seinnilánssamningur aðila feli í sér ólöglega gengistryggingu og séu þeir því í raunólögmætir lánssamningar í íslenskum krónum með ólögmætri gengistryggingu. Þráttfyrir titla lánssamninganna telur stefndi ljóst að báðir lánssamningarnir felií sér gengistryggingu á lánsfé í íslenskum krónum en slíkt sé óheimilt samkvæmt13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Í 13. gr. vaxtalagasegi orðrétt: „Ákvæði þessa kafla gilda um skuldbindingar sem varða sparifé oglánsfé í íslenskum krónum þar semskuldari lofar að greiða peninga og þar sem umsamið eða áskilið er aðgreiðslurnar skuli verðtryggðar.“ Af þessu orðalagi 13. gr. vaxtalaga sé ljóstað ekki skipti máli hver titill lánsins sé eða hver tilgreining fjárhæðarsamningsins sé ef lánsfé það sem lánssamningnum sé ætlað að tryggjaendurgreiðslu á sé lánsfé í íslenskum krónum. Stefnandiveitti stefnda samkvæmt fyrri lánssamningi aðila lán í íslenskum krónum, semsótt var um í íslenskum krónum með erlendu gengisviðmiði. Lánið hafi veriðgreitt út í íslenskum krónum inn á reikning stefnda í íslenskum krónum. Ílánsumsókninni og í lánssamningnum sjálfum hafi sérstaklega verið gert ráðfyrir því að lánið legðist inn á reikning stefnda í íslenskum krónum meðhöfuðbókarnúmer 26, og hafi því verið tæknilega ómögulegt að leggja inn á þannreikning erlendar myntir. Hafi þetta verið ákveðið áður en lánsamningurinn vargerður og undirritaður. Frá öndverðu hafi því aldrei átt að lána stefnda annaðen íslenskar krónur en með gengistryggingu í erlendum myntum. Stefndihafi aldrei fengið erlenda mynt í hendur eins og fyrri lánssamningurinn hafikveðið á um heldur íslenskar krónur. Stefndi hafi aldrei séð erlendar myntir oghafi ekki einu sinni greitt hinar erlendu myntir með dollarareikningi sínum hjástefnda í október 2008. Virðist sem hinar erlendu myntir hafi aldrei verið tilreiðu fyrir stefnda heldur hafi þær einungis verið „orðlag“ í lánssamningi semenginn stafur eða mynt hafi verið fyrir. Verði af þeim sökum að líta til þesshvað í raun hafi verið lánað en ekki orðalags í lánssamningi, sem engin fóturhafi verið fyrir. Það liggi ekki einu sinni fyrir að stefnandi hafi átt myntirí svissneskum frönkum eða japönskum jenum þegar lánað hafi verið. Ef ekki hafiverið lánað í þeim erlendu myntum sem samningurinn hafi staðið fyrir, heldur ííslenskum krónum, hafi verið lánaðar íslenskar krónur. Önnur niðurstaða séeinfaldlega röng og skipti orðalag í lánssamningi þar engu máli ef framkvæmd samningannahefur verið með allt öðrum hætti en orðalagið hafi gefið til kynna. Stefnandihafi alla tíð innheimt afborganir af téðum lánssamningi í íslenskum krónum,ýmist í samræmi við ákvæði samningsins eða þvert gegn ákvæðum hans, en þóalltaf í samræmi við lánsumsókn stefnda. Allt annað gefi til kynna að engarmyntir hafi skipt um hendur. Að þessu sögðu verði að líta sem svo á aðumþrættur lánssamningur og framkvæmd hans um lán á erlendu lánsfé og innheimtuþess sé haldin slíkum annmarka að samningurinn geti ekki staðið sem erlendurgengislánasamningur, heldur verði að líta á hann sem lán í íslenskum krónum meðerlendri gengistryggingu. Lánið hafi verið tekið í þeim tilgangi að kaupa útsystkini stefnda og því ljóst að stefnandi hafi enga þörf haft fyrir erlentlánsfé. Ífrumvarpi því sem hafi orðið að lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, ískýringum við 13. og 14. gr. laganna, sé skýrt kveðið á um að með lögunum verðiekki heimilt að binda skuldbindingar í íslenskum krónum við dagsgengi erlendragjaldmiðla. Þessu til viðbótar verði að líta til þess að ákvæði 13. og 14. gr.laganna gildi um skuldbindingar sem varði sparifé og lánsfé í íslenskum krónumþar sem skuldari lofi að greiða peninga og þar sem umsamið sé eða áskilið aðgreiðslurnar skuli verðtryggðar. Enn fremur segi í 14. gr. laganna að heimiltsé að verðtryggja sparifé og lánsfé og samkvæmt 13. gr. sé grundvöllurverðtryggingarinnar vísitala neysluverðs. Öllu framangreindu til stuðnings séþað sem fram komi í umsókn um lánið, þ.e. að lánið greiðist út í íslenskumkrónum og skuldfærist af íslenskum reikningi stefnda, sem þýði að greiðslur afláninu skuli stefndi inna af hendi í íslenskum krónum. Í samræmi við þetta hafistefnandi reiknað út fjárhæð hverrar afborgunar og/eða vaxta miðað við skráðsölugengi Seðlabanka Íslands á þeim gjaldmiðlum sem lánið hafi samanstaðið affyrir hvern gjalddaga í íslenskum krónum. Af því leiði að stefndi hafi aldreiséð erlent lánsfé og hvergi sjáist af gögnum málsins að stefnandi hafiyfirhöfuð lánað stefnda erlent fé. Ef svo hefði verið hefði hin erlenda fjárhæðátt að vera inn á reikning stefnda (gjaldeyrisreikningi). Vextir hefðu átt aðvera í erlendum fjárhæðum, eins og lánssamningurinn hafi gert ráð fyrir, semhafi ekki verið. Af öllu framansögðu verði að telja að þótt lánssamningurinnteldist kveða á um skuldbindingu í erlendum myntum feli það ekki í sér að samiðhafi verið um lán í erlendum myntum. Þvert á móti beri framkvæmdlánssamningsins, sbr. umsókn um lánið, með sér að um sé að ræða lán í íslenskumkrónum. Einsog fram komi í málavöxtum hafi stefndi sótt um lán hjá stefnanda að fjárhæð10.000.000 króna, samkvæmt lánsumsókn. Sú slétta tala, 10.000.000 króna sýnigreinilega að um hafi verið að ræða umreikning úr krónufjárhæðum yfir íerlendar myntir sem sé ólögleg gengistrygging. Jafnframt sé í lánsumsókninnihvergi getið um erlendar myntir nema í reitnum sem stefnandi hafi fyllt útsjálfur. Af stefnunni megi ráða að seinni lánssamningur aðila sé í íslenskumkrónum með ólögmætri gengisbindingu þar sem segi: „Vegna óvissu um lögmætiákvæða samningsins er lúta að tengingu lánsfjárhæðarinnar við þróun gengiserlendra mynta, hefur krafan verið reiknuð í íslenskum krónum allt frástofndegi lánssamningsins.“ Þennan skilning megi og ráða af því að vextir samningsinssem komi fram í lánssamningnum séu í íslenskum krónum. Með öðrum orðum aðsamningurinn hafi verið í íslenskum krónum með erlenda gengistryggingu og þaraf leiðandi ólögmætur gengislánasamningur sem beri að endurútreikna samkvæmtmargítrekuðum dómafordæmum Hæstaréttar, sbr. lög nr. 151/2010. Skilningurstefnanda á seinni lánssamningum, sbr. framangreint, styrki allanframangreindan rökstuðning vegna fyrri samningsins um að hann sé sama markibrenndur þar sem orðalag beggja lánssamningana í yfirskrift þeirra sé eins umhvað lána hafi átt, þ.e. erlendar myntir, en síðan hafi verið lánaðar íslenskarkrónur. Samkvæmt framangreindu gangi stefndi því út frá því að samningarnirbáðir hafi verið í íslenskum krónum með erlendri gengisviðmiðun og því ólögmætirlánssamningar. Stefndibyggir á því að þar sem lánsfé í íslenskum krónum hafi verið bundið dagsgengierlendra gjaldmiðla feli slíkt í sér verðtryggingu sem sé andstæð 13. og 14.gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Samkvæmt1. mgr. viðauka tilskipunar nr. 93/13EBE um óréttmæta samningsskilmála íneytendasamningum sé óheimilt að kveða á um í einhliða sömdum neytendasamningumað verð breytist eftir samningsgerð. Undantekningu frá því megi svo finna íd-lið 2. mgr. viðauka tilskipunarinnar þar sem segi að ákvæði l-liðar eigi ekkivið ef um löglega vísitölutengingu er að ræða enda hafi útreikniaðferðverðbreytingarinnar verið rækilega útskýrð fyrir neytandanum. Verði því að lítasvo á að þegar um sé að ræða ólöglega vísitölubindingu, sé slíkur samningsskilmálií einhliða sömdum samningi, sem boðinn sé neytanda af fjármálafyrirtæki, í raunósanngjarn samningsskilmáli í skilningi tilskipunar 93/13EBE, sbr. 36. gr. atil d í lögum nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þessutil viðbótar sé ljóst að hinn ólöglegi verðtryggingarskilmáli raski til munajafnvæginu milli réttinda og skyldna samningsaðilanna, neytanda í óhag, sbr.sérstaklega fyrri málslið 3. mgr. 36. gr. c samningalaga, enda verði það aðteljast stríða gegn góðum viðskiptaháttum að fjármálafyrirtæki reyni að hagnastá kostnað neytenda með samningsskilmálum sem brjóti gegn lögum um vexti ogverðtryggingu. Stefndibyggir í öðru lagi á því ef að báðir lánasamningar aðila hafa verið í íslenskumkrónum með ólögmætri gengisbindingu, sé um ólögmæt gengislán að ræða sem beriað endurútreikna og þá sé lán stefnanda til stefnda að fullu uppgreitt, sbr.fordæmi Hæstaréttar, m.a. um fullnaðarkvittanir og lög nr. 151/2010. Í þessusambandi sé vísað til framlagðra skjala um greiðslur af báðum lánssamningunum,sem sjá megi samanteknar í endurútreikningi frá stefnda, sem séendurútreikningur samkvæmt fullnaðarkvittunum, en þar komi fram að stefndi hafigreitt upp lánið, 25. maí 2009, og eftir greiðslu inn á höfuðstól lánsins þanndag hafi stefndi átt inni hjá stefnanda 1.277.303 krónur. Stefndibyggir í þriðja lagi á því að upplýsingagjöf stefnanda til stefnda umheildarlántökukostnað lánanna beggja við töku þeirra hafi ekki uppfylltskilyrði laga nr. 121/1994, um neytendalán, m.a. þar sem engin greiðsluáætlunhafi fylgt með lánssamningunum né útreiknuð árleg hlutfallstala kostnaðar, semleiði til þess að stefndi eigi ekki að greiða neina vexti né kostnað af láninu. Stefndibyggir á því að stefnandi, stefndiog lánssamningur aðila um fasteignalán falli undir lög nr. 121/1994 sbr. lögnr. 179/2000, um neytendalán sem hafi gilt á þeim tíma þegar lánin hafi veriðtekin. Samkvæmt a-lið 4. gr. laga nr. 121/1994, um neytendalán, merki neytandieinstakling sem eigi lánsviðskipti sem lögin nái til, enda séu þau ekki gerð íatvinnuskyni af hans hálfu. Því sé ljóst að stefndi falli hér undir. Samkvæmtb-lið 4. gr. laganna merki lánveitandi einstakling, lögaðila eða hóp slíkraaðila sem veiti lán. Lán stefnanda falli jafnframt undir c-lið sömu greinar.Ljóst sé að stefnandi falli hér undir sem lánveitandi. Samkvæmt c-lið 4. gr.laganna, merki lánssamningur samning þar sem lánveitandi veitir eða lofar aðveita neytanda lán í formi greiðslufrests eða svipaðrar fjárhagslegrarfyrirgreiðslu og neytandi lofar að greiða samkvæmt ákvæðum samningsins.Aðalviðmiðið við ákvörðun á því hvort löggerningur falli undir lögin, sé hvortum sé að ræða lánsfjárhæð sem neytandi þurfi að endurgreiða lánveitanda á ekkiskemmri tíma en a.m.k. þremur mánuðum, sbr. a-lið 1. mgr. 2. gr.neytendalánalaga. Ekki skipti öllu máli í hvaða tilgangi lánið sé veitt eðahvernig það sé flokkað. Lánssamningarnir og fylgigögn þeirra og þærskuldbindingar sem af því leiði séu kjarni þessa máls sem skapiendurgreiðsluviðmiðið til stefnanda. Samkvæmt d-lið 4. gr., sbr. 1. mgr. 7. gr.laga nr. 121/1994, um neytendalán, sé heildarlántökukostnaður neytenda allurkostnaður sem hlýst af töku lánsins og neytanda ber að greiða, þar með taldarvaxtagreiðslur. Samkvæmt e-lið 4. gr. laganna sé árleg hlutfallstala kostnaðar,„.... heildarlán-tökukostnaður sem hlýst af gerð lánssamnings, lýst sem árlegriprósentu af upphæð láns þess sem veitt er og reiknuð út í samræmi við 10.-12.gr.“. Um útreikning prósentufjárhæðar vísist til 5. gr. reglugerðar nr. 377/1993,um neytendalán og fylgiskjals með reglugerðinni. Það sé meginatriði ogþungamiðja í tilskipun nr. 87/102/EBE og í lögum um neytendalán nr. 121/1994,að lántakandi skuli fá upplýsingar um árlega hlutfallstölu kostnaðar íprósentum í tengslum við töku láns sem falli undir neytendalánalög.Tilgangurinn með ákvæði sem skyldi lánveitanda til að upplýsa lántakanda umárlega hlutfallstölu kostnaðar sé að gefa lántakanda færi á að meta hve mikillkostnaður fylgi láninu (heildarkostnaður), útskýrt með lýsandi dæmi þar semfram komi allar forsendur sem notaðar séu við útreikning á hlutfallstölunni.Árleg hlutfallstala kostnaðar sé skilgreind í 10. gr. neytendalánalaga semvaxtaígildi er jafni núvirði af greiðsluskuldbindingum neytanda annars vegar oglánveitanda hins vegar og felist hún í árlegri prósentu af upphæð höfuðstólslánsins. Upplýsingar um hlutfallstöluna auðveldi lántakanda að bera samanmismunandi lánstilboð sem sé einn megintilgangur laganna og geti því komið aðgagni í samkeppninni og jafnvel haft áhrif til lækkunar á lántökukostnaði.Árleg hlutfallstala kostnaðar sé því helsta upplýsingaform laganna til handaneytendum og nái ekki tilgangi sínum ef heildarlántökukostnaður er ekkisjáanlegur. Samkvæmt frumvarpinu að neytendalánalögunum skuli upplýsingar umárlega hlutfallstölu kostnaðar ásamt upplýsingum um vexti og lántökukostnaðkoma fram í auglýsingum eða við umsókn um lán og með því gefist lántakandanumfæri á því, áður en hann ákveður að taka lán, að velta fyrir sér kostnaðinumvið það og bera það saman við önnur lánstilboð, sbr. 13. gr. laganna. Erstefndi Róbert hafi tekið fasteignalán sitt hjá stefnanda hafi skort mjög áupplýsingagjöf til hans, sbr. 5. gr. laga nr. 121/1994, um neytendalán, þar semfram komi að „Lánssamningur skal gerður skriflega og fela í sér upplýsingar þærsem tilgreindar eru í 6. og 8. gr.“. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994hafi stefnandi átt að gefa stefnda upplýsingar um atriði sem fram komi m.a. í4.-7. tölulið þeirrar greinar. Skilyrði 5. og 6. gr. neytendalánalaganna um þaðsem lánssamningur á að innihalda séu mjög skýr og jafnframt ófrávíkjanleg, sbr.orðalag þeirra. Í 11. gr. laga nr. 121/1994, um neytendalán, komi fram að:„Árleg hlutfallstala kostnaðar skal reiknuð út á þeim tíma sem lánssamningur ergerður. Við útreikning árlegrar hlutfallstölu skal gengið út frá því aðlánssamningur gildi umsaminn tíma og að lánveitandi og neytandi standi viðskuldbindingar sínar samkvæmt skilmálum samningsins.“ Markmiðupplýsingagjafar, samkvæmt framangreindu sé að koma í veg fyrir dulinn kostnaðvið lántöku og gera lántakanda kleift að átta sig á heildarkostnaði viðlántökuna. Til að stefndi hefði getað tekið ákvörðun á grundvelli þekkingar ástaðreyndum er vörðuðu lánið hefði hann átt að fá fullnægjandi upplýsingar umallan kostnað, vexti af höfuðstól og annað sem skipti máli áður en hann tóklánið sem hann hefði getað kynnt sér. Slíkar upplýsingar skyldu einkum fela ísér árlega hlutfallstölu kostnaðar af láninu. Í 12. gr. laganna komi m.a. fram,að mati stefnda, að skylda lánveitanda til að reikna út árlega hlutfallstölukostnaðar eigi einnig við ef lánssamningur er í erlendum myntum, það er aðsegja ef slíkt er yfirhöfuð framkvæmanlegt sem sé á ábyrgð stefnanda. Í þeimlánssamningum sem mál þetta sé sprottið af hafi ekki verið gerð nein„greiðsluáætlun“ eða „árleg hlutfallstala kostnaðar“ tilgreind og verði því aðlíta svo á að hún sé í raun 0%. Því sé óheimilt að krefjast nokkurslántökukostnaðar sem tilgreindur sé í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 121/1994, umneytendalán, vegna lánssamningsins þ.m.t. lántökugjalds, vaxta og kostnaðarsamkvæmt 5. gr. og 4., 5., 6. og 7. töluliða 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994,um neytendalán. Af því leiði að allar greiðslur inn á lánssamningana fari tilgreiðslu höfuðstóls og komi fram á endurútreikningi, árleg hlutfallstalakostnaðar, að stefndi eigi inni hjá stefnanda, 25. maí 2009, 4.103.757 krónur. Íupphafsorðum 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994, um neytendalán, komi skýrlegafram að við gerð lánssamnings skuli lánveitandi gefa neytanda upplýsingar um:atriði sem þar séu talin upp að megi ekki víkja frá með samningi, ákvæðineytendalánalaga eða reglugerða, sem sett kunni að vera neytenda í óhagsamkvæmt 24. gr. laganna. Ákvæði samningsins hafi ekki gildi ef brotið er gegn1. mgr. 6. gr. neytendalánalaga, enda séu ákvæðin samin einhliða af stefnanda.Af framangreindu leiði að þar sem stefnandi hafi ekki gefið stefnda upp neinnheildarlántökukostnað við töku lánanna eða tilgreint nokkra árlegahlutfallstölu kostnaðar í lánssamningunum eða fylgiskjölum þeirra samkvæmt 5.og 6. gr. laga nr. 121/1994 um neytendalán, sé stefnanda ekki heimilt að krefjastefnda um heildarlántökukostnað frá töku lánsins. Samkvæmt 24. gr. laga nr.121/1994 um neytendalán, hafi stefnandi ekki mátt víkja frá ákvæðum laganna meðlánssamningi, stefnda í óhag, en með því að tilgreina ekki heildarkostnaðlánsins, eða leggja fram greiðsluáætlun og árlega hlutfallstölu kostnaðar, hafistefndi brotið gegn 5. gr. og 4.-7. tölul. 1. mgr. 6. gr., sbr. 11. gr.laganna, stefnanda í óhag. Stefnandi hafi í engu verið farið eftir lögum nr.121/1994, um neytendalán, og þau verið vísvitandi brotin við gerðlánssamninganna við stefnda Róbert. Stefnandi hafi því hvorki lagaheimild nésamningsgrundvöll til að krefja stefnda um vexti eða annan kostnað af láninu. Ílánssamningi aðila komi fram að vextir séu breytilegir og að skuldin beri sexmánaða LIBOR/EURIBOR-vexti, eins og þeir ákvarðist fyrir viðkomandi gjaldmiðilhverju sinni að viðbættu vaxtaálagi 2,25%. Í12. gr. neytendalánalaga komi fram að ef lánssamningur heimilar breytingu ávöxtum sem teljist til árlegrar hlutfallstölu kostnaðar, en ekki sé unnt aðmeta hverju nemi á þeim tíma sem útreikningur sé gerður, skuli reikna út árlegahlutfallstölu kostnaðar miðað við þá forsendu að vextir verði óbreyttir tilloka lánstíma en til að slíkt sé hægt verði þeir að taka mið af höfuðstól sembreytist ekki nema til lækkunar með afborgunum, til að áskilnaði ákvæðisins séfullnægt. Samkvæmt 2. mgr. 14. gr. neytendalánalaga sé lánveitanda ekki heimiltað krefjast greiðslu umfram þann lántökukostnað sem tilgreindur sé í samningisamkvæmt 4. tölul. 1. mgr. 6.gr. laganna. Sé árleg hlutfallstala kostnaðar,sbr. 5. tölul. 1. mgr. 6. gr. laganna, of lágt reiknuð sé lánveitanda ekkiheimilt að krefjast heildarlántökukostnaðar sem gæfi hærri árlega hlutfallstölukostnaðar. Af þessu leiði að stefndi geti ekki krafið stefnanda um hærriheildarlántökukostnað í formi vaxta en fyrsti greiðsluseðillinn hljóði á um. Íannan stað, sem skipti ekki síst máli, sé „gjaldmiðill“ aðeins á einum staðnefndur í neytendalánalögunum, þar sem segi að heildarlántökukostnaður skulireiknaður út í krónum, sbr. 4. tl. 1. mgr. 6. gr. laganna. Þar sem árleghlutfallstala kostnaðar eigi að endurspegla þennan kostnað hljóti hún að miðastvið kostnaðinn í krónum, þótt hún sé í prósentum. Í þessum tiltekna samningi,raunar bæði fyrri og seinni, komi hvergi fram árlega hlutfallstala kostnaðar ogþurfi því eins og áður greini að gera ráð fyrir því að hún sé 0%. Ílánssamningunum tveimur í máli þessu komi ekki einu sinni lánsfjárhæðin fram íkrónum, hvað þá heildarlántökukostnaðurinn eða annað sem máli skipti fyrirneytendalán. Af því leiði að ekki sé til neitt sem heiti „löglegt gjaldeyrislán“samkvæmt lögum um neytendalán. Stefnandivirðist telja fyrri lánssamning aðila löglegan gengislánasamning, þar sem hinnseinni sé byggður á stöðu þess fyrri, 21. nóvember 2008. Samkvæmt dómaframkvæmdHæstaréttar teljist lán vera í erlendri mynt, aðallega ef hvergi koma framfjárhæðir í krónum, einkum í meginmáli skjals. Það standist hins vegar ekki lögum neytendalán að gefa ekki upplýsingar í krónum og þess vegna sé ekki tillöglegt neytendalán í erlendum gjaldeyri nema þá ef það væri allt saman umreiknaðí krónur en þá væri það ólöglegt gengislán með þessum hætti. Af framangreinduleiði að óheimilt sé samkvæmt neytendalánalögum að lána erlent lánsfé eins oggert sé í þessu máli. Afframangreindu leiði að lánssamningar aðila séu ólögmætir gengislánasamningar ogberi því að miða við íslenskar krónur þeirra sem stefndi hafi lagt framendurútreikning á, þ.e. að miðað verði við íslensku fjárhæðina sem sótt hafiverið um lán fyrir, eða 10.000.000 króna, og til frádráttar komi þær greiðslursem inntar hafi verið af hendi. Varakröfusína, um lækkun dómkrafna stefnanda, byggir stefndi, Róbert Þ. Bender, á því aðstefnandi hafi almennt endurútreiknað lán viðskiptavina sinna og ef hann hefðiætlað að gæta samræmis hefði hann átt að hafa endurútreiknað lán stefnda en þaðhafi hann aldrei gert og sé vísað til fyrirliggjandi tveggja frétta stefnandaþar sem segi m.a.: „HafðiÍslandsbanki þá þegar endurreiknað öll húsnæðislán í erlendum gjaldmiðlum semog öll erlend lán sem tryggð voru með veði í íbúðarhúsnæði og þar með gengiðlengra í endurreikningi erlendra húsnæðislána en lög frá Alþingi kváðu á um.“ Afþessu leiði að lán stefnda eigi að endurútreikna, framangreindu til samræmis. Íþessu sambandi byggir stefndi á því að vegna ákvæðis X við lög nr. 38/2001,sbr. 2. gr. laga nr. 151/2010, beri að umreikna kröfu hans á grundvellilánssamninga aðila yfir í íslenskar krónur miðað við gengi á útgáfudegi fyrrilánssamningsins, dagsetts 27. desember 2005, þótt skuldbinding stefnda íerlendum gjaldmiðlum verði metin gild. Eftir þann umreikning eigi krafan aðbera vexti samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 38/2001 frá útgáfudegi fyrrilánssamningsins og fram að seinni lánssamningi aðila, dagsettum 21. nóvember2008, og síðan áfram eftir það til greiðsludags, án tillits til þess hvortstefndi hafi þegar greitt afborganir og vexti eftir upphaflegum skilmálum þess,en slíkar greiðslur komi síðan til frádráttar heildarkröfu stefnanda, alltsamkvæmt því sem nánar sé mælt fyrir um í 1., 3. og 5. mgr. 18. gr. laga nr.38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2001. Stefndi telur að bráðabirgðaákvæði Xvið lög nr. 38/2001, eigi við sig þar sem um sé að ræða húsnæðislán tilneytanda og lánið hafi verið greitt út í íslenskum krónum Ígreinargerð með frumvarpi til laganna komi fram að hér skipti engu máli hvernigformgerð skjalanna sé og sé sérstaklega tekið fram að þetta eigi við alveg óháðþví hvort gjörningnum hafi verið skipt upp í lánssamning annars vegar ogtryggingarbréf hins vegar. Þannig hljóti að þurfa að meta þetta allt samanheildstætt. Einnig komi fram að til að skera úr um hvað teljist húsnæðislánneytanda í þessu samhengi skuli miða við sömu skilgreiningu og í ákvæðumskattalaga um rétt til vaxtabóta. Auk þess sé það alls ekki skilyrði að hafabeinlínis fengið vaxtabætur, heldur sé nóg að lánið og eignin séu bæði þesseðlis að þau falli undir sömu skilgreiningu og eigi við um vaxtabætur, þ.e.a.s.að lánið sé til lengri tíma en tveggja ára og sannanlega tekið til öflunaríbúðarhúsnæðis til eigin nota. Um þetta atriði megi m.a. vísa til dómaHæstaréttar í málunum nr. 62/2011 og nr. 467/2011. Fyrirliggjandisé endurútreikningur sem framkvæmdur hafi verið af hálfu stefnda samkvæmtbráðabirgðaákvæði X í lögum nr. 38/2001, sbr. 2. gr. laga nr. 151/2010, umvexti og verðbætur, með almennum vöxtum Seðlabanka Íslands. Samkvæmt þeimútreikningi sé niðurstaðan sú að eftirstöðvar lánsins geti í mesta lagi verið2.491.089 krónur, ásamt áföllnum vöxtum 75.978 krónur, miðað við 21. ágúst2009. Stefnda,Skandinavíska háskólastofnunin ehf., byggir kröfu sína á því að fjárkrafastefnanda samkvæmt lánssamningnum sé uppgreidd, sbr. tilvísun til umfjöllunarhér að framan í málsástæðum vegna stefnda Róberts Bender. Krafa stefnanda sé aðöðru leyti röng og tilurð hennar óljós. Forsendur hennar séu rangar þar semhvergi komi fram greiðslur stefnda Róberts inn á lánasamningana og engintilraun hafi verið gerð í stefnu til að sýna fram á hvort eða hvernigendurútreikningur lánssamningsins sé fenginn, t.d. samkvæmt lögum nr. 151/2010eða eftir dómum Hæstaréttar að þessu leyti, m.a. í málunum réttarins í málumnr. 92/2010, 153/2010, 471/2010, 600/2011 og nr. 464/2012. Íöðru lagi telur stefndi að dómur á hendur sér um viðurkenningu á veðrétti,samkvæmt framlögðu tryggingarbréfi, í framangreindri fasteign geti ekki veittstefnanda heimild til aðfarar samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 1. gr. laga nr.90/1989, um aðför, enda fæli dómur um þetta efni ekki í sér fyrirmæli umskyldu, sem framfylgt yrði með slíkri gerð, sbr. dóm Hæstaréttar frá 11. mars1999 í málinu nr. 90/1999 í dómasafni réttarins bls. 1073 það ár, sbr. dómHæstaréttar í málinu nr. 673/2013. Því sé kröfugerð stefnanda röng að þessuleyti um staðfestingu veðréttar, sbr. nefnda dóma og þær kröfur sem hafðar voruuppi í þeim málum. Þá veiti tryggingarbréf ekki heimild til að krefjastnauðungarsölu á tiltekinni eign nema meðal annars að uppfylltu því skilyrði aðum sé að ræða tryggingu fyrir tiltekinni peningakröfu samkvæmt 2. tölulið 1.mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu en tryggingarbréfið sé svokallað allsherjarveðfyrir öllum skuldbindingum stefnda, Róberts Þ. Bender. Í tryggingarbréfinu komifram að standi skuldari bréfsins ekki í skilum með skuldbindingar sínar viðstefnanda megi selja veðið nauðungarsölu án undangengins dóms, sáttar eðafjárnáms, samkvæmt heimild í 2. tl. 1. mgr. 6. gr. laga um nauðungarsölu nr.90/1991. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sbr. 2. tl. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991,megi til fullnustu gjaldfallinni peningakröfu krefjast nauðungarsölu á eignsamkvæmt þinglýstum samningi um veðrétt í eigninni fyrir tiltekinnipeningakröfu, ef berum orðum er tekið fram í samningnum að nauðungarsala megifara fram til fullnustu kröfunnar án undangengins dóms, sáttar eða fjárnáms. Tryggingarbréfiðuppfylli þennan framangreinda áskilnað að hluta til er varði það að „ef berumorðum er tekið fram í samningnum að nauðungarsala megi fara fram til fullnustukröfunni án undangengins dóms, sáttar eða fjárnáms“. Hins vegar uppfyllitryggingarbréfið ekki þann áskilnað að hinn þinglýsti samningur (tryggingarbréfið)sé fyrir tiltekinni peningakröfu. Þessu til áréttingar segi síðar ímálsgreininni „til fullnustu kröfunni án undangengis dóms, sáttar eðafjárnáms“. En hér sé átt við ákveðna kröfu sem sé þegar fyrir hendi ogtilgreind í tryggingarbréfinu. Af þvíleiði að þá þegar þurfi krafa stefnanda að vera ákveðin og tilgreind ítryggingarbréfi og dugi ekki í því sambandi að gera fjárnám fyrir einhverriótilgreindri kröfu. Til viðbótar verði að gera þann áskilnað að lýsing hverrarveðtryggðrar kröfu sé það rækileg í bréfinu að hún nægi til að skera úr umhvort krafan falli undir veðtryggingu samkvæmt því. Í tryggingarbréfi því semliggi fyrir í málinu segi eins og áður greini að selja megi veðið nauðungarsöluef þar greind skilyrði eru fyrir hendi, án undangengins dóms, sáttar eðafjárnáms samkvæmt heimild í 2. tl. 1. mgr. 6. gr. laga um nauðungarsölu nr.90/1991. Um þetta segi í greinargerð með frumvarpi til laganna að heimild tilað krefjast nauðungarsölu á þessum grundvelli sé aðeins fyrir hendi, þegarsamningur sé gerður um veðrétt í eign fyrir tiltekinni peningakröfu. Með þessusé áréttað að samningurinn þurfi sem slíkur að taka af öll tvímæli um fyrirhvaða skuld sé verið að veita þessa heimild. Svokallað allsherjarveð, sem væriveitt til tryggingar öllum skuldbindingum samkvæmt tryggingarbréfinu, myndiþannig ekki fullnægja þessum áskilnaði ákvæðisins. Samkvæmt greinargerð meðfrumvarpi til nauðungarsölulaganna, komi skýrt fram að utan skilgreiningar þesssem 2. tl. 1. mgr. 6. gr. laga um nauðungarsölu gerir ráð fyrir að geti veriðuppboðsheimild, falli svokölluð allsherjarveð, þar sem kröfuhafa sé veitturveðréttur fyrir margs konar kröfum sínum á hendur tilteknum skuldara ánsérstakrar afmörkunar á hverri kröfu fyrir sig. Uppboðsheimildin samkvæmt 2.tl. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 eigi því aðallega við um veðskuldabréf eðaákveðna kröfu samkvæmt tryggingarbréfi, t.d. vegna víxils eða yfirdráttar átilgreindum reikningi. Þannig virðist útilokað fyrir stefnanda að ná framuppboði á fasteign stefndu, eins og yfirlýstur tilgangur hans sé samkvæmtdómkröfu í stefnu, enda sé tryggingarbréfið ekki rétt úr garði gert að þessuleyti og verði stefnandi, sem sé fjármálafyrirtæki, að bíða hallann af því.Stefnandi virðist þannig ekki hafa lögvarða hagsmuni af dómkröfu sinni.Sýknukröfu stefndu, Skandinavísku háskólastofnunarinnar ehf., til áréttingar sévísað til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 673/2013, þar sem reynt hafi á keimlíkatriði. Ítryggingarbréfinu sé og vísað til þess að gera megi fjárnám í veðinu tilfullnustu skuldum sem það tryggi án undangengins dóms eða réttarsáttar samkvæmt7. tl. 1. mgr. 1.gr. og 36. gr. laga nr. 90/1989, um aðför. Samkvæmt 7. tl. 1.mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 megi gera fjárnám fyrir skuldabréfum fyrirákveðinni peningaupphæð, hvort sem veðréttindi hafa verið veitt fyrir skuldinnieða ekki, ef berum orðum er tekið fram í ákvæðum skuldabréfsins að aðför megigera til fullnustu skuldarinnar án undangengins dóms eða réttarsáttar. Hvergikomi fram í þessu ákvæði að gera megi fjárnám fyrir lánssamningi inn ítryggingarbréfi, sem ekki sé hægt að jafna til skuldabréfa sem lúti reglumviðskiptabréfa. Engin lagaheimild sé heldur fyrir því að gera megi fjárnám inní tryggingarbréf eða samkvæmt þeim í fasteignum, sérstaklega ekki þar semtryggingarbréfið sjálft geri ekki ráð fyrir því og gæti það heldur ekki skapaðsjálfstæða uppboðsheimild samkvæmt fjárnáminu, t.d. vegna ákvæðis 2. tl. 1.mgr. 6. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991, sem í bréfinu greini. Jafnframtsem þegar eigi að vera fyrir hendi tilgreind krafa samkvæmt tryggingarbréfinusem rúmi þá ekki frekari kröfu samkvæmt fjárnámi. Slík framkvæmd sé einfaldlegaá skjön við tilgang ákvæðis 2. tl. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991. Samkvæmtframangreindu beri því að sýkna Skandinavísku háskólastofnunina ehf. af kröfumstefnanda um staðfestingu veðréttar í fasteign stefndu. Umlagarök vísa stefndu til 1. mgr. 4., 13., 14., 18. gr. og bráðabirgðaákvæðis Xlaga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. lög nr. 151/2010. Þá er vísaðtil a- til d-liða 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. tilskipun 93/13EBE og til 4.,5., 6. gr., 1. mgr. 7.gr., 10.-12. gr., 11. gr., 1. og 2. mgr. 14. gr. og 24.gr. laga nr. 121/1994, sbr. lög nr. 179/2000, um neytendalán. Jafnframt ervísað til 1. og 7. töluliðar 1. mgr. l. gr. laga nr. 90/1989, um aðför og 2.töluliðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu. VÁgreiningur máls þessa lýtur aðgreiðsluskyldu stefnda samkvæmt lánssamningi, útgefnum af stefnda til forverastefnanda, hinn 21. nóvember 2008. Byggirstefnandi á því að ekki hafi verið greitt af láninu frá því 21. ágúst 2009 ogsé það í vanskilum frá þeim tíma.Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að lán þetta hafi verið tekið tiluppgreiðslu á eldra láni, samkvæmt samningi hans við Sparisjóð vélstjóra,dagsettum 27. desember 2005, sem hafi verið íslenskt lán með ólögmætrigengistryggingu í andstöðu við 13. og 14. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu. Þann lánssamning beri aðendurreikna í samræmi við dómafordæmi Hæstaréttar, m.a. um fullnaðarkvittanir,og lög nr. 151/2010, og með því sé umstefnt lán uppgreitt. Einsog greinir í forsendum dóma Hæstaréttar 16. júní 2010 í málum nr. 92/2010 og153/2010 fer skuldbinding í erlendum gjaldmiðlum ekki gegn ákvæðum 13. og 14.gr., sbr. 2. gr. laga nr. 38/2001.Samkvæmt þeim er hins vegar óheimilt að verðtryggja lánsfé í íslenskumkrónum á þann hátt að það sé bundið við gengi erlendra gjaldmiðla. Af orðalagi ákvæðanna og lögskýringargögnumverður ráðið að við úrlausn á því, hvort um sé að ræða skuldbindingu ííslenskum krónum eða erlendum gjaldmiðli eða gjaldmiðlum, verði fyrst og fremstað leggja til grundvallar skýringar á texta þeirrar skuldbindingar sem lántakihefur gengist undir. Í því sambandi skiptireinkum máli hvernig sjálf skuldbindinginn er tilgreind í þeim efnum. Ákvæðumlánssamningsins hefur verið lýst hér að framan, en þar sagði að lánið sé aðfjárhæð 103.300 svissneskir frankar og 9.193.000 japönsk jen. Þannig er eina tilgreining lánsins í erlendumgjaldmiðlum, en hvergi í samningnum er vikið að fjárhæð skuldarinnar ííslenskum krónum. Eins var tekið fram áforsíðu samningsins að hann væri um lán í erlendum gjaldmiðlum. Þá er og ákvæði samningsins um vexti ísamræmi við það að um erlent lán sé að ræða, en í samningnum er kveðið á um aðskuldin beri LIBOR-vexti. Umendurgreiðslu stefnda á láninu er sagt að lántaki skuli við greiðslu lánshlutaí erlendri mynt greiða inn á gjaldeyrisreikning lánveitanda, en sé greitt meðíslenskum krónum skuli greiða samkvæmt sölugengi lánveitanda á gjalddaga. Meðskírskotun til þess að heiti lánssamningsins bar með sér að um væri að ræðaskuldbindingu í erlendum myntum og enn frekar að þar var hún nákvæmlegatilgreind í þeim tveimur gjaldmiðlum, sem að framan greinir, verður að telja aðskuld stefnda samkvæmt lánssamningi dagsettum 27. desember 2005 hafi veriðákveðin í þeim gjaldmiðlum en ekki í íslenskum krónum, sbr. til dæmis dómaHæstaréttar í málum nr. 551/2011 og 25/2014.En ekki er unnt að líta svo á að umsókn stefnda um lánið breyti hinueiginlega skuldaskjali. Að því gættu gatákvæði um endurgreiðslu skuldarinnar eða útgreiðslu lánsins engu breytt, sbr.dóm Hæstaréttar í máli nr. 446/2013.Ákvæði laga um neytendalán og tilskipanir EBE geta og engu breytt umskuldbindinguna. Aðþessu virtu verður að leggja til grundvallar að lánið til stefnda hafi verið íerlendum gjaldmiðli og skiptir þá ekki máli í hvaða tilgangi hann tók það. Slíkt lán fellur ekki undir reglur VI. kaflalaga nr. 38/2001, um heimildir til verðtryggingar lánsfjár. Skuld sú sem stefnandi krefur stefnda umgreiðslu á er samkvæmt lánssamningi aðila frá 21. nóvember 2008, sem reiknaðhefur verið í íslenskar krónur allt frá stofndegi þess með vöxtum frá síðastgreidda gjalddaga fram til þess er lánið var gjaldfellt, í samræmi við samningaðila. Þá er í samningunum ákvæði umvexti og lántökukostnað, og greiddi stefndi þann kostnað fram til ársins 2009,er hann hætti að greiða af láninu. Ákvæðilaga nr. 121/1994, sbr. lög nr. 179/2000, um neytendalán, hagga ekki þeirrisamningsbundnu greiðsluskyldu stefnda. Stefndibyggir varakröfu sína á því að stefnandi hafi almennt endurreiknað lánviðskiptamanna sinna, sbr. ákvæði X í lögum nr. 38/2001, sbr. 3. gr. laga nr.151/2010. Með 3. gr. laga nr. 151/2010,um breytingu á lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sem tóku gildi 28.desember 2010, var sett í síðarnefnd lög ákvæði X til bráðabirgða. Í ákvæðinu er kveðið á um að hafi húsnæðislántil neytenda verið greitt út í íslenskum krónum eða sé umbreyting úr erlendum myntumhluti viðkomandi lánssamnings, en endurgreiðsla skuldarinnar miðist aðeinhverju leyti við gengi erlendra gjaldmiðla, fari um uppgjör vegna ofgreiðsluog framtíðarskilmála skuldbindingarinnar eftir því sem greini í 18. gr.laganna. Fyrir liggur samkvæmtlánsumsókn stefnda frá árinu 2005 að hann óskaði eftir láni til kaupa áfasteign. Hins vegar liggur fyrir aðstefndi er með lögheimili í Noregi og hefur ekki skráð heimili á fasteigninni. Þegar af þeim sökum uppfyllir stefndi ekkiáskilnað umrædds ákvæðis laganna. Samkvæmtþví sem að framan greinir er málsástæðum stefnda hafnað. Stefnda ber að standa við skuldbindingarsínar og þann samning sem hann gerði við forvera stefnanda. Samningurinn hefur verið í vanskilum frá 21.ágúst 2009, og var bréfið gjaldfellt samkvæmt heimild í samningnumsjálfum. Krafa stefnanda á hendurstefnda Róberti verður því tekin til greina, eins og hún er fram sett ásamtdráttarvöxtum, eins og krafist er, samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001. Í 1. mgr. 12. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu er mælt fyrir um það að sé vaxtatímabillengra en 12 mánuðir án þess að vextirnir séu greiddir skulu þeir lagðir viðhöfuðstól og nýir vextir reiknaðir af samanlagðri fjárhæð. Því þykir ekki ástæða til að kveða sérstaklegaá um þetta í dómi. Samkvæmtframlögðu tryggingarbréfi gaf stefndi, Róbert Þ. Bender, út tryggingarbréf tilSparisjóðs Vélstjóra, til tryggingar hvers konar skuldum við sparisjóðinn, aðfjárhæð 11.000.000 króna, bundið vísitölu neysluverðs, og þinglýst á eigninaKleppsveg 6, Reykjavík, núverandi eign stefnda, Skandinavískuháskólastofnunarinnar ehf. Með vísan tilframangreindrar niðurstöðu verður því staðfestur veðréttur stefnanda ífasteigninni fyrir tildæmdri fjárhæð. Eftirþessari niðurstöðu verða stefndu dæmdir óskipt til að greiða stefnandamálskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur, þ.m.t.virðisaukaskattur. HervörÞorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓ M S O R Ð:Stefndi, Róbert Þ. Bender, greiðistefnanda, Íslandsbanka hf., 16.787.086 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt. 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. ágúst 2009 til greiðsludags, allt aðfrádregnum 300.000 krónum, sem voru greiddar inn á kröfuna 11. nóvember 2010. Staðfestur er veðrétturstefnanda, í fasteigninni Kleppsvegi 6, Reykjavík, samkvæmt veðtryggingarbréfi,útgefnu 12. desember 2005, upphaflega tryggðu með 1. veðrétti í fasteignstefnda, Skandinavísku háskólastofnunarinnar ehf., Kleppsvegi 6, Reykjavík, meðfastanúmerið 201-6052 og uppfærslurétti, að höfuðstól 11.000.000 króna, fyrirtildæmdri fjárhæð.Stefndu greiði óskipt stefnanda,800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 382/1998
Vátrygging Matsgerð
Eldur kom upp í húsnæði V og skemmdist m.a. vörulager sem tryggður var hjá T. Vátryggingarverðmæti hans var 6.930.000 kr. Niðurstaða dómkvaddra matsmanna var að verðmæti þess hluta vörulagersins sem skemmdist væri 2.916.727 kr. Vegna tjónsins greiddi T bætur til V, auk málskostnaðar og dráttarvaxta, alls 4.733.713 kr. V krafðst frekari bóta á grundvelli þess að afgangur af vörulager væri í reynd óseljanlegur, þá krafðist V umönnunarkostnaðar vegna vörulagers, auk geymslukostnaðar, mats- og flutningskostnaðar og málskostnaðar. Talið var ósannað að V hafi, miðað við vátryggingaverðmæti hins tryggða, ekki fengið tjón sitt að fullu bætt. Var niðurstaða héraðsdóms um að sýkna bæri T af kröfum V staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. september 1998. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 8.336.289 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. október 1994 til 1. ágúst 1997, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi annarrar lægri fjárhæðar með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Til frádráttar komi samtals 4.733.713 krónur, sem stefndi hafi innt af hendi til áfrýjanda með nánar tilteknum greiðslum 20. og 31. október 1994, 29. júní 1995 og 16. mars 1998. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að krafa áfrýjanda verði lækkuð og beri aðeins dráttarvexti frá uppsögu dóms, en málskostnaður falli niður. Til þrautavara gerir stefndi sömu kröfur og greinir í varakröfu að öðru leyti en því að dráttarvextir verði aðeins dæmdir frá þingfestingu málsins í héraði, 17. febrúar 1998. Aðalkrafa áfrýjanda er sundurliðuð í héraðsdómi. Varakrafa áfrýjanda er reist á þeirri málsástæðu, að í matsgerð, sem nánar er greint frá í héraðsdómi, hafi andvirði vörubirgða, sem deilt er um vátryggingarbætur fyrir, ranglega verið miðað við smásöluverð í stað innkaupsverðs. Málsástæða þessi, sem kom fyrst fram við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti, er of seint fram komin og verður ekki á henni byggt. Kemur varakrafa áfrýjanda því ekki frekar til álita. Fallist verður á það með héraðsdómara, að ákvæði 7. gr. vaxtalaga verði ekki beitt um rétt áfrýjanda til vaxta úr hendi stefnda, enda er krafa áfrýjanda ekki um skaðabætur, heldur er hún reist á vátryggingarsamningi. Með þessari athugasemd verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest með vísan til forsendna hans. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Vélin sf., greiði stefnda, Tryggingu hf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. júní 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 2. júní síðastliðinn, er höfðað með stefnu, þingfestri 17. febrúar 1998. Stefnandi er Vélin sf., kt. 570174-1189, Eldshöfða 17, Reykjavík. Stefndi er Trygging hf., kt. 660269-3399, Laugavegi 178, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þessar: 1. Að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 8.336.289 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. laga nr. 25/1987 frá 9. október 1994 til 1. ágúst 1997, en síðan með hæstu dráttarvöxtum samkvæmt nefndum lögum til greiðsludags. Jafnframt er þess krafist, að vextir leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 9. október 1995. 2. Að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu eða að mati rétt­arins. 3. Til frádráttar stefnukröfum komi greiðslur stefnda til stefnanda, sem inntar voru af hendi 20. október 1994, 500.000 krónur, 31. október 1994, 500.000 krónur, 29. júní 1995, 571.443 krónur, og 16. mars 1998, 3.162.270 krónur. Stefndi gerir svofelldar dómkröfur: 1. Aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu að mati dómsins, að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti. 2. Til vara er krafist verulegrar lækkunar á stefnufjárhæð og málskostnaður verði látinn niður falla. Ef bætur verða að einhverju leyti dæmdar, er þess krafist, að tildæmd fjárhæð beri dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum, frá þeim degi, þegar endanlegur dómur hefur verið kveðinn upp, til greiðsludags. 3. Til þrautavara eru gerðar sömu kröfur og greinir í varakröfu, að öðru leyti en því, að tildæmd fjárhæð beri dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þingfestingardegi, 17. febrúar 1998, til greiðsludags. I. Málavextir. Þann 9. október 1994 kom upp eldur í húsnæði stefnanda að Súðarvogi 18 hér í borg. Samkvæmt lögregluskýrslu, sem fyrir liggur í málinu, gekk greiðlega að slökkva eldinn, sem logaði í stæðu af vélavarahlutum. Meðal þess, er varð fyrir skemmdum af völdum eldsins, var vörulager stefnanda, sem að meginhluta var vélavarahlutir í bifhjól, vélsleða, fjórhjól, sæþotur, utanborðsmótora o. fl. Stefnandi hafði tryggt vörulagerinn hjá stefnda, og var vátryggingaverðmæti hans 6.930.000 krónur. Samkvæmt mati stefnda var tjón stefnanda talið nema 2.000.000 króna. Taldi stefnandi það mat fjarri lagi, og með beiðni 2. desember 1994 beiddist hann dómkvaðningar matsmanna. Til verksins voru dómkvaddir 19. sama mánaðar Harald T. Hermanns tæknifræðingur og Jan Jansen bifvélavirkjameistari. Matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna er dagsett 10. desember 1995, en barst stefnanda ekki fyrr en með bréfi, dagsettu 12. júní 1996. Niðurstaða matsins er sem hér segir: „Umræddum vörulager hafði verið komið fyrir til geymslu í Rafha húsinu, Lækjargötu 30, Hafnarfirði, pökkuðum í allmarga pappakassa á nokkrum vörubrettum. Ekki var pakkað eftir vöruflokkum heldur var ólíkum hlutum blandað saman í kassanna (sic) sem gerði matsmönnum erfiðara fyrir við matið. Tekið var upp úr öllum kössunum og allir hlutur (sic) skoðaðir og allt sett í sömu kassanna (sic) aftur. Varahlutirnir voru í misgóðu ástandi á nokkrum sá ekki neitt en aðrir voru sótugir eða ónýtir. Mikið var af ómerktum varahlutum sem erfitt getur verið að finna út í hvaða tæki þeir passa. Þá varahluti sem við gátum ekki fundið númer á mátum við ekki til verðs. Verðmæti vörulager (sic) teljum við vera kr. 2,916,727,00 án vask. (sic). Matsmenn álíta að mikil vinna sé að raða vörulagernum upp eftir vöruflokkum og setja hann í hillur og er sú vinna ekki innifalin í þessu mati. Matskoðun fór fram í Rafha húsinu Lækjargötu 30 Hafnarfirði. Málsaðiljar voru boðaðir en mættu ekki nema fulltrúi Tryggingar h.f. mætti fyrsta daginn.” Stefnandi óskaði eftir nánari útlistun matsmanna á matsgerðinni, m.a. með bréfi, dagsettu 8. janúar 1997. Kemur fram í svari þeirra frá 14. sama mánaðar, að inni í matsfjárhæðinni sé m.a. verðrýrnun. Þá segir þar, að sá hluti vörulagersins, sem metinn hafi verið til verðs, sé í ágætu lagi, pakkaður í upprunalegar umbúðir, með upprunalegum merkingum og ekki sótugur. Það sem ekki hafi verið metið til verðs, hafi verið hlutir, sem ekki hafi verið hægt að finna vörunúmer á, en hafi í mörgum tilvikum verið í lagi, og hlutir, sem greinilega voru ónýtir. Telji matsmenn þessa hluti ónýta. Vegna tjónsins greiddi stefndi 500.000 krónur upp í bætur til stefnanda þann 20. október 1994. Þann 31. október sama ár greiddi stefndi 500.000 krónur inn á tjónið. Aftur voru greiddar 571.443 krónur inn á tjónið 29. júní 1995, og þann 16. mars 1998 greiddi stefndi eftirstöðvar tjónsins að sínu mati, að teknu tilliti til verðmætis þess hluta lagersins, sem ekki skemmdist í brunanum samkvæmt mati hinna dómkvöddu matsmanna, eða 2.441.830, auk dráttarvaxta frá 15. júlí 1997, til greiðsludags, 270.000 krónur, og málskostnaðar, 450.000 krónur, þar með talinn útlagðan kostnað vegna matsgerðar, 81.000 krónur, eða alls 3.162.270 krónur. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi sundurliðar kröfu sína svo: Stefnandi reisir kröfur sínar á því, að sá vörulager, sem eftir sé og tekinn hafi verið til mats, sé í reynd óseljanlegur. Ljóst sé, að stefnandi geti ekki selt lagerinn, nema með því að skýra væntanlegum kaupendum frá því, að lagerinn hafi verið í húsnæði, sem eldsvoði átti sér stað í. Telji stefnandi, að þá sé borin von, að sá lager, sem eftir sé, seljist, nema þá fyrir brot af raunverulegu verðmæti hans. Af þeim sökum krefjist stefnandi þess, að stefndi greiði honum að fullu vátryggingaverðmæti lagersins, að viðbættum verðbótum samkvæmt vísitölu vöru og þjónustu frá nóvember 1994 til júní 1997 (1745 stig og 1839 stig), en samkvæmt vátryggingaskilmálum skuli vátryggingafjárhæðirnar breytast í samræmi við vísitölu vöru og þjónustu. Þá sé krafist 10% umönnunarkostnaðar vegna þess vörulagers, sem tekinn var til mats. Sé hér um að ræða venjubundinn kostnað, enda hafi stefnandi þurft að flokka og raða vörulagernum að nýju, eftir flutninginn í geymsluhúsnæðið, svo að hann yrði aðgengilegt fyrir matsmenn og aðra. Einnig sé gerð krafa um greiðslu á geymslukostnaði í 40 mánuði, 10.000 krónur á mánuði. Loks sé gerð krafa um greiðslu mats- og flutningskostnaðar samkvæmt reikningum. Um lagarök vísi stefnandi til laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga, en um vexti til vaxtalaga nr. 25/1987. Um málskostnað vísi stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því, að af bréfi matsmanna frá 14. janúar 1997, þar sem þeir hafi gert nánari grein fyrir, hvað hafi falist í þeirri fjárhæð, er þeir mátu verðmæti vörulagers stefnanda á, sé ljóst, að verðmæti þess, sem ekki fór forgörðum í brunanum, sé 2.916.727 krónur. Hafi þannig einungis verið metnir til verðs þeir munir, sem hafi verið í góðu lagi og í heilum umbúðum, með upprunalegum merkingum. Annað hafi ekki verið talið til verðmætis, þ. á m. hlutir, sem voru í lagi, en ekki hafi verið unnt að tilgreina vörunúmer á. Sé þannig augljóst, að tjón á vörulagernum sé á engan hátt vanmetið með 4.013.273 krónum, þ.e. vátryggingaverðmæti vörulagers, 6.930.000 krónum, að frádregnu verðmæti hans eftir brunann samkvæmt mati hinna dómkvöddu matsmanna. Með þeim greiðslum, sem stefndi hafi innt af hendi, hafi stefnandi fengið tjón sitt að fullu bætt, eins og hann eigi tilkall til að lögum. Mótmælt sé sem röngu og ósönnuðu því áliti stefnanda, að vörulagerinn sé óseljanlegur. Sé það í engu samræmi við niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna, sem ekki hafi verið hnekkt. Þótt sá hluti lagersins, sem teljist vera heill, hafi verið í húsnæði því, sem bruninn varð í, felist á engan hátt í því, að hann sé verðlaus. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á, að verðmæti hans sé minna en hinir dómkvöddu matsmenn telji. Telji stefnandi vörulagerinn verðlausan, sé það af ástæðum, sem ekki verði raktar til brunans í október 1994. Samkvæmt grein 8.2 í skilmálum þeim, sem um vátrygginguna gilda, skuli vátrygg­ingafjárhæðin, eins og hún er tilgreind í vátryggingaskírteini, breytast í hlutfalli við breytingar á neysluvísitölu. Einnig sé kveðið á um verðtryggingu vátryggingafjárhæðar í vátryggingaskírteininu. Hins vegar séu engin ákvæði í vátryggingasamningnum, hvorki í skírteini né skilmálum, um verðtryggingu vátryggingabóta. Geti stefnandi því ekki gert kröfu um verðtryggingu bótafjárhæðarinnar. Hafi vátryggingafjárhæð vegna vörulagers numið á tjónsdegi 6.930.000 krónum, og hafi sú fjárhæð verið lögð til grundvallar ákvörðun þeirra bóta, sem stefnandi hafi átt tilkall til og hann hafi þegar fengið greiddar. Samkvæmt 1. gr. vátryggingaskilmálanna taki vátryggingin til tjóns á hinu vátryggða lausafé með þeim undantekningum, sem tilgreindar séu í skilmálunum. Samkvæmt 6. mgr. 2. gr. taki vátryggingin ekki til rekstrartaps eða annars óbeins taps. Með þeim bótum, sem stefndi hafi innt af hendi, hafi tjón á hinu vátryggða lausafé verið að fullu bætt. Óbeint tap, eins og umönnunarkostnaður, geymslukostnaður og flutningskostnaður, fáist hins vegar ekki bætt úr vátryggingunni, þar sem tjón af því tagi sé beinlínis undanskilið. Skuli á það bent, að stefnda beri ekki að bæta tjón stefnanda eftir reglum skaðabótaréttar. Þótt bótauppgjör kunni að hafa dregist á langinn að einhverju leyti, þá hafi ekki ekki stofnast skaðabótaábyrgð stefnda gagnvart stefnanda. Vextir samkvæmt 7. gr. vaxtalaga gildi einungis um bótakröfur eftir reglum skaðabóta­réttarins. Verði þeim því ekki beitt um bótakröfur, sem reistar eru á grundvelli vátryggingasamnings. Fari um vexti af vátryggingabótum eftir ákvæðum 24. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga, sbr. 7. gr. laga nr. 33/1987 um breytingu á þeim lögum. Stefnanda hafi með bréfi, dagsettu 22. október 1994, verið boðnar bætur, að fjárhæð 2.000.000 krónur. Hafi stefnandi ekki leitað eftir því að fá þessa fjárhæð greidda, umfram það, sem greitt hafi verið í október 1994 og síðan í júní 1995, alls 1.571.443 krónur. Með bréfi lögmanns stefnanda 1. júlí 1997 hafi stefndi fyrst fengið í hendur matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna. Með vísan til 1. og 3. mgr. 24. gr. laga nr. 20/1954 og III. kafla vaxtalaga, hafi stefndi fallist á greiðslu dráttarvaxta af eftirstöðvum bótanna frá 15. júlí 1997 til greiðsludags, 16. mars 1998, og séu eigi lagaskilyrði til að krefja stefnda um frekari vexti. Þá hafi stefnda verið greiddur fullur málskostnaður með greiðslu, að fjárhæð 450.000, vegna innheimtu kröfunnar. Um varakröfu sé vísað til sömu sjónarmiða og röksemda og reifaðst séu í tengslum við aðalkröfu. Varðandi upphafstíma dráttarvaxta vísi stefndi til síðari málsliðar 15. gr. vaxtalaga. Þá sé þrautavarakrafa byggð á sömu sjónarmiðum með vísan til 14. gr. vaxtalaga. Fyrir dóminn komu við aðalmeðferð málsins fyrirsvarsmaður stefnanda, Stefán Steingríms­son, auk dómkvaddra matsmanna, sem staðfestu matsgerð sína og skýringar á henni. IV. Niðurstaða. Mati hinna dómkvöddu matsmanna á verðmæti þeirra muna, sem þeir mátu til verðs, hefur ekki verið hnekkt. Verður það því lagt til grundvallar við úrlausn máls þessa. Með vísan til þess verður að telja ósannað af hálfu stefnanda, að hann hafi, miðað við vátryggingaverðmæti hins tryggða á tjónsdegi, 6.930.000 krónur, ekki fengið tjón sitt á því lausafé, sem skemmdist í umræddum bruna, að fullu bætt með þeim greiðslum, sem stefndi hefur innt af hendi til hans. Óumdeilt er, hver hafi verið umsamin vátryggingarfjárhæð vegna vörulagers stefnda á tjónsdegi. Engum ákvæðum er til að dreifa í vátryggingaskilmálum þeim, sem giltu á milli aðila um vátryggingu þá, er hér um ræðir, um verðtryggingu vátryggingabóta. Eru því eigi fyrir hendi skilyrði til að dæma stefnanda verðbætur á bótafjárhæðina, svo sem hann gerir kröfu um. Samkvæmt 6. mgr. 2. gr. vátryggingaskilmálanna tekur vátryggingin ekki til rekstrartaps eða annars óbeins taps. Er slíkt tjón því beinlínis undanskilið í nefndum vátryggingasamningi. Af því leiðir, að eigi er unnt að fallast á kröfu stefnanda um greiðslu umönnunarkostnaðar eða geymslukostnaðar. Þá verður ekki talið, að dráttur á bótauppgjöri verði rakinn til ástæðna, sem stefndi beri ábyrgð á. Um greiðsluskyldu stefnda á kröfu þeirri, er mál þetta tekur til, fer eftir ákvæðum 24. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingasamninga. Samkvæmt 1. mgr. þeirrar greinar má krefja um greiðslu bóta 14 dögum eftir að vátryggingafélagið átti þess kost að afla þeirra upplýsinga, er þörf var á, til þess að meta vátryggingaratburðinn og ákveða upphæð bótanna. Í 3. mgr. sömu greinar, sbr. 7. gr. laga nr. 33/1987, segir, að vátryggngafélagið skuli greiða vexti af fjárhæðinni frá gjalddaga í samræmi við ákvæði laga um vexti. Þar sem í máli þessu er deilt um bætur innan samninga, eiga ákvæði 7. gr. vaxta­laga nr. 25/1987, sbr. 2. gr. laga nr. 67/1989, um skaðabætur hér ekki við. Stefndi bauð fram bætur, að fjárhæð 2.000.000 króna, með bréfi 22. október 1994 og greiddi stefnanda alls 1.571.443 krónur með greiðslum í október 1994 og júní 1995. Af gögnum málsins verður ekki séð, að stefnandi hafi leitað eftir greiðslu á eftirstöðvum þeirrar fjárhæðar, sem fram var boðin af hálfu stefnda samkvæmt framansögðu. Stefnda var ekki kunnugt um matsgerð hinna dómkvöddu matsmanna, fyrr en með bréfi stefnanda til hans, dagsettu 1. júlí 1997. Greiddi stefndi dráttarvexti af eftirstöðvum bótanna frá 15. júlí 1997 til greiðsludags. Samkvæmt því, sem rakið hefur verið, eru ekki uppfyllt lagaskilyrði til að dæma stefnanda frekari vexti en hann hefur þegar fengið greidda af hálfu stefnda. Að lokum verður að telja, að stefnandi hafi fengið málskostnað, þar með talinn matskostnað, vegna innheimtu kröfu þeirrar, er mál þetta snýst um, að fullu greiddan af hálfu stefnda með greiðslu, að fjárhæð 450.000 krónur. Með vísan til ofanritaðs ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu, en eftir atvikum er rétt, að málskostnaður milli þeirra falli niður. Dóminn kveður upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Trygging hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Vélarinnar sf., í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 113/2007
Kærumál Nauðungarsala Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi
Þ mótmælti frumvarpi að úthlutun sýslumanns á söluverði fasteignar, sem seld hafði verið á nauðungarsölu, en Þ taldi til réttinda yfir henni á grundvelli óþinglýsts afsals. Sýslumaður tók mótmælin ekki til greina og leitaði Þ úrlausnar héraðsdóms á ágreiningi um ákvörðunina. Héraðsdómur vísaði málinu frá dómi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, þar sem Þ hefði ekki átt aðild að nauðungarsölunni. Í dómi Hæstaréttar var talið að með kröfu Þ um greiðslu af söluverði fasteignarinnar og mótmælum hans við frumvarpið hefði hann öðlast aðild að nauðungarsölunni. Hefði honum því verið unnt að leita úrlausnar héraðsdóms á ágreiningnum, sbr. 2. málsl. 1. mgr. 52. gr. laganna. Úrskurður héraðsdóms var því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 8. nóvember 2006, þar sem vísað var frá dómi beiðni sóknaraðila um að fá leyst úr ágreiningi um frumvarp til úthlutunar söluverðs fasteignarinar Varmahlíðar 2 í Hveragerði, sem seld hafði verið nauðungarsölu á uppboði 4. september 2006. Í kærunni kemur fram að sóknaraðila hafi fyrst orðið kunnugt um úrskurðinn 7. febrúar 2007. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Af gögnum málsins má ráða að þinglýstur eigandi umræddrar fasteignar, E. Sigurjónsson lögmannsstofa ehf., hafi 29. mars 2004 gefið út afsal fyrir henni til Skafta Baldurs Baldurssonar en því hafi ekki verið þinglýst. Meðal gagna málsins er þó hvorki umrætt afsal né kaupsamningur vegna sölunnar. Bú Skafta Baldurs var tekið til gjaldþrotaskipta 15. febrúar 2005. Fasteignin var seld nauðungarsölu á uppboði 4. september 2006. Við meðferð málsins var þinglýstur eigandi fasteignarinnar, áðurnefnd lögmannstofa, talinn gerðarþoli í samræmi við 2. tölulið 2. gr. laga nr. 90/1991. Sóknaraðili lét málið ekki til sín taka fyrr en að loknu uppboðinu og eftir að frumvarp til úthlutunar á söluverði hennar lá fyrir. Mótmælti hann þá fyrirhugaðri úthlutun með bréfi 2. október 2006 og krafðist breytinga á frumvarpinu þannig að eftirstöðvum söluverðsins yrði ráðstafað til hans, en ekki gerðarþola, ásamt því sem krafist var lækkunar á úthlutun vegna áhvílandi veðskuldar á 2. veðrétti. Bárust mótmælin innan frests samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laga nr. 90/1991. Sýslumaður tók þau ekki til greina. Sóknaraðili leitaði að svo búnu úrlausnar héraðsdóms á ágreiningi um ákvörðunina, sbr. 1. mgr. 52. gr. sömu laga. Með hinum kærða úrskurði var málinu vísað frá dómi á grundvelli 1. mgr. 74. gr. laganna, þar sem sóknaraðili eigi ekki aðild að nauðungarsölunni. Í 2. gr. laga nr. 90/1991 er kveðið á um hverjir eigi aðild að nauðungarsölu. Samkvæmt 2. tölulið greinarinnar er það gerðarþoli, en hann er sá sem verður eftir almennum reglum talinn eigandi að þeirri eign sem nauðungarsalan tekur til. Samkvæmt 3. tölulið greinarinnar eiga þeir aðild sem njóta réttinda yfir viðkomandi eign og gefa sig fram ef réttindunum er ekki þinglýst. Þá eiga aðrir, sem gefa sig fram og hafa uppi kröfur varðandi eignina eða andvirði hennar eða mótmæli gegn kröfu gerðarbeiðanda, aðild að nauðungarsölu, enda hafi þeir lögvarða hagsmuni af því að gætt verði að kröfum þeirra eða mótmælum við nauðungarsöluna, sbr. 4. tölulið greinarinnar. Ber að skilja þessi ákvæði svo að með nauðungarsölu sé átt við allar þær aðgerðir, sem fara fram við fullnustugerð sýslumanns samkvæmt fyrirmælum laganna. Á það meðal annars við um úthlutun söluverðs fasteignar samkvæmt VIII. kafla laganna. Áður er rakið með hvaða hætti sóknaraðili telji til réttinda yfir téðri fasteign. Með kröfu um greiðslu af söluverði fasteignarinnar og mótmælum hans við frumvarpið, sbr. 2. mgr. 51. gr. og 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991, öðlaðist sóknaraðili aðild að nauðungarsölunni. Var honum því unnt að leita úrlausnar héraðsdóms á ágreiningi um ákvörðun sýslumanns um úthlutun söluverðsins, sbr. 3. málslið 1. mgr. 52. gr. laganna. Ber af þeim sökum að fella hinn kærða úrskurð úr gildi og leggja fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður. Með bréfi dags., 25. október sl., er barst Héraðsdómi Suðurlands 26. október, krafðist Ingvar Þóroddsson hdl., úrlausnar f.h. þb. Skafta Baldurs Baldurssonar, kt. 100762-3239, Tjörn 1, Húnaþingi Vestra, um ákvörðun sýslumannsins á Selfossi að hafna mótmælum þrotabús Skafta Baldurs Baldurssonar við frumvarpi að úthlutun á söluverði fasteignarinnar Varmahlíðar 2, Hveragerði. Í ofangreindri kröfu kemur fram að með bréfi, dagsettu þann 2. október 2006 og mótteknu af Sýslumanninum á Selfossi þann 3. október 2006, mótmælti skiptastjóri, Ingvar Þóroddsson hdl., f.h. þrotabús Skafta Baldurs Baldurssonar, frumvarpi að úthlutun á söluverði fasteignarinnar Varmahlíðar 2, Hveragerði, sem seld var á uppboði af sýslumanninum á Selfossi við framhaldssölu eignarinnar þann 2. september 2006. Frestur til að setja fram mótmæli hafi runnið út kl. 12 mánudaginn 9. október. Við fyrirtöku skv. 52. gr. laga nr. 90/1991, um nauðungarsölu hafi fulltrúi sýslumanns ákveðið að hafna framangreindum mótmælum við frumvarp að úthlutun söluverðs fasteignarinnar Varmahlíð 2, Hveragerði. Við það tilefni hafi skiptastjóri, Ingvar Þóroddsson hdl., f.h. þrotabús Skafta Baldurs Baldurssonar lýst því yfir að af hálfu þrotabúsins yrði leitað úrlausnar héraðsdóms um þá ákvörðun fulltrúa sýslumannsins á Selfossi. Sóknaraðili vísar um lagarök til 73. gr. laga um nauðungarsölu nr. 90/1991. Niðurstaða. Sóknaraðili máls þessa kom ekki að fyrrgreindu nauðungaruppboði fyrr en hann mótmælti frumvarpi um úthlutun söluandvirðis eignarinnar og hefur borið ágreining undir dóm samkvæmt XIII. kafla nauðungarsölulaga nr. 90/1991. Í 2. gr. nauðungarsölulaganna er talið upp í fjórum töluliðum hverjir geti talist til aðila nauðungarsölu á grundvelli laganna. Þar segir í 3. tl. að aðilar að nauðungarsölu séu þeir sem njóti annars þinglýstra réttinda yfir eigninni eða réttinda sem er ekki þinglýst en gefi sig fram. Í 4. mgr. 36. gr. sömu laga segir að eftir að boð hafi komið fram við framhaldsuppboð og sýslumaður hafi þrívegis lýst eftir öðrum boðum án þess að þau komi fram láti hann hamar falla til marks um það að uppboðinu sé lokið. Í 1. mgr. 51. gr. nauðungarsölulaganna segir að sýslumaður skuli senda aðilum nauðungarsölunnar frumvarp til úthlutunar söluverð og er þeim gefinn kostur á að mótmæla frumvarpinu innan tiltekins frests sem sýslumaður ákveður. Aðilum nauðungarsölu er síðan gefinn kostur á, skv. 1. mgr. 52. gr. nauðungarsölulaganna, að leita úrlausnar héraðsdóms á ágreiningi um ákvörðun sýslumanns samkvæmt ákvæðum XIII. kafla nauðungarsölulaganna. Sóknaraðili í máli þessu byggir rétt sinn á óþinglýstu afsali eignarinnar Varmahlíðar 2, Hveragerði sem er andlag framangreindrar nauðungarsölu. Hefði sóknaraðili viljað teljast til aðila nauðungarsölunnar hefði hann þurft að gefa sig fram sem óþinglýstan eiganda eignarinnar, sbr. 3. tl. 2. gr. nauðungarsölulaganna, áður en uppboði lyki, sbr. 1. mgr. 49. gr. nauðungarsölulaganna. Nauðungaruppboðinu lauk án þess að sóknaraðili hefði gert um það athugasemd. Þeir einir geta gert athugasemdir við frumvarp til úthlutunar söluverðs sem teljast til aðila nauðungarsölunnar, sbr. 1. mgr. 51. gr. nauðungarsölulaganna og leitað úrlausnar héraðsdóms á ágreiningi um ákvörðun sýslumanns á grundvelli XIII. kafla sömu laga, sbr. 1. mgr. 52. gr. nauðungarsölulaganna. Ekki verður af beiðni sóknaraðila né gögnum sem fylgdu beiðni hans, ráðið að hann hafi komið að nauðungarsölunni fyrr en eftir að henni lauk. Með vísan til þess og því sem að framan greinir verður að telja að sóknaraðili sé ekki aðili að nauðungarsölunni og því sé honum ekki tæk sú leið að bera ágreining um frumvarp til úthlutunar söluverðs til héraðsdóms á grundvelli XIII. kafla nauðungarsölulaganna. Þegar af þessari ástæðu verður að vísa beiðni sóknaraðila frá dómi, sbr. 1. mgr. 74. gr. laga nr. 90/1991. Ástríður Grímsdóttir, héraðsdómari, kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð: Beiðni sóknaraðila, Ingvars Þóroddssonar hdl. f.h. þb. Skafta Baldurs Baldurssonar um úrlausn ágreinings á frumvarpi til úthlutunar söluverðs fasteignarinnar Varmahlíðar 2, Hveragerði, er vísað frá dómi.
Mál nr. 290/2017
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. sömu laga.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogasonhæstaréttardómari og Ingibjörg Benediktsdóttir og Ingveldur Einarsdóttir settirhæstaréttardómarar.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 10. maí 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. maí 2017 þar sem varnaraðila vargert að sæta farbanni meðan mál hans er til meðferðar í héraði, en þó eigilengur en til föstudagsins 30. júní 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallegaað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanninu verðimarkaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 8. maí 2017. Ríkissaksóknari hefur í dagkrafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að varnaraðila, X, kennitala[...], verði gert að sæta farbanni á meðan mál hans er til meðferðar fyrirHéraðsdómi Reykjaness, þó eigi lengur en til föstudagsins 30. júní 2017, kl.16:00. Varnaraðili mótmælir kröfu ríkissaksóknaraog krefst þess aðallega að henni verði hafnað en til vara að farbanni verðimarkaður skemmri tími en krafist er. Ígreinargerð með kröfunni kemur fram að í ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 20.janúar 2014, sé varnaraðila gefið að sök stórfellt fíkniefnalagabrot; „með þvíað hafa í ágúst 2011, ásamt þeim A, kt. [...] og B, kt. [...], staðið aðinnflutningi til Íslands á samtals 30.225 töflum með fíkniefninu MDMA(ecstasy), til söludreifingar í ágóðaskyni. Ákærði fór til Amsterdam og afhentiþar A, sem B hafði fengið til verksins, fíkniefnin í því skyni að þau yrðuflutt til Íslands. Jafnframt sá ákærði um að greiða hluta ferðakostnaðar oguppihalds hans og A vegna ferðarinnar. Fíkniefnin flutti A til Íslands semfarþegi með flugi [...] frá Kaupmannahöfn þriðjudaginn 23. ágúst 2011.“Háttsemi varnaraðila sé í ákæru heimfærð undir ákvæði 173. gr. a almennrahegningarlaga nr. 19/1940.Ríkissaksóknarihafði áður, þann 21. maí 2013, gefið út sameiginlega ákæru á hendur X, A og Bvegna þeirrar háttsemi sem ákæran frá 20. janúar 2014 varðar. Við þingfestinguí Héraðsdómi Reykjaness þann 11. júní 2013, sbr. mál nr. S-618/2013, hafi m.a.verið bókað eftir skipuðum verjanda X, Guðmundi St. Ragnarssyni hdl., að X væristaddur erlendis og ekki væntanlegur til Íslands fyrr en í ágúst eða september2013. Í þinghaldi þann 4. september 2013hafi m.a. lögð fram gögn um að X sætti farbanni í [...]. Í þinghaldi 27. nóvember 2013 hafi veriðbókað að ekki hefði tekist að fá varnaraðila X fyrir dóm. Í því þinghaldi lagðisækjandi til að dómari skildi málið í sundur og dæmdi þátt X sérstaklega en þvíhafi dómarinn hafnað. Í þinghaldi þann 20. janúar 2014 hafi m.a. verið bókað íþingbók: „Sækjandi óskar bókað að í ljósi afstöðu dómsins þar sem óskákæruvaldsins um að skilja málið í sundur var hafnað og í ljósi þess aðvarnaraðili X er í farbanni í [...] er ljóst að málið muni dragast meðan beðiðer eftir honum. Því hefur ákæruvaldið ákveðið að afturkalla ákæru málsins oggefa út nýjar ákærur á hendur ákærðu. Nýjar ákærur verða gefnar út í dag ogsendar dóminum til meðferðar.“Á grundvelli ákærunnar frá 20. janúar 2014 varþingfest sakamál í Héraðsdómi Reykjaness hinn 5. mars 2014, sem mál nr.S-98/2014, og var þá bókað í þingbók að ákæra málsins og fyrirkall hefðu veriðbirt á tilskilinn hátt. Ákæra ásamt fyrirkalli Héraðsdóms Reykjaness voru aftursend til birtingar og birt fyrir varnaraðila í [...] og í framhaldi þess varmálið tekið fyrir að nýju í Héraðsdómi Reykjaness hinn 27. janúar 2016.Varnaraðili var þá ekki mættur en Sveinn Andri Sveinsson hrl. var að óskvarnaraðila skipaður verjandi hans. Í þinghaldinu var bókað að varnaraðili væribúsettur í [...] og upplýsti verjandi hans að varnaraðili myndi mögulega komatil Íslands í júní eða júlí 2016 en ekkert væri þó fastákveðið í þeim efnum.Var málinu frestað um óákveðinn tíma.Frá þingfestingu málsins hafi varnaraðili ekki gefiðsig fram, hvorki við ákæruvaldið né héraðsdóm, og hafi ákæruvaldinu engarupplýsingar borist um dvöl hans hér á landi fyrr en þær upplýsingar hafi boristfrá lögregluyfirvöldum á Suðurnesjum 7. apríl sl. að svo virtist semvarnaraðili væri staddur hér á landi. Var varnaraðili handtekinn í Leifsstöð10. apríl sl. er hann var á leið úr landi.Í kjölfar handtöku varnaraðila 10. apríl sl. hafiríkissaksóknari sett fram kröfu um að varnaraðila yrði gert að sæta farbanni.Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. R-204/2017, sem staðfestur hafiverið með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 233/2017, hafi varnaraðila veriðgert að sæta farbanni til dagsins í dag, á þeim forsendum að talið væri að ætlamætti að varnaraðili myndi reyna að komast úr landi, leynast eða koma sér undanmálssókn með öðrum hætti færi hann frjáls ferða sinna og þótti því nauðsynlegtað tryggja nærveru hans á meðan sakamáli hans væri ekki lokið.Nýtt fyrirkall hafi verið gefið út í sakamáli nr.98/2014 og birt fyrir varnaraðila þann 12. apríl 2017. Þinghald var haldið í málinu þann 19. apríl2017 og mætti þá varnaraðili ásamt verjanda sínum og neitaði sök. Nýtt þinghald hafi farið fram í málinu þann5. maí 2017 og var málinu þá á ný frestað og ákveðið að næsta þinghald skulifara fram 17. maí nk. Hafi ákæruvaldiðvæntingar um að í framhaldi þess þinghalds verði unnt að hefja aðalmeðferð ímálinu og að aðalmeðferð málsins fari fram nú í lok maímánaðar.Í ljósi þess að ákæruvaldið hafi samkvæmtframangreindu allt frá árinu 2013 reynt að fá varnaraðila fyrir dóm vegnamálsins en það ekki tekist vegna dvalar hans erlendis, þá telur ríkissaksóknarisömu líkur vera fyrir því nú, og er varnaraðili var handtekinn á leið úr landiþann 10. apríl sl. og úrskurðaður í farbann, að hann muni fara aftur af landibrott og koma áfram í veg fyrir að mál hans geti hlotið meðferð fyrirdómstólum. Af þeim sökum telurríkissaksóknari nauðsynlegt að varnaraðila verði gert að sæta áfram farbannitil að unnt verði að ráða málum hans til lykta með dómi. Er vísað til þess að sakarefniðvarði við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Um heimild til farbanns vísar ríkissaksóknaritil b-liðar 1. mgr. 95. gr., sbr. 100. gr., laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála.Varnaraðilier undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggurvið. Er varnaraðili borinn alvarlegum sökum í sakamálinu nr. S-98/2014, en íákæru málsins er honum gefið að sök brot gegn 173. gr. a. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, sem varðað getur allt að 12 ára fangelsi. Þinghald ímálinu var haldið 19. apríl sl. og verður næsta þinghald 17. maí nk. Þess er aðvænta að aðalmeðferð málsins fari fram í lok þessa mánaðar og mun varnaraðilieiga að gefa skýrslu við aðalmeðferð málsins. Að öllum atvikum virtum þykirmega ætla að varnaraðili muni reyna að komast úr landi, leynast eða koma sérundan málssókn með öðrum hætti fari hann frjáls ferða sinna. Er því fallist áþað með ríkissaksóknara að nauðsynlegt sé að tryggja nærveru varnaraðila ámeðan sakamáli hans er ekki lokið, enda telst fullnægt skilyrðum b. liðar 1.mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála tilað varnaraðila verði bönnuð för frá landinu. Krafa ríkissaksóknara er því tekintil greina á þann hátt sem í úrskurðarorði greinir.Úrskurðþennan kveður upp Jón Höskuldsson héraðsdómari. Úr s k u r ð a r o r ð: Varnaraðili, X, skal sætafarbanni meðan mál hans nr. S-98/2014 er til meðferðar fyrir HéraðsdómiReykjaness, þó eigi lengur en til föstudagsins 30. júní 2017 kl. 16:00.
Mál nr. 279/2011
Verðbréfaviðskipti Innherjaupplýsingar Innherjasvik Upptaka Sératkvæði
B var ákærður fyrir innherjasvik með því að hafa selt hlutabréf sín í L hf. þrátt fyrir að hafa búið yfir innherjaupplýsingum um bankann sem hann varð áskynja um í starfi sínu sem ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins og þá einkum vegna setu sinnar í samráðshópi stjórnvalda um fjármálastöðugleika og viðbúnað. Kröfum B um frávísun málsins frá héraðsdómi og ómerkingu héraðsdóms var hafnað. Í dómi Hæstaréttar var fjallað um stöðu B og að hann hefði haft aðgang að upplýsingum frá tilteknum aðilum. Að því virtu var talið að B hefði uppfyllt efnisleg skilyrði til að teljast tímabundinn innherji í skilningi 2. töluliðar 121. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Þær upplýsingar sem vísað var til í ákæru, og komu til skoðunar fyrir Hæstarétti, voru taldar hafa verið innherjaupplýsingar. B var því sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 123. gr. laga nr. 108/2007. Við ákvörðun refsingar var meðal annars litið til þess að brot B hefði verið stórfellt og brotaandlagið hátt og að hann hefði misnotað stöðu sína sem opinber starfsmaður. Þegar litið var til eðlis brots ákærða, á hvaða tíma það var framið og stöðu hans þá, var ekki talið unnt að fallast á að mikil fjölmiðlaumfjöllun, þótt óvægin hefði verið á köflum, gæti haft áhrif á ákvörðun refsingar. Var B því gert að sæta fangelsi í 2 ár og upptöku á peningainnstæðum sem svöruðu til söluverðs hlutanna í L hf. að frátöldum kostnaði af sölunni vegna afgreiðslugjalds, söluþóknunar og fjármagnstekjuskatts.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Garðar Gíslason, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 2011 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði ,,sakfelldur í samræmi við ákæruliði 1, 2, 4, 5 og 6“ og að refsing hans verði þyngd. Þá er þess krafist að ákærða verði gert að sæta upptöku á 192.658.716 krónum. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, til vara að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu heimvísað en að því frágengnu sýknu. Verði ekki á það fallist krefst ákærði þess að refsing verði milduð. Í öllum tilvikum krefst ákærði aðallega frávísunar á upptökukröfu, til vara að henni verði hafnað en að því frágengnu að hún verði lækkuð. Ákærði, sem er fæddur árið 1946, er lögfræðingur að mennt og starfaði sem lögmaður frá árinu 1978. Samhliða lögmannsstörfum sat hann í stjórnum ýmissa fyrirtækja, auk þess sem hann var einn stofnenda nokkurra félaga, sem störfuðu á sviði viðskipta með fjármálagerninga. Hann var einn af stofnendum Kaupþings hf. árið 1982 og formaður stjórnar þess félags í upphafi. Hann var jafnframt einn stofnenda Hlutabréfamarkaðarins hf. árið 1985 og Hlutabréfasjóðsins hf. 1986 og var formaður stjórna beggja þessara félaga í upphafi. Ákærði var skipaður ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu á árinu 2000. Hann hefur upplýst að á þeim tíma hafi hann átt hlutafé í Hf. Eimskipafélagi Íslands. Fyrir nokkrum árum kveður hann viðskipti með hluti í síðastnefndu félagi, sem hann hafi engan þátt átt í, hafa leitt til þess að hann fékk hlutafé í Landsbanka Íslands hf. í skiptum fyrir hluti sína í Hf. Eimskipafélagi Íslands. Frá þeim tíma hafi hann átt hluti í Landsbanka Íslands hf., en það hafi honum þótt bæði óþægilegt og óheppilegt vegna stöðu sinnar sem ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneyti. II Í febrúar 2006 var af hálfu stjórnvalda settur á fót samráðshópur forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands um fjármálastöðugleika og viðbúnað við hugsanlegum áföllum í fjármálakerfinu. Í skriflegu samkomulagi 21. febrúar 2006 um stofnun og störf samráðshópsins segir meðal annars að með samkomulaginu sé verið að formbinda samráð sem eigi rætur að rekja til samstarfs Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands frá árinu 1999. Í samkomulaginu segir einnig: ,,Góð almenn umgjörð í lögum, reglum og eftirliti með starfsemi fjármálafyrirtækja og markaða er grundvallarforsenda fjármálastöðugleika og traust og skilvirkt fjármálakerfi er mikilvæg forsenda fyrir vexti og velferð þjóðarbúsins. Aðilar samkomulagsins stuðla saman að því að þessar forsendur séu til staðar á grundvelli lögbundinna hlutverka og verkefna sinna. Þá leitast þeir við að samhæfa viðbrögð sín við hugsanlegu fjármálaáfalli.“ Þá segir að samráðshópurinn skuli hittast eigi sjaldnar en tvisvar sinnum á ári, en hann skuli þó kallaður saman ef forstjóri Fjármálaeftirlitsins eða bankastjórn Seðlabanka Íslands leggi það til vegna atvika ,,sem varða stöðu fjármálafyrirtækja eða markaða.“ Fulltrúi forsætisráðuneytisins skyldi samkvæmt samkomulaginu stýra samráðshópnum. Þá er mælt fyrir um að við undirbúning kynninga og í umræðum skyldi gætt þeirrar þagnarskyldu sem hver aðili í hópnum væri bundinn af. Samráðshópurinn átti að vera vettvangur upplýsinga- og skoðanaskipta. Hópnum var einungis ætlað ráðgefandi hlutverk. Í samkomulaginu sagði einnig: ,,Skapist þær aðstæður að fjármálakerfinu sé talin hætta búin vegna áfalls í fjármálafyrirtæki eða á markaði skal efnt til umfjöllunar í samráðshópnum án tafar. Viðbrögð við slíkum vanda eru háð aðstæðum hverju sinni en grundvallaratriði er að eigendur og stjórnendur fjármálafyrirtækja sem og markaðsaðilar leysi vanda sinn sjálfir.“ Loks er í samkomulaginu getið sérstaks samstarfs Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands þar sem meðal tilgreindra markmiða sé að tryggja samræmd viðbrögð við hugsanlegri ,,kerfisáhættu á fjármálamarkaði.“ Í skýrslum fyrir dómi báru þeir sem sátu í samráðshópnum að þau efni sem þar hafi verið til umfjöllunar hafi almennt verið trúnaðarmál. Ákærði var fulltrúi fjármálaráðuneytisins í samráðshópnum, sem starfaði undir forystu E ráðuneytisstjóra í forsætisráðuneytinu. Vegna ástands á fjármálamarkaði voru fundir í samráðshópnum tíðir á árinu 2008. Hélt hópurinn 25 fundi frá 10. janúar til 16. september það ár. Auk þátttöku á fundum samráðshópsins er upplýst að ákærði átti, ásamt ráðuneytisstjóra viðskiptaráðuneytis, fund með L og K, þáverandi bankastjórum Landsbanka Íslands hf. 13. ágúst 2008, sem haldinn var að frumkvæði bankastjóranna. Þá sat ákærði sem fulltrúi fjármálaráðuneytisins fund viðskiptaráðherra með F fjármálaráðherra Bretlands 2. september 2008, en þann fund sátu einnig fulltrúar Fjármálaeftirlitsins. Fundur þessi var haldinn að frumkvæði íslenskra stjórnvalda. Um þann fund segir í bréfi ráðuneytisstjóra viðskiptaráðuneytis 13. mars 2009 til Fjármálaeftirlitins að ,,megintilgangur fundarins hafi verið að ræða kröfu breskra stjórnvalda um að færa innstæðureikninga [Icesave-reikninga] hjá útibúi Landsbankans í London í breskt dótturfélag ... Tilgangurinn með fundinum var að fara fram á að bresk stjórnvöld heimiluðu að innlánsreikningarnir yrðu fluttir í breskt dótturfélag strax, en að Landsbankanum yrði gefinn eðlilegur frestur til skipulegs flutnings á eignum á móti innstæðum þannig að fjármögnunarsamningar bankans röskuðust sem minnst.“ Ákærði sat fund með samráðshópnum 16. september 2008, sem haldinn var degi eftir að bú bandaríska fjárfestingarbankans, Lehman Brothers, var tekið til gjaldþrotaskipta. Á fundinum var meðal annars fjallað um stöðu og horfur á fjármálamarkaði, stöðu fjármálafyrirtækja og málefni Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Fram kemur meðal annars í fundargerð að gjaldþrotaskipti á búi Lehman Brothers hefði ekki stórfelld áhrif á ,,eiginfjárgrunn“ þriggja stærstu íslensku bankanna. III Dagana 17. og 18. september 2008 seldi ákærði allt hlutafé sitt í Landsbanka Íslands hf. samtals 9.059.809 hluti fyrir 192.658.716 krónur. Fyrri daginn seldi hann 4.696.791 hlut fyrir 99.533.845 krónur og seinni daginn 4.363.018 hluti fyrir 93.124.871 krónur. Frá þessum fjárhæðum var dregið afgreiðslugjald og söluþóknun. Kaupandi allra hlutanna var Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennis. Með bréfi 11. nóvember 2008 óskaði Fjármálaeftirlitið upplýsinga hjá ákærða um framangreind viðskipti hans, sem það kvaðst hafa til athugunar. Í bréfinu segir að 6. október sama ár hafi Fjármálaeftirlitið stöðvað viðskipti með alla fjármálagerninga sem gefnir hafi verið út af Landsbanka Íslands hf. og teknir höfðu verið til viðskipta á skipulegum verðbréfamarkaði. Hafi slíkt verið gert þar sem aðstæður bankans hafi verið með þeim hætti að viðskipti myndu skaða hagsmuni fjárfesta þar sem umtalsverð óvissa ríkti og kæmi í veg fyrir eðlilega verðmyndun fjármálagerninganna. Væri það mat Fjármálaeftirlitsins að jafnræði fjárfesta yrði ekki tryggt með öðrum hætti þar sem verðmótandi upplýsingar væru of dreifðar til þess að unnt væri að tryggja trúnað þeirra. Hinn 9. október 2008 hafi svo Fjármálaeftirlitið tekið ákvörðun um ráðstöfun eigna og skulda Landsbanka Íslands hf. til Nýja Landsbanka Íslands hf. Í bréfinu segir einnig: ,,Af framangreindu er ljóst að mikið ójafnræði ríkti um aðgang fjárfesta að upplýsingum sem haft gætu verðmótandi áhrif á hlutabréf í Landsbanka Íslands hf.“ Í bréfinu er jafnframt vísað til nokkurra ákvæða í lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, sem varða innherja og innherjasvik og viðurlög við brotum á þessum ákvæðum. Loks segir að óskað sé upplýsinga hjá ákærða um viðskiptin vegna stöðu hans sem ráðuneytisstjóra í fjármálaráðuneyti og mögulegum aðgangi hans að upplýsingum þess vegna. Ákærði svaraði bréfinu 18. nóvember 2008 og færði fram skýringar, auk þess sem hann lét fylgja gögn til stuðnings máli sínu. Nokkur frekari bréfaskipti áttu sér stað milli Fjármálaeftirlitsins og ákærða, sem nánar verður gerð grein fyrir í V. kafla dómsins, en þeim lauk að sinni með bréfi eftirlitsins til hans 7. maí 2009. Þar kemur fram að Fjármálaeftirlitið hafi farið yfir upplýsingar og gögn sem fram hafi komið í málinu með hliðsjón af skýringum ákærða og það telji að ,,fullnægjandi skýringar og gögn hafi komið fram til stuðnings fullyrðinga ... um að [ákærði hafi] ekki búið yfir innherjaupplýsingum“ á þeim tíma sem viðskiptin áttu sér stað. Í niðurlagi bréfsins sagði svo: ,,Fjármálaeftirlitið telur því ekki tilefni til frekari athugunar á máli þessu. Fjármálaeftirlitið áskilur sér þó þann rétt að taka málið aftur til skoðunar ef ný gögn eða upplýsingar koma fram er varða mál þetta.“ Ákærða var tilkynnt 9. júlí 2009 að mál hans hefði verið tekið til athugunar á nýjan leik og aflað ýmissa gagna og upplýsinga meðal annars teknar skýrslur af H settum ráðuneytisstjóra í viðskiptaráðuneyti og G sem 1. ágúst 2008 hafi tekið aftur við ráðuneytisstjórastarfi í viðskiptaráðuneyti. Niðurstaða Fjármálaeftirlitsins eftir öflun nýrra gagna og upplýsinga væri sú, að rökstuddur grunur væri um að ákærði hefði brotið gegn 1. tölulið 1. mgr. 123. gr. laga nr. 108/2007 með framangreindum viðskiptum sínum. Var málið sama dag sent embætti sérstaks saksóknara til meðferðar, sem hóf nokkru síðar rannsókn þess. IV Með bréfi 19. nóvember 2009 til Héraðsdóms Reykjavíkur krafðist ákærði þess að rannsókn sérstaks saksóknara á ætluðum innherjasvikum hans yrði lýst ólögmæt og hún felld niður. Sömu kröfu hafði ákærði áður beint til sérstaks saksóknara, sem hafnaði henni. Krafa ákærða, sem hér greinir, var sett fram á grundvelli í 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sem heimilar sakborningi að leggja fyrir héraðsdóm ágreining um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu eða ákæranda. Röksemdum ákærða fyrir kröfunni var teflt fram í nokkrum liðum, en meðal þeirra voru að athugun Fjármálaeftirlitsins á háttsemi hans hafi lokið með endanlegri stjórnvaldsákvörðun samkvæmt bréfi 7. maí 2009. Ekki hafi verið lögmætt að binda þá ákvörðun fyrirvara, svo sem Fjármálaeftirlitið hafi gert, og hafi ákærði haft réttmætar væntingar um að niðurstaðan væri endanleg. Með síðari athugun Fjármálaeftirlitsins og kæru í kjölfar hennar hafi ennfremur verið brotið gegn banni við endurtekinni málsmeðferð til úrlausnar um refsiverða háttsemi samkvæmt 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. 1. gr. laga nr. 62/1994 um lagagildi hans. Héraðsdómur hafnaði kröfu ákærða með úrskurði, sem ákærði skaut til Hæstaréttar. Í dómi Hæstaréttar 3. febrúar 2010 í máli nr. 15/2010 sagði að Fjármálaeftirlitinu hefði verið heimilt að binda ákvörðun sína 7. maí 2009 um að hætta athugun á ætluðum brotum ákærða þeim fyrirvara að athugun yrði fram haldið ef ný gögn eða upplýsingar kæmu fram í málinu, enda hafi sá fyrirvari verið í eðlilegu samræmi við ákvörðunina og það markmið með athuguninni að upplýsa málið til hlítar. Ákærða hafi verið kynnt ákvörðunin í bréfi sama dag. Hann hafi því ekki með réttu haft væntingar um að þar með væri málinu endanlega lokið. Var ekki fallist á að röksemdir um að réttmætar væntingar ákærða gætu staðið í vegi fyrir framangreindri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um að taka málið til rannsóknar á ný. Ákvörðun Fjármálaeftirlitsins um framhald málsins hafi verið reist á því að ný gögn og upplýsingar hefðu komið fram. Var um þau vísað til hins kærða úrskurðar og til bréfs Fjármálaeftirlitsins til embættis sérstaks saksóknara 9. júlí 2009. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að mat Fjármálaeftirlitins um að hin nýju gögn og upplýsingar skyldu leiða til frekari athugunar og eftirfarandi kæru yrði ekki vefengt. Þá segir að þótt vera kynni að málsmeðferð fyrir stjórnvöldum og eftirfarandi ákvörðun á stjórnsýslustigi um niðurfellingu máls gæti fallið undir ákvæði 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, að nánar tilgreindum skilyrðum uppfylltum, yrði ekki talið að bréf Fjármálaeftirlitsins 7. maí 2009 teldist ígildi lokaafgreiðslu máls í merkingu ákvæðisins. Kæra Fjármálaeftirlitsins hafi þegar af þeirri ástæðu ekki falið í sér brot gegn banni við endurtekinni málsmeðferð til úrlausnar um refsiverða háttsemi. V Ákærði krefst aðallega frávísunar málsins frá héraðsdómi. 1 Frávísunarkrafan er studd við 159. gr. laga nr. 88/2008, en samkvæmt því ákvæði getur dómari með eða án kröfu vísað sakamáli frá dómi ef hann telur slíka ágalla vera á málinu, að þeir eigi að leiða til frávísunar þess. Frávísunarkrafa ákærða er annars vegar reist á því að ákæra í málinu og málsóknin gegn ákærða sé andstæð 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Krafa um frávísun málsins af þessum ástæðum var gerð fyrir héraðsdómi, sem hafnaði henni með úrskurði 7. janúar 2011 og krefst ákærði endurskoðunar á úrskurðinum. Hins vegar er krafa ákærða um frávísun reist á því að rannsókn málsins hafi verið verulega áfátt. Í tilkynningu ákærða um áfrýjun málsins 3. maí 2011 óskaði hann einnig endurskoðunar á nefndum úrskurði héraðsdóms, sbr. 2. mgr. 196. gr. laga nr. 88/2008. Er sá úrskurður því hér til endurskoðunar. 2 Ákærði telur að dómur Hæstaréttar 3. febrúar 2010 í máli nr. 15/2010, sem áður er getið, standi því ekki í vegi að hann geti nú krafist frávísunar málsins, þótt sú krafa sé einnig reist á reglunni í 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Ákærði kveður það fyrst hafa verið eftir útgáfu ákæru í málinu, sem ljóst hafi verið að málatilbúnaður ákæruvaldsins hafi ekki byggst á öðrum upplýsingum en þeim sem legið hafi fyrir Fjármálaeftirlitinu, eða verið því tiltækar, þegar ákærða var birt bréf þess 7. maí 2009 um að eftirlitið teldi ekki tilefni til frekari athugunar á máli hans. Ákærði styður kröfu sína einnig sömu rökum og kröfuna, sem hann gerði á rannsóknarstigi málsins, um að rannsóknin yrði lýst ólögmæt og hún stöðvuð, en henni var hafnað með áðurnefndum dómi Hæstaréttar. Hann kveður jafnframt að það sé, hvað sem öðru líði, skilyrði fyrir endurupptöku málsins sem leiddi til ákæru og eftirfarandi sakamáls á hendur honum, að nýjar upplýsingar hafi sannanlega komið fram eftir 7. maí 2009. Þetta skilyrði leiði bæði af 2. mgr. 4. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu og af orðalagi ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins um að ekki væri tilefni til frekari athugunar á máli ákærða nema ný gögn og upplýsingar, er málið vörðuðu, kæmu fram. Samkvæmt því hljóti dómstólar að þurfa að endurskoða hvort þessu skilyrði hafi verið fullnægt. Ákærði ítrekar í þessu sambandi að það hafi ekki verið fyrr en eftir útgáfu ákæru, sem unnt hafi verið að leggja mat á hvort ,,hin endurtekna málsmeðferð“ hafi í reynd byggst á nýjum upplýsingum og gögnum. Telur ákærði að hafi ákæra aðeins byggst á upplýsingum, sem legið hafi fyrir hjá Fjármálaeftirlitinu, eða verið því tiltækar, er athugun á máli ákærða var hætt af hálfu eftirlitsins, séu öll efnisskilyrði 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu fyrir hendi. Beri þá að vísa málinu frá dómi. Ákærði staðhæfir að ákæra sé reist á upplýsingum sem í reynd hafi legið fyrir hjá Fjármálaeftirlitinu eða verið því tiltækar 7. maí 2009. Í því sambandi bendir ákærði á að Fjármálaeftirlitið átti aðild að samráðshópi varðandi fjármálastöðugleika og viðbúnað og hafi verið ,,aðalupplýsingaveita“ hópsins. Fjármálaeftirlitið hafi haft tiltækar meiri upplýsingar og gögn en ákærði átti aðgang að og hafi engin breyting orðið á því eftir 7. maí 2009. Meðal gagna, sem verið hafi hjá Fjármálaeftirlitinu, telur ákærði hafa verið allar fundargerðir samráðshópsins frá upphafi. Upplýst sé að starfsmenn Fjármálaeftirlitsins sem rannsökuðu mál ákærða hafi kynnt sér fundargerðir vegna funda sem hópurinn hélt í september 2008, þar á meðal fundar 4. september þetta ár, þar sem gerð hafi verið grein fyrir fundi fulltrúa íslenskra stjórnvalda með fjármálaráðherra Bretlands tveimur dögum fyrr. Til þessa fundar sé vísað í 5. tölulið í ákæru. Ákærði bendir á að ætlaðar innherjaupplýsingar sem tíundaðar séu í töluliðum 4, 5 og 6 í ákæru séu allar reistar á upplýsingum sem fram hafi komið á fundum samráðshópsins og fundinum með fjármálaráðherra Bretlands. Þá hafi ætlaðar innherjaupplýsingar, sem tilgreindar séu í töluliðum 1 og 2 í ákæru, verið til umræðu á fundum samráðshópsins 22. júlí til 16. september 2008. Í tölulið 2 sé einnig nefndur fundur sem ákærði og ráðuneytisstjóri viðskiptaráðuneytisins sátu með bankastjórum Landsbanka Íslands hf. 13. ágúst 2008. Telur ákærði að á þessum fundi hafi ekkert komið fram sem ekki hafði þá þegar komið til umræðu á fundum samráðshópsins eða kom til umræðu á næsta fundi þar á eftir. 3 Eins og fram er komið var í dómi Hæstaréttar í máli nr. 15/2010 leyst úr því sakarefni hvort lýsa bæri rannsókn á ætluðum innherjasvikum ákærða ólögmæta og stöðva hana vegna þess að ekki hafi verið heimilt að hefja rannsókn að nýju eftir fyrrgreinda tilkynningu Fjármálaeftirlitsins 7. maí 2009 til ákærða og málið hefði því ekki átt að senda til sérstaks saksóknara. Niðurstaða Hæstaréttar í þessu máli kemur ekki til endurskoðunar í máli því sem hér er til úrlausnar. Á hinn bóginn á ákærði rétt á því að leyst sé úr kröfu hans um frávísun málsins á þeim grundvelli sem hún er höfð uppi í máli þessu og rakið hefur verið. Breytir engu í því efni þótt hann vísi einnig nú til ákvæða 4. gr. 7. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu kröfunni til stuðnings. 4 Í I. kafla dómsins er gerð grein fyrir meginefni bréfs Fjármálaeftirlitsins 11. nóvember 2008 til ákærða þar sem honum var tilkynnt að athugun stæði yfir á viðskiptum hans 17. og 18. september 2008 með 9.059.809 hluti í Landsbanka Íslands hf. Í bréfinu eru raktar reglur í lögum nr. 108/2007 sem taka til innherja og innherjasvika. Í lok bréfsins er óskað upplýsinga frá ákærða um viðskiptin, um ástæður viðskiptanna, hvenær hann hafi fyrst eignast hluti í bankanum svo og afrita gagna. Ákærði svaraði erindinu með bréfi 18. nóvember 2008. Þar kvaðst hann hafa tekið þá ákvörðun þegar hann hóf störf sem ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneyti haustið 2000 að stunda engin hlutabréfaviðskipti á meðan hann gegndi starfinu að frátalinni mögulegri sölu á hlutabréfum, sem hann átti í nokkrum félögum, er hann tók við starfinu. Hann kvaðst, eins og áður greinir, hafa eignast hlutaféð í Landsbanka Íslands hf. á árinu 2005 þegar ,,einhver uppskipti í viðskiptalífinu“ hafi orðið og að viðbættum jöfnunarhlutum, sem síðar voru gefnir út. Hafi hann eingöngu átt það hlutafé í bankanum, sem hann seldi tilgreinda daga í september. Í bréfinu gerði ákærði grein fyrir mikilli opinberri umræðu um viðkvæma stöðu íslensku bankanna í marga mánuði áður en hann seldi hluti sína og þess vegna hafi fjárfestar haft aðgang að óvenjumiklum opinberum upplýsingum til að leggja til grundvallar fjárfestingarákvörðunum sínum varðandi íslensku bankana. Ákærði tók fram að hvorki Landsbanki Íslands hf. eða aðrir bankar né fjármálamarkaðurinn heyrði stjórnsýslulega undir fjármálaráðuneytið. Þá sagði í bréfi hans: ,,Sjálfur átti ég engin samskipti við stjórnendur Landsbankans eða annarra fjármálafyrirtækja og sótti enga hluthafafundi hjá Landsbankanum.“ Að þessu búnu gerði ákærði þá grein fyrir ástæðu sölu á hlutunum að hún hefði verið tvíþætt. Í fyrsta lagi hafi honum stöðu sinnar vegna þótt óheppilegt og óþægilegt að eiga hlutina eftir að málefni bankanna komust í brennidepil. Í öðru lagi hafi honum verið ljóst, þótt hann teldi að Landsbanki Íslands hf. kæmist í gegnum þann mótvind, sem ríkti á fjármálamarkaði, að verðmæti hluta í bankanum myndi lækka vegna versnandi útlits í alþjóðlegum og innlendum efnahagsmálum, sem alkunnugt væri. Ákærði kvaðst í bréfinu hafa kosið að selja hluti sína í Landsbanka Íslands hf. fyrr, en ástæða þess að það dróst hafi verið sú að hann vildi vera þess fullviss þegar hann seldi að hann byggi ekki yfir neinum verðmyndandi upplýsingum um bankann, sem markaðurinn gerði ekki. Tvennt hafi valdið því að hann beið með að selja. Fyrra atriðið, sem olli því að ákærði beið með að selja hlut sinn í bankanum, hafi verið vitneskja hans um viðræður Landsbanka Íslands hf. og breska fjármálaeftirlitsins um flutning svonefndra Icesave-reikninga í Bretlandi úr útibúi bankans í London yfir í dótturfélag, en ástæða þeirra hafi einkum verið vanmáttur Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Honum hafi verið kunnugt um að óleyst væru álitamál tengd því að lánssamningar Landsbanka Íslands hf. gerðu bankanum erfitt fyrir að framkvæma slíkar breytingar í einum áfanga. Fjölmiðlar hafi sagt fréttir af umræðum, sem átt hefðu sér stað á Bretlandi og greint frá því að nokkurt útstreymi hafi verið af Icesave-reikningunum í kjölfarið. Ákærði gerði í þessu sambandi grein fyrir fundi íslenskra embættismanna 2. september 2008 með fjármálaráðherra Bretlands þar sem rætt hafi verið um færslu Icesave-reikninganna yfir í dótturfélag. Engar ákvarðanir hafi verið teknar á fundinum en staðfest að áfram yrði unnið að málinu í samstarfi fjármálaeftirlita landanna. Á fundi í samráðshópnum 16. september 2008 hafi verið upplýst að stjórnendur Landsbanka Íslands hf. hafi fundað með breska fjármálaeftirlitinu deginum áður um þetta mál. Á fundinum hafi verið upplýst að Fjármálaeftirlitið hafi ekki fregnað frá breska fjármálaeftirlitinu eftir fundinn en ,,hafði eftir Landsbankamönnum að fundurinn hefði verið jákvæður og að þeir teldu að málin væru að leysast.“ Útflæði af Icesave-reikningunum hefði stöðvast og skýrsla breskrar þingnefndar, sem hefði nýverið komið út, og fjallaði meðal annars um innlánssöfnun erlendra banka í London hefði ekki valdið ,,óróleika umfram það sem áður var.“ Með tilliti til alls þessa taldi ákærði ljóst að hann ,,byggi ekki á þessum tímapunkti yfir neinni vitneskju um Icesave-reikningana umfram markaðinn sem áhrif gæti haft á markaðsverð hlutabréfa í Landsbankanum.“ Síðara atriðið, sem skipt hafi máli um tímasetningu sölunnar á hlutabréfunum í bankanum, kvað ákærði hafa verið nýleg opinber umfjöllun um að Landsbanki Íslands hf. stæði frammi fyrir umtalsverðum útlánatöpum. Þá tók ákærði fram í bréfinu að hann hefði 17. september 2008, áður en hann seldi hlutina, rætt við E formann samráðshópsins um þá ákvörðun sína að selja og það mat hans að hann byggi á því tímamarki ekki yfir neinum verðmyndandi upplýsingum um bankann umfram markaðinn. Hafi formaðurinn ekki gert athugasemdir við það mat. Loks kvað ákærði stöðu íslensku bankanna hafa breyst fyrirvaralaust til hins verra í lok september og byrjun október og þá hafi byrjað atburðarás sem verið hafi ófyrirsjáanleg með öllu um miðjan september. Með bréfinu lét ákærði fylgja ýmis gögn máli sínu til stuðnings. Fjármálaeftirlitið ritaði ákærða aftur bréf 28. nóvember 2008 og óskaði frekari upplýsinga um efni fundar íslenskra embættismanna 2. september 2008 með fjármálaráðherra Bretlands, auk gagna sem stutt gætu upplýsingar ákærða. Ákærði svaraði bréflega 5. desember 2008 og sagði meðal annars að fundurinn hefði verið haldinn að frumkvæði viðskiptaráðherra til að reyna að greiða fyrir lausn á flutningi Icesave-reikninganna yfir í dótturfélag. Hann hefði fengið boð um að mæta á fundinn með stuttum fyrirvara og þátttaka hans hefði fyrst og fremst verið formsins vegna. Hann hefði hvorki séð ástæðu til að halda fundargerð né taka saman minnisblöð um fundinn. Fjármálaeftirlitið ritaði ákærða enn bréf 20. apríl 2009. Í því bréfi voru raktar uppgefnar ákvörðunarástæður ákærða fyrir sölu hans á hlutabréfunum og tekið fram að eftirlitið hefði ekki getað fundið fréttaumfjöllun í fjölmiðlum fyrir 17. september 2008 til að renna stoðum undir skýringar hans. Minnti Fjármálaeftirlitið á skilgreiningu á innherjasvikum í 123. gr. laga nr. 108/2007 og óskaði eftir upplýsingum og gögnum, sem styddu frásögn ákærða, um fjölmiðlaumfjöllun vegna vanda Landsbanka Íslands hf. í tengslum við Icesave-reikningana, sem orðið hefði fyrir sölu ákærða á hlutum sínum. Ákærði svaraði með bréfi 28. apríl 2009 þar sem hann í upphafi leiðrétti ætlaðan misskilning, sem fram hefði komið í síðastgreindu bréfi Fjármálaeftirlitsins, um ástæður hans fyrir sölu hlutanna. Hann tilgreindi í fimm töluliðum umfjöllun erlendra fjölmiðla um málefnið, sem í nokkrum tilvikum hafi verið gerð grein fyrir í íslenskum fjölmiðlum. Lét hann fylgja gögn upplýsingunum til stuðnings. Að fengnum þessum upplýsingum og gögnum tilkynnti Fjármálaeftirlitið svo ákærða 7. maí 2009 að framkomnar skýringar hans og gögn væru fullnægjandi og eftirlitið teldi því ekki tilefni til frekari athugunar á málinu. 5 Á fundi stjórnar Fjármálaeftirlitsins 19. júní 2009 komu fram ábendingar um hvar ný gögn og upplýsingar gæti verið að finna um mál ákærða. Bent var á að aðrir í samráðshópnum gætu ef til vill veitt nánari upplýsingar og rétt væri að athuga fleiri fundargerðir vegna funda hópsins en þær þrjár vegna funda 4., 9. og 16. september 2008, sem legið höfðu til grundvallar fyrri athugun. Í kjölfarið voru teknar skýrslur af H og G sem sátu í samráðshópnum hvor á sínum starfstíma sem ráðuneytisstjóri í viðskiptaráðuneyti. Þá var meðal annars aflað fundargerða samráðshópsins frá byrjun janúar til loka ágúst 2008, auk fylgiskjala með fundargerðunum. Að undangenginni þessari athugun var tekin ákvörðun um að senda málið til sérstaks saksóknara með bréfi 9. júlí 2009. Í bréfinu og minnisblaði Fjármálaeftirlitsins um málið 8. júlí sama ár kemur fram, hvaða nýju gögn og upplýsingar hafi verið grundvöllur þess að málið var tekið upp að nýju og það sent sérstökum saksóknara til meðferðar. Þar segir að í skýrslu, sem tekin var af H fyrrum settum ráðuneytisstjóra í viðskiptaráðuneyti, hafi komið fram að hún teldi að innherjaupplýsingar hafi borið á góma á fundi samráðshópsins 1. apríl 2008 þess efnis að innlán á Icesave-reikningum Landsbanka Íslands hf. í Bretlandi væru að minnka á því tímamarki. Hafi ákærði tekið fram á fundinum að það myndi skipta máli hvort bankanum tækist að flytja innlán útibús bankans í London yfir í dótturfélag. Þá kom fram hjá H að á fundi samráðshópsins 31. júlí 2008 hafi verið rætt um 5.000.000.000 sterlingspunda hámark sem breska fjármálaeftirlitið hefði ákveðið að setja á samanlagðar innstæður Icesave-reikninga. Innstæður á reikningunum hefðu á þessum tíma verið nálægt 4.800.000.000 sterlingspunda. Hún kvað Landsbanka Íslands hf. hafa verið orðinn aðalfundarefni samráðshópsins á þessum tíma. Einnig er getið skýrslu G ráðuneytisstjóra í viðskiptaráðuneyti, sem tók á ný við því starfi sínu eftir fæðingarorlof 1. ágúst 2008. Hún upplýsti að á fundi samráðshópsins 12. ágúst 2008 hefði verið rætt um stöðu svonefndra kjölfestufjárfesta í Landsbanka Íslands hf. og hefði henni þótt það sérstakt, enda ekki gert fyrr né síðar á fundum hópsins að því er henni væri kunnugt. Þá gat hún um fund, sem hún og ákærði hefðu átt með bankastjórum Landsbanka Íslands hf. 13. ágúst 2008, en þar hefðu bankastjórarnir fullyrt að það væri mjög erfitt fyrir bankann að uppfylla kröfu breska fjármálaeftirlitsins og að slíkt gæti haft ófyrirsjáanlegar afleiðingar fyrir bankann. Erfitt væri að meta eignasöfn, sem færð yrðu á milli og lánssamningar sem bankinn hefði gert myndu vera í uppnámi. Á fundinum hefðu bankastjórarnir margítrekað að þessar upplýsingar væru algert trúnaðarmál og hafi öllum fundarmönnum verið ljóst hve alvarleg staðan væri fyrir bankann og úrlausnarefnið erfitt. G upplýsti einnig að þeim hefðu verið afhent gögn á fundinum, sem höfðu að geyma bréfleg samskipti Landsbanka Íslands hf. og breska fjármálaeftirlitsins. Síðastnefnd gögn bera með sér að breska fjármálaeftirlitið leitaðist við að knýja fram kröfu sína um flutning innstæðna á Icesave-reikningunum. Landsbanki Íslands hf., sem taldi sér að lögum ekki skylt að verða við kröfunni, sá sig þó knúinn til að fallast á hana. Bankinn dró að fara að kröfunni á þann hátt sem hún var sett fram og lýsti því í bréfi 12. ágúst 2008 til breska fjármálaeftirlitsins að í raun væri bankanum það ókleift. Þá eru í minnisblaðinu og bréfi Fjármálaeftirlitins til sérstaks saksóknara rakin atriði, sem lesa mátti í fundargerðum samráðshópsins vegna funda sem haldnir voru fyrir septembermánuð 2008. Fundargerðir samráðshópsins frá janúar til ágústloka 2008 ásamt fylgigögnum, gögn sem ákærði og G fengu afhent á fundi með bankastjórum Landsbanka Íslands hf. 13. ágúst 2008 og þær upplýsingar, sem að framan eru raktar, voru ný gögn og upplýsingar, sem ekki lágu fyrir við upphaflega rannsókn. Þótt forstjóri Fjármálaeftirlitsins hafi haustið 2008 haft drög að hluta fundargerðanna í möppu á skrifstofu sinni þar til hann óskaði eftir þeim í heild sinni frá ritara samráðshópsins í desember það ár, beindi hann starfsmönnum eftirlitsins sem að rannsókninni unnu einnig til ritara samráðshópsins til að fá fundargerðirnar þar sem það væri að formi til eðlilegra að þær kæmu þaðan. Þá verður einnig litið á gögnin, sem afhent voru ákærða og G á fundi með bankastjórum Landsbanka Íslands hf. 13. ágúst 2008, sem ný gögn við rannsóknina þótt vera kunni að Fjármálaeftirlitinu hefðu borist þau sem afrit er þau voru send. Jafnframt voru það nýjar upplýsingar að ákærði hefði átt framangreindan fund með bankastjórum Landsbanka Íslands hf. og verður hið sama sagt um efni fundarins sem laut að knýjandi vanda bankans. Í því efni skiptir ekki síst máli að ákærði sagði í bréfi sínu til Fjármálaeftirlitsins 18. nóvember 2008 ranglega að hann hefði engin samskipti átt við stjórnendur bankans. Í rannsókn sérstaks saksóknara var rennt frekari stoðum undir þýðingu hinna nýju upplýsinga. Í skýrslum sem teknar voru við rannsóknina af K og L bankastjórum Landsbanka Íslands hf. kom fram að breska fjármálaeftirlitið hefði á þessum tíma verið orðið ósveigjanlegt í kröfu sinni um flutning innstæðna á Icesave-reikningunum og bankinn hefði ekki getað orðið við þeim að óbreyttu. Því hefði verið leitað til íslenskra stjórnvalda um að reyna hafa þau áhrif á bresk stjórnvöld að þau kæmu til móts við bankann til þess að slíkur flutningur yrði framkvæmanlegur. Hefðu ákærði og G mætt á fundinn með bankastjórunum og verið sett inn í málið. Það sem fram hefði komið á fundinum hefði verið algert trúnaðarmál sem hefði verið á fárra vitorði innan bankans og breska fjármálaeftirlitsins. 6 Í ákæru málsins er ákærði borinn sökum um eitt brot, innherjasvik, sem talið er varða við 1. tölulið 1. mgr. 123. gr., sbr. 3. tölulið 146. gr., laga nr. 108/2007, sbr. og 138. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Broti hans er lýst svo að hann hafi búið yfir innherjaupplýsingum en þrátt fyrir það selt hluti sína í Landsbanka Íslands hf. á þeim tíma og á þann hátt sem áður er gerð grein fyrir. Í töluliðum 1 til 6 í ákæru er lýst þeim innherjaupplýsingum, sem ákærði á að hafa búið yfir, en fallið var frá því fyrir Hæstarétti að þær upplýsingar, sem greinir í 3. tölulið, hefðu þýðingu. Af ákærunni og málflutningi ákæruvalds er ljóst að ætlaðar innherjaupplýsingar í hverjum og einum hinna fimm töluliða, sem eftir standa, séu að þess mati nægilegar til sakfellingar ákærða. Að gættu því sem að framan greinir verður talið að veigamiklar nýjar upplýsingar og gögn hafi komið fram við framhaldsrannsókn Fjármálaeftirlitsins, sem rennt var frekari stoðum undir með rannsókn sérstaks saksóknara. Ákæra var svo reist á þessum upplýsingum ásamt því sem lá fyrir er athuguninni var hætt 7. maí 2009. Verður því hafnað kröfu um frávísun málsins sem reist er á því að útgáfa ákæru og eftirfarandi málsókn fari í bága við reglu 1. og 2. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. 7 Ákærði reisir kröfu sína um frávísun málsins einnig á því að rannsókn þess hafi verið verulega áfátt. Á skorti að teknar hafi verið skýrslur af ýmsum þeim, sem hefðu getað varpað ljósi á málsatvik og réttmæti þeirra atvika, sem að baki ákæru búa, meðal annars þeirra innherjaupplýsinga, sem ákærði átti að hafa búið yfir. Ákærði nefnir þessu til stuðnings ýmis atvik, sem hann telur óupplýst og nauðsynlegt hefði verið að taka skýrslur af þeim, sem um þau gætu borið. Eigi þetta við bæði undir rannsókn málsins og um skýrslutökur fyrir dómi. Nefnir ákærði ýmsa til í þessu sambandi, sem hefðu getað veitt upplýsingar. Telur hann að rannsókn málsins fyrir útgáfu ákæru hafi að þessu leyti farið í bága við 53. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 skal dómur reistur á sönnunargögnum, sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Annmarkar sem vera kunna á rannsókn máls og leiða til þess að sakir verða ekki sannaðar hafa þýðingu við efnisúrlausn máls en leiða almennt ekki til frávísunar þess. Ákærði átti þess sjálfur kost að óska eftir því að leggja fram skjöl við meðferð málsins hjá sérstökum saksóknara, sbr. 5. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008, og fyrir dómi, sbr. 1. mgr. 110. gr. sömu laga, auk þess sem honum var rétt að kveðja vitni fyrir dóm ef hann taldi þess þörf, sbr. 1. mgr. 120. gr. sömu laga. Ekki verður séð að fyrirstaða hafi verið á framlagningu gagna hans og ekki er bókað að fram hafi komið óskir af hans hálfu í þinghöldum í héraði um að tiltekin vitni yrðu leidd. Verður ekki á það fallist að þeir annmarkar séu á rannsókn máls fyrir eða eftir útgáfu ákæru, sem leiða skuli til frávísunar þess og verður þeirri kröfu því hafnað. VI Til vara krefst ákærði ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar málsins. Þá kröfu styður hann í fyrsta lagi þeim rökum að borið hafi að fjölskipa héraðsdóm í málinu, sbr. 3. gr. laga nr. 88/2008. Hafi verið á þetta bent við þingfestingu málsins, enda hafi mátt vera ljóst frá upphafi að niðurstaða um sök myndi ráðast að verulegu leyti af mati á sönnunargildi munnlegra skýrslna fyrir dómi. Þá sé málið umfangsmikið, sakarefnið mikilvægt frá almennu sjónarmiði og úrlausnarefni málsins á flóknu réttarsviði, sem lítt hafi reynt á í dómaframkvæmd hér á landi. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 88/2008 er meginreglan sú að einn dómari skipi dóm í hverju máli, nema svo standi á sem segir í 3. til 5. mgr. greinarinnar. Þar kemur fram í 3. mgr. að þegar sérkunnáttu er þörf til þess að leysa úr ágreiningi um staðreyndir geti dómari kvatt til tvo meðdómsmenn sem hafa sérþekkingu á því sviði sem um ræðir. Í málinu er ekki deilt um atriði sem sérkunnáttu þarf til að skera úr um og var því ekki ástæða fyrir héraðsdómara að kveðja til sérfróða meðdómsmenn. Í 4. mgr. er kveðið á um að neiti ákærði sök, geti dómstjóri ákveðið að þrír héraðsdómarar skipi dóm telji dómari sýnt að niðurstaða kunni að verulegu leyti að ráðast af mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi. Ákvæðið er heimildarákvæði en felur ekki í sér skyldu til að þrír héraðsdómarar skipi dóm í máli þegar svo stendur á sem þar greinir. Eins og atvikum er hér háttað, einkum með hliðsjón af viðamikilli skjalaframlagningu í málinu, verður ekki fallist á að það eigi að leiða til ómerkingar héraðsdóms að umrædd heimild var ekki nýtt. Í 5. mgr. er mælt fyrir um heimild dómstjóra til að ákveða að þrír héraðsdómarar skipi dóm í máli eða tveir héraðsdómarar og einn sérfróður meðdómsmaður ef málið er annars umfangsmikið eða sakarefnið mjög mikilvægt frá almennu sjónarmiði. Í máli þessu er ákært fyrir eitt tiltekið brot, innherjasvik, sem lýst er refsivert í lögum nr. 108/2007. Efnislega er málið ekki umfangsmikið. Þótt sakarefnið sé að sönnu mikilvægt frá almennu sjónarmiði, leiðir það ekki til ómerkingar héraðsdóms að dómstjóri hafi ekki nýtt síðastnefnda heimild til að fjölskipa dóminn. Þá er ómerkingarkrafan í öðru lagi reist á því að sönnunarmati héraðsdómara sé áfátt. Hann hafi ekki gert sönnunargögnum viðunandi skil og ekki tekið skýra afstöðu til þýðingar skriflegra sönnunargagna, sem lögð voru fram til stuðnings málatilbúnaði ákærða. Ákærði telur einnig að reifun framburðar vitna sé áfátt í héraðsdómi, einkum hafi skort á að reifaðir væru þeir þættir í framburðum vitna, sem hafi verið ákærða í hag. Í 2. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um hvaða atriði skuli tilgreina í dómi. Samkvæmt þessari málsgrein skal meðal annars greina í dómi ,,svo stutt og glöggt sem verða má: ... d. hver málsatvik séu í aðalatriðum, e. við hvaða sönnunargögn og rök hvert ákæruatriði sé stutt og hvaða andsvör ákærði færi við þeim ef því er að skipta, f. röksemdir dómara fyrir því hvað teljist sannað í málinu og með hverjum hætti, g. röksemdir dómara fyrir niðurstöðu um önnur atriði máls, þar á meðal um viðurlög ...“ Dómur héraðsdóms fer að efni og uppbyggingu ekki í bága við framangreind fyrirmæli og verður kröfu um ómerkingu af þessari ástæðu því hafnað. Loks verður hafnað röksemdum, sem ákærði hefur teflt fram í þriðja lagi til stuðnings kröfu um ómerkingu héraðsdóms og lýtur að því, að dráttur hafi orðið á aðalmeðferð vegna þess að beðið var komu tilgreinds vitnis til landsins. Þótt þessi skýrsla hafi um síðir verið tekin af vitninu símleiðis samkvæmt ákvörðun dómara, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 88/2008, getur þetta ekki valdið ómerkingu héraðsdóms. VII Sýknukrafa ákærða er bæði reist á röksemdum sem lúta að ágöllum á rannsókn málsins og skorti á skýrleika refsiheimilda en einnig á því að sakir þær, sem bornar eru á ákærða, séu ósannaðar og skilyrðum laga um innherjaupplýsingar og innherjasvik ekki fullnægt. 1 Ætlaðir annmarkar á rannsókn málsins koma til athugunar við mat á því hvort sannað sé að ákærði hafi búið yfir þeirri vitneskju sem tilgreind er í töluliðum 1, 2, 4, 5 og 6 í ákæru og hvort um innherjaupplýsingar sé að ræða. Þeir koma því koma ekki sjálfstætt til athugunar sem sýknuástæða. 2 Ákærði telur skorta á skýrleika þeirra refsiheimilda, sem ákæruvaldið krefst að beitt verði í málinu. Í þeim efnum bendir hann á að útfærslu vanti í almennum stjórnvaldsfyrirmælum á hlutlægum refsiskilyrðum 120. gr. laga nr. 108/2007. Hátternislýsing greinarinnar hafi í reynd að geyma beina tilvísun til reglugerða, sem setja skuli um grundvallarskilyrði refsiábyrgðar samkvæmt ákvæðinu, nánar tiltekið hvað felst í orðasambandinu ,,líklegar til að hafa marktæk áhrif á markaðsverð fjármálagerninganna ef opinberar væru“. Ekki hafi verið sett reglugerð svo sem skylt hafi verið og styðji ákæruvaldið mál sitt við 2. gr. reglugerðar nr. 630/2005 um innherjaupplýsingar og markaðssvik. Sú reglugerð hafi verið sett með stoð í eldri lögum nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti með síðari breytingu. Hann telur að ekki fái staðist að reglugerð, sem sett sé samkvæmt eldri lögum, verði lögð til grundvallar við mat á refsinæmi háttsemi. Eigi þessi annmarki á skýrleika refsiheimilda, sem krafist er að beitt verði, að leiða til sýknu. Í 120. gr. laga nr. 108/2007 eru reglur um innherjaupplýsingar. Þar segir að setja eigi reglugerð þar sem meðal annars skuli kveða nánar á um hvaða atriði séu líkleg til að hafa marktæk áhrif á markaðsverð fjármálagerninga ef opinberar væru. Reglugerð sú, sem mælt er fyrir um að setja skuli, hefur ekki verið sett og er í ákæru vísað til 2. gr. reglugerðar nr. 630/2005, sem sett var samkvæmt eldri lögum nr. 33/2003. Ákvæði 57. gr. þeirra laga, eins og þeim var breytt með lögum nr. 31/2005, er efnislega samhljóða 120. gr. laga nr. 108/2007. Þegar svo háttar til halda gildi sínu stjórnvaldsfyrirmæli, sem sett eru samkvæmt eldri lögum, uns ný eru sett samkvæmt yngri lögum. Á þetta einnig við um reglur sem mæla fyrir um refsiábyrgð. Verður því fallist á með héraðsdómi að ekki skorti á skýrleika þeirra refsiheimilda, sem krafa ákæruvaldsins er reist á að þessu leyti. 3 Í 120. gr. laga nr. 108/2007 segir að með innherjaupplýsingum sé átt við nægjanlega tilgreindar upplýsingar sem ekki hafi verið gerðar opinberar og varði beint eða óbeint útgefendur fjármálagerninga, fjármálagerningana sjálfa eða önnur atriði og séu líklegar til að hafa marktæk áhrif á markaðsverð fjármálagerninganna ef opinberar væru. Í 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 630/2005 segir að líta skuli svo á að upplýsingar séu nægjanlega tilgreindar ef þær gefi til kynna aðstæður, sem séu fyrir hendi eða sem ætla má að verði fyrir hendi eða atburð, sem átt hefur sér stað eða sem ætla má að muni eiga sér stað. Upplýsingarnar verði þó að vera nægilega nákvæmar til að unnt sé að draga ályktun um möguleg áhrif þeirra aðstæðna eða atburðar á verð fjármálagerninga eða afleiddra fjármálagerninga sem þeim tengjast. Í 3. mgr. greinarinnar segir að innherjaupplýsingar sem væru líklegar til að hafa marktæk áhrif á verð fjármálgerninga eða afleiddra fjármálagerninga, sem þeim tengjast, yrðu þær gerðar opinberar séu þær upplýsingar, er líkur séu á að upplýstur fjárfestir noti sem hluta af þeim grunni sem hann byggir fjárfestingarákvarðanir sínar á. Reglum um innherjaviðskipti er ætlað að vernda fjárfesta og trúverðugleika verðbréfamarkaðar og útgefendur fjármálagerninganna. Reglurnar eru settar til þess að treysta gegnsæi fjármálamarkaðar, jafnræði fjárfesta og heiðarleika í verðbréfaviðskiptum. Reglur um innherjaupplýsingar verður meðal annars að skýra í þessu ljósi. Af þessu leiðir að ákæruvaldið verður að sýna fram á að sá sem talinn er innherji búi yfir upplýsingum, sem telja má innherjaupplýsingar. Verður samkvæmt þeim skilyrðum, sem tilgreind eru að framan, að vera ljóst hverjar hinar afmörkuðu upplýsingar eru og að þær séu nákvæmar og líklegar til að hafa áhrif á markaðsverð á þann hátt sem lýst hefur verið. Þótt þetta feli í sér að sýna verði fram á afmarkaðar og nægilega nákvæmar upplýsingar, sem ekki hafa verið gerðar opinberar, er jafnframt ljóst að nægilegt er að upplýsingarnar séu þess eðlis að þær, ásamt öðrum upplýsingum sem kunna að hafa verið gerðar opinberar eða séu opinberar af öðrum ástæðum, hafi þau áhrif sem lýst er að framan. Ákærði var sem fyrr segir ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu í september 2008. Hann var í því starfi bundinn trúnaði um vitneskju sem hann fékk í starfi sínu um það sem leynt átti að fara, sbr. 18. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Hann var, eins og áður greinir, bundinn trúnaði um það sem fram kom á fundi samráðshóps þess, sem hann starfaði í, bæði vegna starfs síns og vegna eðlis þeirra upplýsinga sem þar voru til meðferðar. Svo sem fram er komið áréttuðu bankastjórar Landsbanka Íslands hf. á fundi þeirra með ákærða og ráðuneytisstjóra viðskiptaráðuneytis 13. ágúst 2008 að ríks trúnaðar yrði að gæta um það sem þar kom fram og um gögn, sem afhent voru. Þá var efni fundar íslenskra embættismanna með fjármálaráðherra Bretlands 2. september 2008 einnig eðli málsins samkvæmt trúnaðarmál. Til þess verður að líta að ákærði var í þeirri stöðu, er hann seldi hluti sína, að hann bjó yfir upplýsingum sem hann fékk á fundum samráðshópsins, sem tiltekin stjórnvöld áttu aðild að, auk þess sem hann bjó yfir upplýsingum sem hann hafði fengið frá Landsbanka Íslands hf. á fundinum með bankastjórum 13. ágúst þetta ár. Þá bjó hann yfir upplýsingum um viðhorf breskra stjórnvalda sem hann fékk á fundinum með fjármálaráðherra Bretlands 2. september 2008. Að þessu virtu uppfyllti ákærði efnisleg skilyrði til að teljast tímabundinn innherji í skilningi 2. töluliðar 121. gr. laga nr. 108/2007. Ákærði hefur aldrei leynt sölu hluta sinna í Landsbanka Íslands hf. á þann hátt sem í ákæru greinir, enda upplýsti hann það í bréfi sínu til Fjármálaeftirlitsins 18. nóvember 2008 og studdi gögnum. Hann neitar því á hinn bóginn eindregið að hann hafi þá búið yfir innherjaupplýsingum. Ákæruvaldið reisir mál sitt fyrir Hæstarétti á því að í fimm tilgreindum tilvikum hafi ákærði búið yfir innherjaupplýsingum er hann seldi hluti sína í Landsbanka Íslands hf. 17. og 18. september 2008. Í fyrsta lagi vísar ákæruvaldið til upplýsinga um þá kröfu breska fjármálaeftirlitins að innstæður á Icesave-reikningum útibús Landsbanka Íslands hf. í Bretlandi yrðu fluttar í breskt dótturfélag ásamt hluta af eignum bankans og upplýsingar um erfiðleika bankans á því að verða við kröfunni. Þessar upplýsingar hafi verið til umfjöllunar á fundum samráðshópsins 22. júlí til 16. september 2008. Fallist er á með héraðsdómi að upplýsingar þessar séu nægjanlega tilgreindar og nægilega nákvæmar. Landsbanki Íslands hf. hafði ekki gert þær opinberar og ákærði var bundinn trúnaði um þær. Þær vörðuðu auk þess miklu um það hvernig Landsbanka Íslands hf. tækist að komast í gegnum þá erfiðleika, sem hann stóð frammi fyrir. Fyrir lá krafa um að bankinn flytti umtalsverðar eignir til Bretlands, sem hann gat ekki orðið við, bæði vegna þess að eignir voru ekki tiltækar og einnig vegna þess að slík tilfærsla eigna hefði stofnað í hættu fjármögnunarsamningum, sem bankinn hafði gert. Ákærði fékk ótvíræðar upplýsingar um þetta á fundi hans með bankastjórum Landsbanka Íslands 13. ágúst 2008, en þær voru til þess fallnar að hafa marktæk áhrif á verð hluta í bankanum og hefðu án efa haft áhrif á fjárfestingarákvarðanir þeirra sem veltu fyrir sér kaupum á slíkum hlutum. Verður því fallist á með héraðsdómi að um hafi verið að ræða innherjaupplýsingar í skilningi laga. Í öðru lagi er í ákæru vísað til upplýsinga um þá ákvörðun breska fjármálaeftirlitsins að setja 5.000.000.000 sterlingspunda hámark á samtölu innstæðna á Icesave-reikningum í Bretlandi og tilmæli eftirlitsins til Landsbanka Íslands hf. um að haga vaxtakjörum á reikningunum þannig að draga myndi úr vexti innstæðna á þeim, auk athugasemda eftirlitsins við auglýsingar bankans á reikningunum. Þessi atriði hafi verið til umfjöllunar á fundum samráðshópsins 22. júlí til 16. september 2008 og á áðurnefndum fundi með bankastjórum Landsbanka Íslands hf. 13. ágúst sama ár. Fyrir liggur að fjármunir, sem lagðir voru á nefnda Icesave-reikninga í Bretlandi og Hollandi, voru einn mikilvægasti þáttur í að fjármagna starfsemi Landsbanka Íslands hf., sem gagngert hafði verið stefnt að eftir þá erfiðleika sem bankinn lenti í á árinu 2006. Fallist er á með ákæruvaldinu að sannað sé með gögnum málsins að fram hafi verið komin krafa frá breska fjármálaeftirlitinu um að sett yrði áðurgreint hámark á samanlagðar innstæður Icesave-reikninga þar í landi. Einnig er ljóst að innstæðurnar voru á tímabili um sumarið 2008 orðnar um 4.800.000.000 sterlingspund. Því var sennilegt að ákvörðun um hámark hefði mikil áhrif til hins verra á fjármögnun bankans, einkum þar sem lántökur á alþjóðlegum lánamörkuðum fjármálafyrirtækja voru á þessum tíma afar erfiðar. Þótt bankinn teldi sér ekki skylt að verða við slíkri kröfu, liggur fyrir, meðal annars með framburði K fyrir dómi og við rannsókn sérstaks saksóknara, að bankinn taldi sig ekki eiga þann kost að standa gegn henni. Um allt þetta hlaut ákærða vera kunnugt. Upplýsingar þessar voru nægilega tilgreindar og nákvæmar og áhrif þeirra á verðmæti hluta í Landsbanka Íslands hf. marktæk með þeim hætti sem lýst er í 2. gr. reglugerðar nr. 630/2005. Þessar upplýsingar höfðu heldur ekki verið gerðar opinberar. Verða þær því taldar innherjaupplýsingar. Í þriðja lagi heldur ákæruvaldið því fram að upplýsingar, sem ákærði bjó yfir um að seðlabanki Hollands hygðist stöðva frekari innlán á Icesave-reikninga þar í landi og kynntar voru á fundi samráðshópsins 4. september 2008, væru innherjaupplýsingar. Upplýsingar sem hér um ræðir voru veittar af forstjóra Fjármálaeftirlitsins á fundi í samráðshópnum framangreindan dag, en honum hafði verið kynnt þessi afstaða í heimsókn hans til eftirlitssviðs hollenska seðlabankans fáeinum dögum áður. Hann upplýsti einnig að hollensk yfirvöld hefðu rætt um að stjórna þyrfti ,,niðurbremsuninni“ á innstæðum þessara reikninga. Fallist er á með héraðsdómi, að sannað sé, að upplýsingar þessar uppfylli framangreind skilyrði laga til að teljast innherjaupplýsingar. Þær höfðu heldur ekki verið gerðar opinberar. Í fjórða lagi er vísað til upplýsinga sem ákærði fékk á fundi með fjármálaráðherra Bretlands 2. september 2008. Þótt þær upplýsingar, sem komu fram á þessum fundi, hafi flestar komið fram áður, svo sem upplýsingar um að flytja innstæður á Icesave-reikningum yfir í dótturfélag í Bretlandi, kom skýrt fram hve alvarlega bresk stjórnvöld töldu stöðuna vera, einkum að því er laut að Landsbanka Íslands hf. Er fallist á með héraðsdómi að upplýsingar um þessa afstöðu breskra stjórnvalda, til viðbótar við þær upplýsingar sem ákærði bjó þegar yfir, séu innherjaupplýsingar í skilningi laga. Verður fallist á forsendur héraðsdóms um þennan lið. Í fimmta lagi er vísað til vitnisburðar þeirra, sem sátu fund samráðshópsins 16. september 2008 um þær upplýsingar, sem þar komu fram, um líkleg viðbrögð íslenskra stjórnvalda við fjármálahruni. Er fallist á forsendur héraðsdóms fyrir því að um hafi verið að ræða innherjaupplýsingar. Það breytir ekki þeirri niðurstöðu þótt telja megi líklegt að aðgerðir stjórnvalda til björgunar banka í vandræðum leiði venjulega ekki til þess að hluthafar haldi sínum hlut að fullu. Jafnframt er fallist á, miðað við vitnaframburði annarra í málinu sem sátu fund samráðshópsins þennan dag, að engar forsendur hafi verið fyrir ákærða til þess að álykta að loknum þessum fundi að lausn væri í sjónmáli á vandamálum Landsbanka Íslands hf. vegna Icesave-reikninganna í Bretlandi. Verður að líta svo á að fullyrðing hans um þetta, sem fram kom í bréfi til Fjármálaeftirlitsins 18. nóvember 2008, hafi verið röng. 4 Samkvæmt framansögðu bjó ákærði yfir innherjaupplýsingum, sem lýst er í fimm liðum í ákæru. Er sannað að með sölu hluta sinna í Landsbanka Íslands hf., þrátt fyrir að búa yfir upplýsingunum, hafi hann gerst sekur um innherjasvik. Er háttsemi hans réttilega færð til refsiákvæða í héraðsdómi. Verður fallist á með héraðsdómi að ætluð lögvilla ákærða eigi ekki að leiða til sýknu hans. VIII 1 Ákærði hefur borið fyrir sig að líta verði til þess við ákvörðun refsingar að málsmeðferðin yfir honum hafi tekið langan tíma. Honum hafi fyrst verið tilkynnt um rannsókn Fjármálaeftirlitsins 11. nóvember 2008, en ákæra hafi fyrst verið gefin út tæplega tveimur árum síðar eða 13. október 2010. Þá hafi orðið óskýrðar tafir á afhendingu málsgagna til Hæstaréttar frá því að áfrýjunarstefna var gefin út 4. maí 2011. Eftir að Fjármálaeftirlitið sendi sérstökum saksóknara málið til meðferðar 9. júlí 2009 og rannsókn þess hjá því embætti hófst, krafðist ákærði þess 19. nóvember að rannsóknin yrði lýst ólögmæt og felld niður. Úrskurður var kveðinn upp um kröfu þessa í Héraðsdómi Reykjavíkur 6. janúar 2010 og honum skotið til Hæstaréttar, sem kvað upp dóm í málinu 3. febrúar sama ár. Ákærði krafðist þess 27. nóvember 2009 að felld yrði úr gildi ákvörðun um kyrrsetningu sem fram fór í innstæðum á tilteknum bankareikningum í hans eigu, sem farið hafði fram 13. sama mánaðar. Úrskurður gekk um kröfu þessa í Héraðsdómi Reykjavíkur 5. febrúar 2010 og var honum skotið til Hæstaréttar, sem kvað upp dóm í málinu 26. sama mánaðar. Þótt fallast megi á með ákærða að meðferð máls hans hjá Fjármálaeftirlitinu, fram til þess að honum var tilkynnt að ekki væri ástæða til frekari rannsóknar á máli hans 7. maí 2009, hafi dregist úr hömlu, verður að öllu virtu ekki séð að sá dráttur hafi orðið á málinu að leiða eigi til lækkunar á refsingu. Þá telur ákærði að við ákvörðun refsingar í málinu verði að líta til þess að hann hafi vegna málsins orðið fyrir dæmalausum ágangi á mannorð sitt, sem áhrif hafi haft á persónulegt líf hans. Í því sambandi hafi miklu skipt óvenjulega rætin og hlutdræg fjölmiðlaumfjöllun sem farið hafi langt út fyrir sakarefni málsins. Hefur ákærði lagt fram gögn, sem renna nokkrum stoðum undir framangreindar staðhæfingar. Þegar litið er til eðlis brots ákærða, á hvaða tíma það var framið og stöðu hans þá, verður ekki fallist á að mikil fjölmiðlaumfjöllun, þótt óvægin hafi verið á köflum, geti haft áhrif á ákvörðun refsingar hans. Fallist verður á forsendur og niðurstöðu hins áfrýjaða dóms um ákvörðun refsingar ákærða. 2 Í ákæru er krafist upptöku á ætluðum ólögmætum ávinningi ákærða af brotinu, sem hann hefur verið sakfelldur fyrir. Krafan er reist á 2. mgr. 147. gr. laga nr. 108/2007 og 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt 2. mgr. 147. gr. fyrrnefndu laganna er heimilt að gera upptækan með dómi beinan eða óbeinan hagnað sem hlotist hefur af broti gegn ákvæðum laganna, sem varða sektum eða fangelsi. Við mat á því hver hagnaður ákærða er af brotinu verður, eins og stöðu hans og vitneskju var háttað, að miða við að hann hefði ekki átt þess kost að selja hluti sína fram til 6. október 2008 er Fjármálaeftirlitið stöðvaði viðskipti með fjármálagerninga útgefna af Landsbanka Íslands hf., þar með talið hluti í bankanum. Með hliðsjón af því að hlutabréfin urðu verðlaus eftir síðast greindan dag svarar ávinningur ákærða af broti til söluandvirðis þeirra að frádregnum sölukostnaði, eins og hann er tilgreindur á greiðslukvittunum vegna sölunnar, svo og þeim fjármagnstekjuskatti sem honum var gert að greiða vegna sölunnar. Samkvæmt þessu verður söluverð hlutanna 192.658.716 krónur lækkað um kostnað af sölunni vegna afgreiðslugjalds og söluþóknunar, samtals 771.234 krónur og fjármagnstekjuskatts, sem samkvæmt upplýsingum embættis ríkisskattstjóra var 17.123.130 krónur. Hagnaður ákærða af brotinu í skilningi 2. mgr. 147. gr. laga nr. 108/2007 verður því talinn 174.764.352 krónur. Verður hann dæmdur til að sæta upptöku þeirrar fjárhæðar. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málflutningsþóknun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Staðfest er niðurstaða hins áfrýjaða dóms um refsingu ákærða, Baldurs Guðlaugssonar, og um greiðslu sakarkostnaðar. Ákærði sæti upptöku á 174.764.352 krónum sem eru hluti innstæðu á bankareikningi hans í Arion banka hf., 100.144.000 krónur á reikningi nr. [...] og 74.620.352 krónur sem er hluti innstæðu á reikningi nr. [...]. Fjárhæðirnar eru hluti þess fjár, sem kyrrsett var 13. nóvember 2009. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins 3.917.399 krónur þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Karls Axelssonar hæstaréttarlögmanns, 3.765.000 krónur. Ólafs Barkar Þorvaldssonar I Eins og rakið er í dómi Hæstaréttar 3. febrúar 2010 í máli nr. 15/2010 og atkvæði meirihluta dómenda hóf Fjármálaeftirlitið haustið 2008 athugun á sölu ákærða á hlutum sínum í Landsbanka Íslands hf. 17. og 18. september 2008. Athugunin mun einkum hafa beinst að því hvort ákærði hafi búið yfir innherjaupplýsingum er nefnd viðskipti áttu sér stað vegna starfa sinna sem ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytis og sem nefndarmaður í sérstökum samráðshópi forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands um fjármálastöðugleika og viðbúnað. Vegna þessarar athugunar áttu sér stað bréfaskipti milli Fjármálaeftirlitsins og ákærða frá 11. nóvember 2008 til 7. maí 2009, sem rakin eru í atkvæði meirihlutans, en síðarnefndan dag sendi Fjármálaeftirlitið ákærða bréf, undirritað af M núverandi forstjóra Fjármálaeftirlitsins og N lögfræðingi eftirlitsins, þar sem segir: „Fjármálaráðuneytið vísar til fyrri samskipta vegna athugunar á viðskiptum yðar með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf., dags. 17. og 18. september 2008. Hefur athugunin beinst að því hvort þér hafið búið yfir innherjaupplýsingum vegna starfa yðar sem ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins og nefndarmaður í sérstökum samráðshópi [...] um fjármálastöðugleika og viðbúnað, er nefnd viðskipti áttu sér stað, sbr. 120., 121. og 123. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Í síðasta bréfi yðar, dags. 28. apríl 2009, kemur fram ítarleg umfjöllun um ástæðu viðskipta yðar og tímasetningu þeirra auk gagna til stuðnings fullyrðinga yðar um að sú vitneskja sem leiddi til þess að viðskiptin hafi átt sér stað á umræddum tíma hafi verið almenn og teldist þ.a.l. ekki til innherjaupplýsinga. Bréfinu fylgdu gögn er sýndu innlenda og erlenda fjölmiðlaumfjöllun um stöðu Icesave reikninga Landsbanka Íslands hf. áður en umrædd viðskipti áttu sér stað. Einnig fylgdi bréfinu yfirlit Seðlabanka Íslands um fjármögnun íslensku viðskiptabankanna sem lagt var fyrir fyrrnefndan samráðshóp þann 16. september 2008. Fram kemur í bréfinu að á nefndum fundi samráðshópsins hafi einnig komið fram upplýsingar um að þáttaskil hefðu orðið í Icesave-málinu á þessum tímapunkti, þ.e. að útflæði af Icesave reikningnum hefði stöðvast og að skýrsla bresku þingnefndarinnar vegna málsins, hefði ekki valdið sérstökum óróleika. Er slík umfjöllun staðfest í fundargerð samráðshópsins, dags. 16. september sl. Fjármálaeftirlitið hefur farið yfir þær upplýsingar og gögn sem fram hafa komið í málinu með hliðsjón af þeim ástæðum sem þér hafið veitt varðandi tímasetningu viðskipta yðar m.t.t. þess hvort þér hafið mögulega búið yfir innherjaupplýsingum á þessum tíma, sbr. 120., 121. og 123. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Með hliðsjón af framangreindu og þeim gögnum sem aflað hefur verið vegna málsins telur Fjármálaeftirlitið að fullnægjandi skýringar og gögn hafi komið fram til stuðnings fullyrðinga yðar um að þér hafið ekki búið yfir innherjaupplýsingum á þessum tíma. Fjármálaeftirlitið telur því ekki tilefni til frekari athugunar á máli þessu. Fjármálaeftirlitið áskilur sér þó þann rétt að taka málið aftur til skoðunar ef ný gögn eða upplýsingar koma fram er varða mál þetta.“ Bréfinu til grundvallar lágu ítarleg minnisblöð um rannsókn eftirlitsins. Með bréfi Fjármálaeftirlitsins 9. júlí 2009 til ákærða var skírskotað til áðurgreinds fyrirvara um lok athugunar þess en síðan segir: „Með vísan til framangreinds tilkynnist yður hér með að Fjármálaeftirlitið hefur hafið aftur athugun máls yðar þar sem nýjar upplýsingar komu fram í málinu. Á grundvelli þeirra upplýsinga og gagna sem fram komu ákvað Fjármálaeftirlitið þann 8. júlí sl. að vísa máli yðar til embættis sérstaks saksóknara, sbr. 2. og 3. mgr. 1. gr. laga um embætti sérstaks saksóknara nr. 135/2008. Samkvæmt 3. mgr. 148. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 gilda ákvæði IV.–VII. kafla stjórnsýslulaga nr. 37/1993 ekki um ákvörðun Fjármálaeftirlitsins.“ Málið var sama dag sent til embættis sérstaks saksóknara með rökstuðningi um að líta bæri svo á að ný gögn hefðu komið fram. Ákærði andmælti þessari ákvörðun með bréfum til Fjármálaeftirlitsins 21. júlí og 25. september 2009. Ákærða eru í máli þessu gefin að sök innherjasvik í opinberu starfi sem ráðuneytisstjóri Fjármálaráðuneytisins með því að hafa 17. og 18. september 2008 selt hlutabréf sín í Landsbanka Íslands hf., þrátt fyrir að hafa búið yfir innherjaupplýsingum um bankann sem hann hafi orðið áskynja um í starfi sínu sem ráðuneytisstjóri, einkum í tengslum við setu sína í áðurnefndum samráðshópi um fjármálastöðugleika og viðbúnað. Í inngangskafla ákæru er tilgreint að ákærði hafi fengið innherjaupplýsingar á sex fundum samráðshópsins á tímabilinu 22. júlí til 16. september 2008, á fundi með bankastjórum Landsbankans 13. ágúst 2008 og á fundi með fjármálaráðherra Bretlands 2. september það ár. Í ákærunni eru umræddar upplýsingar tilgreindar í sex liðum. Segir að upplýsingar á þessum fundum hafi verið „líklegar til að hafa marktæk áhrif á markaðsverð hlutabréfa í bankanum, yrðu þær opinberar.“ II Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 15/2010 kom fram að ákvörðun Fjármálaeftirlitins um framhald málsins yrði að vera á því reist að ný gögn og upplýsingar hefðu komið fram. Var nefnt að grein hefði verið gerð fyrir þeim í bréfi Fjármálaeftirlitsins til embættis sérstaks saksóknara 9. júlí 2009 og taldi Hæstiréttur að ekki skyldi vefengt mat Fjármálaeftirlitins um að þessi gögn og upplýsingar væru ný og gætu leitt til frekari rannsóknar. Í umræddu bréfi Fjármálaeftirlitsins til sérstaks saksóknara segir meðal annars um þetta: „Á stjórnarfundi Fjármálaeftirlitsins þann 19. júní sl. komu fram ábendingar um að nýjar upplýsingar í málinu gæti verið að finna í fundargerðum fyrrnefnds samráðshóps ef athugað væri lengra tímabil en áður hafði verið gert. Einnig var bent á að nýjar upplýsingar gætu komið fram í málinu ef G, ráðuneytisstjóri og nefndarmaður í samráðshópnum, og H, settur ráðuneytisstjóri og nefndarmaður í samráðshópnum í fjarveru G frá janúar til ágúst 2008, yrðu kallaðar til skýrslugjafar. Í skýrslugjöfum H og G þann 25. júní sl. kom fram ábending um að upplýsingar hafi komið fram í fylgigögnum funda hópsins sem gætu talist til innherjaupplýsinga. Fór Fjármálaeftirlitið þegar fram á afrit af þeim gögnum hjá Seðlabanka Íslands þar sem samráðshópurinn hafði aðstöðu sína. Auk þessa komu fram upplýsingar í skýrslugjöf G um að hún og Baldur hefðu sótt fund með stjórnendum bankans þann 13. ágúst 2008 og að þar hefðu verið lögð fram gögn um samskipti breska fjármálaeftirlitsins (TheFinancial Services Authority – FSA) og bankans varðandi yfirfærslu Icesace reikninga bankans í dótturfélag. Fór Fjármálaeftirlitið einnig fram á afrit af þeim gögnum.“ Í framhaldi bréfsins er rakið í ítarlegu máli hverjar gætu verið „mögulegar innherjaupplýsingar í gögnum málsins.“ Í atkvæði meirihluta dómenda eru rakin þau atriði sem leiða eiga til þess að telja beri ný gögn hafa komið fram í málinu. Við flutning málsins nú fyrir Hæstarétti var ákæruvaldið sérstaklega innt eftir því hvaða upplýsingar hefðu nákvæmlega verið nýjar í framangreindum skilningi. Af hálfu ákæruvalds var annars vegar vísað til framangreindra skýrslna H og G en hins vegar til þess að eftir að ákvörðun Fjármálaeftirlitsins var tekin hefði komið í ljós að ákærði hafði setið fund með bankastjórum Landsbankans 13. ágúst 2008. III Þegar í sérstöku svarbréfi G við fyrirspurn Fjármálaeftirlitsins 13. mars 2009 kom fram að Bretar hefðu gert „mjög stífar kröfur“ um flutning innlána í breskt félag og fjallaði hún í bréfinu um efni fundarins við breska fjármálaráðherrann. Bréfinu fylgdu einnig minnispunktar eða svokallaðir talpunktar vegna fundarins. Þá kom fram í bréfi Fjármálaeftirlitsins til ákærða 28. nóvember 2008 að þáverandi viðskiptaráðherra hefði svarað spurningum eftirlitsins um meginefni fundarins með breska fjármálaráðherranum. Um fund með bankastjórum Landsbankans 13. ágúst 2008, sem G sat ásamt ákærða, sagði G í skýrslutöku hjá sérstökum saksóknara 13. ágúst 2009 að bankastjórarnir hefðu einungis verið að kynna kröfur breska fjármálaeftirlitsins sem þeim hefðu fundist ósanngjarnar en að þeir væru í „dialog“ við það. Eins og fram er komið voru kröfur breska fjármálaeftirlitsins og viðhorf bankastjóra Landsbankans síðar til umfjöllunar á þeim fundum samráðshópsins sem Fjármálaeftirlitið athugaði sérstaklega áður en það felldi niður málið. Þrátt fyrir að ákærði hafi látið hjá líða í bréfaskiptum sínum við Fjármálaeftirlitið að geta umrædds fundar með bankastjórum Landsbankans 13. ágúst 2008 verður að líta til þess að þessi málefni Landsbankans voru til ítarlegrar umræðu strax á næsta fundi samráðshópsins 20. ágúst 2008, en hann sátu bæði G og ákærði. Einnig kom málefnið margoft síðar til umræðu á fundum hópsins. Þá verður ekki fallist á ályktun meirihluta dómenda að líta beri á gögn sem ákærða og G voru afhent á fundi með bankastjórum Landsbankans 13. ágúst 2008 sem ný gögn, þegar af þeirri ástæðu að miða verður við að Fjármálaeftirlitinu hafi borist þau sem afrit áður en það tók ákvörðun sína um niðurfellingu málsins. Þótt H hafi greint frá því að á fundi samráðshópsins 1. apríl 2008, sem ekki kemur við sögu í ákæru, hafi verið rætt um minnkandi innlán á Icesave reikningum var ekki um að ræða nýjar upplýsingar enda var einnig fjallað um slík atriði á síðari fundum hópsins í september 2008. Hið sama gildir um skilning H á fundi hópsins 31. júlí 2008. Ljóst má vera að allar fundargerðir samráðshópsins voru Fjármálaeftirlitinu tiltækar við fyrstu athugun þess í málinu, en fyrrverandi forstjóri eftirlitsins hafði vísað starfsmönnum sínum sem önnuðust mál ákærða á að þær mætti nálgast í gagnasafni Seðlabanka Íslands. Þá ber að líta til þess að umfjöllunarefni eldri funda samráðshópsins en þeirra sem Fjármálaeftirlitið athugaði við fyrri skoðun voru á frumstigi. Voru þau því einnig tekin fyrir á síðari fundum sem Fjármálaeftirlitið athugaði sérstaklega áður en það felldi niður málið. Þá kom fram hjá ákæruvaldinu við flutning málsins fyrir Hæstarétti að telja verði að samráðshópurinn hafi bæði fjallað um efni framangreinds fundar ákærða og G með Landsbankastjórum 13. ágúst 2008 og fundarins með fjármálaráðherranum 2. september 2008. Í 1. mgr. 148. gr. laga nr. 108/2007 er sú sérstaka regla að brot gegn lögunum sæti aðeins rannsókn lögreglu að undangenginni kæru Fjármálaeftirlitsins. Hefur Fjármálaeftirlitið því endanlegt vald til að ákveða um meðferð máls. Af því sem fram er komið í málinu er nú með öllu ljóst að upplýsingar um þau atriði sem komu upp á þeim fundum sem ákæra er reist á voru Fjármálaeftirlitinu tiltækar áður en það tók hina lögbundnu ákvörðun sína með bréfinu 7. maí 2009 um niðurfellingu málsins. Er nú að fullu fram komið að ákæra í málinu var ekki reist á nýjum upplýsingum eins og Fjármálaeftirlitið gerði áskilnað um í ákvörðun sinni um niðurfellingu málsins 7. maí 2009. Hefði Fjármálaeftirlitinu þegar af þeim sökum borið að láta kyrrt liggja í stað þess að senda málið til sérstaks saksóknara eins og það gerði 9. júlí 2009. Þrátt fyrir að dómur Hæstaréttar í máli nr. 15/2010 hafi verið með þeirri niðurstöðu að fallast bæri á fullyrðingar stjórnvaldsins um að ný gögn hefðu komið fram við meðferð málsins er réttlættu áframhaldandi rannsókn á háttsemi ákærða, verður ekki hjá því komist að líta til þess sem nú er komið fram, sbr. 3. mgr. 159. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samkvæmt því ákvæði er dómari ekki bundinn af úrskurði um að hrinda frávísunarkröfu ef nýjar upplýsingar koma fram síðar undir rekstri máls um þau atriði sem úrskurðað var um. Eins og áður segir er í raun nú að fullu í ljós leitt við rannsókn og meðferð málsins fyrir dómi að engin ný gögn eða upplýsingar bárust Fjármáleftirlitinu eftir hina lögbundnu tilkynningu þess til ákærða 7. maí 2009 heldur lágu þau allan tímann fyrir við rannsókn Fjármálaeftirlitsins. Eins og hér háttar til og með hliðsjón af meginreglum laga um réttláta málsmeðferð, sbr. og fyrrgreinda 3. mgr. 159. gr. laga nr. 88/2008 tel ég að vísa beri málinu þegar af þeim ástæðum frá héraðsdómi. Aðrir dómendur Hæstaréttar eru mér ekki samþykkir um þessa niðurstöðu og samkvæmt 2. mgr. 209. gr. laga nr. 88/2008 ber mér að greiða atkvæði um efni málsins, en taka verður fram að ég er sammála forsendum og niðurstöðu meirihluta dómenda um að ekki skuli ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til nýrrar meðferðar. IV Samkvæmt c lið 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 skal í ákæru skal greina svo glöggt sem verða má hver sú háttsemi er sem ákært er vegna, hvar og hvenær brotið er talið framið, heiti þess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga og stjórnvaldsfyrirmæla, ef því er að skipta. Í máli þessu hefur ákæruvaldið talið þörf á og nýtt sér heimild í d lið greinarinnar og lagt fram sem hluta af ákærunni sérstakar röksemdir sem málsóknin er byggð á. Er slíkt heimilt ef málið er flókið eða umfangsmikið, en tekið er fram að röksemdafærslan skuli þá vera gagnorð og svo skýr að ekki fari á milli mála hverjar sakargiftir eru. Í röksemdum í ákæru segir meðal annars: „Ótvírætt er að ákærði hafði réttarstöðu innherja, þ.e. var annar innherji í skilningi 3. tl. 121. gr. laga nr. 108/2007, þar sem hann hafði vegna starfa sinna sem ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins innherjaupplýsingar er féllu að hugtaksskilyrðum 120. gr. laga nr. 108/2007. [...] Réttarstaða innherja í skilningi 3. tl. 121. gr. laga nr. 108/2007 er ekki háð formlegri skráningu eða tilkynningu heldur tekur til efnislegrar vitneskju um innherjaupplýsingar.“ Er ákæra þannig á því reist að ákærði hafi hvorki mátt telja sig fruminnherja né tímabundinn innherja heldur annan innherja. Í hinum áfrýjaða dómi segir eftirfarandi um þetta: „Á því er byggt í ákæru að ákærði hafi verið annar innherji í skilningi 3. tl. 121. gr. laga nr. 108/2007“ og kemst síðan dómurinn að þeirri niðurstöðu að það hafi ákærði verið. Málflutningur ákæruvaldsins og vörn ákærða tóku mið af þessu. Meirihluti Hæstaréttar kemst á hinn bóginn að því að ákærði hafi uppfyllt efnisleg skilyrði þess að teljast tímabundinn innherji. Í 121. gr. laga nr. 108/2007 segir: „Með innherja er átt við: 1. fruminnherja, þ.e. aðila sem hefur að jafnaði aðgang að innherjaupplýsingum vegna aðildar að stjórn, rekstri eða eftirliti eða vegna annarra starfa á vegum útgefanda fjármálagerninga, 2. tímabundinn innherja, þ.e. aðila sem telst ekki fruminnherji en býr yfir innherjaupplýsingum vegna eignaraðildar, starfs síns, stöðu eða skyldna, og 3. annan innherja, þ.e. aðila sem hvorki telst fruminnherji né tímabundinn innherji en hefur fengið vitneskju um innherjaupplýsingar, enda hafi viðkomandi vitað eða mátt vita hvers eðlis upplýsingarnar voru.“ Eins og sést af ákvæðinu er gerður töluverður greinarmunur á mismunandi gerðum innherja. Til að mynda þurfa fruminnherjar ekki að búa yfir innherjaupplýsingum til að teljast slíkir innherjar heldur nægir að þeir hafi að jafnaði aðgang að slíkum upplýsingum. Er staða þeirra þess eðlis að þeir búa ætíð yfir eða hafa aðgang að innherjaupplýsingum, sbr. 1. tölulið greinarinnar. Við samanburð á ákvæðum 2. og 3. töluliða greinarinnar sést einnig að löggjafinn gerir greinarmun á hvort menn teljist tímabundnir innherjar eða aðrir innherjar þannig að um hina síðari er sérstaklega tekið fram að nauðsynlegt sé að þeir hafi „vitað eða mátt vita“ hvers eðlis upplýsingar voru. Verður hér að byggja á svokölluðu samtímamati sem miðast við þann tíma er viðskiptin áttu sér stað, en ekki því sem síðar varð þótt slíkt kunni í sérstökum tilvikum að geta gefið einhverja vísbendingu við það samtímamat. Þá verður að líta til þess hvort háttsemi grundvölluð á upplýsingum eða upplýsingarnar sjálfar hafi viðeigandi tengingu við það sem gerist síðar. Auk þess er útgefendum fjármálagerninga samkvæmt XIII. kafla laga nr. 108/2007 skylt, að viðlagðri ábyrgð, að útbúa lista um alla fruminnherja, tímabundna innherja og aðila sem eru fjárhagslega tengdir þeim. Ber að senda listana til Fjármálaeftirlitsins og uppfæra þá reglulega, sbr. 128. gr. laganna. Jafnframt þarf að kynna innherjum þessa skráningu og ýmis atriði er hana varða. Ekkert slíkt átti sér stað í tilfelli ákærða. Nefna má í þessu samhengi að hann upplýsti á fundi samráðshópsins að hann ætti hlutabréf í Landsbankanum. Bæði forstjóri Fjármálaeftirlitsins og bankastjórar Landsbankans vissu um stöðu hans og var ekkert rætt um nauðsyn slíkrar skráningar á fundum samráðshópsins sem starfaði allt frá byrjun árs 2006. Voru aðrir í hópnum heldur ekki skráðir sem tímabundnir innherjar vegna starfa sinna þar eins og skylt hefði verið að lögum hefðu þeir búið yfir innherjaupplýsingum. Atriði sem hér um ræðir kunna að geta komið til álita við mat dómstóls á refsinæmi verknaðar og eftir atvikum á refsingu. Samkvæmt framansögðu skiptir staða ákærða sem ráðuneytisstjóra í fjármálaráðuneytinu engu þegar metið er hvort þær upplýsingar sem tilgreindar eru í ákæru hafi verið innherjaupplýsingar. Til þess að ákærði teljist annar innherji, eins og honum er gefið að sök í ákæru, eða tímabundinn innherji, eins og meirihluti dómenda hefur með sínum hætti fjallað um, þarf ákæruvaldið áður en lengra er haldið fyrst að sanna að ákærði hafi búið yfir innherjaupplýsingum í skilningi laga nr. 108/2007, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 630/2005 um innherjaupplýsingar og markaðssvik. Samkvæmt öllu framansögðu er ég ósammála þeirri aðleiðslu meirihlutans að niðurstöðu í málinu að álykta sérstaklega um að ákærði hafi uppfyllt skilyrði þess að teljast tímabundinn innherji sem ráðuneytisstjóri og vegna stöðu sinnar í umræddum samráðshópi og fjalla síðan um hvort þær upplýsingar sem um ræðir í hinum einstöku liðum ákærunnar hafi verið innherjaupplýsingar í skilningi laga nr. 108/2007, sbr. reglugerð nr. 630/2005. Ég tel að við úrlausn máls þessa þurfi fyrst að taka afstöðu til þess hvort ákærði hafi búið yfir innherjaupplýsingum er hann seldi hlutabréf sín í Landsbankanum. Því næst beri að athuga önnur skilyrði laga fyrir því að telja að beitt hafi verið „innherjasvikum í opinberu starfi“, eins og segir í ákæru. V Í 120. gr. laga nr. 108/2007 segir: „Með innherjaupplýsingum er átt við nægjanlega tilgreindar upplýsingar sem ekki hafa verið gerðar opinberar og varða beint eða óbeint útgefendur fjármálagerninga, fjármálagerningana sjálfa eða önnur atriði og eru líklegar til að hafa marktæk áhrif á markaðsverð fjármálagerninganna ef opinberar væru, eins og nánar er kveðið á um í reglugerð sem sett er skv. 131. gr. Upplýsingar teljast opinberar þegar útgefandi fjármálagerninga hefur birt almenningi á Evrópska efnahagssvæðinu þær, sbr. 122. og 127. gr.“ Eins og greinir í atkvæði meirihluta dómenda er hugtakið innherjaupplýsingar nánar útfært í reglugerð nr. 630/2005 og hefur reglugerðin nægilega stoð í lögum nr. 108/2007. Beita ber þeirri aðferðarfræði að athuga fyrst hvort upplýsingar teljist nægilega tilgreindar til að geta talist innherjaupplýsingar áður en kannað er hvort þær uppfylli önnur skilyrði 120. gr. laganna og 2. gr. reglugerðarinnar. Í 2. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar segir að litið skuli svo á að upplýsingar séu nægilega tilgreindar ef þær gefa til kynna aðstæður sem eru fyrir hendi eða sem ætla megi að verði fyrir hendi eða atburð sem átt hefur sér stað eða sem ætla megi að muni eiga sér stað. Þá segir að upplýsingarnar verði einnig að vera nægilega nákvæmar til að unnt sé að draga ályktun um möguleg áhrif þeirra aðstæðna eða atburðar á verð fjármálagerninga eða afleiddra fjármálagerninga er þeim tengjast. Um þetta verður að beita samtímamati, en ekki meta háttsemi út frá atvikum sem síðar komu til, en samkvæmt réttri þýðingu á 1. mgr. 1. gr. tilskipunar Framkvæmdastjórnarinnar 2003/124/EB skal litið til atburða sem ætla má af sanngirni að verði fyrir hendi. Sams konar aðferð verður einnig að beita við mat á því hvort önnur skilyrði teljist uppfyllt, það er hvort upplýsingar hafi verið líklegar til að hafa marktæk áhrif á verð fjármálagerninga eða afleiddra fjármálagerninga sem þeim tengjast, yrðu þær gerðar opinberar og hvort líkur væru á að upplýstur fjárfestir noti þær sem hluta af þeim grunni sem hann byggir fjárfestingarákvarðanir sínar á, sbr. 3. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar. Hefur verið talið að miða megi við svokallaðan gegnan og skynsaman fjárfesti í þessu sambandi. Auk þess að öll skilyrði 120. gr. laga nr. 108/2007 þurfa að vera uppfyllt til þess að upplýsingar teljist innherjaupplýsingar, verður efnisinntak greinarinnar ekki slitið úr samhengi við ákvæði 122. gr. laganna þar sem kveðið er á um að allar innherjaupplýsingar skuli tilkynntar og birtar eins fljótt og auðið er eftir að þær liggja fyrir, nema í undantekningartilfellum, sbr. 3. mgr. greinarinnar. Samkvæmt 1. mgr. 135. gr. laganna skal Fjármálaeftirlitið fylgjast með því að útgefendur birti slíkar upplýsingar og liggja viðurlög við brotum á skyldu til birtingar samkvæmt XV. kafla laganna. Við mat á upplýsingum þeim sem um ræðir í þessu refsimáli má líta til þess að þær voru hvorki birtar samkvæmt ákvæðum laganna áður en ákærði seldi bréf sín né eftir þann tíma og ekki heldur viðbótarupplýsingar sem síðar komu til á fundum samráðshópsins og vörðuðu málefnið. VI Í héraði var ákærði sýknaður af þriðja lið ákærunnar þar sem honum var gefið að sök að hafa nýtt sér upplýsingar sem fram komu á fundi samráðshópsins 31. júlí 2008 um slæma stöðu Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta og áhyggjur íslenskra og breskra stjórnvalda af stöðu hans og getu til að tryggja innstæður á Icesave reikningum. Í rökstuðningi héraðsdóms fyrir sýknu ákærða segir: „Í lögum nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta er lýst hvernig tryggingasjóðurinn er fjármagnaður. Af lögunum og reikningum sjóðsins, sem eru opinberir og aðgengilegir á netinu, mátti ráða stöðu sjóðsins að hluta. Samkvæmt vitnisburði B var unnt að afla sér upplýsinga um heildarinnlán banka á þeim tíma sem hér um ræðir, þar með talið Landsbanka Íslands. Þá liggur fyrir samkvæmt gögnum málsins að opinber umræða fór fram á þessum tíma um veika stöðu sjóðsins. Að öllu þessu virtu er það mat dómsins að það sem fram kom á fundum samráðshópsins um stöðu sjóðsins og getu til að tryggja innstæður á Icesave reikningunum hafi ekki verið neitt sem skipti máli umfram það sem opinbert gat talist. Kemur þegar af þessari ástæðu ekki til álita að virða upplýsingarnar sem ákærði komst yfir við setu í samráðshópnum um þetta sem innherjaupplýsingar.“ Ákæruvaldið hefur unað þessari niðurstöðu héraðsdóms og tekið undir forsendur hans. Samkvæmt framansögðu verður að slá því föstu að með öllu hafi verið upplýst þegar í lok júlí 2008 að Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta hafði enga getu til að tryggja innlán á Icesave reikningunum og að sú vitneskja hafi verið opinber. Var á fundum samráðshópsins fjallað um hvort nauðsynlegt væri að leitast við að stöðva frekari innlán á Icesave reikningunum eða tryggja rétt innstæðueigenda þar sem opinbert var að það gat tryggingarsjóðurinn íslenski ekki gert. Sprottið hafði upp opinber umræða um veika stöðu íslenska fjármálakerfisins og fjallað hafði verið opinberlega um Icesave reikningana í því samhengi. Hefur þetta áhrif á hið huglæga mat sem fram þarf að fara vegna ákæruliða 1, 2, 4 og 5 og þá einnig með sínum hætti hvort upplýsingarnar teljist hafa verið nægilega tilgreindar þannig að efnisskilyrðum 120. gr. laga nr. 108/2007 sé fullnægt. Á hinn bóginn var fundur samráðshópsins sem um ræðir í 6. lið ákærunnar annars eðlis og varðaði ekki tryggingarsjóðinn. Með hliðsjón af öllu því sem að framan greinir verður nú fjallað um einstaka liði ákærunnar. VII 1 Samkvæmt 1. lið ákæru voru það innherjaupplýsingar að á fundum samráðshópsins 22. júlí til 16. september 2008 var fjallað um „kröfu“ breska fjármálaeftirlitsins um að innstæður á Icesave reikningum útibús Landsbanka Íslands í Bretlandi, ásamt hluta af eignum bankans, yrðu fluttar í breskt dótturfélag. Hefði bankinn átt í vandræðum með að uppfylla umrædda kröfu. Við mat á því hvort umræddar upplýsingar hafi verið nægilega tilgreindar ber að hafa sérstaka hliðsjón af eftirfarandi, sem fjallað er um í fundargerðum samráðshópsins 22. júlí til 16. september 2008. Á fundi hópsins 22. júlí var bókað að breska fjármálaeftirlitið „hvatti“ Landsbankann til að flytja innstæður í breskt dótturfélag. Á fundi 31. júlí kom fram að Fjármálaeftirlitið hefði „gert athugasemdir“ við fyrirætlanir þess breska. Þá kom fram að þótt breska fjármálaeftirlitið teldi að ljúka mætti yfirfærslunni á þremur mánuðum þyrfti að fara með gát og „skoða vel allar afleiðingar yfirfærslunnar.“ Í fundargerð 12. ágúst kom fram hjá Fjármálaeftirlitinu að ennþá væru lausir endar varðandi málefni breska fjármálaeftirlitsins og var bókað eftir ákærða að hann hefði átt formlegan og jákvæðan símafund með fulltrúa breska fjármálaráðuneytisins sem væri kunnugt um samskipti Landsbankans og fjármálaeftirlita landanna beggja varðandi innlán útibús bankans í Bretlandi. Þá hafi komið fram sú hugmynd í samtali við fyrirsvarsmenn Englandsbanka að „Landsbankinn gæti selt Icesave afurð sína.“ Í fundargerð 20. ágúst kemur fram að þótt breska fjármálaeftirlitið setti stífar kröfur væri það ennþá tilbúið að athuga nýjar tillögur og útfærslur í samningum. Segir í fundargerðinni að breska fjármálaeftirlitið skildi sjónarmið íslenska fjármálaeftirlitsins um að Landsbankasamstæðan yrði ekki veikari eftir yfirfærslu innlána frá útibúi í dótturfélag og að mörgu bæri að hyggja „í samningum“ um yfirfærslu eigna samhliða yfirfærslu skulda. Þrátt fyrir að bókanir á fundinum 20. ágúst um harðar kröfur breska fjármálaeftirlitsins kom fram á fundi 9. september að Landsbankinn hafði sent breska fjármálaeftirlitinu bréf „með tillögum“ sínum um framkvæmd yfirfærslu í tveimur áföngum til dótturfélags, en fram væri komið frá breskum yfirvöldum að íslensk stjórnvöld tækju ekki málið nógu alvarlega og áríðandi væri að Landsbankinn kæmi með raunhæfar tillögur, en beðið væri eftir þeim. Þá ber að athuga að fyrir dómi bar G að á fundinum 16. september 2008 hafi komið fram að Landsbankinn og breska fjármálaeftirlitið hefðu ekki enn náð niðurstöðu „vegna þess að þetta voru samningaviðræður og hérna, ég allavega, maður vissi í rauninni, það var ekki komin niðurstaða í málið þannig að þarna að hérna, þannig að það voru allavega samskipti þarna á milli sem við fengum ekki afrit af heldur, ekki á þessum tíma, ekki á þessum fundi.“ Þá bar C þáverandi forstjóri Fjármálaeftirlitsins að á fundinum 16. september „höfðu menn þá trú að menn myndu ná að lenda einhverjum samningi ef menn hefðu fengið kannski aðeins meiri tíma en síðan varð. [...] ég man bara að þetta var bara í ákveðnu ferli. Menn svona voru að reyna að ýta sér áfram í að reyna að ná lendingu. Ég held að menn hafi trúað því á þessum tíma að menn myndu á endanum ná lendingu en síðan bara gerast atburðir og hérna hin almenna fjármálakrísa fer bara á slíkt stig að, að hérna, allt umpólaðist og breyttist í heiminum.“ B, einn af þremur bankastjórum Seðlabankans, bar að málefnið hefði enn verið á viðræðustigi. L og K bankastjórar Landsbankans og J forstöðumaður lögfræðiráðgjafar bankans báru allir að dagana 17. og 18. september 2008 hafi málefnið verið á viðræðustigi og það hafi ekki verið fyrr en í október sem sorfið hafi til stáls. Nefndi L að allir fundir þeirra við breska aðila hafi borið með sér að þeir myndu aldrei knýja bankann til að gera eitthvað sem hann gæti ekki staðið við og að hann hafi ekki haft áhyggjur af því að ekki næðist samkomulag. Þá kom fram bæði hjá G og B að samráðshópurinn hafi aldrei metið sjálfstætt getu Landsbankans til að færa útibúið í Bretlandi yfir í breskt félag. Fjármálaeftirlitið, sumir aðrir opinberir aðilar og fjölmargir sérfræðingar töldu ekki ástæðu til að ætla í september 2008 að eiginfjárstaða íslensku bankanna væri slæm eða að þeir væru í bráðri hættu hvað varðar lausafé og þá hvorki í innlendri né erlendri mynt. Bera gögn málsins með sér að einhver opinber umræða hefði verið um möguleika á að Landsbankinn færi í þrot sumarið 2008 og var opinbert að horfur í efnahagsmálum færu versnandi. Þá var fjallað um bankastarfsemi almennt á sömu lund. Hafði gengi hlutabréfa í bankanum farið lækkandi allt árið 2008. Fram hafði komið í opinberri umræðu að veikleikar væru í fjármálakerfinu og bent hafði verið á nauðsyn þess að bankarnir drægju úr þörf fyrir erlent lánsfé og löguðu sig að gerbreyttum aðstæðum. Þá var eins og áður segir ætluð krafa til komin vegna opinberrar umræðu um stöðu Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Var því opinber umræða nokkuð misvísandi, en skynsamir fjárfestar áttu að geta nálgast og metið upplýsingar þar um. Þá er fram komið að hinn ráðgefandi samráðshópur hafði ekki aðgang að nauðsynlegum upplýsingum um stöðu bankanna. Af öllu ofangreindu má ráða að þótt breska fjármálaeftirlitið hafi sett fram vissar kröfur um flutning Icesave reikninga í breskt dótturfélag hafi fyrst og fremst verið um að ræða samningaviðræður sem fyrir 16. september 2008 voru ekki komnar á það stig að fyrir lægi hvort og þá með hvaða hætti flytja ætti innstæður og eignir í breskt dótturfélag. Þá lá heldur ekki fyrir hvaða áhrif þessi afstaða breska fjármálaeftirlitsins myndi hafa á rekstur Landsbankans. Gögn málsins bera einnig með sér að vilji bankastjóra Landsbankans hafi staðið til þess að innlánsreikningar í Bretlandi yrðu færðir í sérstakt dótturfélag en þá innan eðlilegs aðlögunartíma. Töldu þeir sig raunar hafa átt nokkurt frumkvæði að því. Af samtímagögnum sést að hvorki Landsbankinn né þáverandi forstjóri Fjármálaeftirlitsins töldu á þeim tíma sem skiptir máli að fram væru komnar innherjaupplýsingar og tilkynnti bankinn enga þá ráðgjafa sem unnu að samskiptum við breska fjármálaeftirlitið sem tímabundna innherja samkvæmt 128. gr. laga nr. 108/2007. Hinn 20. ágúst 2008 var gerð svofelld bókun í samskiptaskrá regluvarðar Landsbankans, en hann hefur það sérstaka lögbundna hlutverk að fylgja eftir reglum um innherjaviðskipti: „Lagt var mat á það hvort mál tengdum flutningi Icesave í UK yfir í dótturfélag Landsbankans teljist til verðmótandi upplýsinga. Ekki talið verðmótandi að svo stöddu enda óljóst hvort af því verði og hvort það komi til með að hafa áhrif á tekjur og vöxt Landsbankans.“ Undir þetta mat rita þrír menn, regluvörður bankans, staðgengill hans og forstöðumaður lögfræðiráðgjafar bankans. Eins og áður segir mat Fjármálaeftirlitið ekki heldur upplýsingar þessar sem innherjaupplýsingar samkvæmt bréfi sínu til ákærða 7. maí 2009 þrátt fyrir athugun á öllum fundum samráðshópsins í september 2008. Upplýsingar þær sem lágu fyrir ákærða 17. og 18. september 2008 verða eins og áður segir ekki metnar miðað við síðara tímamark. Með þetta allt í huga sem hér hefur verið rakið verður ekki talið að ákæruvaldinu hafi tekist að sýna fram á að upplýsingar þær sem um ræðir í þessum tölulið ákæru hafi verið nægilega tilgreindar til þess að teljast innherjaupplýsingar í skilningi 120. gr. laga nr. 108/2007, sbr. 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 630/2005. 2 Fallast verður á með héraðsdómi að hvorki gögn málsins né framburður vitna leiði til þess að dregin verði sú ályktun að ákvörðun hafi verið tekin af breska fjármálaráðuneytinu fyrir 17. og 18. september 2008 um að setja fimm milljarða sterlingspunda hámark á Icesave reikninga eins og segir í fyrri hluta 2. töluliðar ákærunnar þótt tilmæli hafi verið gefin í þá veru. Verður ekki séð af gögnum málsins að ákærði hefði á þeim tíma sem hér skiptir máli getað talið að um ákvörðun hafi verið að ræða. Því hefur það ekki þýðingu að eitt vitni, annar bankastjóra Landsbankans, hafi löngu síðar, eða við rannsókn sérstaks saksóknara og aðspurður fyrir dómi, látið í ljós þá skoðun sína að bankinn hefði varla getað staðið gegn slíkri kröfu breska fjármálaeftirlitsins um hámark innstæðna, þótt vefengja mætti lögmæti kröfu af því tagi. Þá er framburður annarra um þetta atriði ekki á sama veg og bankastjórans. Verður því að fallast á samtímamat þáverandi forstjóra Fjármálaeftirlitsins og síðara mat núverandi forstjóra eftirlitsins eftir rannsókn á efni funda í september 2008 að ekki hafi verið um innherjaupplýsingar að ræða, sbr. bréf eftirlitsins til ákærða 7. maí 2009. Síðari hluti þessa liðs ákærunnar fjallar um „tilmæli“ og „tilraunir“ breska fjármálaeftirlitsins, sem einungis var almennt rætt um á fundum samráðshópsins fyrir daganna 17. og 18. september 2008. Tel ég samkvæmt öllu framanrituðu að ekki hafi verið sýnt fram á að upplýsingar þær sem um ræðir í þessum tölulið ákæru hafi verið nægilega tilgreindar til þess að geta talist innherjaupplýsingar í skilningi 120. gr. laga nr. 108/2007, sbr. 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 630/2005. 3 Upplýsingar samkvæmt 4. tölulið ákærunnar varða einungis einn fund samráðshópsins sem var 4. september 2008. Lúta þær að því að Seðlabanki Hollands „hygðist“ stöðva frekari innlán á Icesave reikninga í Hollandi. Ekki eru marktæk gögn um ákvarðanir eða aðgerðir af þessu tagi, nema mögulega helst lýsingar í fundargerð samráðshópsins af frásögn forstjóra Fjármálaeftirlitsins um samskipti við Seðlabanka Hollands og að hollensk yfirvöld hefðu „fallist á að stjórna þyrfti niðurbremsunni.“ Fyrir dómi kom fram hjá forstjóranum að einungis hafi verið um að ræða „fyrstu skrefin“ að fyrirhugaðri lausn. Ekki verður séð af gögnum málsins að viðræður hafi átt sér stað að einhverju marki eða ákvörðun verið tekin sem leiði til þess að meta beri þessa umfjöllun á fundinum sem innherjaupplýsingar. Verður það einnig ráðið af lestri fundargerða samráðshópsins 9. og 16. september 2008, að málið hafi enn verið á frumstigi hjá hollenska Seðlabankanum sem sá um fjármálaeftirlit þar í landi. Hefur því ekki verið sýnt fram á að upplýsingar þær sem um ræðir í þessum tölulið ákæru hafi verið nægilega tilgreindar til þess að geta talist innherjaupplýsingar í skilningi 120. gr. laga nr. 108/2007, sbr. 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 630/2005. 4 Í 5. tölulið ákærunnar er byggt á að upplýsingar sem fram komu á fundi er ákærði sat ásamt öðrum með fjármálaráðherra Bretlands 2. september 2008 hafi verið innherjaupplýsingar sökum þess að þar hafi komið fram að bresk stjórnvöld myndu halda fast við „kröfur“ breska fjármálaeftirlitsins í viðræðum við íslensk stjórnvöld. Þá er tiltekið að fjármálaráðherrann hafi viðhaft þau orð að bresk stjórnvöld myndu ábyrgjast innstæður á Icesave reikningum að fullu og spurt hverjum ætti að senda reikninginn. Meirihluti dómenda kemst að þeirri niðurstöðu að um innherjaupplýsingar í skilningi laga hafi verið að ræða þegar litið væri til annarra upplýsinga í öðrum liðum ákæru. Ummæli eins og hér um ræðir á fundi verða að skoðast í ljósi þess tilefnis og tíma er þau koma fram og þess sem áður er rakið um opinbera vitneskju um stöðu Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Umræddur fundur var milli fjármálaráðherra Bretlands og viðskiptaráðherra Íslands. Af Íslands hálfu munu einnig hafa verið viðstödd fundinn H, G, ákærði, O sendiherra og D formaður stjórnar Fjármálaeftirlitsins. Einungis tvö vitni, G og H, gáfu skýrslu um efni fundarins fyrir dómi og styður framburður þeirra nokkuð skýrslu ákærða um efni hans. Aðspurð fyrir dómi sagði G meðal annars þetta: „Nei ég man ekki eftir því að það hafi komið einhverjar nýjar upplýsingar þar sem að sko, ekki varðandi afstöðu fjármálaeftirlitsins til málsins, en það komu, maður fékk svona kannski tilfinningu fyrir málinu að ráðherrann væri inni í því og þessi ummæli hans um hvert hann ætti að senda reikninginn voru, man ég vel eftir.“ Spurð hvort þetta hafi verið almenn orð um ástandið þá sagði vitnið: „Ég, já ég man eftir sko að ráðherrann sagði að, minnir að hann hafi sagt ef að illa færi eða eitthvað slíkt, þá eru samningar á milli sjóðanna, tryggingarsjóðanna og hérna, þá myndu Bretar þurfa að greiða og þá hérna, þá væri spurning hvert hann þyrfti að senda reikninginn.“ Aðspurð um bókun í fundargerð um að ráðherrann hafi sýnt því skilning að það mætti ekki ganga of hart fram, þá svaraði vitnið að skilningur fundarmanna væri sá að verið væri „að veita eitthvað svigrúm hvað varðar tíma og hérna á flutningum og skuldbindingum á móti innlánum.“ H kvaðst ekki muna eftir því að eitthvað nýtt eða óvænt hefði komið fram á fundinum að „það var bara verið í rauninni aðeins að ræða þessi mál og hérna það komu bara fram áhyggjur breskra stjórnvalda þá, en það var svo sem ekkert sem við vissum ekki þannig, en það var svona í rauninni tilgangur fundarins að reyna að fá þá til að slaka á kröfunum í rauninni á þeim tíma sem Landsbanka væri gefinn til að færa eignir á móti innstæðum.“ Ekki kvaðst hún muna eftir spurningu fjármálaráðherrans sem tilgreind er í ákæru en hún kvað fjármálaráðherrann hafa sagt að hann liti málið alvarlegum augum. Ekki verður önnur ályktun dregin af þessu öllu en að þær upplýsingar sem fram komu á fundinum hafi komið áður fram á fundum samráðshópsins. Í ljósi niðurstöðu minnar í köflum VII 1 og VII 2 og samkvæmt öllu framansögðu hefur ekki verið sýnt fram á að upplýsingar þær sem um ræðir í þessum tölulið ákæru hafi verið nægilega tilgreindar til þess að geta talist innherjaupplýsingar í skilningi 120. gr. laga nr. 108/2007, sbr. 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 630/2005. 5 Það atriði sem getur í 6. lið ákærunnar hafði komið til tals á fleiri fundum en 16. september 2008 og varðar það atriði að seint skyldi bjarga hluthöfum banka sem færi í greiðsluþrot. Þá segir í samkomulagi um stofnun hins ráðgefandi samráðshóps frá 21. febrúar 2006 að „grundvallaratriði sé að eigendur og stjórnendur fjármálafyrirtækja sem og markaðsaðilar leysi vanda sinn sjálfir.“ Er hér um að ræða almenna vitneskju sem er því í eðli sínu opinberar upplýsingar og því ekki innherjaupplýsingar í skilningi 120. gr. laga nr. 108/2007, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 630/2005. VIII Síðast kemur til athugunar hvort upplýsingar þær sem að framan greinir, þótt hverjar um sig teljist ekki innherjaupplýsingar í skilningi laga nr. 108/2007, geti samanlagt verið slíkar að þær skuli meta sem innherjaupplýsingar. Þar sem engar af þeim upplýsingum sem um ræðir í málinu voru nægilega tilgreindar geta þær ekki talist innherjaupplýsingar, hvorki einar sér né allar saman. Samkvæmt öllu framanrituðu sé ég ekki ástæðu til að hnekkja hinu upphaflega mati Fjármálaeftirlitsins um að ákærði hafi ekki búið yfir innherjaupplýsingum er hann seldi hlutabréf sín 17. og 18. september 2008. Ber því að sýkna ákærða af kröfum ákæruvaldsins og leggja málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti á ríkissjóð. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. apríl 2011. Málið er höfðað með ákæru setts ríkissaksóknara, dagsettri 13. október 2010, á hendur: ,,Baldri Guðlaugssyni, [...] fyrir innherjasvik í opinberu starfi sem ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins, með því að hafa 17. og 18. september 2008, selt öll hlutabréf sín í Landsbanka Íslands hf., alls 9.059.809 hluti fyrir samtals 192.658.716 krónur, þrátt fyrir að hafa þá búið yfir innherjaupplýsingum um bankann sem hann varð áskynja um í starfi sínu sem ráðuneytisstjóri, einkum í tengslum við setu sína í samráðshópi fulltrúa forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands um fjármálastöðugleika og viðbúnað. Um var að ræða eftirgreindar innherjaupplýsingar, sem komu til umræðu á sex fundum samráðshópsins, sem haldnir voru á tímabilinu 22. júlí 2008 til 16. september 2008, fundi með bankastjórum Landsbanka Íslands hf. þann 13. ágúst 2008 og fundi með fjármálaráðherra Bretlands þann 2. september 2008, og voru líklegar til að hafa marktæk áhrif á markaðsverð hlutabréfa í bankanum, yrðu þær opinberar: Innherjasvik ákærða er fólust í að hagnýta sér ofangreindar upplýsingar, fyrir eigin reikning, teljast varða við 1. tl. 1. mgr. 123. gr., sbr. 146. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007, sbr. 138. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar, sbr. 216. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sbr. 218. gr. sömu laga. Þá er þess krafist, með vísan til 2. mgr. 147. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007 og 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, að ákærða verði gert að sæta upptöku á 192.658.716 krónum sem eru innstæður á bankareikningum ákærða í Arion banka hf., 100.144.000 krónum á reikningi nr. [...] og 92.514.716 krónum á reikningi nr. [...] sem kyrrsettar voru þann 13. nóvember 2009. Röksemdir sem málsóknin er byggð á, sbr. d. lið 152. gr. laga nr. 88/2008 Ótvírætt er að ákærði hafði réttarstöðu innherja, þ.e. var annar innherji í skilningi 3. tl. 121. gr. laga nr. 108/2007, þar sem hann hafði vegna starfa sinna sem ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins innherjaupplýsingar er féllu að hugtaksskilyrðum 120. gr. laga nr. 108/2007. Upplýsingar þessar fékk ákærði einkum á sex fundum fulltrúa samráðshóps forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands um fjármálastöðugleika og viðbúnað á tímabilinu 22. júlí 2008 til 16. september 2008, á fundi með bankastjórum Landsbanka Íslands hf. þann 13. ágúst 2008 og á fundi viðskiptaráðherra Íslands með fjármálaráðherra Bretlands, þann 2. september 2008. Af hálfu ákæruvaldsins er á því byggt að upplýsingarnar sem ákærði bjó yfir samkvæmt töluliðum 1 – 6 í ákæru falli að hugtaksskilyrðum innherjaupplýsinga og ákærði hafi verið í stöðu innherja er hann hagnýtti sér þær með ólögmætum hætti og gerðist þar með sekur um innherjasvik. Hvert þessara tilvika sem talin eru í nefndum töluliðum nægir eitt og sér í þeim efnum. Réttarstaða innherja í skilningi 3. tl. 121. gr. laga nr. 108/2007 er ekki háð formlegri skráningu eða tilkynningu heldur tekur til efnislegrar vitneskju um innherjaupplýsingar. Öllum hugtaksskilyrðum innherjaupplýsinga í skilningi 120. gr. laga nr. 108/2007, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 630/2007 er fullnægt. Innherjaupplýsingar þessar eru nægjanlega tilgreindar og afmarkaðar en auk þess var mikils trúnaðar krafist um þær og þær þannig ekki gerðar opinberar. Upplýsingarnar vörðuðu Landsbanka Íslands hf. beint en brot ákærða fólst í sölu á hlutabréfum hans í bankanum. Líklegt er að þau hlutabréf hefðu lækkað marktækt í verði ef komið hefði til fjöldaúttekta af Icesave reikningum Landsbankans í Bretlandi og Hollandi. Slíkar fjöldaúttektir voru raunhæft vandamál sem óttast var að gæti átt sér stað ef innstæðueigendum hefðu orðið ljósar áhyggjur þarlendra eftirlitsaðila og breskra stjórnvalda af getu Landsbankans til að efna skuldbindingar sínar gagnvart innstæðueigendum. Sem og vangetu tryggingasjóðs innstæðueigenda samkvæmt lögum nr. 98/1999, um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, til að sinna hlutverki sínu ef á myndi reyna. Öllum þessum upplýsingum bjó ákærði yfir. Að sama skapi er líklegt að það hefði haft marktæk áhrif á verð hlutabréfa Landsbankans ef vitnast hefði að íslensk stjórnvöld teldu þrjá stærstu bankana í vanda ef einn þeirra kæmist í greiðsluþrot og uppvíst yrði að rætt væri um aðgerðir sem fælu í sér viðbrögð við slíku greiðsluþroti banka, meðal annars í hve ríkum mæli skyldi tryggja innstæður í bönkunum og að ekki væri ætlunin að bjarga hluthöfum. Þetta var til umræðu á fundi samráðshóps forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlits og Seðlabanka Íslands um fjármálastöðugleika 16. september 2008, sem ákærði sat. Á næstu tveimur dögum seldi ákærði hlutabréf sín í Landsbanka Íslands hf. Þessar innherjaupplýsingar voru nægjanlega tilgreindar í skilningi 120. gr. laga nr. 108/2007 og í þeim birtist rökstutt vantraust nefndra eftirlitsaðila og stjórnvalda á getu Landsbankans til að standa við skuldbindingar sínar. Fjöldaúttektir og eða greiðsluþrot hefðu að öllum líkindum leitt til þess að hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. hefðu lækkað verulega eða orðið verðlaus. Vænta má að upplýstur fjárfestir hefði lagt þessar upplýsingar til grundvallar og byggt ákvarðanir um viðskipti með hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. á þeim ef þær hefðu verið honum aðgengilegar. Ákærði sótti tilgreinda fundi í krafti embættis síns sem ráðuneytisstjóri og fellur sem slíkur ótvírætt undir hugtaksskilgreiningu 141. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sem opinber starfsmaður. Innherjasvik af hálfu ákærða fela í sér misnotkun á stöðu hans sem opinbers starfsmanns er hann hagnýtti innherjaupplýsingar sem hann bjó yfir vegna starfa sinna í eigin þágu með því að ráðstafa fjármálagerningum, hlutabréfum, með beinum hætti, fyrir eigin reikning en andvirðið lagði ákærði inn á bankareikning.“ Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu og að upptökukröfu verði vísað frá dómi en til vara að upptökukröfunni verði hafnað. Þess er krafist að allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greidd úr ríkissjóði að mati dómsins. Ákærði seldi hlutabréf sín í Landsbanka Íslands hf. 17. og 18. september 2008. Síðar um haustið hóf Fjármálaeftirlitið (FME) athugun á sölu hlutabréfanna og því hvort ákærði hefði við sölu þeirra búið yfir innherjaupplýsingum. Bréfleg samskipti FME og ákærða liggja fyrir um þetta. FME lauk skoðun sinni og sendi ákærða bréf þar um, dags. 7. maí 2009. Í niðurlagi bréfsins áskildi FME sér rétt til að taka málið upp að nýju ef ný gögn eða upplýsingar kæmu fram. Það var gert með bréfi FME til ákærða, dags. 9. júlí 2009. Leiddi það til rannsóknar málsins og útgáfu ákæru. Fjallað var um þennan þátt málsins fyrir aðalmeðferðina og á rannsóknarstigi og sætti sumt kæru til Hæstaréttar. Ekki þykir ástæða til að reifa þetta frekar hér. Nú verður rakinn framburður ákærða og vitnisburður fyrir dómi. Ákæra málsins er á því reist að ákærði hafi búið yfir innherjaupplýsingum er hann seldi hlutabréf sín í Landsbanka Íslands hf. og að hann hafi orðið upplýsinganna áskynja í starfi sínu sem ráðuneytisstjóri, einkum í tengslum við setu sína í samráðshópnum svo sem lýst er í ákærunni. Fundargerðir samráðshópsins eru ekki undirritaðar og staðfestar og í greinargerð verjandans er á því byggt að hin óstaðfestu drög fundargerða séu ekki tæk sönnunargögn í skilningi 1. mgr. 111. gr. sakamálalaga nr. 88/2008. Meðlimir í samráðshópnum komu allir fyrir dóm. Það sem fram fór á fundum samráðshópsins og upplýsingar sem ákærði fékk með setu sinni í hópnum er hryggjarstykkið í ákærunni. Verður ekki hjá því komist að reifa ítarlega vitnisburð hvers og eins nefndarmanna svo unnt sé að taka afstöðu til einstakra ákæruliða. Þetta hefur hins vegar í för með sér nokkra endurtekningu þar sem vitni bera að mestu á sama veg um það sem fram fór a fundunum. En vegna mikilvægis vitnisburðarins er vitnisburður hvers um sig rakinn en vitnin báru þess utan hvert með sínum hætti um annað eins og rakið verður. Ákærði neitar sök. Hann kvaðst hafa starfað sem lögmaður í tuttugu ár og á þeim tíma hafi hann verið einn af stofnendum og fyrsti stjórnarformaður Hlutabréfamarkaðarins sem stofnaður var árið 1985 en hafið störf í fjármálaráðuneytinu á árinu 2000 og verið ráðuneytisstjóri þar á þeim tíma sem í ákæru greinir. Hann lýsti aðdraganda stofnunar samráðshóps fulltrúa forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands um fjármálastöðugleika (hér á eftir nefndur samráðshópurinn). Ákærði lýsti tilgangi samráðshópsins og vinnu hans. Aðspurður hvort ekki hafi ríkt trúnaður um það sem fram fór á fundum samráðshópsins kvað ákærði það leiða af eðli máls að seta í hópi sem þeim er hér um ræðir hefði það í för með sér að ekki sé haft hátt um þau mál sem væru til umræðu, eins og ákærði orðaði það. Hins vegar hafi ekki verið trúnaður um ástandið á almennum fjármálamörkuðum á þessum tíma og lýsti ákærði því nánar. Ráðuneytisstjórinn í forsætisráðuneytinu hefði leitt starf samráðshópsins. A hefði skráð fundargerðir sem nefndar voru drög. Fundargerðum hefði verið dreift og meðlimum hópsins gefinn kostur á því að gera athugasemdir og taldi ákærði mögulegt að hann hefði gert athugasemd í eitt eða tvö skipti snemma á starfstíma samráðshópsins. Spurður um áreiðanleika fundargerðanna kvaðst ákærði telja að í grófum dráttum væri greint frá því sem rætt var á fundum samráðshópsins þótt ekki væri þar ritað nákvæmlega eða orðrétt eftir fundarmönnum. Ákærði kvað rétta lýsingu ákærunnar um sölu hans á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. eins og þar er lýst, en mótmælti lýsingu ákærunnar um að hann hefði búið yfir innherjaupplýsingum á þeim tíma. Í ákærunni er ákærða gefið að sök að hafa búið yfir innherjaupplýsingum um Landsbanka Íslands sem hann varð áskynja í starfi sínu sem ráðuneytisstjóri, einkum í tengslum við setu í samráðshópnum og á fundi með bankastjórum hinn 13. ágúst 2008 og á fundi með fjármálaráðherra Bretlands 2. september 2008, eins og lýst er í ákærunni. Verður nú vikið að hverju og einu þessara atriði og framburður ákærða og vitnisburður rakinn um hvern ákærulið fyrir sig á þann hátt sem lýst var að framan. 1. Ákærði mótmælti því að hafa búið yfir upplýsingum um Landsbanka Íslands sem hér um ræðir og þá á þeim grunni eins og málið er lagt upp í ákærunni. Hann kvað Landsbanka Íslands hafa haft frumkvæði að því veturinn 2008 að ræða við breska fjármálaeftirlitið (FSA) um að innstæður á Icesave í Bretlandi yrðu fluttar yfir í þarlent dótturfélag. Aðspurður hvort hann hafi vitað um tregðu Landsbanka Íslands við að verða við kröfum FSA kvað ákærði viðræður hafa verið í gangi og verið að finna lausn á málinu og mótmælti ákærði þannig orðalagi ákærunnar að um erfiðleika hafi verið að ræða. Þá mótmælti ákærði því sem ákæran byggi, þ.e. að þessar upplýsingar væru innherjaupplýsingar. Á fundi samráðshópsins 22. júlí 2008 er bókað eftir B að FSA hafi hvatt Landsbanka Íslands til að flytja innlánasafn sitt í þarlent dótturfélag og að Landsbanki Íslands virtist þessu mótdrægur. Þá er bókað um slæma stöðu Tryggingasjóðs innstæðueigenda og fjárfesta (hér á eftir nefndur tryggingasjóður) að ekki væri hægt að standa við lágmarkstryggingar um innstæðuvernd. Þá er haft eftir C að sjóðurinn gæti staðið við skuldbindingar ef Sparisjóður Mýrasýslu færi, en um leið tæmdist sjóðurinn. Aðspurður hvort þessar upplýsingar hefðu komið fram á fundinum kvaðst ákærði ekki hafa ástæðu til að efast um það. Rædd hafi verið staða tryggingasjóðsins og viðræður um að flytja starfsemi Landsbanka Íslands í Bretlandi í dótturfélag. Á fundi samráðshópsins 31. júlí 2008 greindi B frá fimm milljarða sterlingspunda hámarki á Icesave reikninga Landsbanka Íslands í Bretlandi fram að yfirfærslu í dótturfélag. Þá kom fram hjá C að FSA hefði sett fram nýjar kröfur af mikilli hörku og í framhaldinu var yfirfærslan rædd. Ákærði spurði á fundinum hvenær tilkynnt hefði verið um fimm milljarða hámarkið og í framhaldi hefði B minnt á mikilvægi þess að gæta vel að trúnaðarupplýsingum sem þessum. Þá er haft eftir ákærða að hann telji það geta orðið banabita fyrir bankana ef umræða um veikleika tryggingasjóðsins færi af stað. Þá kemur fram að B hafi greint frá því að Seðlabankinn setji þrýsting á Landsbanka Íslands um að klára yfirfærsluna. Þá er bókað á fundinum að C hafi farið yfir áhyggjur FSA um veikleika tryggingasjóðsins íslenska og skýrði hann það nánar. Aðspurður hvort ákærði kannaðist við að þessar upplýsingar hefðu komið fram, kvaðst hann ekki hafa talið að búið hafi verið að taka ákvörðun um fimm milljarða punda hámarkið og tók hann þá mið af því sem eftir fór og viðræður um yfirfærsluna. Aðspurður hvort hann hefði látið þau orð falla um tryggingasjóðinn sem rakin voru kvaðst ákærði ekki geta staðfest hvort orðalagið í fundargerðinni væri rétt, en ákærði kveðst hafa verið að vísa til þess sem gerðist um vorið og umræðurnar í Bretlandi og munarins sem væri á innstæðutryggingakerfi í útibúi og móðurfélagi. Hann skýrði þetta nánar. Ákærði kvað opinbera vitneskju hafa verið fyrir hendi um stöðu tryggingasjóðsins. Ársreikningur hans hafi verið aðgengilegur á heimasíðu sjóðsins. Ákærði kvaðst hafa byggt umræðuna á opinberum upplýsingum og atburðum sem hefðu gerst með umræðu um þetta í Bretlandi og vísaði ákærði um þetta til gagna sem liggja fyrir í málinu, m.a. fjölmiðlaumfjöllunar í Bretlandi. Á fundi samráðshópsins 12. ágúst 2008 var samkvæmt drögum að fundargerð fjallað um kröfur FSA og ákærði spurði hvort komið væri samkomulag í grundvallaratriðum þótt enn væru lausir endar. C greindi frá vendingum í málinu og að FSA hefði komið fram með nýjar kröfur. Þá kom fram hjá C að komið væri að þolmörkum Landsbanka Íslands um það hversu langt bankinn gæti teygt sig vegna krafna frá FSA. Fleira var rætt um þessi mál og bókað á fundinum. Þá er haft eftir ákærða að Landsbanki Íslands gæti lent í þeirri aðstöðu að ganga að óásættanlegum kröfum við yfirfærslu innlána í dótturfélag, eða að halda þeim áfram í útibúi sem væri erfitt fyrir íslensk stjórnvöld. Þá var haft eftir B að FSA hefði fundist Landsbankinn ganga of hart fram í vaxtaboðum og auglýsingum. Þá voru umræður á fundinum um tryggingasjóðinn og innstæðuvernd. Þá er haft eftir ákærða að hann hefði spurt hvaða úrræði íslensk stjórnvöld hefðu til að ýta lánum í dótturfélag erlendis og að þetta væri stórt áhyggjuefni, ekki aðeins vegna Landsbankans. Í umræðu um tryggingasjóðinn er haft eftir C að sjóðurinn gæti tæmst ef meðalstór sparisjóður gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Á fundinum er haft eftir B að sú tímasprengja sem hættulegust væri núna væru innlánin erlendis. Ákærði skýrði fyrir dóminum umræður á fundinum sem lutu að þessu og hættu á áhlaupi á Landsbanka Ísland í Bretlandi, en að það þýddi ekki að efnisleg innstæða væri fyrir áhlaupinu og skýrði hann það nánar út frá stöðu Landsbanka Íslands. Spurður hvort ákærði kannaðist við að upplýsingarnar sem raktar voru hefðu komið fram á fundinum 12. ágúst staðfesti ákærði það þótt hann teldi hluta þess sem rakið var ekki upplýsingar heldur fremur skoðanaskipti. Ákærði tók fram að ummæli sín á fundinum um erfiðleika Landsbanka Íslands hafi verið mögulegir erfiðleikar, en sú staða hafi ekki verið komin upp. Á fundi samráðshópsins, 20. ágúst 2008, er samkvæmt drögum að fundargerð í upphafi vikið að fundi C, forstjóra FME, og D, stjórnarformanns FME, með stjórnendum FSA í London 18. sama mánaðar. Þar er gerð grein fyrir áhyggjum FSA að innlánsáhlaupi á Landsbanka Íslands og áhyggjum FSA af auglýsingaherferð Landsbankans og þá segir að bankinn hafi ekki verið samvinnuþýður. Þá kom fram að FSA telji aðgerðir sínar standast Evrópurétt, en víða í gögnum málsins er fjallað um heimildir FSA til inngripa eins og þeirra sem hér er einkum rætt um. Þá er greint frá fundi forstjóra Landsbankans með FSA 19. ágúst 2008 og þar meðal annars rætt um að skilaboð FSA um yfirfærsluna væru skýr. C greindi frá því að kröfur FSA stigmagnist og gerð væri krafa til þess að Landsbanki Íslands samþykkti yfirfærsluna án skilyrða. Á fundinum spurði ákærði um tímafresti FSA og hver vandkvæði Landsbankans væru við stöðuna. Þá er haft eftir E varðandi kröfur FSA að hann sjái ekki að Landsbankinn sé í nokkurri stöðu til að andmæla og að auðvelt sé að setja sig í spor breskra yfirvalda um þetta. Fyrir dóminum kvaðst ákærði gefa sér að umræðurnar sem raktar eru hafi átt sér stað þótt hann geri fyrirvara um orðalag og hvernig fært er til bókar í einstökum tilvikum. Ákærði kvað fleira í þessari fundargerð sýna að ekki hafi verið búið að leiða málið um yfirfærsluna til lykta og hafnaði ákærði því sem lýst er í 1. lið ákæru um erfiðleika Landsbanka Íslands við að verða við kröfu FSA. Samningum um yfirfærsluna hafi ekki verið lokið. Á fundi samráðshópsins, 4. september 2008, er í upphafi rætt um stöðuna og horfur á fjármálamarkaði og að Hollendingar ætli að stöðva innlánasöfnun Landsbanka Íslands í Hollandi og þá er haft eftir E að það séu efnislega sömu kröfur og kröfur FSA í Bretlandi. Í áframhaldi eru umræður um þetta og haft eftir ákærða að ljóst sé að FSA gefi hvergi eftir. Þá var á fundinum farið yfir fund viðskiptaráðherra með F, fjármálaráðherra Bretlands. Haft var eftir F að bresk yfirvöld myndu ábyrgjast innstæður að fullu og hann hafi spurt hvert ætti að senda reikninginn. Þá er haft eftir E að Landsbankamenn þráist enn við að skilja alvöruþunga breskra og hollenskra stjórnvalda. Fyrir dóminum kannaðist ákærði við umræðurnar sem hér voru raktar. Þetta væri í stórum dráttum það sem rætt var á fundinum. Á fundinum kom fram að rætt hefði verið um það að Landsbankamenn í London áttuðu sig ekki fyllilega á stöðunni. Aðspurður hvað átt væri við kvað ákærði þessi ummæli vera til komin eftir heimsókn í útibú Landsbankans í London og viðræður við útibússtjóra bankans þar en ekki við bankastjóra bankans. Á fundi samráðshópsins, 9. september 2008 voru enn rædd erindi FSA og málefni tryggingasjóðsins. C lýsti því að Landsbankinn væri langstærsti höfuðverkurinn og spurningin væri hvort lánardrottnar gerðu kröfu vegna fyrirhugaðrar yfirfærslu. Þá vísaði C til fundar Seðlabankastjóra í Basel og í framhaldinu að litið væri á fjármálakerfið á Íslandi sem veikan kanarífugl í námunni, eins og það er bókað í fundargerðinni. Fyrir dóminum staðfesti ákærði að umræðurnar um íslenska fjármálakerfið, og áhyggjur sem uppi voru um það, hafi verið mjög til umræðu í fjölmiðlum á þessum tíma. Þá nefndi ákærði að ummælin á fundinum og umræður sýni að hugsanlega væri í sjónmáli lausn á þeim vanda sem um var rætt varðandi yfirfærsluna. Á fundi samráðshópsins, 16. september 2008, var í upphafi rætt um gjaldþrot Lehman bankans og ákærði greindi frá lækkunarhrinu á mörkuðum í Evrópu í kjölfarið. Þá greindi C frá því á fundinum að stjórnendur FSA sætu fund um málefni Landsbankans. Þá voru ræddar viðbragðsáætlanir við falli banka. Þar hafi E greint frá því að hann hefði fundað með forsætis- og utanríkisráðherra og ráðherrarnir hafi rætt um hverjum ætti að bjarga kæmi til falls bankanna og komið hefði fram að ekki væri ætlunin að bjarga hluthöfum. Fyrir dómi kannaðist ákærði við þessar umræður á fundinum en tók fram að horfa þyrfti á málið allt í samhengi. Ákærði tók fram að fundur E með ráðherrunum hafi ekki verið ,,krísufundur“ heldur hafi hann verið hluti af ferli sem hafði verið í gangi mánuðum saman. Viðfangsefnið hefði verið að setja saman möguleg viðbrögð við falli banka. Ákærði var spurður hvort eitthvað hefði komið fram á þessum fundi um að yfirfærslumálið og kröfur FSA væru að leysast. Hann kvað forstjóra FME hafa greint frá fundinum ytra um málefni Landsbankans eins og rakið var. Þá hefði C sagt frá því að FSA hefði verið ánægt með fund um málefni Landsbankans nokkru fyrr og hafi talið að samkomulagsflötur væri að finnast. Spurður hvort þetta væru nýjar upplýsingar kvað ákærði málinu ekki hafa verið lokið á þessum tíma, en það hafi verið að komast á ,,lygnan sjó“. Ákærði kvað hafa komið fram hjá C að eftir fund hans með FSA hafi hann trúað því að verið væri að lenda málinu um yfirfærsluna og að FSA myndi samþykkja tillögur sem lagðar voru fram til lausnar málsins. Niðurstaða hafi hins vegar ekki verið komin. Ákærði kvaðst hafa setið fund með bankastjórum Landsbanka Íslands hinn 13. ágúst 2008. Tilefni fundarins hafi verið það að bankastjórar Landsbankans hafi viljað upplýsa um viðræðurnar við FSA varðandi yfirfærsluna. Ákærði lýsti gögnum sem afhent voru á fundinum, en fram kom hjá honum að hluti þeirra gagna hefðu áður komið fram á fundum samráðshópsins. Ákærði kvað ekkert sem einhverja þýðingu hafði hafa komið fram á þessum fundi sem ekki hefði komið fram á fundum samráðshópsins. Ákærði kvað bankanum hafa komið á óvart er FSA tók málið upp á ný eftir samkomulag sem bankinn taldi hafa komist á í maí 2008. Þá hefði komið fram að vaxtakjör reikninganna sem í þessum ákærulið greinir hafi verið í um það bil tíunda sæti á lista sem sýndur var um vaxtakjör innlánsreikninga á þessum tíma. Ákærði kvað ekki hafa verið rætt á fundinum að upplýsingar sem þar komu fram væru innherjaupplýsingar sem þyrfti að tilkynna. Ákærði sat ásamt fleirum fund viðskiptaráðherra og F, fjármálaráðherra Bretlands, 2. september 2008. Umræðuefnið var yfirfærslan sem fjallað hefur verið um hér að framan. Breski fjármálaráðherrann hefði tekið undir skilning þess að þannig þyrfti að standa að málum varðandi yfirfærsluna að Landsbankinn kæmi ekki verr frá henni. Ákærði kvað breska fjármálaráðherrann hafa viðhaft ummælin sem lýst er í ákærulið 5. Ummælin hefðu verið viðhöfð í umræðum um tryggingasjóðinn. Breski ráðherrann hefði sagt að ef bresk stjórnvöld myndu greiða út lágmarksinnstæðutryggingu, hvert ætti þá að senda reikninginn. Meðal gagna málsins er bréf ákærða til FME, dagsett 18. nóvember 2008. Í sama bréfi er svofelldur kafli. ,,Þegar hér var komið sögu taldi ég ekkert vera því lengur til fyrirstöðu að hrinda í framkvæmd þeim áformum að selja hlutabréf mín í Landsbankanum þar sem ég hefði nú örugglega enga verðmyndandi vitneskju sem markaðurinn hefði ekki.“ Spurður hvort ákærði hefði talið að hann hafi einhvern tímann á þeim tíma sem hér um ræðir talið sig búa yfir verðmyndandi upplýsingum, kvað ákærði svo ekki vera. Hann kvaðst hafa viljað fara ,,rosalega varlega“ og ,,alveg extra varlega í ljósi viðkvæmrar stöðu“. Spurður um það hvað hafi gert það að verkum að þessi tími var valinn til sölu hlutabréfanna og hvort eitthvað hafi breyst kvað ákærði margt koma þar við sögu. Eitt af því hefði verið að hann taldi að FSA og Landsbankinn væru að ná saman. Það hefði verið eitt af mörgu sem hafði áhrif á ákvörðun hans um að selja hlutabréfin á þessum tíma. Þetta undirstrikaði í hans huga að hann þyrfti ekki að hafa áhyggjur af þeim þætti en hann tók fram að hann hafi ekki talið sig hafa búið yfir innherjaupplýsingum. Hann kvað sér hafa liðið betur við að vita að umhverfið var eins slétt og það gat verið. Sér hafi liðið ,,extra vel“ að vita að málin virtust vera í eins miklu jafnvægi og þau gátu verið og skýrði ákærði þetta nánar. Þá kvað ákærði það styrkja álit sitt um að hann hefði ekki búið yfir innherjaupplýsingum vegna umræðunnar um yfirfærsluna að Landsbanki Íslands hefði ekki tilkynnt sig sem innherja. Fram kom í ofangreindu bréfi ákærða og við skýrslutöku af ákærða hjá lögreglu að hann hefði greint E, formanni samráðshópsins, frá sölu hlutabréfanna fyrir fram, en hann hafi ekki verið að leita samþykkis E. Hann hafi farið yfir þetta með E og hvernig ákærði upplifði fundinn í samráðshópnum 16. september og eftir það komist að þeirri niðurstöðu að hann gæti selt hlutabréfin. Ákærði kvaðst standa við þetta. Haldi E öðru fram kvaðst ákærði ekki efst um að hann hefði þá upplifað orð ákærða svo að hann hefði þegar selt hlutabréfin. Þetta gæti byggst á misskilningi og hvernig hann hefði látið orð falla. Ákærði kvað aldrei hafa komið til umræðu í samráðshópnum að nefndarmenn yrðu tilkynntir sem tímabundnir innherjar í fjármálafyrirtækjum sem hópurinn var með upplýsingar um. Ákærði kvaðst ekki hafa lagt sérfræðilegt mat á það hvort FSA hafði að lögum heimild til þess að skipa einhliða yfirfærslu innlánsreikninga Landsbankans í breskt dótturfélag. Hins vegar kvaðst hann vita að Landsbankinn hefði leitað lögfræðiálits um þetta álitaefni og það álit hneig í þá átt að FSA hefði ekki heimildir til að fyrirskipa þetta einhliða. Þessir hlutir hafi verið ræddir í samráðshópnum, einkum hjá forstjóra FME. Ákærði kvað hvorki að hann sjálfur né samráðshópurinn hefðu metið getu Landsbankans til að færa innlánin yfir í dótturfélag. Hann kvaðst hvorki sjálfur né hafi samráðshópurinn haft forsendur til þess. Ákærði kvað aldrei á þeim tíma sem hér um ræðir og til 16. september 2008 hafa komið fram endanlega afstöðu FSA til tímamarka yfirfærslunnar eða eitthvað varðandi viðurlög. 2. Ákærði mótmælti þessum lið ákærunnar á sömu forsendu og lið 1. Þá mótmælti ákærði því að fyrir hafi legið ákvörðun FSA um fimm milljarða sterlingspunda hámark innstæðna, enda hafi m.a. verið deilt um það hvort FSA væri bært til að taka slíka ákvörðun. Þetta hefði verið eitt af því sem rætt var og verið í viðræðuferli að sögn ákærða. Þá kvað ákærði ekki hafa legið fyrir neinar endanlegar ákvarðanir um annað sem nefnt er í þessum ákærulið, svo sem vaxtakjör til að draga úr vexti innstæðna á reikningunum, en litið var svo á að FSA gæti ekki einhliða tekið ákvarðanir sem að þessu lúta. Þá hafi legið fyrir að Landsbankinn hafi ekki fallist á að þeir höguðu þessum málum öðruvísi en þeir töldu samrýmast eðlilegum sjónarmiðum sínum varðandi bankarekstur. 3. Aðspurður hvort ákærði mótmælti því að hafa búið yfir upplýsingum sem hér um ræðir tók hann fram að ekki hefði þurft annað en að lesa dagblöð frá þessum tíma til að fá þessar upplýsingar sem hafi þannig verið opinberar og ekki hafi leikið vafi á því hvert fjárhagslegt bolmagn íslenska innstæðutryggingasjóðsins var. 4. Aðspurður hvort ákærði hefði búið yfir þessum upplýsingum sem fram hafi komið á fundi samráðshópsins 4. september 2008, eins og lýst er í ákærunni, kvaðst ákærði mótmæla að hafa komist að upplýsingunum með þeim hætti sem í ákæru greinir. Hann kvað hið sama eiga við um þetta og áhyggjur FSA um stöðu íslenska innlánakerfisins. Þá var talað um að finna aðra tilhögun á innlánasöfnum Landsbankans í Hollandi. Ákærði kvað hafa verið farið yfir það mál á fundi samráðshópsins 4. september 2008. Forstjóri FME greindi frá fundi sínum við bankastjóra Seðlabanka Hollands. Ákærði hefði skilið þá frásögn svo að svipuð sjónarmið Hollendinga væru varðandi stöðu innstæðutrygginga í útibúum og staða tryggingasjóðsins væri þannig að það væri ,,áhættufactor“ sem hollenska Seðlabankanum hafi fundist óþægilegur og þeir talið æskilega aðra tilhögun á innlánssöfnun. Ekki hefði staðið til að breyta fyrirkomulaginu með einhliða inngripi, en þeir hefðu viljað koma starfsemi Landsbankans í Hollandi yfir í dótturfélög. Hann kvaðst hafa talið að þetta mál yrði tekið til umfjöllunar ,,í næstu framtíð“ en á fundi samráðshópsins 4. september kom fram að FME og hollenski Seðlabankinn ætluðu að funda um þetta síðar. Ekkert kom fram um þetta eftir þetta. 5. Aðspurður hvort þessar upplýsingar hefðu komið fram á fundinum 2. september, eins og lýst er í ákærunni, kvað ákærði það ekki hafa verið í því samhengi sem lýst er í ákærunni. Ákærði kvaðst ekki kannast við að fyrir hefðu legið kröfur FSA á hendur íslenskum stjórnvöldum. Ákærði kvað ákæruefninu stillt þannig upp að breski fjármálaráðherrann hefði verið að kveða upp dóm yfir Landsbanka Íslands sem sé alls ekki rétt. Það sem hafi legið fyrir hafi verið að vegna umræðna um stöðu innlánakerfisins og stöðu tryggingasjóðsins hafi ráðherrann nefnt á fundinum að ef til áfalla kæmi á fjármálamarkaði og Bretar myndu sjálfir greiða lágmarkstryggingu innstæðna, sem Íslendingar ættu formlega séð að standa skil á, hvert ætti þá að senda reikninginn. Þetta hefði verið til að undirstrika stöðu tryggingasjóðsins. Ákærði kvað engar nýjar upplýsingar hafa komið fram á fundinum 2. september og engar kröfur af hálfu Breta. 6. Aðspurður hvort ákærði hefði búið yfir þessum upplýsingum er hann seldi hlutabréf sín í Landsbanka Íslands og að upplýsingarnar sem lýst er í ákærunni hafi komið fram á fundi samráðshópsins 16. september 2008 kvað ákærði þetta hafa verið til umfjöllunar vikum og mánuðum saman. Í samráðshópnum voru rædd viðbrögð við fjármálakreppu. Viðbrögð, ef til kæmu, hefðu ekki tekið á sig endanlega mynd. Ákærði fór yfir það sem rætt var á fundinum en ekkert nýtt hefði komið fram að hans sögn og engar endanlegar tillögur verið kynntar. Ekkert hefði legið fyrir um hver vernd innstæðna yrði ef til fjármálaáfalls kæmi, þótt ljóst væri að tryggingin yrði hærri en sem næmi lágmarkinu. Þá var rætt að stóru bankarnir þrír væru mikilvægastir og að komið yrði þeim til aðstoðar ef til kæmi. Legið hafi fyrir, að sögn ákærða, að kæmist einn stóru bankanna í þrot yrðu áhrifin keðjuverkandi á hina tvo stóru bankana. Þá hefði legið fyrir að ekki hefði staðið til að bjarga hluthöfum ef illa færi. Ákærði kvað það þekkt viðbrögð og lýsti hann því. Vitnið G var ráðuneytisstjóri í viðskiptaráðuneytinu á þeim tíma sem um ræðir í ákæru. Hún kvaðst hafa hafið störf á ný 1. ágúst 2008 eftir fæðingarorlof og frá þeim tíma sat hún í samráðshópnum uns hún hætti störfum í ráðuneytinu. Hún lýsti samkomulagi sem hópurinn byggði á. Hún lýsti tilhögun funda, en A hefði skráð fundargerðir. Á þeim tíma sem hér um ræðir komu fram upplýsingar um erfiðleika banka. Samráðshópurinn hafði áhyggjur af stöðunni í heild en málefni Landsbankans hefðu komið sérstaklega til umfjöllunar. Hún kvaðst hafa fengið drög að fundargerð í tölvuskeyti og hún hefði stundum gert athugasemdir við það sem að eftir henni var haft. Eftir það hefðu verið send út ný drög. Fundardrögin virki ítarleg en ekki komi allt þar fram sem rætt var á fundunum. G lýsti því að meðferð gagna frá samráðshópnum og fundargerðardrögin hefðu verið trúnaðarupplýsingar. Hjá lögreglu greindi hún svo frá að hún teldi upplýsingarnar sem hér um ræðir svo viðkvæmar að hætta væri á áhlaupi á bankana yrðu þær opinberar. Hún staðfesti þetta fyrir dóminum. Hún kvað það ekki hafa komið til tals á fundum samráðshópsins að meðlimir hans yrðu tilkynntir sem tímabundnir innherjar hjá fjármálafyrirtækjunum sem hópurinn fjallaði um. G kvað samráðshópinn ekki hafa metið getu Landsbankans til að færa innstæðurnar úr útibúi í breskt dótturfélag. Hún kannaðist við umræður á árinu 2008 um fjárhagslegt bolmagn íslenska innstæðutryggingasjóðsins og upplýsingar um stöðu hans voru opinberar. Hún kvað engan vafa hafa leikið á stöðu sjóðsins sem ekki var góð. Hún mundi ekki hvort til umræðu kom á fundum samráðshópsins hvort almenningi væri ljós staða tryggingasjóðsins, en hópurinn hefði haft áhyggjur af stöðunni í heild og að áhlaup á banka gæti orðið ef ,,þessi balance færi að hnikast til“ og umræða færi af stað um tryggingasjóðinn. G sat fund samráðshópsins 12. ágúst 2008. Á fundinum var ræddur erindisrekstur FSA, sem lýst hefur verið að framan, og að ákærði hefði spurt á fundinum hvort samkomulag væri komið í grundvallaratriðum og C hefði greint frá vendingum í málinu og lýsti hann því nánar. Þá er bókað eftir ákærða að Landsbankinn gæti lent í þeirri aðstöðu að ganga að óásættanlegum kröfum varðandi yfirfærsluna og er því nánar lýst í bókuninni og var farið yfir það með G. Þá komu fram upplýsingar um að FSA hefði fundist Landsbankinn ganga of hart fram í vaxtaboðum og auglýsingum. Þá voru rædd málefni tryggingasjóðsins um innstæðuvernd og ákærði hefði spurt um möguleika íslenskra stjórnvalda til að ýta innlánum í dótturfélag erlendis og að þetta væri mikið áhyggjuefni. Málefni sjóðsins voru rædd frekar meðal annars að hann gæti tæmst ef meðalstór sparisjóður gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Þá kemur fram í fundargerðinni að B hafi greint frá því að sú tímasprengja sem hættulegust væri væru innlán erlendis. Fyrir dóminum kannaðist G við að upplýsingarnar sem raktar voru úr fundargerðinni hefðu komið fram á fundinum 12. ágúst 2008 og verið ræddar þar. G sat fund samráðshópsins 20. ágúst 2008. Á fundinum var í upphafi gerð grein fyrir áhyggjum FSA af innlánsáhlaupi á Landsbankann og áhyggjur FSA af auglýsingaherferð Landsbankans og að bankinn væri ekki samvinnuþýður. Þá var greint frá því að FSA stæði fast á því að aðgerðir þeirra stæðust Evrópurétt. Greint var frá fundi FSA með Landsbankanum og skýr skilaboð FSA um yfirfærsluna. C hefði sagt að kröfur FSA færu stigmagnandi og nú væri gerð krafa um yfirfærslu án skilyrða. Ákærði hefði á fundinum spurt um tímafresti Landsbankans og var það rætt í kjölfarið. Þá er bókað að E hefði sagt auðvelt að setja sig í spor breskra yfirvalda og að hann sæi ekki að Landsbankinn væri í nokkurri aðstöðu til að andmæla. Fyrir dóminum kannaðist G við að upplýsingarnar sem raktar voru úr fundargerðinni hefðu komið fram á fundinum 20. ágúst 2008 og verið ræddar þar. Hún kvaðst ekki muna eftir einstökum umræðuefnum en mundi eftir fundargerðinni og að hafa lesið hana yfir. G sat fund samráðshópsins 4. september 2008. Á fundinum hafi verið greint frá því að Hollendingar ætli að stöðva Landsbankann í að auka innlán í Hollandi. Þar segir að E hafi greint frá því að þetta væri sama krafa og krafa FSA varðandi Bretland. Þá er haft eftir G og ákærða í fundargerðinni að Landsbankamenn, sem rætt var við í London, átti sig ekki fyllilega á stöðunni. Þá er því lýst að vitnið hafi á fundinum farið yfir fundinn með breska fjármálaráðherranum sem hefði greint frá því að hann gerði ráð fyrir því að bresk yfirvöld myndu ábyrgjast innstæður að fullu og síðan spurt hvert ætti að senda reikninginn. Þá er haft eftir E að Landsbankamenn þráist enn við að skilja alvöruþunga breskra og hollenskra stjórnvalda. Fyrir dóminum kannaðist G við upplýsingarnar sem raktar voru úr fundargerðinni og rétt sé eftir henni haft. Í fundargerðinni er því lýst að viðmælendur C í Hollandi hefðu lýst því að stjórna þyrfti niðurbrennslunni í Hollandi. Hún mundi ekki eftir þessu sérstaklega en mundi eftir áhyggjum af þessum málum í heild. G sat fund samráðshópsins 9. september 2008. Á fundinum er haft eftir C að mál Landsbanka Íslands sé langstærsti höfuðverkurinn og spurningin væri hvort lánardrottnar gerðu kröfu vegna fyrirhugaðrar yfirfærslu. Fyrir dóminum kvað hún þetta hafa verið í umræðunni á þessum tíma almennt séð. G sat fund samráðshópsins 16. september 2008. Þar hafi enn verið rædd staða Landsbankans og samskiptin við FSA og greindi C frá því að stjórnendur FSA sætu þá fund um málið. Þá greindi E frá fundi sínum með ráðherrum þar sem hafi verið rætt um hverjum ætti að bjarga kæmi til fjármálaáfalls. Á fundinum hafi komið fram upplýsingar um forgangsröðunina og að ekki stæði til að bjarga hluthöfum bankanna og að það væri hið eina endanlega sem fram kom á fundinum. Fyrir dóminum kvaðst hún muna eftir ummælum E. Hún kvaðst eiga erfitt með að muna nú, löngu síðar, umræður og það sem haft var eftir öðrum á fundunum, svo sem frásögn C um fundinn um málefni Landsbankans sem rakinn var. Aðspurð kvað G ekkert hafa komið fram á fundinum 16. september sem gaf til kynna að þáttaskil væru í samskiptum Landsbankans og FSA varðandi yfirfærsluna. Niðurstaðan hafi ekki verið fengin á þessum tíma og hún mundi ekki til þess að fram hefði komið að niðurstaða væri að nást í málinu. G sat ásamt ákærða fund með bankastjórum Landsbanka Íslands 13. ágúst 2008, en bankinn boðaði til fundarins. Hún kvaðst hafa komið til starfa 1. ágúst 2008 eftir leyfi og bankinn hefði viljað kynna henni kröfur FSA og samskiptin milli bankans og FSA. Á fundinum voru kröfur FSA ræddar varðandi stöðu Landsbankans og að flytja innstæður í dótturfélag ytra og að þetta væri erfitt úrlausnarefni fyrir Landsbankann sem þurfti að færa eignir á móti. Hún lýsti erfiðleikum Landsbankans við að verða við kröfum FSA og samskiptum bankans við FSA. Hún mundi ekki hvort upplýsingarnar hefðu komið fram á fundunum um fimm milljarða punda hámarkið sem lýst er í ákærulið 2. G sat ásamt fleirum fund með F 2. september 2008. Fundurinn hefði verið að frumkvæði viðskiptaráðherra. Henni hefði verið greint frá því að Landsbankinn hefði átt hugmyndina um að óska eftir fundinum. Tilgangur fundarins var sá að freista þess að setja pólitískan þrýsting á það að gefið yrði svigrún varðandi yfirfærsluna. Hún kvað stjórnvöld hafa viljað fyrir alla muni að innstæðurnar sem hér um ræðir færu yfir í dótturfélag til að létta ábyrgðinni af tryggingasjóði innstæðueigenda. Stjórnvöld hefðu því viljað gera sitt til að svigrúm yrði gefið í tíma varðandi flutninginn á eignum á móti þannig að innstæðurnar í Bretlandi gætu farið yfir í dótturfélag sem fyrst. Hún mundi ekki eftir því að neinar nýjar upplýsingar hefðu komið fram á þessum fundi. Hins vegar hafi hún fengið það á tilfinninguna að breski ráðherrann væri vel upplýstur um málið og hún mundi vel eftir ummælum hans um það hvert ætti að senda reikninginn. Þetta hefði verið nefnt í tengslum við það ef illa færi og Bretar greiddu innstæðueigendum. Fram kom skilningur á því að veita eitthvert tímasvigrún varðandi flutning skuldbindinga á móti innlánum. Vitnið C var forstjóri Fjármálaeftirlitsins á þeim tíma sem hér um ræðir og sat í samráðshópnum stöðu sinnar vegna. Hann lýsti starfi hópsins og að lögð hafi verið rík áhersla á trúnað innan hans. A skráði fundargerðir sem hafi að mestu leyti verið áreiðanlegar um það sem fram fór á fundum. Hann lýsti athugasemdum sem hann gerði tíðum við fundargerðir eftir að hafa fengið uppkast sent í tölvupósti. Ekki hefði komið til tals í hópnum að meðlimir hans yrðu tilkynntir sem tímabundnir innherjar í fjármálastofnunum sem þeir fjölluðu um. Hann kvað engan vafa hafa verið um stöðu tryggingasjóðsins á þessum tíma. Um hann gildi lög og rakti hann þetta nánar. C sat fund samráðshópsins 22. júlí 2008. Þá var meðal annars farið yfir slæma stöðu tryggingasjóðsins og rætt um það að eins og staðan væri, væri ekki hægt að standa við lágmarksskuldbindingar um innstæðuvernd og C greindi frá því að sjóðurinn gæti staðið við skuldbindingar ef Sparisjóður Mýrasýslu færi, en um leið tæmdist sjóðurinn. Fyrir dóminum kannaðist hann við þessar umræður og kvað þetta hafa verið staðreynd og kvað alla tryggingasjóði í Evrópu hafa verið þannig setta að þeir gætu ekki ráðið við að tryggja nema innstæður í einum meðalstórum banka. C sat fund samráðshópsins 31. júlí 2008. Þar hafi B upplýst um fimm milljarða punda hámark á Icesave innstæður fram að yfirfærslu í breskt dótturfélag. Þá er haft eftir C á fundinum að FSA hefði sett fram kröfur í síðustu viku af mikilli hörku. C hafi greint frá því að undirbúa yrði slíkt vel og auglýsa opinberlega. Fram kemur á fundinum að ákærði hefði spurt hvenær tilkynnt hefði verið um fimm milljarða punda hámarkið. Þá hefði B minnst á mikilvægi þess að gæta vel að trúnaðarupplýsingum sem þessum. Þá hefði ákærði nefnt á fundinum að það gæti orðið banabiti fyrir íslensku bankana ef umræðan um veika stöðu tryggingasjóðsins færi af stað. Fram kom að B hefði sagt að Seðlabankinn setti þrýsting á Landsbanka Íslands um að ljúka yfirfærslunni. C fór yfir áhyggjur FSA af íslenska trygginga-sjóðnum. Fyrir dómi kvað C allt það sem rakið var hafa verið rætt á fundinum. Hann kvað mestar áhyggjur hafa verið af því að umræða um innlánsreikningana gæti kallað fram áhlaup á bankann. C sat fund samráðshópsins 12. ágúst 2008. Þar kom fram að ákærði hefði spurt hvort samkomulag um yfirfærsluna væri komið í grundvallaratriðum þótt enn væru lausir endar. C lýsti síðan ýmsum vendingum í málinu og að FSA hefði komið fram með nýjar kröfur. Þá hefði C lýst höfnun FSA á þeirri hugmynd að leggja fjárhæð umfram fimm milljarða hámarkið á reikning í Seðlabankanum. Þá voru ræddar hugmyndir um efasemdir um lögmæti hámarksþaksins. C hefði greint frá því að komið væri að þolmörkum Landsbanka Íslands um það hversu langt bankinn gæti teygt sig. Haft er eftir ákærða að Landsbankinn gæti lent í þeirri aðstöðu að ganga að óásættanlegum kröfum við yfirfærsluna í dótturfélag, eða að halda þeim áfram í útibúi sem væri erfitt fyrir íslensk stjórnvöld. Þá kemur fram að FSA hafi fundist Landsbankinn ganga of hart fram í vaxtaboðum og auglýsingum. Málefni tryggingasjóðsins voru rædd og ákærði hefði spurt hvaða úrræði stjórnvöld hefðu til að ýta lánum í dótturfélag erlendis, þetta væri mikið áhyggjuefni. Haft var eftir B að sú tímasprengja sem hættulegust væri núna væru innlánin erlendis. Fyrir dóminum kvað C það sem rakið var hafa verið rætt á fundinum. Málið hefði snúist um það að færa innlánin í Bretlandi yfir í dótturfélag, en erfiðleikarnir varðandi það hafi verið þeir að færa hefði þurft eignir á móti og að það kynni að fara í bága við lánaskilmála bankans sem gæti leitt til þess að kröfuhafar bankans myndu bregðast við sem yrði gífurlega erfitt fyrir bankann. Þá nefndi C að vegna þaksins á innstæðurnar gæti orðið erfitt um lausafjárstýringu fyrir Landsbankann en það hún verið mjög erfið á þeim tíma sem hér um ræðir. Hann lýsti því að umræða eða neikvæðar upplýsingar gætu leitt til úttekta í Bretlandi. C sat fund samráðshópsins 20. ágúst 2008. Þar var gerð grein fyrir fundi vitnisins og fleirum með FSA og rætt um áhyggjur FSA um innlánsáhlaup á Landsbankann og að bankinn væri ekki samvinnuþýður. Þá hafi komið fram að FSA héldi fast við að aðgerðir þeirra stæðust Evrópurétt. Gerð var grein fyrir fundi Landsbankans og FSA þar sem skýrar kröfur FSA komi fram. Haft er eftir C á fundinum að kröfur FSA fari stigmagnandi og gerð væri krafa um yfirfærslu án skilyrða. E hefði sagst skilja afstöðu breskra stjórnvalda og að hann sæi ekki að Landsbankinn væri í nokkurri aðstöðu til að andmæla. Fyrir dóminum kvað C það sem rakið var hafa komið fram á fundinum. Spurður um yfirfærsluna án skilyrða kvaðst hann ekki muna bréfaskriftir nákvæmlega. Hins vegar hafi kröfur FSA til Landsbankans harðnað og tíminn til yfirfærslu hafi styst. C sat fund samráðshópsins 4. september 2008. Þar voru áfram rædd málefni tryggingasjóðsins og kröfur FSA. Rætt var um að Hollendingar hygðust stöðva innlánasöfnun Landsbanka þar í landi. E hefði greint frá því að þær kröfur væru efnislega hinar sömu og kröfur FSA. Haft er eftir ákærða að ljóst væri að FSA gæfi hvergi eftir. Þá var farið yfir það á fundinum að F hefði greint frá því að bresk yfirvöld myndu ábyrgjast innstæður að fullu og ráðherrann hefði spurt hvert ætti að senda reikninginn. Þá er haft eftir E að Landsbankamenn þráist enn við að skilja alvöruþunga breskra og hollenskra stjórnvalda. C lýsti samskiptum sínum við Hollendinga varðandi söfnun innlána þar í landi og að Hollendingar hafi fallist á það að stjórna yrði niðurbremsunni. Hann lýsti þessu nánar og að markmiðið hafi verið að stöðva söfnun innlána en hann lýsti hættunni sem því fylgdi ef innlánasöfnun yrði stöðvuð skyndilega, það kynni að valda áhlaupi á bankann. Fyrir dóminum staðfesti C að umræðurnar sem raktar voru hefðu farið fram á fundinum. Enn var verið að ræða yfirfærsluna sem fjallað hefur verið um að framan. C sat fund samráðshópsins 9. september 2008. Þar er haft eftir honum að mál Landsbankans sé stærsti höfuðverkurinn og spurt hvort lánardrottnar geri kröfur vegna fyrirhugaðrar yfirfærslu. Fyrir dóminum staðfesti C að þessi umræða hefði farið fram á fundinum og kvað málefni Landsbankans hafa hvílt þyngst á samráðshópnum á þessum tíma. C sat fund samráðshópsins 16. september 2008. Málefni tryggingasjóðsins voru rædd og greint frá því að stjórnendur FSA sætu þá fund um málefni Landsbankans. E hafi greint frá því að ráðherrarnir sem hann hitti á fundi hafi rætt um það hverjum ætti að bjarga og að komið hafi fram að ekki væri ætlunin að bjarga hluthöfum kæmi til fjármálaáfalls. Fyrir dóminum staðfesti C að þetta hefði komið fram og kvað hann þetta hafa komið fram snemma, þ.e. að ef einhverjum þyrfti að bjarga yrði hluthöfum bankanna ekki bjargað. Aðspurður kvað C ekkert hafa komið fram á þessum fundi sem benti til þess að Landsbankinn væri að ná landi í viðræðum sínum við FSA um yfirfærsluna. Fundurinn 16. september hefði ekki markað nein þáttaskil í þessu. Hann kvað ekkert bindandi samkomulag hafa legið fyrir á þessum tíma, þ.e. 16. september 2008. Á þessum tíma hafi verið fjármálaórói. Meðal annars af þeim sökum hafi hópurinn rætt möguleg viðbrögð ef fjármálaáfall yrði hér á landi. Það sem mest var óttast sumarið 2008 var að neikvæðar umræður gætu orðið til þess að áhlaup yrði gert á banka. Hann lýsti því að uppgjör Landsbankans um mitt ár 2008 hafi ,,litið vel út“ og rakti hann það í tölum. Hins vegar hafi alltaf verið til staðar ótti um að bankinn kynni að verða fyrir áhlaupi sem ekki yrði við ráðið. Vitnið E var ráðuneytisstjóri í forsætisráðuneytinu á þeim tíma sem hér um ræðir. Hann kvað samráðshópinn stofnaðan í febrúar 2006 og var E formaður hópsins sem ráðuneytisstjóri í forsætisráðuneytinu. Fyrir stofnun hópsins hafi verið í gangi óformlegar viðræður milli stofnana og ráðuneytanna sem síðar áttu fulltrúa í hópnum, en hópurinn var stofnaður í því skyni að setja upp viðbúnaðaráætlun til að bregðast við hugsanlegu áfalli á fjármálamarkaði. Hann kvaðst hafa litið svo á að ákærði væri staðgengill sinn sem formaður samráðshópsins. E kvað A hafa skrifað fundargerðir sem hafi verið sendar í tölvupósti og fundarmenn gerðu athugasemdir ef þeir óskuðu. Fundargerðirnar hafi verið áreiðanlegar um það sem fram fór á fundum samráðshópsins að hans mati og voru ítarlegar á köflum. Fundargerðirnar hafi verið trúnaðarmál, enda hafi hópurinn fjallað um mál og leiðir til að verjast fjármálaáfalli og nefndarmenn ræddu opið um stöðu banka og annarra og því hafi verið litið á umræðurnar sem trúnaðarmál. E lýsti því að frá því í mars 2006 hafi verið farið reglulega yfir stöðu á fjármálamarkaði og nefndarmenn hafi reglulega fengið upplýsingar um þetta og rætt á fundunum. E sat fund samráðshópsins 22. júlí 2008. Þar kemur fram að B hafi greint frá hvatningu FSA til Landsbankans að flytja innlánasafn sitt í Bretlandi í þarlent dótturfélag. Þá var rædd slæm staða tryggingasjóðsins og að ekki væri hægt að standa við lágmarkstryggingar um innstæðuvernd og C hefði sagt að sjóðurinn gæti staðið við skuldbindingar ef Sparisjóður Mýrasýslu færi, en þá tæmdist sjóðurinn. Fyrir dómi staðfesti E að þessar upplýsingar hefðu komið fram á fundinum. Hann kvað öllum meðlimum samráðshópsins hafa verið ljós slæm staða tryggingasjóðsins. Fjárhæð á reikningi sjóðsins hafi verið lág miðað við skuldbindingar hans. E sat fund samráðshópsins 31, júlí 2008. Á fundinum var fyrst getið kröfu FSA um fimm milljarða punda hámark á Icesave innlán þar til yfirfærslan færi fram. Þá var bókað að B hefði minnt á mikilvægi þess að gæta vel að trúnaðarupplýsingum sem þessum. Þá var rætt um að FSA hefði sett fram nýjar kröfur í síðustu viku af mikilli hörku og að C hefði sagt að slíkt þyrfti að undirbúa vel. Þá er bókað eftir ákærða að það gæti orðið banabiti fyrir bankana ef umræðan færi af stað um veikleika tryggingasjóðsins. Þá greindi B frá því að Seðlabankinn setti þrýsting á Landsbankann til að klára yfirfærslurnar. Þá fór C yfir áhyggjur FSA af íslenska tryggingasjóðnum. Fyrir dómi staðfesti E að það sem rakið var hefði verið til umræðu á fundinum. E sat fund samráðshópsins 12. ágúst 2008. Þar var áfram ræddur erindisrekstur FSA og ákærði hefði spurt hvort komið væri samkomulag í grundvallaratriðum þótt enn væru lausir endar. C hefði greint frá vendingum í málinu, meðal annars höfnun FSA á hugmynd Landsbankans um að leggja það innlánsfé sem kynni að fara yfir fimm milljarða hámarkið inn í Seðlabanka. Þá var fjallað um lögmæti innlánaþaksins og C hefði sagt að komið væri að þolmörkum Landsbanka Íslands varðandi það hversu langt þeir gætu teygt sig. Þá var bókað eftir ákærða að Landsbankinn gæti lent í því að ganga að óásættanlegum kröfum við yfirfærslu innlána í dótturfélag eða að halda þeim áfram í útibúi, sem væri erfitt fyrir íslensk stjórnvöld. Þá hafi B greint frá því á fundinum að FSA hefði fundist Landsbankinn ganga of hart fram í vaxtaboðum og auglýsingum. Ákærði hefði spurt hvaða úrræði íslensk stjórnvöld hefðu til að ýta innlánum í dótturfélag erlendis, hann hafi sagt þetta mikið áhyggjuefni og ástæðu til að skoða möguleikana í heild. Áfram var rætt um að tryggingasjóðurinn kynni að tæmast ef meðalstór sparisjóður gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Þá hafi B talið að sú tímasprengja sem nú væri hættulegust væri innlánin erlendis. Fyrir dóminum staðfesti E að umræðurnar sem raktar voru að ofan hefðu farið fram. E sat fund samráðshópsins 20. ágúst 2008. Þar var gerð grein fyrir fundi C og D með FSA og gerð grein fyrir áhyggjum FSA af innlánsáhlaupi á Landsbankann og áhyggjur FSA af auglýsingaherferð Landsbankans sem ekki hafi verið talinn samvinnuþýður, auk þess sem FSA hafi staðið fast við að aðgerðir þeirra stæðust Evrópurétt. Þá var greint frá skýrum skilaboðum um kröfur FSA sem komið hafi fram á fundi FSA með Landsbankanum 19. ágúst 2008. Þá er haft eftir C að kröfur FSA fari stigmagnandi og að nú væri gerð krafa um að Landsbankinn samþykkti yfirfærslu án skilyrða. Þá er haft eftir E að hann skilji afstöðu breskra stjórnvalda og að hann sjái ekki að Landsbankinn sé í nokkurri aðstöðu til að andmæla. Þá hafi ákærði spurt um vandkvæði Landsbankans í þessari stöðu, auk þess að spyrja um tímafresti FSA. C hafi greint frá því að líkur væru á samskiptum hollenskra og breskra stjórnvalda um þennan vanda. Fyrir dóminum kvað E allt sem rakið var hafa komið fram og verið rætt á fundinum. Aðspurður kvaðst hann telja FSA hafi ekki haft lagaheimild til að knýja Landsbankann einhliða til að yfirfæra innlánin í dótturfélag. Þetta hafi verið hluti vandans að hans mati. E sat fund samráðshópsins 4. september 2008. Sömu mál voru rædd á þessum fundi og öðrum sem raktir hafa verið að framan. Á fundinum hafi verið rædd viðbrögð Hollendinga og komið hafi fram að Hollendingar hefðu fallist á að stjórna þyrfti niðurbremsuninni varðandi minnkun innlána. Þetta hafi verið sama viðfangsefnið í Hollandi og Bretlandi. Á fundinum er haft eftir ákærða að ljóst sé að FSA gefi hvergi eftir. Þá er haft eftir G og ákærða að eftir heimsókn í Landsbankann í London að hafi verið ljóst að Landsbankamenn áttuðu sig ekki fyllilega á stöðunni. Þá var farið yfir fundinn 2. september með F og haft eftir G að F hefði gert ráð fyrir því að bresk stjórnvöld myndu ábyrgjast innstæður að fullu og spurt hvert ætti að senda reikninginn. C hefði greint frá því að ef tiltekinn misskilningur varðandi stöðu tryggingasjóðsins yrði leiðréttur opinberlega kynni það eitt og sér að valda útstreymi innlána frá íslensku bönkunum. Þá er haft eftir E að Landsbankamenn þráist enn við að skilja alvöruþunga breskra og hollenskra stjórnvalda. E staðfesti fyrir dóminum að það sem rakið var hefði komið fram og verið rætt á fundinum. Varðandi það að Landsbankamenn þráist við kvaðst E hafa átt við það að ítrekað hafi komið fram í þessum samskiptum að Landsbankamenn hafi notað hvert tækifæri til að draga málið á langinn og tefja það. Þeir hafi svarað bréfum frá FSA seint og illa að hans sögn. Þá hafi verið ljóst að Landsbankamenn hafi ekki verið mjög fúsir að ganga til samstarfsins, enda, eins og fram kom í þessu ferli, að hefðu innlánsreikningarnir erlendis verið til að fjármagna slæma stöðu bankans hér á landi. Samningar um að breyta fyrirkomulagi bankans í Bretlandi hefðu þýtt að bankinn gæti ekki nýtt sér þessa fjármögnunarleið nema að mjög litlu leyti. Gæti bankinn ekki sótt þetta fé myndi hann hrynja og skýrði E þetta nánar. Hann taldi þetta öllum ljóst í samráðshópnum. E sat fund samráðshópsins 9. september 2008. Á fundinum hefði C sagt málefni Landsbankans langstærsta höfuðverkinn á þessum tíma og spurning hvort lánardrottnar gerðu kröfur vegna fyrirhugaðrar yfirfærslu. Þá hafi C sagt að erlendis væri litið á íslenska fjármálakerfið sem veikan kanarífugl í námunni, eins og það var bókað. E staðfesti fyrir dóminum að það sem hér var rakið hefði komið fram á fundinum. E sat fund samráðshópsins 16. september 2008. Rædd voru málefni tryggingasjóðsins eftir gjaldþrot Lehman og fleira rætt. E hefði spurt um stöðuna á samskiptum FSA og Landsbankans.C hefði þá greind frá fundi FSA sama dag um málefni bankans. Farið var yfir ,,ólystuga matseðilinn“. Þá hafi E greint frá fundi sínum með forsætisráðherra og utanríkisráðherra þar sem rætt hefði verið um hverjum ætti að bjarga kæmi til fjármálaáfalls. Þar hefði komið fram að ekki væri ætlunin að bjarga hluthöfum banka við slíkar aðstæður. E staðfesti að það sem rakið var hefði komið fram og verið rætt á fundinum. Aðspurður hvort um ,,krísufund“ með ráðherrunum hafi verið að ræða kvað hann svar sitt velta á því hvernig krísa sé skilgreind á þessum tíma. Hins vegar hafi á fundinum verið horft á mikinn óróleika og 16. september hafi Lehman bankinn farið í þrot og þá hafi staðan hér verið orðin ansi erfið þótt menn hafi ekki séð fram á fall íslensku bankana eftir tvær til þrjár vikur. Hins vegar hefðu menn verið svartsýnni í september en þeir voru í júlí og ágúst. Spurður um það hvenær hafi verið tekin ákvörðun um að hluthöfum banka yrði ekki bjargað kæmist banki í þrot kvað hann þetta ekki hafa verið beina ákvörðun. Hins vegar hafi þessu verið lýst á fundi hans með ráðherrunum. E var spurður hvort eitthvað hefði komið fram á fundi samráðshópsins 16. september um að verið væri að ná landi varðandi kröfur FSA um yfirfærsluna. Hann kvaðst ekki muna eftir því en taldi líklegt að hann myndi það hefði eitthvað því líkt komið fram. Niðurstaða hefði aldrei fengist í það mál sem endalaust hefði dregist á langinn. E kvað ákærða hafa greint sér frá sölu hlutabréfa sinna í bankanum í símtali eftir sölu bréfanna. E kvaðst ekki muna hvenær þetta gerðist en kvaðst viss um að sér hefði verið greint frá þessu eftir söluna. Hann kvaðst muna þetta vel þar sem hann hefði lagst gegn sölu hlutbréfanna hefði sér verið greint frá henni fyrir fram. Hann kvaðst hafa metið stöðu sína þannig, verandi í embættinu sem hann gegndi og með setu í samráðshópnum og með aðgang að miklum óskilgreindum upplýsingum um stöðu fjármálafyrirtækja, að hann gæti ekki, ef ekki lagalega þá siðferðislega, selt hlutabréf sín í bönkunum. Sjálfur kvaðst E hafa átt hlutabréf í bankanum sem hann taldi sig ekki geta selt vegna upplýsinganna sem hann bjó yfir. Sú staða hefði verið uppi alveg frá því að samráðshópurinn var settur á legg. Frá árinu 2006 hafi verið ljóst að íslenska bankakerfið myndi verða undir smásjánni. Eftir að hafa tekið setu í samráðshópnum var ljóst að ekki var mögulegt að eiga viðskipti með hlutabréf í bönkunum. Hann kvað ekki hafa verið rætt í samráðshópnum að tilkynna meðlimi hópsins sem tímabundna innherja. Aðspurður um slæma stöðu bankanna á þeim tíma sem hér um ræðir kvað hann hafa verið ljóst að bankarnir, þar með talinn Landsbankinn, myndi ekki þola áhlaup. Það hafi verið áhætta varðandi bankana og ástæðan fyrir því að erfitt hafi verið fyrir stjórnvöld að grípa til aðgerða og þá vegna þess að þær aðgerðir sem gera þyrfti kynnu að leiða til áhlaups sem felldu bankana. Þetta hafi verið staða íslensks fjármálalífs frá því í byrjun árs 2008 þar til bankarnir féllu. E kvað hafa legið fyrir að staða tryggingasjóðs hafi verið slík að hann gæti ekki ráðið við fall eins af stærri sparisjóðum landsins hvað þá eins þriggja stærstu bankanna. Vitnið H var settur ráðuneytisstjóri í viðskiptaráðuneytinu frá miðjum desember 2007 til 31. júlí 2008 og sat í samráðshópnum þann tíma sem fulltrúi viðskiptaráðuneytisins. A ritaði fundargerðir sem hafi verið stuttar og hnitmiðaðar þar sem því helsta sem fram fór á fundinum var lýst. H sat á fundi samráðshópsins 22. júlí 2008. Þar er bókað að B hafi vikið að móttöku innlána í útibú Landsbanka erlendis og að FSA hafi hvatt Landsbankann til að flytja innlánasafn sitt í þarlent dótturfélag. Fram kom að Landsbankinn virtist þessu mótdrægur. Þá var farið yfir slæma stöðu tryggingasjóðs innstæðueigenda. Fyrir dóminum kannaðist H við að þessar umræður hefðu farið fram á fundinum. H sat fund samráðshópsins 31. júlí 2008. Þar kemur fram að B hafi upplýst um fimm milljarða hámark innlána fram að yfirfærslu og að B hefði minnt á það að mikilvægt væri að gæta að trúnaðarupplýsingum sem þessum. Þá hafi verið rætt um það að FSA hefði sett fram nýjar kröfur í síðustu viku af mikilli hörku. Þá hafi ákærði greint frá því að það gæti orðið banabiti fyrir íslensku bankana ef umræða færi af stað um veikleika tryggingasjóðsins. B hefði greint frá því að Seðlabankinn setti þrýsting á Landsbankann um að klára yfirfærsluna og að C hafi gert grein fyrir áhyggjum FSA af íslenska tryggingasjóðnum. H staðfesti fyrir dóminum að þessar upplýsingar hefðu komið fram á fundinum. Aðspurð um áhyggjur FSA kvaðst hún þarna hafa séð í fyrsta sinn bréfaskriftir milli Landsbankans og FSA um yfirfærsluna. Áhyggjur hafi verið um það að nauðsynlegt væri að Landsbankinn fengi lengri tíma til að flytja eignir til Bretlands á móti innstæðunum. Hún lýsti því að Landsbankinn ætti mjög erfitt að verða við þessu. H var formaður stjórnar tryggingasjóðs innstæðueigenda á þessum tíma. Aðspurð hvort upplýsingar um erfiðleika sjóðsins og slæma stöðu hans hefðu verið opinberar kvað hún hvern sem er hafa getað reiknað út stöðu sjóðsins sem hefði upplýsingar um heildarinnlán íslenskra fjármálafyrirtækja. Þær upplýsingar hefðu hins vegar ekki legið á lausu en voru lagðar fram á fundi samráðshópsins og kvaðst hún ekki vita til þess að þær hefðu legið fyrir annars staðar, en heildarinnlán hafi aukist gríðarlega á árinu 2008 og upplýsingar þar um hefðu ekki verið opinberan. Hún kvað ársreikning sjóðsins hafa legið fyrir á vefsíðu sjóðsins og verið opinberar og þar komið fram upplýsingar um eignir sjóðsins. Hún kvað veika stöðu sjóðsins hafa verið í umræðu öðru hverju erlendis á þessum tíma án þess að hún myndi einstök tilvik. H sat fund með F 2. september 2008. Tilgangur fundarins hafi verið sá að fá Breta til að slaka á kröfum um tíma sem Landsbankanum var gefinn til yfirfærslunnar. Hún kvaðst muna eftir því að breski ráðherrann spurði á fundinum hvort íslenskir þátttakendur gerðu sé ekki grein fyrir alvarleika málsins. Vitnið B sat í bankastjórn Seðlabankans þann tíma sem hér um ræðir. Hann lýsti setu sinni í samráðshópnum sem fulltrúi Seðlabankans og lýsti hann starfi og tilgangi hópsins, en E hefði leitt starf hópsins. B lýsti tilhögun fundargerða sem ekki voru staðfestar af meðlimum samráðshópsins heldur hafi fundargerðum verið dreift eftir fundi og fundarmönnum gefinn kostur á að gera athugasemdir sæju þeir ástæðu til. Fundargerðirnar hafi hins vegar ekki verið undirritaðar, en þær voru stutt lýsing á því sem fram fór og þar sé skráð það mikilvægasta sem fram kom á fundunum. B sat fund hópsins 22. júlí 2008. Þar er greint frá því í fyrsta sinn að komið hafi fram hvatning frá FSA til Landsbankans um að flytja innlánasafn sitt í Bretlandi í dótturfélag. Þá var á fundinum farið yfir stöðu tryggingasjóðsins og að ekki væri hægt að standa við lágmarkstryggingar um innstæðuvernd eins og staðan væri. B kvaðst ekki draga í efa að það sem rakið var hefði komið fram. Ella hefði það ekki verið skráð. B sat fund samráðshópsins 31. júlí 2008. Þar er í upphafi bókað að B hafi upplýst um ákvörðun um fimm milljarða punda hámark á Icesave fram að yfirfærslu. C hefði greint frá því að FSA hefði sett fram nýjar kröfur í síðustu viku og af mikilli hörku. Þá er bókað að ákærði hefði spurt hvenær tilkynnt hefði verið um fimm milljarða punda hámarkið. Þá er bókað eftir B sem minnti á að gæta þyrfti að trúnaðarupplýsingum sem þessum. Þá er bókað eftir ákærða að það geti orðið banabiti fyrir íslensku bankana ef umræða um veikleika tryggingasjóðsins færi af stað. Aðspurður fyrir dómi kvaðst B ekki telja að neitt meira hefði komið fram á fundinum um stöðu tryggingasjóðsins en það sem ráða mátti af opinberum gögnum, til dæmis þeim sem tiltæk voru á netinu. Þá greindi hann frá því á fundinum að Seðlabankinn setti þrýsting á Landsbanka Íslands um að klára yfirfærsluna. Þá hafi C gert nánari grein fyrir áhyggjum FSA. Fyrir dómi kvaðst B ekki efa að þessar upplýsingar hefðu komið fram á fundinum. Aðspurður um fimm milljarða punda hámarkið kvaðst B ekki muna hvernig hann fékk upplýsingar um það. Spurður hvort hámarkið hafi verið komið á kvaðst hann ekki muna þetta nákvæmlega en ásetningur breskra stjórnvalda um hámarkið hafi verið eindreginn þótt hann muni ekki hvernig þetta var orðað í gögnum sem hann sá um þetta. Við skýrslutöku hjá lögreglunni greindi B svo frá að ef upplýsingar um þetta hefðu hvissast út hefði það getað haft þau áhrif í London að menn tækju innstæður sínar í bankanum út þar og það gæti haft miklar afleiðingar. Hann staðfesti þetta fyrir dóminum og að fréttir um að peningar leki úr banka séu alltaf slæmar fréttir. B sat fund samráðshópsins 12. ágúst 2008, þar sem áfram var ræddur erindisrekstur FSA. Þá spurði ákærði hvort komið væri samkomulag í grundvallaratriðum þótt enn væru lausir endar. C hefði greint frá nýjum vendingum í málinu, m.a. höfnun FSA um að leggja innlán sem fóru upp fyrir hámarkið í Seðlabankann. C hefði greint frá því að komið væri að þolmörkum Landsbankans varðandi hversu langt bankinn gæti teygt sig. Þá er haft eftir ákærða að bankinn gæti lent í því að ganga að óásættanlegum kröfum við yfirfærslu innlána í dótturfélag, eða að halda þeim áfram í útibúi, sem væri erfitt fyrir íslensk stjórnvöld. Þá kom fram á fundinum að FSA hefði fundist Landsbankinn ganga of hart fram í vaxtaboðum og auglýsingum. Síðan voru rædd málefni tryggingasjóðsins, bókað eftir ákærða, sem spurði hvaða úrræði íslensk stjórnvöld hefðu til að ýta innlánum inn í dótturfélag erlendis og lýsti hann því að þetta væri mikið áhyggjuefni. Áfram var farið yfir stöðu tryggingasjóðsins síðan bókað eftir B að sú tímasprengja sem hættulegust væri núna væru innlánin erlendis. Fyrir dómi kvaðst B ekki draga í efa að það sem skráð var hefði farið fram á fundinum. Aðspurður um tímasprengjuna, sem hættulegust væri, kvaðst B hafa átt við það að mjög erfitt hafi verið fyrir banka að afla sér lausafjár og mikilvægt að halda í það fé sem þeir höfðu. Umræðan um öryggi innlána gæti haft alvarlegar afleiðingar fyrir banka ef útstreymi yrði sem hefði þýtt lausafjárerfiðleika um þá sem þegar voru fyrir hendi hjá Landsbankanum sem öðrum. B sat fund samráðshópsins 20. ágúst 2008. Þar var í upphafi gerð gein fyrir fundi C og D með FSA í London 18. ágúst og þar hefðu Bretar greint frá því að þeir teldu mikla hættu á innlánsáhlaupi gangvart Landsbankanum auk þess að greina frá áhyggjum af auglýsingaherferð Landsbankans og nefnt að bankinn væri ekki samvinnuþýður. Þá hafi FSA haldið við það að aðgerðir þeirra stæðust Evrópurétt. Greint var frá fundi Landsbankans og FSA þar sem fram komu skýr skilaboð FSA um kröfur á hendur Landsbankanum. C hefði greint frá því að kröfur FSA væru stigmagnandi og nú væri gerð krafa um yfirfærslu án skilyrða. Ákærði hefði spurt hver vandkvæði Landsbankans væru í þessari stöðu, auk þess að spyrja um tímafresti FSA. Þá hafi verið haft eftir E að hann skildi afstöðu breskra yfirvalda og að Landsbankinn væri ekki í nokkurri stöðu til að andmæla. Þá hafi C greint frá því að allar líkur væru á samskipum breskra og hollenskra stjórnvalda um þennan vanda. B staðfesti fyrir dóminum að það sem bókað var á fundinum hefði komið þar fram og verið þar rætt. B sat fund samráðshópsins 4. september 2008. Þar kom meðal annars fram að Hollendingar hygðust stöðva innlánasöfnun Landsbanka Íslands þar í landi. E hefði greint frá því að þar væri efnislega það sama og í kröfum FSA. C nefndi að ef misskilningur sem uppi var varðandi tryggingasjóðinn yrði leiðréttur opinberlega kynni það eitt og sér að valda útstreymi innlána úr íslenskum bönkum. Þá hafi G og ákærði greint frá því áliti sínu að starfsmenn Landsbankans í London sem þau hittu gerðu sér ekki fyllilega grein fyrir stöðunni. Þá er bókað eftir ákærða að ljóst sé að FSA gefi hvergi eftir. Þá var farið yfir fundinn með F 2. september 2008 og þar haft eftir G að F hefði gert ráð fyrir því að bresk stjórnvöld myndu ábyrgjast innstæður að fullu og spurt hvert ætti að senda reikninginn. Haft er eftir E að Landsbankamenn þráist enn við að skilja alvöruþunga breskra og hollenskra stjórnvalda. Fyrir dóminum staðfesti B að það sem bókað var hefði komið fram á fundinum og verið rætt þar. Aðspurður um ástandið í Hollandi og að þeir hafi haft hug á því að stöðva frekari innlánasöfnun þar í landi kvað B engin bein afskipti hafa verið á milli Seðlabankanna í löndunum tveimur. Hann vissi hins vegar af umræðunni um þetta. B sat fund samráðshópsins 9. september 2008. Ákærði hefði nefnt að færa þyrfti yfir miklar eignir til að geta haldið því uppstreymi fjármagns sem eftir yrði. C hefði nefnt að mál Landsbankans væri langstærsti höfuðverkurinn. Þá hafi C lýst því að litið væri á fjármálakerfið íslenska sem veikan kanarífugl í námunni. Fyrir dómi staðfesti B að það sem bókað var hefði komið fram á fundinum og verið rætt þar. Hann lýsti miklum áhyggjum af Landsbankanum á þessum tíma og að samskipti við FSA hafi verið hafin og kröfur breskra yfirvalda væru skýrar, en einnig hafi verið vilji innan Landsbankans til að færa innlánin í Bretlandi í dótturfélag. B sat fund samráðshópsins 16. september 2008. Í upphafi var rætt um fall Lehman bankans og áhrif þess. B kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir því strax við fall bankans hversu víðtæk áhrif fallsins yrðu. Þá voru á fundinum rædd málefni tryggingasjóðsins og greint frá því að stjórnendur FSA sætu þá fund um Landsbankann. Þá hafi verið farið yfir ,,ólystuga matseðilinn“ og E hafði eftir ráðherrum sem hann hitti á fundi að ekki væri ætlunin að bjarga hluthöfum banka kæmi til fjármálaáfalls. Fyrir dóminum mundi B ekki hvort áður hefði verið rætt á fundum samráðshópsins að ekki stæði til að bjarga hluthöfum kæmi til fjármálaáfalls. Hins vegar sé það almennt viðurkennt að hluthafar njóti ekki sérstakrar verndar komist banki í þrot. B kvaðst ekki muna að rætt hafi verið í samráðshópnum að meðlimir hans yrðu tilkynntir sem tímabundnir innherjar í þeim fjármálafyrirtækjum sem hópurinn fjallaði um. Þá minntist hann ekki umræðu um það hvort meðlimir hópsins kynnu að vera innherjar í skilningi 3. tl. 121. gr. laga nr. 108/2007. B kvað ljóst að upplýsingar sem fram komu í samráðshópnum hafi verið trúnaðarupplýsingar. B staðfesti að það sem bókað var á fundinum 16. september hefði þar verið rætt. Hann mundi ekki eftir því að neitt hefði komið fram á þessum fundi sem benti til þess að verið væri að ná landi í samskiptum FSA og Landsbankans varðandi yfirfærsluna. Hann kvað samskipti FSA og Landsbankans hafa byrjað sem viðræðuferli og Landsbankinn hefði gert samning við FSA en er leið á sumarið 2008 hafi kröfur FSA aukist í garð Landsbankans. B kvað lausafjárstöðu íslensku bankana um miðjan september 2008 hafa verið þrönga, en hálfs árs uppgjör bankanna fyrri hluta árs 2008 hefðu sýnt að bankarnir hefðu staðið allvel á miðju ári. B kvað reikning innstæðutryggingasjóðs hafa verið opinberan og lögin skýr um inngreiðslur í sjóðinn. Aðspurður hvort almenningur hafi haft upplýsingar um það hversu miklar innstæður voru á árinu 2008, en þær hafi aukist mjög, kvað hann þá sem áhuga höfðu hafa getað kynnt sér það en kvað erfitt að svara þessu en vísaði í lögin um sjóðinn. Vitnið A, var á þeim tíma sem hér um ræðir, og er framkvæmdastjóri fjármálasviðs Seðlabanka Íslands og var annar tveggja fulltrúa Seðlabankans í samráðshópnum og var ritari hópsins. Hann lýsti stofnun samráðshópsins í febrúar 2006, tilefni og tilgangi. E leiddi starf hópsins. A hefði skráð fundargerðir og sent þær út til meðlima hópsins ásamt fylgiskjölum sem dreift hefði verið á fundunum. Þannig hefði meðlimum hópsins verið gefinn kostur á því að gera athugasemdir við það sem skráð var. Hann lýsti því hvernig tekið var tillit til athugasemda og samskipta sem fóru á milli en allar séu þessar upplýsingar tiltækar í skjalakerfi Seðlabankans. Hann kvaðst hafa reynt að hafa fundargerðirnar eins áreiðanlegar og hann gat. Í upphafi hafi þær verið efnisminni, en eftir því sem ástandið varð alvarlegra urðu fundargerðirnar ítarlegri, auk þess sem það var í samræmi við vilja formanns samráðshópsins og annarra meðlima hans. A taldi það sem fram kom á fundinum hafa verið trúnaðarupplýsingar og lýsti hann upplýsingunum sem fram komu bæði frá einstökum stofnunum og ráðuneytum og í umræðu meðal nefndarmanna. A kvaðst hafa átt hlutabréf í öllum íslensku bönkunum og kvaðst hann hafa talið að hann gæti ekki átt viðskipti með hlutabréfin meðal annars vegna upplýsinga sem hann fékk með setu sinni í samráðshópnum. Nánar aðspurður, síðar í skýrslutökunni, greindi A svo frá að vegna starfs síns í Seðlabanka og vegna setu í samráðshópnum og vegna hluta sem hann yrði áskynja í starfi sínu væru honum mjög miklar takmarkanir settar varðandi viðskipti með hlutabréf. A sat fund samráðshópsins 22. júlí 2008. Þar koma fyrst fram upplýsingar um að FSA hafi hvatt Landsbankann til að flytja innlánasafn sitt í þarlent dótturfélag. Þá hafi verið rædd slæm staða tryggingasjóðsins og rætt að sjóðurinn gæti ekki staðið við lágmarkstryggingu um innstæðuvernd og C hefði sagt að sjóðurinn gæti staðið við skuldbindingar ef Sparisjóði Mýrasýslu færi, en um leið tæmdist sjóðurinn. A staðfesti fyrir dóminum að upplýsingarnar sem raktar voru hefðu komið fram á fundinum. A sat fund samráðshópsins 31. júlí 2008. Þar hafi B upplýst um fimm milljarða sterlingspunda hámark á Icesave fram að yfirfærslu. Þá kom fram að FSA hefði sett fram kröfur í síðustu viku af mikilli hörku og rædd hafi verið möguleg yfirfærsla. Ákærði hefði spurt hvenær tilkynnt hafi verið um hámarkið. B hefði minnst á að gæta þyrfti sérstaklega að trúnaðarupplýsingum sem þessum. Þá er bókað eftir ákærða að hann hefði talið það geta orðið banabita íslensku bankanna ef umræða um veikaleika tryggingasjóðsins færi af stað. B hefði upplýst að Seðlabankinn setti þrýsting á Landsbanka Íslands um að klára yfirfærsluna. Þá hafi C greint frá áhyggjum FSA af íslenska tryggingasjóðnum. A staðfesti fyrri dóminum að upplýsingarnar sem raktar voru hefðu komið fram á fundinum. Hann kvað upplýsingarnar um fimm milljarða hámarkið hafa borist frá FME og Seðlabankinn hefði þetta ekki frá fyrstu hendi. A sat fund samráðshópsins 12. ágúst 2008. Áfram var ræddur erindisrekstur FSA. Þá spurði ákærði hvort komið væri samkomulag í grundvallaratriðum þótt enn væru lausir endar. C hefði greint frá nýjum vendingum í málinu, meðal annars höfnun FSA á hugmynd Landsbankans um að leggja innlán sem fóru upp fyrir hámarkið á reikning í Seðlabanka. C hefði greint frá því að komið væri að þolmörkum Landsbankans varðandi það hversu langt bankinn gæti teygt sig. Þá er haft eftir ákærða að Landsbankinn gæti lent í þeirri aðstöðu að ganga að óásættanlegum kröfum við yfirfærslu innlána í dótturfélag, eða að halda þeim áfram í útibúi sem væri erfitt fyrir íslensk stjórnvöld. Þá kom fram á fundinum að FSA hefði fundist Landsbankinn ganga of hart fram í vaxtaboðum og auglýsingum. Þá voru rædd málefni tryggingasjóðsins, bókað eftir ákærða, sem spurði hvaða úrræði íslensk stjórnvöld hefðu til að ýta innlánum yfir í dótturfélag erlendis og lýsti hann því að þetta væri mikið áhyggjuefni og ástæða til að skoða möguleikana í heild. Þá var farið yfir erfiðleika tryggingasjóðsins. Síðan var bókað eftir B að sú tímasprengja sem hættulegust væri væru innlánin erlendis. A staðfesti fyrir dóminum að upplýsingarnar sem raktar voru hefðu komið fram á fundinum. Hann kvaðst ekki viss um það hvort á þessum tíma hefðu verið komnar fram upplýsingar um fimm milljarða punda hámakið. Hins vegar hafi áhyggjur FSA verið ljósar og viðleitni þeirra í því að takmarka áhættuna sem uppbygging innstæðnanna gat haft fyrir bresk yfirvöld. A sat fund samráðshópsins 20. ágúst 2008. Á fundinum var í upphafi gerð grein fyrir fundi C og D með FSA í London 18. ágúst og þar hefðu Bretarnir greint frá því að þeir teldu mikla hættu á innlánsáhlaupi gagnvart Landsbankanum, auk þess að greina frá áhyggjum af auglýsingaherferð Landsbankans og hefðu þeir nefnt að bankinn væri i ekki samvinnuþýður. Þá hafi FSA haldið við það að aðgerðir þeirra stæðust Evrópurétt. Greint var frá fundi Landsbankans og FSA 19. ágúst þar sem fram komu skýr skilaboð FSA um kröfur á hendur Landsbankanum. C hefði greint frá því að kröfur FSA færu stigmagnandi og nú væri gerð krafa um yfirfærslu án skilyrða. Ákærði hefði spurt hver vandkvæði Landsbankans væru í þessari stöðu auk þess að spyrja um tímafresti FSA. Þá er haft eftir E að hann skilji afstöðu breskra yfirvalda og að hann sæi að Landsbankinn væri ekki í nokkurri aðstöðu til að andmæla. Þá hefði C greint frá því að allar líkur væru á samskiptum breskra og hollenskra stjórnvalda um þennan vanda. A staðfesti fyrir dóminum að upplýsingarnar sem raktar voru hefðu komið fram á fundinum. A sat fund samráðshópsins 4. september 2008. Þar kom meðal annars fram að Hollendingar hygðust stöðva innlánasöfnun Landsbankans þar í landi. E hefði greint frá því að þær kröfur væru efnislega hinar sömu og kröfur FSA. C nefndi að ef misskilningur sem var uppi varðandi tryggingasjóðinn yrði leiðréttur opinberlega kynni það eitt og sér að valda útstreymi innlána úr íslensku bönkunum. Þá hafi G og ákærði greint frá því áliti sínu að starfsmenn Landsbankans í London sem þau hittu áttuðu sig ekki fyllilega á stöðunni. Þá er bókað eftir ákærða að ljóst sé að FSA gæfi hvergi eftir. Þá var farið yfir fundinn með F 2. september 2008 og þar haft eftir G að F hefði gert ráð fyrir því að bresk yfirvöld myndu ábyrgjast innstæðurnar að fullu og spurt hvert ætti að senda reikninginn. Haft er eftir E að Landsbankamenn þráist enn við að skilja alvöruþunga breskra og hollenskra stjórnvalda. A staðfesti fyrir dóminum að upplýsingarnar sem raktar voru hefðu komið fram á fundinum. A sat fund samráðshópsins 9. september 2008. Ákærði hefði nefnt að færa þyrfti yfir miklar eignir til að geta haldið því uppstreymi fjármagns sem eftir yrði. C hefði nefnt að mál Landsbankans væri langstærsti höfuðverkurinn og spurt hvort lánardrottnar gerðu kröfur vegna fyrirhugaðrar yfirfærslu. Þá hafi C lýst því að litið væri á fjármálakerfið íslenska sem veikan kanarífugl í námunni. A staðfesti fyrir dóminum að upplýsingarnar sem raktar voru hefðu komið fram á fundinum. A sat fund samráðshópsins 16. september 2008. Á fundinum voru rædd málefni tryggingasjóðs og greint frá því að stjórnendur FSA sætu þá fund um málefni Landsbankans. Þá var farið yfir ,,ólystuga matseðilinn“. E hafði eftir ráðherrum sem hann hitti á fundi að ekki væri ætlunin að bjarga hluthöfum bankanna, kæmi til fjármálaáfalls. A staðfesti fyrir dóminum að upplýsingarnar sem raktar voru hefðu komið fram á fundinum. Aðspurður kvaðst A ekki minnast þess að neitt hefði komið fram á fundinum 16. september sem gaf til kynna að samskipti Landsbankans og FSA væru að ná landi. Hann kvað aldrei hafa verið uppi þá stöðu að samkomulag næðist í samskiptum bankans og FSA. Landsbankinn hefði greint frá gangi þessa frá upphafi og að bakslag hefði komið í samskiptin. A mundi eftir frásögn E af fundi hans með ráðherrunum og lýsti hann umræðunum um þetta, meðal annars viðbrögðum stjórnvalda og að sér hefði fundist athyglisvert það sem E greindi frá um það hvernig tekið yrði á málum kæmi til fjármálaáfalls, því það hafi ekki verið sjálfgefið hvernig tekið yrði á vandanum sem upp kæmi og hvar stjórnvöld vildu draga línur. Við vinnuna að viðbragðsáætlun var tekið mið af aðstæðum sem virtust vera að skapast og vinnan við þetta hefði verið orðin mjög brýn, óháð því hvenær þyrfti að grípa til viðbragðsáætlunarinnar. A kvaðst hafa talið að vinna hefði þurft hraðar að þessu og fleiri hafi verið sama sinnis. A var spurður hvort hálfs árs uppgjör bankanna hefði gefið til kynna einhverja sérstaka vá fyrir dyrum. Hann lýsti vinnu Seðlabankans í greiningu að þessu leyti og nefndi að allt frá nóvember 2003 hefði aldrei verið sagt að ástandið væri að batna. Hann lýsti áhyggjum Seðlabanka af lausafjárstöðu bankanna og skýrði það nánar. Hann lýsti vinnu samráðshópsins og stofnana sem þar áttu fulltrúa til að undirbúa viðlagaáætlun og þær hafi byggt á því að átakapunkturinn yrði um miðjan október 2008. Aðspurður hvort einhver vafi hefði verið um fjárhagslegt bolmagn tryggingasjóðsins á þeim tíma sem hér um ræðir kvað A FME hafa unnið að úttekt á því hvað tryggingasjóðurinn þyrfti að leggja út ef illa færi. Þær niðurstöður hafi verið kynntar á fundum samráðshópsins. Vitnið I var regluvörður Landsbanka Íslands á þeim tíma sem hér um ræðir. Hann lýsti starfi regluvarðar í bankanum en starf hans fólst meðal annars í því að framfylgja reglum bankans um meðferð innri upplýsinga og viðskipti innherja, frumherja og tímabundinna innherja samkvæmt lögum um verðbréfaviðskipti. Hann hefði fengið sínar upplýsingar frá framkvæmdastjóra lögfræðisviðs bankans. I kvaðst á þeim tíma sem hér um ræðir engar upplýsingar hafa fengið um kröfur FSA um yfirfærslu Icesave í dótturfélag í Bretlandi. Hann kvað augljóst, miðað við upplýsingar sem hann hefði í dag, að sér hefði ekki verið gerð grein fyrir því hversu alvarleg staðan var og átti hann þá við hámark á innstæður á Icesave reikninga í Bretlandi. Hann kvaðst engar upplýsingar hafa haft á þessum tíma um það hvort sett hafi verið hámark á innstæður. Hann kvaðst því ekki hafa haft nægar upplýsingar til að meta hvort um innherjaupplýsingar hafi verið að ræða varðandi það sem rakið var. Vitnið J var forstöðumaður lögfræðiráðgjafar Landsbanka Íslands sumarið og haustið 2008. Hann lýsti samskiptum bankans við FSA, en hann kvaðst hafa annast þau samskipti í samráði við bankastjóra bankans, en mjög fáir innan bankans vissu af samskiptunum við FSA, eða fjórir til fimm starfsmenn að hann taldi. Ástæðan hafi verið sú að upplýsingarnar hafi verið taldar miklar trúnaðarupplýsingar. Hjá lögreglu greindi J svo frá að ástæða þess að svo fáir vissu af samskiptum við FSA hafi verið sú að menn óttuðust áhlaup á bankann yrðu upplýsingarnar kunnar. Fyrir dóminum lýsti J því að menn hafi löngum óttast áhlaup á bankann árið 2008 eins og á erlenda banka óháð rekstri og afkomu þeirra, eins og erlend dæmi sýndu að hans sögn. Upplýsingarnar sem hér um ræðir hafi því verið trúnaðarupplýsingar fyrir bankann. J kvaðst muna óljóst eftir fundi bankastjóra Landsbankans með G og ákærða 13. ágúst 2008. Hann mundi lítið eftir fundinum og tilefni hans, en taldi sig hafa tekið saman gögn vegna fundarins. Aðspurður hvort eitthvað hafi gerst í samskiptum Landsbankans og FSA um miðjan september 2008 sem gaf til kynna að málið væri að leysast varðandi yfirfærsluna kvaðst hann ekki minnast þess, menn hafi hins vegar stöðugt færst nær lausn. Hann lýsti vinnu sem fram fór innan bankans við yfirfærsluna. Hann kvaðst telja óljósan lagagrundvöll sem FSA hafði uppi í bréfasamskiptum sínum við Landsbankann varðandi takmörkun innlána og yfirfærsluna og fleira og lýsti hann þessu nánar en kvað FSA hins vegar hafa haft mjög víðtækar heimildir. J kvað samskipti Landsbankans við bankayfirvöld í Hollandi hafa verið óformlegri heldur en samskiptin við FSA. Hann lýsti fundi með Hollendingunum þar sem fram kom beiðni þeirra um að hætta að taka við innlánum í Hollandi. Landsbankinn hafi beðið um að nánari grein yrði gerð fyrir þessari ósk og þá hafi Hollendingarnir lýst almennum áhyggjum af íslensku efnahagslífi. Þessu hafi ekki verið fylgt eftir með valdboði, en fundað hafi verið um þetta, að hann taldi snemma í september 2008. Vitnið K var annar Landsbankastjóra á þeim tíma sem hér um ræðir. Hann kvað bankastjóra Landsbanka hafa setið fund 13. ágúst 2008, ásamt G, ráðuneytisstjóra í viðskiptaráðuneytinu, og ákærða. Hann lýsti aðdraganda fundarins og tilefni, en það hafi tengst fyrirhugaðri ferð viðskiptaráðherra til Bretlands. Erindið til Bretlands var að reyna að fá Bretana til að fallast á að hægt væri að breyta útibúi Landsbankans í Bretlandi í dótturfélag þannig að bankinn gæti gert það en ekki eftir kröfum sem bresk yfirvöld hefðu gert, en þær hefðu verið óleysanlegar að hans sögn. Hann lýsti þessu nánar og að Bretar hefðu verið mjög ósveigjanlegir og því hafi verið talið að málið væri komið á pólitískt stig og því hafi ráðherrann farið út. K lýsti samskiptum bankans við Breta og að í lok maí 2008 hefði fundist lausn sem Bretar voru sáttir við. Hann kvað viðhorf Bretanna hafa breyst í júlí 2008 eftir umræður um málið í breska þinginu. Þá hefði málið verið tekið upp að nýju og eftir það hafi Bretar verið mjög ósveigjanlegir og ekki viljað koma til móts við Landsbankann til að ná lausn. Hann lýsti því hvers vegna Landsbankinn gat ekki orðið við kröfum Bretanna. Það var vegna þess að færa þurfti eignir frá móðurfélaginu í dótturfélag í Bretlandi í einu lagi. Þetta hefði ekki verið hægt því þá hefði bankinn brotið gegn ákvæðum í lánasamningum sínum sem hefði getað leitt til uppsagnar með ófyrirsjáanlegum afleiðingum fyrir bankann. Þessu hefði verið komið á framfæri við FSA, en þeir verið ósveigjanlegir og beðið um framkvæmd sem var ómöguleg að hans sögn. Þetta mál hafi verið rætt á fundinum 13. ágúst 2008 sem getið var um að framan og þar verið kynnt bréfaskipti bankans og FSA. Aðspurður hvort búið hafi verið að leysa málið varðandi yfirfærslurnar um miðjan september 2008 kvað hann málið aldrei hafa leyst. Málið hafi verið fast, eins og lýst var, og engin þáttaskil verið um miðjan september 2008. Aðspurður um fimm milljarða punda hámarkið á Icesave, kvað hann aldrei hafa reynt á það. Aðspurður hvort hámarkið hafi verið komið á formlega, kvað hann það hafa verið rætt og skilgreiningaratriði hvort það hafi verið formlega komið á eða ekki, en kvaðst geta ímyndað sér að FSA hafi talið hámarkið komið á. Borið var undir vitnið bréf FSA, dagsett 5. ágúst 2008 til beggja Landsbankastjóra, þar sem fram komu upplýsingar um fimm milljarða punda hámarkið á Icesave innstæðurnar. K lýsti þá afstöðu bankans um hæpnar lagalegar forsendur FSA varðandi þetta, en það hafi verið álitaefni FSA samkvæmt bréfinu hvort hámarkið hafi verið komið á. Hann mundi ekki hvort bankinn hefði samþykkt hámarkið en bankinn hefði ekki verið í aðstöðu til að andmæla FSA þótt lagagrundvöllur FSA væri hæpinn að mati bankans og skýrði K þetta nánar. Vitnið L var annar bankastjóra Landsbankans á þeim tíma sem hér um ræðir. Hann lýsti fundi bankastjóranna og G, ráðuneytisstjóra viðskiptaráðuneytisins, og ákærða 13. ágúst 2008. Hann kvaðst telja að tilefni fundarins hafi verið bréfaskipti bankans og FSA í júlí eða ágúst 2008. Eftir að í ljós kom að FSA hafði sent afrit bréfaskiptanna til breska fjármálaeftirlitsins hafi þótt eðlilegt að kynna íslenskum stjórnvöldum málið og stöðu viðræðna við FSA. Á þeim tíma hafi verið hafnar endurnýjaðar viðræður um að dótturfélagavæða starfsemi Icesave-reikninganna í London og um tilhögun um færslu eigna á móti. L lýsti þessu nánar og vandkvæðum Landsbankans við framkvæmdina. Hann lýsti tilraunum Landsbankans við að reyna að fá frest til að framkvæma þetta. Fundurinn hafi verið liður í því að fá stuðning við þessi sjónarmið bankans um að færa eignir í tveimur áföngnum og að fá lengri tíma til verksins. Hann kvað kröfur FSA hafa breyst en áður hafði náðst samkomulag við FSA 29. maí 2008 og þá hafði FSA dregið til baka kröfuna um að færa starfsemi Icesave i dótturfélag. Krafan um dótturfélagavæðinguna hafi síðan komið upp aftur og nýjar kröfur um það komið fram um mánaðamótin júlí/ágúst 2008. Eftir þetta snerust viðræðurnar um hinar nýju og breyttu kröfur. Hann kvað fáa innan bankans hafa vitað af kröfum FSA og starfsmenn voru bundnir trúnaði um þetta. L kvað hafa verið vandasamt fyrir bankann að verða við kröfum FSA um að yfirfærslan færi fram í einu lagi og lýsti hann ástæðunum, m.a. vegna ákvæða í lánasamningum bankans. Hann kvað ýtrustu kröfur Breta hafa komið fram í bréfasamskiptunum og á fundum hafi þeir verið fullir vilja til samvinnu og að finna lausnir og kvað hann sér hafa verið ljóst að Bretarnir myndu ekki knýja fram lausn sem bankinn gæti ekki staðið við. Það hefði verið andstætt þeirra hagsmunum. L kvað samskiptin við FSA um yfirfærsluna enn hafa verið í viðræðuferli 16. september 2008. Þá höfðu engir úrslitakostir verið gefnir út. Spurður hvort umræður hefðu orðið um að upplýsingarnar um það sem hér um ræðir kynnu að vera innherjaupplýsingar kvaðst L hafa talið að upplýsingarnar væru trúnaðarupplýsingar en hann kvaðst ekki hafa talið að þær væru verðmyndandi. Aðspurður hvort hann hefði talið að upplýsingarnar sem hér um ræðir gætu valdið áhlaupi á bankann spyrðust þær út tók L fram að allur órói í kringum banka og neikvæðar fréttir af banka við aðstæður sem þessar sé eitt af því sem menn forðist með öllum ráðum til að forðast þá áhættu enda áhlaup á banka það alvarlegasta sem fyrir banka geti komið. Niðurstaða Ákærði neitar sök og kveðst ekki hafa búið yfir innherjaupplýsingum er hann seldi hlutabréf sín í Landsbanka Íslands hf. 17. og 18. september 2008. Ákærða eru gefin að sök innherjasvik í opinberu starfi sem ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins með því að hafa selt öll hlutabréf sín í Landsbanka Íslands hf. hinn 17. og 18. september 2008, þrátt fyrir að hafa þá búið yfir innherjaupplýsingum um bankann sem hann varð áskynja í starfi sínu sem ráðuneytisstjóri, einkum í tengslum við setu sína í samráðshópi, eins og lýst er í ákærunni, auk upplýsinga sem fram komu á fundi með bankastjórum Landsbanka Íslands 13. ágúst 2008 og á fundi með fjármálaráðherra Bretlands 2. september 2008. Segir í ákærunni að innherjaupplýsingarnar hafi verið líklegar til að hafa marktæk áhrif á markaðsverð hlutabréfanna í bankanum yrðu þær opinberar. Í þeim kafla ákæru þar sem brot ákærða eru færð til refsiákvæða segir að innherjasvik hans hafi falist í því að hagnýta sér upplýsingarnar sem um ræðir. Verjandi ákærða telur að með þessu sé gerður meiri áskilnaður um brotalýsingu en mælt sé fyrir um í 1. tl. 1. mgr. 123. gr. laga nr. 108/2007 sem ákærða er gefið að sök að hafa gerst brotlegur við. Ætluðu broti ákærða er lýst í upphafskafla ákæru svo, að honum er gefið að sök að hafa selt öll hlutabréf sín í Landsbanka Íslands, þrátt fyrir að hafa búið yfir innherjaupplýsingum eins og nánar er lýst. Þarna er lýst brotinu sjálfu og enginn viðbótaráskilnaður verður skilinn með hinum tilvitnuðu orðum í heimfærslukafla ákærunnar. Kom þetta sjónarmið ákæruvaldsins einnig skýrt fram við flutning málsins. Eins og rakið var að framan voru fundargerðir samráðshópsins ekki undirritaðar og staðfestar af meðlimum hópsins og hefur verjandi ákærða andmælt sönnunargildi fundargerðanna. Allir sem sátu þá sex fundi samráðshópsins sem vitnað er til í ákæru komu fyrir dóminn undir aðalmeðferð málsins. Öll staðfestu vitnin að það sem skráð er í fundagerðirnar eða drögin hafi komið fram á fundunum. Hið sama á við um vitnisburð bankastjóra Landsbankans sem báru um fundinn 13. september 2008. Vísað er til þess sem um þetta var rakið að framan. Er samkvæmt þessu sannað, með vitnisburði vitna sem báru um hvern og einn fund samráðshópsins sem hér um ræðir og með drögum að fundargerðum og með framburði ákærða að hluta, að fundargerðirnar og upplýsingarnar af fundunum sem í ákæru greinir og eru taldar hafa verið innherjaupplýsingar komu fram á þessum sex fundum samráðshópsins og á fundinum með bankastjóra Landsbankans 13. ágúst 2008 og með fjármálaráðherra Bretlands 2. september 2008. Að framan var vikið að samráðshópnum, stofnun hans, tilgangi og fleiru. Þeir sem í hópnum sátu þann tíma sem í ákæru greinir lýstu trúnaði sem ríkti og að upplýsingarnar sem fram komu hafi verið trúnaðarupplýsingar og mjög viðkvæmar, yrðu þær opinberar. Reifunin hér að framan hefur að þessu leyti beinst sérstaklega að upplýsingum sem fram komu um Landsbanka Íslands og var mikið af þeim upplýsingum þessu marki brennt og mörg vitni sem báru um þetta og lýstu mikilvægi upplýsinganna að þessu leyti og hversu varlega var farið með þær. Auk þess kom ítrekað fram á fundum samráðshópsins að nefndarmenn voru minntir á mikilvægi þess að gæta trúnaðar um það sem fram fór. Það er mat dómsins að meðlimir samráðshópsins hafi haft stöðu annars innherja í skilningi 3. tl. 1. mgr. 121. gr. laga nr. 108/2007, er samráðshópurinn fjallaði um upplýsingar sem vörðuðu íslenskar fjármálastofnanir. Á þetta alveg sérstaklega við um upplýsingarnar um Landsbanka Íslands sem mest var til umræðu á fundum samráðshópsins á þeim tíma sem hér um ræðir, en lítið af þeim upplýsingum sem hér skipta máli var opinbert á þessum tíma. Þá var ljóst í mörgum tilvikum hver yrðu líkleg áhrif á markaðsverð hlutabréfa í bankanum yrðu upplýsingarnar opinberar. Allar þessar upplýsingar fékk ákærði með setu sinni í samráðshópnum, en hann sat alla fundi hópsins á tímabilinu 22. júlí 2008 til 16. september 2008. Vegna þessa má vísa til vitnisburðar E og A sem hvorugur taldi sig geta selt hlutbréf sín í bönkum eins og rakið var en vitnisburður þeirra um þetta ræður ekki úrslitum um niðurstöðu málsins. Trúnaðurinn einn nægir ekki til að taka afstöðu til sektar ákærða. Taka verður afstöðu til þess hvort einstök tilvik sem í ákæru greinir uppfylli skilyrði laga um að teljast hafa verið innherjaupplýsingar á hverjum tíma. Á því er byggt í ákæru að ákærði hafi verið annar innherji í skilningi 3. tl. 1. mgr. 121. gr. laga nr. 108/2007. Í lagagreininni segir að annar innherji sé aðili sem hvorki teljist fruminnherji né tímabundinn innherji, en hefur fengið vitneskju um innherjaupplýsingarnar, enda hafi viðkomandi vitað, eða mátt vita, hvers eðlis upplýsingarnar voru. Ákærði, með sína þekkingu, vissi eða mátti vita hvers eðlis upplýsingarnar sem hér um ræðir voru að þessu leyti. Samkvæmt 1. mgr. 120. gr. laga nr. 108/2007 er með innherjaupplýsingum átt við nægjanlega tilgreindar upplýsingar sem ekki hafa verið gerðar opinberar og varða beint eða óbeint útgefendur fjármálagerninga, fjármálagerningana sjálfa eða önnur atriði og eru líklegri til að hafa marktæk áhrif á markaðsverð fjármálagerninganna ef opinberar væru eins og nánar er kveðið á um í 2. gr. reglugerðar nr. 630/2005, er þetta varðar og er svohljóðandi: ,,Með innherjaupplýsingum er átt við nægjanlega tilgreindar upplýsingar sem ekki hafa verið gerðar opinberar og varða beint eða óbeint útgefendur verðbréfa, verðbréfin sjálf eða önnur atriði og eru líklegar til að hafa marktæk áhrif á markaðsverð fjármálagerninganna ef opinberar væru, sbr. 1. málsl. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 33/2003, um verðbréfaviðskipti. Litið skal svo á að upplýsingar séu nægjanlega tilgreindar ef þær gefa til kynna aðstæður sem eru fyrir hendi eða sem ætla má að verði fyrir hendi eða atburð sem hefur átt sér stað eða sem ætla má að muni eiga sér stað. Upplýsingarnar verða þó að vera nægilega nákvæmar til að unnt sé að draga ályktun um möguleg áhrif þeirra aðstæðna eða atburðar á verð fjármálagerninga eða afleiddra fjármálagerninga sem þeim tengjast. Innherjaupplýsingar sem væru líklegar til að hafa marktæk áhrif á verð fjármálagerninga eða afleiddra fjármálagerninga sem þeim tengjast, yrðu þær gerðar opinberar, eru þær upplýsingar sem líkur eru á að upplýstur fjárfestir noti sem hluta af þeim grunni sem hann byggir fjárfestingarákvarðanir sínar á.“ Verjandi ákærða telur skorta á skýrleika refsiheimilda í málinu þar sem ekki hafi verið gefin út reglugerð á grundvelli 131. gr. laga nr. 108/2007 eins og mælt er fyrir um í 1. mgr. 120. gr. laganna. Reglugerð nr. 630/2005, sem vísað er til í ákærunni, var sett með heimild í lögum nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti. 120. gr. laga nr. 108/2007 er efnislega samhljóða 57. gr. laga nr. 33/2003, sbr. breytingalög nr. 31/2005. Þegar þannig háttar hefur verið litið svo á í réttarframkvæmd að eldri stjórnvaldsfyrirmæli haldi gildi sínu þar til ný eru sett á grundvelli yngri laga. Samkvæmt þessu þykir hvorki skorta refsiheimildir né skýrleika þeirra að þessu leyti. Í 2. mgr. 2. gr. reglugerðar nr. 630/2005 er fjallað um það hvenær upplýsingar sem hér um ræðir séu nægjanlega tilgreindar. Ákærði var upplýstur fjárfestir með víðtæka reynslu eftir því sem fram hefur komið undir rekstri málsins. Upplýsingarnar sem um ræðir í ákæruliðum 1-6 voru því að mati dómsins í öllum tilvikum nægjanlega tilgreindar til að ákærði gæti dregið ályktun um möguleg áhrif þeirra aðstæðna og/eða atburða á verð fjármálagerninga, hér hlutabréfanna, eða afleiddra fjármálagerninga sem þeim tengjast eins og lýst er í 2. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar nr. 630/2005. Það er mat dómsins að þær upplýsingar sem lýst er í liðum 1-6 í ákæru séu slíkar að líkur séu á að upplýstur fjárfestir noti þær sem hluta af þeim grunni sem hann byggir fjárfestingaákvarðanir sínar á, sbr. 3. mgr. 2. gr. reglugerðarinnar nr. 630/2005, en ákærði var eins rakið var upplýstur fjárfestir. Í 120. gr. laga nr. 107/2008 er því lýst að upplýsingar sem gerðar hafi verið opinberar verði ekki metnar sem innherjaupplýsingar. Í 120. gr. i.f. segir að upplýsingarnar teljist opinberar þegar útgefandi fjármálagerninga hefur birt almenningi á Evrópska efnahagssvæðinu þær, sbr. 122. og 127. gr. laganna. Í þessum lagagreinum er lýst reglum um birtingu upplýsinga og nánar er kveðið á um sama efni í 3. kafla reglugerðar nr. 707/2008 um upplýsingagjöf og tilkynningaskyldu skv. lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Eins og síðar verður rakið telur dómurinn ósannað að ákvörðun hafi verið tekin um fimm milljarða punda hámarkið sem lýst er í 2. lið ákæru og þá telur dómurinn að upplýsingarnar sem í 3. lið ákæru greinir hafi verið opinberar. Að þessu frátöldu liggur fyrir að ekkert af þeim upplýsingum sem í 1.-6. lið ákæru greinir hafi verið birt opinberlega og er því í öllum tilvikum uppfyllt lagaskilyrðið um að upplýsingarnar hafi ekki verið opinberaðar í skilningi laga. Verður nú vikið að hverjum og einum tölulið ákærunnar og afstaða tekin til þess hvort upplýsingarnar sem þar er getið um hafi verið innherjaupplýsingar eins og á stóð. 1. Sannað er með vitnisburði allra sem sátu fundi samráðshópsins á þeim tíma sem hér um ræðir og vitnisburði bankastjóra Landsbankans og með öðrum gögnum málsins að breska fjármálaeftirlitið gerði þá kröfu til Landsbanka Íslands sem lýst er í þessum ákærulið. Á sama hátt er sannað að Landsbankinn átti í erfiðleikum með að verða við þessum kröfum. Allt kom þetta fram og var rætt á fundum samráðshópsins sem í ákæru greinir en erfiðleikarnir komu einnig fram á fundinum með bankastjórum Landsbankans 13. ágúst 2008. Ákærði sat alla þessa fundi. Ljóst er af því sem rakið var um þennan ákærulið og af sjálfu leiðir að um upplýsingarnar ríkti mikill trúnaður og upplýsingarnar voru viðkvæmar yrðu þær opinberar. Upplýsingarnar sem hér um ræðir voru ítarlega ræddar í samráðshópnum, tímafrestir og fleira, og voru upplýsingarnar nægjanlega tilgreindar og uppfylla þær lagaskilyrði þar um eins og rakið var. Þá er það mat dómsins að ljóst sé að upplýsingarnar voru líklegar til að hafa áhrif á verð hlutabréfa í bankanum yrðu þær opinberar og vísast um það sem rakið var að framan um þetta. Er því sannað með öllu ofanrituðu, gegn neitun ákærða, að upplýsingarnar sem hér um ræðir voru innherjaupplýsingar, sbr. 1. mgr. 120. gr. laga nr. 108/2007. 2. Vísað er til alls þess sem rakið var að framan og vitnisburðar um það hvort ákvörðun um fimm milljarða sterlingspunda hámark innstæðna hafi verið tekið af breska fjármálaeftirlitinu á þeim tíma er ákærði seldi hlutabréf sín í Landsbankanum hinn 17. og 18. september 2008. Það er mat dómsins að ósannað sé að þessi ákvörðun hafi verið tekin á þessum tíma og kemur því ekki til þess að meta hvort ákærði hafi búið yfir innherjaupplýsingum um þetta. Hins vegar er sannað með vitnisburði sem rakinn var um fundi samráðshópsins á því tímabili sem hér um ræðir, og með öðrum gögnum málsins, að tilmæli FSA voru þau sem lýst er í þessum ákærulið og tilraunir sama aðila til að takmarka markaðssetningu Landsbankans á Icesave eins og rakið er. Allt kom þetta fram og var rætt á fundum samráðshópsins á því tímabili sem í ákæru greinir og ákærði sat fundina. Ljóst er á því sem rakið var um þennan ákærulið, og af sjálfu leiðir, að um þessar upplýsingar ríkti mikill trúnaður og upplýsingarnar voru viðkvæmar yrðu þær opinberar. Upplýsingarnar sem hér um ræðir voru ítarlega ræddar af samráðshópnum og voru upplýsingarnar nægjanlega tilgreindar til að uppfylla lagaskilyrði um innherjaupplýsingar. Þá má ráða af öllu því sem rakið hefur verið að framan að upplýsingarnar voru líklegar til að hafa áhrif á verð hlutabréfa í bankanum yrðu þær opinberar. Er því sannað með öllu ofanrituðu, gegn neitun ákærða, að upplýsingarnar sem hér um ræðir voru innherjaupplýsingar, sbr. 1. mgr. 120. gr. laga nr. 108/2007. 3. Í lögum nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta er lýst hvernig tryggingasjóðurinn er fjármagnaður. Af lögunum og reikningum sjóðsins, sem eru opinberir og aðgengilegir á netinu, mátti ráða stöðu sjóðsins að hluta. Samkvæmt vitnisburði B var unnt að afla sér upplýsinga um heildarinnlán banka á þeim tíma sem hér um ræðir, þar með talið Landsbanka Íslands. Þá liggur fyrir samkvæmt gögnum málsins að opinber umræða fór fram á þessum tíma um veika stöðu sjóðsins. Að öllu þessu virtu er það mat dómsins að það sem fram kom á fundum samráðshópsins um stöðu sjóðsins og getu til að tryggja innstæður á Icesave reikningunum hafi ekki verið neitt sem skipti máli umfram það sem opinbert gat talist. Kemur þegar af þessari ástæðu ekki til álita að virða upplýsingarnar sem ákærði komst yfir við setu í samráðshópnum um þetta sem innherjaupplýsingar. 4. Vísað er til vitnisburðar þeirra sem sátu fund samráðshópsins 4. september 2008. Er sannað með vitnisburði þeirra og með öðrum gögnum málsins að Seðlabanki Hollands hugðist stöðva frekari innlán á Icesave reikningum í Hollandi. Áður var lýst trúnaði sem gilti um upplýsingar sem fram komu á fundum samráðshópsins. Upplýsingarnar sem hér um ræðir voru mjög viðkvæmar yrðu þær opinberar. Upplýsingarnar um þetta voru ræddar í samráðshópnum og voru nægjanlega tilgreindar til að uppfylla skilyrði laganna um innherjaupplýsingar. Augljóst er að þær voru líklegar til að hafa áhrif á verð hlutabréfa í bankanum yrðu þær opinberar. Er því sannað með öllu ofanrituðu, gegn neitun ákærða, að upplýsingarnar sem hér um ræðir voru innherjaupplýsingar, sbr. 1. mgr. 120. gr. laga nr. 108/2007. 5. Vísað er til vitnisburðar þeirra sem sátu fundinn með breska fjármálaráðherranum 2. september 2008 er rakinn var að framan. Er sannað með þeim vitnisburði, og með öðrum gögnum málsins, að upplýsingarnar sem í þessum ákærulið greinir komu fram á fundinum sem hér um ræðir. Upplýsingarnar eru að hluta hinar sömu og komu fram á fundum samráðshópsins á þeim tíma sem hér um ræðir, sbr. ákærulið 1 að framan. Þótt upplýsingarnar hafi þannig ekki verið nýjar var á þeim hnykkt á fundinum með breska fjármálaráðherranum og alvara málsins var ljós eins og vitni báru um. Upplýsingarnar sem ákærði varð áskynja á fundinum voru nægjanlega tilgreindar til að uppfylla skilyrði laganna um innherjaupplýsingar og þær voru ekki opinberar og augljóst að þær voru líklegar til að hafa áhrif á verð hlutabréfa í bankanum yrðu þær opinberar. Með þessu er sannað, gegn neitun ákærða, að upplýsingarnar sem hér um ræðir voru innherjaupplýsingar, sbr. 1. mgr. 120. gr. laga nr. 108/2007. 6. Vísað er til vitnisburðar þeirra sem sátu fund samráðshópsins 16. september 2008, en vitnisburðurinn var rakinn að framan. Er sannað með þeim vitnisburði, og með öðrum gögnum málsins, að upplýsingarnar sem lýst er í þessum ákærulið komu fram á fundi samráðshópsins. Þótt engar ákvarðanir hafi verið teknar á fundinum og ekki hafi verið endanlega ljóst hvernig brugðist yrði við fjármálahruni voru upplýsingarnar um að ekki hafi staðið til að bjarga hluthöfum banka færi banki í þrot nægjanlega tilgreindar til að uppfylla skilyrði laganna um innherjaupplýsingar og augljóst að þær voru líklegar til að hafa áhrif á verð hlutabréfa í bankanum yrðu þær opinberar. Með þessu er sannað, gegn neitun ákærða, að upplýsingarnar sem hér um ræðir hafi verið innherjaupplýsingar, sbr. 1. mgr. 120. gr. laga nr. 108/2007. Ákærði bar að margt hefði orðið þess valdandi að hann seldi hlutabréfin í Landsbankanum 17. og 18. september 2008. Eitt af því hafi verið að hann hafi talið að Landsbankinn og FSA væru að ná samkomulagi varðandi yfirfærsluna. Ekkert kom fram um þetta á fundi samráðshópsins 16. september 2008, daginn fyrir sölu hlutabréfanna. Má um þetta vísa til vitnisburðar þeirra sem sátu fundinn. Enginn vitnisburður styður mat ákærða um þetta. Samkvæmt þessu kom ekkert fram á fundi samráðshópsins 16. september 2008 sem gaf ákærða ástæðu til að draga þá ályktun að lausn væri fyrirsjáanleg í máli Landsbankans og FSA og að ákærði gæti þess vegna selt hlutabréf sín í bankanum. Þvert á móti komu fram á fundinum ákvarðanir ráðherra um að ekki stæði til að bjarga hluthöfum banka kæmi til fjármálaáfalls. Það er mat dómsins að ekkert hafi komið fram á ofangreindum fundi né hafi verið nokkuð fyrir hendi annað sem gaf til kynna að erfiðleikar Landsbankans varðandi yfirfærsluna væru að breytast í átt til lausnar. Að frátöldum 3. lið ákæru og hluta 2. liðar, sem rakið var, bjó ákærði yfir þeim innherjaupplýsingum sem raktar voru og lýst er í ákærunni er hann seldi hlutabréf sín í Landsbanka Íslands hinn 17. og 18. september 2008 og var hann því innherji í skilningi 3. tl. 121. gr. laga nr. 108/2007. Með sölu hlutabréfanna braut ákærði gegn 1. tl. 1. mgr. 123. gr. laga nr. 108/2007 eins og í ákæru greinir. Auk þessa ber að vísa til 138. gr. almennra hegningarlaga þar sem ákærði framdi brot sín í opinberu starfi sem ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins. Brot ákærða varða allt að 6 ára fangelsi skv. 3. tl. 1. mgr. 146. gr. laga nr. 108/2007. Til stuðnings sýknukröfu vísar verjandi ákærða til sjónarmiða um lögvillu. Ákærði gjörþekkir þau lagaákvæði sem mál þetta varða og er augljóst að honum er vel ljóst samhengi hluta sem máli skipta. Það er mat dómsins að ekkert af því sem verjandinn tilgreinir né annað komi til álita að virða sem lögvillu og er öllum þeim sjónarmiðum hafnað, en ekki þykir eins og á stendur ástæða til að rekja þau frekar. Ákærði hefur ekki áður gerst brotlegur við lög. Brot ákærða eru stórfelld og brotaandlag hátt. Með broti sínu misnotaði ákærði stöðu sína sem opinber starfsmaður eins og lýst er í 138. gr. almennra hegningarlaga en þar segir að er þannig stendur á skuli viðkomandi sæta þeirri refsingu sem við broti liggur, en þó svo aukinni að bætt sé við hana allt að helmingi hennar. Að öllu þessu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákvörðuð fangelsi í 2 ár. Krafist er upptöku á andvirði hinna seldu hlutabréfa að andvirði 192.658.716 krónur. Í ákærunni er vísað til heimildar 2. mgr. 147. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og til 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga. Samkvæmt 3. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga má gera upptæka með dómi muni eða ávinning sem aflað hefur verið með broti og enginn á löglegt tilkall til eða fjárhæð sem svarar til slíks ávinnings eða muni sem keyptir eru fyrir ávinninginn. Ef ekki er unnt að færa fullar sönnur á fjárhæð ávinnings er dómara heimilt að áætla fjárhæðina. Samkvæmt 2. mgr. 147. gr. laga nr. 108/2007 er heimilt að gera upptækan með dómi beinan eða óbeinan hagnað sem hlotist hefur af broti gegn ákvæðum laganna er varða sektum eða fangelsi, en eins og rakið var varða brot ákærða allt að 6 ára fangelsi. Í máli þessu nemur brotaandlag þeirri fjárhæð sem krafist er að dæmd verði upptæk eða 192.658.716 krónum, en fjárhæðin hefur verið kyrrsett og sérgreind. Með vísan til 3. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga er framangreind fjárhæð dæmd upptæk. Ákærði greiði allan sakarkostnað þar með taldar 4.543.100 krónur í málsvarnarlaun til Karls Axelssonar hæstaréttarlögmanns, en þóknunin er fyrir vinnu verjandans undir rannsókn málsins og við dómsmeðferð og er þóknun verjandans ávörðuð með virðisaukaskatti. Björn Þorvaldsson saksóknari flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Baldur Guðlaugsson, sæti fangelsi í 2 ár. Upptækar eru dæmdar 192.658.716 krónur sem eru innstæður á bankareikningi ákærða í Arion banka hf., 100.144.000 krónur á reikningi nr. [...] og 92.514.716 krónur á reikningi nr. [...]. Fjárhæðirnar voru kyrrsettar 13. nóvember 2009. Ákærði greiði Karli Axelssyni hæstaréttarlögmanni 4.543.100 krónur í málsvarnarlaun að meðtöldum virðisaukaskatti
Mál nr. 124/2017
Kærumál Nauðungarsala Frávísun frá héraðsdómi
F ehf., sem hafði gert kaupsamning við S um kaup á jörðinni F í kjölfar nauðungarsölu á eigninni, krafðist þess annars vegar að felld yrði úr gildi sú ákvörðun S að fallast á kröfu Í um að ganga inn í kaupsamninginn og gefa út afsal fyrir jörðinni til Í og hins vegar að viðurkennt yrði að kaupsamningur F ehf. og S væri í fullu gildi. Reisti F ehf. kröfur sínar á því að frestur Í til þess að nýta sér forkaupsréttinn hefði verið liðinn þegar S hefði borist tilkynning þar að lútandi. Í úrskurði héraðsdóms var málinu vísað frá dómi á þeim grundvelli að kröfur F ehf. ættu ekki stoð í ákvæðum laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Í dómi Hæstaréttar var úrskurðurinn staðfestur með þeirri athugasemd að þriðji málsliður 2. mgr. 47. gr. laganna, um úrlausn héraðsdóms vegna riftunar á kaupum, yrði hvorki skýrður á rýmkandi hátt né með lögjöfnun þannig að hann tæki til fyrrgreindrar ákvörðunar S.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir EiríkurTómasson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru17. febrúar 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 28. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Suðurlands 6. febrúar 2017 þar sem máli sóknaraðila varvísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu, sbr. j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti.Jörðin Fell í Suðursveit var seldnauðungarsölu á almennum markaði 4. nóvember 2016 með ákvörðun sýslumannsins áSuðurlandi um að taka, samkvæmt 3. mgr. 44. gr. laga nr. 90/1991, tilboðisóknaraðila um kaup á jörðinni með fyrirvara um forkaupsrétt íslenska ríkisins.Eins og greinir í hinum kærða úrskurði krafðist sóknaraðili þess fyrirhéraðsdómi að felld yrði úr gildi sú ákvörðun sýslumanns 11. janúar 2017 aðfallast á kröfu ríkisins um að ganga inn í kaupsamning um jörðina á grundvelliforkaupsréttarins og gefa út afsal fyrir jörðinni ríkissjóði til handa. Einnigað viðurkennt yrði að kaupsamningur um jörðina milli sóknaraðila og sýslumannsfrá 11. nóvember 2016 væri í fullu gildi.Hér fyrir dómi heldur sóknaraðili því fram aðskýra beri ákvæði 1. mgr. 73. gr., sbr.2. mgr. 47. gr. laga nr. 90/1991 á þann veg að hann eigi kröfu á því að fáúrlausn dómstóla um fyrrgreindar kröfur sínar eftir XIII. kafla þeirra. Í 1.mgr. 73. gr. segir að eftir því sem fyrir sé mælt í öðrum ákvæðum laganna megileita úrlausnar héraðsdómara samkvæmt fyrirmælum kaflans. Meðal þessara ákvæðaer 2. mgr. 47. gr. þar sem fjallað er um vanefndir af hendi kaupanda, einkum ágreiðslu söluverðs eignar sem seld hefur verið nauðungarsölu. Eftir öðrummálslið málsgreinarinnar ákveður sýslumaður, eftir atvikum að fengnu álitikaupanda og þeirra sem hafa gert kröfur um greiðslu af söluverðinu, hvortkaupunum verði haldið uppi á kaupanda eða rift. Í þriðja málslið segir að viljikaupandi eða aðili að nauðungarsölunni, sem hefur hagsmuna að gæta, ekki unaákvörðun um riftun kaupanna geti hann leitað úrlausnar héraðsdóms samkvæmtákvæðum XIII. kafla. Eins og 1. mgr. 73. gr. laga nr. 90/1991hljóðar verður fyrrgreint ákvæði þriðja málsliðar 2. mgr. 47. gr. laganna hvorkiskýrt á rýmkandi hátt né með lögjöfnun þannig að það taki til þeirrarákvörðunar sýslumanns 11. janúar 2017 sem áður greinir. Í ljósi þessa og aðöðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Kærumálskostnaður dæmist ekki.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 6. febrúar 2017.Þann 19.janúar 2017, barst dóminum krafa Fögrusala ehf., kt. 591016-0830, Smáratorgi 3,Kópavogi, um úrslausn héraðsdóms, er varðar nauðungarsölu jarðarinnar Fells íSuðursveit. Af hálfuFögrusala ehf., hér eftir sóknaraðila, er þess krafist að ákvörðunSýslumannsins á Suðurlandi frá 11. janúar 2017, um að fallast á kröfu íslenskaríkisins um að ganga inn í kaupsamning um jörðina Fell á grundvelliforkaupsréttar og gefa út afsal fyrir jörðinni ríkissjóði til handa, verðifelld úr gildi. Jafnframt er þess krafist að viðurkennt verði að kaupsamningurum jörðina Fell frá 11. nóvember 2016 milli sóknaraðila og Sýslumannsins áSuðurlandi, f.h. þinglýstra eigenda, sé í fullu gildi. Þá er þess krafist aðvarnaraðila verði gert að greiða sóknaraðila málskostnað skv. mati dómsins eðaframlögðum málskostnaðarreikningi vegna rekstur þessa máls, aukvirðisaukaskatts. MálsatvikMál þettavarðar jörðina Fell í Suðursveit, landnr. 160125, sem seld var nauðungarsölu afhálfu Sýslumannsins á Suðurlandi þann 4. nóvember 2016, með því að boðisóknaraðila, að fjárhæð 1.520.000.000 kr., var tekið. Í kröfu sóknaraðila kemurfram að þann sama dag hafi sýslumaður sent fjármála og efnahagsráðuneyti, f.h. ríkissjóðs,forkaupsréttartilboð, á grundvelli 5. mgr. 37. gr. laga nr. 60/2013 umnáttúruvernd, þar sem ríkissjóður hafi verið upplýstur um að kauptilboðisóknaraðila hafi verið tekið og frestur veittur til 11. nóvember til að takaafstöðu til forkaupsréttararins. Hafi sá frestur verið í samræmi viðuppboðsskilmála og 28. gr. jarðarlaga nr. 81/2004. Ráðuneytið hafi aftur á mótimótmælt frestinum og krafist þess að fresturinn yrði 60 dagar, í samræmi við 5.mgr. 37. gr. náttúruverndarlaga. Sýslumaður hafi orðið við því og ákveðið meðbréfi dags. 7. nóvember 2016., að frestur ríkisjóðs til að nýta forkaupsréttsinn skyldi renna út á hádegi þann 10. janúar 2017. Þá hafi sýslumaður gertkaupsamning við sóknaraðila og í honum hafi um forkaupsrétt ríkissjóðs eingönguverið vísað til framangreinds ákvæðis náttúruverndarlaga. Loks hafi fjármála-og efnahagsráðuneytið, þann 9. janúar 2017, sent sýslumanni yfirlýsingu þessefnis að ríkissjóður myndi neyta forkaupsréttar síns og ganga inn í kaupin. Hafiyfirlýsingunni verið mótmælt af hálfu sóknaraðila, en með bréfi dags. 11.janúar 2017 hafi sýslumaður tekið ákvörðun um að fallast á að skilyrði væri tilþess að fallast á forkaupsréttarkröfu ríkisjóðs og framgangur málsins yrði sáað gengið yrði frá sölunni á jörðinni við ríkissjóð og afsal gefið út honum tilhanda. Með bréfi dags. 12. janúar 2017, mótmælti sóknaraðili framangreindriákvörðun sýslumanns og óskaði eftir fyrirtöku í málinu. Þá var því jafnframtlýst að í bréfinu fælist tilkynning um að sóknaraðili hygðist leita úrlausnarhéraðsdóms um téða ákvörðun sýslumanns. Málatilbúnaður sóknaraðilaAf hálfusóknaraðila er á því byggt að frestur ríkissjóðs til þess að svaraforkaupsréttartilboði hafi runnið út þann 3. janúar 2017, eða í síðasta lagiþann 6. sama mánaðar og yfirlýsing ráðuneytisins því of seint fram komin endahafi frestur skv. 5. mgr. 37. gr. náttúruverndarlaga, verið liðinn. Byggirsóknaraðili á því að skýra beri ákvæðið þröngt. Upphafstíma frestsins, skyldisamkvæmt ákvæðinu, miða við það tímamark sem forkaupsréttartilboðið hafisannanlega komið til vitundar ríkissjóðs þann 4. nóvember 2016, ellegar 7.nóvember 2016. Um lagarökvísar sóknaraðila til IV., XIII., og XIV kafla laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu, sérstaklega 73. og 47. gr. laganna, sbr. og lög nr. 91/1991 ummeðferð einkamála, eftir því sem við á, sbr. 77. gr. nauðungarsölulaga sbr. og80. gr. laganna. Þá er vísað til laga nr. 60/2013 um náttúruvernd og jarðalaganr. 81/2004, sem og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Ennfremur er vísað tilmeginreglna stjórnsýsluréttar, kröfuréttar og samningaréttar. Um málskostnað ervísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Sóknaraðilifreistar þess í máli þessu að leita úrlausnar héraðsdóms um ákvörðun sýslumannslíkt og að framan greinir. Samkvæmt 73. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu,má eftir því sem mælt er fyrir um í öðrum ákvæðum laganna leita úrlausnarhéraðsdómara samkvæmt fyrirmælum XIII. kafla laganna um ágreining sem rís viðnauðungarsölu. Sóknaraðilivísar máli sínu til stuðnings til 47. gr. laganna, sem fjallar um vanefndirkaupanda og eftir atvikum riftun sýslumanns á kaupum, vegna vanefnda kaupanda.Ekki verður séð að sýslumaður hafi rift kaupum við sóknaraðila vegna vanefndaog verður því ekki á það fallist að sóknaraðili geti krafist úrlausnarhéraðsdóms um kröfur sínar á grundvelli framangreinds ákvæðis. Þá verður ekkiséð að önnur ákvæði laganna taki til krafna þeirra sem sóknaraðili hefur uppi ímálinu, þannig að leitað verði úrlausnar skv. framangreindri 73. gr. laganna. Þá er þaðmat dómsins að kröfur sóknaraðila séu ekki þess eðlis að þær falli undir 80.gr. laga nr. 90/1991, enda verða þær ekki skildar sem svo að sóknaraðili leitiúrlausnar um gildi nauðungarsölunnar sem slíkrar. Að framansögðu virtu er þaðmat dómsins að líkt og málatilbúnaði sóknaraðila er háttað verði ekki hjá þvíkomist að vísa kröfum hans frá dómi. Úrskurðarorð: Máliþessu er vísað frá dómi.
Mál nr. 766/2014
Kærumál Þinghald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. I krafðist þess sem blaðamaður og ritstjóri að héraðsdómari úrskurðaði um framangreinda ákvörðun sína, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í héraði var kröfu I vísað frá á þeim grundvelli að þeir hagsmunir sem hann byggði aðild sína á væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000 hefði verið fallist á að fréttamenn gætu átt aðild að kröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Að virtum þeim dómi yrði að telja að héraðsdómi hefði borið að leysa efnislega úr kröfu I. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu I til efnislegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Kærandi, Ingimar Karl Helgason, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2014, þar sem vísað var frá dómi kröfu kæranda um að þinghöld í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila fari fram í heyranda hljóði. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærandi krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Sóknaraðili og varnaraðili hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað, svo og öll þinghöld eftir það, og var sú ákvörðun færð til bókar í því þinghaldi með vísan til a. og d. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Við þingfestinguna var lagt fram ódagsett bréf kæranda, þar sem þess var krafist að „formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-[...]/2014, ... svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirritaður fyrrgreinda kröfu fram sem blaðamaður og ritstjóri Reykjavíkur vikublaðs“. Ekki var mætt af hálfu varnaraðila við þingfestinguna, en hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að sóknaraðila hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfu kæranda. Var frávísun á kröfu þess síðastnefnda reist á því að þeir hagsmunir, sem hann byggði aðild sína á, væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í kæru sinni til Hæstaréttar vísar kærandi um aðild til umræddrar lagagreinar og gerir grein fyrir henni á sama hátt og í áðurgreindu bréfi til héraðsdóms. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um þá meginreglu að þinghald skuli háð í heyranda hljóði, en dómari geti þó í nánar tilgreindum tilvikum ákveðið að það skuli fara fram fyrir luktum dyrum. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að sá sem sætti sig ekki við ákvörðun dómara um að þinghald skuli vera lokað geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um þá ákvörðun sína. Í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 3697, var fallist á að fréttamenn geti átt aðild að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Að virtum þeim dómi verður að telja að héraðsdómi hafi borið að leysa efnislega úr kröfu kæranda. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu kæranda, Ingimars Karls Helgasonar, um að þinghöld í málinu skuli háð í heyranda hljóði, til efnismeðferðar.
Mál nr. 293/2013
Kynferðisbrot Börn Skaðabætur
X var sakfelldur fyrir kynferðisbrot gegn dótturdóttur sinni A með því annars vegar að hafa í tvö skipti á heimili sínu nuddað kynfæri stúlkunnar innanklæða þar sem hún lá á dýnu í svefnherbergi og hins vegar að hafa í tjaldi nuddað kynfæri hennar innanklæða og haft við hana munnmök. Var háttsemi X talin falla undir 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 eins og henni hafði verið breytt með 5. gr. laga nr. 37/2013. Með vísan til 1. og 2. töluliðar 1. mgr. og 3. mgr. 70. gr. og 5. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga var refsing X ákveðin fangelsi í 2 ár auk þess sem honum var gert að greiða A miskabætur.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. apríl 2013 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Til vara krefst hann sýknu af kröfu ákæruvaldsins og að einkaréttarkröfu verði vísað frá héraðsdómi, en að því frágengnu að refsing verði milduð og fjárhæð einkaréttarkröfu lækkuð. A krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér 1.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. desember 2011 til 11. júní 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Við ákvörðun refsingar ákærða í héraði bar einnig að vísa til 3. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. nú einnig 5. mgr. 202. gr. laganna, sbr. 5. gr. laga nr. 37/2013. Að gengnum héraðsdómi var gerð sú breyting á þeim ákvæðum almennra hegningarlaga sem í ákæru greinir að nú varða brot ákærða við 1. mgr. 202. gr. laganna, sbr. 5. gr. laga nr. 37/2013. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en refsingu ákærða, sem ákveðin verður fangelsi í tvö ár. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti, svo og útlagðan kostnað réttargæslumannsins allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í tvö ár. Ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 789.867 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Gísla M. Auðbergssonar hæstaréttarlögmanns, 502.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Evu Dísar Pálmadóttur hæstaréttarlögmanns, 188.250 krónur, auk útlagðs kostnaðar réttargæslumannsins 51.530 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 8. mars 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 24. janúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 5. september 2012, á hendur X, kt. [...], [...], „fyrir neðangreind kynferðisbrot gegn dótturdóttur sinni, A, fæddri [...] 2001, svo sem hér greinir: 1. Með því að hafa á ofangreindu heimili sínu að [...] í [...], í tvö skipti á tímabilinu 2009-2011, nuddað kynfæri stúlkunnar innanklæða þar sem hún lá á dýnu í svefnherbergi á annarri hæð hússins. 2. Með því að hafa 24. eða 25. júlí 2010, í tjaldi á tjaldsvæðinu við [...] í [...], nuddað kynfæri stúlkunnar innanklæða og haft við hana munnmök.“ Í ákæruskjali eru brot ákærða talin varða við 1. mgr. 200. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum og er þess þar krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu sakarkostnaðar. Við dómtöku málsins var ennfremur haldið uppi eftirfarandi einkaréttarkröfu, eins og greinir í ákæru: „Af hálfu B, kennitala [...], fyrir hönd ófjárráða dóttur hennar, A, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiðslu miskabóta að fjárhæð kr. 1.000.000. Gerð er krafa um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 31. desember 2011 til greiðsludags af framangreindri fjárhæð en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. júlí 2012 til greiðsludags.“ Af hálfu ákærða er þess aðallega krafist að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins, einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi og sakarkostnaður lagður á ríkissjóð, þar með talin hæfileg málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans. Til vara er þess krafist að ákærða verði gerð vægasta refsing sem lög leyfi, refsing verði skilorðsbundin, dæmdar bætur verði umtalsvert lægri en krafist er og að sakarkostnaði verði skipt að tiltölu milli ákærða og ríkissjóðs. I Málið hófst með tilkynningu aðstoðarskólastjóra grunnskóla, dags. 28. febrúar 2012, til félagsmálayfirvalda á [...] á grundvelli 17. gr. barnaverndarlaga, um grun um kynferðislega misnotkun á A. Kemur fram í tilkynningunni að stúlkan hafi upplýst umsjónarkennara sinn, í kjölfar umræðna í bekknum um kynferðislegt ofbeldi, að hún hefði orðið fyrir kynferðislegri misnotkun af hendi móðurafa síns á heimili hans á [...]. Stúlkan hafi sýnt líkamlega vanlíðan í formi höfuðverkja og magaverkja og eins hafi hún verið vansæl og dauf í dálkinn um veturinn. Forráðamenn hennar hafi ekki verið upplýstir um málið. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu, dags. 6. mars 2012, upplýstu félagsmálayfirvöld lögreglu óformlega um málið 29. febrúar s.á., en síðan formlega með bréfi 5. mars s.á, eftir að fram hafði farið könnunarviðtal við barnið. Í bréfi félagsmálastjóra [...] til lögreglustjórans á [...], dags. 5. mars 2012, er lýst könnun málsins skv. 22. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Kemur þar m.a. fram að rætt hafi verið við móður brotaþola 1. mars s.á., auk þess sem rætt hafi verið við umsjónarkennara hennar og móður vinkonu hennar. Þá er þar lýst í smáatriðum viðtali félagsmálastjórans við brotaþola í húsakynnum grunnskólans 5. mars s.á. með svofelldum hætti: „Í upphafi samtalsins kynnti undirrituð sig og gerði grein fyrir hlutverki sínu og vitnaði auk þess í samtöl, sem átt hefðu sér stað í bekknum hjá C kennara, um góða og slæma framkomu fólks gagnvart börnum. Sagðist í því sambandi vilja spyrja A þriggja eða jafnvel fjögurra spurninga sem hún sagði að væri í lagi: D: Hefur þú einhvern tíma upplifað að einhver hafi snert þig á þann hátt að þér hafi þótt það óþægilegt? A: Eftir andartaks umhugsun horfði barnið á D og sagði „Já, afi á [...]“. D: Hvar snerti hann þig? A: Í gestaherberginu heima hjá ömmu og afa. D: Viltu segja mér hvar á líkamanum hann snerti þig? A: Hún byrjar að teikna með fingrinum á borðplötuna, líkan af manneskju og þá réttir D henni penna og dagbók og spyr hvort hún vilji frekar teikna á blaðið sem hún og gerir. A teiknar einfalda mynd af manneskju, höfuð, búk, hendur og fætur. Horfir á D og verður rauð í framan áður en hún dregur hring í kringum kynfærin og segir „hérna“. D: Hversu oft gerðist þetta? A: „Þrisvar, þegar ég var níu ára og tvisvar þegar ég var tíu ára. Afi sagði að ef ég segði einhverjum frá þessu þá færi hann í fangelsi. En ég þurfti að segja vinkonum mínum þetta af því að mér finnst þetta svo óþægilegt og mér líður mjög illa“. Við skýrslutöku af ákærða hjá lögreglu 10. mars 2012 var honum kynnt að hann væri grunaður um að hafa brotið kynferðislega gegn barnabarni sínu, A. Ákærði neitaði sök, en kvað það rétt að stúlkan og bróðir hennar hefðu stundum gist á heimili hans. Hinn 19. mars 2012 fór að beiðni lögreglustjórans á [...] fram skýrslutaka af A, undir stjórn dómara, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Við skýrslutökuna greindi stúlkan frá því að ákærði hafi í þrjú aðgreind skipti snert „einkastaðina“ hennar. Í fyrsta skiptið kvaðst stúlkan hafa gist í tjaldi í [...], ásamt bróður sínum, ömmu sinni og ákærða. Hafi hún vaknað við það að ákærði tók af henni sæng, girti niður um hana og fór að „nudda“ á henni klofið, en síðan hafi hann farið að „sleikja“ það. Hún hafi legið á bakinu en reynt að klemma lærin saman og ýta honum frá með fótunum. Taldi hún að á þessu hafi gengið í um 10-15 mínútur. Hún hafi reynt að troða sér yfir bróður sinn með sængina og koddann, en ekki tekist það og hann ekki vaknað við það. Að lokum hafi hún sagt ákærða að hætta. Þá hafi hann hætt og farið að sofa og hún líka. Kvaðst hún hafa séð ákærða drekka bjór fyrr um kvöldið. Síðari tilvikunum tveimur lýsti stúlkan svo að í bæði skiptin hafi ákærði komið til hennar að næturlagi og lagst hjá henni þar sem hún svaf á dýnu á gólfi heima hjá ákærða, en bróðir hennar hafi sofið í rúmi í sama herbergi. Síðara skiptið af þessum tveimur hafi átt sér stað um helgi að sumarlagi og lýsti hún því svo að ákærði hafi farið með hönd inn undir náttbuxur hennar og „nuddað“ klof hennar innanklæða, en það hafi verið „mjög óþægilegt“. Þetta hafi staðið í um 5 mínútur. Hafi ákærði sagt við hana að hann myndi fara eftir smá stund og síðan hætt sjálfur. Fyrra skiptið hafi átt sér stað að vetrarlagi, en hún kvaðst minnast þess að hafa litið út um glugga eftir að ákærði var farinn út úr herberginu til að sjá hvort enn væri nótt og séð þá snjó úti. Lýsti hún því tilviki sem „eiginlega bara svona eins“ og síðara tilvikið, nema ákærði hafi ekkert sagt við hana og sofnað við hlið hennar í um 5 mínútur, þar til hún vakti hann og sagði honum að fara í rúmið sitt. Í þetta skiptið hafi hún verið í náttkjól og nærbuxum sem ákærði hafi farið með hönd inn undir þegar hann „nuddaði“ klofið. Einnig kom fram að í það skiptið hafi hún heyrt marra í gólfinu þegar ákærði gekk „upp í herbergið“ og inn í það. Að auki lýsti stúlkan tveimur skiptum þar sem ákærði hafi að degi til reynt að fara inn á föt hennar, en ekki tekist það þar sem hún hafi ýtt honum frá og færst undan honum. Kom fram að í annað skiptið hafi ákærði sagt við hana að hún mætti ekki segja neinum frá, því þá þyrfti hann að fara í fangelsi, en stúlkan kvaðst ekki hafa „getað annað“ en sagt frá. Stúlkan kvaðst fyrst hafa sagt umsjónarkennara sínum, C, frá þessum atburðum og síðan D félagsmálastjóra. Aðspurð hvort hún hafi sagt öðrum börnum frá, sagðist hún hafa reynt að segja bróður sínum frá þessu eftir annað skiptið, en hann hafi ekki trúað henni. Sérstaklega aðspurð kvaðst hún ekki hafa sagt vinkonum sínum frá og að þær C hafi rætt saman í einrúmi. Hún kvað engan annan hafa snert sig með sama hætti og ákærði. Henni hafi liðið mjög illa þegar þessi atvik áttu sér stað. Hún hafi hugsað um þetta „endalaust“ og ekki getað sofnað á kvöldin. Þá hafi hún „stanslaust“ verið að hugsa um það hvort stjúpfaðir hennar myndi brjóta gegn henni, þótt hún teldi næsta víst að það myndi ekki gerast. Núorðið liði henni „bara svona ágætlega“. Hinn 30. apríl s.á. voru að beiðni lögreglustjóra teknar skýrslur undir stjórn dómara af bróður A, E, 13 ára og bekkjarsystur hennar, F, 10 ára, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008. Í skýrslu E kom fram að A hafi eitt sinn, líklega „í fyrra eða hittifyrra“, sagt honum að ákærði hafi komið inn til þeirra og snert hana þegar þau systkinin gistu á heimili ákærða á [...], en vitnið kvaðst ekki muna hvort eða hvernig stúlkan hafi lýst þessu. Hann kvaðst ekki hafa getað trúað slíku upp á afa sinn og því strax rengt frásögn systur sinnar og reynt að gleyma þessu. Þau systkinin hafi gist í sama herbergi á efri hæð hússins og misjafnt hafi verið hvort þeirra svaf á dýnu á gólfi og hvort þeirra í rúmi þar í herberginu. E kvaðst aldrei hafa orðið var við að ákærði kæmi inn til þeirra að næturlagi. Hann kvaðst muna eftir að hafa gist með A, ömmu þeirra og ákærða í tjaldi í [...] og minna að ákærði hafi veikst í þeirri ferð, en annað hafi ekki borið til tíðinda. Í skýrslu F kom fram að A hafi eitt sinn sagt henni frá því í einrúmi heima hjá vitninu, að móðurafi hennar hefði snert hana. Hafi A bent á klof sitt. Hafi A sagt frá þessu upp úr þurru, virst líða „pínu illa“ og beðið vitnið að segja tveimur öðrum vinkonum þeirra frá þessu. A hafi sagt þetta hafa gerst tvisvar sinnum er hún hafi sofið á dýnu heima hjá afa sínum, en bróðir hennar hafi sofið í rúmi í sama herbergi. Hafi A sagst eiginlega aldrei vilja fara til afa síns. Fáeinum dögum síðar hafi verið haldinn bekkjarfundur þar sem rætt hafi verið um að krakkar ættu að segja kennara sínum ef eitthvað af þessu tagi kæmi fyrir og stuttu eftir það hafi vitnið, ásamt annarri vinkonu þeirra, fylgt A á fund umsjónarkennara þeirra til að skýra frá málinu. Í málinu liggur ennfremur fyrir vottorð Þóru Sigfríðar Einarsdóttur sálfræðings, dags. 18. janúar 2013, þar sem fram kemur að A hafi frá 22. mars 2012 sótt 12 viðtöl til sálfræðingsins. Í niðurstöðukafla vottorðsins kemur fram að viðtölin hafi leitt í ljós mörg einkenni sem þekkt séu á meðal barna sem orðið hafi fyrir kynferðisbrotum. Er þar m.a. nefnt að minningar varðandi ætluð brot hafi sótt á stúlkuna, hún hafi verið kvíðin, sem komið hafi m.a. fram í líkamlegum einkennum, strítt við öryggisleysi, skömm, sektarkennd og sjálfsásakanir. Stúlkan hafi glímt við misvísandi tilfinningar og leitað skýringa, m.a. í eigin hegðun, eins og algengt sé á meðal þolenda kynferðisbrota. Hún hafi upplifað alvarlegan trúnaðarbrest af hálfu einstaklings sem hún hafi litið upp til, þótt vænt um og treyst. Í meðferð hafi þurft að leggja töluverða áherslu á hugræna úrvinnslu vegna þessa, þ.e. hjálpa stúlkunni að skilja hvernig þetta hafi getað gerst og einnig aðstoða hana til að sjá að hún hafi ekki borið ábyrgð á því. Meðal gagna málsins eru einnig ýmis gögn um heilsufar stúlkunnar, m.a. úr sjúkraskrá hennar, sem og ljósmyndir af ætluðum brotavettvangi á heimili ákærða á [...]. Þá liggur fyrir læknisvottorð, dags. 23. janúar 2013, þar sem teknar eru saman upplýsingar úr sjúkraskrá ákærða. Kemur þar m.a. fram að ákærði hafi farið til áfengismeðferðar á Vog [...] og að komur hans á heilsugæslu eftir það hafi ekki tengst áfengisvanda eða eftirmeðferð. Ennfremur greinir þar að ákærði hafi tvívegis verið fluttur með sjúkraflugi til Reykjavíkur vegna gruns um [...], fyrst [...] og síðan [...]. Í bæði skiptin hafi orsök [...] verið útilokuð. Ákærði hafi við önnur tækifæri margoft leitað á heilsugæslu með verki frá [...] sem aldrei hafi verið tengdir við [...]. II Hér verður framburður ákærða og vitna fyrir dómi rakinn eftir því sem þurfa þykir og eftir atvikum getið um framburð þeirra hjá lögreglu. Ákærði kvaðst fyrir dómi kannast við það að barnabörn hans, A og bróðir hennar E, hafi margoft gist á heimili hans og eiginkonu hans á [...], allt frá því að þau voru lítil. Kvaðst hann þó telja sig oft hafa verið fjarverandi við vinnu [...] þegar þau gistu. Á tímabilum hafi börnin gist á heimili hans aðra hvora helgi. Börnin hafi gist í herbergi á efri hæð hússins, þar sem áður hafi verið tvö rúm en í seinni tíð eitt rúm og ein dýna á gólfi. Hann kvaðst ekki muna hvenær börnin gistu síðast á heimili hans. Ákærði kvaðst lengi hafa drukkið áfengi í óhófi og drukkið daglega síðustu 4 til 5 árin áður en hann fór í áfengismeðferð í byrjun [...]. Hafi hann þá yfirleitt hafið drykkjuna síðdegis og drukkið upp undir eina flösku af sterku áfengi fram eftir kvöldi. Kvaðst hann sérstaklega í seinni tíð yfirleitt lítið sem ekkert muna frá því skömmu eftir að drykkjan hófst þar til daginn eftir. Yfirleitt hafi hann sofnað hér og hvar um húsið. Hann hafi einnig drukkið þegar börnin voru í pössun á heimilinu. Ákærði kvaðst ekki minnast þess að hafa brotið gegn barnabarni sínu, A, og engar skýringar hafa á framburði hennar, en eiga bágt með að trúa slíku upp á sig. Engin illindi hafi verið milli hans og stúlkunnar eða við móður hennar. Kom fram að ákærði hafi margsinnis orðið fyrir kynferðisbrotum sjálfur og hafi andstyggð á slíku. Þá kvaðst ákærði eiga erfitt með að trúa því að þeir atburðir gætu hafa átt sér stað sem greinir í fyrri lið ákærunnar án þess að aðrir sem sváfu í húsinu yrðu þess varir, enda braki mikið í trégólfi á efri hæð og stiga hússins, sem sé um [...] ára gamalt. Kom fram að auk eiginkonu ákærða hafi búið á heimili þeirra sonur þeirra, vitnið G, sem sofið hafi í herbergi næst því herbergi sem börnin gistu í. Ákærði kvað eiginkonu sína hafa sótt áfengismeðferð í [...], en hún hafi ekki drukkið áfengi þegar börnin voru í pössun. Borinn var undir ákærða framburður eiginkonu hans hjá lögreglu um svefnlyfjanotkun hennar og staðfesti hann að hún tæki að jafnaði nokkrar tegundir lyfja. Hvað síðari lið ákærunnar snertir kvaðst ákærði muna eftir umræddu tjaldferðalagi, sem átt hafi sér stað sömu helgi og [...]. A og bróðir hennar hafi gist í tjaldi með ákærða og eiginkonu hans. Kvaðst ákærði hafa drukkið bjór um kvöldið, auk þess sem hann hafi staupað sig í laumi með sterku áfengi og sagðist ekkert muna frá því skömmu eftir kvöldmat þar til daginn eftir. Ákærði tók fram að honum þætti frásögn A ótrúleg af ýmsum sökum. Nefndi hann sem dæmi að stúlkan hafi við heimkomu hans [...], eftir tjaldferðalagið í [...], komið til hans og sýnt honum umhyggju, sem stangaðist á við fullyrðingar í rannsóknargögnum málsins um að hún hræddist og forðaðist hann. Þá nefndi ákærði að hann og eiginkona hans stunduðu ekki munnmök og því þætti honum ótrúlegt að hann tæki upp á því. Ef einhver stoð væri fyrir framburði stúlkunnar um atburði í tjaldinu þá hlyti hann að hafa ruglast á henni og eiginkonu sinni og því enginn ásetningur til brota gagnvart stúlkunni. Í framburði ákærða kom fram að hann hafi einhvern tímann verið ásakaður af systur sinni um kynferðisbrot gagnvart henni, en þá hafi verið um að ræða atburð sem hafi átt að hafa gerst um 8-10 árum fyrr. Ákærði kvað ásakanirnar ekki hafa átt við rök að styðjast. Aðspurður sagðist hann hafa átt að hafa verið undir áhrifum áfengis umrætt sinn. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu 10. mars 2012 og aftur 30. s.m. Framburður hans fyrir dómi samræmist í öllum meginatriðum framburði hans hjá lögreglu. B, móðir A og dóttir ákærða, kaus að gefa skýrslu fyrir dómi. Kvaðst hún hafa frétt af málinu frá starfsmönnum félagsþjónustunnar, sem skýrt hafi henni frá því að A hefði fyrst sagt vinkonu sinni frá og síðan kennara sínum tveimur dögum fyrr. Vitnið kvaðst hafa verið beðin um að ræða þetta ekki við stúlkuna að fyrra bragði og ekki hafa verið viðstödd könnunarviðtal félagsmálastjóra við stúlkuna. Vitnið kvaðst muna eftir tjaldferðalagi í [...] nálægt verslunarmannahelgi sumarið 2010, þegar ákærði hafi veikst [...], eftir að hafa gist þar ásamt eiginkonu sinni, A og E. Vitnið kvaðst sjálf ekki hafa gist þar, heldur haldið heim fyrir nóttina, ásamt sambýlismanni og yngri [...]. A og bróðir hennar hafi oft gist á heimili ákærða og eiginkonu hans, ömmu barnanna, sérstaklega á sumrin, en eina og eina helgi að vetrarlagi. Þau hafi sóst eftir því að fara þangað og þótt það skemmtilegt. Það hafi síðan breyst hvað stúlkuna snerti og kvaðst vitnið telja það hafa verið rétt fyrir jólin 2010 sem stúlkan hafi tekið mjög illa í að fara og gista heima hjá ákærða. Vitnið kvað dóttur sína alltaf hafa verið glaða, mannblendna og uppátækjasama, en að hún hafi tekið miklum breytingum um tíma. Hafi hún þá farið að kvarta oft yfir ýmsum verkjum, hætt í íþróttum og farið að borða of mikið. Þá hafi hún haldið sig mest heima og hætt t.d. að vilja gista hjá vinkonum sínum. Þetta hafi verið mest áberandi á því ári sem fjölskyldan festi kaup á íbúð í [...], eða á árinu [...]. Kvaðst vitnið oft hafa farið með dóttur sína til læknis út af verkjum í maga, höfði, baki og hálsi, en það hafi aldrei fundist nein skýring á þeim. Vitnið kvaðst hafa tengt þetta grun sínum um að stúlkan væri haldin athyglisbresti og pantað tíma hjá barnageðlækni á [...], en einnig hafi hún nefnt það við lækna að stúlkan hafi [...]. Vitnið kvað stúlkuna hafa átt mjög erfitt í byrjun árs 2012. Hún hafi ekki getað einbeitt sér að neinu, verið vælin, pirruð, utan við sig og með skapsveiflur. Kvaðst vitnið hafa álitið að stúlkan væri að ganga í gegnum einhverjar breytingar tengdar aldri hennar. Vitnið sagðist hafa fundið fyrir létti hjá stúlkunni eftir að hún sagði frá, en hún hafi þó verið stressuð og óörugg í einhvern tíma eftir að hún hóf viðtalsmeðferð hjá sálfræðingi. Eftir þetta hafi ekki borið á kvörtunum hjá henni yfir höfuð- og magaverkjum, en fundist hafi líkamleg skýring á kvörtunum hennar vegna verkja í fótum. Hún sé öruggari, gisti stundum hjá vinkonu sinni og sé farin að stunda íþróttir og félagsmiðstöð. Líðan hennar í dag sé „bara mjög góð“, enda hafi hún fengið góða hjálp. Vitnið kvaðst þó hafa áhyggjur af bakslagi þegar komi fram á unglingsár stúlkunnar. Vitnið kvað samskipti sín og ákærða ávallt hafa verið „bara fín“ og engin illindi milli þeirra. Eftir á að hyggja hafi henni þótt meira „stress“ í kringum hann í aðdraganda þess að stúlkan sagði frá, en hafa tengt það fjárhagsáhyggjum á þeim tíma. Vitnið kvað áfengisneyslu ákærða hafa verið stöðuga og mjög slæma í gegnum árin, allt frá því að hún sjálf var barn. Kvaðst hún telja neyslu hans hafa versnað á síðastliðnum árum og hafa orðið vör við að drykkja hans leiddi til minnisleysis. Aðspurð hvort hún vissi til þess að drykkja hafi verið á heimili ákærða þegar börnin gistu þar kvaðst vitnið telja að ákærði hefði „alveg fengið sér í glas“ en að móðir hennar hefði aldrei drukkið áfengi á meðan börnin væru í pössun. Vitnið kvað son hennar og bróður A, E, hafa skýrt henni frá því, eftir að málið kom upp, að A hafi eitt sinn reynt að segja honum frá gjörðum ákærða. Hafi E iðrast þess að hafa rengt systur sína, en sagst ekki hafa getað trúað slíku upp á afa sinn. Vitnið kvaðst enn í dag ekki hafa rætt neitt við dóttur sína um atvik málsins, enda hafi A ekki snúið sér til hennar til að ræða þau að fyrra bragði. Hún hafi hins vegar fengið upplýsingar um frásögn hennar í gegnum skriflegar skýrslur og hjá meðferðaraðila. Kvaðst hún enga ástæðu hafa til að rengja frásögn dóttur sinnar og að ekkert í lífshlaupi hennar eða umhverfi gæti skýrt að hún kæmi fram með slíka frásögn að ósekju. Um fjölskylduhagi þeirra mæðgna kom fram í framburði vitnisins að [...]. Um sama leyti hafi vitnið hafið sambúð með núverandi sambýlismanni sínum og hafi stúlkan tekið honum mjög vel. Þeim hafi fæðst [...] í [...]. Framburður B fyrir dómi samræmist í öllum meginatriðum skýrslu sem hún gaf hjá lögreglu 26. mars 2012. Vitnið C kvaðst fyrir dómi hafa verið umsjónarkennari A frá hausti 2011. Stúlkan sé kát og létt að eðlisfari, en fljótlega eftir að kennsla hófst hafi farið að bera á töluvert miklum kvörtunum hennar yfir líkamlegum verkjum, einkum höfuð- og magaverkjum. Einnig hafi borið á einbeitingarskorti. Vitnið kvaðst í eitt skipti hafa sent stúlkuna í „spjall“ til skólahjúkrunarfræðings og nokkrum sinnum hafi stúlkan verið send heim vegna höfuðverkjakasta. Vitnið kvaðst ekki minnast þess að hafa aflað sér upplýsinga um stúlkuna frá fyrri kennara hennar, en móðir stúlkunnar hafi verið búin að nefna þessi höfuðverkjaköst við vitnið. Henni væri ekki kunnugt um að líkamlegar skýringar hafi fundist á þessum verkjum. Í aðdraganda þess að stúlkan leitaði til vitnisins hafi verið búið að leggja nafnlausa eineltiskönnun fyrir nokkra bekki, þar sem m.a. hafi verið spurt um kynferðislega misnotkun. Í bekk stúlkunnar hafi komið fram að einn nemandi svaraði jákvætt þeirri spurningu. Í framhaldi af því hafi námsráðgjafi verið fenginn til að spjalla við bekkinn á bekkjarfundi. Eftir einhverja daga hafi A komið ásamt tveimur vinkonum sínum á fund vitnisins og skýrt frá misnotkun af hálfu afa síns á [...]. Fram hafi komið að stúlkan hafi verið búin að skýra vinkonum sínum frá þessu áður en bekkjarfundurinn fór fram. Þá hafi komið fram að þegar stúlkan færi í heimsókn á [...] kæmi það fyrir að afi hennar þuklaði á henni undir sæng, en vitnið kvaðst ekki hafa spurt nánar út í atvik. Stúlkan hafi roðnað meðan hún skýrði frá, en staðið sig vel, enda sé hún sterkur einstaklingur. Vitnið kvaðst ekki hafa rætt þetta neitt frekar við stúlkuna. Aðspurð um líðan stúlkunnar, kvaðst vitninu hafa fundist stúlkunni létt eftir að hún sagði frá. Hún virtist nú í ágætu jafnvægi og ekki hafi borið á umkvörtunum um líkamlega verki undanfarinn vetur. C gaf skýrslu hjá lögreglu 10. apríl 2012. Framburður hennar fyrir dómi er í öllum meginatriðum í samræmi við þá skýrslu. Aðspurð fyrir dómi í tilefni af þeim orðum í samantekt á framburði hennar hjá lögreglu að hún hafi eftir frásögn A farið að velta fyrir sér hvort hún ætti að rengja stúlkuna, kvaðst vitnið þar hafa vísað til þess formlega ferlis sem hún hefði komið af stað með tilkynningu sinni, en tók fram að hún hafi aldrei haft neina ástæðu til að rengja frásögn stúlkunnar. Vitnið D félagsmálastjóri á [...] gerði fyrir dómi grein fyrir aðkomu sinni að málinu og reynslu sinni af barnaverndarmálum, sérstaklega á sviði mála vegna gruns um kynferðisbrot gegn börnum. Henni hafi borist símtal frá grunnskóla [...] um málið og í kjölfarið formleg tilkynning um að A hafi skýrt kennara sínum frá því að hún hafi orðið fyrir kynferðisbroti. Kvaðst vitnið hafa boðað kennarann á sinn fund og ráðfært sig við Barnahús, áður en ákveðið hafi verið að taka könnunarviðtal við stúlkuna í húsnæði skólans. Í viðtalinu hafi komið fram að afi stúlkunnar á [...] hafi snert kynfæri hennar þegar stúlkan og bróðir hennar gistu á heimili hans. Systkinin hafi sofið í herbergi uppi á lofti, annað á rúmi og hitt á dýnu. Þetta hefði gerst þegar hún svaf á dýnunni. Stúlkunni hafi verið sagt að móður hennar yrði sagt frá þessu en þær ættu ekki að ræða þetta fyrr en búið væri að taka skýrslu af stúlkunni. Móðir stúlkunnar hafi einnig verið boðuð til fundar og upplýst um málið, en vitnið kvaðst ekki muna fyrir víst hvort það hafi verið fyrir eða eftir að könnunarviðtalið fór fram. Þóra Sigfríður Einarsdóttir sálfræðingur staðfesti fyrir dómi vottorð sitt, dags. 18. janúar 2013, og gerði grein fyrir því sem fram hefði komið við 12 meðferðarviðtöl hennar við stúlkuna. Hafi komið í ljós að stúlkan hafi verið með frekar alvarleg kvíðaeinkenni og áleitnar minningar, en sálfræðipróf hafi ekki verið lögð fyrir hana strax, enda hafi hún átt erfitt með að einbeita sér. Í fyrstu hafi verið unnið að því að hjálpa stúlkunni að takast á við þennan kvíða og minningar. Í framhaldi hafi stúlkan verið að takast á við blendnar tilfinningar í garð ákærða, sem einkennst hafi af söknuði og hræðslu frekar en reiði. Stúlkan hafi að einhverju leyti réttlætt gerðir ákærða og tekið ábyrgð á þeim sjálf. Hvort tveggja sé algengt einkenni þolenda kynferðisbrota, sérstaklega hjá börnum vegna brota af hálfu nátengdra. Eðlilegt sé að barn í þessari stöðu sýni gerandanum hlýju þegar aðstæður séu öruggar, þ.e. innan um aðra og hafi það raunar komið fram í viðtölum við stúlkuna að hún óttaðist ekki að hann bryti gegn henni við þær aðstæður. Stúlkan hafi velt fyrir sér skýringum á hegðun ákærða, hvort hann hafi drukkið of mikið og „ruglast í höfðinu“ eða ekki heyrt í henni þegar hún sagði honum að hætta. Stúlkan hafi haft áhyggjur af því hvort afi hennar þyrfti að fara í fangelsi, en samt hafi henni eiginlega fundist það rétt þar sem þá fengi hann hjálp til að hætta þessu. Þar sem áleitnar minningar hafi verið að trufla stúlkuna hafi verið þörf á að fara ítarlega í atburði og alltaf hafi verið samræmi í frásögnum hennar. Ekkert í frásögnum hennar eða persónuleika gefi vísbendingar um að stúlkan sé ekki að segja satt og rétt frá. Við meðferðina hafi stúlkan skrifað frásögn sína af atburðum í svokallaða „áfallabók“. Rakti vitnið helstu atriði úr frásögn stúlkunnar. Kom fram að fyrsta skiptið sem ákærði hefði brotið gegn henni hafi verið í tjaldi í [...]. Hún hafi vaknað við að ákærði var að hreyfa sig, snerti læri hennar, fór inn á nærbuxur hennar og nuddaði kynfærin, sem henni hafi þótt mjög óþægilegt og loks hafi hann sleikt kynfæri hennar. Ekki hafi komið fram hvar næsta skipti hafi átt sér stað en síðasta skiptið hafi átt sér stað á heimili ákærða á [...], þar sem hann hafi aftur snert kynfæri hennar. Hún hafi vaknað við það að það brakaði í gólfi hússins. Hún hafi ekki rætt sérstaklega um drykkju ákærða, nema í tengslum við atvikið í [...]. Stúlkan hafi sagst hafa sagt vinkonum sínum frá því í upphafi sem hún hafi orðið fyrir og síðan kennara sínum, félagsmálastjóra og móður sinni, en ekkert bendi til þess að mikið hafi verið rætt við stúlkuna um þessa atburði. Sálfræðipróf hafi fyrst verið lögð fyrir stúlkuna í október 2012, en þá hafi verulega verið búið að draga úr kvíðaeinkennum hennar. Ekki sé hægt að fullyrða um afleiðingar en almennt megi segja að börn sem hafa orðið fyrir kynferðisofbeldi muni þurfa hjálp síðar á lífsleiðinni. Meðferð stúlkunnar sé ekki lokið. Vitnið kvað ekkert hafa komið fram í viðtölunum sem bendi til þess að [...] hafi haft áhrif á líðan hennar og aukið á kvíða hennar, en fyrri áföll geri fólk vissulega viðkvæmara. Vitnið H gaf ekki skýrslu hjá lögreglu, en fyrir dómi bar hún um að dóttir hennar, F, hafi greint henni frá því, líklega í febrúarmánuði 2012, að A hefði u.þ.b. 10 dögum fyrr sagt F frá því að hún hefði orðið fyrir kynferðisbroti af hálfu afa síns. Að sögn F hafi A skýrt svo frá að þetta hafi gerst að næturlagi er hún gisti á heimili afa síns á [...]. Hún hafi verið hálfsofandi á dýnu og bróðir hennar sofið í sama herbergi. Hún hafi sagst vera hrædd við að gista þar. Hafi A sagt þetta hafa gerst þrisvar og lýst því fyrir F með bendingum hvar afi hennar hefði snert hana. Fram hafi komið að A væri ekki búin að segja móður sinni frá. Vitnið hafi á þessum tíma verið á leið erlendis og ekki getað fylgt málinu eftir, en úr hafi orðið að F hafi hvatt A til að segja frá og fylgt henni í því skyni til kennara þeirra, C. Kvaðst vitnið hafa þessar upplýsingar frá dóttur sinni en aldrei hafa rætt þetta sjálf við A. I, eiginkona ákærða, kaus að gefa skýrslu vegna málsins hjá lögreglu 23. apríl 2012, en fyrir dómi skoraðist hún undan því að tjá sig um málið. Í framburði hennar hjá lögreglu kom fram að hún hafi aldrei hafa orðið vör við eða haft grun um að ákærði hefði brotið kynferðislega gegn A. Ákærði hafi skýrt henni frá málinu á [...], áður en hann fór á Vog til áfengismeðferðar. Fram kom að ákærði hafi gjarnan drukkið ótæpilega og sofnað í stofusófa, einnig þegar A og bróðir hennar gistu hjá þeim, og að það kæmi fyrir að hann myndi ekki neitt eftir að hafa verið að drekka. Kvaðst hún sjálf telja ólíklegt að hún hefði vaknað við það ef ákærði hefði farið inn í herbergi þar sem börnin sváfu og tók fram að hún hafi árum saman notað svefnlyf að staðaldri. Hún kvaðst minnast þess að hafa í eitt skipti gist í tjaldi með börnunum og ákærða í [...], líklega í júlí eða ágústmánuði árið 2009, en ákærði hafi daginn eftir [...]. Hún hafi drukkið fjóra bjóra umrætt kvöld og farið inn í tjald að sofa með börnunum, en ákærði hafi þá enn verið úti að drekka. Morguninn eftir hafi hún komið að honum í stól utan við tjaldið í sólbaði. Kvaðst hún ekkert hafa orðið vör við hann um nóttina. G, sonur ákærða, var ekki yfirheyrður við rannsókn málsins hjá lögreglu en hann kaus að gefa skýrslu fyrir dómi. Kvaðst hann hafa búið á heimili foreldra sinna á árunum [...]. Hann kannaðist við að A og E hafi stundum gist á heimilinu en kvaðst aldrei hafa orðið var við neitt óeðlilegt. Vitnið kvaðst hafa sofið í herbergi á sömu hæð og börnin en haft lokað inn til sín. Það marraði örlítið í stiganum upp á loftið og eitthvað í gólfinu, en vitnið kvaðst vant því hljóði og örugglega ekki vakna við það. Ákærði væri ofdrykkjumaður, drykki alla daga og yrði „ruglaður“ en þó yfirleitt rólegur. III Ákærða er gefið að sök að hafa þrívegis brotið kynferðislega gegn barnabarni sínu, A, í eitt skipti í tjaldi í [...] í helgina 24.-25. júlí 2010 og í tvö skipti á árabilinu 2009 til 2011 er stúlkan gisti á heimili hans á [...]. Ákærði hefur frá upphafi neitað sök. Hefur framburður hans verið á þann veg að hann minnist þess ekki að hafa snert stúlkuna með þeim hætti sem greinir í ákæru og trúi því ekki upp á sig. Hann kannast hins vegar við að stúlkan hafi margsinnis gist í tilteknu herbergi á heimili hans, ásamt bróður sínum og að börnin hafi gist ásamt honum og eiginkonu hans í tjaldi í [...] umrædda helgi, þá sömu og [...]. Þá hefur hann bæði hjá lögreglu og fyrir dómi skýrt frá því að hann hafi á umræddu tímabili verið ofdrykkjumaður. Hafi hann yfirleitt hafið drykkju síðdegis og drukkið upp undir eina flösku af sterku áfengi, uns hann sofnaði. Það hafi orðið æ algengara að hann missti minnið vegna drykkjunnar og í seinni tíð hafi það gerst nánast undantekningalaust. Umrætt kvöld í [...] hafi hann, auk þess sem hann drakk bjór, staupað sig á sterku áfengi í laumi og misst minnið fljótlega eftir kvöldmat. Sé framburður stúlkunnar réttur, hljóti hann að hafa ruglast á henni og eiginkonu sinni í tjaldinu. Framburður ákærða um daglega áfengisdrykkju og minnisleysi á sér stoð í framburði sonar hans og dóttur fyrir dómi, sem og eiginkonu hans hjá lögreglu og er ekkert fram komið sem gerir þann framburð ótrúverðugan. Ákærði kvað fyrir dómi engin illindi hafa verið innan fjölskyldunnar, hvorki við stúlkuna né móður hennar, B og samræmist það framburði móðurinnar, B. Kvaðst hann ekki geta getið sér til um skýringar þess ef stúlkan væri að skýra rangt frá. Verður framburður hans ekki skilinn með öðrum hætti en svo að hann geti ekki útilokað að framburður stúlkunnar sé réttur. Ákæran er byggð á framburði sem A gaf við rannsókn málsins undir stjórn dómara er hún var liðlega 11 ára gömul og eru meginatriði hans rakin hér að framan. Framburður hennar var skýr og skilmerkilegur miðað við aldur hennar og jafnframt stöðugur og í innbyrðis samræmi, þrátt fyrir að við skýrslutökuna væri farið nokkuð fram og til baka milli atburða. Nokkurs misræmis gætti varðandi ártöl og aldur hennar við hvert brotanna, sem ekki þykir þó til þess fallið að draga úr trúverðugleika framburðar hennar þegar litið er til aldurs hennar. Skýrt kom fram í framburði stúlkunnar að ákærði hafi fyrst brotið gegn henni í tjaldferðalagi í [...], sbr. síðari lið ákærunnar, og að [...] hennar, [...], hafi á þeim tíma verið eins eða tveggja ára og farin að ganga. Upplýst er, með framburðum vitna og læknisvottorði sem ákærði lagði fram, að það tjaldferðalag stóð yfir helgina 24.-25. júlí 2010, er stúlkan var á 10. ári. Samræmist framburður hennar um atburði og aðstæður í tjaldferðalaginu framburði ákærða sjálfs og vitna svo langt sem þeir ná. Má þar nefna að stúlkan bar á sama veg og ákærði um að hann hafi setið í stól við tjaldið um kvöldið og drukkið bjór. Framburður stúlkunnar um tvö tilvik á heimili ákærða, þar sem hún kveður ákærða hafa komið inn í herbergi þar sem hún svaf á dýnu á gólfi við hlið rúms þar sem bróðir hennar svaf, samræmist einnig framburði ákærða og vitna um aðstæður í herberginu. Liggur fyrir að stúlkan gisti á tíðum oft hjá ákærða, sjaldnar þó á veturna. Lýsti hún háttsemi ákærða sem svipaðri í bæði skiptin, þ.e. að hann hafi lagst hjá henni að næturlagi, farið inn undir föt hennar og „nuddað“ klof hennar. Gerði hún skýran greinarmun á þessum tveimur tilvikum, t.d. hvað varðaði árstíma og fatnað hennar, auk þess sem fram kom að í annað skiptið hafi ákærði sofnað við hlið hennar, þar til hún vakti hann og sagði honum að fara. Framburður hennar um að hafa í sama skipti vaknað við marr í gólfi þegar ákærði var á leið í herbergið til hennar samræmist framburði ákærða sjálfs og G sonar hans, um að nokkuð marri í trégólfi og tröppum í húsinu, en ekki gerir það framburð stúlkunnar ótrúverðugan þótt aðrir í húsinu hafi ekki vaknað við marrið. Framburður stúlkunnar um að hafa sagt bróður sínum, E, frá háttsemi ákærða, en hann hafi ekki trúað henni, á sér stoð í framburði E. Framburður hennar samræmist einnig framburði vitna um frásögn hennar þegar hún skýrði frá háttsemi ákærða snemma árs 2012. Kom fram hjá jafnaldra vinkonu hennar, vitninu F, að A hafi sagt henni frá því með orðum og líkamstjáningu sinni að ákærði hafi snert klof hennar tvívegis á heimili hans á [...]. Svipuð lýsing kom fram hjá vitninu C, sem sagði stúlkuna hafa komið að máli við sig í fylgd tveggja vinkvenna, en vitnið kvaðst þó hafa gætt sín á því að spyrja ekki stúlkuna ítarlega út í atburði. Framburður stúlkunnar er einnig í samræmi við þá lýsingu sem vitnið D skráði eftir henni í könnunarviðtali og fram kemur í tilkynningu vitnisins um málið til lögreglu, dags. 5. mars 2012. Framburður stúlkunnar á sér jafnframt stoð í vottorði Þóru Sigfríðar Einarsdóttur sálfræðings og framburði hennar fyrir dómi, þar sem fram kom að stúlkan hafi sýnt mörg einkenni sem algeng séu meðal þolenda kynferðisbrota, sér í lagi þeirra sem verði fyrir brotum af hendi nákominna. Lýsti vitnið því m.a. hvernig stúlkan hefði leitað skýringa á atburðunum og tekið á sig ábyrgð á þeim að hluta, auk þess sem hún hafi átt erfitt með að henda reiður á misvísandi tilfinningum sínum í garð ákærða. Í framburði sálfræðingsins fyrir dómi kom fram að í frásögn stúlkunnar af atburðum, sem ítarlega hefði þurft að fara í vegna minninga sem ásóttu hana, hafi hún ávallt verið samkvæm sjálfri sér og ekkert að áliti vitnisins í persónuleika hennar eða frásögn gæfi tilefni til að efast um sannleiksgildi frásagnar hennar. Samkvæmt framburði B, móður stúlkunnar, hafði hegðun stúlkunnar breyst töluvert áður en hún skýrði frá brotum ákærða og hafi þetta einkum verið áberandi árið 2010. Tengdi B þetta jafnframt við þann tíma þegar fjölskyldan festi kaup á íbúð í [...], en af framburði hennar fyrir dómi varð ráðið að þangað hafi þau ekki flutt fyrr en síðla ársins [...] eða síðar. Stúlkan hafi einangrað sig, átt við meiri svefnörðugleika að stríða en áður og kvartað sífellt yfir verkjum sem engar skýringar fundust á. Stúlkan hafi átt áberandi erfitt í upphafi ársins 2012, en henni hafi virst létta nokkuð um það leyti sem hún skýrði frá það vor og heyrðu kvartanir um líkamlega verki nú sögunni til. Framburður C, umsjónarkennara stúlkunnar frá hausti 2011, um tíðar kvartanir stúlkunnar yfir líkamlegum einkennum sem linnt hafi um það leyti sem hún sagði frá, er mjög á sömu lund og framburður B. Fær framburður þeirra auk þess nokkra stoð í framlögðum gögnum úr sjúkraskrá stúlkunnar. Þótt ekki verði mikið lagt upp úr hugsanlegum tengslum einkenna stúlkunnar við ætluð brot ákærða, er framangreint þó fremur til þess fallið að styðja framburð stúlkunnar heldur en hitt. Við skýrslutöku undir stjórn dómara 19. mars 2012 sagðist A hafa rætt í einrúmi við umsjónarkennara sinn, C, þegar hún skýrði henni frá atburðum og ekki hafa sagt vinkonum sínum frá þeim. Að þessu leyti stangast framburður hennar á við framburði vitnanna C, F og móður F, H. Samkvæmt vottorði Þóru Sigfríðar Einarsdóttur sálfræðings og framburði hennar fyrir dómi kom fram í meðferðarviðtölum við stúlkuna að hún hafi skýrt vinkonum sínum frá atburðum þar sem hún hafi ekki getað „haldið því inni“. Ósamræmi þetta lýtur að aukaatriði málsins. Bendir ekkert til þess að stúlkan hafi með þessu reynt að hagræða framburði sínum, heldur þykir framanritað benda til þess að minni stúlkunni um þetta atriði hafi brugðist er skýrslutakan fór fram, en stúlkan var ekki leidd fyrir dóm að nýju við aðalmeðferð málsins. Er þetta ósamræmi því ekki til þess fallið að draga úr trúverðugleika framburðar stúlkunnar um önnur atvik, sem eins og áður sagði hefur verið stöðugur. Ekkert er fram komið í málinu sem gefið getur tilefni til að ætla að frásögn stúlkunnar um brot ákærða gagnvart henni skýrist af upplifun eða reynslu sem hún hafi öðlast með öðrum hætti. Þá er ekkert fram komið sem bendir til þess að framburður stúlkunnar sé ekki hennar að öllu leyti eða hafi litast af leiðandi spurningum annarra, eins og vörn ákærða byggist öðrum þræði á. Þá verður ekki fallist á þá vörn ákærða, sem fram kemur í greinargerð hans og að nokkru leyti var haldið uppi við munnlegan flutning málsins, að ákvæðis 1. mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, hafi ekki verið gætt með fullnægjandi hætti við skýrslutöku af stúlkunni, enda kemur fram á upptöku af skýrslutökunni að stúlkunni var kynntur sá réttur í samræmi við aldur hennar og þroska. Eins og fyrr sagði verður ekki annað séð en að ákærði hafi leitast við að skýra frá eftir bestu getu og er ekkert fram komið sem rýrir trúverðugleika framburðar hans. Hjá því verður þó ekki litið að samkvæmt framburði hans sjálfs drakk hann sig til óminnis svo til á hverju kvöldi á umræddu tímabili og er því í raun ekki til frásagnar um athafnir sínar að næturlagi. Gegn neitun ákærða, sem eins og rakið hefur verið byggir á algjöru minnisleysi hans, þykir samkvæmt öllu framanrituðu verða að leggja til grundvallar stöðugan og trúverðugan framburð A um atburði, enda á hann sér slíka stoð í gögnum málsins og framburði framangreindra vitna, sem dómurinn metur trúverðug, að hafið þykir yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir. Vörn ákærða byggist m.a. á því að hafi hann gerst sekur um háttsemi samkvæmt ákæru hljóti hann sökum ölvunar að hafa ruglast á eiginkonu sinni og stúlkunni, a.m.k. í tjaldinu, sbr. síðari lið ákærunnar. Samkvæmt 17. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 leysir ölvun menn almennt ekki undan refsiábyrgð. Ákærði hefur ekki sýnt fram á að ástand hans hafi verið slíkt sem um ræðir í síðari málslið lagagreinarinnar. Samkvæmt framanrituðu verður ákærði því sakfelldur fyrir háttsemi samkvæmt báðum liðum ákærunnar. Við ákvörðun refsingar verður lagt til grundvallar að ákærði hafi fyrst brotið gegn stúlkunni 24. eða 25. júlí 2010, í samræmi við framburð hennar og að brot samkvæmt fyrri lið ákærunnar séu því framin á tímabilinu 2010 til 2011. Í ákæru eru brot ákærða samkvæmt báðum ákæruliðum talin varða við 1. mgr. 200. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með síðari breytingum, en þessi lagaákvæði eiga það sammerkt að þar er lýst þeirri refsiverðu háttsemi að hafa samræði eða önnur kynferðismök við börn. Í lögskýringargögnum með frumvarpi því er varð að lögum nr. 40/1992, er fól m.a. í sér þær breytingar á kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga að hugtakið „önnur kynferðismök“ var lagt að jöfnu við samræði, kemur fram að skýra beri hugtakið fremur þröngt þannig að átt sé við kynferðislega misnotkun á líkama annarrar manneskju, er komi í stað hefðbundins samræðis eða hafi gildi sem slíkt (surrogat), en um sé að ræða athafnir sem veiti eða séu almennt til þess fallnar að veita hinum brotlega kynferðislega fullnægingu. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar, t.d. dómum réttarins frá 4. mars 2010 í máli nr. 672/2009 og frá 18. október 2012 í máli nr. 428/2012 verður ráðið að til þess að snerting handar við kynfæri brotaþola verði felld undir hugtakið „önnur kynferðismök“ í skilningi framangreindra lagaákvæða þurfi hún að vera af því tagi sem kalla má fróun eða nudd, þ.e. ekki óveruleg eða mjög skammvinn snerting. Í framburði brotaþola kom skýrt fram að í bæði skiptin sem greinir í fyrri lið ákærunnar hafi ákærði „nuddað“ klof hennar innanklæða. Í síðara tilvikinu hafi atburðurinn varað í um 5 mínútur og lýsti stúlkan því svo að nuddið hefði verið „mjög óþægilegt“. Á myndbandi af skýrslutökunni sést hvernig stúlkan sýnir stuttlega með fingrum sínum hvernig ákærði hreyfði vísifingur og löngutöng, er hún var spurð út í þetta tilvik. Fyrra tilvikinu lýsti stúlkan sem „eiginlega bara svona eins“ og hið síðara. Þykir með framburði stúlkunnar nægilega leitt í ljós að háttsemi ákærða samkvæmt fyrri lið ákærunnar hafi verið þess eðlis að fallast verði á það með ákæruvaldinu að þau brot verði heimfærð til 1. mgr. 200. gr. og 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, líkt og í ákæru greinir. Brot ákærða samkvæmt síðari lið ákærunnar fellur ótvírætt undir sömu lagaákvæði. Ákærði er 53 ára að aldri. Samkvæmt framlögðu sakavottorði hefur hann tvívegis gengist undir sekt hjá lögreglustjóra vegna tollalagabrota, en hefur ekki áður gerst sekur um brot gegn almennum hegningarlögum. Við ákvörðun refsingar ákærða verður til þess litið að ákærði braut þrívegis alvarlega gegn ungu barnabarni sínu við aðstæður þar sem stúlkan var í umsjá hans og var háttsemi hans til þess fallin að valda stúlkunni skaða, sbr. 1. og 2. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Af framburði ákærða, svo langt sem hann nær, verður ráðið að hann hafi reynt að skýra frá af hreinskilni og ekki leitast við að fegra hlut sinn. Að öðru leyti á ákærði sér engar málsbætur. Með hliðsjón af öllu framanrituðu þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði. Engin efni eru til að fresta fullnustu þeirrar refsingar skilorðsbundið. Í málinu gerir móðir A kröfu fyrir hennar hönd um að ákærði verði dæmdur til greiðslu miskabóta. Er krafan á því byggð að ákærði hafi gerst sekur um ólögmæta meingerð gegn persónu brotaþola, sbr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Brot ákærða séu til þess fallin að valda stúlkunni andlegri vanlíðan, þau séu sérstaklega gróf í ljósi þess að hann sé afi hennar og hafi verið treyst til að gæta hennar, auk þess sem brotin hafi átt sér stað á löngum tíma og valdið henni miklum þjáningum. Stúlkan hafi átt við svefnvandamál að stríða og ýmsir álagstengdir kvillar hafi verið farnir að há henni, s.s. höfuðverkur og magaverkur. Þá hafi atburðirnir valdið henni óöryggi og vantrausti í garð karlmanna. Ákærði hefur gerst sekur um alvarlega meingerð gagnvart brotaþola og á hún því rétt á miskabótum úr hendi hans, með vísan til b. liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt vottorði og framburði Þóru Sigfríðar Einarsdóttur sálfræðings hefur meðferð stúlkunnar gengið vel, en er ólokið. Algengt sé að þolendur kynferðisbrota glími við afleiðingar þeirra á ýmsum skeiðum lífsins, t.d. við unglingsaldur og á fullorðinsárum, s.s. í tengslum við kynlíf, meðgöngur og fæðingar. Þykja miskabætur til brotaþola, að ungum aldri hennar, eðli brota ákærða og afleiðinga þeirra virtum, hæfilega ákveðnar 800.000 krónur, með vöxtum eins og krafist er og nánar greinir í dómsorði. Af niðurstöðu málsins leiðir að ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað. Samkvæmt yfirliti ákæruvaldsins féll við rannsókn málsins til kostnaður að fjárhæð alls 74.450 krónur vegna öflunar vottorðs sálfræðings og vegna flugfargjalds verjanda ákærða. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Gísla M. Auðbergssonar hdl., vegna starfa hans á rannsóknarstigi og fyrir dómi, þykja hæfilega ákveðin 564.750 krónur. Útlagður kostnaður verjandans vegna öflunar læknisvottorðs nemur að auki 7.500 krónum og þá ber honum að fá bættan kostnað vegna aksturs, 32.830 krónur. Þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Evu Dísar Pálmadóttur hrl., þykir hæfilega ákveðin 326.300 krónur, auk þess sem útlagður kostnaður réttargæslumannsins vegna flugferðar og bílaleigubíls nemur alls 43.597 krónum. Við ákvörðun málsvarnarlauna verjanda og þóknunar réttargæslumanns hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Samtals verður ákærði því dæmdur til að greiða 1.049.427 krónur í sakarkostnað. Dómur þessi er kveðinn upp af Hildi Briem héraðsdómara sem dómsformanni, ásamt meðdómsmönnunum Erlingi Sigtryggssyni héraðsdómara og Þorsteini Davíðssyni héraðsdómara, föstudaginn 8. mars 2013 kl. 15:00, í dómsal Héraðsdóms Austurlands að Lyngási 15, Egilsstöðum. Við dómsuppsögu var gætt ákvæðis 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, en dráttur varð á dómsuppsögu vegna embættisanna og veikindaforfalla dómsformanns. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í 18 mánuði. Ákærði greiði B, fyrir hönd ófjárráða dóttur hennar, A, 800.000 krónur, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 31. desember 2011, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 frá 12. júlí 2012 til greiðsludags. Ákærði greiði 1.049.427 krónur í sakarkostnað. Eru þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Gísla M. Auðbergssonar hdl., að fjárhæð 564.750 krónur, auk útlagðs kostnaðar verjandans, alls 40.330 krónur. Þá er þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Evu Dísar Pálmadóttur hrl., að fjárhæð 326.300 krónur, auk útlagðs kostnaðar réttargæslumannsins, alls 43.597 krónur.
Mál nr. 94/2001
Kærumál Gagnsök Frávísunarúrskurður staðfestur
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um frávísun gagnsakarmáls frá héraðsdómi þar sem gagnsök hefði verið höfðuð of seint samkvæmt lokamálslið 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og eigi væru uppfyllt skilyrði 3. mgr. 28. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. mars 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. febrúar 2001, þar sem vísað var frá dómi gagnsök, sem sóknaraðili höfðaði í máli varnaraðila á hendur sér. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um frávísun gagnsakarinnar verði hrundið. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sóknaraðili dæmdur til að greiða kærumálskostnað. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Hótel Reykjavík ehf., greiði varnaraðila, Bertli ehf., 75.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar um frávísunarkröfu gagnstefnda að loknum munn­legum flutningi 15. febrúar sl., er upphaflega höfðað með stefnu, birtri 16. maí sl. en málið var þingfest 25. maí sl. Gagnsök var höfðuð með framlagningu gagn­stefnu og skjala, er henni fylgdu, í þinghaldi 10. janúar sl. Stefnandi í aðalsök og gagnstefndi er Bertill ehf., kt. 630192-2509, Knarrarvogi 4, Reykjavík. Stefndi í aðalsök og gagnstefnandi er Hótel Reykjavík ehf., kt. 560791-1279, Rauð­arárstíg 37, Reykjavík. Í aðalsök eru kröfur stefnanda að stefndi verði dæmdur til greiðslu 1.452.134 króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. janúar 2000 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Í aðalsök krefst stefndi aðallega sýknu en til vara lækkunar á kröfum stefnanda. Í báð­um tilvikum er þess krafist að stefndi megi skuldajafna við dómkröfur stefnanda í sam­ræmi við ítrustu kröfur sínar. Þá krefst hann málskostnaðar. Í gagnsök er þess krafist að gagnstefndi greiði gagnstefnanda 3.219.723 krónur, "allt að frádregnum 901.102 krónum, auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga" frá 10. janúar 2001 til greiðsludags. Þá er þess krafist að gagnstefndi verði dæmdur til að gefa út afsal fyrir fasteigninni Rauðarárstíg 39 í Reykjavík. Loks er krafist máls­kostn­aðar. Gagnstefndi krefst þess aðallega að gagnsökinni verði vísað frá dómi og sér úr­skurð­aður málskostnaður og er þessi þáttur málsins hér til úrskurðar. Í þessum þætti málsins krefst gagnstefnandi þess að frávísunarkröfunni verði hrund­ið og sér úrskurðaður málskostnaður. Með kaupsamningi 18. október 1999 keypti stefndi fasteignina að Rauðarárstíg 39 í Reykjavík af stefnanda. Í aðalsök krefur stefnandi stefnda um greiðslu eftirstöðva kaup­verðs samkvæmt samningi aðila. Byggir stefnandi kröfu sína á ákvæðum samn­ings­ins. Stefndi byggir kröfur sínar í aðalsök á því að stefnandi hafi ekki tekið tillit til allra greiðslna, sem stefndi hafi greitt. Þá hafi ekki verið lokið við tilskyldar úrbætur varðandi eldvarnir fasteignarinnar og stefnandi hafi ekki afhent bygg­ing­ar­nefnd­ar­teikn­ingar. Loks krefst stefndi skaðabóta að álitum vegna fjártjóns, er hann telur stefn­anda hafa valdið sér með framangreindri vanrækslu. Í gagnsök byggir gagnstefnandi á því að gagnstefndi sé bundinn við samkomulag frá 29. júní 1995 á milli gagnstefnda og Gleipnis hf. um að uppfylla ákvæði bygg­ing­ar­reglugerðar um eldvarnir fasteignarinnar og kosta allar brunavarnir hennar. Gagn­stefnda beri að afhenda fasteignina í lögboðnu ástandi og loks að afhenda bygg­ing­ar­nefnd­arteikningar að nánar tilgreindum hlutum fasteignarinnar. Gagnstefnandi telur sér heimilt að höfða gagnsök með vísan til heimildar í 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. sömu greinar um frest til þess. Þegar aðalsök var höfðuð hafi verið óvíst um kostnað við úr­bætur á fasteigninni, sbr. það, er að framan segir. Þess vegna hafi ekki verið unnt að gera gagnkröfur þegar í upphafi. Matsgerð hafi auk þess ekki legið fyrir fyrr en í desem­ber sl. og fjárhæð gagnkröfu því ekki getað verið ljós fyrr en þá. Það verði því ekki metið gagnstefnanda til vanrækslu að hafa ekki gert gagnkröfu fyrr. Gagnstefndi byggir á því að samkvæmt nefndu ákvæði einkamálalaganna hafi frestur til að hafa uppi gagnkröfu verið liðinn þegar gagnsökin var þingfest. Gagn­stefnandi haldi fram þeirri málsástæðu að hann hafi haldið eftir kaup­samn­ings­greiðslum vegna vanefnda gagnstefnda án þess að hafa tilkynnt honum um þær. Þá bendir gagnstefndi á að gagnstefnandi hafi engar kröfur haft uppi á hendur honum vegna vanefnda á kaupsamningnum fyrr en í greinargerð í aðalsök. Aðalsök málsins var þingfest 25. maí 2000. Áður hafði stefnandi sent stefnda inn­heimtubréf 30. mars sama ár þar sem krafist var greiðslu skuldar vegna kaup­samn­ingsins um Rauðarárstíg 39. Stefndi lagði fram greinargerð sína 29. júní sl. Í septem­ber sl. var tvisvar þingað í málinu og þá lögð fram gögn. Í þinghaldi 19. október óskaði stefndi eftir dómkvaðningu matsmanns og sætti það ekki andmælum stefn­anda. Matsgerð var lögð fram 10. janúar sl. um leið og gagnsök var þingfest, eins og áður sagði. Samkvæmt lokamálslið 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verð­ur að höfða gagnsök innan mánaðar frá þingfestingu aðalsakar. Í 3. mgr. sömu greinar segir að gagnkröfu megi hafa uppi síðar ef það er gert fyrir aðalmeðferð og það verði ekki metið varnaraðila til vanrækslu að hafa ekki gert gagnkröfuna í tæka tíð. Í stefnu er því haldið fram að gagnstefnandi hafi innt síðustu greiðslu sína af hendi 7. janúar 2000. Miðað við málatilbúnað gagnstefnanda hefði hann því í síðasta lagi þá átt að gera sér ljóst hvort hann teldi sig eiga gagnkröfur á hendur gagnstefnda. Þrátt fyrir þetta er það fyrst í október sl. sem hann óskar eftir dómkvaðningu mats­manns, en hann byggir gagnkröfur sínar á matsgerðinni. Það er því niðurstaða dóms­ins að gagnstefnandi hefði getað gert gagnkröfu í tæka tíð og verði að meta honum það til vanrækslu að hafa ekki gert það. Með vísan til þessa og framangreinds ákvæð­is einkamálalaganna er gagnsök höfðuð of seint og ber að verða við kröfu gagnstefnda og vísa henni frá dómi. Rétt þykir að ákvörðun málskostnaðar bíði efnisdóms. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð. Gagnsök er vísað frá dómi en ákvörðun málskostnaðar bíður efnisdóms.
Mál nr. 268/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. maí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. maí 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 13. júní 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 283/2008
Þjófnaður
B var sakfelldur fyrir þjófnað fyrir að hafa brotist inn í hús og stolið þar nánar tilgreindum munum. Taldist brotið varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. B var dæmdur til að sæta fangelsi í fimm mánuði. Með broti sínu rauf B skilorð eldri dóms þar sem hann var dæmdur í 30 daga skilorðsbundið fangelsi fyrir þjófnaðarbrot. Var sú refsing dæmd upp og B gerð refsing í einu lagi. Hún var ákveðin fangelsi í fimm mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 15. maí 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun en jafnframt af hálfu ákæruvalds sem krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvalds. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Bjarni Sigurðsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 169.879 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 149.400 krónur. Mál þetta var upphaflega höfðað með ákæru lögreglustjórans á Suðurnesjum, dagsettri 1. október 2007, gegn Finni Frey Guðbjörnssyni, kt. 290663-3939, Óðinsgötu 21b, Reykjavík, og Bjarna Sigurðssyni, kt. 180661-1229, Framnesvegi 5h, Reykjanesbæ, „...fyrir þjófnað með því að hafa 14. apríl 2007 brotist inn í húsið Junkaragerði, Reykjanesbæ, og stolið þar Dell D-620 fartölvu ásamt spennugjafa, HP NX-9000 fartölvu ásamt spennugjafa, 2 Canon myndavélum, einum hörðum tölvudiski, 2 sparibaukum, farsíma af gerð Nokia 3100, Adidas tösku og ýmsum skartgripum. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar“. Mál þetta var upphaflega rekið gegn ofangreindum ákærðu báðum undir málanúmerinu S-903/2007 en í þinghaldi 29. nóvember 2007 var þáttur ákærða Bjarna skilinn frá og þingfest mál með númeri þessa máls. Finnur Freyr Guðbjörnsson lést 7. febrúar sl. og var ákæra á hendur honum afturkölluð. Af hálfu ákærða er krafist sýknu. Þá krefst ákærði þess að allur sakarkostnaður verði lagður á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans. Málsatvik. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu, dagsettri 14. apríl 2007, barst tilkynning þann dag frá Fjarskiptamiðstöð lögreglunnar um innbrot í húsið Junkaragerði í Höfnum. Á vettvangi hefði heimilisfólkið sagt að á tímabilinu 12:15-14:30 hefði verið brotist inn á heimili þeirra og munum stolið. Þegar þau hefðu komið heim hefðu þau séð að það hafði verið farið inn á heimili þeirra á meðan þau voru í burtu. Húsið Junkaragerði er eldra einbýlishús á þremur hæðum, í kjallara er þvottahús ásamt þremur herbergjum en unnið er að endurbótum á kjallara. Á annarri hæð eru stofa og eldhús ásamt anddyri og borðstofu en á þriðju hæð eru svefnherbergi ásamt snyrtingu. Farið hafði verið inn um glugga á jarðhæð hússins en þar var brotinn gluggi og stormjárn rifið úr og brotið. Engin ummerki var að sjá á grasi við gluggann önnur en glerbrot. Á glugganum voru fingraför og fyrir neðan hann voru skóför og far eftir stiga sem virtist hafa verið reistur upp við svalirnar til að auðvelda leið þangað upp. Á eldhúsborði var Vodka Smirnoff peli, sem var í eigu heimilisfólks og hafði verið uppi í hillu. Drukkið hafði verið úr pelanum og hann skilinn eftir á borðinu. Að sögn húsráðenda var eftirtalinna muna saknað: 1 Dell D-620 fartölva ásamt spennugjafa, 1 HP NX-9000 fartölvu ásamt spennugjafa, 2 Canon myndavélum, 1 harður tölvudiskur, flakkari, ásamt spennugjafa, 2 sparibaukar, annar Maggi mörgæs og hinn Mikka mús dós, 1 GSM farsími af gerðinni Nokia 3100. Þá sögðu húsráðendur að ýmsum skartgripum hefði einnig verið stolið. Í frumskýrslu kemur fram að grunur hafi kviknað um að gerandi í þessu máli væri Finnur Freyr Guðbjörnsson og því var lýst eftir honum. Í gögnum málsins kemur fram að heildarverðmætamat á þýfinu er 368.500 krónur og er það að hluta byggt á mati eigendanna sjálfra en að hluta til á mati starfsmanna Tölvulistans í Reykjanesbæ. Samkvæmt skýrslu rannsakara var ofangreindur Finnur Freyr handtekinn kl. 16:55 sama dag í Hafnarfirði þar sem hann ók bifreið ákærða, MA-255, en ákærði var þá farþegi í bifreiðinni. Í bifreiðinni fannst töluvert af ætluðu þýfi úr innbrotinu í Junkaragerði. Að því er fram kemur í handtökuskýrslu var ákærði handtekinn kl. 21:15 sama dag. Í jakkavasa ákærða fundust kvenskartgripir og ýmislegt smádót. Því er lýst í skýrslu rannsakara að ákærði hafi verið í annarlegu ástandi sökum áfengis- og lyfjaneyslu og ekki viðræðuhæfur. Skór ákærða og Finns Freys voru haldlagðir og gerð á þeim samanburðarrannsókn við skóför, sem fundust á vettvangi, og kom í ljós að skór þeirra beggja áttu við þau för. Húsráðendur í Junkaragerði báru kennsl á þá muni sem haldlagðir höfðu verið í fórum ákærða og Finns Freys. Þýfið komst allt til skila. Verður nú rakinn framburður ákærða og vætti vitna fyrir dóminum. Ákærði hefur neitað sök. Hann hefur hins vegar kannast við að hafa farið inn í Junkaragerði umrætt sinn ásamt Finni Frey en staðið í þeirri trú að Finnur Freyr ætti húsið og ætti þar heima. Kvaðst ákærði ekki muna umrædd atvik vel. Þeir Finnur Freyr hefðu þekkst fyrir mörgum árum en Finnur Freyr hefði verið nýkominn frá Tælandi þegar þetta var. Finnur Freyr hefði komið í heimsókn til ákærða og hefði hann gefið ákærða Rivotriltöflur sem ákærði tók inn áður en þeir fóru að Junkaragerði. Kvaðst ákærði hafa orðið utan við sig af töflunum. Aðspurður um tilgang ferðarinnar að Junkaragerði kvað ákærði þá hafa ætlað að skoða endurbætur sem Finnur Freyr var að láta gera á húsinu og hann hafði sagt ákærða frá einhverju áður. Einnig gaf ákærði þá skýringu að Finnur Freyr hefði sagst ætla að ná í eigur sínar sem þar voru í þeim tilgangi að selja þær. Ákærði kvað Finn Frey hafa ekið bifreið ákærða að Junkaragerði og þá hefðu þeir Finnur Freyr gengið í kringum húsið og reist í sameiningu upp stiga til að reyna að spenna upp glugga til að komast inn. Síðan hefði Finnur Freyr brotið rúðu í kjallaranum og farið inn í húsið. Ákærði kvaðst ekki hafa hugsað út í það af hverju Finnur Freyr opnaði ekki með lykli enda kvaðst ákærði hafa verið illa fyrir kallaður vegna lyfjaneyslunnar. Ákærði hefði síðan farið út í bíl og minnti ákærða að Finnur Freyr hefði sagt að einhver þriðji maður hefði verið með þeim í bílnum. Ákærði kvaðst hins vegar ekki hafa vitað af manninum sjálfur. Inni í húsinu hefði Finnur Freyr rétt ákærða einhverja hluti, þ. á m. tölvur og beðið hann um að taka þá fyrir sig en til hefði staðið að selja munina því Finn Frey skorti fé. Finnur Freyr hefði boðið ákærða inn og hann kvaðst hafa sest í eldhúsið og þegið í glas. Finnur Freyr hefði síðan komið með smádót og beðið ákærða að geyma það fyrir sig á meðan Finnur Freyr fór upp til að sækja tölvur sem hann hugðist selja. Kvaðst ákærði hafa talið að Finnur Freyr ætti alla þessa muni og þar með talda kvenskartgripina. Hefði dvöl þeirra í húsinu staðið í um það bil 15 til 20 mínútur og hefði enginn asi verið á þeim. Þeir hefðu síðan ekið sem leið lá til Reykjavíkur en verið handteknir í Hafnarfirði. Ákærði kvað Finn Frey hafa búið hjá foreldrum sínum á meðan hann dvaldi hér á Íslandi en kvaðst þó einnig hafa talið að Finnur Freyr ætti heima í Junkaragerði. Aðspurður gat ákærði ekki lýst eigin fjárhagsstöðu í apríl 2007 en sagði að ekki hefði borið á góma milli þeirra Finns Freys hvort ákærði ætti að njóta söluverðmætis munanna að einhverju leyti. Vitnið B rannsóknarlögreglumaður kvaðst hafa komið að rannsókn málsins í upphafi með þeim hætti að hann hefði tekið eftir Finni Frey Guðbjörnsson í mjög annarlegu ástandi á Hafnargötu í Keflavík. Hefði hann þá grunað að Finnur Freyr hefði komið að innbrotinu í Junkaragerði enda hefðu ummerki á vettvangi bent til þess að þeir sem fóru þarna inn þekktu til í húsinu. Hefði því verið lýst eftir Finni Frey en vitnið kvaðst hafa vitað að hann bjó áður í húsinu. Vitnið hefði síðan rannsakað vettvang. Við handtöku hefðu þeir ákærði og Finnur Freyr verið í mjög annarlegu ástandi. Í upphafi hefði einungis Finnur Freyr verið handtekinn vegna gruns um ölvun við akstur en síðan hefði lögregla einnig handtekið ákærða. Í bílnum hefði fundist þýfi auk þess sem sími hefði fundist í vasa Finns Freys en skartgripir í vasa ákærða. Vitnið kvaðst hafa tekið lögregluskýrslu af þeim Finni Frey og ákærða. Við skýrslutökuna hefðu þeir verið uppteknir af því að sverja af sér ölvunarakstur. Finnur Freyr hefði sagt þá hafa verið á rúntinum og að þeir hafi ákveðið að kíkja á Junkaragerði. Hefði hann síðan lýst því hvernig hann fékk þá hugmynd að fara þar inn og gefið lýsingu á því hvernig þeir fóru inn í húsið. Vitnið kvað enga aðra ályktun hafa mátt draga af framburði Finns Freys hjá lögreglu en að þeir ákærði hefðu framið innbrot þar sem farið var inn í hús ókunnugs fólks til þess að stela hlutum. Hins vegar hefði ákærði sagst hafa haldið að húsið væri í eigu Finns Freys. Aðspurður sagði vitnið þá ákærða og Finn Frey hafa lesið yfir skýrslur sínar hjá lögreglu áður en þeir undirrituðu þær. Vitnið Alögregluvarðstjóri kvað einu afskipti sín af málinu hafa verið þau að hann var viðstaddur skýrslutökur af ákærða og Finni Frey hjá lögreglu. Niðurstaða. Ákærði hefur kannast við að hafa farið inn í húsið Junkaragerði með Finni Frey Guðbjörnssyni umrætt sinn. Hann hefur hins vegar neitað sök og borið því við að hann hafi staðið í þeirri trú að Finnur Freyr byggi í húsinu og væri því að fara inn í eigið hús til að ná í eigur sínar sem hann hugðist selja. Samkvæmt framlögðum gögnum bjó Finnur Freyr síðast í Junkaragerði árið 2001. Lýsingar ákærða á atvikum hér fyrir dóminum eru í flestum atriðum í samræmi við framburð hans í lögregluskýrslu. Hins vegar voru skýringar hans hér fyrir dóminum að sumu leyti óglöggar. Þannig hélt ákærði því fram að Finnur Freyr hefði verið búsettur í Junkaragerði en fullyrti þó á hinn bóginn að Finnur Freyr hefði einnig búið hjá foreldrum sínum í Keflavík. Þá gaf ákærði tvenns konar skýringar á því hvers vegna þeir Finnur Freyr hefðu farið í Junkaragerði umrætt sinn. Sagði hann tilganginn ýmist hafa verið þann að skoða endurbætur sem Finnur Freyr hefði gert á húsinu en sagði síðar frá því að þeir hefðu farið inn í húsið til að sækja muni í eigu Finns Freys sem hann hefði ætlað að selja til að útvega sér peninga. Í lögregluskýrslu sem Finnur Freyr Guðbjörnsson gaf að kvöldi 14. apríl 2007 lýsti hann því að þeir ákærði hefðu hist á heimili ákærða nóttina áður og verið við drykkju. Þeir hefðu síðan farið á rúntinn í bíl ákærða og ákveðið að skoða húsið Junkaragerði. Þegar þeir lögðu af stað í bíltúrinn hefði ekki staðið til að brjótast inn í húsið en þegar þeir hefðu komið þar að og séð að enginn var heimavið, hefðu mál æxlast með þeim hætti. Hefðu þeir ákærði báðir brotist inn í húsið en þriðji maðurinn hefði beðið í bílnum fyrir utan. Lýsti Finnur Freyr því hvernig hann reisti stiga við vegg hússins í þeim tilgangi að spenna upp glugga og fara þannig inn. Það hefði mistekist og því hefði hann brotið rúðu í kjallaranum með sleggju en síðan hleypt ákærða inn um kjallaradyr. Eins og áður er komið fram lést Finnur Freyr í febrúar sl. og var því ekki unnt að taka skýrslu af honum fyrir dóminum. Samkvæmt ákvæðum 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal dómur reistur á sönnunargögnum, sem fram eru færð við meðferð máls fyrir dómi. Í þessu máli ræðst sök að nokkru leyti af mati á sönnunargildi framburðar fyrir dómi. Þarf þar einnig að líta til þess hvernig framburður samrýmist því sem áður er komið fram við lögreglurannsókn. Eins og áður er fram komið er það mat dómsins að skýringar ákærða séu að ýmsu leyti óglöggar en atvikalýsing Finns Freys í lögregluskýrslu er á hinn bóginn í samræmi við rannsóknargögn um allt það sem máli skiptir. Greiðleg játning Finns Freys hjá lögreglu á aðild sinni að innbrotinu eykur að mati dómsins sönnunargildi lögregluskýrslunnar sem sönnunargagns í málinu. Þegar litið á málið heildstætt og framburður ákærða metinn í ljósi alls framangreinds og sönnunargagna, er það mat dómsins að framburður ákærða sé ótrúverðugur. Þrátt fyrir neitun ákærða þykir því, að öllu framanrituðu virtu, fram komin nægileg sönnun, sem ekki verður vefengd með skynsamlegum rökum, fyrir því að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og er þar rétt heimfærð til refsiákvæða. Verður ákærði því sakfelldur eins og krafist er. Refsing. Samkvæmt sakavottorði ákærða hefur hann frá árinu 1979 hlotið fjölmarga dóma og hlotið fangelsisdóma aðallega fyrir brot gegn 155. gr., 244. gr., 252. gr. og 248. gr. og 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði var þann 11. október 2006 dæmdur í eins mánaðar fangelsi fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga en sá dómur var skilorðsbundinn í 3 ár með vísan til þess aðallega að hann stóðst tveggja ára skilorð eins mánaðar fangelsisdóms vegna brots gegn sama hegningarlagaákvæði frá 26. september 2002. Síðast var ákærði dæmdur til greiðslu 160.000 króna sektar fyrir ölvunarakstur og jafnframt sviptur ökurétti. Samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga verður skilorðsdómurinn frá 11. október 2006 tekinn upp og ákærða gerð refsing fyrir brot það, sem hann var dæmdur fyrir í þeim dómi, og það brot sem hann er nú sakfelldur fyrir. Að öllu framanrituðu virtu og með vísan til ákvæða 77. gr. almennra hegningarlaga telst refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 5 mánuði. Með vísan til ákvæða 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 verður ákærði dæmdur til að greiða allan sakarkostnað málsins sem nemur málsvarnarlaunum skipaðs verjanda ákærða, Hilmars Ingimundarsonar hrl., sem þykja hæfilega ákveðin 209.160 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Júlíus Magnússon, fulltrúi lögreglustjórans á Suðurnesjum, flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómorð: Ákærði, Bjarni Sigurðsson, sæti fangelsi í 5 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins, sem er málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Hilmars Ingimundarsonar hrl., 209.160 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 142/2000
Skaðabætur Húsbóndaábyrgð
S naut um árabil heimaþjónustu hjá félagsmálastofnun R (F). Var I ráðin til starfa hjá F á árinu 1994 og hóf hún stuttu síðar störf á heimili S. Fólust störf hennar í þrifum, þvottum, matarinnkaupum og undirbúningi málsverða, en einnig var I ætlað að veita S félagslegan stuðning vegna einangrunar hennar. Í tengslum við störf sín fyrir S fór I sendiferðir fyrir hana í banka. Í febrúar 1998 kom í ljós að I hafði dregið sér fé af bankabókum S. Var I sakfelld og gerð refsing fyrir verknaðinn með dómi Hæstaréttar á árinu 1999. S lést á árinu 1999 og kröfðust A, B og C, erfingjar hennar, skaðabóta af R sem vinnuveitanda I, en bú I hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta og var henni ófært að endurgreiða fjármunina, sem hún hafði dregið sér. Talið var að ekki hefði verið nægilega skýrt kveðið á um það í reglum og starfslýsingu F að umsjón með fjármálum væri ekki liður í starfi starfsmanna, sem sinntu heimaþjónustu. Þá var talið sýnt að starfsmönnum F hefði verið kunnugt um að S kæmist ekki af heilsufarsástæðum út af heimili sínu hjálparlaust og ætti enga nákomna sem gætu sinnt henni. Því hefði verið sérstakt tilefni til að koma því á framfæri við S að starfsmenn heimaþjónustu ættu ekki að fást við verkefni af þessum toga í hennar þágu, sérstaklega í ljósi þess að deildarstjóra við heimaþjónustu var kunnugt um að I hefði sinnt bankaviðskiptum fyrir S. Var talið að S hefði sér að vítalausu mátt ætla að aðstoð við bankaviðskiptin félli innan verksviðs I. Var háttsemi I því talin standa í þeim tengslum við starf hennar hjá R að fella yrði á hann skaðabótaskyldu vegna umrædds tjóns af völdum hennar. Var R dæmdur til að greiða A, B og C þá fjárhæð, sem I dró sér.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Gunnlaugur Claessen og Stefán Már Stefánsson prófessor. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 5. apríl 2000. Þau krefjast þess að stefndi verði dæmdur til að greiða þeim 3.329.200 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 14. maí 1999 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að héraðsdómur verði staðfestur og áfrýjendur dæmd til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa þeirra verði lækkuð og málskostnaður falli niður. I. Málið var sótt í héraði af dánarbúi Sigríðar A. Matthíasdóttur, sem var fædd 20. desember 1901 og lést 6. mars 1999. Áfrýjendur, sem eru dótturbörn Sigríðar, voru einu lögerfingjar hennar og luku skiptum á dánarbúinu 19. nóvember 1999. Þau tóku við aðild málsins fyrir Hæstarétti. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum naut Sigríður um árabil heimaþjónustu hjá félagsmálastofnun stefnda, sem nú er nefnd félagsþjónustan í Reykjavík. Ingibjörg Erla Birgisdóttir var ráðin til starfa hjá félagsmálastofnuninni 31. maí 1994 til að sinna verkefnum við heimaþjónustu. Mun hún hafa byrjað 10. júlí sama árs að starfa á heimili Sigríðar, sem bjó ein í íbúð að Háteigsvegi 12 í Reykjavík. Fólust þau störf Ingibjargar aðallega í almennum heimilisþrifum, þvottum, persónulegum þrifum Sigríðar, matarinnkaupum og undirbúningi málsverða. Að auki kveður stefndi Ingibjörgu hafa verið ætlað að vera Sigríði til félagslegs stuðnings vegna einangrunar hennar, enda hafi hún ekki virst eiga samskipti við marga aðra en starfsmenn félagsmálastofnunarinnar. Í byrjun hafi Ingibjörg verið á heimili Sigríðar tvisvar í viku í fjórar klukkustundir hvort skiptið, en fljótlega hafi þriðja deginum verið bætt við í viku hverri. Í janúar 1997 hafi vikulegum starfsdögum Ingibjargar á heimilinu verið fjölgað í fjóra og síðan í fimm næsta mánuðinn þar á eftir. Áfrýjendur kveða Ingibjörgu hafa í tengslum við áðurgreind störf farið reglulega fyrir Sigríði í banka til að taka fé af reikningum hennar fyrir innkaupum og greiða í leiðinni reikninga. Það hafi komið í ljós í febrúar 1998 að Ingibjörg hafði dregið sér fé af reikningunum á undangengnum tveimur árum, en í ferðum sínum í banka, þar sem Sigríður átti viðskipti, hafi Ingibjörg ýmist tekið út fé eingöngu fyrir hana eða dregið sér úttekt að hluta eða með öllu. Samanlagt hafi Ingibjörg á þennan hátt tekið sér í heimildarleysi 3.329.200 krónur af bankareikningunum. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 1999 og Hæstaréttar 10. júní sama árs var Ingibjörgu gerð refsing fyrir þetta athæfi. Áfrýjendur kveða hana vera ófæra um að endurgreiða framangreinda fjárhæð, en bú hennar hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 13. nóvember 1995 og þeim lokið 26. mars 1997. Í málinu krefja áfrýjendur hins vegar stefnda um skaðabætur sem þessu nemur í skjóli ábyrgðar hans sem vinnuveitanda Ingibjargar. II. Í málinu liggur fyrir samningur, sem eftir efni sínu var milli félagsmálastofnunar stefnda og Sigríðar A. Matthíasdóttur um þjónustu vegna heimilishjálpar. Samningurinn, sem var dagsettur 27. mars 1998, var undirritaður af hálfu félagsmálastofnunar, en ekki af Sigríði eða öðrum fyrir hennar hönd. Í honum greinir meðal annars að Sigríður hafi þegið þjónustu sem þessa frá 22. mars 1985. Hefur ekki annað komið fram en að samningar sem þessi hafi allt frá þeim tíma legið til grundvallar þjónustu, sem stefndi veitti Sigríði. Fer því um kröfu áfrýjenda eftir reglum um skaðabætur innan samninga. Eins og áður greinir var Ingibjörg Erla Birgisdóttir ráðin til starfa hjá félagsmálastofnun stefnda 31. maí 1994 og sinnti á hennar vegum heimaþjónustu á heimili Sigríðar frá 10. júlí sama árs. Stefndi hefur ekki vefengt að Ingibjörg hafi í vinnutíma sínum í þessu starfi gerst sek um það athæfi, sem áður greinir. Ágreiningur er hins vegar um hvort verknaður Ingibjargar hafi staðið í nægilegum tengslum við starf hennar til að stefndi geti sem vinnuveitandi hennar borið skaðabótaábyrgð á tjóni, sem af verknaðinum leiddi. Meðal gagna málsins eru reglur, sem félagsmálaráð stefnda samþykkti 30. maí 1997 til samræmingar á heimaþjónustu. Í þeim kemur fram að markmið heimaþjónustu sé að stuðla að því að aldraðir geti búið við eðlilegt heimilislíf á eigin heimili eins lengi og verða megi með aðstoð, sem taki við þar sem getu þeirra sleppir. Skuli þetta gert meðal annars með því að veita aðstoð við „innkaup og útréttingar“. Í almennri starfslýsingu frá stefnda fyrir svokallaða sóknarstarfsmenn í heimaþjónustu er þess getið að meðal helstu verkefna þeirra séu „innkaup á mat og öðrum varningi til heimilishalds, ýmist með eða fyrir aðstoðarþega.“ Í áðurnefndum samningi stefnda við Sigríði 27. mars 1998 var meðal annars getið um að sinna ætti innkaupum fyrir hana eftir þörfum. Hins vegar er hvergi í þessum heimildum vikið frekar að því hvort eða að hvaða marki liðveisla við erindrekstur utan heimilis geti að öðru leyti átt undir heimaþjónusta. Í málinu hefur stefndi borið fyrir sig að í áðurnefndri starfslýsingu sé þess hvergi getið að umsjón með fjármálum af einhverjum toga sé meðal þess, sem starfsmönnum hans beri almennt að sinna við heimaþjónustu, og hafi Ingibjörgu aldrei sérstaklega verið falið það verk í þágu Sigríðar af yfirmönnum sínum. Slíkt verkefni geti heldur ekki undir neinum kringumstæðum samræmst tilgangi heimaþjónustu eða verksviði starfsmanns, sem henni sinni. Í skýrslu, sem yfirmaður öldrunarþjónustudeildar félagsþjónustu stefnda gaf fyrir héraðsdómi, bar hún að starfsmenn við heimaþjónustu ættu ekki að sinna fjármálum þeirra, sem þjónustunnar njóti, heldur verði þeir síðarnefndu að útvega fé til innkaupa sjálfir eða með atbeina aðstandenda eða viðskiptabanka, en væri ekki önnur leið fær gæfist kostur á aðstoð félagsráðgjafa í þeim efnum. Deildarstjóri við heimaþjónustu stefnda bar þessu til samræmis fyrir héraðsdómi að starfsmenn sínir ættu ekki að sinna bankaviðskiptum fyrir þá, sem þeir veittu þjónustu. Þrátt fyrir þetta verður ekki horft fram hjá því að slíkra reglna sér hvergi stað í áðurnefndum gögnum um hvað felist í heimaþjónustu. Var þó full ástæða fyrir stefnda til að taka þar af tvímæli um þetta, ekki síst í ljósi þess, sem áður segir, að rætt var í umræddum gögnum án nánari skýringa um að í skjóli heimaþjónustu væri meðal annars veitt aðstoð við „innkaup og útréttingar“. Þess verður og að gæta að af gögnum málsins er sýnt að starfsmönnum stefnda, sem gegndu stjórnunarstörfum varðandi heimaþjónustu hans, var kunnugt um að Sigríður kæmist ekki af heilsufarsástæðum út af heimili sínu hjálparlaust, enda hafi hún þurft að notast við göngugrind. Kemur þar einnig fram að þeir hafi verið þeirrar skoðunar að Sigríður ætti enga ættingja, sem sinntu henni, hún væri mjög félagslega einangruð og ætti lítil samskipti við aðra en starfsmenn stefnda. Var í þessu ljósi sérstakt tilefni til að koma því á framfæri við Sigríði eða aðstandendur hennar að starfsmenn við heimaþjónustu stefnda ættu ekki að fást við verkefni af þessum toga í hennar þágu. Enn brýnna var tilefnið til slíkra ábendinga þegar þess er gætt að fyrir liggur í málinu að deildarstjóra við heimaþjónustu stefnda var kunnugt um að Ingibjörg hefði sinnt bankaviðskiptum fyrir Sigríði, en lét þó við það eitt sitja að áminna Ingibjörgu um að henni væri þetta óheimilt. Að öllu þessu virtu verður að telja stefnda hafa staðið þannig að verki að Sigríður hafi sér að vítalausu mátt ætla að aðstoð við bankaviðskiptin, sem hún fól Ingibjörgu, félli innan verksviðs þess, sem veitti henni heimaþjónustu í starfi hjá stefnda. Stóð því háttsemi Ingibjargar í þeim tengslum við starf hennar hjá stefnda að fella verður á hann skaðabótaskyldu vegna þess tjóns af hennar völdum, sem um ræðir í málinu. Í málinu er hvorki deilt um fjárhæð skaðabótakröfu áfrýjenda né vexti af henni. Stefndi hefur ekki fært haldbær rök fyrir varakröfu sinni. Verður krafa áfrýjenda því tekin að fullu til greina eins og nánar segir í dómsorði. Eftir þessum úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem er ákveðinn í einu lagi handa hverjum þeirra fyrir sig eins og fram kemur í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Reykjavíkurborg, greiði áfrýjendum, Stefáni Autrey, Clyde Autrey og Cherie Autrey, 3.329.200 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 14. maí 1999 til greiðsludags. Stefndi greiði hverjum áfrýjenda fyrir sig samtals 200.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. janúar 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 17. þ.m. er höfðað með stefnu birtri 3. júní sl. Stefnandi er dánarbú Sigríðar A. Matthíasdóttur, Háteigsvegi 12, Reykjavík, kt. 201201-6839. Stefndi er Reykjavíkurborg, kt. 530269-7609. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu bóta vegna fjárdráttar starfsmanns Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar að fjárhæð 3.329.200 krónur ­ásamt dráttarvöxtum samkvæmt ákvæðum vaxtalaga af 3.329.200 krónum frá 14. maí 1999 til greiðsludags. Jafnframt er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnda að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu og að stefnanda verði gert að greiða málskostnað samkvæmt mati dómsins. MÁLSATVIK Ingibjörg Erla Birgisdóttir hóf störf á heimili Sigríðar A. Matthíasdóttur þann 10. júlí 1994 sem starfsmaður Félags- og þjónustumiðstöðvar aldraðra hjá Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar. Í starfi þessu fólst félagsleg heimaþjónusta sem Reykjavíkurborg er skylt að veita samkvæmt lögum um félagsþjónustu sveitarfélaga nr. 40/1991 og lögum um málefni aldraðra nr. 82/1989. Í upphafi var um að ræða starf tvo daga í viku þ.e. mánudaga og fimmtudaga frá kl. 13.00-17.00. Fljótlega var bætt við innliti eftir hádegi á miðvikudögum. Í janúar 1997 var aðstoðin aukin í fjóra daga á viku þ.e. mánudaga, þriðjudaga, miðvikudaga og fimmtudaga frá kl. 13.00-17.00. Í febrúar 1997 var þjónustan enn aukin um einn dag þ.e.a.s. á föstudegi frá kl. 13.00-15.00. Starfssvið Ingibjargar var að sjá um almenn heimilisþrif. Ingibjörg sá um matarinnkaup á heimilið og undirbjó kvöldmat. Þá sá hún um þvott, böðun og persónuleg þrif Sigríðar þar til í mars 1998 þegar heimahjúkrun kom inn í þjónustu þá sem Félags- og þjónustumiðstöð aldraðra veitti. Ekki hvað síst var svo Ingibjörgu ætlað að vera Sigríði félagslegur stuðningur vegna félagslegrar einangrunar Sigríðar en Sigríður virðist ekki hafa átt félagsleg samskipti við marga utan starfsmanna Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar. Með bréfi Lögreglunnar í Reykjavík, dags. 15. september 1998, til Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar er óskað gagna um Ingibjörgu E. Birgisdóttur auk upplýsinga um tiltekin atriði, en í bréfi þessu kemur fram að Ingibjörg hafi verið kærð til lögreglu, grunuð um að hafa dregið til sín fjármuni í eigu Sigríðar A. Matthíasdóttur. Ingibjörg Erla, var ákærð 2. febrúar 1999, og dæmd í 8 mánaða fangelsi fyrir brot á 247. gr. laga 19/1940, með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, 11. mars 1999. Kröfu á hendur Ingibjörgu Erlu, um bótagreiðslu, er aðstandandi stefnanda hafði uppi, var vísað frá með vísan til 1. mgr. 172. gr. laga númer 19/1991. Með dómi Hæstaréttar 10. júní 1999 var Ingibjörg Erla dæmd í 10 mánaða fangelsi en þar af voru 7 mánuðir skilorðsbundnir. Með bréfi lögmanns stefnanda til Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar, dags. 6. apríl 1999, var þess krafist, á grundvelli húsbóndaábyrgðar, að stofnunin greiddi 3.329.200 krónur ásamt vöxtum til greiðsludags í skaðabætur vegna þess tjóns sem dánarbúið varð fyrir vegna fjárdráttar Ingibjargar E. Birgisdóttur, sem starfsmanns í heimaþjónustu hjá Félagsmálastofnun Reykjavíkur­borgar, en Ingibjörg sinnti heimaþjónustu hjá Sigríði eins og að framan greinir. Með svarbréfi Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar, dags. 14. apríl 1999, var bótaskyldu hafnað, m.a. á þeim grundvelli að skilyrði vinnuveitanda­ábyrgðar væru ekki fyrir hendi í máli þessu. Ástæðu þess að starfsmanni stefnda er ekki stefnt segir stefnandi þá, að starfsmaður stefnda hafi ekki fjárhagslega möguleika á endurgreiðslu, en hún hafi verið úrskurðuð gjaldþrota 13.05.1995. Stefnandi lést þann 6. mars 1999 og taka erfingjar stefnanda við eignum og skuldum, samanber einkaskiptaleyfi dagsett 18. mars 1999. Krafa stefnanda er um endurgreiðslu á þeim peningum er starfsmaður stefnda dró sér á tímabilinu janúar 1996 til janúar 1998, er samtals 3.329.200 krónur. Með dómi Hæstaréttar frá 10. júní sl., og viðurkenningu starfsmanns stefnda, sé sannað að í janúar 1998 hafði starfsmaður stefnda dregið sér samtals 3.329.200 krónur, af bankareikningum stefnanda. Dráttarvaxta sé krafist frá 14. maí 1999, þ.e. mánuði frá dagsetningu svarbréfs félagsþjónustu Reykjavíkurborgar til lögmanns stefnanda. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Því er haldið fram af stefnanda, að Reykjavíkurborg beri húsbóndaábyrgð á starfsmönnum Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar og þau atvik er fjallað er um í þessu máli falli undir reglur um ábyrgð vinnuveitanda á starfsmönnum sínum. Lagaákvæði, aðallega III og IV kafli laga númer 82/1989 og X kafli laga númer 40/1991, tryggi öldruðum þjónustu, gegn hæfilegu gjaldi eða án endurgjalds, allt eftir tekjum þess er rétt hafi á þjónustunni, sbr. V kafla laga 82/1989. Ábyrgð á þjónustu þessari sé á herðum sveitarfélaga, í þessu tilviki stefnda. Stefndi ráði til sín starfsmenn til þess að framfylgja lagaskyldu sinni. Starfsmaður stefnda hafi valdið stefnanda tjóni. Stefnda beri skylda til að fylgjast með framkvæmd starfa starfsmanna sinna, enda hafi yfirmaður starfsmanns Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar, kannast við þau störf er innt hafi verið af hendi á heimili stefnanda. Starfsmenn stefnda hafi farið inn á heimili aldraðra og sjúkra, sem hafa enga möguleika á því að velja þá einstaklinga er veljist til starfa inn á heimilinu. Vegna öldrunar hefði stefnandi enga möguleika haft á að fylgjast með því hvort starfsmaður stefnda drægi sér fé, stefnandi hafði hins vegar rétt til þess að treysta því að stefndi fylgdist með og bæri ábyrgð á þeim starfsmönnum er veldust til starfa á heimili stefnanda. Sé lögð áhersla á að stefndi hefði haft sérstaka ástæðu til að fylgjast með starfsmönnum er hafi verið úrskurðaðir gjaldþrota. Brot starfsmanns stefnda, er valdi stefnanda fjárhagstjóni, sé unnið í vinnutíma starfsmannsins, þegar hann eigi að vera að sinna starfi sínu fyrir stefnanda. Hin refsiverða meðferð starfsmanns stefnda á fé stefnanda sé nægilega tengt verkefnum starfsmannsins, til að skaðabótaábyrgð verði felld á stefnda eftir reglunni um vinnuveitandaábyrgð. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að skilyrði vinnuveitandaábyrgðar Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar séu ekki fyrir hendi. Eitt meginskilyrði vinnuveitendaábyrgðar sé, að sá sem valdi tjóni verði að hafa valdið því við framkvæmd þess starfs sem hann gegni í þágu vinnuveitandans eða í nánum tengslum við það. Í máli þessu sé þetta skilyrði ekki uppfyllt og því ekki unnt að líta svo á að stefndi beri bótaábyrgð á tjóni stefnanda. Í starfslýsingu vegna starfs við heimaþjónustu aldraðra, sé að finna tæmandi lýsingu á þeim verkefnum sem starfsmanni stefnda hafi borið að inna af hendi í starfi sínu. Þar sé þess hvergi getið að umsjón fjármála af einhverju tagi sé ein af starfsskyldum starfsmanna heimaþjónustunnar eða þáttur sem undir einhverjum kringumstæðum geti talist samræmast tilgangi eða verksviði þess starfs sem starfsmanni stefnda bar að inna af hendi. Þá hafi Ingibjörgu aldrei verið falið af yfirmanni sínum að annast fjármál Sigríðar. Fjármálaumsjón hafi því ekki verð ein af starfsskyldum hennar í því starfi sem stefnda bar að inna af hendi. Sú þjónusta sem stefndi veitti á heimili Sigríðar hafi verið lögbundin þjónusta. Í 27. og 4l. gr. laga nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga sé að finna skilgreiningu á hinni félagslegu þjónustu sem stefnda hafi borið að veita Sigríði. Af þeim ákvæðum megi glögglega sjá að umsjón fjármála aldraðra í einhverri mynd sé ekki hluti af hinni félagslegu heimaþjónustu eða eitt af þeim verkefnum sem stefnda hafi borið að inna af hendi þegar Reykjavíkurborg veitti Sigríði félagslega heimaþjónustu. Í samræmdum reglum í heimaþjónustu öldrunarþjónustudeildar, sem samþykktar hafi verið í Félagsmálaráði Reykjavíkur þann 30. maí 1997, sé hvergi að finna ákvæði um að starfsmaður í félagslegri heimaþjónustu skuli annast fjármálaþjónustu fyrir þjónustuþega. Í inngangi reglnanna komi fram að tilgangur samræmdra reglna sé að stuðla að því allir séu jafnir varðandi þjónustu án tillits til þjóðafélagsstöðu, þrýstings frá umsækjanda eða aðstandendum þeirra. Þá komi það hvergi fram í þjónustusamningi stefnda við Sigríði, að fjármálaþjónusta væri innifalin í heimaþjónustunni enda geti hún aldrei orðið hluti af þjónustu þeirri sem Félagsmálastofnun Reykjavíkurborgar veiti, hvorki samkvæmt lögum nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga eða lögum nr. 82/1989 um málefni aldraðra, né samkvæmt reglum um heimaþjónustu öldrunarþjónustudeildar Félagsmálastofnunar Reykjavíkurborgar. Ofangreind lagaákvæði, starfslýsing starfsmanna í félagslegri heimaþjónustu, samræmdar reglur um heimaþjónustu fyrir aldraða og þjónustusamningur Sigríðar Matthíasdóttur marki umfang og grundvöll þess starfs sem starfsmanni stefnda hafi borið að inna af hendi lögum samkvæmt. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingu sem fram kemur í stefnu, að þar sem brot starfsmanns stefnda hafi verið unnið í vinnutíma sé hin refsiverða meðferð starfsmannsins á fé stefnanda nægilega tengd verkefnum starfsmannsins í starfi. Stefndi telur að það sé meginregla að vinnuveitandi beri ekki ábyrgð á refsverðri háttsemi starfsmanna sinna. Stefndi telur jafnframt að ekki sé unnt að líta svo á að sú staðreynd að saknæm athöfn sé framin í vinnutíma leiði til þess að því grundvallarskilyrði vinnuveitandaábyrgðar að brot sé framið í nánum tengslum við starf sé þá fullnægt. Þvert á móti telur stefndi að inntak þessarar dómvenjuhelguðu reglu feli það í sér að ekki sé nægjanlegt að sýna fram á að tjóni sé valdið í vinnutíma, heldur verði að gera þær kröfur að sá sem á sök á tjóni hafi valdið tjóninu við framkvæmd þess starfs sem hann gegnir í þágu vinnuveitandans eða í órjúfanlegum tengslum við sjálft starfið sem starfsmanni bar að inna af hendi. Fyrr sé umrætt skilyrði vinnuveitendaábyrgðar ekki fullnægt. Jafnframt bendir stefndi á þá meginreglu skaðabótaréttar að hegði starfsmaður sér með svo óvenjulegum eða afbrigðilegum hætti, að almennt verði ekki gert ráð fyrir að menn hagi sér þannig við vinnu sína, megi telja að vinnuveitandi beri ekki bótaábyrgð á því tjóni sem starfsmaður veldur við slíka hegðun, sbr. t.d. Hrd. 1962:74. Í máli þessu hafi starfsmaður stefnda, Ingibjörg Erla Birgisdóttir, valdið tjóni af ásetningi við athöfn sem augljóslega sé ekki í neinum tengslum við það starf sem henni bar að inna af hendi. Stefndi telur sig því ekki bera skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Brot starfsmanns stefnda hafi verið refsiverðar athafnir samkvæmt almennum hegningarlögum og brot framin af ásetningi. Stefndi telur að brot sem framin séu af beinum ásetningi af starfsmanni stefnda séu ekki í neinum tengslum við starf hans og því á hans ábyrgð. Sú staðreynd að athafnir þær er valdið hafi tjóni stefnanda hafi verið framkvæmdar af ásetningi leiðir til þess að því meginskilyrði vinnuveitandaábyrgðar að tjóni sé valdið við athafnir sem eru í nægjanlegum tengslum við starf tjónvalds, sé ekki uppfyllt. Stefndi telur að Sigríður hafi sjálf borið eigin sök á því tjóni sem hún og síðar dánarbú hennar varð fyrir vegna hinna refsiverðu athafna Ingibjargar. Ingibjörgu hafi ekki borið að annast fjármál Sigríðar og báðum hafi mátt vera það ljóst að umsjón fjármála hafi ekki verið ein af starfsskyldum hennar. Þrátt fyrir þetta hafi Sigríður falið Ingibjörgu að annast fyrir sig fjármál sín en við þá umsjón hafi hin refsiverðu brot Ingibjargar verið framin. Í þessu sambandi vilji stefndi benda á að Ingibjörg hafi sinnt heimaþjónustu hjá Sigríði frá 10. júlí 1994, og hefði því verið inni á heimili Sigríðar í tæp fjögur ár áður en hún varð uppvís að fjárdrætti. Sigríður hefði notið heimaþjónustu frá árinu 1985 en eins og gögn málsins beri með sér hafi Sigríður verð félagslega einangruð og ekki notið mikilla samskipta við fólk utan starfsmanna heimaþjónustunnar. Þá hefði Sigríði ekki líkað við starfsmenn heimaþjónustunnar þar til Ingibjörg hóf störf á heimili hermar. Eins og fram komi í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur þann 11. mars 1999, hafi Sigríður og Ingibjörg fljótlega orðið vinkonur. Ingibjörgu hafi þótt vænt um Sigríði og vitnað um það fyrir dómi að Sigríður hafi getað hringt í sig hvenær sem var jafnt á nóttu sem á degi. Það sé því ljóst að trúnaðarsamband hafi myndast milli Ingibjargar og Sigríðar sem gengið hafi langt út fyrir venjulegt vinnusamband. Af því hafi leitt að Sigríður hafi falið Ingibjörgu störf sem henni sem starfsmanni stefnda hafi ekki borið að inna af hendi, þ.á.m. umsjón fjármála. Afskiptaleysi annarra hefði leitt til þess að Sigríður hafi verið afskipt af öðru fólki og einangrast félagslega. Sinnuleysi hennar nánustu um hagi hennar hefði leitt til þess að hún hafi átt aðeins einn vin, Ingibjörgu. Ingibjörg hafi sinnt sýnilega fjölmörgum erindum fyrir Sigríði öðrum en þeim sem henni bar að gera sem starfsmaður stefnda. Þau viðvik hafi hún annast sem vinur Sigríðar ekki sem starfsmaður stefnda. Ingibjörg hafi hins vegar misnotað vináttusamband þeirra sem stefndi geti ekki borið ábyrgð á. Með því að fela Ingibjörgu störf sem Sigríður hafi vitað, eða mátt vita, að henni bar ekki að inna af hendi sem starfsmaður stefnda, hafi skapast grundvöllur fyrir brot. Á þessari greiðasemi Ingibjargar beri stefndi hins vegar ekki vinnuveitandaábyrgð. Stefndi geti einungis borið ábyrgð á þeim störfum sem starfsmanni stefnda hafi borið að inna af hendi skv. lögum og þjónustusamningi við Sigríði Matthíasdóttur. Þá telur stefndi að á honum hafi ekki hvílt frumkvæðisskylda til að hafa sérstakt eftirlit með framkvæmd starfa starfa sinna sinna eins og haldið sé fram í stefnu. Hvorki í lögum nr. 40/1991 um félagsþjónustu sveitarfélaga né lögum nr. 92/1989 um málefni aldraðra sé lögð skylda á sveitarstjórnir til að hafa sérstakt eftirlit með framkvæmd starfa starfsmanna í heimaþjónustu. Lögin kveði því einungis á um að heimaþjónusta skuli vera lögbundin þjónusta sveitarfélaga. Af þessum sökum telur stefndi að hann beri ekki skaðabótaábyrgð á hinum refsiverðu athöfnum starfsmanns stefnda á grundvelli þess að eftirliti með starfsmanninum hafi ekki verið framfylgt. Jafnvel þótt komist væri að þeirri niðurstöðu að stefndi ætti að sinna eftirliti með starfsmanni stefnda telur stefndi að slíkt eftirlit geti ekki orðið grundvöllur ábyrgðar stefnda enda væri tilgangur slíks eftirlits eingöngu sá að tryggja að þjónustuþegar fengju heimaþjónustu í samræmi við gildandi lög en skapaði ekki sjálfstæðan grundvöll fyrir ábyrgð sveitarstjórna á saknæmum athöfnum starfsmanna sinna sem ekki séu hluti af starfsskyldum starfsmanna samkvæmt lögum. Í þessu sambandi bendir stefndi á hið væga sakarmat sem fram komi í Hrd. 1958:134; 1970:1085 og 1960:774. Vanræksla eftirlits stefnda með starfsmanni sínum geti ekki orðið grundvöllur að vinnuveitandaábyrgð stefnda í máli þessu. Málskostnaðarkrafa stefndu byggir á 130. gr. sbr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. NIÐURSTAÐA Fram kom hjá vitninu Þórdísi Lóu Þórhallsdóttur, yfirmanni öldrunarþjónustu Félagsþjónustu Reykjavíkurborgar, að starfsmönnum við heimilisþjónustu, þar á meðal Ingibjörgu Erlu Birgisdóttur, hafi verið bannað að annast fjármál fyrir þá sem þáðu þjónustu á heimilum sínum. Þá eru þau verkefni sem Ingibjörgu bar að vinna fyrir Sigríði Matthíasdóttur tæmandi upp talin í starfslýsingu fyrir Sóknarstarfsmenn í heimaþjónustu sem lögð var fram í málinu af hálfu stefnanda. Í 14. tl. starfslýsingar þessarar segir að starfsmanni beri að vinna önnur þau störf sem starfsmanni kynnu að verða falin af yfirmanni en ekki er sýnt fram á það hér að yfirmenn Ingibjargar hafi falið henni að annast ferðir í banka fyrir Sigríði Matthíasdóttur. Fram kom í skýrslu vitnisins Ragnheiðar Steinbjörnsdóttur, deildarstjóra, yfirmanns Ingibjargar, að sú síðarnefnda hafði sagt vitninu frá ferðum sínum í banka fyrir Sigríði en einnig kom fram hjá vitninu að það hafði sagt Ingibjörgu að hún mætti þetta ekki.Samkvæmt starfslýsingu þeirri sem gilti um störf Ingibjargar var eingöngu falið að annast almenn heimilisstörf fyrir Sigríði Matthíasdóttur. Hún tók hins vegar að sér að fara í banka fyrir Sigríði og er það álit dómsins, að refsiverður verknaður hennar í sambandi við þær ferðir hennar hafi ekki verið í þeim tengslum við framkvæmd skyldustarfa hennar samkvæmt þjónustusamningi stefnda og Sigríðar, að reglur um vinnuveitandaábyrgð leiði til þess að stefndi teljist bera ábyrgð gagnvart stefnda á tjóni hans. Þá er ekki fallist á það að það að yfirmaður Ingibjargar hafi vitað um ferðir þessar baki stefnda bótaskyldu. Samkvæmt þessu verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda en rétt þykir að málskostnaður falli niður. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. Stefndi, Reykjavíkurborg skal sýkn af kröfum stefnanda, dánarbús Sigríðar Matthíasdóttur. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 97/2000
Skattskylda Heimilisfesti Málsástæða
A fluttist til Bretlands vorið 1996 en kom aftur til Íslands vorið 1999. Með úrskurði ríkisskattstjóra var felld niður full og ótakmörkuð skattskylda hennar hér á landi frá og með 1. júní 1996. A höfðaði mál til ógildingar á úrskurði ríkisskattstjóra um skattalegt heimilisfesti. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að úrskurðurinn hefði verið lögmætur og var kröfum A hafnað. Fyrir Hæstarétti tefldi A fram nýjum málsástæðum, sem gegn mótmælum Í var ekki tekið tillit til. Að öðru leyti var héraðsdómur staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Haraldur Henrysson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. mars 2000 og krefst þess að ógiltur verði úrskurður ríkisskattstjóra 14. júlí 1998 þess efnis að áfrýjandi beri ekki fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi samkvæmt 1. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt með áorðnum breytingum vegna tekna sinna og eigna frá og með 1. júní 1996 að telja. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt fyrir báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Fyrir Hæstarétti er af hálfu áfrýjanda teflt fram ýmsum nýjum málsástæðum til stuðnings kröfugerð. Meðal þeirra er að ekki hafi gengið formlegur lögheimilisúrskurður um að hún hafi ekki átt lögheimili að Salthömrum 10 í Reykjavík frá 1. júní 1996 og fram á árið 1999 og geti dómstólar ekki dæmt um það hvar lögheimili skuli teljast vera nema að undangengnum úrskurði þjóðskrár eða ríkisskattstjóra þar um. Í tengslum við þetta er því jafnframt hreyft að börnum hennar, sem hafi haft hagsmuni af úrlausn málsins, hafi ekki verið skipaður réttargæslumaður áður en úrskurður ríkisskattstjóra var kveðinn upp 14. júlí 1998. Þá er því borið við að hugtakið lögheimili væri það sem nefnt er tæknilegt hugtak og geti einstaklingur haft lögheimili annars staðar en hann á dvalarstað, svo lengi sem ekki gangi úrskurður eða dómur um að hann eigi lögheimili á sama stað og hann á dvalarstað. Stefndi hefur mótmælt þessum nýju málsástæðum sem of seint fram komnum. Þegar af þeirri ástæðu komast þær ekki að í málinu, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo sem þeim var breytt með lögum nr. 38/1994. Þá var af hálfu áfrýjanda haldið fram fyrir Hæstarétti að tvísköttunarsamningur milli Íslands og Stóra-Bretlands hefði gildi að alþjóðalögum, en væri ekki íslensk landslög og gætu íslensk skattyfirvöld ekki leitað sérstakrar lagastoðar í samningnum í skiptum við íslenskan ríkisborgara. Ennfremur að úrskurður ríkisskattstjóra 14. júlí 1998 stangaðist á við jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 auk ákvæðis 1. mgr. 76. gr. stjórnarskrár um að öllum skuli tryggður réttur til aðstoðar vegna örbirgðar og sambærilegra atvika og ákvæði 3. mgr. sömu greinar um að börnum skuli tryggja þá vernd og umönnun, sem velferð þeirra krefst. Mótmælti stefndi einnig þessum málsástæðum sem of seint fram komnum og verður því ekki tekið tillit til þeirra. II. Svo sem rakið er í héraðsdómi reisir áfrýjandi kröfu sína í fyrsta lagi á því, að úrskurður ríkisskattstjóra 14. júlí 1998 sé ekki um heimilisfesti áfrýjanda, þar sem þess sé ekki getið í úrskurðarorðum hans. Fallast ber á þá niðurstöðu héraðsdómara, að í úrskurðinum felist ákvörðun um það sem 2. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981 lýtur í raun að, sem sé að ákveða heimilisfesti til að skera úr um skattskyldu áfrýjanda hér á landi samkvæmt lagagreininni. Verður úrskurðurinn því ekki ógiltur af þeim sökum. Áfrýjandi reisir og kröfu sína á því, að vegna þess að hún flutti úr landi falli hún undir 2. tl. 1. mgr. l. gr. nefndra laga og hefði samkvæmt því borið áfram skattskyldu hér á landi jafnvel þótt hún hefði fellt niður heimilisfesti, enda sé ekki sannað að hún sé skattskyld í öðru ríki. Samkvæmt athugasemdum með frumvarpi til áðurgildandi laga um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. nú lög nr. 75/1981, var ákvæði 2. tl. 1. mgr. 1. gr. frumvarpsins lögtekið í þeim tilgangi að koma í veg fyrir að menn teldust hvergi skattskyldir, í þeim tilvikum að vafi léki á um skattskyldu manns í öðru ríki. Áfrýjandi var skattskyld í Englandi, þar sem hún var heimilisföst og aflaði sér tekna, sbr. 4. og 15. gr. nefnds tvísköttunarsamnings milli ríkisstjórna Íslands og Sameinaða konungsríkisins Stóra-Bretlands og Norður-Írlands. Á þetta ákvæði laga nr. 75/1981 því ekki við um hana. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. desember 1999. I Mál þetta, sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi 6. þ.m., var höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 31. mars sl. Málið var þingfest 6. apríl sl. Stefnandi er Auður Elísabet Valdemarsdóttir, kt. 100364-5739, Vesturbergi 4, Reykjavík. Stefndu eru ríkisskattstjóri og íslenska ríkið en fyrir þess hönd er fjármálaráðherra stefnt. Dómkröfur stefnanda eru þær að ógiltur verði úrskurði ríkisskattstjóra, frá 14. júlí 1998, þess efnis, að stefnandi beri ekki fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi samkvæmt 1. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, vegna tekna sinna og eigna frá og með 1. júní 1996 að telja. Jafnframt er þess krafist að stefnanda verði dæmdur málskostnaður eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður að mati réttarins. II Óumdeild málsatvik og ágreiningsefni Stefnandi skildi við eiginmann sinn á árinu 1995 og lenti eftir það í húsnæðisvandræðum. Vorið 1996 bauðst henni íbúð í Leicester í Bretlandi og fór hún þangað ásamt þremur börnum sínum, 3, 7 og 14 ára. Hún kom í stutta heimsókn til Íslands haustið 1997. Þá dvaldist hún hér í sjö vikur vorið 1998 og ól þá fjórða barn sitt. Í Bretlandi starfaði hún um skeið á árinu 1997 fyrir íslenskt fyrirtæki, Barka hf. og taldi tekjur vegna þess fram til skatts á Íslandi. Þá starfaði hún af og til við skúringar í Bretlandi á árunum 1997 til 1999. Hún flutti aftur til Íslands vorið 1999. Allan þann tíma sem stefnandi dvaldi í Bretlandi var hún með skráð lögheimili að Salthömrum 10 í Reykjavík. Með bréfi dags. 18. mars 1998, sem sent var á skráð lögheimili stefnanda hér á landi, tilkynnti ríkisskattstjóri að hann hefði í hyggju að fella niður fulla og ótakmarkaða skattskyldu stefnanda hér á landi. Gaf hann stefnanda kost á að koma að skriflegum athugasemdum, skýringum og gögnum varðandi fyrirhugaða breytingu á skattaðild hennar innan 15 daga frá dagsetningu bréfsins. Í bréfi Þorvaldar Þorvaldssonar löggilts endurskoðanda, sem barst ríkisskattstjóra 7. apríl, kom fram að stefnandi hafi flust til Bretlands um mitt árið 1996 og hefði hvorki atvinnuleyfi í Bretlandi né nyti þar nokkurra bóta eða verið skattskyld á sama hátt og menn heimilisfastir þar. Engin gögn fylgdu bréfi þessu. Með bréfi Þorvaldar, mótteknu hjá ríkisskattstjóra 19. maí 1998, fylgdi vottorð frá breskum almannatryggingayfirvöldum um að stefnandi væri ekki skráð með breskt almannatrygginganúmer. Með bréfi ríkisskattstjóra 5. júní 1997 vísaði hann til fyrra áskorunarbréfs frá 18. mars 1998 og lögfylgna þess og lýsti því yfir að hann hefði heimild til að leggja upplýsingaskyldu á gjaldanda um þau atriði er máli skiptu samkvæmt íslenskum skattalögum og vísaði um það til meginreglu a-liðar 2. tl. 25. gr. tvísköttunarsamnings Íslands og Bretlands sem öðlaðist gildi 19. desember 1991. Í bréfinu gaf ríkisskattstjóri stefnanda enn á ný 15 daga frest til gagnaöflunar og kost á að koma að skriflegum athugasemdum, skýringum og gögnum varðandi fyrirhugaðar breytingar á skatthöfn hennar. Bréfi þessu var ekki svarað og kvað ríkisskattstjóri upp úrskurð 14. júní 1998 með yfirskriftinni "skattalegt heimilisfesti". Fremst í úrskurðinum segir að af gefnu tilefni varðandi skattalegt heimilisfesti, hafi ríkisskattstjóri með heimild í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, fellt svohljóðandi úrskurð. Í forsendum hans segir m.a. svo: "Gögn þau er gjaldandi hefur lagt fram sem forsendur varðandi íslenskt heimilisfesti eru ófullnægjandi. Með hliðsjón af fyrirliggjandi upplýsingum, meðal annars úr tölvukeyrðu upplýsingakerfi ríkisskattstjóra, og öðrum fram komnum gögnum, m.a. frá Fræðslumiðstöð Reykjavíkur dags. 17. febrúar 1998 er staðhæfa að skólaskyld börn gjaldanda er ekki að finna á skrám þeirra þykir því sýnt, að Auður Elísabet Valdemarsdóttir, kt. 100364-5739, hefur stofnað til heimilis erlendis og telst hún því ekki heimilisföst hér á landi í skilningi 1. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 2. gr. laga nr. 21/1990, um lögheimili, og uppfyllir því ekki lengur skilyrði ofangreindra lagaákvæða til að bera fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi frá og með með næsta degi eftir lok skólaárs 1996 sem var samkvæmt upplýsingum Fræðsluskrifstofu Reykjavíkur 1. júní 1996 að telja sem er síðasti opinberlega staðfest dagsetning þar sem sannreyna má dvöl gjaldanda og fjölskyldu hennar hér á landi. Þykir eðlilegt í ljósi meginreglu 7. gr. laga nr. 21/1991, um lögheimili, þar sem móðir hefur forræði barna að miða við ofangreinda dagsetningu varðandi úrskurð um skattalegt heimilisfesti gjaldanda gildir þessi grunn- eða löglíkindaregla að breyttum breytanda um hagi gjaldanda þó skilin sé lögskilnaði." Úrskurðarorð voru á þessa leið: "Það úrskurðast að Auður Elísabet Valdemarsdóttir, kt. 100364-5739, ber ekki fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi skv. 1. gr. laga nr. 75/1981, um tekjuskatt og eignarskatt, vegna tekna sinna og eigna, frá og með 1. júní 1996 að telja." Hinn 13. nóvember 1998 tilkynnti skattstjórinn í Reykjavík að hann hefði í hyggju að endurákvarða barnabætur stefnanda fyrir 3. og 4. ársfjórðung 1996, 1., 2., 3. og 4. ársfjórðung 1997 og 1., 2., 3. og 4. ársfjórðung 1998. Stefnanda var gefin 15 daga frestur til andmæla boðuðum breytingum. Með bréfi lögmanns stefnanda frá 25. nóvember 1988 var úrskurði ríkisskattstjóra frá 14. júlí 1998 svarað, fyrirhuguðum breytingum skattstjóra mótmælt og jafnframt tilkynnt að stefnandi hygðist höfða mál til að frá úrskurðinum hrundið. Hinn 23. febrúar 1999 endurákvarðaði skattstjórinn í Reykjavík barnabætur stefnanda fyrir árið 1997 og helming ársins 1996 og lækkaði um 371.772 krónur en 2. mars 1999 voru barnabætur ársins 1998 lækkaðar um 550.818 krónur. Samtals hafa barnabætur hennar verið lækkaðar um 922.590 krónur. Málsaðilar deila m. a. um hvort úrskurður ríkisskattstjóra eigi sér stoð í lögum og hvort honum hafi verið heimilt að ákveða 14. júlí 1998 að stefnandi hefði ekki heimilisfesti hér á landi frá og með 1. júní 1996 að telja. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að þótt hún hafi aðallega dvalist í Bretlandi um þriggja ára skeið, hafi hún hvorki fengið atvinnuleyfi þar né notið bóta úr almannasjóðum. Hún hafi þó unnið smávegis í Bretlandi við skúringar án atvinnuleyfis en ekki verið gert að greiða skatt á sama hátt og menn heimilisfastir þar. Málsástæður stefnanda eru að öðru leyti þessar: 1. Af hálfu stefnanda er byggt á því að ekki sé í úrskurði ríkisskattstjóra kveðið á um heimilisfesti stefnanda, svo sem mælt sé fyrir um í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981. Hugtakið "skattaleg heimilisfesti", sem notað sé í úrskurðinum sé ekki skilgreint þar, en vísar til heimilisfesti þeirrar, sem komi í hlut ríkisskattstjóra að kveða á um samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981, svo sem hún sé skilgreind í lögum nr. 21/1990 um lögheimili. Úrskurðarorð ríkisskattstjóra hljóði þó ekki á þá lund að stefnandi sé eða sé ekki heimilisföst hér á landi samkvæmt 1. gr. laganna, sbr. lög nr. 21/1990 um lögheimili, heldur á þá lund, að hún beri "ekki fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi skv. 1. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt vegna tekna sinna og eigna". Efni úrskurðarins sé samkvæmt þessu ekki í samræmi við 2. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981. 2. Því er haldið fram að skattskylda stefnanda á Íslandi haggist ekki við það eitt að hún sé ekki heimilisföst hér á landi, sbr. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981. Jafnvel þótt úrskurðarorð ríkisskattstjóra hefðu verið á þá lund, að hún hefði ekki heimilisfesti hér á landi í skilningi 1. gr. laga nr. 75/1981, af því að hún hefði flust úr landi fyrir meira en tveimur árum, hefði það ekki getað haggað upphafsákvæði 1. mgr. 1. gr. laganna, sem kveði á um að skattþegni sé skylt "að greiða tekjuskatt af öllum tekjum sínum, hvar sem þeirra er aflað, og eignarskatt af öllum eignum sínum, hvar sem þær eru". 3. Stefnandi byggir ennfremur á því að hún sé lögum samkvæmt skattskyld á Íslandi, af því að áðurnefnd regla 1. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt gildi, nema skattþegn sanni að hann sé skattskyldur í öðru ríki á sama hátt og menn heimilisfastir þar og hafi fullnægt þeim skattskyldum sínum, sbr. 2. tl. 1. mgr. 1. gr. laganna. Í þessu felst að mati stefnanda að á henni hvíli sönnunarbyrði fyrir því, að hún sé skattskyld í öðru ríki en á Íslandi. Það jafngildi því, að hún teljist skattskyld hérlendis, hafi hún ekki fært sönnur að því, að hún sé skattskyld erlendis. Í niðurlagi ákvæðis 2. tl. 1. mgr. 1. gr. laganna sé þó sleginn sá varnagli, að skattskylda manns hér á landi, sem flust hafi af landi brott og fellt niður heimilisfesti sína hér á landi, gildi aðeins í þrjú ár frá brottflutningsdegi. 4. Stefnandi kveður leiða af rannsóknareglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, að stjórnvaldi beri sjálfu að afla gagna áður en það taki ákvörðun. Ekki séu rök til að ríkisskattstjóri geti með vísan til framtalsskyldu stefnanda varpað skyldu til gagnaöflunar á hana. Ekki séu heldur rök til að telja tvísköttunarsamning Íslands og Bretlands frá 30. september 1991 létta almennri rannsóknarskyldu af ríkisskattstjóra. 5. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að skattskylda hennar að íslenskum lögum sé ekki niður fallin þar sem ekki séu liðin meira en þrjú ár frá brottflutningsdegi hennar, sbr. 2. tl. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981. Samkvæmt forsendum úrskurðar ríkiskattstjóra sé 1. júní 1996 síðasta opinberlega staðfesta dagsetning, þar sem sannreyna mátti dvöl stefnanda og fjölskyldu hennar hér á landi. Samkvæmt nefndu lagaákvæði og úrskurðarforsendunum haldist því skattskylda hennar hér á landi ótvírætt til 1. júní 1999. 6. Þá er loks byggt á því af hálfu stefnanda að ríkisskattstjóra hafi ekki verið heimilt að fella niður skattskyldu hennar á Íslandi með afturvirkum hætti frá og með 1. júní 1996, sbr. niðurlag 2. tl. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981. Með vísan til sama lagaákvæðis geti ríkisskattstjóri ekki ákveðið, að niðurfelling skattskyldu stefnanda gildi afturvirkt frá og með 1. júní 1996 að telja, sbr. og lögjöfnun frá 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. 7. Stefnandi telur ekki á valdi ríkisskattstjóra, samkvæmt 1. gr. laga nr. 75/1981, að úrskurða að stefnandi beri ekki fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi frá og með 1. júní 1996 að telja. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna beri hún fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi, þar eð hún hafi ekki fært sönnur á, að hún sé skattskyld í öðru ríki á sama hátt og menn heimilisfastir þar og hafi fullnægt þeim skattskyldum sínum. Málsástæður og lagarök stefndu Af hálfu ríkisskattstjóra er talið að stefnandi hafi ekki átt heimilisfesti hér á landi frá 1. júlí 1996 og beri því ekki fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi samkvæmt 1. gr. laga 75/1981 vegna tekna sinna og eigna frá og með 1. júní 1996. Af hálfu stefndu er byggt á því að ríkisskattstjóri hafi úrskurðarvald um það hverjir teljist heimilisfastir hér á landi, samanber 2. mgr. 1. gr. laga 75/1981. Ríkisskattstjóri skuli við ákvörðun um heimilisfesti miða við reglur laga um lögheimili eftir því sem við eigi. Samkvæmt 1. gr. gildandi laga um lögheimili nr. 21/1990 skuli lögheimili manns vera sá staður sem hann hefur fasta búsetu. Föst búseta teljist vera á þeim stað er maður hefur bækistöð sína, dvelst að jafnaði í tómstundum sínum eða hefur heimilismuni sína og svefnstað, þegar hann er ekki fjarverandi um stundarsakir vegna orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarra hliðstæðra atvika, sbr. 2. mgr. 1. gr. laga 21/1990. Samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 73/1945 um tilkynningar aðseturskipta skuli hver sá sem fer til útlanda og hættir að eiga lögheimili hér tilkynna það viðkomandi sveitarstjórn áður hann fer og meðal annars upplýsa um fullt aðsetur sitt erlendis. Ágreiningslaust sé milli aðila málsins að stefnandi flutti erlendis á árinu 1996. Hún hafi því ekki haft fasta búsetu hér á landi frá þeim tíma. Þar með hafi hún ekki átt heimilisfesti hér á landi og ekki uppfyllt skilyrði 1. gr. laga nr. 75/1981. Óumdeilt sé að stefnandi bjó í Bretlandi. Í gildi sé samningur milli ríkisstjórna Íslands og Sameinaða konungsríkisins Stóra-Bretlands og Norður-Írlands til að komast hjá tvísköttun og koma í veg fyrir undanskot frá skattlagningu á tekjur og söluhagnaði af eignum. Samningur þessi hafi öðlast gildi 19. desember 1991 og verið birtur í C-deild Stjórnartíðinda með auglýsingu nr. 32/1991. Í 4. gr. samningsins sé kveðið á um heimilisfesti að því er skattskyldu varðar. Í 1. tl. ákvæðisins sé skilgreining á hugtakinu "aðili heimilisfastur í aðildarríki" og er þá átt við sérhvern þann aðila sem að lögum þess ríkis er skattskyldur þar vegna heimilisfesti, búsetu, stjórnarsetu eða af öðrum svipuðum ástæðum. Í 2. tl. ákvæðisins er kveðið á um að ef maður telst heimilisfastur í báðum ríkjunum samkvæmt 1. tl. skuli úrskurða málið eftir reglum sem taldar séu upp í a-d lið 2. tl. 4. gr. Það sem ráði því hvar menn eigi heimilisfesti sé hvar fast heimili þeirra sé, hvar hann dveljist o.s.frv. Af þessu ákvæði tvísköttunarsamningsins og í ljósi búsetu hennar í Bretlandi sé ljóst að hún hafi átt þar skattalegt heimilisfesti frá 1. júní 1996 en ekki hér á landi. Af hálfu stefndu er því haldið fram að tilvísun stefnanda til 2. tl. 1. gr. laga nr. 75/1981 hafi ekki þýðingu m.a, þar sem stefnandi hafi aflað sér tekna erlendis bæði frá innlendum og erlendum aðilum. Stefnandi sé skattskyld af þessum tekjum í Bretlandi samanber 15. gr. tvísköttunarsamningsins þótt hún hafi komið sér hjá greiðslu skatta af þeim. Því er jafnframt haldið fram að í heimilisfesti samkvæmt 1. gr. laga nr. 75/1981 felist að aðilar beri fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi þ.e. beri að greiða tekjuskatt af öllum tekjum sínum, hvar sem þeirra er aflað og eignarskatt af öllum eignum sínum, hvar sem þær eru. Með því að ekki sé um heimilisfesti hér á landi að ræða hvíli sú skylda ekki á aðilum. Þótt úrskurðarorð úrskurðar ríkisskattstjóra beri ekki með sér orðið heimilisfesti þá valdi það ekki ógildi hans. Úrskurðurinn og úrskurðarorðin sé skýr varðandi það að stefnandi beri ekki fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi með því að hún uppfylli ekki skilyrði um heimilisfesti hér. Úrskurðurinn og form hans sé í samræmi við framkvæmd sem ekki hafi sætt andmælum. Varðandi málsástæðu stefnanda um að í úrskurði ríkisskattstjóra felist afturvirkni benda stefndu á að samkvæmt 96. gr. laga nr. 75/1981 geti skattstjóri, ef hann telur gögn ónóg eða skýringa þörf, skorað á framteljanda að bæta úr eða láta í té skriflegar skýringar og gögn. Í 1. mgr. 97. gr. laganna sé heimild til endurákvörðunar skatts samkvæmt 96. gr. í sex ár næst á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram. Ekki sé því um afturvirkni að ræða. Á grundvelli tilvitnaðs ákvæðis 96. gr. sé heimilt að endurskoða álagningu opinberra gjalda stefnanda með tilliti til skattskyldu hennar. Ákvæðið feli í sér bæði rannsóknarreglu og jafnframt andmælareglu og sé hér um að ræða sérákvæði. Þá er einnig vísað til meginreglu a-liðs 2. tl. 25. gr. tvísköttunarsamningsins við Bretland en samkvæmt honum hafi ríkisskattstjóri heimild til að leggja upplýsingaskyldu á stefnanda um þau atriði sem máli skipti samkvæmt íslenskum skattalögum. Jafnframt er vísað til 94. gr. laga nr. 75/1981 sem fjalli um skyldu til að láta skattyfirvöldum í té ókeypis, og í því formi sem óskað sé, allar nauðsynlegar upplýsingar og gögn sem þau beiðist og unnt sé að láta þeim í té. Í 1. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt nr. 75/1981 er svohljóðandi ákvæði um skattskyldu manna: "Skylda til að greiða tekjuskatt af öllum tekjum sínum, hvar sem þeirra er aflað, og eignarskatt af öllum eignum sínum, hvar sem þær eru, hvílir á þessum mönnum: 1. Þeim sem heimilisfastir eru hér á landi. 2. Þeim sem heimilisfastir hafa verið hér á landi en flutt úr landi og fellt hafa niður heimilisfesti sitt hér, nema þeir sanni að þeir séu skattskyldir í öðru ríki á sama hátt og menn heimilisfastir þar og hafi fullnægt þeim skattskyldum sínum. Skattskylda þessi gildir þó aðeins í þrjú ár frá næstu áramótum eftir brottflutningsdag. 3. Þeim sem dvelja hér á landi lengur en samtals 183 daga á sérhverju 12 mánaða tímabili, þar með talin eðlileg fjarvera héðan af landi vegna orlofs og þess háttar. 4. Þeim sem eigi falla undir ákvæði 1.-3. tölul. þessarar greinar en starfa samtals lengur en 183 daga á sérhverju 12 mánaða tímabili, þar með talin eðlileg fjarvera frá starfi vegna orlofs og þess háttar, um borð í loftfari eða skipi sem skráð er hér á landi. Ríkisskattstjóri hefur úrskurðarvald um hverjir skuli teljast heimilisfastir hér á landi samkvæmt þessari grein. Við ákvörðun á heimilisfesti skal miðað við reglur laga um lögheimili, eftir því sem við á. Úrskurði ríkisskattstjóra má skjóta til dómstóla að stefndum ríkisskattstjóra vegna fjármálaráðherra." Í 1. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981 segir m.a. svo um undirbúning að endurákvörðun skatts: "Komi í ljós fyrir eða eftir álagningu að framtal eða einstakir liðir þess eða fylgigögn séu ófullnægjandi, óglögg eða tortryggileg, eigi skráð á lögmæltan hátt eða ófullnægjandi undirritun eða skattstjóri telur frekar skýringa þörf á einhverju atriði, skal hann skriflega skora á framteljanda að bæta úr því innan ákveðins tíma og láta í té skriflegar skýringar og þau gögn, þar með talið bókhald og bókhaldsgögn, sem skattstjóri telurþörf á að fá... " Í 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 segir: "Heimild til endurákvörðunar skatts skv. 96. gr. nær til skatts vegna tekna og eigna síðustu sex ára sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram." Í 1. gr. laga um lögheimili nr. 21/1990 er lögheimili manns og hugtakið föst búseta skilgreint þannig: "Lögheimili manns er sá staður þar sem hann hefur fasta búsetu. Maður telst hafa fasta búsetu á þeim stað þar sem hann hefur bækistöð sína, dvelst að jafnaði í tómstundum sínum, hefur heimilismuni sína og svefnstaður hans er þegar hann er ekki fjarverandi um stundarsakir vegna orlofs, vinnuferða, veikinda eða annarra hliðstæðra atvika. Dvöl í gistihúsi, fangelsi, vinnuhæli, sjúkrahúsi, athvarfi, heimavistarskóla, verbúð, vinnubúðum eða öðru húsnæði, sem jafna má til þessa, er ekki ígildi fastrar búsetu." Í mgr. 10. gr. lögheimilislaga segir að ákvæði laga um tilkynningu aðsetursskipta nr. 73/1952 skuli gilda um breytingar á lögheimili eftir því sem við eigi. Í 2. mgr. 5. gr. laga nr. 73/1952 er svofellt ákvæði: "Hver sá, sem fer til útlanda og hættir að eiga lögheimili hér á landi, skal tilkynna það viðkomandi sveitarstjórn, áður en hann fer, og meðal annars upplýsa fullt aðsetur sitt erlendis. Þeir, sem hafa tilkynnt komu til landsins samkvæmt 1. mgr. þessarar greinar eða verið skyldir til að gera það, skulu tilkynna brottför sína frá því á sama hátt, nema hlutaðeigandi hyggi á endurkomu til landsins eftir dvöl um stundarsakir erlendis." Í 4. gr. samnings milli ríkisstjórar Lýðveldisins Íslands og ríkisstjórnar Sameinaða konungsríkisins Stóra-Bretlands og Norður-Írlands til að komast hjá tvísköttun og koma í veg fyrir undanskot frá skattlagningu á tekjur og söluhagnað af eignum frá 30. september 1991, sem gekk í gildi 19. desember sama ár, segir m. a. svo um heimilisfesti að því er skattskyldu varðar: "1. Í samningi þessum merkir hugtakið "aðili heimilisfastur í aðildarríki" sérhvern þann aðila sem að lögum þess ríkis er skattskyldur þar vegna heimilisfesti, búsetu, stjórnaraðseturs eða af öðrum svipuðum ástæðum. Hugtakið felur ekki í sér neinn þann aðila sem eingöngu er skattskyldur í þessu ríki af tekjum eða söluhagnaði af eignum sem eiga uppruna sinn í því ríki. 2. Þegar maður telst heimilisfastur í báðum aðildarríkjunum samkvæmt 1. tl. þessarar greinar skal úrskurða málið eftir neðangreindum reglum: a. Maður telst heimilisfastur í því aðildarríki þar sem hann á fast heimili. Eigi hann fast heimili í báðum aðildarríkjunum telst hann heimilisfastur í því aðildarríki sem hann er nánar tengdur persónulega og fjárhagslega (miðstöð peningahagsmuna);..." Orðið heimilisfastur í 1. tl. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981 ber með hliðsjón af 2. mgr. 1. gr. laganna að skýra þannig að átt sé við fasta búsetu í skilningi 2. mgr. 1. gr. lögheimilislaga nema sérstakt komi til. Samkvæmt 1. gr. geta þó fleiri verið skattskyldir hér á landi en þeir sem teljast heimilisfastir í framangreindum skilningi þar sem í 2.-4. tl. 1. mgr. er mælt fyrir um skattskyldu fleiri manna en þeirra sem teljast hafa hér fasta búsetu í skilningi lögheimilislaga. Orðið heimilisfastur er augljóslega notað með öðrum hætti í 2. mgr. 1. gr. en í 1. tl. 1. mgr. greinarinnar eða sem heildarhugtak yfir þá sem falla undir 1. - 4. tl. 1. mgr. Í niðurlagi athugasemda við 1. gr. í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 75/1981 segir: "Þar sem heimilisfesti samkvæmt þessari grein fellur ekki að öllu leyti saman við lagareglur um lögheimili er ríkisskattstjóra veitt úrskurðarvald um hverjir skulu teljast heimilisfastir hér á landi í skilningi skattalaga..." Skilja verður þessar athugasemdir með þeim hætti að úrskurðarvald ríkisskattstjóra taki til framangreindrar víðrar merkingar orðsins heimilisfesti. Orðalagið "Ríkisskattstjóri hefur úrskurðarvald um hverjir skuli teljast heimilisfastir hér á landi samkvæmt þessari grein" í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981 ber samkvæmt framangreindu að skilja þannig að ríkisskattstjóri skeri úr um hvaða einstaklingar falli undir 1. - 4. tl. 1. mgr. greinarinnar og lýtur úrskurðarvaldið því í raun að því hverjir teljist skattskyldir hér á landi samkvæmt 1. gr. Úrskurður ríkisskattstjóra er að formi og efni í samræmi við framangreinda hugtakanotkun laganna. Í úrskurði ríkisskattstjóra kemur skýrt fram að hann telji stefnanda ekki heimilisfasta hér á landi í skilningi 1. gr. laga nr. 75/1981 frá 1. júní 1996 að telja. Af því leiðir ríkisskattstjóri síðan úrskurðarorðin þ.e. að stefnandi beri ekki fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi, vegna tekna sinna og eigna frá sama tíma. Úrskurður ríkisskattstjóra þykir ótvírætt fela í sér ákvörðun um það sem 2. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981 lýtur í raun að þ.e. að ákveða heimilisfesti til að skera úr um skattskyldu stefnanda hér á landi samkvæmt greininni. Enda þótt orðalag 1. gr. laga nr. 75/1981 mætti vera skýrara og úrskurðarorðin séu ekki í fyllsta samræmi við orðalag lagaákvæðisins þykir samkvæmt framansögðu ekki efni til að ógilda úrskurðinn af þeim sökum. Stefnandi bar fyrir dómi að hún hafi, vegna húsnæðisvanda hér á landi, flutt með þrjú börn sín til Bretlands eftir að skóla lauk í lok maí 1996 en flutt heim aftur vorið 1999. Á þeim tíma sem hún dvaldi í Bretlandi hafi hún komið heim í stutta heimsókn í nóvember 1997 en vorið 1998 hafi hún dvalið hér í sjö vikur og alið fjórða barn sitt. Hún kvað börnin hafa gengið í almenna skóla í Bretlandi og þau notið þar heilsugæslu, allt án endurgjalds. Hún hafi hins vegar ekki greitt skatta og skyldur í Bretlandi. Hún kveðst hafa fengið bréf frá breskum yfirvöldum um að hún yrði að sækja um sjúkratrygginganúmer en hún hafi ekki sinnt því. Hún kvaðst engin atvinnuréttindi hafa haft í Bretlandi. Hún hafi þó unnið lítillega við ræstingar en ekki greitt skatta af lágum launum fyrir þá vinnu. Samkvæmt 94. og 96. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 1. tl. 25. gr. fyrrnefnds tvísköttunarsamnings Íslands og Bretlands gat ríkisskattstjóri krafið stefnanda um gögn varðandi skattskyldu í Bretlandi, enda eru ákvæðin sérákvæði gagnvart rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í bréfi Þorvaldar Þorvaldssonar löggilts endurskoðanda var fullyrt að stefnandi hafi ekki notið nokkurra bóta í Bretlandi eða verið skattskyld á sama hátt og menn heimilisfastir þar. Ítrekuðum áskorunum skattayfirvalda um opinber bresk gögn varðandi breska skattskyldu, greiðslu breskra skatta og úthlutun breskra barnabóta sinnti stefnandi þó einungis með því að senda handskrifaða yfirlýsingu frá "The benefits agency" í Leicester þess efnis að stefnandi hafi aldrei haft opinbert sjúkratrygginganúmer meðan á dvöl hennar í Bretlandi stóð. Þegar ríkisskattstjóri kvað upp úrskuð sinn hafði stefnandi því ekki fært að því neinar sönnur að hún hefði ekki greitt skatta í Bretlandi og ekki fengið greiddar breskar barnabætur eða sambærilegar greiðslur. Það hefur hún heldur ekki gert í þessu máli. Af 1. tl. og a-lið 2. tl. 4. gr. gildandi tvísköttunarsamnings milli Íslands og Bretlands verður ráðið að maður teljist heimilisfastur í því aðildarríki þar sem hann á fast heimili. Þar sem föst búseta stefnanda í Bretlandi frá 1. júní 1996 var í raun óumdeild, og heimilisfesti hennar þar með, mátti ríkisskattstjóri með hliðsjón af tvísköttunarsamningnum ganga út frá því að stefnandi væri skattskyld þar, enda hafði hún ekki þrátt fyrir áskoranir sýnt fram á annað. Með hliðsjón af því sem fyrir lá um heimilisfesti stefnanda í Bretlandi verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnanda að þar sem hún hefði ekki leitt sönnur að heimilisfesti í Bretlandi teldist hún heimilisföst hér á landi samkvæmt 2. tl. 1. mgr. laga nr. 75/1996 í þrjú ár eftir brottför af landinu. Fyrir liggur í málinu að stefnandi sinnti ekki þeirri lagaskyldu sem á henni hvíldi samkvæmt 2. mgr. 5. gr. laga nr. 73/1952, sbr. 1. og 10. gr. laga nr. 21/1990, að tilkynna viðkomandi sveitarstjórn um för sína til Bretlands og um aðsetur sitt þar. Skráð lögheimili stefnanda hjá Þjóðskrá Hagstofu Íslands var því áfram að Salthömrum 10 í Reykjavík. Stefnandi fékk þ.a.l. send gögn frá skattayfirvöldum á það heimilisfang og gerði engar athugasemdir á skattframtali sínu við það heimilisfang. Með vísan til þess sem fyrir liggur í málinu um fasta búsetu stefnanda frá 1. júní 1996 þykir liggja ljóst fyrir að hún var ekki heimilisföst í hér á landi í skilningi 1. tl. 1. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981 frá þeim tíma. Þar sem engin þau atvik áttu við um stefnanda sem leitt gátu til þess að hún héldi heimilisfesti hér á landi mátti hún vita að skattskylda hennar hér á landi félli niður við för hennar úr landi, sbr. 1. gr. laga nr. 75/1981. Stefnandi þykir því hafa gefið skattyfirvöldum rangar upplýsingar með því að færa ekki heimilisfang á skattframtali sínu til rétts horfs. Þegar skattayfirvöld komust á snoðir um að stefnanda hafði verið búsett í Bretlandi frá vorinu 1996 hófust þau handa um að afla upplýsinga og gefa stefnanda kost á andmælum svo sem fyrir er mælt í 1. mgr. 96. gr. laga nr. 75/1981. Telja verður þetta eðlilegan farveg málsins þar sem upplýsingar um heimilisfesti stefnanda gátu skipt sköpum varðandi skattskyldu hennar hér á landi og leitt til endurákvörðunar skatta. Í 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 er heimild til að endurákvarða skatt vegna tekna og eigna síðustu sex sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram. Með hliðsjón af framangreindum heimildum ríkisskattstjóra samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 75/1981 þykir úrskurður hans frá 14. júlí 1998 í raun aðeins hafa verið staðfesting á því að stefnandi hafi búið í Bretlandi frá 1. júní 1996 og ekki haft heimilisfesti hér á landi frá þeim tíma í skilningi 1. tl. 1. mgr. 1. gr. laganna. Skattlagning stefnanda hér á landi frá 1. júní 1996 og þar til úrskurðurinn gekk byggðist samkvæmt framansögðu á rangri skráningu lögheimilis stefnanda hjá Þjóðskrá Hagstofu Íslands sem stefnandi bar sjálf ábyrgð á. Með úrskurðinum var þessi ranga skráning leiðrétt hvað skattaskyldu stefnanda hér á landi varðaði. Með vísan til þess og með hliðsjón af 1. mgr. 96. gr. og 1. mgr. 97. gr. laga nr. 75/1981 verður úrskurður ríkisskattstjóra verður ekki úr gildi felldur með vísan til þess að í honum felist afturvirkni sem sé óheimil á grundvelli lögjöfnunar frá 2. mgr. 77. gr. stjórnarskrárinnar. Þar sem úrskurður ríkisskattstjóra þykir samkvæmt framangreindu lögmætur hvað varðar form og efni verður ekki fallist á kröfu stefnanda um að hann verði ógiltur. Með hliðsjón af atvikum öllum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Dómsmálaráðherra veitti stefnanda gjafsókn vegna rekstrar málsins fyrir héraðsdómi með gjafsóknarleyfi, útgefnu 21. apríl 1999. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hennar, Sigurðar Gizurarsonar hrl., en hún þykir hæfilega ákveðin 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun þóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Af hálfu stefnanda flutti má­lið Sigurður Gizurarson hrl. en Kristín Haraldsdóttir lögfræðingur flutti málið af hálfu stefndu sem prófmál í umboði Sigrúnar Guðmundsdóttur hrl. Sigurður Tó­mas Magnús­son héraðs­dómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Stefndu, ríkisskattstjóri og íslenska ríkið, eru sýknaðir af kröfu stefnanda, Auðar Elísabetar Valdemarsdóttur, um að ógiltur verði úrskurði ríkisskattstjóra, frá 14. júlí 1998, þess efnis, að stefnandi beri ekki fulla og ótakmarkaða skattskyldu hér á landi samkvæmt 1. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt vegna tekna sinna og eigna frá og með 1. júní 1996 að telja. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, sem er þóknun lögmanns hennar, Sigurðar Gizurarsonar hrl., 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 179/1999
Kærumál Aðilaskýrsla
Hlutafélagið D, sem höfðað hafði mál til endurgreiðslu sérstaks tryggingargjalds, krafðist þess að fyrirsvarsmaður íslenska ríkisins, ráðherrann G, gæfi aðilaskýrslu fyrir dómi. Sýnt þótti að G, sem ekki hafði gegnt starfi ráðherra þegar atvik málsins áttu sér stað, gæti engu svarað um þau. Þá þótti ekki verða ætlast til þess að fyrirsvarsmaður kæmi fyrir dóm til þess að svara spurningum um hvers vegna hann kysi að bera tilteknar málsástæður fyrir sig eða hvers vegna hann vildi ekki ljúka málinu með sátt. Samkvæmt þessu þótti skýrsla G fyrir dómi þarflaus og var kröfu D því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. maí 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. apríl 1999, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að fjármálaráðherra, Geir H. Haarde, yrði kvaddur fyrir dóm til að gefa aðilaskýrslu í málinu. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði að kveðja Geir H. Haarde fyrir dóm til skýrslugjafar. Hann krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I. Samkvæmt héraðsdómsstefnu höfðaði varnaraðili málið til að krefja sóknaraðila um endurgreiðslu sérstaks tryggingagjalds, merktu „B“, sem varnaraðili kveður sér hafa verið gert að greiða á tímabilinu frá september til desember 1991 við innflutning á kartöflum og vörum unnum úr þeim. Varnaraðili telur enga stoð hafa verið fyrir því að taka þetta gjald af þeim vörum, sem hann flutti til landsins á umræddum tíma og málið varðar. Þá telur varnaraðili kröfu sína að engu leyti fyrnda, en í því sambandi vísar hann einkum til 7. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Í greinargerð til Hæstaréttar færir varnaraðili þau rök fyrir kröfu sinni um að Geir H. Haarde verði kvaddur fyrir dóm til skýrslugjafar að þótt hann hafi ekki verið fjármálaráðherra á þeim tíma, sem varnaraðili greiddi fyrrnefnd gjöld, þá hafi hann gegnt því starfi þegar varnaraðili hafi komist að raun um að hann hafi verið látinn greiða svokallað „B-tryggingagjald“ á árinu 1991 af vörum, sem hafi alls ekki átt að bera slíkt gjald. Á árinu 1994 hafi sóknaraðili að eigin frumkvæði endurgreitt varnaraðila hluta þessara gjalda, en beri nú fyrir sig fyrningu á kröfu um endurgreiðslu eftirstöðva þeirra. Varnaraðili hafi talið greiðsluna 1994 vera fullnaðargreiðslu, en hafi nú, rúmum fjórum árum síðar, komist að því að svo hafi ekki verið. Telji hann óeðlilegt að sóknaraðili beri fyrir sig fyrningu þegar óumdeilt sé að hér hafi verið um að ræða mistök innheimtumanns ríkissjóðs. Sé nauðsynlegt að fjármálaráðherra gefi skýrslu meðal annars til að skýra þennan þátt málsins. Þá vísar varnaraðili jafnframt til þess að við meðferð málsins fyrir héraðsdómi hafi ríkislögmaður borið þau boð frá fjármálaráðherra að ekki væri grundvöllur fyrir sáttum í því. Í tengslum við þetta telji varnaraðili sig eiga rétt á upplýsingum frá fjármálaráðherra um „hvernig staðið er að ákvörðun um slík efni af hálfu ráðherrans og hvernig samráði embættis ríkislögmanns og fjármálaráðherra var háttað í þessu tilviki“, eins og í greinargerð varnaraðila segir. II. Samkvæmt auglýsingu nr. 21/1998 um staðfestingu forsetaúrskurðar um breytingu á forsetaúrskurði nr. 75 23. apríl 1995, um skipting starfa ráðherra tók Geir Hilmar Haarde við starfi fjármálaráðherra 16. apríl 1998. Hann gegndi því ekki starfinu þegar varnaraðili greiddi gjöldin, sem málið snýst um, eða ákvarðanir voru teknar um að leggja þau á. Er þannig sýnt að hann geti engu svarað um atriði, sem varða þessi atvik málsins. Í málinu ber sóknaraðili fyrir sig fyrningu á kröfum varnaraðila. Eðli málsins samkvæmt verður ekki ætlast til að fyrirsvarsmaður sóknaraðila komi fyrir dóm til að svara spurningum um ástæður þess að hann kjósi að bera þessa málsástæðu fyrir sig, enda er á færi málflytjanda að skýra það eftir þörfum við munnlegan flutning málsins. Samkvæmt málatilbúnaði varnaraðila hefur ríkislögmaður lýst því yfir við meðferð málsins að sóknaraðili vilji ekki ljúka málinu með sátt. Með þeirri málflutningsyfirlýsingu eru komnar fram upplýsingar um afstöðu fjármálaráðherra til þessa atriðis. Ekki verður ætlast til þess af sóknaraðila fremur en öðrum, sem aðild eiga að einkamáli, að slík afstaða hans verði skýrð eða rökstudd frekar. Varnaraðili hefur ekki í málatilbúnaði sínum getið annarra spurninga, sem hann hefði hug á að leggja fyrir fjármálaráðherra við skýrslugjöf í málinu. Verður því að fallast á með sóknaraðila að skýrsla ráðherrans fyrir dómi sé þarflaus, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því og með vísan til 2. mgr. og 4. mgr. sömu greinar verður að hafna kröfu varnaraðila um að Geir H. Haarde komi fyrir dóm til skýrslugjafar í málinu. Rétt þykir að hvor aðili beri sinn kostnað af þessum þætti málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Dreifingar ehf., um að Geir H. Haarde fjármálaráðherra verði kvaddur fyrir dóm til að gefa aðilaskýrslu í málinu. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 613/2010
Frávísun frá Hæstarétti Kærufrestur Kærumál
Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að A,fd. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilfimmtudagsins 4. nóvember nk. kl. 16. Þáer þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan ágæsluvarðhaldinu stendur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar MárMatthíasson. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru dagsettri 22. október 2010 en stimplaðri um móttöku íHéraðsdómi Reykjavíkur 26. október 2010. Kæran barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum síðast nefndan dag.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. október 2010, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 4. nóvember2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til varaað gæsluvarðhaldi hans verði markaður skemmri tími og honum verði ekki gert aðsæta einangrun í gæsluvarðhaldinu. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Varnaraðili var viðstaddur uppsögu hins kærða úrskurðarog var þá bókað að hann tæki sér lögboðinn frest til þess að ákveða hvort hannkærði úrskurðinn til Hæstaréttar. Þegar kæra á úrskurðinum barst HéraðsdómiReykjavíkur var liðinn sá frestur sem kveðið er á um í 2. mgr. 193. gr. laganr. 88/2008. Málinu verður því vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 56/2013
Orlof
H krafðist þess að viðurkenndur yrði réttur hans til framlengingar á vetrarorlofi á grundvelli 6. gr. laga nr. 30/1987 um orlof, vegna veikinda sem komið hefðu í veg fyrir orlofstöku hans. Hafði H skilað inn læknisvottorði til vinnuveitanda síns F ehf. um að hann væri óvinnufær á orlofstímabilinu, en síðan farið til sólarlanda. Talið var að við skýringu ákvæðisins yrði að miða við hvort H hefði getað tekið sér fyrir hendur flest það sem menn gerðu í venjulegu orlofi en ekki við þær sérstöku kröfur sem kynnu að verða gerðar til þess að starfsmenn í tilteknum störfum teldust vinnufærir. Þegar litið var til þess að í vottorði H var talað um minni mátt og stirðleika, hefði H ekki sannað að hann hefði verið ófær um að vera í orlofi á tímabilinu. Var F ehf. því sýknað af kröfu H.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. janúar 2013 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess að viðurkenndur verði réttur sinn til „framlengingar á vetrarorlofi“ um 17 daga á grundvelli 6. gr. laga nr. 30/1987 um orlof vegna veikinda sem hafi komið í veg fyrir töku orlofs á tímabilinu 27. febrúar til 24. mars 2009. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Eftir úrslitum málsins verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Hákon Helgason, greiði stefnda, Flugfélagi Íslands ehf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. október 2012. Mál þetta höfðaði Hákon Helgason, kt. 061049-4449, Goðatúni 23, Garðabæ, með stefnu birtri 28. febrúar 2012, á hendur Flugfélagi Íslands ehf., kt. 530575-0209, Akureyri. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 10. september sl. Stefnandi krefst þess að viðurkenndur verði réttur hans til framlengingar á vetrarorlofi um 17 daga á grundvelli 6. gr. orlofslaga nr. 30/1987, vegna veikinda sem komu í veg fyrir töku vetrarorlofsins á tímabilinu 27. febrúar til 24. mars 2009. Þá krefst hann 366.256 króna í málskostnað. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hans hendi hvernig sem málið fer. Stefnandi starfar hjá stefnda sem flugstjóri. Haustið 2008 var ákveðið að hann skyldi taka vetrarorlof dagana 27. febrúar til 24. mars 2009. Þann 16. nóvember 2008 féll stefnandi í hálku á Reykjavíkurflugvelli og handleggsbrotnaði. Fór hann í aðgerð og var frá vinnu. Í vottorði Jóhanns Róbertssonar læknis, dags. 27. nóvember 2008, segir að hann reikni með að stefnandi verði óvinnufær í þrjá mánuði, en reyndar sé of snemmt að segja of mikið til um það. Í vottorði læknisins, dags. 24. febrúar 2009, segir að stefnandi sé óvinnufær og verði það fram að næsta eftirliti eftir um fjórar vikur. Segir nánar í vottorðinu að um sé að ræða máttminnkun og stirðleika eftir slys. Stefnandi fór í orlofsferð til Kanaríeyja skömmu eftir að síðara vottorðið var gefið út. Fyrir dómi sagði hann að orlofinu hefði verið úthlutað um mánaðamótin ágúst september 2008. Hann hefði rætt orlofsmálin við Klöru Kristjánsdóttur, skráa­ritara, er hann afhenti henni síðara læknisvottorðið. Hann hefði síðan gengið eftir því að fá þetta orlof bætt. Sér hefði þá verið sagt að hann þyrfti að leggja fram vottorð um að hann hefði ekki getað notið orlofsins. Einar Sigurður Bjarnason, flugrekstrarstjóri stefnda, sagði í skýrslu sinni fyrir dómi að stefnandi hefði verið beðinn að leggja fram læknisvottorð um að hann hefði ekki getað notað frísins. Hann kvað miklar kröfur gerðar til heilsufars flugmanna í starfi. Klara Kristjánsdóttir, sem starfaði á þessum tíma í áhafnaskrá hjá stefnda, staðfesti að hún hefði beðið stefnanda um vottorð um að hann hefði ekki getað notið orlofsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi segir að hann hafi átt að taka orlof dagana 27. febrúar til 24. mars 2009. Hann hafi verið óvinnufær frá 16. nóvember 2008 og hafi verið það enn er kom að því að taka orlofið. Hafi hann afhent stefnda vottorð er staðfesti það. Hann hafi fullnægt skilyrði 6. gr. orlofslaga með því að afhenda læknisvottorð. Því hafi orlofs­taka hans frestast. Tilgangur reglunnar sé sá að tryggja að starfsmaður sé heill heilsu í orlofi. Stefnandi mótmælir þeirri fullyrðingu stefnda að hann hafi getað notið orlofsins og eigi því ekki rétt á framlengingu. Kröfu um þetta sé að finna í ýmsum kjarasamningum, en eigi þá eingöngu við þegar starfsmaður veikist í orlofinu. Ákvæði um þetta sé ekki að finna í kjarasamningi FÍA og stefnda. Stefnandi segir það ekki á færi stefnda að leggja mat á veikindi sín, það sé verkefni lækna. Hann hafi verið metinn óvinnufær þegar hann átti að hefja orlofstöku. Stefndi hafi ekki hnekkt þessu vottorði. Stefnandi vísar til meginreglu vinnu-, kröfu- og samningaréttar um að laun skuli greiða í samræmi við umsamda launataxta. Hann vísar einnig til 4. og 5. kafla kjarasamninga félags síns, laga nr. 55/1980, 1. gr. laga nr. 28/1930, 5. og 6. gr. orlofs­laga nr. 30/1987 og laga nr. 19/1979. Um heimild til að hafa uppi viðurkenningar­kröfu vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991, svo og til þess að samkvæmt 5. gr. orlofslaga ákveði vinnuveitandi hvenær orlof skuli tekið, í samráði við launþega. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi telur að krafa stefnanda eigi sér ekki stoð í 6. gr. orlofslaga. Ákvæði þetta sé efnislega óbreytt frá fyrstu orlofslögunum sem sett voru 1943. Þá hafi komið fram í greinargerð að geti starfsmaður ekki farið í orlof vegna veikinda þyki sjálfsagt að hann fái frest í því efni, með ákveðnum takmörkunum. Veikindi þurfi að vera þess eðlis að starfsmanni sé ómögulegt að fara í leyfi. Hér skuli miða við orlofið, en ekki færni viðkomandi til að sinna starfi sínu. Þegar óvinnufærni sé metin sé litið til starfs viðkomandi. Skilyrði orlofslaga fyrir frestun orlofs sé annað en skilyrði um óvinnu­færni. Læknisvottorð sem stefnandi afhenti sýni ekki að hann hafi ekki getað farið í orlof. Sönnunarbyrðin hvíli hér á stefnanda. Stefndi telur að veikindi stefnanda hafi ekki komið í veg fyrir það að hann tæki vetrarorlof eins og ákveðið hefði verið. Stefndi byggir loks á því að stefnandi hafi glatað rétti sínum vegna tómlætis. Hann hafi ekki tilkynnt sérstaklega að hann gæti ekki farið í orlof áður en það hófst. Hann hafi einungis afhent læknisvottorð. Honum hafi þá verið sagt að hann yrði að afhenda vottorð um að hann gæti ekki farið í orlofið, ef hann vildi fá það bætt síðar. Stefndi segir að ósannað sé að stefnandi hafi krafist þess að fá orlof fyrr en í ágúst 2009. Þá hafi frestur samkvæmt 6. gr. orlofslaga verið liðinn og krafan fallin niður. Loks bendir stefndi á að kröfugerð stefnanda feli í sér viðurkenningu á því að stefnandi hafi farið í orlof á umræddu tímabili. Niðurstaða Meginatriði málavaxta eru óumdeild. Stefnandi átti að taka orlof á tímabilinu frá 27. febrúar til 24. mars 2009. Hann vann ekki á þessu tímabili, en hann hafði afhent stefnda vottorð læknis um að hann væri óvinnufær. Á tímabilinu fór stefnandi til Kanaríeyja. Dvöl hans þar hefur ekki verið lýst fyrir dóminum. Í 6. gr. orlofslaga nr. 30/1987 segir að starfsmaður geti krafist orlofs á öðrum tíma en ákveðinn hefur verið, ef hann getur ekki farið í orlofið vegna veikinda. Ákvæðið verður ekki skýrt svo að nægilegt sé að starfsmaðurinn geti ekki vegna veikinda sinnt starfi sínu. Orðið óvinnufær kemur ekki fyrir í lagaákvæðinu. Þannig geta komið upp þau tilvik að launþegi er ekki fær um að vinna, en getur tekið orlof. Fram er komið að stefnandi fór til Kanaríeyja á umræddu tímabili. Hann hefði í sjálfu sér getað verið erlendis allan þann tíma sem hann var óvinnufær, en orlofs­tíminn hafði verið ákveðinn áður en stefnandi slasaðist. Hér verður að notast við almennan mælikvarða um heilbrigði manna. Miða verður við hvort þeir geti tekið sér fyrir hendur flest það sem menn gera í venjulegu orlofi. Ekki verður miðað við sérstakar kröfur sem kunna að vera gerðar til þess að starfsmenn í tilteknum störfum teljist vinnufærir. Þegar litið er til þess að í læknisvottorði er talað um minni mátt og stirðleika hefur stefnandi ekki sannað að hann hafi verið ófær um að vera í orlofi á tímabilinu. Verður því ekki fallist á að stefnandi eigi rétt til að taka umrædda orlofs­daga á öðrum tíma samkvæmt 6. gr. orlofslaga. Verður stefndi sýknaður af kröfum hans. Rétt er að málskostnaður falli niður. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Flugfélag Íslands ehf., er sýknaður af kröfum stefnanda, Hákonar Helgasonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 387/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur, en tími varðhaldsins lengdur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. október 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 17. sama mánaðar kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila verði markaður tími allt til þriðjudagsins 24. október 2000 kl. 16. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á með héraðsdómara að fullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 til gæsluvarðhalds yfir varnaraðila. Í ljósi umfangs málsins þykir mega verða við kröfu sóknaraðila um lengd gæsluvarðhaldsins, sem verður því markaður tími eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 24. október 2000 kl. 16. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. október 2000. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, að X, [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 24. október 2000 klukkan 16:00. [...] Samkvæmt framansögðu er því fallist á það með lögreglu að hætta sé á að kærði gæti torveldað rannsókn málsins ef hann endurheimti frelsi sitt. Það verður því orðið við kröfu lögreglunnar, sbr. a. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, enda er verið að rannsaka ætluð brot kærða gegn fíkniefnalöggjöfinni og ef þau sönnuðust gætu þau varðað hann fangelsisrefsingu skv. 173. gr. a. alm. hegningarlaga nr. 19/1940. Hins vegar þykir hæfilegt, eins og staða rannsóknarinnar er í dag, að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er og verður kærða gert að sæta því til kl. 16:00 þriðjudaginn 17. október nk. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Kærði, X, skal sæta gæslu­varð­haldi allt til þriðjudagsins 17. október 2000 kl. 16.00.
Mál nr. 285/2009
Fasteignakaup Tilboð Fyrirvari Samningur
E og S gerðu kauptilboð í fasteign við Framnesveg í Reykjavík sem eigandi hennar Þ samþykkti. Í kauptilboðinu gerðu E og S fyrirvara um samþykki Glitnis banka um lán að fjárhæð 29.700.000 krónur. Jafnframt kom fram að kaupendur skyldu skila staðfestingu á fjörmögnun frá banka eða fjármálastofnun til fasteignasölunnar innan 14 virkra daga frá samþykki kauptilboðsins. E og S framvísuðu ekki slíkri staðfestingu innan frestins og töldu sig því ekki lengur bundin af kauptilboðinu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að fyrirvarinn yrði ekki skilinn öðruvísi en svo að E og S hefðu með honum áskilið sér tímafrest til að kanna hvort forsendur þeirra um fjármögnun gengju eftir og að þau vildu endanlega skuldbinda sig. Með því að þau hefðu ekki tilkynnt Þ innan frestsins um að fjármögnun hefði gengið eftir samkvæmt fyrirvara þeirra komst kaupsamningur ekki á. Voru E og S sýknuð af kröfu Þ.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. maí 2009. Hann krefst þess að stefndu verði óskipt dæmd til að greiða sér 6.250.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 2. október 2008 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð. Þá krefjast þau málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fyrirvari stefndu í hinu samþykkta kauptilboði, sem lýst er í héraðsdómi, verður ekki skilinn öðruvísi en svo að þau hafi með honum áskilið sér tímafrest til að kanna hvort forsendur þeirra um fjármögnun gengju eftir og að þau vildu endanlega skuldbinda sig. Með því að stefndu tilkynntu áfrýjanda ekki innan frestsins um að fjármögnun hefði gengið eftir samkvæmt fyrirvara þeirra komst kaupsamningur ekki á. Með þessum athugasemdum verður héraðsdómur staðfestur. Eftir þessum úrslitum skal áfrýjandi greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Þórir Dan Viðarsson, greiði stefndu, Erlu Hrund Gísladóttur og Stuart Leigh Bronson, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 23. september 2008 og dómtekið 26. febrúar 2009. Stefnandi er Þórir Dan Viðarsson, Helgubraut 6, Kópavogi. Stefndu eru Erla Hrund Gísladóttir og Stuart Leigh Bronson, bæði til heimilis að Sólvallagötu 43, Reykjavík. Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndu verði in solidum dæmd til þess að greiða stefn­anda skaðabætur að fjárhæð 6.250.000 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þingfestingardegi til greiðsludags og að stefndu verið in solidum dæmd til það greiða stefnanda málskostnað. Stefndu krefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda, en til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þá krefjast stefndu málskostnaðar ásamt virðis­auka­skatti úr hendi stefnanda. Málavextir: Atvik málsins eru að mestu leyti óumdeild. Stefnandi fól fasteignasölunni Nýju heimili að selja fasteign sína við Framnesveg nr.24a, Reykjavík. Um var að ræða raðhús sem var 103,5 fermetrar að stærð. Hinn 21. febrúar 2008 gerðu stefndu kauptilboð í húsið að fjárhæð 34.750.000 krónur. Tilboðið var samþykkt sama dag af stefnanda. Í kauptilboðinu kom fram að kaupendur gerðu fyrirvara um samþykki fjár­mögnunar hjá Glitni banka. Jafnframt kom fram að kaupendur skyldu skila stað­festingu á fjármögnun frá banka eða fjármálastofnun til fasteignasölunnar innan 14 virkra daga frá samþykki kauptilboðs. Að öðrum kosti gæti seljandi rift tilboðinu. Nánar tiltekið voru eftirfarandi fyrirvarar í tilboðinu: „Kaupandi gerir fyrirvara um samþykki fjármögnunar hjá Glitni Banka. Kaupandi skal skila staðfestingu á fjármögnun frá banka eða fjármálastofnun á fasteignasöluna Nýtt heimili, Kópavogi innan 14 virkra daga frá samþykki tilboðs þessa, að öðrum kosti getur seljandi með einhliða yfirlýsingu ákveðið að rifta tilboðinu. Standist tilboðsgjafi ekki greiðslumat er Nýju Heimili heimilt að leita eftir upplýsingum um forsendur greiðslumats hjá viðkomandi fjármálastofnun.“ Þá segir í kaflanum í tilboðinu um greiðslutilhögun útborgunar: Við undirritun kaupsamnings m/peningum 11. mars 2008 2.800.000 Með láni frá Glitni Banka 29.700.000 Við afsal m/peningum 1. júlí 2008 2.250.000 Stefndu leituðu til Glitnis banka hf. um fjármögnun á umræddum kaupum. Beiðni þeirra um lánafyrirgreiðslu hjá Glitni banka var synjað með bréfi frá 10. mars 2008 þar sem ekki væru uppfyllt skilyrði greiðslumats samkvæmt útlánareglum bankans. Fyrir liggja í málinu tvö óundirrituð skuldabréf, annað frá Íbúðalánasjóði að fjárhæð 18.000.000 krónur og hitt frá Glitni að fjárhæð 12.600.000 krónur, bæði með veði í Framnesvegi 24a. Bæði stefndu eru sögð lántakendur í fyrrnefnda bréfinu, en stefndi Stuart einn í því síðarnefnda. Bréfin eru ódagsett, en af dagsetningum sem nefndar eru í þeim má skilja að fyrirhugaðir útgáfudagar hafi verið 14. og 16. mars. Þá liggur fyrir í málinu skilyrt veðleyfi frá Kaupþingi sem varðar sömu eign, dagsett 25. mars 2008. Ekki varð af undirritun kaupsamnings á grundvelli tilboðsins, en stefndi Stuart ritaði bréf til fasteignasölunnar Nýs heimilis, sem móttekið er af Reyni Erlingssyni, lög­giltum fasteignasala, 19. mars 2008 þar sem kemur m.a. fram að Glitnir hafi hafnað lána­fyrirgreiðslu og því hafi skilyrði sem sett var í tilboð stefndu dagsett 20. febrúar 2008 ekki verið uppfyllt og tilboðið því fallið úr gildi. Áðurnefndur fasteignasali ritaði síðan tölvubréf til Stuarts 27. mars og tilkynnti að allir pappírar væru tilbúnir til undirritunar og að seljandinn samþykkti ekki niðurfellingu tilboðsins. Í tölvupóstinum var ráðgert að kaupsamningur yrði undirritaður á skrifstofu fasteignasölunnar kl. 15 þann dag og óskað eftir staðfestingu á því að ekki yrði mætt af hálfu tilboðsgjafa til þeirrar undirritunar. Stuart svaraði og staðfesti að ekki yrði mætt. Enn var skorað á stefndu að ganga til kaupsamnings án tafar með skeyti Reynis Erlingssonar f.h. stefn­anda, dags. 6. maí 2008 og aftur með bréfi lögmanns stefnanda dags. 16. maí 2008. Ekki varð af undirritun og í bréfi dags. 22. maí 2008 tilkynnir lögmaður stefnanda stefndu að umbjóðandi hans muni krefjast skaðabóta, verði ekki staðið við gerðan kaupsamning. Stefnandi tók þá ákvörðun að reyna að selja eignina að Framnesvegi 24a, Reykjavík, enda var hann sjálfur búinn að kaupa aðra eign. Erfiðleikar á fasteignamarkaði og samdráttur leiddu til þess að eignin seldist ekki á ásettu verði og það var ekki fyrr en 29. ágúst 2008 sem stefnandi gat selt eignina og þá fyrir lægri fjárhæð en tilboðið frá 20. febrúar hljóðaði upp á, eða 28.500.000 krónur. Málsásæður og lagarök stefnanda: Af hálfu stefnanda er á því byggt að komist hafi á kaupsamningur milli aðila máls þessa um fasteignina Framnesveg 24a í Reykjavík. Stefndu hafi hins vegar kosið að standa ekki við gerðan samning og í raun rift honum með aðgerðum sínum. Stefndu hafi gert bindandi kauptilboð í eignina sem stefnandi hafi samþykkt. Þannig standi í 3. tl. kauptilboðsins að bindandi kaupsamningur sé kominn á þegar tilboð hafi verið samþykkt. Beri stefndu, með vísan til almennra reglna kröfuréttar um gildi samninga og reglunnar um að samninga beri að halda, að greiða stefnda skaðabætur fyrir það tjón sem þau ollu honum. Stefndu hafi óskað fjármögnunar til kaupanna frá Íbúðalánasjóði og Glitni. Sú ósk þeirra hafi gengið eftir og öll veðleyfi og öll gögn hafi síðan legið fyrir til kaup­samningsgerðar. Þau hafi tilkynnt það til fasteignasölunnar og því hafi í raun ekkert staðið í veginum fyrir gerð kaupsamnings nema sú ákvörðun stefndu að hætta við. Stefndi Stuart Leigh Bronson hafi starfað sem sérfræðingur á fjármálasviði Glitnis. Hann hafi þannig mátt vita að þegar fyrir lá fjármögnun til kaupanna hafi ekki lengur verið hægt að bera fyrir sig þann fyrirvara sem í upphafi var settur. Þannig hafi stefndu sjálf litið fram hjá fyrirvaranum, fengið fjármögnun til kaupanna og átt að standa við gerðan samning sem hafi verið í fullu gildi, sbr. 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þá er á því byggt að stefndu geti ekki borið fyrir sig þann 14 daga frest sem fram kemur í kauptilboðinu enda sé þar um að ræða rétt seljanda en ekki kaupanda. Seljandi hafi ekki lýst yfir riftun og því séu stefndu bundin af þeim kaupsamningi sem þau gerðu. Stefnandi byggir á því að athafnir stefndu hafi valdið stefnanda tjóni. Þannig hafi hann verið búinn að festa kaup á annarri fasteign skv. samningi sem hann sjálfur varð að standa við. Markaðsaðstæður á fasteignamarkaði hafi breyst skyndilega með þeim afleiðingum að hrun hafi nánast orðið. Hann hafi ekki getað selt eign sína að nýju nema fyrir hluta af því verði sem um samdist milli hans og stefndu. Með vísan til almennra reglna um skaðabætur innan samninga, almennu skaðabótareglunnar og ákvæða laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, einkum 52. gr. og 61. gr., eigi stefndu að bæta stefnanda tjón hans. Tjón stefnanda megi rekja beint til athafna og athafnaleysis stefndu og þau hafi af ásetningi eða gáleysi valdið stefnanda tjóni. Um dráttarvexti er vísað til 1. mgr. 6.gr. laga nr. 38/2001. Um málskostnað til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsásæður og lagarök stefndu: Stefndu mótmæla kröfu um að þau verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 6.250.000 krónur með dráttarvöxtum frá þingfestingardegi til greiðsludags auk málskostnaðar. Þá mótmæla stefndu því alfarið að komist hafi á gildur og gagnkvæmur kaupsamningur milli aðila og að komist hafi á skuldbindandi kaup­samningur samkvæmt almennum reglum kröfu- og samningaréttar, sbr. og 3. tl. kaup­tilboðsins. Stefndu byggja á því að samkvæmt almennum reglum kröfu- og samningaréttar og viðtekinni skoðun fræðimanna séu ákveðin frávik frá meginreglunni um skuld­bindingar­gildi loforða. Eitt þeirra frávika lúti að því þegar fyrirvari sé gerður við skuld­bindingargildi kauptilboða í fasteign. Skilyrði af þeim toga, sem sett er fram í hinu samþykkta kauptilboði, hafi verið nefnt frestskilyrði í fræðunum, þ.e. skilyrði sem gera skuldbindingu loforðsgjafa virka gangi skilyrðið eftir. Gangi skilyrðið hins vegar ekki eftir, falli kauptilboðið niður og komist þar með ekki á skuldbindandi samningur á milli aðila. Samþykki stefnanda á kauptilboðinu hafi því ekki leitt til þess að það yrði þá þegar skuldbindandi. Áður en til þess kæmi yrði fjármögnun stefndu, samkvæmt kauptilboðinu, að ganga eftir. Þegar fjármögnun í samræmi við kaup­tilboðið hafi ekki gengið eftir, samanber höfnun Glitnis banka hf. á lánafyrirgreiðslu 10. mars 2008, hafi kauptilboð stefndu fallið niður enda einsýnt að skilyrði það sem kauptilboð byggðist á, kæmi ekki fram. Hafi því aldrei komist á bindandi kaup­samningur milli aðila. Eins og hið samþykkta kauptilboð beri augljóslega með sér hafi það skilyrði verið sett fyrir skuldbindingargildi þess að fjármögnun fengist hjá Glitni banka hf. fyrir kaupunum. Þegar Glitnir hafi hafnað lánafyrirgreiðslu 10. mars 2008 hafi orðið ljóst að frestskilyrðið kæmi ekki fram og jafnframt að hið samþykkta kauptilboð myndi ekki hafa réttaráhrif. Tilvísanir stefnanda um síðar tilkomna hugsanlega fyrirgreiðslu stefndu frá Íbúðalánasjóði séu málinu alls óviðkomandi enda hvergi minnst á aðkomu sjóðsins í hinu samþykkta kauptilboði. Það hafi því verið ljóst þann 10. mars 2008 að hið samþykkta, skilyrta kauptilboð aðila kæmi ekki til framkvæmda og að ekkert yrði af undirritun kaupsamnings eins og fyrirhugað var samkvæmt tilboðinu, þ.e. þann 11. mars, en þá átti einnig að greiða fyrstu greiðslu. Skilyrði kauptilboðsins voru hvorki þá, né síðar, uppfyllt og kauptilboðið því þegar af þeirri ástæðu niður fallið. Stefndu byggja einnig sýknukröfu sína á 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup en þar segir: „Nú er skuldbindingargildi kaupsamnings um fasteign bundið fyrirvara um atvik sem ekki hefur gengið eftir og skal þá kaupsamningurinn falla niður að liðnum tveimur mánuðum frá því að hann komst á.“ Eins og ákvæðið beri með sér falli skilyrtur kaupsamningur sjálfkrafa niður ef atvik það sem fyrirvarinn er bundinn við, hefur ekki gengið eftir að liðnum tveimur mán­uðum frá því að hinn skilyrti kaupsamningur komst á. Staðreyndir máls þessa séu eftirfarandi: 1. Skilyrtur kaupsamningur kemst á þann 21. febrúar 2008. 2. Fyrirvari stefndu í hinum skilyrta kaupsamningi er sá að fjármögnun fáist fyrir kaupunum frá Glitni banka hf. að fjárhæð kr. 29.700.000.- 3. Glitnir banki hf. synjar stefndu um lánafyrirgreiðslu þann 10. mars 2008. 4. Skilyrðið kemur því ekki fram innan þeirra tveggja mánaða sem ofangreind 8. gr. laganna boðar og er þegar af þeirri ástæðu hinn skilyrti kaupsamningur niður fallinn. Þá byggja stefndu einnig á því að þau skiluðu ekki inn staðfestingu á fjármögnun til fasteignasölunnar innan 14 daga frá samþykki tilboðsins eins og áskilið var í kaup­tilboðinu. Þar sem umrædd fjármögnun hafi ekki fengist, gátu þau ekki skilað inn umræddri staðfestingu, hvorki innan þeirra 14 daga sem áskilið var né síðar. Hafi kauptilboðið því fallið niður þegar af þeirri ástæðu. Þá benda stefndu á að hinn löggilti fasteignasali hafi enga heimild haft til að útbúa skilyrt veðleyfi eða athuga með meinta lánafyrirgreiðslu hjá Íbúðalánasjóði enda ekkert samningssamband á milli hans og stefndu. Í kauptilboðinu segi að standist tilboðsgjafi ekki greiðslumat sé honum einungis heimilt að leita eftir upplýsingum um forsendur greiðslumatsins hjá viðkomandi fjármálastofnun, þ.e. Glitni banka hf. Stefndu mótmæli því að framlögð óundirrituð skuldabréf hafi nokkra þýðingu varð­andi hið skilyrta, samþykkta kauptilboð aðila og réttaráhrif þess. Dómkröfum stefnanda er alfarið hafnað af hálfu stefndu enda með engu móti hægt að fallast á að athafnir þeirra hafi valdið stefnanda tjóni þar sem hið skilyrta, samþykkta, kauptilboð varð aldrei skuldbindandi fyrir stefndu. Ekki sé við stefndu að sakast þótt stefnandi hafi fest kaup á annarri fasteign þegar hann átti fasteign óselda. Enn síður sé við stefndu að sakast að markaðsaðstæður á fasteignamarkaði hafi breyst. Því sé ekki unnt að fallast á kröfu stefnanda um greiðslu skaðabóta, hvorki innan né utan samninga. Er því alfarið mótmælt af hálfu stefndu að þau hafi sýnt af sér gáleysislega háttsemi gagnvart stefnanda sem leitt geti til bótaskyldu. Sé reyndar vandséð hver sé bótagrundvöllur, enda vísi stefnandi ýmist til hinnar almennu sakarreglu skaðabóta­réttarins og hins vegar til bótareglna laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, sbr. 52. og 61. gr. laganna. Þá sé bótakrafan með öllu órökstudd. Þá er einnig bent á, að hafi stefnandi verið viss um rétt sinn og þar með um skuldbindingargildi hins skilyrta kaupsamnings, hefði honum verið í lófa lagið að höfða mál gegn stefndu og krefjast efnda samningsins í samræmi við orðanna hljóðan, sbr. 49. og 50. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og komið þannig í veg fyrir hið meinta tjón. Varakrafa stefndu byggist á því að krafa stefnanda sé stórlega ofmetin og í engu samræmi við raunverulegt tjón hans, sbr. það sem að ofan er rakið varðandi aðalkröfu stefndu. Verði fallist er á kröfu stefnanda að einhverju leyti, benda stefndu á að vafasamt verði að teljast að stefnandi hafi val um það hvort hann krefji stefndu um efndir í samræmi við efni samningsins, sbr. 49. og 50. gr. laga nr. 40/2002, eða hvort hann selji eignina á lægra verði og krefji svo stefndu um bætur fyrir mismuninum. Þannig var stefnanda í lófa lagið eins og að ofan greinir að krefja stefndu um efndir í samræmi við efni samningsins og koma þar með í veg fyrir hið meinta tjón sem hann telur sig hafa orðið fyrir. Sé þess því krafist að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar, verði þær teknar til greinar að einhverju leyti. Stefndu vísa til ákvæða laga nr. 40/2002 sem og almennra meginreglna kröfu- og samningaréttar um skuldbindingargildi samninga og undantekninga frá þeirri reglu. Þá er einnig vísað til reglna laga nr. 99/1004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa. Niðurstaða: Í málinu er deilt um hvort kauptilboð stefndu dagsett 21. febrúar 2008, samþykkt af stefnanda sama dag, um fasteignina Framnesveg 24a í Reykjavík, hafi orðið bindandi fyrir stefndu. Tilboðið er gert á eyðublað fasteignasölunnar Nýs heimilis, en á því eyðublaði eru prentaðir ýmsir almennir skilmálar eins og algengt er í fasteigna­við­skiptum. Fram kom við skýrslugjöf Reynis Erlingssonar, löggilts fasteignasala á fasteignasölunni Nýju heimili, við aðalmeðferð málsins, að kaflinn um fjármögnun sem kemur næst á eftir lýsingu eignar á framhlið kauptilboðsins, sé að mestu staðlaður texti, en hann staðfesti að fyrsta setningin í kaflanum: „Kaupandi gerir fyrirvara um samþykki fjármögnunar hjá Glitni Banka.“, sé sérstakur fyrirvari í þessu tilboði, sem settur hafi verið í tilboðið að beiðni tilboðsgjafa, stefndu í máli þessu. Fram kom hjá vitninu að hann hefði ekki vitað um höfnun á beiðni stefndu um fjármögnun frá Glitni, fyrr en 19. mars 2008 þegar honum barst bréf frá stefnda Stuart um það. Stefnda Erla skýrði þó svo frá fyrir dómi að stefndu hefðu, líklega sama dag og bréfið frá Glitni er dagsett, eða 10. mars, haft símasamband við fasteignasöluna og sagt frá því að fjármögnun hjá Glitni hefði ekki tekist og taldi hún líklegra að hún hefði hringt. Hún var ekki viss um hvort hún hefði talað við Reyni eða annan starfsmann fasteigna­sölunnar. Stefndi Stuart bar einnig um að þau hefðu tilkynnt fasteignasölunni um þetta strax og taldi fráleitt að fasteignasalan hefði ekki fengið vitneskju um höfnun fjár­mögnunar fyrr en 19. mars, meðal annars í ljósi þess að fasteignasalan virðist hafa verið í sambandi við Glitni banka vegna málsins næstu daga á eftir. Stefnandi byggir á því að fjármögnun sú sem fyrirvari var um í kauptilboði hafi tekist, með lánafyrirgreiðslu frá Glitni annars vegar og Íbúðalánasjóði hins vegar. Óumdeilt er að skuldabréf þessara aðila voru útbúin og liggja fyrir í málinu, annað að fjárhæð 12.600.000 krónur og lántaki sagður stefndi Stuart, en hitt að fjárhæð 18.000.000 krónur og bæði stefndu sögð lántakar. Fyrir liggur í málinu bréf Glitnis til stefndu, með yfirskriftinni: „Synjum á lána­fyrirgreiðslu“. Bréfið er dagsett 10. mars 2008 og undirritað ef tveimur starfsmönnum bankans. Í texta bréfsins segir meðal annars: „... tilkynnist þér hér með að ekki er unnt að verða við umsókn þinni um húsnæðislán Glitnis um kaup á fasteign að Fram­nesvegi 24a Reykjavík, þar sem ekki eru uppfyllt skilyrði greiðslumats samkvæmt útlánareglum bankans.“ Stefndu byggja á því að með þessu bréfi hafi komið í ljós að fyrirvari í kauptilboðinu yrði ekki uppfylltur og að þau hafi þar með ekki lengur verið bundin af tilboðinu. Fallast verður á það með stefndu að í ljósi þess skýra fyrirvara sem gerður var af þeirra hálfu um fjármögnun, auk þess sem í kafla kauptilboðsins um greiðslutilhögun er gert ráð fyrir 29.700.000 króna láni frá Glitni, að þau hafi ekki verið bundin af tilboðinu eftir að Glitnir synjaði um fjármögnun. Ekki verður talið að breyti þeirri niðurstöðu, vafi um það hvort fasteignasölunni og/eða tilboðshafanum (stefnanda), hafi strax verið gert viðvart um synjun á fjármögnun, ekki fyrr en 19. mars, eða einhvern dag á milli þessara dagsetninga. Stefnandi heldur því fram að þegar í ljós hafi komið að fjármögnun fengist, með samsettu láni frá Íbúðalánasjóði og Glitni, hefðu fyrirvarar í kauptilboði um fjár­mögnun verið upprættir og stefndu verið bundin af tilboðinu. Af hálfu stefndu er því haldið fram að eftir að Glitnir hafnaði fjármögnun og tilboðið frá 21. febrúar 2008 var ekki lengur í gildi, hafi þau haldið áfram að skoða möguleika á að kaupa fasteign, jafnvel Framnesveg 24a, en einnig hafi komið til greina að kaupa aðra eign. Óumdeilt er að stefndu sóttu um lán hjá Íbúðalánasjóði og ljóst er af gögnum málsins, eins og fram er komið hér að framan, að þau höfðu sótt um fyrirgreiðslu hjá Glitni. Ekki verður séð af gögnum málsins að stefndu hafi sótt sérstaklega um lán þar eftir 10. mars, eingöngu virðast hafa verið samskipti á milli Glitnis og fasteignasölunnar eftir þann tíma og þangað til áðurnefnt skuldabréf að fjárhæð 12.600.000 krónur var útbúið og sent fasteignasölunni. Ekki verður séð af því sem fram er komið í málinu að stefndu hafi fallið frá fyrirvara í tilboðinu eða endurnýjað tilboð sitt, eftir 10. mars 2008. Verða þau því ekki talin bundin af tilboðinu, þrátt fyrir að leiddar hafi verið líkur að því að fjármögnun, með öðrum hætti en fyrirvari hafði verið gerður um í tilboðinu, hafi staðið þeim til boða. Verður því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Miðað við þessi úrslit málsins, verður stefnandi dæmdur til að greiða stefndu málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 350.000 krónur og er virðisaukaskattur þar innifalinn. Dóminn kveður upp Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari. Dómsorð: Stefndu, Erla Hrund Gísladóttir og Stuart Leigh Bronson, eru sýkn af kröfum stefnanda Þóris Dan Viðarssonar. Stefnandi greiði stefndu in solidum 350.000 krónur í málskostnað, þ.m.t. virðisaukaskattur.
Mál nr. 187/2002
Kærumál Gjaldþrotaskipti Aðilaskipti Niðurfelling máls Kæruheimild
B, hluthafi í T ehf., sem var undir gjaldþrotaskiptum, hafði lýst yfir vilja til að halda áfram máli félagsins á hendur Í hf. á eigin kostnað og áhættu, en til hagsbóta þrotabúinu. Í 1. og 2. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. eru þeir tæmandi taldir, sem geta tekið til sín að gæta hagsmuna þrotabús, sem skiptastjóri ákveður að halda ekki uppi. Talið var, að þar sem B var hvorki lánardrottinn, sbr. 1. mgr. ákvæðisins, né þrotamaður, sbr. 2. mgr. þess, skorti hana heimild til að taka við málinu. Var málið því fellt niður fyrir héraðsdómi með vísan til b. liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. apríl 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að málið yrði fellt niður eða því vísað frá dómi. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til k. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess að málið verði fellt niður, en ella verði því vísað frá dómi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. I. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum höfðuðu Tjáskipti ehf. mál þetta á hendur sóknaraðila með stefnu útgefinni 20. apríl 2001 til greiðslu á 15.654.818 krónum með nánar tilgreindum dráttarvöxtum og málskostnaði. Málið var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 3. maí sama árs og tók sóknaraðili til varna. Þegar málið var tekið fyrir á dómþingi 24. janúar 2002 til að undirbúa aðalmeðferð þess kom fram að bú stefnandans hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta 4. desember 2001. Greint var frá því að skiptafundur hefði ekki enn verið haldinn í þrotabúinu og þannig óvíst hvort það tæki við rekstri málsins, en ef ekki yrði af því myndu fyrrum fyrirsvarsmenn félagsins óska eftir að halda málinu áfram á sinn kostnað. Málið var tekið fyrir á ný í þinghaldi 25. mars 2002. Kom þá fram að hvorki myndi þrotabúið halda málinu áfram né hafi neinn kröfuhafi lýst yfir vilja sínum til þess. Varnaraðili, sem hafi verið eigandi að 20% hlutafjár í Tjáskiptum ehf., hefði á hinn bóginn hug á að halda málinu áfram til hagsbóta þrotabúinu, en á sinn kostnað og áhættu. Hafi þrotabúið samþykkt það fyrir sitt leyti. Sóknaraðili andmælti því að varnaraðila væri þetta heimilt og krafðist þess að málið yrði fellt niður eða því vísað frá dómi. Var þessum kröfum hans hafnað með hinum kærða úrskurði. Varnaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt fundargerð frá skiptafundi, sem haldinn var í þrotabúi Tjáskipta ehf. 8. apríl 2002. Á þeim fundi bar einn kröfuhafa, Jötunheimar ehf., upp það erindi að sér yrði heimilað að halda áfram rekstri þessa máls á eigin kostnað og áhættu, en til hagsbóta þrotabúinu. Var fallist á þetta erindi. Í málatilbúnaði varnaraðila fyrir Hæstarétti kemur meðal annars fram í tengslum við þetta að hún hafi eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar óskað eftir því við sóknaraðila að málið yrði tekið fyrir í héraðsdómi til að breyta aðild að því til samræmis þessu. Því hafi sóknaraðili hafnað. II. Samkvæmt k. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 er heimilt að kæra til Hæstaréttar úrskurð héraðsdómara um hvort mál verði fellt niður. Af j. lið sömu málsgreinar verður á hinn bóginn ályktað að ekki sé unnt að kæra úrskurð héraðsdómara, þar sem hafnað er að vísa máli frá dómi. Vegna þessa getur eingöngu komið til álita fyrir Hæstarétti krafa sóknaraðila um að málið verði fellt niður fyrir héraðsdómi. Í 1. mgr. 130. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. er mælt fyrir um heimild lánardrottins, sem hefur lýst í þrotabú kröfu sem ekki hefur verið hafnað, til að halda uppi hagsmunum þess ef skiptastjóri hefur ákveðið að láta þá ekki til sín taka. Verði slíkt gert til hagsbóta þrotabúinu, en á kostnað og áhættu hlutaðeigandi lánardrottins. Samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar getur þrotamaður, ef um einstakling er að ræða, farið eins að ef enginn lánardrottinn neytir þessarar heimildar. Með þessum lagaákvæðum eru þeir tæmandi taldir, sem geta tekið til sín að gæta hagsmuna þrotabús, sem skiptastjóri ákveður að halda ekki uppi. Hluthafi í félagi, sem er undir gjaldþrotaskiptum, verður ekki í þessu efni lagður að jöfnu við þá, sem hér um ræðir. Skorti því heimild í 130. gr. laga nr. 21/1991 handa varnaraðila til að taka við máli Tjáskipta ehf. á hendur sóknaraðila. Í þinghaldi í héraði 25. mars 2002 var sem áður segir greint frá því að þrotabú Tjáskipta ehf. myndi ekki reka málið áfram og hefði heldur enginn kröfuhafi lýst yfir vilja sínum til þess. Af þessum sökum voru ekki skilyrði til annars en að héraðsdómari myndi þá þegar fella málið niður, sbr. b. lið 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991. Í því ljósi getur engu breytt fyrir niðurstöðu málsins að síðar hafi komið fram að kröfuhafi í þrotabúinu hefði hug á að taka við rekstri þess, svo sem varnaraðili vísar nú til í málatilbúnaði sínum fyrir Hæstarétti. Samkvæmt þessu öllu verður að taka til greina kröfu sóknaraðila um að málið verði fellt niður í héraði. Rétt er að aðilarnir beri hvort sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Mál þetta er fellt niður fyrir héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 806/2017
Almannatryggingar Stjórnsýsla Örorkumat
Í málinu krafðist A þess að felldur yrði úr gildi úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga frá árinu 2015, þar sem staðfest var ákvörðun T frá árinu 2013 um að greiða A barnalífeyri frá 1. apríl 2011. Reisti A kröfu sína á því að samkvæmt 4. mgr. 53. gr. laga nr. 100/2007 um almannatryggingar ætti hann rétt til barnalífeyris frá 1. apríl 2009, eða tvö ár aftur í tímann frá því að hann hefði sótt um örorkulífeyri hjá T. Vísaði A til þess að í mars 2011 hefði læknir, að beiðni tryggingarfélags, metið hann óvinnufæran og með 65% varanlega örorku frá árinu 2008. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, var talið að til þess að eiga rétt á barnalífeyri samkvæmt lögum nr. 100/2007 þyrfti umsækjandi að hafa verið metinn til örorku hjá T. Örorkumat fyrir tryggingarfélag væri ósambærilegt örorkumati T og ekki væri hægt að byggja rétt til almannatrygginga á slíku mati. Þá var ekki fallist á með A að T hefði við meðferð málsins vanrækt leiðbeiningar- og rannsóknarskyldur sínar samkvæmt 7. og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Var T sýknað af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirMarkús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Árni Kolbeinsson fyrrverandihæstaréttardómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 21. desember 2017. Hann krefst þess að felldur verði úrgildi úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga 23. júlí 2015, þar semstaðfest var ákvörðun stefnda 28. júní 2013 um að greiða áfrýjanda barnalífeyrifrá 1. apríl 2011. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 26. september 2017.Mál þetta, sem var dómtekið 12. september 2017, er höfðað fyrir HéraðsdómiReykjavíkur af A, [...], [...] á hendur Tryggingastofnun ríkisins, Laugavegi114, Reykjavík, með stefnu birtri 2. nóvember 2016.Stefnandi gerir þákröfu að felldur verði úr gildi með dómi úrskurður úrskurðarnefndaralmannatrygginga dags. 23. júlí 2015 þess efnis að staðfesta ákvörðun stefndaTryggingastofnunar ríkisins, dags. 28. júní 2013, um að greiða stefnandabarnalífeyri frá 1. apríl 2011. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda ogmálskostnaðar úr hans hendi. I Með matsbeiðniSjóvá-Almennra trygginga hf. dags. 22. júlí 2010 var farið fram á að matsmaður,B læknir, mæti læknisfræðilega örorku stefnanda samkvæmt töflum Örorkunefndarog stöðugleikapunkt. Matsgerð hans er dagsett 16. mars 2011. Hinn 22. mars 2011 sóttistefnandi um örorkulífeyrir og tengdar greiðslur til stefnda. Fram fórörorkumat lífeyristrygginga af hálfu Tryggingastofnunar sem er dags. 18. apríl2011. Í örorkumatinu kemur fram að stefnandi hafi greinst með [...] þremur árumfyrr og sé lítt vinnufær sökum úthaldsleysis, en að búast megi við að færni hansaukist með tímanum og voru skilyrði staðals um hæsta örorkustig talin uppfyllt,það er 75% örorka, sbr. 2. mgr. og b-lið 1. mgr. 18. gr. laga nr. 100/2007 umalmannatryggingar. Örorkustig stefnanda hefur í tvígang verið endurmetið og eróbreytt, en núverandi örorkumat gildir frá 1. maí 2016 til 30. apríl 2018. Þarsem stefnandi var í örorkumati Tryggingastofnunar metinn með 75% varanlegaörorku, fékk hann barnalífeyri frá 1. apríl 2011, en var of tekjuhár til að fáörorkulífeyri, sbr. 4. mgr. 18. gr. laga nr. 100/2007. Hinn 28. júní 2011krafðist stefnandi þess að stefndi viðurkenndi skyldu til greiðslubarnalífeyris aftur í tímann, auk dráttarvaxta. Var því haldið fram aðstefnandi hefði verið óvinnufær frá því í mars 2008, samanber örorkumat B, ogað ástand hans hefði verið óbreytt frá þeim tíma. Jafnframt var því haldið framí bréfinu að stefnandi hefði leitað til Tryggingastofnunar í mars 2008, enverið tjáð að hann ætti lítinn sem engan rétt til örorkubóta, þar sem hann væriof tekjuhár. Hefði stofnunin þannig vanrækt leiðbeiningarskyldu sína með því aðbenda stefnanda ekki á að hann ætti rétt til barnalífeyris óháð tekjum. Hinn 25. ágúst 2011 hafnaði stefndi kröfustefnanda um greiðslu barnalífeyris aftur í tímann með vísan til þess aðsamkvæmt 52. og 53. gr. laga um almannatryggingar bæri að miða upphafstíma bótafrá þeim tíma sem beiðni um þær er lögð fram og að eitthvað sérstakt þyrfti tilað koma til að ákvarða bætur aftur í tímann. Þá væri ómögulegt að staðreynahvaða upplýsingar voru veittar stefnanda. Hinn 24. nóvember2011 kærði stefnandi ákvörðun stefnda til úrskurðarnefndar almannatrygginga. Byggði kæran á því að samkvæmt orðalagi2. mgr. 53. gr. laga um almannatryggingar ætti stefnandi rétt á barnalífeyritvö ár aftur í tímann frá umsókn hans, þ.e. frá 1. apríl 2009. Jafnframt varbyggt á því að lagatúlkun stefnda stæðist ekki og hvergi væri að finna nokkuðum að sérstakar aðstæður þyrftu að vera uppi til þess að unnt væri að greiðabætur tvö ár aftur í tímann samkvæmt lagagreininni að öðrum skilyrðumuppfylltum.Með úrskurði dags. 11. apríl 2012 staðfestiúrskurðarnefndin ákvörðun stefnda með vísan til þess að stefnandi hafi fyrstuppfyllt skilyrði barnalífeyris frá upphafstíma örorkumats, sem var 1. apríl2011, og að fyrir þann tíma hafi stefnandi ekki haft örorkumat frá stefnda oggæti þannig ekki uppfyllt það skilyrði 1. mgr. 20. gr. laga nr. 100/2007 aðteljast örorkulífeyrisþegi frá fyrra tímamarki. Taldi úrskurðarnefndin að 2.mgr. 53. gr. laga 100/2007, (sbr. nú 4. mgr. 53. gr. sömu laga), kæmi því ekkitil skoðunar í málinu. Hinn 3. október 2012sendi stefnandi umsókn um örorkulífeyri og tengdar greiðslur og var umsókninnivísað frá 30. október 2012, þar sem þegar væri fyrir hendi 75% örorkumat ognýtt læknisvottorð, dags. 11. október 2012, gæfi ekki tilefni til breytinga. Í bréfi stefnda, dags. 28. júní 2013, kemur framað með umsókninni í október 2012 hafi stefnandi einnig verið að óska eftirörorkubótum aftur í tímann. Stefndi tók því umsókn stefnanda aftur tilskoðunar, en vísaði erindinu frá með vísan til 24. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993, þar sem liðið hafi meira en ár frá því stefnanda var tilkynnt umákvörðun Tryggingastofnunar þar til hann sendi inn umsókn um endurupptökuörorkumatsins aftur í tímann. Taldi stofnunin að gögn málsins gæfu ekki tilkynna að veigamiklar ástæður væru fyrir endurupptöku á matinu. Hinn 22. nóvember2013 kærði stefnandi ákvörðunina til úrskurðarnefndar almannatrygginga.Rökstuðningur kærunnar fólst m.a. í því að stefnandi hefði leitað til Tryggingastofnunarþegar á árinu 2008 og þá fengið ranga ráðgjöf frá Tryggingastofnun um rétt sinn til bóta. Taldi stefnandi aðþegar örorkumatið fór fram í mars 2011 hefði verið eðlilegt að meta hann þá tilörorku aftur í tímann m.a. með hliðsjón af 2. mgr. 53. gr. og 4. mgr. 52. gr.laga um almannatryggingar nr. 100/2007. Hinn 26. febrúar 2014 kvað nefndin upp úrskurðsinn og staðfesti synjun stefnda á beiðni stefnanda um endurupptöku örorkumatsfrá 18. apríl 2011.Hinn 5. mars 2015 fór stefnandi fram á endurupptökuúrskurðar almannatrygginga nr. 420/2011 sem dagsettur eru 11. apríl 2012.Fallist var á endurupptökuna. Beiðni stefnanda um endurupptöku var byggð ááliti umboðsmanns Alþingis í máli nr. 7851/2014 og með vísan til 24. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Eftir að hafa fengið greinargerðir frá málsaðilumkvað nefndin upp úrskurð sem dagsettur er 23. júlí 2015 og staðfesti ákvörðunstefnda um að greiða stefnanda barnalífeyri frá 1. apríl 2011. Mál þetta var síðan höfðað í nóvember 2016.II Stefnandi kveðst annars vegar byggja á því aðúrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga byggi á rangri túlkun laga og sé því niðurstaða hans efnislega röng.Hins vegar telur stefnandi að málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr.37/1993 og laga um almannatryggingar hafi verið brotnar undir meðferð málsins ástjórnsýslustigi. Leiði þessir annmarkar til ógildis úrskurðarins.Stefnandi telur að greiða beri honum barnalífeyrifrá 1. apríl 2009 í stað 1. apríl 2011 eins og gert var. Byggir hann á því aðsnemma árs 2008 hafi hann verið óvinnufær vegna sjúkdóms og ástand hans ekkertbreyst síðan. Vísar stefnandi aðallega til örorkumats B læknis dags. 16. mars2011. Telur stefnandi að með vísan til 4. mgr. 53. gr. laga umalmannatryggingar, hefði borið að ákvarða honum bætur tvö ár aftur í tímann fráþví umsókn hans og önnur gögn bárust stefndu. Þá vísar stefnandi til álitsumboðsmanns Alþingis nr. 7851/2014 máli sínu til stuðnings. Í annan stað telur stefnandi aðmálsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og laga um almannatryggingarhafi verið brotnar við þá ákvörðunar sem birtist í hinum umdeilda úrskurði.Leiði það til ógildis úrskurðarins.Í fyrsta lagi telur stefnandi að stefndi hafivanrækt leiðbeiningarskyldu sína skv. 37. gr. laga um almannatryggingar og 7.gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þegar hann leitaði til stofnunarinnar viðupphaf veikinda sinna, snemma árs 2008. Þá telur stefnandi að stefndi hafi einnig vanræktleiðbeiningarskyldu sína þegar hann leitaði til stofnunarinnar árið 2011 ogstarfsmenn stofnunarinnar leiðbeindu honum ekki um réttindi hans tilbarnalífeyris tvö ár aftur í tímann frá umsókn skv. 4. mgr. 53. laga umalmannatryggingar.Í þriðja lagi hafi stefndi vanræktrannsóknarskyldu sína skv. 38. gr. laga um almannatryggingar og 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þegar stefnandi leitaði til stofnunarinnar árið2011 og í ljós kom að hann kynni að hafa uppfyllt skilyrði bóta áður engreining læknis stofnunarinnar lá fyrir. III Stefndi vísar til þess að samkvæmt 1. mgr. 20. gr.laga nr. 100/2007 sé barnalífeyrir greiddur með börnum yngri en 18 ára, efannað foreldri er látið eða örorkulífeyrisþegi. Stefnandi uppfyllti fyrstskilyrði barnalífeyris frá upphafstíma örorkumats Tryggingastofnunar, sem er 1.apríl 2011. Fyrir þann tíma hafði stefnandi ekki gilt örorkumat fráTryggingastofnun og var hann þá ekki örorkulífeyrisþegi í skilningi 20. gr.laga nr. 100/2007, sbr. 1. mgr. 53. gr. laganna. Því sé ekki unnt að ákveðabarnalífeyri tvö ár aftur í tímann frá því umsókn stefnanda barstTryggingastofnun, enda uppfyllti hann ekki skilyrði 20. gr. um barnalífeyrifyrr en hann fékk örorkumat frá Tryggingastofnun.Stefndi heldur því fram að ekki sé hægt að miðavið önnur örorkumöt en þau sem gerð séu af stefnda. Hann hafnar því aðörorkumat B læknis hafi þær réttarverkanir að stefndi eigi rétt tilbarnalífeyris frá fyrri tíma en 1. apríl 2011.Stefndi telur að tilvitnað álit umboðsmannsAlþingis nr. 7851/2014 sé ekki fordæmisgefandi í máli stefnanda, þar sem umalls óskyld mál sé að ræða. Í áliti umboðsmanns sé deilt um orðalag ogframkvæmd vegna synjunar um afturvirkt örorkumat skv. 18. gr., sbr. 4. mgr. 53.gr. laganna. Í máli stefnanda er synjun á greiðslu barnalífeyris tvö ár aftur ítímann hins vegar byggð á því, að einungis sé hægt að samþykkja barnalífeyritil umsækjanda sem þegar er metinn til örorku hjá Tryggingastofnun.Stefndi mótmælir því að málsmeðferðarreglurstjórnsýslulaga nr. 37/1993 og laga um almannatryggingar hafi verið brotnar svosem stefnandi heldur fram.Stefndi hafnar því að hann hafi vanræktupplýsinga- og leiðbeiningarskyldu sína við málsmeðferðina. Engin sönnun liggurfyrir um að stefnandi hafi leitað til stefnda á árinu 2008 og engin gögnfinnast hjá stefnda um að stefnandi hafi leitað til stofnunarinnar fyrr en ímars 2011. Því sé jafnframt hafnað að stefndi hafi vanrækt leiðbeiningarskyldusína gagnvart stefnanda þegar hann sótti um örorkulífeyri og tengdar greiðslur22. mars 2011. Þar sem stefnandi uppfyllti ekki skilyrði 1. mgr. 20. gr. laganr. 100/2007 um barnalífeyri fyrr en hann fékk örorkumat frá Tryggingastofnun íapríl 2011, sé augljóst að ekki bar að upplýsa stefnanda um rétt sem hann áttiekki tilkall til. Stefndi hafnar því að hafa vanræktrannsóknarskyldu sína skv. 38. gr. laga nr. 100/2007 og 10. gr.stjórnsýslulaga, þegar stefnandi leitaði til stofnunarinnar á árinu 2011.Stefnandi gat aldrei hafa átt rétt til barnalífeyris fyrr en hann hafði fengiðgilt örorkumat frá Tryggingastofnun.IV Mál þetta varðarsynjun stefnda á greiðslu barnalífeyris til stefnanda tvö ár aftur í tímann eðafrá 1. apríl 2009, en stefnandi hefur þegið barnalífeyri frá 1. apríl 2011. Stefnandi hefur áttvið vanheilsu að stríða frá árinu 2008. Í örorkumati B læknis dags. 16. mars2011 var stefnandi metinn með 65% varanlega læknisfræðilega örorku og að hannhafi verið óvinnufær vegna sjúkdóms í mars 2008. Örorkumat þetta var gert aðbeiðni tryggingarfélags. Í kjölfar umsóknar stefnanda um örorkulífeyri ogtengdar greiðslur, þ. á m. barnalífeyri, gekkst stefnandi undir örorkumat hjástefnda og í kjölfarið var honum greiddur barnalífeyrir frá 1. apríl 2011.Stefnandi telur að líta eigi heildstætt á mál hans og hafa hliðsjón aförorkumati B við ákvörðun upphafstíma barnalífeyris honum til handa, en ekki aðmiða einungis við örorkumat Tryggingastofnunar, svo sem stefndi krefst. Samkvæmt 1. mgr. 52.gr. laga nr. 100/2007 er meginreglan sú að sækja þarf sérstaklega um allarbætur til Tryggingastofnunar. Í 1. mgr. 53. gr. laganna segir að réttur tilbóta stofnist frá og með þeim degi er umsækjandi telst uppfylla bótaskilyrði ogskulu bætur reiknaðar frá fyrsta degi næsta mánaðar eftir að bótaréttur erfyrir hendi. Í 4. mgr. 53. gr. laganna kemur fram að bætur skuli aldreiákvarðaðar lengra aftur í tímann en tvö ár frá því að Tryggingastofnun berstumsókn og önnur gögn sem nauðsynleg eru til að unnt sé að taka ákvörðun umbótarétt og fjárhæð bóta. Til þess að stefnandi geti átt rétt á barnalífeyriþarf hann að uppfylla skilyrði laga nr. 100/2007. Í 20. gr. laganna segir aðbarnalífeyrir skuli greiddur með börnum yngri en 18 ára, ef annað hvortforeldra sé látið eða sé örorkulífeyrisþegi. Skilyrði samkvæmt 1. mgr. 20. gr.laganna er því að umsækjandi sé örorkulífeyrisþegi, það er hafi verið metinntil örorku hjá stefnda, Tryggingastofnun. Ekki er fallist á að örorkumat Blæknis hafi sömu réttarverkanir. Örorkumatstefnda Tryggingastofnunar er byggt á sérstökum örorkustaðli samkvæmt 18. gr.laga nr. 100/2007, sbr. reglugerð nr. 379/1999. Örorkumat tryggingafélaganna erhins vegar byggt á örorkumatstöflum og er þannig ekki sambærilegt örorkumatiTryggingastofnunar. Er því ekki hægt að byggja rétt til almannatrygginga áslíku mati. Hin umkröfðu réttindi, það er barnalífeyririnn,grundvallast á lögum um almannatryggingar og við mat á því hvað falli undirskilgreininguna á örorkulífeyrisþega í 1. mgr. 20. gr. laga nr. 100/2007 skalmiða við að viðkomandi sé skilgreindur sem örorkulífeyrisþegi á grundvelli 18.gr. þeirra laga. Ekki liggur annað fyrir í málinu en að örorkumatTryggingastofnunar frá mars 2011 hafi verið fyrsta örorkumat sem stefnandigekkst undir hjá stefnda. Þar sem stefnandi uppfyllti ekki skilyrði 20. gr. umbarnalífeyri fyrr en hann fékk örorkumatið frá stefnda, skortir lagaheimild tilað ákveða barnalífeyri tvö ár aftur í tímann frá umsókn stefnanda til stefnda.Engu breytir þótt stefnandi hafi átt við vanheilsu að stríða allt frá árinu2008, svo sem framlögð gögn bera með sér. Rétturinn til barnalífeyrisstofnaðist ekki fyrr en stefnandi fékk örorkumat frá stefnda. Stefnandi vísar máli sínu til stuðnings til álitsumboðsmanns Alþingis í málinu nr. 7851/2014. Í því máli er fjallað um mat áskilyrðum örorkulífeyris samkvæmt 18. gr. laga um almannatryggingar nr.100/2007 tvö ár aftur í tímann. Óskaði kærandi í því máli endurskoðunar áupphafstíma örorkumats hjá stefnda. Í þessu máli er óskað afturvirkra greiðslnabarnalífeyris en greiðsla barnalífeyris byggist á 20. gr. sömu laga. Því er umannað ágreiningsefni að ræða og er nefnt álit ekki fordæmi í máli þessu.Af hálfu stefnanda er byggt á því að málsmeðferðstefnda hafi verið í andstöðu við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr.37/1993 og laga um almannatryggingar. Það eigi að leiða til ógildisúrskurðarins.Í fyrsta lagi telur stefnandi að stefndi hafivanrækt leiðbeiningarskyldu sína skv. 37. gr. laga um almannatryggingar og 7.gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þegar hann hafi leitað til stofnunarinnar viðupphaf veikinda sinna, „snemma ársins 2008‟.Í aðilaskýrslu fyrir dómi kveðst stefnandi hafaleitað til stefnda og óskað eftir upplýsingum um réttindi sín til bótaalmannatrygginga. Eiginkona hans hafi verð með í för. Þau hafi hitt ráðgjafasem hafi spurt um tekjur. Að fengnum þeim upplýsingum hafi ráðgjafi sagt þeimað stefnandi ætti rétt á að fá ókeypis í sund, lækkað eða ókeypis í strætó og afsláttaf læknaþjónustu. Hann kvaðst hafa átt sundkort og læknakostnaður hafi veriðlítill. Hann hafi því ekki séð ástæðu til að fara í það ferli að vera metinntil örorku. Stefnandi kveður að þetta hafi verið haustið 2008 eða vorið 2009.Hann kvaðst aldrei hafa verið spurður um börn eða honum sagt að hann gæti áttrétt til barnalífeyris. Eiginkona stefnanda gaf einnig skýrslu fyrir dómiog hjá henni kom fram að hún hafi farið með stefnanda að hitta ráðgjafa hjáTryggingastofnun. Stefnandi hafi verið spurður um tekjur sínar og eftir að hafaupplýst um þær hafi ráðgjafinn sagt að hann væri með svo háar tekjur að hannætti ekki rétt á neinu frá stefnda. Ítrekað spurð kvað mætta að þetta hafiverið orðað svona. Með það hafi þau farið. Ekkert hafi verið minnst á réttindihans til barnalífeyris. Þetta hafi verið seint á árinu 2008 eða í byrjun árs2009. Framburðir fyrir dómi eru misvísandi um það hvaðhafi komið fram á ætluðum fundi stefnanda með ráðgjafa stefnda og hvenær hannhafi átt sér stað. Þá kveður stefndi að ekkert finnist um ætlaðan fund hjáTryggingastofnun og fyrsta mál stefnanda hjá stefnda sé frá árinu 2011. Eins ogmál þetta er lagt fyrir dóminn er ósannað að ætlaður fundur hafi átt sér staðog ef svo væri, hvað hafi komið fram á honum. Því er þessari málsástæðustefnanda hafnað. Í annan stað telur stefnandi stefndu jafnframthafa vanrækt leiðbeiningarskyldu þegar hann leitaði til stofnunarinnar árið2011 og starfsmenn stofnunarinnar leiðbeindu stefnanda ekki um réttindi hanstil barnalífeyris tvö ár aftur í tímann frá umsókn skv. 4. mgr. 53. laga umalmannatrygginga og hvaða gagna þyrfti að afla til þess að hann nyti réttindatil barnalífeyris samkvæmt greininni. Í aðilaskýrslu stefnanda fyrir dóm kvaðsthann hafa frétt, sennilega á árinu 2011, að hann gæti átt rétt tilbarnalífeyris. Hann hafi því farið aftur í Tryggingastofnun og fengið þærupplýsingar að barnalífeyrir stæði honum til boða, ef hann væri metinn tilörorku hjá stefnda og hafi hann þá farið í það ferli. Hér er til þess að líta að ekkert liggur fyrir umfund þennan. Hins vegar verður ekki fallist á að stefndi hafi vanræktleiðbeiningarskyldu sína með því að upplýsa ekki „um réttindi hans tilbarnalífeyris tvö ár aftur í tímann frá umsókn skv. 4. mgr. 53. laga umalmannatrygginga“ þar sem stefndi heldur því fram, að stefnandi eigi ekkiþennan rétt. Því er málsástæðu þessari hafnað.Sama á við um þriðju málsástæðu stefnanda, það er„að stefndu hafa vanrækt rannsóknarskyldu sína skv. 38. gr. laga umalmannatryggingar og 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 þegar stefnandileitaði til stofnunarinnar árið 2011 og í ljós kom að hann kynni að hafauppfyllt skilyrði bóta áður en greining læknis stofnunarinnar lá fyrir‟.Stefndi taldi að stefnandi ætti ekki rétt til barnalífeyris fyrr en hann hefðifengið örorkumat hjá stefnda, það er orðið örorkulífeyrisþegi sbr. 18. gr. laganr. 100/2007. Áréttað er að meginreglan er sú að skyldan til að sækja um allarbætur og greiðslur samkvæmt lögum um almannatryggingar hvílir á þeim sem nýturgreiðslnanna, samanber 1. mgr. 52. gr. laga 100/2007 um almannatryggingar.Með vísan til þess sem að framan greinir er kröfustefnanda um að felldur verði úrgildi með dómi úrskurður úrskurðarnefndar almannatrygginga dags. 23. júlí 2015,þess efnis að staðfesta ákvörðun stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, dags.28. júní 2013, um að greiða stefnanda barnalífeyri frá 1. apríl 2011, hafnað. Eftir atvikum þykirrétt að málskostnaður falli niður.Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dómþennan.DÓMSORÐStefndi, Tryggingastofnun ríkisins, er sýknaður aðkröfum stefnanda, A.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 642/2016
Samningur Verksamningur Endurheimturéttur Endurkrafa Skaðabótakrafa Tómlæti
K krafði H ehf. um greiðslu nánar tiltekinnar fjárhæðar vegna sprunguviðgerða sem H ehf. hafði tekið að sér á fasteign K. Hafði H ehf. gefið út fjóra reikninga vegna verksins og K greitt tvo þeirra. Byggði K kröfu sína um endurgreiðslu á því að ekki hefði komist á verksamningur milli aðila. Talið var að þegar K innti greiðslur sínar af hendi hefði honum mátt vera ljóst að tilefni þeirra væru verklegar framkvæmdir sem H ehf. hafði ráðist í og blöstu við íbúum hússins. Einnig hefði K ekki borið því við að honum hefði verið ókunnugt um efni undirritaðs skjals sem fyrir lá og fól í sér samkomulag um verkið. Hefði því verið fullt tilefni fyrir K að bregðast við teldi hann að H ehf. væri án heimildar að sinna viðgerðum við húsið. Þess í stað hefði hann greitt fyrirvaralaust tvo reikninga frá H ehf. og engar athugasemdir gert við það að hann héldi framkvæmdunum áfram. Var því ekki talið að K gæti krafið H ehf. á grundvelli reglna kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Einnig reisti K kröfu sína á því að enginn árangur hefði verið af verki H ehf. Hafði í stefnu K til héraðsdóms verið lýst að í kjölfar þess að síðari greiðsla hans var innt af hendi vegna verksins hefðu íbúar hússins gert sér grein fyrir að ekki væri allt með felldu. Þrátt fyrir það hafði K ekkert aðhafst fyrr en fenginn var verkfræðingur um ári síðar til að skoða verkið. Þá var því fyrst hreyft í stefnu að annmarkar væru á verkinu eða ríflega einu og hálfu ári eftir að K hefði haft tilefni til. Var því talið að K hefði sökum tómlætis glatað rétti til að bera fyrir sig að gallar væru á verkinu þannig að hann gæti krafist skaðabóta úr hendi H ehf. Var H ehf. því sýknaður af kröfu K.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Ólafur Börkur Þorvaldsson.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. september 2016. Hann krefst sýknuaf kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingarhéraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IStefndi hefur frá árinu 2001ráðist í umfangsmiklar viðhaldsframkvæmdir á húsinu númer 89 til 93 við Kaplaskjólsvegí Reykjavík og mun félagið hafa talið þær ófullnægjandi í ýmsum atriðum. Hinn14. ágúst 2010 boðaði stefndi til húsfundar 23. sama mánaðar til að fjalla umuppgjör á framkvæmdum árið 2007, auk þess sem ræða átti um frekari framkvæmdirog tilhögun þeirra. Samkvæmt fundargerð var á fundinum kynnt mat á ástandihússins, en í því kom meðal annars fram að ekki hefði verið gengið rétt frá gluggumí fyrri viðgerðum, svalagólf væru farin að flagna og skemmd væri í þaki, aukþess sem komnar væru sprungur í og við plötuskil. Þá kom fram að annar gaflhússins væri verr farinn en aðrir hlutar þess. Enn fremur sagði þar að ástandglugga á stigahúsum og þvottahúsum væri ekki eins slæmt og áætlað var íupphafi, en nauðsynlegt væri að gera við skemmdir á botn- og yfirstykkjum. Varítrekað að nauðsynlegt væri að ráðast tafarlaust í viðgerðir. Á fundinum varborin upp og samþykkt kostnaðaráætlun vegna framkvæmdanna og nam hún 10.000.000krónum. Þá var samþykkt að stofna framkvæmdasjóð frá og með ársbyrjun 2011, engert var ráð fyrir að í hann yrðu lagðar árlega 2.000.000 krónur meðmánaðarlegum framlögum og að fé úr honum yrði ekki ráðstafað nema eftirákvörðun húsfundar.Til að afla fjár tilframkvæmdanna voru eigendum íbúða í húsinu sendir greiðsluseðlar í nóvember2010 og september 2011, en með því móti mun hafa verið safnað 10.000.000 krónumí samræmi við fyrrgreinda kostnaðaráætlun.Stefndi fól einum íbúa hússins,Ingólfi Níelssyni, að annast viðgerðir á gluggum og hófst hann handa við þáframkvæmd snemmsumars 2011. Við það verk var notuð vinnulyfta sem tekin hafðiverið á leigu. Um mitt sumarið hóf áfrýjandi síðan vinnu við sprunguviðgerðir áhúsinu og var til verksins notuð sú lyfta sem áður greinir og var tiltæk viðhúsið. Áfrýjandi er að öllu leyti í eigu Steinunnar Káradóttur samkvæmtkaupsamningi og afsali 20. júní 2011. Hún á íbúð í húsinu, en eiginmaðurhennar, Eyjólfur Matthíasson, annaðist viðgerðina á vegum áfrýjanda.Eins og rakið er í héraðsdómi ermeðal málsgagna skjal dagsett 28. júní 2011 með fyrirsögninni:„KAPLASKJÓLSVEGUR 89-93 Múr- og steypuviðgerðir, þéttingar, blettun.“ Því næster að finna lista í 16 liðum yfir tilgreinda verkþætti með einingarverðum.Tekið er fram í skjalinu að við bætist 25,5% virðisaukaskattur. Einnig segir aðverkkaupi veiti aðgang að vinnuaðstöðu, vatni og rafmagni og spjótlyftu tilverksins. Þá kemur fram að greitt verði „eftir framvindu verks (vikulega).“Jafnframt er tekið fram að eingöngu verði notuð efni sem standist kröfurverktaka, en vinnsla og meðferð þessara efna sé háð sérstakri verkkunnáttu. Íniðurlagi skjalsins segir svo: „Steypuviðgerðirnar eru mjög ljótar. Virðist semmenn hafi smurt múr út um allt og myndað hryggi báðum megin við láréttarraufar, úthorn, innhorn og veggenda. Verktaki lagfærir ekki útlitsbreytingar áfyrri steypuviðgerðum. Það er mjög kostnaðarsamt að laga þær. Svalir og svalagólfer sér verkþáttur. Nauðsynlegt er að gera prufu á einu svalagólfi.“ Skjal þettaer undirritað fyrir hönd verktaka af fyrrgreindum Eyjólfi en fyrir hönd verkkaupaaf tveimur eigendum íbúða í húsi númer 91, einum í húsi númer 89 og affyrrgreindum Ingólfi, eiganda íbúðar í húsi númer 93. Tveir þessara eigendaíbúða áttu sæti í stjórn húsfélags í sínum stigagangi hússins.Áfrýjandi mun hafa unnið viðverkið fram í september 2011, en hann telur sig hafa lokið því endanlega íbyrjun desember það ár. Samkvæmt yfirliti áfrýjanda um magntölur miðað viðeiningarverð í fyrrgreindu skjali 28. júní 2011 nam kostnaður við verkiðsamtals 7.114.825 krónum með virðisaukaskatti. Áfrýjandi gaf út fjóra reikningaá hendur stefnda samtals að fjárhæð 7.124.825 krónur. Fyrsti reikningurinn 16.ágúst 2011 var að fjárhæð 1.882.500 krónur, en næstu tveir, 16. september og 1.desember sama ár, hvor að fjárhæð 2.000.000 krónur. Lokareikningurinn 7. janúar2012 var að fjárhæð 1.242.325 krónur. Stefndi greiddi fyrsta reikninginn ítvennu lagi með 1.050.000 krónum 27. ágúst 2011 og 832.500 krónum 16. septembersama ár. Jafnframt greiddi hann einnig síðara sinnið reikning sama dag aðfjárhæð 2.000.000 krónur. Frekari greiðslur bárust ekki frá stefnda. Stefndimun hafa sótt um og fengið endurgreiddan virðisaukaskatt af vinnulið reikningannasem hann greiddi.Áfrýjandi sendi stefndainnheimtuviðvörun 6. febrúar 2012 vegna ógreiddra reikninga. Það erindiítrekaði hann með innheimtubréfum 16. febrúar og 21. september sama ár. Þessumerindum svaraði stefndi með bréfi 25. september 2012 þar sem fram kom að fyrirmistök hefðu verið greiddir reikningar frá áfrýjanda án þess að komist hafi áverksamningur milli aðila. Af þeim sökum var krafist fullrar endurgreiðslu úrhendi áfrýjanda en lýst yfir vilja til viðræðna um sanngjarnt endurgjald fyrirverkþætti sem sannanlega hefðu verið unnir og komið til góða fyrir viðhaldhússins.IISvo sem hér hefur verið rakið var samþykkt áhúsfundi stefnda 23. ágúst 2010 kostnaðaráætlun vegna viðgerða á húsinu aðfjárhæð 10.000.000 krónur. Íbúi í því tók síðan að sér að gera við glugga þessog hóf það verk snemma um sumarið 2011. Í kjölfarið hóf áfrýjandi að gera viðsprungur á húsinu. Af hálfu stefnda hefur komið fram að áfrýjandi hafi boriðáberandi hvítt efni víðs vegar á húsið og þá einkum á plötuskilum. Jafnframtvar undirritað skjal 28. júní 2011 sem fól í sér samkomulag um einingarverðtiltekinna verkþátta við múr- og steypuviðgerðir, þéttingar og blettun. Meðsamkomulaginu var áfrýjanda jafnframt veittur aðgangur að aðstöðu við verkið oglyftu sem var tiltæk vegna framkvæmda við húsið. Áfrýjandi gerði stefnda fjórareikninga vegna verksins og voru tveir þeirra greiddir 27. ágúst og 16.september 2011.Þegar stefndi innti greiðslursínar af hendi mátti honum vera ljóst að tilefni þeirra voru verklegarframkvæmdir sem áfrýjandi hafði ráðist í og blöstu við íbúum hússins. Einnighefur stefndi ekki borið því við að honum hafi verið ókunnugt um efni skjalsins28. júní 2011, sem fól í sér samkomulag um verkið, hvað sem líður heimildþeirra sem undirrituðu skjalið til að skuldbinda stefnda. Að þessu gættu varfullt tilefni fyrir stefnda að bregðast við ef hann taldi að áfrýjandi væri ánheimildar að sinna viðgerðum við húsið. Þess í stað greiddi hann fyrirvaralausttvo reikninga frá áfrýjanda og gerði engar athugasemdir við að hann héldi áframframkvæmdum við húsið fram eftir hausti. Samkvæmt þessu verður talið að stefndihafi glatað rétti til að vefengja skyldu sína til að inna þessar greiðslur afhendi á þeim grundvelli að lagalegri skuldbindingu þar að lútandi hefði ekkiverið til að dreifa. Verður því hafnað þeirri málsástæðu hans að hann getikrafið áfrýjanda á grundvelli reglna kröfuréttar um endurgreiðslu ofgreiddsfjár.IIIStefndi reisir kröfu sína einnig á þeim grunniað enginn árangur hafi verið af verki áfrýjanda, en á honum hafi hann boriðábyrgð í samræmi við almennar reglur um verksamninga. Heldur hann því fram aðvinna þurfi verkið aftur og hefja það með því að fjarlægja það efni sem áfrýjandibar á húsið. Telur hann að þessi krafa um skaðabætur nemi ekki lægri fjárhæð enþeim greiðslum sem hann innti af hendi.Stefndi fékk verkfræðing til aðskoða viðgerð áfrýjanda á húsinu og skilaði hann minnisblaði um þá athugun 21.september 2012. Í niðurlagi þess sagði að engar hefðbundnar og viðurkenndarviðgerðir hefðu verið gerðar á húsinu eins og ætla mætti miðað við yfirlitáfrýjanda um verkþætti sem búið væri að vinna. Akrýlefni hefði verið borið ámálningu víðsvegar á húsinu, en ekki væri staðfest að þar hefðu verið sprungur.Einnig hefði efnið verið borið á steypuskemmdir án viðgerðar, sem væru ófaglegvinnubrögð.Í stefnu til héraðsdóms er þvílýst að í kjölfar þess að síðari greiðsla stefnda var innt af hendi 16.september 2011 hefðu íbúar hússins gert sér grein fyrir að ekki væri allt með felldu,bæði að því er varðaði samning um verkið og um sjálft verklagið. Þrátt fyrirþetta var ekkert aðhafst fyrr en fenginn var verkfræðingur um ári síðar til aðskoða verkið, en hann skilaði minnisblaðinu 21. september 2012, sem hér hefurverið rakið. Þegar stefndi ritaði áfrýjanda bréf sitt 25. sama mánaðar ogkrafðist endurgreiðslu á þeim grunni að reikningar hefðu verið greiddir fyrirmistök var því ekki hreyft að annmarkar hefðu verið á verkinu. Var fyrst á þvíbyggt í stefnunni þegar málið var höfðað 11. apríl 2013 eða ríflega einu oghálfu ári eftir að hann hafði tilefni til. Með þessu tómlæti sínu hefur stefndiglatað rétti til að bera fyrir sig að gallar hafi verið á verkinu þannig aðhann geti krafist skaðabóta úr hendi áfrýjanda. Verður þeirri málsástæðu þvíeinnig hafnað.Samkvæmt framansögðu verðuráfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda.Eftir þessum málsúrslitum verðurstefnda gert að greiða áfrýjanda málskostnað á báðum dómstigum sem ákveðinnverður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. verkiðskilum.i víðs vegar á h húsrummælandi7urgjald fyrirverkþætti sem sannanlega voru unnir og komu til gDómsorð:Áfrýjandi,Húsaklæðning ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Húsfélagsins Kaplaskjólsvegi89-93.Stefndigreiði áfrýjanda samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 24. júní 2016. Málþetta höfðaði Húsfélagið Kaplaskjólsvegi 89, 91 og 93, Reykjavík, með stefnubirtri 11. apríl 2013 á hendur Húsaklæðningu ehf., Hólmaslóð 2, Reykjavík. Málið var dómtekið 7. júní sl. Stefnandikrefst greiðslu á 3.882.500 krónum með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaganr. 38/2001 af 1.050.000 krónum frá 29. ágúst 2011 til 5. september sama ár, enaf 1.882.500 krónum frá þeim degi til 16. september 2011, af 3.882.500 krónumfrá þeim degi til 25. október 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Stefnandi krefst einnig málskostnaðar. Stefndikrefst sýknu og málskostnaðar. Áhúsfundi stefnanda þann 23. ágúst 2010 var samþykkt að ráðast í tilteknarutanhússviðgerðir. Undir lið 3 í fundargerð frá fundinum segir: „GuðnýEinarsdóttir og Ingólfur Níelsson kynntu ástandsmatið. Það helsta sem kom fram var m.a. að ekkihefur verið gengið rétt frá gluggum í fyrri viðgerðum, svalagólf eru farin aðflagna og skemmd er í þaki og þá eru komnar sprungur í og við plötuskil... Ástand glugga á stigahúsum ogþvottahúsum er ekki eins slæmt og áætlað var í upphafi en nauðsynlegt er aðgera við skemmdir á botn og yfirstykkjum.Mjög alvarlegt ástand er í nokkrum íbúðum (sjá lista í fylgiskjali 3.1)... Ítrekað var að nauðsynlegt er aðfara í þessar viðgerðir tafarlaust.“ Í4. lið er bókað: „Guðnýog Ingólfur kynntu viðgerðar- og kostnaðaráætlunina. Kostnaðar­áætlun fylgdi fundarboði (sjáfylgiskjal 4.1). Gengið var til atkvæðaum kostnaðar­áætlunina sem hljóðar uppá um 10 milljónir. Kostnaðaráætlunin var samþykkt með öllumgreiddum atkvæðum.“ Þávar samþykkt tillaga um stofnun framkvæmdasjóðs sem greitt yrði til mánaðarlegafrá janúar 2011. GuðnýEinarsdóttir gaf skýrslu fyrir dómi, en Ingólfur Níelsson var ekki kvaddurfyrir dóminn. Guðný sagði aðframkvæmdasjóðurinn hefði verið stofnaður til þess að húsfélagið ætti fyrirviðgerðum í framtíðinni, en vitað hafi verið að ýmsar framkvæmdir yrðu ádagskrá næstu árin. Hún sagði að þaðhefði verið samþykkt að gera við glugga og Ingólfi Níelssyni hefði verið faliðað vinna það verk. Múrviðgerðir hefðuekki verið samþykktar, þótt talað hefði verið um nauðsyn þeirra. Umsumarið 2011 hóf Ingólfur viðgerðir á gluggum eins og rætt hafði verið um áfundinum. Leigði hann vinnulyftu til aðnota við verkið. Um mitt sumarið hófstefndi Húsaklæðning að vinna við sprunguviðgerðir á húsinu. Í stjórn þessa einka­hlutafélags siturSteinunn Káradóttir og framkvæmdastjóri er eiginmaður hennar, EyjólfurMatthíasson. Þau eiga íbúð í húsinu ogbúa þar. Aðilardeila um aðdraganda þess að Húsaklæðning hóf vinnu við húsið. Ígreinargerð stefnda er því haldið fram að gerður hafi verið verksamningur milliaðila þann 28. júní 2011 um múr- og steypuviðgerðir, þéttingar og blettun. Stefndi vísar um þetta til skjals sem hefurfyrirsögnina Kaplaskjólsvegur 89-93, Múr-og steypuviðgerðir, þéttingar, blettun.Á fyrstu síðu skjalsins er listi um verkefni og einingaverð hversþeirra. Á seinni blaðsíðunni segir aðvið bætist virðisaukaskattur og að verkkaupi veiti aðgang að vinnuaðstöðu,vatni og rafmagni og leggi til spjótlyftu til verksins. Undirskjalið skrifar Eyjólfur Matthíasson f.h. verktaka, Húsaklæðingar ehf., enfjórir íbúðareigendur í húsinu fyrir hönd verkkaupa. HvorkiEyjólfur Matthíasson né Steinunn Káradóttir komu fyrir dóm tilskýrslugjafar. Þá voru tvö þeirra semundirrituðu áðurnefnt skjal, Ingólfur Níelsson og Thelma Vestmann, ekki leiddsem vitni. SigurvinÓlafsson var eigandi íbúðar að Kaplaskjólsvegi 91 og ritaði nafn sitt undirskjalið. Hann kom fyrir dóminn og gafskýrslu. Hann sagði að Ingólfur Níelssonhefði komið með skjalið til sín. Hannkvaðst hvorki hafa verið í stjórn hús­félagsins né í framkvæmdanefnd. Hann hefði haldið að Ingólfur hefði verið aðsafna undirskriftum í meirihluta.Sigurvin kvaðst halda að stimpill Húsaklæðningar og undirritun EyjólfsMatthíassonar hefðu ekki verið á skjalinu þegar hann skrifaði undir það. Þá kvaðst hann halda að textinn f.h. verkkaupa hefði ekki verið kominn áskjalið þegar hann skrifaði undir. FinnurHilmarsson var formaður húsfélagsins Kaplaskjólsvegi 89, en var ekki í stjórnfélagsins um allt húsið. Hann var einnþeirra sem undirrituðu áðurnefnt skjal.Hann taldi að hann hefði ekki verið valinn í framkvæmdanefnd og aðaldrei hafi staðið til að semja við Eyjólf Matthíasson. Hann hafi ekki haft umboð til að semja umstórar framkvæmdir. Hann kannaðist viðáðurnefnt skjal. Hann sagði að stimpillHúsa­klæðingar hefði ekki verið kominn á skjalið þegar hann skrifaðiundir. Þá hélt hann að orðin f.h. verkkaupa hafi ekki verið áskjalinu. Hann sagði að IngólfurNíelsson hefði komið með skjalið til sín.Hann hefði haldið að það tengdist gluggaviðgerðunum. Sér hefði ekki verið sagt að þetta væri verksamningur. Finnur sagði að Bárður Helgason hefði greittreikninga Húsaklæðningar. Hann hefðiekki haft samráð við neinn um þá greiðslu, en Bárður hefur um langt skeiðannast fjárreiður húsfélagsins. Bárðurkom ekki fyrir dóminn. Stefndigerði stefnanda fjóra reikninga.Reikningur nr. 6, dags. 16. ágúst 2011, að fjárhæð 1.882.500 krónur, ogreikningur nr. 10, dags. 16. september 2011, að fjárhæð 2.000.000 króna, vorugreiddir. Tveir síðustu reikningarnirhafa ekki verið greiddir. Þeir eru dags.1. desember 2011 og 7. janúar 2012, samtals að fjárhæð 3.242.325 krónur. Stefnandiritaði lögmanni stefnda bréf, dags. 25. september 2012, í tilefni afinnheimtubréfi hans frá 16. febrúar 2012.Í bréfinu segir m.a. að fyrir mistök hafi stefnda verið greiddar3.882.500 krónur. Er gerð sú krafa aðfjárhæðin verði endur­greidd. Þann10. janúar 2014 var dómkvaddur matsmaður að kröfu stefnanda. Var honum falið að meta vinnu stefnda viðhúsið, hvað hefði verið gert og hvað ætla megi að verkið hafi kostað. Þá var spurt hvort framkvæmdirnar hefðu bættástand hússins. Matsgerðvar skilað í apríl 2015. Meginniðurstaðamatsmanns var sú að ekki væri hægt að sjá að stefndi hefði gert annað en aðbera hvítt akrýlefni, Flügger Facade Zero, utan á húsið í steypuskilum ogröndum hér og þar. Taldi hann ósannað aðkostnaður af þessu næmi meira en 1.847.000 krónum. Ímatsgerð segir að ekki hafi fengist nein sönnun þess að aðgerðir stefnda hafibætt ástand hússins. Verkið hafi ekkiverið unnið í samræmi við viðurkenndar hefð­bundnar aðferðir. Matsmaður,Björn Gústafsson byggingaverkfræðingur, staðfesti matsgerð sína fyrirdómi. Stefndikrafðist yfirmats og voru dómkvaddir yfirmatsmenn þann 18. júní 2015. Stefndi dró í marga mánuði að sendayfirmatsmönnum skjöl málsins og hafa þeir ekki lokið verkinu. Með úrskurði 3. júní sl. var stefnda synjaðum frekari frest í málinu. Íreikningum stefnda kemur ekki fram hversu mikið hafi verið unnið. Á óundirrituðu yfirlitsblaði, dags. 1.desember 2011, er skrá um múr- og steypu­viðgerðir, þéttingar og blettun. Þar fæst samtalan 7.114.825 krónur meðvirðisauka­skatti. StefndiHúsaklæðning hét áður Stallur.Nafnbreyting var tilkynnt hlutafélaga­skrá 25. júlí 2011, nokkru eftirað áðurnefnt skjal, sem stefndi kallar verksamning, er dagsett. Stefndi lagði fram afrit kaupsamnings, dags.20. júní 2011, þar sem Steinunn Káradóttir kaupir allt hlutafé í félaginu afSteinari Erni Sigurðssyni. HeimildirSteinunnar og prókúruumboð eiginmanns hennar, Eyjólfs Matthíassonar, höfðu ekkiverið skráð þann 28. júní 2011. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir á því að ekki hafi verið samið við stefnda um viðgerðir á húsinu. Hann byggir á því að magnyfirlit það semundirritað var af eigendum fjögurra íbúða og stefnda sé ekki verksamningur ogað þeir sem skrifuðu undir fyrir húsfélagið hafi ekki haft til þess umboð. Þá hafi forsvarsmönnum stefnda verið ljóst aðekki hafi verið búið að samþykkja að fela þeim verkið. Bendir stefnandi sérstaklega á að skjalið sédags. 28. júní 2011 og undirritað f.h. hönd stefnda, en félagið hafi ekki veriðstofnað eða tilkynnt til hlutafélagaskrár fyrr en 25. júlí 2011, rúmum mánuðisíðar. Þá hafi skjalið ekki veriðundirritað af meirihluta stjórnar fyrir stefnanda. Stefnandibyggir á því að tveir reikningar hafi verið greiddir stefnda fyrir mis­skilning. Fyrri reikningurinn, að fjárhæð 1.882.500krónur, hafi verið greiddur í tvennu lagi, 29. ágúst og 5. september 2011. Síðari reikningurinn að fjárhæð 2.000.000króna, hafi verið greiddur þann 16. september 2011. Stefnandibyggir á því að stefndi sé endurgreiðslu- og eða bótaskyldur eftir almennum reglumfyrir forsendubrest og einnig eftir sakarreglunni. Stefnda hafi verið kunnugt að enginn bindandiverksamningur hafi verið gerður. Verðiekki fallist á framangreint byggir stefnandi á því að árangur verksins séenginn. Á því beri stefndi ábyrgð ísamræmi við meginreglur um verksamninga.Vinna þurfi verkið allt að nýju, auk þess að hreinsa burt það efni semstefndi hafi sett á húsið. Stefnandivísar til meginreglna verktakaréttar, almennra reglna samninga-, kröfu- ogskaðabótaréttar, einkum sakarreglunnar bæði innan og utan samninga. Þá vísar hann til 3. mgr. 70. gr. laga nr.26/1994 um fjöleignarhús. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndibyggir á því að aðilar hafi gert með sér bindandi verksamning þann 28. júní2011, um múr- og steypuviðgerðir á húsinu.Samningurinn sé skýr og ekki fari á milli mála um hvað hafi veriðsamið. Verkið hafi verið talið upp í 16liðum þar sem getið hafi verið einingaverðs. Stefnditekur sérstaklega fram að tiltekið hafi verið að viðgerðarefnið MCI yrði notaðvið múrviðgerðina. Þetta efni séviðurkennt af fagaðilum. Stefndibyggir á því að viðhald hafi verið samþykkt á löglega boðuðum hús­fundi þann23. ágúst 2010. Hafi verið teknar frá 10milljónir króna til að standa straum af kostnaði. Byggir stefndi á því að þetta fé hafi þegarverið innheimt hjá íbúðareigendum. Stefndibyggir á því að þeir sem undirriti verksamninginn fyrir stefnanda hafi gert þaðá grundvelli samþykktar á húsfélagsfundi þann 23. ágúst 2010. Þeir hafi haft umboð til að rita undirsamninginn samkvæmt sömu húsfundarsamþykkt.Stefndi hafi verið í góðri trú um að fyrirsvarsmenn stefnanda hefðufullt umboð. Stefndibyggir á því að stefnandi hafi greitt reikninga stefnda án fyrirvara. Mótmælir hann því að stefnandi geti borið misskilningfyrir sig eða að greitt hafi verið vegna rangrar ályktunar um skuld. Aldrei hafi verið gerðar athugasemdir viðvinnu stefnda. Stefndibyggir á því að þeir aðilar sem skrifuðu undir verksamninginn hafi veriðmeðvitaðir um að þeir voru að skrifa undir verksamning um þær múrviðgerðir semsamþykktar höfðu verið á húsfundinum 23. ágúst 2010. Stefndibyggir á því að stefnandi hafi sótt um endurgreiðslu virðisaukaskatts af vinnuvið verkið og fengið endurgreiddar samtals 890.538 krónur. Stefndikveðst hafa unnið verk sitt í samræmi við samninginn. Ekki hafi verið sýnt fram á að verkið séhaldið göllum eða að vikið hafi verið frá verklýsingu. Því eigi hann skilyrðislausan rétt tilumsamins endurgjalds. Niðurstaða Skjalþað sem stefndi telur vera verksamning hefur verið lagt fram í nokkrumljósritum í málinu. Loks við upphafaðalmeðferðar lagði stefndi fram undirritað eintak sem virðist verafrumrit. Er það á tveimur blaðsíðum semeru heftar saman. Þriðja blaðið hefurverið heft við, en á því er að finna upptalningu verkliða. Ábls. 2 er eins og áður segir að finna undirritanir. Þeir Eyjólfur Matthíasson og IngólfurNíelsson hafa einnig sett stafi sína á fyrstu síðu, en það hafa ekki aðrirgert. Engin áritun er á þriðjablaðinu. Ítexta skjals þessa er hvorki að finna tilboð né loforð. Þar eru notuð orðin verkkaupi og verktaki, ánþess að verkkaupinn sé nafngreindur. Íþremur liðum eru tilgreindar skyldur þessa verkkaupa til að veita aðgang aðvinnuaðstöðu, vatni o.fl. Ekki er sýntfram á að þeir fjórir sem skrifuðu undir fyrir hönd verkkaupa hafi haft umboðtil að skuldbinda stefnanda. Skjaliðer ekki fullburða samningur. Það gætitalist sönnunargagn um efni samnings, en það sýnir ekki fram á að samningurhafi verið gerður. Forsvarsmenn stefndakomu ekki fyrir dóm til skýrslugjafar og kvöddu Ingólf Níelsson ekki fyrir semvitni. Ber stefndi hallann afþessu. Þá verður ekki talið að ígreiðslu tveggja reikninga hafi falist staðfesting á samningi. Er að öllu virtu ósannað að stefnandi hafisamið við stefnda um vinnu við steypuviðgerðir eins og stefndi byggir á. Stefndi hefur heldur ekki sýnt fram á aðvilji hafi verið til þess að semja við hann um viðgerðir og hefur hann ekkileitt neinar líkur að því að hann hafi unnið verk sitt í góðri trú. Forsvarsmenn stefnda búa sjálf í húsinu ogeiga þar íbúð. Þau vissu því fullvelhvað hafði verið samþykkt á húsfundi og hvað ekki. Þá var þeim kunnugt um hverjir hefðu haftheimild til að semja um svo stórt verk, en reyndu ekki að ná samningum við þáaðila. Stefndavar ekki falið að vinna þau verk sem hann gerði stefnanda reikninga fyrir. Þá er ekki sýnt fram á að verkið hafi gertnokkurt gagn. Stefndi átti því ekkikröfu til verklauna. Samt sem áðurgreiddi stefnandi tvo af reikningum stefnda og verður nú að leysa úr því hvorthann geti krafist endurgreiðslu. Framer komið að Bárður Helgason greiddi þá reikninga sem hér er deilt um, en hannannaðist fjárreiður húsfélagsins. Hannkom ekki fyrir dóm og því hefur fullnægjandi skýring á greiðslunni ekki komiðfram. Teljaverður þá almennu reglu gilda að sá sem greiði kröfu sem hann ranglega telursig vera skyldan til að greiða, eigi kröfu á endurgreiðslu, þótt sú regla séekki undantekningarlaus. Hér hefur veriðkomist að þeirri niðurstöðu að stefndi hafi ekki átt kröfu á hendurstefnanda. Þá var komist að þeirriniðurstöðu í matsgerð, sem ekki hefur verið hnekkt, að hæfilegt endurgjaldfyrir verk það sem unnið var nemi 1.847.000 krónum og að óljóst sé hvortnokkurt gagn sé að því. Forsvarsmönnumstefnda hlaut að vera ljóst að gildur samningur hafði ekki verið gerður umverkið og að stefndi ætti ekki skilyrðislausan rétt til endurgjalds. Stefndi hefur ekki sýnt fram á neitt varðandiatvik að greiðslu stefnanda á reikningunum sem leiða ætti til þess að hafnabæri endurkröfu. Að þessu virtu hefurstefndi ekki sýnt fram á neina ástæðu til þess að hafna beri endurgreiðslukröfustefnanda. Stefnandihefur ekki sýnt af sér tómlæti um endurgreiðslukröfuna. Stefndi verður dæmdur til að endurgreiða3.882.500 krónur. Vextir ogdráttarvextir dæmast eins og stefnandi krefst, en hann krafðistendurgreiðslunnar fyrst 25. september 2012. Stefndaverður loks gert að greiða stefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað. Dómþennan kveða upp Jón Finnbjörnsson héraðsdómari, Ingimundur Einarsson dómstjóriog Kristinn Tanni Hannesarson byggingaverkfræðingur. Dó m s o r ð Stefndi,Húsaklæðning ehf., greiði stefnanda, Húsfélaginu Kaplaskjólsvegi 89, 91 og 93,3.882.500 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af1.050.000 krónum frá 29. ágúst 2011 til 5. september sama ár, af 1.882.500krónum frá þeim degi til 16. september 2011, af 3.882.500 krónum frá þeim degitil 25. október 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu lagafrá þeim degi til greiðsludags. Stefndigreiði stefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 85/2015
Fasteignakaup Galli Tómlæti Skriflegur málflutningur
J og A kröfðu B ehf. um greiðslu skaðabóta vegna galla í múrsteinsklæðningu fasteignar sem þau keyptu af B ehf. á árinu 2004, en skemmdir komu fram í klæðningunni á árunum 2006 og 2007. Í málinu lá fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns um að gallar væru fyrir hendi í hvoru tveggja múrsteini og múrsteinshleðslu fasteignarinnar. Bar B ehf. því m.a. við að J og A hefðu fyrirgert rétti sínum til skaðabóta sökum tómlætis og vísaði hann um það sérstaklega til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Í niðurstöðu Hæstaréttar var lagt til grundvallar að J og A hefðu tilkynnt B ehf. um skemmdir í klæðningunni á árinu 2007. Allt að einu yrði að telja að J og A hefðu sýnt af sér verulegt tómlæti með því að hafa ekki án ástæðulauss dráttar haft uppi kröfur á hendur B ehf. vegna gallans, en það gerðu þau ekki fyrr en að liðnum rúmum fimm árum frá því þau urðu hans fyrst vör. Með hliðsjón af meginreglu 48. gr. laga nr. 40/2002 yrði því að telja að J og A hefðu fyrirgert rétti sínum til að bera fyrir sig gagnvart B ehf. að múrsteinsklæðningunni hefði verið áfátt. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu B ehf. því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 29. janúar 2015. Þau krefjast þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.848.850 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. nóvember 2013 til greiðsludags. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt 3. mgr. 158. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að líta svo á að hann krefjist staðfestingar héraðsdóms. Áfrýjanda var með bréfi Hæstaréttar 19. mars 2015 veittur frestur til að ljúka gagnaöflun í málinu. Með vísan til fyrrgreinds lagaákvæðis er kveðinn upp dómur í málinu án munnlegs málflutnings. I Áfrýjendur keyptu fasteignina Hafnarberg 20 í Þorlákshöfn af stefnda á síðari hluta ársins 2004 og var hún afhent þeim 1. október það ár. Húsið er parhús og er hinn hluti þess númer 22. Í héraðsdómsstefnu kom fram að nokkrum árum eftir afhendingu fasteignarinnar hafi farið að bera á sprungum í múrsteinsklæðningu hússins. Hafi áfrýjendur haft samband við stefnda og leitað leiða til að komast að samkomulagi við hann um að fá tjónið bætt. Er það hafi ekki borið árangur hafi þau leitað til verkfræðings hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands sem hafi látið frostþolsprófa múrstein sem tekinn hafi verið úr klæðningu hússins. Í niðurstöðu hans, sem samkvæmt gögnum málsins eru frá því í júní og september 2012, hafi komið fram að frostþíðuálag gæti verið orsök þeirra skemmda sem orðið hefðu á múrsteinsklæðningunni. Þar sem stefndi hafi þrátt fyrir þessa niðurstöðu ekki viljað bæta tjón áfrýjenda hafi þau óskað eftir dómkvaðningu matsmanns í apríl 2013. Í matsgerð hins dómkvadda manns frá 1. október sama ár sagði að um galla í múrsteini og múrsteinshleðslu væri að ræða svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi. Höfðuðu áfrýjendur mál þetta 21. mars 2014. II Í greinargerð sinni til héraðsdóms byggði stefndi meðal annars á því að áfrýjendur hefðu fyrirgert rétti sínum til skaðabóta sökum tómlætis og vísaði hann um það sérstaklega til laga nr. 40/2002 um fasteignakaup svo sem nánar er gerð grein fyrir í héraðsdómi. Í 1. mgr. 48. gr. þeirra laga segir að kaupandi fasteignar glati rétti til að bera fyrir sig vanefnd ef hann tilkynni seljanda ekki innan sanngjarns frests, eftir að hann varð eða mátti verða hennar var, um eðli og umfang hennar og að hann ætli að bera hana fyrir sig. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að réttur til að senda tilkynningu falli niður að liðnum fimm árum frá afhendingu fasteignarinnar, nema seljandi hafi ábyrgst hana í lengri tíma. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af kröfu áfrýjenda. Byggði héraðsdómur niðurstöðu sína á því að af gögnum málsins yrði ekki annað ráðið en að áfrýjendur hefðu fyrst tilkynnt stefnda um galla á fasteigninni á árinu 2012. Hefði þá verið liðinn frestur samkvæmt 2. mgr. 48. gr. laganna. Fyrir Hæstarétt hafa áfrýjendur lagt yfirlýsingu Aðalsteins Brynjólfssonar, eiganda fasteignarinnar að Hafnarbergi 22. Í yfirlýsingunni kemur fram að vorið 2006 hafi komið í ljós sprungur í vatnsbrettum undir gluggum hússins. Haft hafi verið samband við fyrirsvarsmann stefnda sem hafi boðið fram stein til lagfæringar á húsinu en samist hafi um að Aðalsteinn myndi vinna verkið þar sem einungis hefði verið um tvo steina að ræða. Ári síðar hafi komið fram fleiri sprungur í hleðslusteini hússins, þó heldur meiri í þeim hluta þess sem tilheyrði Hafnarbergi 20. Hafi áfrýjendur af þeim sökum haft samband við stefnda sem lofað hafi úrbótum. Þar sem engar úrbætur hafi átt sér stað sumarið 2007 hafi aftur verið rætt við stefnda á árinu 2008. Hið sama hafi átt sér stað árin 2009, 2010 og 2011 án þess að úrbætur hafi verið gerðar. Vorið 2012 hafi eigendur fasteignanna Hafnarbergs 20 og 22 ákveðið að „tala við lögfróða menn“ vegna málsins. Þá verður einnig ráðið af bréfi til stefnda 22. júní 2012, sem undirritað var af framangreindum Aðalsteini, að eigendur Hafnarbergs 20 og 22 hafi átt í símasamskiptum við stefnda fyrir framangreint tímamark vegna galla sem þeir töldu vera á klæðningu hússins. Með bréfinu fylgdi umsögn verkfræðings hjá Nýsköpunarmiðstöð Íslands er varðaði mat á ástandi múrsteinsklæðningarinnar og var stefndi inntur eftir því hvað hann legði til svo sættir gætu náðst í málinu. Í kjölfar þess að frostþolspróf voru gerð á múrsteini úr klæðningunni kröfðu áfrýjendur stefnda um úrbætur með bréfum 8. og 19. október 2012. Þeim bréfum svaraði stefndi bréflega 4. desember sama ár og kom þar fram að hann teldi sig ekki bera ábyrgð á þeim skemmdum sem komið hefðu fram í klæðningunni. Engu að síður og án þess að hann teldi sig bera ábyrgð samkvæmt framangreindu, kvaðst stefndi vera tilbúinn til að endurgera vatnsbretti á suður- og vesturhlið hússins. Í greinargerð stefnda í héraði er tilgreint að áfrýjendur hafi ekki tilkynnt stefnda um „hugsanlega kröfugerð sína“ fyrr en á árinu 2012 en af greinargerð hans verður ekki ráðið hvort hann hafi átt í samskiptum við áfrýjendur vegna ætlaðra galla fyrir það tímamark. III Ekki er áskilið í 48. gr. laga nr. 40/2002 að tilkynning um galla á fasteign sé gerð með skriflegum hætti. Kaupandi ber sönnunarbyrði fyrir því að hann hafi fullnægt tilkynningarskyldu sinni og getur slík sönnun reynst örðug séu ekki fyrir hendi skjalfestar heimildir, enda liggur þá ekki annað til grundvallar en framburður þeirra sem í hlut eiga. Að virtu því sem hér að framan greinir verður þó lagt til grundvallar að áfrýjendur hafi tilkynnt stefnda um skemmdir á múrsteinsklæðningu húss síns fyrri hluta árs 2007. Á hinn bóginn verður að telja að áfrýjendur hafi sýnt af sér verulegt tómlæti með því að hafa ekki án ástæðulauss dráttar haft uppi kröfur á hendur stefnda vegna gallans, en það gerðu þau ekki fyrr en að liðnum rúmum fimm árum frá því þau urðu hans fyrst vör. Með hliðsjón af meginreglu 48. gr. laga nr. 40/2002 verður því að telja að áfrýjendur hafi fyrirgert rétti sínum til að bera fyrir sig gagnvart stefnda að múrsteinsklæðningunni hafi verið áfátt. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 29. október 2014. Mál þetta, sem dómtekið var þann 1. október sl., er höfðað af Júlí Heiðari Hjörleifssyni, kt. [...], og Auði Helgu Jónsdóttur, kt. [...], báðum til heimilis að Hafnarbergi 20, Þorlákshöfn, með stefnu birti þann 21. mars sl., á hendur stefnda B. Gíslasyni ehf., kt. [...], með lögheimili að Klængsbúð 15, Þorlákshöfn, fyrirsvarsmaður Böðvar Gíslason, kt. [...], til heimilis að sama stað, og á hendur réttargæslustefnda Kælitækni ehf., kt. [...], með lögheimili að Rauðagerði 25, Reykjavík, fyrirsvarsmaður Erlendur Hjaltason, kt. [...], til heimilis að Auðarstræti 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær að hið stefnda félag B. Gíslason ehf. verði dæmt til að greiða stefnendum skaðabætur að fjárhæð kr. 2.848.850,- ásamt dráttarvöxtum samkvæmt ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags sbr. 1. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af kr. 2.848.850 frá 11. nóvember 2013 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda B. Gíslasonar ehf., að fjárhæð kr. 412.000,00- auk málskostnaðar vegna þóknunar lögmanns samkvæmt mati dómsins eða skv. málskostnaðarreikningi sem lagður verður fram við aðalmeðferð málsins ef til hennar kemur auk dráttarvaxta samkvæmt ákvörðum Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 38/25001 um vexti og verðtryggingu, af málskostnaði frá 11. nóvember 2013. Dómkröfur hins stefnda félags B. Gíslasonar ehf., eru aðallega þær að félagið verði sýknað af dómkröfum stefnenda. Til vara gerir stefndi kröfu um lækkum á dómkröfum stefnenda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnenda að mati dómsins, í samræmi við málskostnaðarreikning þannig að stefndi komist skaðlaus frá málarekstrinum. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda, og þá hefur réttargæslustefndi engar kröfur haft uppi í málinu. Málavextir. Mál þetta á rætur að rekja til þess er stefnendur keyptu fasteignina Hafnarberg 20 í Þorlákshöfn af hinu stefnda félagi B. Gíslasyni ehf., sem byggði húsið, með kaupsamningi dags. 4. september 2004, og var afsal gefið út þann 15. desember sama ár. Kveða stefnendur að nokkrum árum eftir kaupin hafi orðið vart við sprungur í múrsteinsklæðningu hússins, mest á vatnsbrettum undir gluggum er hafi komið stefnendum á óvart enda hafi þau keypt nýtt hús og viðhald þess hafi verið í fullu samræmi við þær upplýsingar sem þau hafi fengið frá seljanda. Hafi stefnendur árangurslaust reynt að komast að samkomulagi við stefnda um bætur fyrir tjónið sem þau telji vera á fasteigninni og því nauðsyn til að höfða mál þetta til heimtu skaðabóta. Stefndi vísar um málsatvik til þess er fram kemur í stefnu, þó með þeirri athugasemd að ástand utanhússklæðningar hafi vart komið stefnendum í opna skjöldu eftir tíu ára veðrun án nokkurra aðgerða af þeirra hálfu varðandi eðlilegt viðhald. Þann 13. maí 2013 var Samúel Smári Hreggviðsson byggingatæknifræðingur dómkvaddur til að meta fasteignina Hafnarberg 20 í Þorlákshöfn í samræmi við matsbeiðni stefnenda og skilaði hann matsgerð sinni í september sama ár. Varðandi galla á múrsteinum á útveggjum hússins er það „álit matsmanns að þar sem svo miklar sprungur eru í steininum sem raun ber vitni, uppfylli steinninn ekki þær kröfur sem gerðar eru og að hann sé gallaður hvað þetta varðar.“ Varðandi galla á múrsteinshleðslu segir í matsgerðinni: „Víðast hvar má sjá rýrnun á fúgunum sem bendir til þess að fúguefnið hefur frosið og ekki náð að bindast við múrsteininn. Þessar rifur taka nú í sig vatn og við víxlverkun frosts og þíðu stækka þær og steinarnir halda áfram að molna og springa. Það er álit matsmanns að múrhleðslan sé gölluð hvað þetta varðar.“ Varðandi það hvort múrsteinninn hafi íslenska vottun til klæðningar utanhúss telur matsmaður að „að ekki sé hægt að fullyrða að múrsteinninn sé með íslenska vottun til klæðningar utanhúss.“ Varðandi það hvort múrsteinninn sé gerður fyrir íslenska veðráttu er það niðurstaða matsmanns að „múrsteinninn geti hentað við íslenskar aðstæður ef múrsteinshleðslan eigi sér stað við bestu aðstæður.“ Loks er það niðurstaða hins dómkvadda matsmanns að kostnaður við að taka múrsteinsklæðninguna af og setja nýja fullnægjandi múrsteinklæðningu í staðinn nemi samtals 2.848.850 krónum. Kostnaður af viðgerð á þeim skemmdum sem þegar hafi orðið á múrsteinsklæðningunni og þeim úrbótum sem fullnægjandi væru til að koma í veg fyrir frekari skemmdir áætlar matsmaður að myndi að öllum líkindum nema um 80% af ofangreindri fjárhæð, enda áætli matsmaður að um sé að ræða um það bil alla múrsteinsklæðninguna, ekki minna en 80% að flatarmáli og allar gluggasyllur. Samandregin niðurstaða hins dómkvadda matsmanns er að heildarmatsfjárhæð, miðað við nauðsynlegar úrbætur, sé áætluð 2.848.850 krónur, en frá þeirri upphæð dragist væntanleg endurgreiðsla 60% af virðisaukaskatti af vinnu manna á byggingarstað sem nemi 256.672 krónum. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja á því að fasteignin að Hafnarbergi 20, sé haldin stórfelldum galla sem felist í því að múrsteinn og múrsteinsklæðning sé ekki í samræmi við þær kröfur og staðla sem gera verði til slíkrar byggingar. Hafi þetta fengist staðfest með matsgerð dómkvadds matsmanns. Í fyrsta lagi sé múrsteinninn gallaður þar sem hann uppfylli ekki kröfur sem gerðar eru í ljósi þess hve margar sprungur er að finna. Verði stefndi að bera bótaábyrgð á þessum galla þar sem óforsvaranlegt sé að nota múrstein í klæðningu sem fullnægi ekki þeim kröfum sem gera verði til byggingarefnis. Í öðru lagi sé múrsteinsklæðningin gölluð þar sem fúguefnið sem notað var við klæðningu hússins hafi verið óheppilegt. Afleiðingin sé sú að rýrnun sé að finna í fúgunni sem taki í sig vatn og þannig verði víxlverkun frosts og þíðu til þess að steinarnir haldi áfram að molna og springa. Beri stefndi bótaábyrgð á því tjóni sem af þessu hlýst enda fullnægi slíkur frágangur ekki þeim kröfum sem gera verði til slíkrar klæðningar. Í þriðja lagi sé umræddur múrsteinn ekki með vottun fyrir íslenskar aðstæður en ljóst megi vera að vottun sem byggi á dönskum aðstæðum sé gerð á allt öðrum forsendum en aðstæður á Íslandi bjóði upp á. Um fjárhæð kröfunnar vísa stefnendur til niðurstöðu hins dómkvadda matmanns. Kveða stefnendur ljóst að stefndi beri skaðabótaábyrgð á gallanum gagnvart stefnendum, enda hafi hann bæði byggt fasteignina og selt hana stefnendum. Skaðabótaábyrgðina beri stefndi samkvæmt almennum meginreglum samninga- og kröfuréttar og samkvæmt ákvæðum fasteignakaupalaga. Byggja stefnendur kröfur sínar á reglum skaðabótaréttar innan samninga og á dómvenjum íslensks réttar um bótaskyldu seljanda á göllum í fasteignaviðskiptum. Sé bótaskylda stefnda ríkari í þessu tilviki þar sem hann hafi einnig byggt húsið. Varðandi dráttarvaxtakröfu sína byggja stefnendur á því að þann 11. nóvember 2013 hafi verið liðinn mánuður frá því að lögmanni stefnda hafi verið sent bréf þar sem skorað var á hann að gera nauðsynlegar úrbætur í samræmi við matsgerð hins dómkvadda matsmanns, eða greiða stefnendum stefnufjárhæð máls þessa. Þá var og krafist greiðslu vegna matskostnaðar að fjárhæð 412.000 kr. Um lagarök vísa stefnendur til meginreglna skaðabótaréttar og laga nr. 26/1994 [sic] um fasteignakaup. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti styðja stefnendur við ákvörðun Seðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum. Um aðild réttargæslustefnda vísa stefnendur til 1. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu um málskostnað styðja stefnendur við 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991, og um varnarþing er vísað til 33. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að hann beri ekki skaðabótaábyrgð á tjóni á klæðningu fasteignar stefnenda. Þá telur stefndi óljóst á hvaða grunni kröfugerð stefnenda sé byggð en engin nákvæm tilgreining sé á þeim reglum sem krafa þeirra byggi á. Þó virðist stefnda stefnendur byggja mál sitt á sakarreglu skaðabótaréttar og þar með að stefndi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið tjóni stefnenda. Telji stefndi skilyrði sakarreglunnar ekki uppfyllt að þessi leyti og því beri stefndi ekki skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum vegna ástands klæðningar fasteignarinnar. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að ósannað sé að hann hafi unnið sér nokkuð til sakar sem varðað geti bótaábyrgð gagnvart stefnendum. Þá verði heldur ekki séð hvaða háttsemi stefnda það sé sem talist geti verið ólögmæt í skilningi sakarreglunnar. Stefndi hafi staðið að byggingu fasteignarinnar að Hafnarbergi 20 í Þorlákshöfn, og hafi hún verið fullbúin árið 2004. Múrsteinsklæðning hússins hafi verið sett upp á tímabilinu frá 7. maí til 15. júní 2004, s.s. fyrir um tíu árum síðan, en hvorki sé þess getið í stefnu né gögnum málsins hvernig viðhaldi hafi verið háttað á þessum tíma. Múrsteinninn sem notaður hafi verið í klæðningu hússins hafi verið keyptur hjá réttargæslustefnda, Kælitækni ehf., sem framvísað hafi skjali um vottun steinsins. Þá hafi engar athugasemdir verið gerðar við val á klæðningarefni hjá byggingarfulltrúa né heldur krafist vottunar á múrsteininum. Hins vegar beri úttektir með sér að fullnægt sé skilyrðum skipulags- og byggingarlaga, sem og kröfum þeim sem gerðar séu um frágang og umbúnað fasteigna í ÍST-51:2001 um byggingarstig húsa. Þá hafi stefnendur ekki fært rök fyrir því að um saknæma háttsemi hafi verið að ræða hjá stefnda varðandi val á byggingarefnum eða meðhöndlun þeirra. Stefndi hafnar því að múrsteinninn sem notaður hafi verið í klæðningu hússins hafi verið ófullnægjandi og uppfylli ekki kröfur sem gera verði til byggingarefnis. Ekki sé þó vikið að því hverjar kröfur það eru, eða hverjar séu lágmarkskröfur í því sambandi. Þá kveður stefndi að ekkert komi fram um það í málatilbúnaði stefnenda hvað hafi verið gert til þess að takmarka eða koma í veg fyrir tjón á klæðningu hússins. Er þá og vísað til bréfs stefnda til stefnenda dags. 4. desember 2012, þar sem stefnendum er bent á mikilvægi þess að húsið sé sílanborið reglulega, enda sé það þáttur í eðlilegu og reglubundnu viðhaldi húsa af þeirri gerð sem hér um ræðir. Stefndi vísar og til þess að af skýrslu Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, sem gerð var að beiðni stefnenda, megi ráða að eftir ítrekaðar og afar stórkostlegar frostþíðusveiflur (samtals 28, 40 hitastiga sveiflur) hafi einungis annað af tveimur sýnum af múrsteini þeim er notaður var í klæðningu hússins, sýnt sprungumyndum. Þá sé í niðurstöðum rannsóknarinnar ekki tekið dýpra í árinni en svo að frostþíðuálag geti framkallað sprungur í múrsteininn. Þá er og á það bent að ekki liggi fyrir gögn í málinu er sýni slíkar veðurfarssveiflur er um ræði í rannsókninni, þ.e. hitasveiflur upp á 40 hitastig. Sönnur hafi því ekki verið lagðar fram um að sprungumyndun á múrsteinum í klæðningu hússins megi rekja eingöngu til sambærilegrar frostþíðu og framangreind rannsókn nái til. Kveður stefndi að af gögnum málsins megi ráða að stefnendur hafi engan reka gert að því að takmarka hugsanlegt tjón sitt, með því að sinna eðlilegu viðhaldi húseignar sinnar, á þeim langa tíma er líður frá kaupum eignarinnar árið 2004, og þar til stefnendur tilkynna stefnda um hugsanlega kröfugerð sína árið 2012. Með því hafi stefnendur komið í veg fyrir að stefndi gæti neytt hugsanlegs úrbótaréttar síns, og hafi þeir í öllu falli þannig fyrirgert rétti sínum til skaðabóta úr hendi stefnda. Loks byggir stefndi sýknukröfu sína á því að stefnendur hafi vegna tómlætis glatað hugsanlegum rétti sínum til skaðabóta, sbr. 45. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Um lagarök vísar stefndi til almennra óskráðra reglna skaðabótaréttar, sérstaklega sakarreglunnar, kröfuréttar og samningaréttar, sem og reglna fasteignakauparéttar og ákvæða laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þá er vísað til almennra reglna kröfuréttar um tómlæti og einnig í því sambandi til ákvæða 45. gr. [sic] áðurnefndra fasteignakaupalaga um tilkynningar, tómlæti og fyrningu. Loks er vísað til ákvæða laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sérstaklega ákvæða XXI. kafla laganna, sbr. 129., 130. og 131. gr. Frekari málatilbúnaður stefnenda. Við fyrirtöku málsins þann 1. október 2014, eftir að þingsókn stefnda hafði fallið niður, lögðu stefnendur fram sókn í málinu, skv. 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Koma þar fram athugasemdir stefnenda við greinargerð stefnda. Í fyrsta lagi virðist stefnendum stefndi álíta sem svo að málatilbúnaður stefnenda byggi á sakarreglunni og skaðabótum utan samninga, en svo sé ekki líkt og greinilega komi fram í stefnu. Séu vangaveltur stefnda um sök og ólögmæti gagnslausar, en stefnendur hafi sýnt fram á galla með matsgerð sem ekki hafi verið hnekkt. Þá kveða stefnendur engar upplýsingar hafa fengið frá stefnda um hvernig viðhaldi á fasteigninni skyldi háttað. Tilvísun stefnda til bréfs dags. 4. nóvember 2012, sýni að leiðbeiningar um viðhald séu allt of seint fram komnar. Þá ítreka stefnendur að málatilbúnaður þeirra byggi á matsgerð hins dómkvadda matsmanns, en ekki niðurstöðum skýrslu Nýsköpunarmiðstöðvar Íslands, sem stefndi dragi efa. Loks hafna stefnendur því að 45. gr. laga um fasteignakaup eigi við í máli þessu, enda eigi ákvæðið við um sprangkröfur. Niðurstaða. Við fyrirtöku máls þessa þann 17. september sl. féll þingsókn stefnda niður og var málið dómtekið þann 1. október sl., skv. 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður málið því dæmt eftir framkomnum kröfum, gögnum og sókn stefnenda með tilliti til þess sem hefur komið fram af hálfu stefnda. Mál þetta snýst um kröfu stefnenda um greiðslu skaðabóta vegna galla á fasteign, er stefndi byggði og seldi stefnendum árið 2004. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnenda á þeim grundvelli að hann beri ekki bótaábyrgð gagnvart stefndu, auk þess sem hugsanlegur bótaréttur sé niður fallinn. Í málinu liggur fyrir matsgerð dómkvadds matsmanns, Samúels Smára Hreggviðssonar byggingatæknifræðings, sem ekki hefur verið hnekkt. Helstu niðurstöður matsgerðarinnar eru þær að bæði múrsteinn sá er notaður var í klæðningu fasteignarinnar Hafnarbergs 20 í Þorlákshöfn, sem og múrsteinshleðslan, séu gölluð. Þá telur matsmaðurinn að kostnaður af nauðsynlegum úrbótum nemi 2.848.850 krónum, miðað við að klæðningin sé öll fjarlægð og endurgerð við bestu aðstæður. Þó fallast megi á það með stefnda að engin nákvæm tilgreining sé á þeim réttarreglum sem krafa stefnenda byggi á, auk þess að lagatilvísun í stefnu er röng, þar sem vísað er til laga nr. 26/1994, sem eru lög um fjöleignahús, verður ekki fram hjá því litið að skilmerkilega kemur fram í stefnu að stefnendur byggi skaðabótaábyrgð stefnda á almennum meginreglum samninga- og kröfuréttar sem og ákvæðum fasteignakaupalaga. Af málatilbúnaði stefnenda og atvikum málsins verður ráðið að galli sá er stefnendur telja vera á fasteigninni Hafnarbergi 20 í Þorlákshöfn, hafi fyrst komið í ljós eftir afhendingu eignarinnar. Stefnendur kveða umrædda fasteign vera gallaða, þar sem múrsteinn og múrsteinsklæðning sé ekki í samræmi við þær kröfur og staðla sem gera verður til slíkrar byggingar. Hvorki er í stefnu vísað til hverra krafna eða staðla byggt sé á, né er slíkt að finna í matsgerð hins dómkvadda matsmanns. Aftur á móti hefur niðurstöðu hins dómkvadda matsmanns, þess efnis að múrsteinn og múrsteinshleðsla fasteignarinnar séu gölluð, ekki verið hnekkt og ekki er í sjálfu sér deilt um það í máli þessu hvort niðurstaða hins dómkvadda matsmanns sé rétt. Aftur á móti lýtur ágreiningur aðila að því hvort stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnenda, sem og hvort stefnendur hafi fyrirgert bótarétti sínum. Stefndi byggir sýknukröfu sína meðal annars á því að hann beri ekki skaðabótaábyrgð á tjóni stefnenda, enda séu ekki uppfyllt skilyrði sakarreglu skaðabótaréttar. Stefnendur kveða stefnda bera ábyrgð á tjóninu samkvæmt almennum reglum samninga- og kröfuréttar, sem og reglum fasteignakauparéttar. Fallast ber á það með stefnda að ekki hafi, gegn neitun hans, verið sýnt fram á það í máli þessu að stefndi hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdið stefnendum tjóni. Aftur á móti kveður 1. mgr. 43. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002, á um það að kaupandi fasteignar geti krafist skaðabóta vegna annars tjóns en óbeins tjóns, þótt seljandi hafi ekki sýnt af sér saknæma háttsemi. Verður því fallist á það með stefnendum að stefndi geti borið ábyrgð á tjóni stefnenda vegna galla á fasteigninni. Stefndi byggir sýknukröfu sína og á því að stefnendur hafi glatað rétti sínum til skaðabóta úr hendi stefnda annars vegar með því að koma í veg fyrir að stefndi gæti neytt hugsanlegs úrbótaréttar og hins vegar sökum tómlætis. Vísar stefndi í greinargerð sinni til 45. gr. laga nr. 40/2002, um tilkynningar, tómlæti og fyrningu, er stefnendur kveða í sókn sinni ekki eiga við í málinu. Verður litið svo á að um augljósa ritvillu sé að ræða í greinargerð stefnda, enda ber ákvæði 48. gr. laganna yfirskriftina „tilkynningar, tómlæti, fyrning“. Samkvæmt 2. mgr. 48. gr. laganna fellur réttur kaupanda til að senda tilkynningu, um að hann ætli að bera fyrir sig vanefnd, niður að liðnum fimm árum frá afhendingu fasteignar, nema seljandi hafi ábyrgst hana í lengri tíma. Á þessu gildir þó sú undantekning samkvæmt 3. mgr. greinarinnar, að seljandi geti ekki borið fyrir sig að tilkynning hafi verið send of seint, hafi hann sýnt af sér stórkostlegt gáleysi eða framferði hans stríði með öðrum hætti gegn heiðarleika og góðri trú. Í málinu liggur fyrir kaupsamningur aðila, dagsettur 4. september 2004, þar sem tilgreindur afhendingadagur eignar er 1. október sama ár. Þá liggur og fyrir að afsal var útgefið af stefnda til handa stefnendum þann 15. desember 2004. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en stefnendur hafi fyrst tilkynnt stefnda um meinta galla á fasteigninni árið 2012, eða tæpum átta árum eftir afhendingu eignarinnar. Var þá liðinn frestur samkvæmt 2. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, enda liggur ekkert fyrir um það í málinu að stefndi hafi ábyrgst eignina í lengri tíma. Þá er það mat dómsins að stefnendur hafi hvorki sýnt fram á að stefndi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi, né að framferði hans stríði með öðrum hætti gegn heiðarleika og góðri trú, líkt og kveðið er á um í 3. mgr. 48. gr. fasteignakaupalaga. Þá verður og fallist á það með stefnda að ósannað sé að stefnendur hafi sinnt eðlilegu viðhaldi á eigninni, líkt og haldið er fram í stefnu. Að framangreindu virtu ber að sýkna stefnda af kröfum stefnenda. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu verður stefnendum gert að greiða stefndu 150.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp þennan dóm. DÓMSORÐ: Hið stefnda félag B. Gíslason ehf., er sýknað af kröfum stefnenda, Júlí Heiðars Hjörleifssonar og Auðar Helgu Jónsdóttur. Stefnendur greiði stefnda 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 500/2005
Kærumál Barnavernd Vistun barns Gjafsókn
Mál þetta, sem er barnaverndarmál, barst héraðsdómi 26. október 2005. Því var úthlutað til dómara 27. október, þingfest 1. nóvember og tekið til úrskurðar 14. sama mánaðar að loknum munnlegum málflutningi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 23. nóvember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 29. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 18. nóvember 2005 þar sem staðfestur var úrskurður varnaraðila 20. október sama ár um að tvær dætur sóknaraðila skyldu kyrrsettar og vistaðar utan heimilis á vegum varnaraðila í allt að tvo mánuði, frá og með 6. október 2005. Kæruheimild er í 1. mgr. 64. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að honum verði tafarlaust falin umráð dætra sinna. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málsatvikum er lýst í hinum kærða úrskurði. Fallast verður á það með héraðsdómi að fram sé komið að aðkoma og aðstæður á heimili sóknaraðila og dætra hans hafi verið með þeim hætti 6. október síðastliðinn að vinda hafi þurft bráðan bug að því að forða stúlkunum þaðan, sbr. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 80/2002, svo sem gert var. Stúlkunum var komið í vist utan höfuðborgarsvæðisins og sækja þær skóla þar. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar bar félagsmálaráði að svo búnu að taka málið til meðferðar og kveða upp úrskurð innan 14 daga og átti málsmeðferðin að fara eftir VIII. kafla laganna. Nefndin kvað upp úrskurð 20. sama mánaðar og komst þar að þeirri niðurstöðu að kyrrsetning stúlknanna skyldi staðfest og jafnframt að þær skyldu með heimild í a-lið 1. mgr. 27. gr. laga nr. 80/2002 dvelja áfram í allt að tvo mánuði á sama stað. Jafnframt var starfsmönnum félagsmálaráðs falið með bókun sama dag með heimild í 29. gr. sömu laga að undirbúa höfðun máls fyrir héraðsdómi um sviptingu sóknaraðila á forsjá stúlknanna, þar sem ljóst væri að hann gæti ekki sinnt daglegri umönnun þeirra og uppeldi þeirra. Mál þetta hefur nú verið höfðað. Ráðstafanir samkvæmt úrskurðinum og bókuninni voru gerðar að lokinni rannsókn Guðrúnar Hrefnu Sverrisdóttur félagsráðgjafa og eftir að lögmaður sóknaraðila hafði tjáð sig um hans hlið málsins og talsmaður stúlknanna hafði gert grein fyrir afstöðu þeirra. Er ekki annað fram komið en að með málið hafi verið farið að VIII. kafla laga nr. 80/2002. Þegar metið er réttmæti þessara ráðstafana barnaverndaryfirvalda í Kópavogi verður ekki hjá því komist að líta til forsögu málsins allt frá því er sóknaraðili fékk forræði stúlknanna að móður þeirra látinni. Í úrskurði héraðsdóms er því lýst að hún hafi einkennst af því að ítrekað hefur verið haft samband við barnaverndaryfirvöld og lýst áhyggjum af velferð stúlknanna. Sóknaraðili hefur ítrekað fært þær milli skólahverfa og skráð heimili sitt og þeirra milli sveitarfélaga að því virðist til þess að komast undan eftirliti yfirvalda. Hann hefur hvorki svarað ítrekuðum fyrirspurnum né verið til samráðs um velferð stúlknanna. Er þetta í annað sinn sem gripið er til sambærilegra ráðstafana gagnvart honum og eru stúlkurnar nú vistaðar á sama heimili og í fyrra sinnið. Með vísan til framangreinds og með velferð stúlknanna í huga er úrskurður héraðsdóms staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Úrskurður héraðsdóms skal vera óraskaður. Kærumálskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður sóknaraðila, A, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun til lögmanns hans fyrir Hæstarétti 120.000 krónur.
Mál nr. 344/2008
Kærumál Dómsátt Málskostnaður
O höfðaði mál fyrir héraðsdómi og krafðist þess að K yrði dæmdur til að greiða sér tilgreinda skuld auk vaxta. Aðilarnir gerðu dómsátt í máli sínu fyrir héraðsdómi. Dómsáttin tók ekki til málskostnaðar. Var sá þáttur málsins lagður í úrskurð héraðsdóms sem felldi málskostnað niður. O kærði úrskurðinn og krafðist þess að K yrði gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Með hliðsjón af aðstæðum í málinu, og með vísan til 1. mgr. 130 gr. laga nr. 91/1991, var K gert að greiða hluta málskostnaðar í héraði og kærumálskostnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru, sem barst Hæstarétti frá Héraðsdómi Reykjaness ásamt kærumálsgögnum 24. júní 2008. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 13. júní 2008, þar sem leyst var úr ágreiningi aðila um málskostnað í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Aðilar höfðu gert sátt um stefnukröfuna á dómþingi 5. júní 2008. Dómsáttin tók ekki til málskostnaðar og lögðu aðilar þann þátt málsins í úrskurð dómsins. Í hinum kærða úrskurði komst héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að fella skyldi þennan kostnað niður. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að varnaraðila verði gert að greiða sér 693.303 krónur í málskostnað í héraði, en til vara lægri fjárhæð að mati réttarins. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar, en til vara að krafa sóknaraðila verði lækkuð. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Í bréfi lögmanns sóknaraðila til lögmanns varnaraðila 2. apríl 2007 var meðal annars gerð krafa um greiðslu á hinni umstefndu skuld. Í svarbréfi lögmanns varnaraðila 19. maí 2007 var ekki sérstaklega tekin afstaða til kröfunnar en gerð tillaga um ákveðinn hátt á fjárhagslegu uppgjöri milli aðila. Í lok bréfsins var tekið fram að tilboð varnaraðila fæli ekki í sér „á neinn hátt viðurkenningu á kröfum umbj. yðar.“ Við þessar aðstæður hafði sóknaraðili fengið fullt tilefni til að höfða mál til heimtu kröfu sinnar svo sem hún gerði með stefnu 11. desember 2007, enda hafði varnaraðili ekki boðið fram greiðslu á skuld sinni. Í dómsátt aðila er krafa sóknaraðila að fullu tekin til greina að öðru leyti en því að sóknaraðili fellur að hluta frá kröfu um vexti og dráttarvexti. Með hliðsjón af því sem hér var rakið og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður varnaraðili dæmdur til að greiða sóknaraðila vegna málskostnaðar þá fjárhæð sem í dómsorði greinir, sem þykir hæfileg miðað við atvik málsins. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað, svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Varnaraðili, Karl Lúðvíksson, greiði sóknaraðila, Oddnýju Ólafíu Sævarsdóttur, 300.000 krónur í málskostnað í máli sóknaraðila gegn varnaraðila. Varnaraðili greiði sóknaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 426/2008
Húsnæðissamvinnufélag Gjaldþrotaskipti Fjárnám
Deilt var um hvort búseturéttur þrotamanns samkvæmt lögum nr. 66/2003 um húsnæðissamvinnufélög væri fjárhagsleg réttindi sem þrotabú tæki við eftir 72. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Talið var að fjárhagsleg verðmæti væru fólgin í búseturéttinum, en ákveðin fjárhæð væri kræf ef búseturétthafi neytti réttar síns til að segja búsetusamningi upp. Hvergi væri í lögum kveðið á um bann við því að búseturéttur gæti orðið andlag fjárnáms. Skorður væru settar í 19. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög við framsali búseturéttarhafa á búseturétti, en honum væri heimilt að selja hann. Ekki væri sérstaklega fjallað um aðilaskipti að búseturétti af öðrum sökum, en húsnæðissamvinnufélag gæti í vissum tilvikum heimilað að réttur til afnota af íbúð færðist í hendur annarra. Ekki yrði annað ráðið af þessu en að aðilaskipti að búseturétti gætu orðið af öðrum ástæðum en með sölu, en þau sættu þá þeim takmörkunum að nýr eigandi öðlaðist ekki afnotarétt af íbúðinni sem búseturétturinn næði til, nema að fullnægðum skilyrðum 2. mgr. 19. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög. Í öðrum tilvikum myndi nýr eigandi eignast réttindi búseta til að segja upp búsetusamningi og krefjast greiðslu endursöluverðs að virtum rétti húsnæðissamvinnufélags til uppgjörs af því á kröfum þess á hendur búsetanum. Væri því fullnægt skilyrðum til að líta svo á að búseturéttur teldist til réttinda sem hafi fjárhagslegt gildi í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Þá var ekki talið að búseturéttur teldist til þeirra persónubundnu réttinda sem 49. gr. aðfararlaga undanskilji fjárnámi. Var því fallist á viðurkenningarkröfu um að þrotabú hafi tekið við búseturétti þrotamanns og gæti fengið réttinn seldan.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem hann krefst úr hendi áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi hefur ekki áfrýjað héraðsdómi fyrir sitt leyti og kemur krafa hans um málskostnað í héraði því ekki frekar til álita. I Samkvæmt gögnum málsins gerði Gísli Hjálmar Hauksson búsetusamning við stefnda 4. febrúar 2004 um íbúð nr. 101 að Eiðismýri 24 á Seltjarnarnesi. Við gerð samningsins greiddi Gísli búseturéttargjald að fjárhæð 1.202.345 krónur til stefnda og skuldbatt sig um leið til að inna af hendi mánaðarlegt búsetugjald, sem þá nam 36.958 krónum. Samkvæmt kröfu tollstjórans í Reykjavík var bú Gísla tekið til gjaldþrotaskipta 16. apríl 2007. Svo sem nánar er rakið í héraðsdómi er til úrlausnar í málinu ágreiningur aðilanna um hvort búseturéttur, sem Gísli Hjálmar Hauksson öðlaðist með fyrrnefndum samningi, teljist til réttinda sem áfrýjandi hafi tekið við samkvæmt 1. mgr. 72. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Eftir því ákvæði tekur þrotabú við öllum fjárhagslegum réttindum, sem þrotamaður átti eða naut við uppkvaðningu úrskurðar um gjaldþrotaskipti, nema annað leiði af réttarreglum, eðli réttindanna eða löggerningi sem verður ekki hnekkt vegna gjaldþrotaskiptanna. Sé um einstakling að ræða megi þrotamaðurinn þó halda þeim fjárhagslegu réttindum, sem fjárnám verður ekki gert í eða verða undanþegin fjárnámi, nema mælt sé sérstaklega á annan veg í lögum. II Samkvæmt 2. tölulið 2. gr. laga nr. 66/2003 um húsnæðissamvinnufélög er búseturéttur ótímabundinn afnotaréttur félagsmanns í húsnæðissamvinnufélagi af búsetuíbúð. Í III. kafla laganna er nánar fjallað um búseturétt, meðal annars um stofnun hans og greiðslur vegna hans, svo og um ráðstöfun réttarins, framleigu íbúðar, uppsögn búsetusamnings og riftun. Í 9. gr. laganna eru ákvæði um búseturéttargjald og segir þar í 3. mgr. að það standi sem trygging fyrir skilvísri greiðslu búsetugjalds samkvæmt 12. gr. þeirra. Í síðastnefndu ákvæði kemur fram að búsetugjald sé mánaðarlegt gjald fyrir afnot af íbúð og skuli fjárhæð þess ákveðin af stjórn húsnæðissamvinnufélagsins með tilliti til þess að í því felist rekstrarkostnaður vegna íbúðar, framlög í hússjóð og viðhaldssjóð og afborganir af lánum ásamt vöxtum. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laganna er búseturéttarhafa óheimilt að framselja búseturétt sinn eða framleigja íbúð án skriflegs samþykkis húsnæðissamvinnufélags, en félagið getur þó heimilað að réttur til afnota af íbúð færist yfir til maka eða lögerfingja við andlát félagsmanns, hjónaskilnað, kaupmála milli hjóna eða setu í óskiptu búi, sbr. 2. mgr. sömu lagagreinar. Í 5. mgr. hennar er tekið fram að búseturéttarhafa sé óheimilt að veðsetja búseturétt sinn. Í 1. mgr. 20. gr. og 1. mgr. 25. gr. laganna er mælt svo fyrir að búsetusamningur sé óuppsegjanlegur af hálfu húsnæðissamvinnufélags, en búseturéttarhafi geti á hinn bóginn sagt honum upp með sex mánaða fyrirvara. Samkvæmt 3. mgr. 25. gr. skal kaupverð búseturéttar, greiðsluform þess og endurgreiðsla andvirðis réttarins ráðast af samþykktum húsnæðissamvinnufélags. Í samþykktum stefnda, eins og þeim var breytt á aðalfundi hans 12. apríl 2007, segir í 7. gr. að félagið sé öllum opið. Gangi menn í það með því að skrá sig og greiða inntökugjald og síðan árlegt félagsgjald, en félagsmenn fái úthlutað sérstöku félagsnúmeri í þeirri röð sem þeir gangi í félagið. Í 10. gr. samþykktanna eru ákvæði um kaupverð og endursöluverð búseturéttar. Þar segir í 3. mgr. að endursöluverðið sé ákveðið með tvennum hætti, annars vegar sem lágmarksverð sem nemi upphaflegu kaupverði búseturéttar og komi það til greiðslu tólf mánuðum eftir uppsögn búsetusamnings hafi ekki tekist að selja búseturéttinn og hins vegar sem hámarksverð, sem miðist við upphaflegt verð búseturéttarins framreiknað með vísitölu neysluverðs. Þá er eftirfarandi tekið fram í þessari málsgrein: „Við kaup búseturéttar gengur sá félagsmaður fyrir sem býður hæsta verðið innan þeirra marka. Ef fleiri en einn félagsmaður bjóða hæsta verðið ræður félagsröð innan félagsins og gengur sá fyrir sem lægsta félagsnúmerið hefur.“ Í 19. gr. samþykktanna segir meðal annars að búseturéttargjald standi „sem trygging fyrir réttum efndum á búsetusamningi, þ.e. fyrir búsetugjaldi og skaðabótum vegna tjóns á húsnæðinu sem búseturéttarhafi ber ábyrgð á. ... Félaginu er heimilt að ráðstafa búseturéttargjaldinu til greiðslu á vangoldnu búsetugjaldi og/eða viðhaldi húsnæðisins við skil húsnæðis. Jafnframt er félaginu heimilt að ráðstafa búseturéttargjaldinu til greiðslu alls þess kostnaðar sem hlýst af því að rýma íbúðina.“ Í búsetusamningi stefnda við Gísla Hjálmar Hauksson frá 4. febrúar 2004 var í 2. lið mælt fyrir um áðurnefnda fjárhæð búseturéttargjaldsins, sem sá síðarnefndi innti af hendi við gerð samningsins, 1.202.345 krónur, og skyldi hún vera lágmarksverð við endursölu búseturéttarins. Stofn til framreiknings á hámarksverði var að fjárhæð 1.202.868 krónur. Í þessum lið samningsins voru jafnframt efnislega sams konar fyrirmæli um endursölu búseturéttar og fram koma í fyrrnefndri 3. mgr. 10. gr. samþykkta stefnda. Þá sagði meðal annars eftirfarandi í 3. lið samningsins: „Búseta er heimilt að selja búseturétt sinn og skal hann þá um leið segja sig úr búsetufélaginu og tekur úrsögn hans gildi á söludegi búseturéttar. ... Búseti hsf. sér um kaup og sölu á búseturétti, sem falur er, eftir nánari reglum sem Búseti hsf. setur.“ Um ákvörðun kaupverðs var þar vitnað til áðurnefndra ákvæða í 2. lið samningsins. III Í málinu liggur fyrir yfirlýsing stefnda 17. september 2007 um að söluverð á búseturétti yfir íbúð nr. 101 að Eiðismýri 24 hafi þá að lágmarki verið 1.202.345 krónur og að hámarki 1.427.654 krónur. Samkvæmt áðurgreindum ákvæðum í lögum nr. 66/2003, samþykktum stefnda og búsetusamningnum 4. febrúar 2004 er fjárhæð á þessu bili kræf úr hendi stefnda ef búseturéttarhafi neytir réttar síns til að segja samningnum upp, en þó að gættri heimild stefnda til að ganga á féð til uppgjörs á kröfum sínum eftir fyrirmælum 19. gr. samþykkta hans. Að þessu leyti eru fjárhagsleg verðmæti fólgin í búseturéttinum, sem deilt er um í málinu. Með áðurnefndu ákvæði 5. mgr. 19. gr. laga nr. 66/2003 er girt fyrir að búseturéttarhafi veðsetji búseturétt sinn. Fyrirmæli sem þessi standa því ekki í vegi að fjárnám verði gert í þeim réttindum, sem þau taka til, en hvergi er í lögum kveðið á um bann við því að búseturéttur geti orðið andlag fjárnáms. Í 1. mgr. 19. gr. laganna eru settar skorður við því að búseturéttarhafi framselji réttindi sín, en í samræmi við fyrirmæli 4. töluliðar 2. mgr. 11. gr. þeirra er kveðið nánar á um ráðstöfun búseturéttar í samningi stefnda við Gísla Hjálmar Hauksson frá 4. febrúar 2004. Í samningnum kemur sem áður segir fram í 3. lið að búsetanum sé heimilt að selja búseturétt sinn, en um þá ráðstöfun skuli þó stefndi sjá og gilda þá reglur 2. liðar samningsins um fjárhæð endursöluverðs og hver fái réttinn keyptan. Framsal er aðeins ein grein aðilaskipta. Hvorki er í 19. gr. laga nr. 66/2003, samþykktum stefnda né búsetusamningnum 4. febrúar 2004 mælt sérstaklega fyrir um aðilaskipti að búseturétti af öðrum sökum, en í þeim tilvikum, sem um ræðir í 2. mgr. 19. gr. laganna, getur þó húsnæðissamvinnufélag heimilað að „réttur til afnota af íbúð“ færist í hendur annarra, svo sem segir í ákvæðinu. Af þessu verður ekki annað ráðið en að aðilaskipti geti orðið að búseturétti af öðrum ástæðum en með sölu, en þau sæti þá þeim takmörkunum að nýr eigandi öðlist ekki afnotarétt að íbúðinni, sem búseturétturinn nær til, nema að fullnægðum skilyrðum 2. mgr. 19. gr. laganna. Með aðilaskiptum í öðrum tilvikum en þeim, sem þetta lagaákvæði tekur til, mundi nýr eigandi á hinn bóginn eignast réttindi búseta til að segja upp búsetusamningi og krefjast greiðslu endursöluverðs að virtum rétti húsnæðissamvinnufélags til uppgjörs af því á kröfum þess á hendur búsetanum. Að þessu virtu er fullnægt skilyrðum til að líta svo á að búseturéttur teljist til réttinda, sem hafa fjárhagslegt gildi í skilningi 1. mgr. 37. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Samkvæmt 49. gr. laga nr. 90/1989 verður fjárnám ekki gert í persónubundnum réttindum, sem gerðarþola er óheimilt að framselja á sitt eindæmi, nema þau standi til tryggingar fyrir kröfu gerðarbeiðanda. Ákvæði þetta getur því aðeins átt við að fullnægt sé meðal annars því skilyrði að gerðarþola hafi verið veitt réttindin, sem um er að ræða, á þeirri forsendu að hann nyti þeirra en ekki einhver annar. Af lögum nr. 66/2003 verður ekki ráðið að búseturéttur sé veittur manni á þeirri forsendu að hann hafi verið valinn til að njóta réttarins af persónulegum ástæðum, en til þess verður jafnframt að líta að eftir samþykktum stefnda er félagið öllum opið og njóta félagsmenn án tillits til persónu þeirra réttar til að kaupa búseturétt samkvæmt reglum, sem þar greinir. Búseturéttur telst því ekki til þeirra persónubundnu réttinda sem 49. gr. laga nr. 90/1989 lýtur að. Af framansögðu leiðir að áfrýjandi hefur samkvæmt 1. mgr. 72. gr., sbr. 1. mgr. 91. gr. laga nr. 21/1991 tekið við búseturétti þeim sem þrotamaður átti. Verður því fallist á kröfu áfrýjanda, sem er um viðurkenningardóm samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, á þann hátt sem í dómsorði greinir. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Viðurkennt er að áfrýjandi, þrotabú Gísla Hjálmars Haukssonar, hafi tekið við búseturétti þrotamanns yfir íbúð nr. 101 að Eiðismýri 24 á Seltjarnarnesi og geti fengið búseturéttinn seldan samkvæmt 3. lið búseturéttarsamnings þrotamanns og stefnda, Búseta húsnæðissamvinnufélags, Reykjavík, frá 4. febrúar 2004. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 700.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 14. apríl sl., var höfðað með stefnu birtri 21. nóvember 2007 af þrotabúi Gísla Hjálmars Haukssonar, Skúlagötu 30, Reykjavík, á hendur Búseta húsnæðissamvinnufélagi Reykjavík, Skeifunni 19, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að stefnandi sé eigandi að búseturéttindum í íbúð nr. 101 við Eiðismýri 24 á Seltjarnarnesi og hafi sem slíkur rétt á að segja upp búseturéttarsamningi um þá íbúð, og að stefnda verði gert skylt að selja, jafnfljótt og kostur er, búseturétt að íbúð nr. 101 við Eiðismýri 24 á Seltjarnarnesi og greiða andvirði búseturéttarins til stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda auk málskostnaðar úr hendi stefnanda. Málavextir eru þeir að Gísli Hjálmar Hauksson er félagsaðili í stefnda, en stefndi er húsnæðissamvinnufélag og starfar á grundvelli laga nr. 66/2003 um húsnæðissamvinnufélög. Hinn 4. febrúar 2004 gerðu stefndi og Gísli Hjálmar með sér búsetusamning um íbúð 01-0101 að Eiðismýri 24, Seltjarnarnesi. Greiddi Gísli Hjálmar búseturéttargjald fyrir íbúðina og síðan mánaðarlegt búsetugjald fyrir afnot hennar. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 16. apríl 2007 var bú Gísla Hjálmars tekið til gjaldþrotaskipta og Árni Ármann Árnason hdl. skipaður skiptastjóri. Hinn 27. apríl 2007 ritaði stefnandi bréf til stefnda þar sem farið var fram á að búseturétti lyki og fjárhagsleg réttindi tengd búseturéttinum greidd stefnanda. Með bréfi stefnda, dagsettu 5. maí 2007, var kröfu stefnanda hafnað. Með bréfi, dagsettu 29. maí 2007, óskaði stefnandi eftir nánari gögnum frá stefnda. Með bréfi, dagsettu 6. maí 2007, hafnaði stefndi kröfu stefnanda en benti á að gögn væru til afhendingar hjá Gísla Hjálmari eða lögfræðingi hans. Með bréfi, dagsettu 11. september 2007, ítrekaði stefnandi kröfur sínar. Með sama bréfi var því lýst yfir að stefnandi segði upp búseturéttarsamningi um íbúðina nr. 101 við Eiðismýri samkvæmt heimild í 96. gr. laga um gjaldþrotaskipti og þess krafist að stefndi færi þá þegar í að selja búseturéttinn og greiða andvirði hans til stefnanda. Sama dag sendi stefnandi jafnframt bréf til Gísla Hjálmars og tilkynnti honum um að farið hefði verið fram á að búseturéttur íbúðarinnar yrði seldur og honum bent á að gera ráðstafanir til að finna sér annað húsnæði. Með bréfi stefnda, dagsettu 18. september 2007, voru umbeðin gögn send til stefnanda. Með bréfi stefnda, dagsettu 15. október 2007, hafnaði síðan stefndi alfarið kröfum stefnanda um uppsögn búsetusamningsins. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á því að við uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðar taki þrotabú skuldarans við öllum fjárhagslegum réttindum sem þrotamaður átti eða naut við uppkvaðningu úrskurðarins, nema annað leiði af réttarreglum, eðli réttindanna eða löggerningi. Regla þessi komi fram í 72. gr. gjaldþrotalaga nr. 21/1991. Ef um einstakling er að ræða megi þrotamaðurinn þó halda þeim fjárhagslegu réttindum sem fjárnám verður ekki gert í eða verða undanþegin fjárnámi, nema mælt sé sérstaklega á annan veg í lögum, sbr. og 72. gr. laga nr. 21/1991. Í 43. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 séu tiltekin þau réttindi sem undanskilja megi við aðför og sé búseturéttur ekki tiltekinn þar. Búseturétturinn sé því fjárhagsleg réttindi í skilningi 72. gr. gjaldþrotalaga sem ekki séu undanþeginn aðför í lögum. Ef ætlun löggjafans hefði verið sú að undanþiggja búseturétt aðför hefði löggjafanum verið í lófa lagið að kveða á um slíkt í lögum. Til áréttingar á því að búseturétt verði að telja fjárhagsleg réttindi í skilningi 72. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. sé rétt að skoða 6. tl. 2. gr. laga nr. 66/2003 um húsnæðissamvinnufélög, en þar segi að búseturéttargjald sé það gjald sem félagsmaður í húsnæðissamvinnufélagi greiði til þess að kaupa búseturétt. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 66/2003 segi jafnframt að gjald það sem menn greiði fyrir búseturétt sé í upphafi mismunur á áhvílandi langtímaláni og byggingarkostnaði, þ.e. 10 eða 15% hjá félaginu Búseta. Af þessu megi sjá að þegar greitt sé fyrir búseturétt sé það sama upphæð og fólk greiði oft sem útborgun við fyrstu kaup, þ.e. 10-15%. Þar sem búseturéttur sé hvergi í lögum undanþeginn aðför beri að hafna því að fólk sem kjósi að binda fjármuni sína í búseturétti eigi að standa betur að vígi við gjaldþrotaskipti en þeir sem borgi út sömu upphæð við kaup á íbúð á almennum markaði. Að öðrum kosti gætu einstaklingar sem sæju fram á gjaldþrot keypt búseturétt og haldið honum sem eign utan skipta. Það liggi fyrir að þegar þrotamaður gerði samning við stefnda hinn 4. febrúar 2004, hafi hann þá þegar verið kominn í vanskil með skatta og önnur gjöld sem honum hafi borið, sbr. kröfu Tollstjórans í Reykjavík í þrotabúið. Í lögum um húsnæðissamvinnufélög, nr. 66/2003, komi fram í 19. gr. að óheimilt sé að veðsetja búseturétt, en þar sé hins vegar ekkert ákvæði sem kveði á um það hvað verði um fjárverðmæti samkvæmt búseturétti við gjaldþrot búseturéttarhafa. Sökum þess að umrædd fjárhagsleg réttindi séu ekki undanþegin aðför falli þau tvímælalaust undir meginreglu 72. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Í 91. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. sé þrotabúi heimilað að taka við réttindum og skyldum þrotamannsins samkvæmt gagnkvæmum samningi. Stefnandi hafi margoft lýst því yfir gagnvart stefnda að hann vilji ganga inn í samninginn og segja honum upp til að geta innleyst þau fjárhagslegu réttindi sem felist í búseturéttinum. Með bréfi stefnanda, dagsettu 11. september 2007, hafi búseturéttarsamningnum verið sagt upp samkvæmt heimild í 96. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Samkvæmt 3. gr. búseturéttarsamningsins sé gert ráð fyrir því að búseturéttur geti gengið kaupum og sölum eftir nánar tilteknum reglum sem skilgreindar séu í samningnum. Í 3. mgr. 25. gr. laga nr. 66/2003 sé fjallað um endurgreiðslu búseturéttar og vísað í 20. tl. 2. mgr. 4. gr. laganna, en þar komi fram að í samþykktum húsnæðissamvinnufélags skuli m.a. fjallað um endurgreiðslu búseturéttar. Í 7. gr. samþykkta fyrir Búseta sé kveðið á um að stjórn félagsins sjái um sölu á búseturéttinum. Með slíku ákvæði sé tryggt að stjórn stefnda geti stjórnað framsali á búseturétti. Stefndi byggir málatilbúnað sinn á því að stefnandi sé ekki eigandi að umræddum búseturétti og hafi ekki getað sagt honum upp. Af því leiði að stefnda sé ekki skylt að selja búseturéttinn að umræddri búsetuíbúð og greiða andvirði búseturéttarins til stefnanda. Stefndi hafnar því að um fjárhagsleg réttindi sé að ræða í skilningi 72. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., sem stefnandi hafi yfirtekið. Þá hafnar stefndi því að um sé að ræða réttindi og skyldur samkvæmt samningi, sbr. 91. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl., sem stefnandi geti yfirtekið og sagt upp. Stefndi kveðst starfa samkvæmt lögum nr. 66/2003 um húsnæðissamvinnufélög. Stefndi sé þinglýstur eigandi allra íbúða sem félagsmönnum séu látnar í té, með búsetusamningi, sem sé ótímabundinn afnotaréttur félagsmanns í stefnda af búsetuíbúð. Sé stefndi þinglýstur eigandi þeirrar íbúðar sem um ræðir. Ekki séu gerðir búsetusamningar við aðra en félagsmenn í stefnda sem fengið hafi úthlutað búsetuíbúð vegna persónulegrar þátttöku í félaginu, persónubundins félagsnúmers og greiðslu búseturéttargjalds. Við upphaf búsetusamnings greiði félagsmaðurinn búseturéttargjald fyrir íbúðina og síðan mánaðarlegt búsetugjald fyrir afnot íbúðarinnar. Aðilar að umræddum búsetusamningi séu því stefndi og viðkomandi félagsmaður. Byggir stefndi á því að aðild í félaginu sé persónubundin og geti því félagsaðild Gísla Hjálmars Haukssonar og þar með búseturéttur hans ekki færst yfir til stefnanda við gjaldþrotaskipti vegna eðlis réttindanna. Með viðurkenningu á því að stefnandi geti sagt upp umræddum búsetusamningi sé stefndi að viðurkenna að eigandi búseturéttarins geti verið annar en félagsmaður í stefnda, en slíku sé ekki til að dreifa. Verði fjárnám ekki gert í slíkum persónubundnum réttindum enda sé félagsmanni óheimilt að framselja búseturétt sinn án samþykkis stefnda. Þá sé búseturéttarhafa óheimilt að veðsetja búseturétt sinn og fjárnám hafi aldrei verið gert í búseturétti. Þá falli félagsaðild að stefnda ekki niður við það að bú félagsmanns sé tekið til gjaldþrotaskipta. Fjárnám verði ekki gert í persónubundnum réttindum sem gerðarþola sé óheimilt að framselja á sitt eindæmi, nema þau standi til tryggingar fyrir kröfu gerðarbeiðanda, sbr. 49. gr. aðfararlaga, sem ekki sé í þessu tilviki. Stefndi byggir og á því að ekki sé um að ræða fjárhagsleg réttindi heldur persónubundin sem ekki sé hægt að gera fjárnám í. Þá sé búseturéttur þrotamannsins, Gísla Hjálmars, óskyldur öðrum fjárhagslegum réttindum sem ganga eigi inn í þrotabú hans samkvæmt fyrri hluta 1. ml. 1. mgr. 72. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Rétturinn til íbúðarinnar sé persónubundinn vegna félagsaðildar hans í stefnda og óframseljanlegur nema með samþykki stefnda. Verði talið um fjárhagsleg réttindi að ræða byggir stefndi á því að um sé að ræða slík fjárhagsleg réttindi sem gangi ekki inn í þrotabúið vegna eðlis þeirra og undanþegin séu fjárnámi, s.s. vegna félagsaðildarinnar, eðlis búsetusamninga og þeirrar staðreyndar að ekki megi veðsetja búseturéttinn. Byggir stefndi á því að ekki verði gert fjárnám í búseturéttinum og/eða búseturéttargjaldinu. Stefndi hafnar því að skoða beri búseturéttargjaldið sem fjárhagsleg réttindi sem renni til þrotabúsins vegna þess að upphæð þess sé sú sama og fólk greiði sem útborgun við kaup á íbúð. Búseturéttargjaldið standi m.a. til tryggingar skilvísum greiðslum og sem trygging vegna skemmda á íbúð. Þá sé óheimilt að veðsetja það. Í búsetusamningi milli félagsmanns og stefnda felist einungis afnotaréttur. Í lögum sé lagt bann við veðsetningu búseturéttarins sem og framsali hans. Þá sé stefnda óheimilt að segja búsetusamningi upp. Geti búsetusamningi einungis lokið með þeim hætti að búseturéttarhafi segi samningnum upp sjálfur eða honum sé rift. Þegar slíku sé til að dreifa sjái stefndi um að selja búseturéttinn aftur samkvæmt lögum og samþykktum félagsins. Búseturéttarhafinn sé í þessu tilviki Gísli Hjálmar en ekki stefnandi. Þá byggir stefndi á því að vegna eðlis þeirra réttinda sem um ræði þá renni þau ekki til stefnanda við það að bú Gísla Hjálmars hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta. Í máli þessu snýst ágreiningur aðila um það hvort búseturéttindi þrotamanns, Gísla Hjálmars Haukssonar, séu fjárhagsleg réttindi sem stefnandi taki við samkvæmt 72. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl. Samkvæmt 5. tl. 2. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög, nr. 66/2003, er búseturéttargjald það gjald sem félagsmaður í húsnæðissamvinnufélagi greiðir til þess að kaupa búseturétt. Um búseturéttargjald er nánar fjallað í 9. gr. laganna. Samkvæmt 2. tl. 2. gr. laganna er búseturéttur ótímabundinn afnotaréttur félagsmanns í húsnæðissamvinnufélagi af búsetuíbúð. Nánar er síðan fjallað um búseturétt í 10. gr. laganna. Er þar m.a. tekið fram að enginn geti átt búseturétt nema hann búi jafnframt í því íbúðarhúsnæði sem búseturéttinum fylgi, sbr. þó ákvæði 19. gr. sömu laga. Skilgreiningar þessar eru áréttaðar í 2. gr. samþykkta stefnda. Samkvæmt 72. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991 tekur þrotabú skuldarans við öllum fjárhagslegum réttindum sem hann átti eða naut við uppkvaðningu úrskurðar um gjaldþrotaskipti, með þeim undantekningum sem greinir í ákvæðinu. Ef um einstakling er að ræða má þrotamaðurinn þó halda þeim fjárhagslegu réttindum sem fjárnám verður ekki gert í eða verða undanþegin fjárnámi, nema mælt sé sérstaklega á annan veg í lögum. Samkvæmt 49. gr. aðfararlaga nr. 90/1989 verður fjárnám ekki gert í réttindum sem gerðarþola er óheimilt að framselja á sitt eindæmi, nema þau standi til tryggingar fyrir kröfu gerðarbeiðanda. Í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 90/1989 er tekið fram varðandi 49. gr. að ákvæðinu sé ætlað að taka til réttinda sem gerðarþoli má ekki framselja án atbeina þess sem þau hefur veitt. Þá er og tekið fram að réttindin þurfi að hafa verið veitt gerðarþola á þeirri forsendu að hann njóti þeirra en ekki einhver annar. Samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög nr. 66/2003 er búseturéttarhafa óheimilt að framselja búseturétt sinn eða framleigja íbúðina án skriflegs samþykkis húsnæðissamvinnufélags. Er og ljóst samkvæmt 2. mgr. 19. gr. að samþykki húsnæðissamvinnufélags þarf fyrir því að réttur til afnota af íbúð geti færst yfir til maka eða lögerfingja. Ákvæði þessi eru áréttuð í 16. gr. samþykkta stefnda. Samþykki stefnda er því ávallt áskilið ef búseturéttur á að geta flust til annars aðila frá upphaflegum búseturéttarhafa. Krafa stefnanda lýtur m.a. að því að viðurkennt verði að hann sé „eigandi“ að búseturéttindum þeim er Gísli Hjálmar Hauksson eignaðist á grundvelli búsetusamnings síns við stefnda, dagsettum 4. febrúar 2004. Af 19. gr. laga um húsnæðissamvinnufélög nr. 66/2003, sem og 16. gr. samþykkta stefnda, má ljóst vera að framsal búseturéttarins er með öllu óheimilt án samþykkis stefnda. Er því uppfyllt það skilyrði sem sett er í 49. gr. aðfararlaga nr. 90/1989, um að þau réttindi séu undanþegin fjárnámi sem gerðarþola sé óheimilt að framselja á sitt eindæmi. Samkvæmt 2. ml. 1. mgr. 72. gr. laga um gjaldþrotaskipti nr. 21/1991 er þrotamanni heimilt að halda þeim fjárhagslegu réttindum sem fjárnám verður ekki gert í eða verða undanþegin fjárnámi. Með vísan til þessa, sem og til þess sem að ofan hefur verið rakið, verður því þegar af þessari ástæðu ekki hjá því komist að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Með vísan til atvika málsins þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómorð: Stefndi, Búseti húsnæðissamvinnufélag Reykjavík, skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, þrotabúi Gísla Hjálmars Haukssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 776/2017
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Ó um að fella úr gildi ákvörðun sýslumannsins á Suðurlandi um að hafna breytingu á frumvarpi til úthlutunar söluverðs fasteignar sem verið hafði í eigu Ó. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með kröfugerð sinni leitaði Ó ekki eftir tilteknum breytingum á hinu umþrætta frumvarpi, en af því leiddi að dómur í samræmi við hana fæli ekki í sér niðurstöðu um hvernig haga bæri úthlutun söluandvirðisins. Taldi Hæstiréttur kröfunni svo áfátt að þessu leyti að óhjákvæmilegt væri að vísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 8. desember 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 18. samamánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 27. nóvember 2017, þar semhafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins áSuðurlandi 14. febrúar 2017 um að hafna breytingu á frumvarpi til úthlutunarsöluverðs fasteignarinnar Gularás í Rangárþingi. Kæruheimild var í1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi og framangreind krafa hans tekin tilgreina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málavextir eru raktir í hinum kærðaúrskurði. Eins og þar kemur fram var sóknaraðili þinglýstur eigandi jarðarinnarGularás í Rangárþingi eystra. Var jörðin seld nauðungarsölu 4. maí 2016 og varvarnaraðili þar hæstbjóðandi með boð að fjárhæð 40.000.000 krónur. Sóknaraðilileitaði úrlausnar Héraðsdóms Suðurlands um gildi nauðungarsölunnar, sem hafnaðiað fella hana úr gildi með úrskurði 15. nóvember 2016. Var sá úrskurðurstaðfestur með dómi Hæstaréttar 6. janúar 2017 í máli nr. 798/2016.Hinn 16. janúar 2017 lagðisýslumaðurinn á Suðurlandi fram frumvarp til úthlutunar á söluverði jarðarinnar.Samkvæmt frumvarpinu voru teknar til greina kröfur varnaraðila sem byggðar voruá tryggingarbréfi á 1. veðrétti eignarinnar og tveimur veðskuldabréfum á 2. og3. veðrétti hennar. Sóknaraðili lýsti yfir mótmælum við frumvarpi sýslumanns30. janúar 2017 og voru þau mótmæli tekin til úrlausnar á fundi 14. febrúarsama ár. Á þeim fundi krafðist sóknaraðili þess að dráttarvaxtakröfu varnaraðilavegna veðskuldabréfanna á 2. og 3. veðrétti eignarinnar yrði hafnað oggreiðslur til hans lækkaðar í samræmi við það. Sýslumaður hafnaði kröfusóknaraðila um breytingu á frumvarpinu. Leitaði sóknaraðili í kjölfariðúrlausnar héraðsdóms um þá ákvörðun sýslumanns og gerði þá kröfu að hún yrðifelld úr gildi. Er málsástæðum sóknaraðila að baki þeirrar kröfu nánar lýst íhinum kærða úrskurði. Sem fyrr greinir var kröfusóknaraðila hafnað í hinum kærða úrskurði og gerir hann nú þá kröfu hér fyrirdómi að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi og að tekin verði tilgreina krafa hans um að fyrrgreind ákvörðun sýslumannsins á Suðurlandi verðifelld úr gildi. Með kröfugerð sinni leitar sóknaraðili ekki eftir tilteknumbreytingum á hinu umþrætta frumvarpi sýslumanns. Af því leiðir að dómur ísamræmi við hana felur ekki í sér niðurstöðu um hvernig haga beri úthlutunsöluandvirðisins. Samkvæmt þessu er kröfunni svo áfátt að óhjákvæmilegt er aðvísa málinu sjálfkrafa frá héraðsdómi.Rétt er að aðilarnir beri hvor sinnkostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Málskostnaður í héraði og fyrirHæstarétti fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlandsmánudaginn 27. nóvember 2017Mál þetta, sem þingfest var 15. mars 2017 og tekið tilúrskurðar 2. október 2017, barst dóminum þann 24. febrúar 2017 með beiðni,dags. síðast greindan dag. Sóknaraðilier Ólafur Árni Óskarsson, kt. [...], Gularás, 861 Hvolsvöllur, en varnaraðilier Landsbankinn hf., Austurstræti 11, 155 Reykjavík, kt. [...]. FyrirsvarsmaðurLandsbankans hf. er Steinþór Pálsson, framkvæmdastjóri, kt. [...],Bergstaðastræti 84, 101 Reykjavík. Kröfursóknaraðila eru að felld verði úr gildi ákvörðun Sýslumannsins á Suðurlandi,dags. 14. febrúar 2017 um að hafna breytingu á frumvarpi til úthlutunarsöluverðs fasteignarinnar Gularás, fnr. 219-2354 og 219-2357, Rangárþingi. Þáer krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, samkvæmtmálskostnaðarreikningi sem lagður verður fram í málinu eða að mati réttarins. Kröfurvarnaraðila eru að ákvörðun sýslumannsins á Suðurlandi, dags. 14. febrúar 2017,um að hafna kröfu sóknaraðila um breytingu á frumvarpi til úthlutunar söluverðseignarinnar Gularás, landnr. 163857, fnr. 219-2354, standi óbreytt. Þá krefstvarnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að skaðlausu að teknu tillititil virðisaukaskatts. Fyriruppkvaðningu úrskurðar var gætt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Málavextir Samkvæmt framlögðum gögnum ogmálatilbúnaði aðila var sóknaraðili þinglýstur eigandi jarðarinnar Gularás,landnr. 163857, fnr. 219-2354. Fasteignin Gularás var seld nauðungarsölu 4. maí2016 og varnaraðili var hæstbjóðandi. Þann 15.febrúar 2005 undirritaði sóknaraðili veðskuldabréf með fyrirsögninni„VEÐSKULDABRÉF Veð í bújörð“. Númer veðskuldabréfsins var tilgreint0182-74-820365. Sóknaraðili var tilgreindur útgefandi veðskuldabréfsins ogviðurkenndi hann með því að skulda varnaraðila kr. 12.200.000. Lánstími var 15ár. Fyrsti gjalddagi var 1. mars 2005 og einn mánuður var milli gjalddaga.Lánið samkvæmt skuldabréfinu var bundið vísitölu neysluverðs tilverðtryggingar. Þann 12.maí 2006 undirritaði sóknaraðili veðskuldabréf með fyrirsögninni„VEÐSKULDABRÉFVeð í fasteign“. Númer veðskuldabréfsins var tilgreint 0182-74-820674.Sóknaraðili var tilgreindur útgefandi veðskuldabréfsins og viðurkenndi hann meðþví að skulda varnaraðila kr. 5.000.000. Lánstími var 10 ár. Fyrsti gjalddagivar 1. júní 2006 og einn mánuður var milli gjalddaga. Lánið samkvæmtskuldabréfinu var bundið vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Þann 15.maí 2006 undirritaði sóknaraðili veðskuldabréf með fyrirsögninni „VEÐSKULDABRÉFVeð í fasteign“. Númer veðskuldabréfsins var tilgreint 0182-74-820676.Sóknaraðili var tilgreindur útgefandi veðskuldabréfsins og viðurkenndi hann meðþví að skulda varnaraðila kr. 1.100.000. Lánstími var 10 ár. Fyrsti gjalddagivar 1. júní 2006 og einn mánuður var milli gjalddaga. Lánið samkvæmtskuldabréfinu var bundið vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Til viðbótartryggingar á skuldum lántaka var gefið út tryggingabréf nr. 0182-63-000118 þann29.1.2004, að fjárhæð 1.500.000. Bréfið var tryggt með veði í Gularás,Rangárþingi eystra. Varnaraðilikveður að sóknaraðili hafi ekkert greitt til varnaraðila vegna framangreindraskuldabréfa frá og með 1. júní 2009. Sóknaraðilivar í greiðsluskjóli hjá Umboðsmanni skuldara, skv. lögum nr. 101/2010 frá 6.apríl 2011 til 26. febrúar 2015. Varnaraðili sendi sóknaraðilagreiðsluáskoranir vegna veðskuldabréfa nr. 0182-74-820365 og nr. 0182-74-820674þann 26. ágúst 2015 og vegna veðskuldabréfs nr. 0182-74-820676 þann 23.september 2015. Beiðni varnaraðila um nauðungarsölu er dagsett 4. september2015. Sóknaraðilibar nauðungarsöluna undir héraðsdóm og krafðist þess að hún yrði felld úrgildi, en kröfum sóknaraðila var hafnað með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands semstaðfestur var í Hæstarétti, sbr. mál réttarins nr. 798/2016 frá 6. janúar2017. Samkvæmtfrumvarpi sýslumannsins á Suðurlandi að úthlutunargerð á söluverði eignarinnarGularás var hæsta boð kr. 40.000.000 og varnaraðili var hæstbjóðandi. Samkvæmtfrumvarpinu skiptist söluandvirði með þeim hætti að kr. 400.000 renna íríkissjóð, kr. 180.608 renna til Rangárþings ytra vegna fasteignagjalda, kr.84.225 til TM vegna brunatryggingar, kr. 1.842.756 til varnaraðila vegnatryggingabréfs á 1. veðrétti, kr. 30.241.523 til varnaraðila vegnaveðskuldabréfs á 2. veðrétti og kr. 7.250.888 til varnaraðila vegnaveðskuldabréfs á 3. veðrétti. Samtals nam úthlutun til varnaraðila því kr.39.335.167. Sóknaraðililýsti yfir mótmælum við frumvarpið og sendi mótmæli sín til Sýslumanns fyrirfrest þann er var tiltekinn í úthlutunargerðinni. Áður enágreiningsfundur var haldinn lækkaði Gjaldheimtan fjárhæð krafna sinna skv.kröfulýsingu. Láðst hafði að færa inn innáborgun að fjárhæð 138.954 kr. sem ogað dráttarvextir og vextir á kostnað voru dregnir frá sem féllu á kröfuna ámeðan skuldari var í greiðsluskjóli frá 6. apríl 2011 til 3. mars 2015. Þann 14.febrúar 2017 var haldinn fundur í samræmi við 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991.Var mætt af hálfu beggja aðila þessa máls. Af hálfu varnaraðila voru lagðarfram athugasemdir vegna mótmælanna, þar sem varnaraðili hafði reiknað útkröfuna m.v. ef hún hefði ekki verið gjaldfelld öll þann 1. júní 2009, eins ogfram kom í kröfulýsingu varnaraðila, heldur ef hún hefði verið gjaldfelld þann26. september 2015, en dráttarvextirfallið á hvern og einn gjalddaga frá 1. júní 2009. Sóknaraðili mótmæltiendurútreikningi varnaraðila og því að varnaraðili gæti lagt fram breyttakröfulýsingu, ef um slíkt væri að ræða. Varnaraðili mun hafa upplýst að ekkiværi um breytta kröfulýsingu að ræða með endurútreikningnum, heldur að ekkihefði skipt máli hvenær krafan hafi verið gjaldfelld. Sóknaraðili mótmælti þvíað varnaraðili gæti breytt framsetningu kröfulýsingar sinnar og að þettabreytti ekki þeim ágreining sem væri uppi varðandi það að óheimilt væri afhálfu varnaraðila að leggja á dráttarvexti á meðan skuldari væri ígreiðsluskjóli. Sýslumaður lýsti þeirri afstöðu sinni að hafna kröfusóknaraðila um breytingu á frumvarpi til úthlutunar söluverðs eignarinnar oglýsti sóknaraðili því yfir að hann hyggðist leita úrlausnar HéraðsdómsSuðurlands um þá ákvörðun. Í málatilbúnaði sínum gerir sóknaraðili ekki glöggagrein fyrir því með tölulegum hætti hvernig hann vill eða telur að sýslumannihafi borið að breyta frumvarpi til úthlutunar söluverðs fasteignarinnar. Málsástæðursóknaraðila Sóknaraðili kveður málið vera höfðaðskv. heimild í 3. ml. 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu, sbr.XII. kafla þeirra laga, en samkvæmt 3. ml. 1. mgr. 52. gr. laganna sé aðila aðnauðungarsölu heimilt að leita úrlausnar héraðsdóms á ágreiningi um ákvörðunsýslumanns eftir ákvæðum XIII. kafla laganna.A. Varnaraðili hafi ekki heimild til aðgjaldfella skuldabréf aftur í tímann. Sóknaraðilikveður að varðandi veðskuldabréf á 2. og 3. veðrétti þá hafi varnaraðili haftheimild til þess að gjaldfella skuldina fyrirvaralaust og án uppsagnar, sbr. 9.gr. laga nr. 75/1997 um samningsveð. Þrátt fyrir að varnaraðila hafi veriðheimilt að gjaldfella bréfið fyrirvaralaust þá þýði það hins vegar ekki aðvarnaraðila sé heimilt að gjaldfella bréfið aftur í tímann. Til þess sé enginheimild í skuldabréfinu eða lögum. Það væri í beinni andstöðu við meginreglusamningaréttar um tillitsskyldu í samningssambandi og líka brot gegn þágildandi19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þá kröfu verði að gera tilfjármálafyrirtækis að ef það gjaldfelli lánssamning, með þeim áhrifum að áskuld falli dráttarvextir, að skuldara sé tilkynnt um slíkt. Þrátt fyrir aðkröfuhafa sé heimilt að gjaldfella án þess að gefa skuldara fyrirvara til aðbregðast við, þá þýði það ekki að kröfuhafa sé heimilt að gjaldfella án þess aðtilkynna skuldara um slíkt, eftir að gjaldfelling hafi átt sér stað. Þá verðieinnig að gera þá kröfu til fjármálafyrirtækis að það geti sýnt fram á einhvergögn sem sýni fram á að gjaldfelling hafi raunverulega átt sér stað á þeim tímasem fjármálafyrirtæki haldi slíku fram. Sóknaraðilikveðst ekki hafa fengið neina tilkynningu um gjaldfellingu skuldabréfsins áþeim tíma sem varnaraðili haldi fram að það hafi verið gjaldfellt. Kveðstsóknaraðili hafna því að varnaraðili hafi raunverulega gjaldfellt bréfið á þeimtíma. Ef að varnaraðili hafi raunverulega gjaldfellt bréfið á þeim tíma semhann haldi fram ætti að vera leikur einn fyrir varnaraðila að leggja framsönnun þess efnis. Takist sú sönnun ekki, þá sé einboðið að komast að þeirriniðurstöðu að gjaldfelling hafi ekki átt sér stað og hafna verði þádráttarvaxtakröfu bankans. Gerðarþola hafi í það minnsta aldrei verið kynntslík eindögun eða gjaldfelling skuldarinnar á þeim tíma sem varnaraðili haldifram. Af þessuleiði að hafna beri dráttarvaxtakröfu varnaraðila og lækka greiðslur til hans,sem nemi dráttarvöxtum á veðskuldabréfum á 2. og 3. veðrétti, sem og skv.tryggingabréfi á 1. veðrétti.B. Varnaraðili hafi ekki heimild til aðleggja á dráttarvexti á meðan skuldari var í greiðsluskjóli. Verðiofangreindum sjónarmiðum hafnað kveðst sóknaraðili byggja á því að varnaraðilahafi ekki verið heimilt að leggja dráttarvexti á kröfuna frá 6. apríl 2011 til3. mars 2015, en á því tímabili hafi sóknaraðili verið í greiðsluskjóli hjáembætti umboðsmanns skuldara, skv. lögum nr. 101/2010 um greiðsluaðlöguneinstaklinga. Í 11. gr. laganna segi aðþegar umboðsmaður skuldara hafi samþykkt umsókn hefjist tímabundin frestungreiðslna sem feli í sér að lánardrottnum sé óheimilt að krefjast eða taka viðgreiðslu á kröfum sínum. Í 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingusegi:„Ef atvik sem varða kröfuhafa og skuldara verður ekki umkennt valda því að greiðsla fer ekki fram skal ekki reikna dráttarvexti þanntíma sem greiðsludráttur verður af þessum sökum. Sama á við ef greiðsla ferekki fram vegna þess að skuldari neytir vanefndaúrræða gagnvart kröfuhafa eðaheldur af öðrum lögmætum ástæðum eftir greiðslu eða hluta hennar.” Kveðursóknaraðili að í málinu sé sú staða uppi, að skuldara hafi verið bannað skv.lögum að greiða af framangreindri skuld, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr.101/2010. Verði honum því ekki um kennt að greiðslur bárust ekki, og sér í lagiþegar að honum hafi ekki einu sinni verið tilkynnt um gjaldfellingu kröfunnar.Samkvæmt þessu falli sú aðstaða sem gerðarþoli hafi verið í, að vera fyrirmunaðað greiða af kröfum sínum, undir 7. gr. laga nr. 38/2001 um að hann haldi aflögmætri ástæðu eftir greiðslu. Því hafi varnaraðila verið óheimilt að krefjastdráttarvaxta frá 6. apríl 2011 til 3. mars 2015. Þetta hafi raunar veriðstaðfest með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 26. október 2016 í máli nr.E-203/2016 þar sem fallist hafi verið á viðurkenningarkröfu skuldara um aðdráttarvextir féllu ekki á kröfuna á meðan hann var í greiðsluskjóli, en í þvímáli hafi einnig verið um synjun á greiðsluaðlögun að ræða. Kveðursóknaraðili að dráttarvaxtakröfur varnaraðila skv. skuldabréfi á 2. og 3.veðrétti séu því of háar og hafi sýslumanni borið að lækka kröfur varnaraðilameð þetta fyrir augum. Hinu sama gegni um tryggingarbréf á 1. veðrétti. Verðikomist að þeirri niðurstöðu að með hugtakinu „vextir“ í skilningi 2. mgr. 11.gr. laga nr. 101/2010 sé einnig átt við dráttarvexti og kröfu sóknaraðila um aðvarnaraðila sé óheimilt að leggja dráttarvexti á tímabili greiðsluskjólssóknaraðila sé hafnað af hálfu dómsins, þá kveðst sóknaraðili byggja á því aðþað sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju af hálfu varnaraðila í skilningi36. gr. samningalaga nr. 7/1936 að krefjast greiðslu vaxta á því tímabili semsóknaraðili hafi verið í greiðsluskjóli. Sóknaraðila hafi verið bannað skv.lögum að greiða af skuldum sínum og þau skilaboð hafi verið ítrekuð af hálfustarfsmanna Umboðsmanns skuldara að ef hann greiddi kröfuhafa yrðigreiðsluaðlögunarbeiðni hans hafnað samstundis.C. Vextir fyrndir Sóknaraðilibyggir einnig á því að vextir, þ. m. t. dráttarvextir, eldri en 2. maí 2012 séufyrndir. Ef ekki verður fallist á það kveðst sóknaraðili byggja á því aðvextir, þ. m. t. dráttarvextir, sem séu eldri en 4. nóvember 2011 séu fyrndir. Sóknaraðilikveður að skv. 28. gr. laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda taki þau lögeinvörðungu til þeirra krafna sem stofnist eftir gildistöku laganna. Umfyrningu krafna varnaraðila fari því eftir lögum nr. 14/1905 um fyrningu skuldaog annarra kröfuréttinda. Samkvæmt 2.tl. 3. gr. eldri fyrningarlaganna fyrnist á fjórum árum kröfur um gjaldkræfavexti. Skv. 5. gr. teljist fyrningarfrestur frá þeim degi er krafa varðgjaldkræf. Raunar gildi einnig fjögurra ára fyrningarfrestur um vexti skv.fyrningarlögum nr. 150/2007, sbr. 1. mgr. 5. gr., sbr. og 3. gr. sömu laga. Samkvæmtkröfulýsingu varnaraðila hafi kröfur varnaraðila gjaldfallið þann 1. júní 2009.Í 2. mgr. 49. gr. laga nr. 90/1991 kveður sóknaraðili að mælt sé fyrir um aðkröfulýsing slíti fyrningu á hendur gerðarþola berist hún sýslumanni fyrir lokfyrningartíma og krafan fáist greidd af söluverði. Kröfulýsing varnaraðila sédags. 2. maí 2016. Séu því allir vextir varnaraðila, sem eru eldri en fjögurraára frá því tímamarki fyrndir. Sóknaraðilikveður að í 2. mgr. 12. gr. laga nr. 90/1991 sé mælt fyrir um að fyrningupeningakröfu sé slitið gagnvart gerðarþola ef beiðni um nauðungarsölu til aðfullnægja henni berst sýslumanni fyrir lok fyrningartíma. Nauðungarsölubeiðnivarnaraðila sé dags. 4. nóvember 2015. Í öllu falli séu því vextir af kröfumvarnaraðila sem eru eldri en fjögurra ára fyrndir. Það tímamark sé 4. nóvember2011. Sóknaraðilikveðst hafa farið í greiðsluskjól 6. apríl 2011 sem hafi lokið þann 3. mars2015. Á því tímabili hafi varnaraðili ekki mátt leggja á dráttarvexti. Séukröfur varnaraðila á 1., 2. og 3. veðrétti, skv. kröfulýsingum varnaraðilaalltof háar. Varnaraðili eigi í besta falli aðeins rétt á dráttarvöxtum eftir3. mars 2015, ef ekki verði fallist á sjónarmið sóknaraðila í kafla nr. A., semog samningsvexti frá því tímamarki sem að vextir séu ekki fyrndir, í fyrstalagi frá 4. nóvember 2011. Sóknaraðilikveðst einnig byggja á því að varnaraðili hafi tapað dráttarvaxtakröfum sínumfyrir tómlætis sakir.D. Innheimtukostnaður of hár Sóknaraðilikveður að varnaraðili geri kröfu um of háa innheimtuþóknun og beri að lækka þáfjárhæð verulega. Samkvæmtskuldabréfi á 2. veðrétti sé krafist innheimtuþóknunar að fjárhæð 434.000 kr.Þá sé einnig þar að finna liðinn „Kostnaður vegna uppboðs“ sem sé tiltekinn120.496 kr. Einnig séu þar liðirnir, „Uppboðsbeiðni“ 7.440 kr., „Kröfulýsing“,7.440 og „ritun greiðsluáskorunar“ 7.440 kr. Samkvæmtskuldabréfi á 3. veðrétti sé krafist innheimtuþóknunar að fjárhæð 393.560 kr.en þar sé einnig að finna liðinn „Kostn. kröfuhafa fyrir löginnh.“ að fjárhæð72.055 kr. Einnig sé þar að finna liðina „Kröfulýsing“ sem sé 7.440 kr. og„Ritun greiðsluáskorunar“ 7.440 kr. Samkvæmttryggingabréfi á 1. veðrétti krefjist varnaraðili innheimtuþóknunar að fjárhæð179.527 kr. en þar sé einnig að finna liðinn „Kostn. kröfuhafa fyrir löginnh.“að fjárhæð 84.915 kr. Jafnframt séu þar liðirnir „Kröfulýsing“ sem sé 7.440 kr.og „ritun greiðsluáskorunar“ 7.440 kr. Sé þvíkostnaður skv. þessu við það að krefjast uppboðs á fasteign sóknaraðila samtals1.336.633 kr. sem sóknaraðili kveður alltof háan. Athygli veki að varnaraðilitiltaki sérstaklega hver sé kostnaður við ritun greiðsluáskorunar,uppboðsbeiðni og kröfulýsingar. Fyrir utan þessi atriði hafi varnaraðili þurftað mæta einu sinni við fyrirtöku hjá Sýslumanni, einu sinni við byrjun uppboðshjá Sýslumanni og svo á uppboðið sjálft. Telur varnaraðili að eðlilegurkostnaður við það sé hefðbundið mótsgjald fyrir mætingu við fyrirtöku sem ogvið byrjun uppboðs. Þá geti varla hafa farið meira en 3-4 klst. í að mæta ásjálft uppboðið, sem sé í 30 mínútna akstursfjarlægð frá Selfossi. Vekursóknaraðili athygli á því að skv. 24. gr. a. lögmannalaga nr. 77/1998 sélögmanni óheimilt að áskilja sér endurgjald skv. 3. mgr. 24. gr. sömu laga afþeim hluta kröfu sem fallinn sé í gjalddaga vegna gjaldfellingar eftirstöðvaskuldar sökum vanefnda á greiðslu afborgunar eða vaxta. Þá vísarsóknaraðili til þess að í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 segi að tilpeningakröfu skv. 1. mgr. teljist til „innheimtukostnaður og kostnaður afkröfu, undanfarandi fullnustuaðgerðum, nauðungarsölunni sjálfri og aðgerðum ítengslum við hana“. Með innheimtukostnaði og kostnaði við nauðungarsölunasjálfa sé sýnilega átt við beinan kostnað við slíkt skv. tímagjaldi en ekkisamninga lögmanns og kröfuhafa um tiltekið hlutfall af kröfu. Kveðursóknaraðili þar af leiðandi að krafa varnaraðila sé alltof há hvað þetta varðarog Sýslumanni beri að lækka hana verulega, eftir atvikum með því að kalla eftirtímaskýrslu. Sóknaraðilikveðst byggja kröfu sína á lögum nr. 90/1991 um nauðungarsölu, lögum nr.75/1997 um samningsveð, lögum nr. 101/2010 um greiðsulaðlögun einstaklinga,lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, meginreglu samninga og kröfuréttarum tómlæti, lögum nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, þágildandi lögum nr.14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, lögum nr. 75/1997 umsamningsveð, lögum nr. 77/1998 um lögmenn, lögum nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, einkum 19. gr., þágildandi laga nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti, einkum 4. gr. og 6. gr, lögum nr. 7/1936 um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga, einkum 33.gr. og 36. gr., ólögfestri meginreglu samningaréttar um brostnar og rangarforsendur, ólögfestum meginreglum samningaréttar og kröfuréttar, þ. á m.meginreglunni um tillitsskyldu í samningssambandi sem og meginreglum umkröfuábyrgðir. Kröfu um málskostnað byggir sóknaraðili á 130. gr., sbr. 129.gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Að auki er vísað til laga nr.50/1988 um virðisaukaskatt á málskostnað. Um heimildtil að skjóta máli þessu til úrlausnar héraðsdóms vísar sóknaraðili til XIV.kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu en í 80. gr. laganna komi fram að hversá sem hafi lögvarinna hagsmuna að gæta geti leitað úrlausnar héraðsdómara umgildi nauðungarsölunnar. Umvarnarþing vísar sóknaraðili til 4. mgr. 3. gr. laga um nr. 90/1991 umnauðungarsölu. Málsástæðurvarnaraðila 1.Gjaldfelling skuldabréfs Varnaraðilibyggir á því að afborganir sóknaraðila vegna veðskuldabréfa sem hvílt hafi á 2.og 3. veðrétti eignarinnar Gularás hafi verið í vanskilum síðan 1. júní 2009.Samkvæmt veðskuldabréfunum hafi varnaraðila verið heimilt, yrði dráttur ágreiðslu afborgana, vaxta og/eða vísitöluálags, að gjaldfella skuldinafyrirvaralaust og án uppsagnar. Engin vafi sé á að búið sé að gjaldfellaskuldir sóknaraðila samkvæmt umræddum veðskuldabréfum samkvæmt heimild íveðskuldabréfunum sjálfum. Varnaraðila sé heimilt að reikna dráttarvexti frá 1.júní 2009, skuldin hafi verið gjaldfelld og greiðsluáskorun með gjaldfelldumhöfuðstól send til sóknaraðila. Auk framangreinds bendir varnaraðili á að þó að miðað yrðivið að gjaldfelling hafi ekki átt sér stað fyrr en mánuði eftir aðgreiðsluáskoranir hafi verið sendar til sóknaraðila, þá hefði það engin áhrif áúthlutunargerð sýslumannsins á Suðurlandi vegna nauðungarsölu eignarinnarGularás. Sóknaraðili hafi ekki greitt afborganir af greindum veðskuldabréfumfrá og með 1. júní 2009 og vextir reiknist á því tímabili í samræmi við ákvæðiveðskuldabréfanna þar til bréfin teljast gjaldfelld. Sé miðað viðsíðastgreindar forsendur væri krafa varnaraðila samtals kr. 44.974.878, sbr.endurreikning varnaraðila. Varnaraðilikveður að í 4. mgr. 50. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu segi: „Nú hefur kröfu verið lýst um greiðslu af söluverðinu eðahún kemur fram í beiðni um nauðungarsölu og sýnt er að hún fáist greidd aðnokkru eða öllu, og skal þá sýslumaður leggja mat á það af sjálfsdáðum við gerðfrumvarps með hverri fjárhæð og hvar í réttindaröð krafan verði viðurkennd aðlögum á grundvelli framkominna gagna. Ef krafa er fyrnd eða hefur glataðréttarvernd að einhverju marki skal sýslumaður færa niður fjárhæð hennar ífrumvarpi sem því nemur af sjálfsdáðum. Ef kröfu hefur ekki verið lýst fyrr eneftir þann tíma sem segir í 1. mgr. 49. gr. verður ekki úthlutað af söluverðinutil greiðslu málskostnaðar eða annars innheimtukostnaðar af henni.“ Með vísan til 4. mgr. 50. gr. laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu, þess sem að framan er rakið og endurreiknings varnaraðila semsýndur er í neðangreindri töflu, kveður varnaraðili fráleitt að halda því framað lækka eigi kröfu varnaraðila sem nemi þeim dráttarvöxtum sem tilgreindir séuí kröfulýsingum. 8582-3508582-3518582-358gjaldfelld:gjaldfelld:gjaldfelld:26.09.1526.09.1523.10.15hst4.863.842hst5.426.319hst.318.351vx4.732.384vx.377.136vx226.175drvx8.903.781drvx2.879.822drvx642.378kostn72.055kostn72.055kostn84.915434.000393.56079.527.987.3477.440485.0307.440289.5577.44020.4967.4407.4407.4403.6456.9547.4408902.061500.000827.0803.646.2202.0615.68930.487.3540.168.3072.476.4618582-368Uppreiknað trbr.m. vx og kostn.Samtala gjaldfallið:hst.500.00044.974.878vxdrvx96.719kostn37.43746.0378.600.842.756 2.Vextir í greiðsluskjóli Hvað varðarvísun sóknaraðila til 11. gr. laga nr. 101, 2010 um greiðsluaðlöguneinstaklinga vill varnaraðili benda á að einungis sé mælt fyrir um að vextirfalli ekki í gjalddaga á meðan frestun greiðslna stendur, en þeir séu áframreiknaðir á tímabili greiðslustöðvunar og falli ekki niður við það eitt aðfalla ekki í gjalddaga á þessum tíma. Hvað varðar vísan sóknaraðila til 7. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu þá telur varnaraðili augljóst aðákvæðið eigi ekki við. Ákvæði 1. málsl. 7. gr. hafi fyrst verið lögfest með 13.gr. vaxtalaga nr. 25/1987. Í athugasemdum með 13. gr. í frumvarpi sem hafiorðið að lögum nr. 25/1987 segi eftirfarandi: „Í þessuákvæði er lagt til að skuldara verði ekki gert að greiða dráttarvexti ef umviðtökudrátt af hálfu kröfuhafa er að ræða. Til þess að um viðtökudrátt getiverið að ræða þarf skuldari að hafa bæði vilja og getu til að greiða og hannþarf að hafa gert kröfuhafa löglegt greiðslutilboð eða lagt féð inn ágeymslureikning skv. lögum nr. 9, 1978. Ákvæði þetta tekur einnig til þeirratilvika er skuldara er rétt að halda að sér höndum um greiðslu, t.d. vegnavanefnda, eftir atvikum fyrirsjáanlegra vanefnda, af hálfu kröfuhafa.“ Þá kveðurvarnaraðili að 2. málsl. 7. gr. eigi augljóslega ekki við heldur, enda sésóknaraðili ekki að beita vanefndarúrræði, en í athugasemdum með 7. gr. ífrumvarpi sem hafi orðið að lögum nr. 38/2001, segi m.a. „Tilgangurinn með 2.málsl. 7. gr. frumvarps þessa er því að breyta framkvæmd þessarar reglu á þannveg að verði greiðslufall skuldara vegna þess að hann neytir lögmætravanefndaúrræða gagnvart kröfuhafanum skuli ekki reikna dráttarvexti þann tímasem greiðsludráttur verður af þessum sökum valdi atvik, sem varða kröfuhafa ogskuldara verður ekki um kennt, því að greiðsla fer ekki fram.“ Framangreindutil stuðnings bendir varnaraðili jafnframt á dóma Héraðsdóms Reykjavíkur ímálum nr. E-3301/2015 og E-3626/2015. Í fyrrgreinda dóminum hafi m.a. sagt: „Lokser til þess að líta að er stefndi ákvað að draga til baka umsókn sína umgreiðsluaðlögun féllu niður áhrif frestunar greiðslna samkvæmt 11. gr. laga nr.101/2010. Var stefnanda heimilt að reikna vexti af fjárhæðinni frá öndverðu afþeim sökum.“ Þá hafi sagt í seinni dóminum „Í öðru lagi byggir stefnda á því aðsýkna beri hana af kröfu stefnanda um dráttarvexti vegna þess tímabils semumsókn Eiðs Gunnars um greiðsluaðlögun var til meðferðar hjá Umboðsmanniskuldara, með vísan til a-liðar 1. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010, umgreiðsluaðlögun einstaklinga og 7. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu. Samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 101/2010 falla vextir áskuldir meðan á frestun greiðslna stendur, þó þannig að þeir falla ekki ígjalddaga á meðan. Ákvæði 7. gr. laga nr. 38/2001, sem lýtur að því tilviki aðgreiðsla fari ekki fram vegna atvika sem varða kröfuhafa, á ekki við í málinu.Samkvæmt framangreindu er því hafnað kröfu stefndu um sýknu af kröfum stefnandaað þessu leyti.“ Kveðurvarnaraðili að enginn vafi ætti því að vera á því að ákvæði 2. mgr. 11. gr.laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga og 7. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu geti ekki leitt til þess að varnaraðila sé ekki heimiltað krefjast vaxta vegna þess tímabils er sóknaraðili hafi verið ígreiðsluskjóli. 3.Fyrning vaxta Varnaraðilivísar til þess að sóknaraðili hafi verið í greiðsluskjóli hjá Umboðsmanniskuldara, skv. lögum nr. 101/2010 frá 6. apríl 2011 til 26. febrúar 2015. Á þvítímabili hafi varnaraðila verið óheimilt að krefjast greiðslu á kröfum sínum,gera fjárnám í eigum skuldara eða fá þær seldar nauðungarsölu, sbr. a. og c.liðir 1. mgr. 11. gr. laga um greiðsluaðlögun einstaklinga nr. 101/2010. Í 11. gr.laga nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga segi að vextir falli áskuldir meðan á frestun greiðslna standi, en þeir séu ekki gjaldkræfir.Samkvæmt 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarrakröfuréttinda, sem sóknaraðili byggi málsástæðu sína um fyrningu vaxta á, segiað kröfur um gjaldkræfa vexti fyrnist á 4 árum. Þar sem vextir hafi ekki veriðgjaldkræfir á því tímabili sem sóknaraðili var í greiðsluskjóli telurvarnaraðili, með vísan til 2. tl. 3. gr.laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, að þar sem vextir hafi ekkiverið gjaldkræfir hafi þeir ekki getað glatast vegna fyrningar á því tímabiliog fyrningarfrestur ekki liðið á þeim tíma. Fyrningarfrestur hafi hafist þegarvarnaraðili hafi fyrst getað átt rétt til efnda, þann 26. febrúar 2015, þegar greiðsluskjólihafi lokið. Sama niðurstaða hefði fengist eftir lögum nr. 150/2007, sbr. 1.mgr. 2. gr. þeirra laga. Þar sem engin hluti vaxta hafi verið fyrndur þegarsóknaraðili hafi farið í greiðsluskjól geti þeir ekki talist hafa glatast fyrirfyrningu. Þá sé rétt að árétta að verðbætur fyrnist ekki á 4 árum samkvæmtlögum nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Þá bendirvarnaraðili jafnframt á að þó svo að vextir sem eru eldri en fjögurra ára,talið frá dagsetningu á beiðni varnaraðila um nauðungarsölu 4. nóvember 2015,teldust fyrndir og að engu leyti væri fallist á framangreind sjónarmiðvarnaraðila um fyrningarfrest, hefði það samt sem áður engin áhrif áúthlutunargerð sýslumannsins á Suðurlandi. Líkt og sjáist á endurreikningi varnaraðila,væri krafa varnaraðila samt sem áður kr. 40.568.205 og hefði það því enginefnisleg áhrif á úthlutunargerð sýslumannsins á Suðurlandi. Sama upphæð myndiúthlutast til varnaraðila. Væri miðaðvið að vextir eldri en 6. apríl 2011 væru fyrndir, þ.e. áður en sóknaraðilihafi farið í greiðsluskjól, væri krafa varnaraðila kr. 42.081.016, sbr.neðangreind tafla: Kveður varnaraðili að jafnvel þó aðgengið væri svo langt að miða við að gjaldfelling hafi ekki átt sér stað fyrren mánuði eftir dagsetningu greiðsluáskorana og vextir eldri en fjögurra áraværu fyrndir, hefði það samt sem áður engin áhrif á úthlutunargerð sýslumannsþar sem krafa varnaraðila væri kr. 40.090.563, en úthlutun til varnaraðilasamkvæmt úthlutunargerð sýslumanns hafi numið kr. 39.335.167. Varnaraðilimótmælir sem órökstuddri málsástæðu sóknaraðila þess efnis að dráttarvaxtakrafavarnaraðila hafi glatast fyrir tómlæti og kveður að sér hafi ekki verið heimiltað innheimta kröfu sína á tímabili greiðsluskjóls sóknaraðila. 4.Innheimtukostnaður Varnaraðilikveður innheimtukostnað sinn vera í fullu samræmi við innheimtulög nr. 95/2008,24. gr. a. laga um lögmenn nr. 77/1998 og leiðbeinandi reglur fyrir lögmenn umendurgjald sem þeim er hæfilegt að áskilja umbjóðendum sínum úr hendi skuldaravegna kostnaðar af löginnheimtu peningakröfu. Samkvæmt 2.mgr. 1. gr. innheimtulaga nr. 95/2008 sé með löginnheimtu átt viðinnheimtuaðferð á grundvelli 24. gr. a laga um lögmenn nr. 77/1998. Í 1. mgr.24 gr. a lögmannalaga nr. 77/1998 segi að með löginnheimtu sé átt viðinnheimtuaðferð á grundvelli réttarfarslaga og markist upphaf hennar viðaðgerðir sem byggðar eru á lögum um aðför nr. 90/1989, lögum um kyrrsetningu,lögbann o.fl., lögum um nauðungarsölu nr. 90/1991, lögum um meðferð einkamálanr. 91/1991, lögum um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 og lögum um skipti ádánarbúum o.fl. nr. 20/1991, eða tilkynningum sem samrýmast góðumlögmannsháttum. Upphaf löginnheimtu í máli þessu markist því við það tímamarkþegar aðgerðir hafi hafist á grundvelli laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu þ.e.þegar greiðsluáskoranir hafi verið sendar til sóknaraðila skv. 9. gr. laganna.Greiðsluáskoranir vegna veðskuldabréfa nr. 0182-74-820365 og nr. 0182-74-820674hafi verið sendar þann 26. ágúst 2015 og vegna veðskuldabréfs nr.0182-74-820676 þann 23. september 2015. Kveðurvarnaraðili að í 2. mgr. 24. gr. a laga um lögmenn nr. 77/1998 segi að viðlöginnheimtu sé lögmanni óheimilt að áskilja sér endurgjald skv. 3. mgr. 24.gr. af þeim hluta kröfu sem fallinn er í gjalddaga vegna gjaldfellingareftirstöðva skuldar sökum vanefnda á greiðslu afborgunar eða vaxta. Íathugasemdum með 7. og 8. gr. í frumvarpi sem varð að lögum nr. 60/2010 umbreytingu á lögum um gjaldþrotaskipti o.fl., lögum um nauðungarsölu, lögum umlögmenn og innheimtulögum, með síðari breytingum (réttarstaða skuldara), segim.a. eftirfarandi: „Í fyrirhugaðri reglu 7. gr. frumvarpsins er lagt til aðlögmönnum verði óheimilt að áskilja sér þóknun af gjaldfelldum höfuðstól kröfu,umfram þann hluta kröfunnar sem fallin var í gjalddaga við upphaf löginnheimtuog þess sem fellur í gjalddaga eftir þann tíma. Ef skuld sem kemur tilinnheimtu hjá lögmanni er gjaldfelld sökum vanskila getur lögmaður einungistekið innheimtukostnað af þeim hluta kröfunnar sem kominn var í gjalddaga viðupphaf löginnheimtunnar og svo af þeim hluta kröfunnar sem fellur í gjalddagasíðar, en ekki af þeim hluta hennar sem gjaldfelldur er sökum þeirra vanefndasem orðið hafa á greiðslu afborgana og vaxta.“ Samkvæmtheimild í 3. mgr. 24. gr. a laga um lögmenn nr. 77/1998, sbr. lög nr. 60/2010,hafi tekið gildi þann 1. júlí 2013 leiðbeinandi reglur fyrir lögmenn umendurgjald sem þeim er hæfilegt að áskilja umbjóðendum sínum úr hendi skuldaravegna kostnaðar af löginnheimtu peningakröfu. Samkvæmt 1. gr. hinnaleiðbeinandi reglna taki þær ekki til útlagðs kostnaðar vegna ýmissa gjalda semgreiða þurfi vegna innheimtu peningakröfu og fjárhæðir séu tilgreindar ánvirðisaukaskatts. Í 2. gr. greindra leiðbeininga segi eftirfarandi:„2. gr. Hæfilegt endurgjald sem reiknast affjárhæð þeirrar kröfu sem til innheimtu er telst vera: Grunngjald 6.000,- kr. að viðbættu: 25% af fyrstu kr. 50.000,- 0% af næstu kr. 200.000,- 5% af næstu kr. 2.000.000,- 2% af því sem umfram er en þó aldrei hærri en kr. 350.000. Hæfilegt endurgjald fyrir ritungreiðsluáskorunar, aðfararbeiðni, nauðungarsölubeiðni, gjaldþrotaskiptabeiðni,kröfulýsingar, afturkallanir og beiðni um vörslusviptingu, er 6.000,- kr. Hæfilegt endurgjald fyrir frestunaðgerða í máli án mætingar, ítrekun vegna greiðslufalls samnings um uppgjörskulda og aðvörun um frekari innheimtuaðgerðir er kr. 1.000,- Hæfilegt endurgjald fyrir fyrsta mótí máli sem tekið er fyrir hjá sýslumanni er kr. 10.000 en kr. 6.000,- í hvertsinn eftir það.“ Kveðurvarnaraðili kröfulýsingar sínar að öllu leyti í samræmi við framangreint.Innheimtuþóknun sé reiknuð miðað við greiðslur sem fallnar séu í gjalddaga ogekki sé farið yfir hámark innheimtuþóknunar skv. 2. gr. hinna leiðbeinandireglna. Kostnaður vegna gerðar uppboðsbeiðni, kröfulýsingar og ritungreiðsluáskorunar sé kr. 6.000 að viðbættum virðisaukaskatti, sbr. 2. gr.greindra leiðbeinandi reglna. Liðurinn kostnaður vegna uppboðs, sem finna megiá kröfulýsingu varnaraðila með kröfunúmerið 8582-000350, sé vegnanauðungarsölugjalds í ríkissjóð (kr. 58.000), aksturs (kr. 10.664) og vinnulögmanns við að mæta við fyrstu fyrirtöku (kr. 12.400), við byrjun uppboðs (kr.7.440) og við lokasölu (kr. 31.992), samtals 120.496 m/vsk. Kveðurvarnaraðili að fyrir því sé löng venja í íslenskri réttarframkvæmd að skuldaraberi að bæta kröfuhafa innheimtukostnað sem leggist á hann vegna vanefndaskuldarans. Hafi og tíðkast að umræddur kostnaður hafi verið ákveðinn meðgjaldskrám innheimtufyrirtækja. Þá hafi tíðkast um langan aldur að slíkargjaldskrár tengi endurgjald við þá hagsmuni sem um er að tefla. Auk þessbendir varnaraðili á að 2. mgr. 24. gr. a laga um lögmenn nr. 77/1998 eigi í raun ekki við í málinu þar semgjaldfelling hafi verið vegna nauðungarsölu á Gularási, en ekki vegna vanefndará greiðslu afborgunar eða vaxta. Varnaraðilikveðst vísa til laga um nauðungarsölu nr. 90/1991, laga um lögmenn nr. 77/1998,laga um greiðsluaðlögun einstaklinga nr. 101/2010, laga um fyrningu skulda ogannarra kröfuréttinda nr. 14/1905, laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda,laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, meginreglna samningaréttar ogkröfuréttar. Krafa um málskostnað sé studd við ákvæði XXI. kafla laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 75. gr. laga nr. 90/1991 umnauðungarsölu og um virðisaukaskatt er vísað til laga nr. 50/1998 umvirðisaukaskatt. Forsendur og niðurstaða Í máli þessu gerir sóknaraðilikröfur sínar um það að felld verði úr gildi ákvörðun Sýslumannsins á Suðurlandium að hafna breytingu á frumvarpi til úthlutunar á söluverði umræddrarfasteignar. Að mati dómsins hefði farið betur á því að sóknaraðili gerði ídómkröfum sínum grein fyrir því hvaða breytingu sýslumaður hafi hafnað að geraá frumvarpinu, sbr. þá meginreglu laga um glögga framsetningu dómkrafna semverður að telja að felist í d lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Allt aðeinu þykir bera að leysa úr málinu efnislega en varnaraðili hefur ekki krafistfrávísunar. Fyrstamálsástæða sóknaraðila er sú að þrátt fyrir að óumdeilt sé að varnaraðila hafiverið heimilt að gjaldfella umrædd skuldabréf, þá hafi varnaraðila ekki veriðþað heimilt aftur í tímann en til þess séu engar heimildir. Varnaraðila hafiborið að tilkynna um gjaldfellingu þá er hún hafi verið gerð auk þess að ekkertliggi fyrir um að bréfin hafi raunverulega verið gjaldfelld. Í ákvæðumbréfanna segir berum orðum að verði dráttur á greiðslu afborgana, vaxta og/eðavísitöluálags þá sé varnaraðila heimilt að gjaldfella skuldina fyrirvaralaustog án uppsagnar og er um þetta í bréfunum vísað til 9. gr. laga nr. 75/1997 umsamningsveð. Af ákvæðum þessum verður að mati dómsins ekki dregin sú ályktun aðvarnaraðila hafi borið að tilkynna um þetta sérstaklega fyrirfram eða að ekkihafi honum verið heimilt að byggja á gjaldfellingu allt frá því að vanskilurðu, en vanskilin eru óumdeild. Hefur sóknaraðili ekki vísað til sérstakralagaákvæða um þetta að frátalinni almennt orðaðri reglu í 19. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki, en ekki verður þetta leitt af henni. Auk þessahefur sóknaraðili ekki hrakið þá fullyrðingu varnaraðila að þó að miðað værivið að gjaldfelling hefði ekki komið til fyrr en mánuði eftir aðgreiðsluáskoranir hafi verið sendar til sóknaraðila, þá hefði það ekki haftnein áhrif á frumvarp sýslumanns. Verður þessari málsástæðu sóknaraðila þvíhafnað. Í öðru lagibyggir sóknaraðili á því að varnaraðili hafi ekki haft heimild til að leggjadráttarvexti á kröfur sínar þann tíma sem sóknaraðili hafi verið ígreiðsluskjóli. Vísar sóknaraðili hér til 11. gr. laga nr. 101/2010 umgreiðsluaðlögun einstaklinga, sem og til 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Í 11. gr. laga nr. 101/2010 eru ekki fyrirmæli um að vextirfalli ekki á kröfu meðan á greiðsluskjóli stendur, heldur aðeins að séu ekkigjaldkræfir á þeim tíma og segir m.a. berum orðum að þeir fallir á kröfur meðaná greiðsluskjólinu stendur. Í 7. gr. laga nr. 38/2001 segir að ef „atvik sem varða kröfuhafa og skuldaraverður ekki um kennt valda því að greiðsla fer ekki fram skal ekki reiknadráttarvexti þann tíma sem greiðsludráttur verður af þessum sökum. Sama á viðef greiðsla fer ekki fram vegna þess að skuldari neytir vanefndaúrræða gagnvartkröfuhafa eða heldur af öðrum lögmætum ástæðum eftir greiðslu eða hlutahennar.“ Það er mat dómsins að þetta ákvæði eigi hér ekki við, en augljóster af lögskýringargögnum að ákvæðið lýtur að því er greiðsla fer ekki framvegna atvika sem varða kröfuhafa, en jafnframt lýtur ákvæðið að því þegarkröfuhafi neytir vanefndaúrræða. Þá verður ekki fallist á þá málsástæðusóknaraðila að það sé í andstöðu við 36. gr. laga nr. 7/1936 að varnaraðilihafi lagt dráttarvexti á kröfur sínar vegna þessa tímabils, enda lítt gerðgrein fyrir þessari málsástæðu af hálfu sóknaraðila. Verður því þessari málsástæðusóknaraðila hafnað. Í þriðjalagi byggir sóknaraðili mál sitt á því að vextir, þ.m.t. dráttarvextir eldri en2. maí 2012 séu fyrndir, en til vara að þeir séu fyrndir sem eru eldri en 4.nóvember 2011. Um þetta ber að líta til þess að sóknaraðili var ígreiðsluskjóli hjá Umboðsmanni skuldara frá 6. apríl 2011 til 26. febrúar 2015eins og varnaraðili bendir á en það hefur ekki verið hrakið. Á þeim tíma varvarnaraðila óheimilt að krefjast greiðslu á kröfum sínum, gera fjárnám í eigumskuldara eða fá þær seldar nauðungarsölu, sbr. 1. mgr. 11. gr. laga nr.101/2010. Verður að fallast á það með varnaraðila að þar sem vextirnir voruekki gjaldkræfir á þessu tímabili þá hafi þeir ekki getað glatast vegnafyrningar á meðan og fyrningarfrestur því ekki getað liðið á þeim tíma. Enginnhluti vaxtakrafnanna var fyrndur þegar greiðsluskjól hófst og geta þeir þvíekki hafa glatast fyrir fyrningu, en varnaraðili gat ekki átt rétt til efndafyrr en 26. febrúar 2015 þegar greiðsluskjólinu lauk. Þá hefur sóknaraðili ekkihrakið þann málatilbúnað varnaraðila að jafnvel þó að vextir frá því fyrir 6.apríl 2011 væru teknir frá kröfum hans þá myndi það ekki hafa haft áhrif á þaðað krafa varnaraðila væri allt að einu hærri en sem nemur söluverði hinnarnauðungarseldu fasteignar. Verður því málsástæðum sóknaraðila um fyrninguhafnað. Í fjórðalagi byggir sóknaraðili á því að innheimtukostnaður eða innheimtuþóknun sé ofhár og beri að lækka þann kostnað verulega. Vísar sóknaraðili í þessum efnumtil 24. gr. a, 3. mgr. 24. gr. lögmannalaganr. 77/1998 og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Í 2. mgr. 24.gr. a laga nr. 77/1998 segir að við „löginnheimtuskv. 1. mgr. er lögmanni óheimilt að áskilja sér endurgjald skv. 3. mgr. 24.gr. af þeim hluta kröfu sem fallinn er í gjalddaga vegna gjaldfellingareftirstöðva skuldar sökum vanefnda á greiðslu afborgunar eða vaxta.] 1)“ Upphaf löginnheimtu í málinu ber að miða viðþað er innheimtuaðgerðir hófust á grundvelli laga nr. 90/1991, þ.e. þegargreiðsluáskoranir voru sendar, en það var annars vegar 26. ágúst 2015 og hinsvegar þann 23. september 2015. Á þeim tíma var allur höfuðsstóll bréfannafallinn í gjalddaga eftir gjaldfellingu þeirra. Hefur sóknaraðili ekki sýntfram á að innheimtan hafi verið í andstöðu við framangreint ákvæði 2. mgr. 24.gr. a laga nr. 77/1998 eða ákvæði leiðbeinandi reglna sem að framan var lýst ogsem settar voru með heimild í 3. mgr. 24. gr. a nefndra laga. Verður því ekkifallist á að þessi málsástæða sóknaraðila geti orðið til þess að fallist verðiá kröfu hans um að felld verði úr gildi framangreind ákvörðun sýslumanns um aðhafna breytingu á nefndu frumvarpi til úthlutunar vegna nauðungarsölunnar. Verðurkröfum sóknaraðila samkvæmt þessu hafnað. Rétt er aðsóknaraðili greiði varnaraðila kr. 1.410.351 í málskostnað en þá hefur veriðtekið tillit til virðisaukaskattsef. Sigurður G.Gíslason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú r s k u r ð a r o r ð : Kröfum sóknaraðila, Ólafs ÁrnaÓskarssonar, er hafnað. Sóknaraðili greiði varnaraðila,Landsbankanum hf., kr. 1.410.351 í málskostnað.
Mál nr. 424/2009
Ærumeiðingar Hótanir Fyrning
X var ákærður fyrir hótanir og ærumeiðingar gagnvart A, starfsmanni Barnaverndar Reykjavíkur, með því að hafa sent smáskilaboð í síma eiginmanns hennar og í síma ólögráða sonar hennar. Í málinu var talið sannað að X hefði staðið að sendingu smáskilaboða á þeim tíma og í þá síma sem greint var frá í ákæru. Ákærði neitaði því hins vegar að efni smáskilaboðanna hefðu verið með þeim hætti sem í ákæru greindi. A upplýsti að hún og eiginmaður hennar hefðu tekið símkort úr síma sonar þeirra, en í hann bárust þau skilaboð sem ákært var fyrir að frátöldum þeim sem greindi í 2. tölulið ákæru og bárust í síma eiginmanns hennar. Er eiginmaður A bar vitni fyrir dómi sýndi hann síma sinn og unnt var að staðreyna að skilaboðin í honum voru samhljóða þeim sem ákært var fyrir. Talið var að við rannsókn málsins hefði lögreglu borið að afla símkorta með þeim smáskilaboðum sem kæra laut að, enda kortin tiltæk við upphaf rannsóknarinnar. Með þeim hætti hefði verið unnt að staðreyna efni skilaboðanna. Gegn neitun X var ekki talið að fram væri komin sönnun um efni smáskilaboðanna, að frátöldum þeim sem greindi í 2. tölulið ákæru og bárust eiginmanni A. Í málin var ekki var fallist á kröfu X um sýknu á grundvelli þess að sök hans væri fyrnd og X sakfellur fyrir brot gegn 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Refsing X var ákveðin 100.000 króna sekt í ríkissjóð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Ákærði, X, greiði 100.000 króna sekt í ríkissjóð innan fjögurra vikna frá uppsögu dóms þessa en sæti ella fangelsi í 8 daga. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði, Tómasar Hrafns Sveinssonar héraðsdómslögmanns, 250.000 krónur, og skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 9. júní sl. er höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 13. febrúar 2009 á hendur X, [...], fyrir hótanir og ærumeiðingar gagnvart starfsmanni Barnaverndar Reykjavíkur, A, kennitala [...], með því að hafa í desember 2006 og janúar 2007 sent smáskilaboð í síma eiginmanns hennar, B, kennitala [...], í farsímanúmer [...], og í síma ólögráða sonar hennar, C, kennitala [...], í farsímanúmer [...], með það fyrir augum að vekja hjá A ótta um velferð barna hennar og vegið að æru hennar. Eftirfarandi smáskilaboð voru send úr tölvu með IP tölu, sem skráð var á ákærða, af heimasíðunni www.siminn.is í farsímanúmerið [...] nema annað sé tekið fram. 1. Þann 29. desember kl. 06:15:37: ,,Hvort er betra ad taka tvibura eda bara helminginn?“ 2. Þann 29. desember kl. 13:48 í farsímanúmer [...]: ,,Ert vonandi farinn ad sjá ad A heldur framhjá thér oft í viku B?“ 3. Þann 31. desember kl. 11:50:50: ,,Hvad skedur ef einn tviburi fær ovart rakettu framan I sig? Verdur hann tá ekki eins og brodirinn?“ 4. Þann 31. desember kl. 16:47:38: ,,Veistu Hvad A er buin ad drepa mörg börn i dag?“ 5. Þann 1. janúar kl. 08:50:48: ,,Passadi mamma tin sug æa ad tid sæud hana ekki meida og stela börnum sídasta dag ársins?????????“ 6. Þann 2. janúar kl. 15:14:49: ,,Veist thu hvad mamma thin er buin ad stela mörgum börnum i dag og selja tau?“ 7. Þann 6. janúar kl. 17:55:51: ,,Veistu hvad A lét stela mörgum börnum og lokadi inni i gær bara af tvi henni langadi I peninga?“ 8. Þann 7. janúar kl. 23:37:23: ,,Veistu virkilega ekkert hvad A hefur stoldi mörgum börnum ur skola og fengid pening fyrir??“ 9. Þann 16. janúar kl. 16:55:41: ,,Kannski fáid tid nytt barnakjör i matin ef A hefur slátrad einhverjum börnum i dag! Veistu had?“ Er háttsemi samkvæmt 1. og 3. ákærulið talin varða við 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en samkvæmt 2. og 4.-9. ákærulið við 235. gr. sömu laga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Verjandi ákærða krefst þess aðallega að ákærði verði sýknaður af ákæru. Til vara krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfa. Þá krefst hann þess að málsvarnarlaun verði ákvörðuð að mati dómsins og að þau verði greidd úr ríkissjóði. Málavextir. Með bréfi dagsettu þann 10. janúar 2007 barst lögreglu kæra Velferðarsviðs Reykjavíkurborgar á hendur ákærða fyrir hótanir og áreiti í garð A, félagsráðgjafa og starfsmanns Barnaverndar Reykjavíkur. Í bréfinu kemur fram að borist hefðu sms-skilaboð frá ákærða í síma eiginmanns og barna A. Skilaboðin hefðu fyrst borist þann 29. desember 2006, en þann 3. janúar hefðu þau verið orðin um 15 talsins. Hefðu [...] tvíburasynir A fengið flest skilaboðanna. Segir í bréfinu að svo virðist sem sms-skilaboðin hafi verið send úr tölvu ákærða og feli þau í sér hótanir og áreiti sem að mati A og fjölskyldu hennar séu ógnandi og til þess fallin að raska hefðbundnu heimilishaldi verulega. Hafi skilaboðin haft mikil áhrif á börnin. Á meðal gagna málsins er afrit dagbókarfærslu lögreglu frá 30. desember 2006, þar sem kemur fram að A hafi komið á lögreglustöð í þeim tilgangi að tilkynna um ítrekað ónæði sem hún og fjölskylda hennar hefði orðið fyrir daginn áður með sms-skilaboðum sem borist hafi óskráð um internetið. Hefði hana grunað ákærða um að standa að þessum skilaboðum. Kemur fram að A teldi að ákærði væri til alls vís og íhugaði hún að leggja fram formlega kæru ef þetta ónæði héldi áfram. Hafi verið ákveðið að lögreglumaður hefði samband við ákærða og í því skyni að tala um fyrir honum og fá hann til að hætta þessu ónæði. Í dagbókinni er því svo lýst að án árangurs hafi verið reynt að hafa uppi á ákærða næstu daga, en hann hafi hvorki svarað síma né komið til dyra á heimili sínu. Á gamlársdag hefðu enn borist nokkur skilaboð í síma barna og eiginmanns A. A gaf skýrslu hjá lögreglu þann 24.janúar 2007. Greindi hún frá því að hún hefði í starfi sínu fyrir Barnavernd Reykjavíkur farið með málefni barna ákærða. Sonur ákærða hefði verið í tímabundnu fóstri en það hefði verið með samþykki móður, sem færi með forsjá hans. Ákærði hefði hins vegar haft leyfi til að hitta son sinn undir eftirliti Barnaverndar. Hefði ákærði verið afar ósáttur við það skilyrði. Hinn 28. desember hefði föðurfjölskylda drengsins fengið að hitta hann í húsnæði á vegum Barnaverndar, en drengurinn hefði þá verið í vistun á heimili í [...]. Hefði heimsóknin farið fram án eftirlits. Ákærða hefði ekki verið boðið til fundarins þar sem hann þyrfti að sæta því að hitta drenginn undir eftirliti. Snemma morguns hinn 29. desember hefðu sms-sendingar tekið að berast í síma barna A og eiginmanns hennar. Hefðu skilaboðin öll verið sett fram sem spurningar og verið á þá leið að A væri barnaníðingur, þjófur og morðingi. Eiginmaður hennar hefði fengið skilaboð þess efnis að hún væri að halda fram hjá honum. Skilaboðin hefðu borist frá vefsíðunni siminn.is. Kvað A sig gruna að skilboðin kæmu frá ákærða þar sem hann hefði frá fyrsta degi verið mjög ósáttur við allar aðgerðir Barnaverndar. Gat hún þess einnig að ákærði hefði áreitt þann starfsmann sem fór með mál barna hans áður en hún tók við málinu. Kvaðst hún hafa fengið sms-skilaboð á tímabilinu 29. desember til 16. janúar 2007. Sum skilaboðin væru hins vegar glötuð þar sem símakort sonar hennar hefði glatast. Kvaðst A óttast um fjölskyldu sína og sagði börn sín lifa í stöðugum ótta. Í skýrslunni kemur fram að A hafi tekið saman þau skilaboð sem börnum hennar og eiginmanni hefðu borist. Þó væri aðeins um hluta þeirra skilaboða að ræða, þar sem sum hefðu glatast. Meðfylgjandi lögregluskýrslunni eru endurrit af sms- skilaboðum ásamt upplýsingum um hverjum þau bárust og hvenær. Er um að ræða þau skilaboð sem ákæra lýtur að. Þann 3.apríl 2008 mætti A hjá lögreglu og framvísaði gsm-síma eiginmanns síns. Í símanum voru tvenn sms-skilaboð, önnur frá desember 2006 en hin síðari frá júlí mánuði 2007. Í því fyrra var þeirri spurningu beint að eiginmanni hennar hvort hann væri farinn að sjá að hún héldi fram hjá honum oft í viku og í því síðara var spurt að því hvað A væri að gera á einkamál.is. Þann 12. febrúar 2007 kvað Héraðsdómur Reykjavíkur upp úrskurð þess efnis að Símanum hf. yrði gert skylt að upplýsa um IP-tölu þeirrar tölvu eða þeirra tölva sem umrædd sms-skilaboð voru send úr af heimasíðu Símans. Reyndist umrædd IP-tala vera skráð á nafn ákærða hjá Og fjarskiptum ehf. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu þann 21. ágúst 2007. Kvaðst hann aldrei hafa viðhaft ærumeiðandi aðdróttanir í garð kæranda „nema það sem rétt er“. Kvaðst ákærði jafnframt hafa látið vita af því á fundum Barnaverndar að börnum hans hefði verið misþyrmt meðan þau voru í þeirra umsjá og hefði hann þar meðal annars nefnt A til sögunnar. Hefði Barnavernd í engu sinnt athugasemdum hans og hefði A átt þar hlut að máli. Kvað ákærði rangt að hann hefði ásótt A með hótunum og ærumeiðandi ummælum eða póstsendingum. Liti hann svo á að málið væri tilbúningur af hendi Barnaverndar með það fyrir augum að búa til mál á hendur honum. Borin voru sérstaklega undir ákærða tiltekin sms-skilaboð frá tímabilinu 29. desember 2006 til 16. janúar 2007. Neitaði ákærði því að hafa sent skilaboðin. Er undir hann var borið að skilaboðin hefðu verið rakin til IP-tölu sem hann væri skráður fyrir kvaðst ákærði ekki kannast við tölurnar sem tilgreindar væru. Kvaðst hann hins vegar kannast við að vera í netviðskiptum við Og fjarskipti. Meðal gagna málsins eru kvaðningar lögreglu þar sem kemur fram að ákærði hafi í þrígang verið bréflega kvaddur til að mæta á skrifstofu lögreglustjóra til viðtals hjá tilteknum rannsóknarlögreglumanni í þágu rannsóknar málsins. Eru kvaðningarnar dagsettar hinn 27.febrúar 2007, 27. júní 2008 og 29. september 2008. Ákærði var loks handtekinn þann 21.nóvember 2008 að fengnum úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur. Í úrskurðinum er rakið að lögregla hafi ítrekað reynt að ná í ákærða með það að markmiði að yfirheyra hann í þágu rannsóknar málsins. Hafi hann þannig bréflega verið kvaddur til yfirheyrslu þann 27. júní 2008 og aftur 29. september 2008. Ákærði hafi hins vegar ekki sinnt kvaðningum. Þá hafi ákærði ekki heldur svarað símtölum lögreglu og ekki komið til dyra er lögregla hafi knúið dyra hjá honum. Ákærði hafi jafnframt verið eftirlýstur af lögreglu, en án árangurs og hann sé hvorki skráður á launaskrá né sem bótaþegi. Í yfirheyrslu hjá lögreglu kvaðst ákærði ekkert kannast við að hafa haft samband við kæranda á netinu. Kvaðst hann vita til þess að dóttur hans væri í nöp við kæranda. Hefði dóttirin haft aðgang að nettengingu á tölvu hans á þeim tíma sem rannsóknin beindist að. Væri honum hins vegar ekki kunnugt um að hún hefði sent sms-skilaboð eða önnur boð til kæranda. Fyrir dómi kvaðst ákærði kannast við A vegna starfs hennar í Barnavernd, þar sem hún hefði haft með mál barna hans að gera. Hefðu börn ákærða verið tekin úr hans umsjá en hann fengið forsjá þeirra aftur með dómi. Hefði A farið fram á það að börnin yrðu vistuð utan heimilis. Ákærði gerði grein fyrir samskiptum sínum við A og kvað hana hafa ónáðað sig mikið með símtölum og tölvupósti. Hefði hann beðið hana um að hætta því en hún hefði ,,endalaust kallað hann á fundi sem væru til einskis“, þar sem hún hefði verið ,,búin að taka þær ákvarðanir sem hún tekur“. Spurður um þau sms-skilaboð sem liggja fyrir í málinu kvaðst ákærði ekki hafa sent þau og kvaðst aldrei hafa haft samband við A nema í gegnum vinnusíma. Kvaðst hann ekki hafa nein persónuleg símanúmer hjá henni. Ákærði kvaðst ekki kannast við þá IP-tölu sem skráð væri á hann, en ekki vefengja þær upplýsingar. Hann kvaðst hins vegar telja að hann hefði verið skráður hjá öðru símafyrirtæki á því tímabili er um ræðir í málinu. Ákærði sagðist einnig hafa verið með þráðlaust net á þessum tíma og því gæti í raun hver sem er tengst því neti, sem væri innan ákveðinnar fjarlægðar. Hann væri ekki með sérstaka læsingu á aðgangi sínum að netinu umfram það sem aðrir væru með. Sagðist ákærði telja líklegt að einhver annar hefði komist inn á netið. Sagði hann dóttur sína, barnsmóður og unnusta hennar mögulega hafa haft aðgang að netinu. Væri unnustinn ,,stöðugt í stigaganginum“ en ekki kvaðst ákærði vita hvort unnustinn hefði verið í sambandi við barnsmóður hans á þeim tíma er um ræðir. Ákærði kvað dóttur sína hafa búið hjá honum á þessum tíma. Dóttir hans og A væru engar vinkonur, en A hefði komið í skólann til dóttur hans og baktalað ákærða talsvert. Hefði A reynt að fá dóttur hans til að hætta að koma til hans. Spurður um það hvort hann bæri kala til A sagði ákærði svo ekki vera. Ákærði var spurður að því hvort lögregla hefði reynt að hafa samband við hann áður en hann var handtekinn á heimili sínu þann 21. nóvember 2008 og sagði hann svo ekki vera, hann hefði ekki vitað hvort það væri lögregla eða einhver annar sem kom inn í íbúð hans á umræddum degi. Kvaðst hann engar kvaðningar hafa fengið frá lögreglu í tengslum við þetta mál, en taldi þó að hann hefði fengið kvaðningu í tengslum við nálgunarbannsmál sem var til meðferðar hjá lögreglu. A kom fyrir dóminn. Kvaðst hún starfa sem félagsráðgjafi hjá Barnavernd Reykjavíkur og vera félagsráðgjafi sonar ákærða. Sonurinn hefði á þessum tíma nýlega verið kominn í fóstur. Ekki hefði verið talið æskilegt að ákærði hefði umgengni við drenginn nema undir eftirliti. Hefði ákærða verið boðið að setja fram óskir um umgengni, en engar óskir hefðu borist af hans hálfu. Er nær dró jólum hefði föðurfjölskylda drengsins óskað eftir því að hitta hann. Hefði orðið úr að drengurinn fékk að hitta afa sinn og ömmu og fleira fólk á skrifstofu Barnaverndar. Hefði föðurnum ekki verið boðið enda hefði verið talið mikilvægt að það yrði þá undir ströngu eftirliti. Sms-skilaboðin hefðu svo tekið að berast á milli jóla og nýárs, til eiginmanns hennar og barna hennar þriggja. Fyrstu skilaboðin sem hún hefði orðið vör við voru þau sem eiginmaður hennar hefði fengið og lotið að því hvort hann gerði sér grein fyrir því að A héldi fram hjá honum oft í viku. Hefði hún í fyrstu ekki áttað sig á því hvað var á seyði. Hún hefði hins vegar orðið þess vör að sms-skilaboð voru að berast í síma sona hennar, en þeir hefðu ekki verið heima þegar þetta var. Hefði hún skoðað síma þeirra og séð skilaboð þar sem spurt var að því hvað mamma væri búin að drepa mörg börn í dag og hvað hún væri búin að ræna mörgum börnum. Dóttir hennar hefði fengið spurningu í sms-skilaboðum um hvað væri gert við dóttur sem ætti móður sem væri barnaníðingur. Hefðu skilaboðin verið að berast í kringum áramótin. Synir hennar hefðu orðið vitni að því þegar skilaboðin voru að berast ,,trekk í trekk“ og hefðu þeir séð skilaboðin, þrátt fyrir að þau hjónin hefðu reynt að hlífa þeim við þeim. Hefði hún lagt saman tvo og tvo og talið að skilaboðin hlytu að vera frá ákærða. Skilaboðin hefðu öll verið af sama toga og nefndi vitnið að spurt hefði verið að því hvað mamma ætlaði að ,,vera með í matinn í kvöld, kannski barnakjöt?“. Á gamlárskvöld hefði verið veisla heima hjá henni og hefði fjölskylda hennar verið hjá þeim. Þá hefðu símarnir hringt og fjölskyldan öll orðið vitni að skilaboðunum. Skilaboðin hefðu þá verið tengd gamlárskvöldi og synir hennar verið spurðir að því hvort það væri ekki gaman ef raketta kæmi inn um gluggann og í andlitin á þeim. Í þessum skilaboðum hefði verið falin bein ógnun. Synir hennar væru tvíburar og hefðu þeir fengið skilaboð þar sem spurt var að því hvað yrði um hinn tvíburann, ef annar færi á brennu og fengi rakettu í andlitið. Vitnið kvaðst einnig hafa haft afskipti af dóttur ákærða. Gerði hún grein fyrir því að um hálfu ári áður en sms-skilaboðin tóku að berast hefði móðir barnanna fengið forsjá þeirra. Hefði dóttirin á þeim tíma verið mjög ósátt við föður sinn og ekki viljað vera hjá honum. Hefði dóttirin því ekki verið í neinum samskiptum við föður sinn, en sonur ákærða hefði hins vegar sótt í föður sinn.Á þeim tíma var ekki talin ástæða til að vista dótturina. Hefði dóttirin hins vegar farið að sýna af sér mjög óæskilega hegðun og farið á milli foreldra sinna. Kvaðst vitnið ekki getað svarað fyrir það hvar dóttirin hefði verið á því tímabili er um ræðir, þar eð hún hefði farið á milli foreldra sinna. Vitnið kvað samskipti við dótturina ekki hafa verið góð og sagði dótturina ekki hafa verið sátta við hennar störf. Sérstaklega spurð um það hverju það sætti að hún hefði talið skilaboðin koma frá ákærða kvað vitnið ákærða eiga sér sögu um að ásækja starfsmenn Barnaverndar. Þannig hefði ákærði komið heim til fyrrverandi starfsmanns sem hefði farið með mál barna hans áður. Þá hefði ákærði hótað viðkomandi starfsmanni og fjölskyldu hans. Í hennar huga hefði enginn annar komið til greina. Vitnið sagði símanúmer sona sinna hafa verið í símaskrá og aðgengileg á netinu. Hið sama hefði átt við um símanúmer eiginmanns hennar. Spurð um áhrif þessara skilaboð kvaðst vitnið hafa óttast og ekki síst um börnin. Hefði þeim hjónum fundust óþægilegt að skilja börnin ein eftir og hefðu skilaboðin haldið áfram í nokkra daga eftir áramótin þegar skólinn var byrjaður. Hefði henni þótt óþægilegt að drengirnir gengju einir heim úr skóla og hefðu þau hjónin því skýrt fyrir drengjunum að þeir mættu ekki tala við neinn og ekki hleypa neinum inn. Hefðu skilaboðin haft áhrif á alla fjölskylduna og gamlárskvöld hefði verið undirlagt af ástandinu. Hefði þeim verið boðið í veislu um miðnætti og hefðu þau skroppið með börnunum, en beðið nágranna um að hafa auga með húsinu á meðan. Spurð um áhrif skilaboðanna á börnin sagði hún eldri börn sín hafa reiðst en tvíburarnir hefðu hins vegar orðið hræddir og sér í lagi annar drengjanna, sem hefði farið að sofa uppi í rúmi foreldra sinna á þessum tíma. Hefði hann farið að pissa undir í rúmið, þá að verða 12 ára gamall. Vitnið kvaðst hafa fundið fyrir mjög miklu áhugaleysi af hálfu lögreglu að skoða skilaboðin. Hefði fjölskyldan fengið ný símanúmer fyrir synina og hefðu símakortin glatast eftir því sem mánuðirnir liðu. Hins vegar hefðu skilaboð til mannsins hennar varðveist. Hefði dóttir hennar tekið síma sinn með sér til [...] þar sem hún stundaði nám. Vitnið kvaðst muna sum skilaboðin nákvæmlega en önnur myndi hún efnislega. Hún kvaðst ekki muna hvenær hún sýndi lögreglu sms-skilaboð í símunum. Borið var undir vitnið endurrit af sms-skilaboðum sem fylgdi skýrslu sem tekin var af vitninu hinn 24. janúar 2007 og kvað vitnið endurritið innihalda skilaboðin sem og tímasetningar um það hvenær þau bárust. Væru skilaboðin og tímasetningar skráðar beint af símanum. Kvaðst vitnið minna að lögregla hefði ritað skilaboðin upp en kvaðst þó ekki viss um það. B, eiginmaður A, kom fyrir dóminn. Kvaðst hann hafa fengið fyrstu sms-skilaboðin sem um ræðir. Hefðu skilaboðin borist á milli jóla og nýárs 2006-2007. Svo hefðu börn hans fengið sms-skilaboð og hefðu skilaboðin orðið svæsnari eftir því sem á leið. Mest hefði borið á skilaboðum á gamlársdag og gamlárskvöld og hefði það valdið miklum kvíða í fjölskyldunni. Hefði kona hans verið vænd um mannát í skilaboðunum og fjölskyldunni verið hótað því að rakettu yrði skotið inn um gluggana. Annar tvíburasonur hans hefði fengið skilaboð þar sem stóð: ,,Hvað gerist ef annar tvíburinn fær rakettu í andlitið?“. Hefðu þau upplifað talsvert mikla ógn og til að mynda sleppt því að fara á brennu um kvöldið sakir þessa, eins og þau voru vön að gera. Hefðu þau beðið nágranna sína um að vakta hjá sér húsið þegar þau fóru í boð um miðnætti, ef ske kynni að raketta kæmi inn um glugga. Sagði vitnið að skilaboðin hefðu lamað gamlárskvöld hjá fjölskyldunni gjörsamlega. Hefðu hann og kona hans reynt að láta drengina sem minnsta vita af málinu, en annar þeirra hefði orðið hræddur og farið að koma upp í rúm foreldra sinna á nóttunni. Hefðu þau hjónin brugðið á það ráð að taka símana af bræðrunum, þannig að þeir yrðu ekki fyrir meiru ónæði. Nánar spurður um efni skilaboðanna kvaðst vitnið muna eftir því að í einum skilaboðunum hefði verið spurt að því hvað mamma hefði drepið mörg börn í dag. Vitnið sýndi í dóminum farsíma sinn sem hafði að geyma sms-skilaboð sem voru samhljóða því sem greinir í öðrum ákærulið. Tímasetning þeirra var 28. desember 2006 kl. 13.48. Vitnið C, sonur kæranda, kom fyrir dóminn og greindi frá því að hafa fengið sms-skilaboð, m.a. þess efnis hvernig væri að fá flugeld inn um gluggann hjá sér og einnig spurningu um hvort til stæði að fara á brennu og hvernig væri að fá rakettu í andlitið. Einnig greindi hann frá því að hafa fengið sms- skilaboð þar sem stóð: ,,Hvað er í matinn í kvöld, kannski barnakjöt?“ og einnig: ,,Hvað myndi gerast fyrir einn tvíburann ef hinn myndi hverfa?“ Öll þessi skilaboð hefði hann fengið í sinn síma og kvaðst aðspurður hafa orðið hræddur. Hefði hann ekki þorað að vera einn á ferð á daginn og tvíburabróðir hans hefði farið að sofa uppi í hjá mömmu og pabba. Hefðu þeir báðir verið mjög hræddir um að maðurinn sem sendi skilaboðin myndi gera eitthvað. Hefði gamlárskvöld verið ónýtt af þessum sökum. Kvaðst vitnið einnig muna eftir því að pabbi hans hefði fengið skilaboð þar sem hann hefði verið spurður að því hvað konan hans hefði haldið fram hjá með mörgum í þessari viku. D, barnsmóðir ákærða, kom fyrir dóminn. Kvaðst hún hafa fengið forsjá barna þeirra ákærða í október 2006. Kvað hún dóttur þeirra hafa farið til föður síns á milli jóla og nýárs 2006 og 2007, en kvaðst þó ekki muna nákvæmar tímasetningar í því sambandi. Sérstaklega spurð hvar dóttirin hefði verið á gamlársdag og -kvöld kvaðst vitnið ekki muna það. Lýsti vitnið því að hún hefði sjálf orðið fyrir ónæði af hálfu ákærða, m.a. símaónæði sem hefði falist í sms- skilaboðasendingum. Borin var undir vitnið símaskýrsla sem lögregla tók af henni þann 21. nóvember 2008 þar sem haft var eftir vitninu að hún teldi útilokað að dóttir hennar hefði verið í heimsókn hjá ákærða á þessum tíma vegna þess að hún hefði þá ekki verið í neinu sambandi við hann og talaði ekki við hann. Kvaðst vitnið aðspurð kannast við þessi ummæli en kvaðst hins vegar ekki muna svo vel eftir þessu nú. Kvaðst hún sérstaklega spurð telja að hún hefði munað atvik betur er skýrslan var tekin af henni hjá lögreglu. Vitnið kvað ákærða hafa beitt dóttur sína ofbeldi og upp frá því hefði A komið að máli dóttur hennar sem félagsráðgjafi. Kvaðst hún ekki telja það geta staðist að dóttir hennar hefði verið að dreifa óhróðri um A, þrátt fyrir að dóttur hennar hefði ekki verið sérstaklega vel við Barnavernd. Þórður Geir Þorsteinsson rannsóknarlögreglumaður kom fyrir dóminn. Greindi hann frá því að kona, sem vinnur sem félagsráðgjafi hjá Barnavernd Reykjavíkur hefði komið á lögreglustöð rétt fyrir áramót 2006 og 2007 og kvartað undan ónæði af sms- skilaboðum sem hún hefði fengið í gegnum internetið. Grunaði hana að ákveðinn aðili væri þar að verki. Hefði hann í fyrstu ákveðið að setja sig í samband við þann sem hún grunaði að stæði fyrir þessum hótunum til að tala um fyrir honum. Það væri almenna reglan, ef ekki væri ,,þeim mun meira í húfi“. Kæra væri ekki tekin niður fyrr en ,,þetta væri orðið ítrekað“. Hefði hann því farið á heimili hins grunaða í tvígang, reynt að hringja í hann og hafa samband við hann en án árangurs. Kvaðst hann einnig hafa rætt við móður ákærða með það fyrir augum að afla upplýsinga um hvernig hann gæti náð í ákærða. Hefði móðirin sagt að ákærði léti ekki ná í sig. Spurður um hvort eitthvað hefði komið fram um það að ákærði væri með barn hjá sér sagðist hann ekki muna til þess að svo hefði verið. Svo hefði konan hringt aftur og þá sagt að hún hefði fengið frekari skilaboð á gamlárskvöld og með því hefði aðkomu hans að málinu verið lokið. Brotin hefðu síðar verið kærð til lögreglu. Ekki kvaðst hann hafa séð skilaboðin en sagði að konan hefði lesið þau upp fyrir hann. Hefðu skilaboðin ekki verið ,,dramatísk“, engar líflátshótanir eða þvíumlíkt, og kvaðst hann hafa bókað málið sem kæru ef svo hefði verið. Einnig kvaðst vitnið hafa heyrt að ákærði hefði sent börnum hennar skilaboð. Hefði honum fundist sem konunni væri brugðið vegna skilaboðanna og langþreytt og hefði honum virst sem þetta hefði gerst áður. Hefði henni jafnframt virst nóg boðið er börnum hennar fóru að berast skilaboð. Margrét Héðinsdóttir, starfsmaður Vodafone, kvaðst reglulega svara fyrirspurnum frá lögreglu um IP-tölur. Væri hún þá beðin um að greina lögreglu frá því hver væri skráður fyrir tiltekinni IP-tölu.Hins vegar gætu margir skráð sig inn á sömu IP-töluna. Varðandi þráðlaus net gætu margir skráð sig á mörgum þráðlausum kortum inn á sama netið en alltaf væri sami rétthafi að IP-tölunni. Staðfesti vitnið að ákærði hefði verið með umrædda IP-tölu á þeim tíma sem um ræðir í málinu. E, dóttir ákærða, kom fyrir dóminn. Vitnið kvaðst ekki muna hvort hún dvaldist á heimili föður síns á þessum tíma. Hún kvaðst telja að hún hefði verið hjá ömmu sinni á gamlársdag 2006. Vitnið kvaðst ekki hafa notað tölvu föður síns til að senda sms-skilaboð. Hún notaði símann sinn til þess. Vitnið kvaðst ekki kannast við að hafa sent A og fjölskyldu hennar þau sms-skilaboð sem um ræðir. Hún myndi ekki eftir því og hefði örugglega ekki sent þau. Hún kvaðst ekki hafa verið í sambandi við fjölskyldu A á þessum tíma, aðeins A sjálfa og hefði hún rifist við hana augliti til auglitis. Hún sagðist ekki þekkja símanúmerin hjá eiginmanni A eða börnum hennar. Niðurstaða. Ákærði neitar sök og kveðst ekki hafa sent þau smáskilaboð sem í ákæru greinir. Er því jafnframt haldið fram af hálfu ákærða að ósannað sé að A og fjölskyldu hennar hafi borist skilaboð þess efnis sem þar greinir. Í dagbókarfærslu lögreglu frá 30. desember 2006 kemur fram að A hafi komið á lögreglustöð í þeim tilgangi að tilkynna ítrekað ónæði sem hún og fjölskylda hennar hafi orðið fyrir með sms-skilaboðum sem hafi borist óskráð um internetið. Voru símarnir sem um ræðir ekki skoðaðir af lögreglu. Þann 24. janúar 2007 gaf A skýrslu hjá lögreglu og kemur þar fram að hún hafi tekið saman hluta þeirra skilaboða sem börnum hennar og eiginmanni hefðu borist, en sum hefðu glatast. Kvað hún skilaboðin hafa verið rituð beint af símanum. Fylgja endurrit lögregluskýrslunni og eru þau skilaboð tekin upp í ákæru. Fyrir dómi kvaðst A ekki muna hvort hún hefði endurritað skilaboðin sjálf, eða hvort lögreglumaður ritaði þau eftir henni. Vitnin B og C báru um efni skilaboðanna sem bárust í síma þeirra og annarra í fjölskyldunni. Eru lýsingar þeirra efnislega samhljóða þeim skilaboðum sem að ofan greinir. Þá sýndi vitnið B í dóminum síma sinn sem innihélt skilaboð samhljóða þeim sem greinir í öðrum tölulið ákæru. Þykir vera leitt í ljós að þau skilaboð sem í ákæru greinir séu samhljóða þeim skilaboðum sem bárust í síma eiginmanns og barna A, eða a.m.k. að þau séu efnislega á sama veg. Ákærði lýsti fyrir dóminum afskiptum A af málefnum barna hans, vegna starfa hennar fyrir Barnavernd Reykjavíkur. Af skýrslum ákærða hjá lögreglu og fyrir dóminum verður ráðið að ákærði beri óvild í garð A. Rannsókn lögreglu leiddi í ljós að ákærði var skráður fyrir IP-tölu tölvu sem notuð hafði verið til að senda skilaboð í símana sem um ræðir. Hefur ákærði bent á að fleiri en hann hafi haft aðgang að tölvunni og nefnt dóttur sína á unglingsaldri í því sambandi. Dóttir ákærða, E, kvaðst hvorki hafa notað tölvu föður síns til að senda sms-skilaboð, né kannast við að hafa sent A eða fjölskyldu hennar þau skilaboð sem um ræðir. Kvaðst hún ekki þekkja símanúmer þeirra. Þær skýringar ákærða að einhver utanaðkomandi aðili, svo sem íbúar eða gestkomandi í fjölbýlishúsinu þar sem hann býr, hafi hugsanlega tengst tölvu hans um þráðlaust net og sent skilaboðin með þeim hætti, þykja fjarstæðukenndar og að engu hafandi. Þykir lögfull sönnun komin fram fyrir því að ákærði hafi sent skilaboðin sem um ræðir úr heimilistölvu sinni, svo sem lýst er í ákæru. Að framansögðu verður því slegið föstu að ákærði hafi sent þau skilaboð sem í ákæru greinir í síma eiginmanns og barna A. Þau skilaboð sem rakin eru í 2. og 4.-9. tölulið ákæru fólu í sér ærumeiðandi aðdróttanir í hennar garð, sem ákærði bar fram við fjölskyldu hennar, svo sem í ákæru greinir og er háttsemi ákærða samkvæmt þessum töluliðum ákæru rétt heimfærð til refsiákvæða. Samkvæmt 235. gr. almennra hegningarlaga skal hver sem dróttar að öðrum manni einhverju því, sem verða myndi virðingu hans til hnekkis, eða ber slíka aðdróttun út, sæta sektum eða fangelsi allt að 1 ári. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 81.gr. almennra hegningarlaga fyrnist sök á 2 árum þegar ekki liggur þyngri refsing við broti en 1 árs fangelsi. Brot ákærða samkvæmt ofangreindum töluliðum voru samkvæmt ákæru framin frá 29.desember 2006 til 16. janúar 2007. Verður talið að fyrningarfrestur hafi rofnað samkvæmt 4. mgr. 82. gr. almennra hegningarlaga þegar Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurðaði þann 12. febrúar 2007 að Símanum yrði gert skylt að upplýsa um IP-tölu tölvu, sem umrædd sms-skilaboð voru send úr af heimasíðu Símans, en í úrskurðinum er vitnað til kæruskýrslu A og kemur fram að rannsókn beinist að ákærða í máli þessu. Ákæra var gefin út á hendur ákærða þann 13. febrúar 2009, en sök ákærða var þá fyrnd samkvæmt framansögðu. Af gögnum málsins verður ráðið að rannsókn þess tafðist nokkuð þar sem ákærði sinnti ekki boðum lögreglu um að mæta til skýrslutöku. Þykir þó ekki unnt að beita ákvæði 3.málsliðar 5. mgr. 82. gr. og draga frá fyrningartíma þann tíma sem ákærði kom sér undan rannsókn, þar sem ráðið verður af gögnum málsins að rannsókn þess hafi verið að fullu lokið þann 21. nóvember 2008 og sök ákærða því ófyrnd á þeim tíma. Verður ákærði því sýknaður af refsikröfu vegna háttsemi sem lýst er í 2. og 4.-9. tölulið ákæru. Skilaboð þau sem greinir í 1. og 3. tölulið ákæru og voru send í síma [...] sonar A voru ótvírætt til þess fallin að vekja hjá henni ótta um velferð barna hennar. Er um að ræða hótanir í skilningi almennra hegningarlaga. Hefur A lýst því að hún hafi óttast um börn sín eftir að skilaboðin bárust, einkum unga tvíburasyni sína. Í ákæru er því lýst að hótanirnar hafi beinst að A sem starfsmanni Barnaverndar Reykjavíkur og verður því slegið föstu samkvæmt því sem áður hefur verið rakið að þær hafi tengst störfum hennar þar. Er það mat dómsins að háttsemi ákærða samkvæmt nefndum töluliðum varði við 106. gr. almennra hegningarlaga. Þar sem um hótunarbrot er að ræða verður ákærði þó sakfelldur fyrir brot gegn 233. gr. almennra hegningarlaga, en háttsemi ákærða er færð til þess refsiákvæðis í ákæru. Ber því að sakfella ákærða samkvæmt 1. og 3. tölulið ákæru. Ákærði er fæddur í [...] og hefur hann ekki áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir að viðhafa hótanir gagnvart starfsmanni Barnaverndar. Var brot ákærða einkum ófyrirleitið þar sem hótanirnar beindust að barnungum tvíburasonum A og kom ákærði þeim á framfæri með smáskilaboðum sem hann sendi í síma annars þeirra. Hefur komið fram í málinu að hótanirnar vöktu ótta með A og fjölskyldu hennar og höfðu einkum áhrif á drengina tvo. Var um að ræða gróft brot gegn friðhelgi einkalífs A og fjölskyldu hennar. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjá mánuði, en rétt þykir að fresta framkvæmd refsingarinnar og ákveða að hún falli niður að liðnum þremur árum frá birtingu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Tómasar Hrafns Sveinssonar héraðsdómslögmanns, 250.000 að meðtöldum virðisaukaskatti. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Hulda Elsa Björgvinsdóttir, settur saksóknari. Ragnheiður Harðardóttir, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í þrjá mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum þremur árum frá birtingu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Tómasar Hrafns Sveinssonar héraðsdómslögmanns, 250.000 krónur.
Mál nr. 264/2009
Börn Umgengni
M og K deildu um umgengnisrétt M við son aðila. K krafðist þess að kröfu M um umgengnisrétt yrði hafnað og að umgengni M við drenginn yrði ákveðin með nánar tilgreindum hætti til reynslu í 12 mánuði undir eftirliti barnaverndaryfirvalda. K lagði fram nokkur ný gögn fyrir Hæstarétt máli sínu til stuðnings um að M væri óhæfur til að eiga umgengni við barnið. Talið var að gögn þessi fengju ekki hnekkt niðurstöðu héraðsdóms, sem var staðfest með vísan til forsendna hans. Var M heimiluð regluleg umgengni við drenginn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 8. apríl 2009. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 20. maí 2009 og var áfrýjað öðru sinni 22. sama mánaðar. Hún krefst þess aðallega að kröfu stefnda um ákvörðun umgengnisréttar verði hafnað, en til vara að umgengni stefnda við son aðila, A, verði ákveðin til reynslu í tólf mánuði frá dómsuppsögu undir eftirliti barnaverndaryfirvalda frá kl. 12 til kl. 18 sem hér segir: Einn sunnudag í mánuði, annan dag jóla, nýársdag og annan dag páska svo og „að reynslutíma liðnum verði umgengnin úrskurðuð af sýslumanni í ljósi reynslu af umgengni undir eftirliti.“ Hún krefst einnig málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur lagt fram nokkur ný gögn fyrir Hæstarétt máli sínu til stuðnings um að stefndi sé óhæfur til að eiga umgengni við barnið. Gögn þessi fá ekki hnekkt niðurstöðu héraðsdóms, sem verður staðfestur með vísan til forsendna hans. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Það athugast, að í dómsorði héraðsdóms var ekki tekið fram hvort áfrýjun frestaði réttaráhrifum hans andstætt fyrirmælum 1. mgr. 44. gr. barnalaga nr. 76/2003, sbr. 5. mgr. 34. gr. laganna. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta, sem dómtekið var 3. mars 2009, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af K, kt. [...], [...], Reykjavík, gegn M, kt. [...], [...], Reykjavík, með stefnu sem birt var 28. ágúst 2008. Dómkröfur stefnanda eru að slitið verði með dómi samningi aðila frá 27. september 2005 um sameiginlega forsjá með syni þeirra, A, kt. [...], og að stefnanda verði einni dæmd forsjá drengsins til 18 ára aldurs hans. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins. Stefndi fellur frá kröfu sinni í greinargerð um að honum verði einum dæmd forsjá drengsins. Hann heldur þó fast við kröfu sína um umgengnisrétt. Krefst þess að kveðið verði á um umgengnisrétt hans við drenginn þannig að regluleg dvöl drengsins hjá honum verði frá fimmtudegi til mánudags aðra hverja viku. Um jól og áramót verði drengurinn önnur hver jól hjá stefnda og dvelji þá hjá gagnaðila um áramót og öfugt. Umgengni um páska skiptist til helminga og á sumrin dvelji drengurinn í mánuð hjá stefnda. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmd til greiðslu málskostnaðar samkvæmt mati dómsins. Stutt yfirlit um atvik að baki máli og ágreiningsefni í því: Af hálfu stefnanda er því lýst að málsaðilar hafi kynnst í október 1998. Sumarið 1999 hafi þau hafið sambúð og gengið síðan í hjúskap hinn 13. október 2000. Sonur þeirra, A, hafi fæðst hinn [...]. Samkvæmt gögnum málsins fengu aðilar leyfi til skilnaðar að borði og sæng á grundvelli 33. gr. laga nr. 31/1993. Leyfisbréfið er dagsett 27. september 2005. Þar var mælt fyrir um að foreldrar fari sameiginlega með forsjá barnsins, A; barnið eigi lögheimili hjá móður og faðir greiði með því einfalt meðlag frá 1. október 2005 til 18 ára aldurs. Og þess er getið að samkomulag sé um fjárskipti aðila og vísað til samnings þeirra í því sambandi, dags. 26. september 2005. Leyfi til lögskilnaðar fengu aðilar hinn 4. apríl 2005. Samkvæmt myndriti af lögregluskýrslu, dags. 4. janúar 2006, sbr. dskj. nr. 7, kærði stefnandi stefnda fyrir hótanir. Áminnt um sannsögli hjá lögreglunni kvaðst hún hafa orðið vör við að stefndi væri fallinn í neyslu fíkniefna frá því að þau slitu samvistum í júní 2005 og hafi hún ætlað að takmarka umgengni hans við A nema hann færi í meðferð. Stefndi hafi þá hótað m.a að koma heim til hennar og rústa heimilið, skemma bifreið hennar, heimsækja hana í jólaboð og berja hana og ættingja hennar. Samkvæmt myndritum af lögregluskýrslum, dags. 11. janúar 2006, sbr. dskj. nr. 7, hafði stefnandi samband við lögregluna, hinn 6. janúar 2006, til að spyrjast fyrir hvort búið væri að ræða við stefnda þar sem hegðun hans virtist hafa breyst. Þegar því var neitað, segir í skýrslunni, að stefnandi hafi óskað eftir því beðið væri með að ræða við hann þar sem stefndi hefði haft samband til þess að ræða um barn þeirra og virtist sem hegðun hans væri til batnaðar. Í lögregluskýrslunni segir síðan: „Ég ræddi síðan við K nú fyrr í dag [11. janúar 2006]. K sagði sem fyrr að hegðun M virtist vera til batnaðar. M hefði fengið son þeirra um helgina og allt gengið vel. Til stæði að hann fengi son þeirra aftur næstu helgi. Af þessum ástæðum óskaði K eftir því að lögreglan ynni ekkert frekar í þessu máli. Var K þá kynnt að lögreglan myndi hætta allri rannsókn á þessu máli og yrði það lagt upp sem afturkölluð kæra. Var K sátt við þá niðurstöðu.“ Samkvæmt myndritum af bréfum lögreglustjórans í Reykjavík til stefnanda og stefnda, dags. 12. september 2006, sbr. dskj. nr. 7, hafði lögreglustjórinn haft kæru stefnanda á hendur stefnda fyrir líkamsárás fyrir utan [...] í Reykjavík hinn 8. ágúst 2006. Greint er frá því í þessum bréfum að rannsókn málsins hafi verið hætt með vísun til 1. mgr. 76 gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Aðila greinir á um umgengnisrétt stefnda við sonur þeirra, A. Helstu málsástæður aðila og réttarheimildir sem þeir byggja á: Stefnandi byggir á því að ástand stefnda sé þannig að hann geti með engu móti sinnt syni þeirri. Stefndi eigi við vímuefna- og geðræn vandamála að etja. Hættulegt sé fyrir drenginn að umgangast föður sinn meðan hann ekki leitar sér aðstoðar vegna vandamála sinna. Forsendur fyrir umgengnisrétti stefnda við son þeirra séu ekki fyrir hendi. Um réttarheimild vísar stefnandi til ákvæða 4. mgr. 34. gr. barnalaga nr. 76/2003. Stefndi byggir á því að hann sé fær um að umgangast son sinn, A. Aðstæður hans séu góðar og hann eigi í senn rétt og beri skyldu til að rækja umgengni og samneyti við barn sitt. Hann mótmælir í heild sinni lýsingu stefnanda á málavöxtum og aðstæðum aðila. Um réttarheimild vísar stefndi til 1. og 2. mgr. 46. gr. barnalaga nr. 76/2003. Niðurstaða: Eftir skilnað að borði og sæng, hinn 27. september 2005, höfðu aðilar sameiginlega forsjá barnsins, A. Og eins og áður sagði krefst stefnandi að með dómi verði slitið samkomulagi aðila um sameiginlega forsjá, og henni einni dæmd forsjá drengsins til 18 ára aldurs hans. Stefndi hefur fallið frá kröfu um að honum verði dæmd forsjá drengsins. Rétt er því að fallast á kröfu stefnanda um forsjá drengsins. Á hinn bóginn krefst stefndi enn að dómur kveði á um umgengnisrétt hans við drenginn, svo sem nánar var rakið. Stefnandi hafnar umgengnisrétti stefnda og telur að hann hafi ekki sýnt fram á að vera hæfur til umgengni við son þeirra. Í þessu sambandi ber að líta til þess að barn á rétt á að umgangast það foreldra sinna, sem það býr ekki hjá, með reglubundnum hætti, sbr. ákv. 1. mgr. 46. gr. barnalaga nr. 76/2003. Jafnframt að árétta að á stefnanda hvíldi að afla haldgóðra gagna til stuðnings staðhæfingu sinni um að stefndi væri vanhæfur til umgengni við son þeirra, en ekki stefnda að sanna hæfni sína. Ekki verður ráðið af framlögðum gögnum málsins að stefndi sé ófær um að umgangast son sinn né að það sé andstætt hagsmunum drengsins að hann geri það. Og þar sem hvorugt er sannað verður hann ekki sviptur rétti til umgengni við son sinn. Umgengninni verður háttað eins og í dómsorði segir. Með vísun til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 er rétt að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ. Stefnandi, K, skal fara með forsjá sonar síns, A, til 18 ára aldurs hans. Umgengni stefnda, M, við son sinn skal þannig háttað: Regluleg umgengni verði frá fimmtudegi til mánudags aðra hverja viku, um jól og áramót verði A önnur hver jól hjá stefnanda og dvelji þá hjá stefnda um áramót og öfugt, umgengni um páska skiptist til helminga milli aðila og að sumri dvelji drengurinn í mánuð hjá stefnda. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 225/2012
Kærumál Lögræði
Með kröfu, sem dagsett er 14. þ.m. og þingfest í dag, hefur velferðarsvið Reykjavíkurborgar farið þess á leit að [A], [...], til heimilis [...], Reykjavík, verði svipt sjálfræði í 10 ár þar sem hún sé ófær um að ráða persónulegum högum sínum vegna geðsjúkdóms. Um aðild sóknaraðila vísast til d- liðar 2. mgr. 7. gr. lögræðislaga nr. 71, 1997. Kröfunni er mótmælt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. mars 2012, sem barst héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 3. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. mars 2012, þar sem sóknaraðili var svipt sjálfræði í tíu ár. Kæruheimild er í 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að sjálfræðissviptingunni verði markaður skemmri tími. Þá krefst sóknaraðili þóknunar í héraði og fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði til handa skipuðum verjanda sínum. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og þess að kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs talsmanns síns. Í vottorði Sigurðar Páls Pálssonar geðlæknis 7. mars 2012, sem hann staðfesti fyrir héraðsdómi, kemur meðal annars fram að lögræðissvipting til langs tíma sé nauðsynleg til að beita megi úrræðum í því skyni að draga úr versnandi sjúkdómseinkennum sóknaraðila. Með vísan til þessa og einnig þess að sóknaraðili hefur endurtekið verið svipt sjálfræði undanfarin ár, oftast til tveggja ára í senn, þykir mega með hliðsjón af velferð sóknaraðila fallast á með varnaraðila að lögræðissvipting til lengri tíma en fyrr sé nú nauðsynleg til að auðvelda læknishjálp við hana. Er þá meðal annars haft í huga að sóknaraðili á þess kost á komandi árum að krefjast niðurfellingar á lögræðissviptingunni samkvæmt 15. gr. lögræðislaga. Með hliðsjón af því sem að framan segir, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar, verður lögræðissvipting sóknaraðila staðfest þann tíma sem í dómsorði greinir. Ákvæði hins kærða úrskurðar um kostnað af málinu í héraði verður staðfest með þeirri breytingu á þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila sem fram kemur í dómsorði. Kostnaður af meðferð málsins fyrir Hæstarétti greiðist samkvæmt 17. gr. lögræðislaga úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, sem ákveðin verður í einu lagi vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Gögn málsins bera ekki með sér að varnaraðila hafi verið skipaður talsmaður, sbr. niðurlag 3. mgr. 10. gr. lögræðislaga. Eru því ekki efni til að verða við kröfu varnaraðila um greiðslu þóknunar talsmanns úr ríkissjóði. Dómsorð: Sóknaraðili, A, er svipt sjálfræði í sex ár frá 19. mars 2012 að telja. Ákvæði hins kærða úrskurðar um kostnað af málinu er staðfest að undanskilinni þóknun verjanda sóknaraðila. Allur kostnaður af meðferð málsins fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði. Þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, Hjálmars Blöndal héraðsdómslögmanns, í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði samtals 250.000 krónur.
Mál nr. 56/2011
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Gjafsókn Aðfinnslur
A o.fl., eigendur jarðarinnar V, höfðuðu mál gegn Í og kröfðust þess að ógilt yrði ákvæði í úrskurði óbyggðarnefndar um að land HVS í Norðurþingi væri þjóðlenda, þar sem landið tilheyrði jörðinni V. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ætla mætti að í öndverðu hafi verið stofnað til eignarréttar að landi á þessum slóðum með námi. Í elstu ritheimildum var rætt um jörðina H en fyrir lá að síðar hafði jörðunum F, V HS og N verið skipt úr þeirri jörð og sameignarlandi í eigu sömu jarða. Af gögnum málsins varð ráðið að landi HVS hefði verið skipt úr sameignarlandinu og lagt undir V. Ekki var talið að úrslitum réði um stöðu sameignarlandsins, og þar með landsins HVS, að sameignarlandið hefði verið nefnt „fjalllendi og afrettarland“ í landskiptagerð og „afréttarland“ í fyrirsögn landamerkjaskrár um það. Býli hafði verið reist á HVS á 19. öld og var þar búskapur í tæpan aldarfjórðung, en landamerkjabréf var gert fyrir „eyðijörðina“ HVS eftir þann tíma. Við mat á því hvort land innan þeirra marka væri háð beinum eignarrétti yrði að líta til þess hvort það ætti stoð í eldri heimildum og gæti samræmst staðháttum, gróðurfari og upplýsingum um nýtingu landsins. Þóttu eldri heimildir veita því viðhlítandi stoð að svæði innan merkja sameignarlandsins hefði svo öldum skiptir talist hluti af jörðinni H. Í hafði viðurkennt að tilteknar jarðir á þessum slóðum sem náðu lengra inn til landsins væru eignarland. Hæstiréttur taldi að engin rökræn ástæða stæði til þess að álykta að landnám á svo samfelldu og einsleitu svæði hefði í tilteknum tilvikum náð lengra inn til landsins en í öðrum án þess að sérstakar skýringar yrðu fundnar á því svo sem vegna staðhátta. Slíkar skýringar hefðu ekki komið fram. Af þessum sökum vara krafa A o.fl. tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Viðar Már Matthíasson og Símon Sigvaldason héraðsdómari. Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri hans að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum og var eitt þeirra nr. 5/2005, sem náði til Öxarfjarðarhrepps. Það mál tók meðal annars til landsvæðisins Hvannstaða, sem áfrýjendur telja sem eigendur jarðarinnar Víðirhóls háð beinum eignarrétti sínum, en stefndi telur það til þjóðlendna. Í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að landsvæði þetta væri þjóðlenda með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfu áfrýjenda, en viðurkennt var á hinn bóginn að landið væri afréttareign jarðarinnar Víðirhóls samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 17. janúar 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið gert innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerðu þau sömu kröfu og þau gera fyrir Hæstarétti, en með hinum árýjaða dómi var stefndi sýknaður af henni. Í málinu er ekki ágreiningur um merki Hvannstaða, sem var getið hér að framan. Í norðri ná þau að landi jarðarinnar Hafrafellstungu vestan frá Hvannstaðafjallgarði í beinni línu austur að upptökum Svartáskvíslar, en merkin fylgja henni síðan þar til hún rennur í Sandá. Frá vestri til austurs eru þau um 5 km í beinni loftlínu, en land Hafrafellstungu gegnt þessum merkjum er háð beinum eignarrétti samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Frá hornmarkinu í norðaustri fylgja merki Hvannstaða sveitarfélagamörkum Norðurþings og Svalbarðshrepps suðaustur að öðru hornmarki, sem er í um 6 km fjarlægð, en andspænis er land Vatnsenda, sem er háð beinum eignarrétti samkvæmt dómi Hæstaréttar 7. október 2010 í máli nr. 748/2009. Að sunnan fara merki Hvannstaða úr síðastnefndu hornmarki vestur í Klettagil og síðan í Mynnisöxl og er sú leið rúmlega 6 km í beinni loftlínu, en frá síðastnefndum stað liggja þau til norðurs tæpa 7 km, fyrst að Mýrgili og loks að áðurnefndum merkjum móti Hafrafellstungu. Til suðurs og vesturs liggur að Hvannstöðum landsvæðið, sem fyrrnefnd landamerkjaskrá var gerð fyrir 3. júní 1890 og hefur í málinu verið nefnt sameignarland Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls. Í úrskurði óbyggðanefndar var þetta sameignarland talið þjóðlenda, en ágreiningur um þá niðurstöðu er til úrlausnar í hæstaréttarmálinu nr. 40/2011, sem rekið er samhliða þessu máli. Samkvæmt gögnum málsins var bæjarstæði Hvannstaða á norðaustur hluta svæðisins, sem lýst var í landamerkjaskránni 24. maí 1890. Landið þar er í rúmlega 350 m hæð yfir sjávarmáli, en fer hækkandi þegar sunnar dregur í yfir 500 m, þar til við tekur fjalllendi með heitinu Mosar nærri suðurmerkjunum. Vestan í landinu er Hvannstaðafjallgarður, sem kemst hæst í 741 m. Í málinu er ekki deilt um að land Hvannstaða sé vel gróið að slepptu fjalllendi innan svæðisins. Ekkert liggur fyrir um að byggð hafi verið á því að öðru leyti en áður greinir og hefur heldur ekki komið fram að nokkru sinni hafi verið búið á sameignarlandi Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls. III Eins og fyrr greinir liggja norðurmerki Hvannstaða að Hafrafellstungu. Í máldaga fyrir kirkjuna í Hafrafellstungu, sem talinn er frá því um 1400, er merkjum þeirrar jarðar meðal annars lýst þannig að þau liggi „vr fiordungs hol j þuerfell. þadan riettsynis framan vid mosfell austur j sanda. enn hid fremra rædur vrdar as. reyda j motz vid hol a fialli.“ Samkvæmt uppdráttum, sem liggja fyrir í málinu, er Fjórðungshóll á norðvesturmerkjum Hafrafellstungu, Þverfell nærri norðausturmerkjum, Mosfell handan austurmerkja jarðarinnar og Sandá syðst á þeim, við norðausturmerki Hvannstaða, en fjallið Reyður er í senn hornmark að suðvestan á landi Hafrafellstungu og til norðvesturs á sameignarlandi Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 26. október 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 8. október sl., eftir endurtekinn flutning, hafa þau Gunnlaugur Ólafsson, kt. 160251-8169, Oktavía Halldóra Ólafsdóttir, kt. 041054-4099, Gunnlaug Ólafsdóttir, kt. 041140-4029, Margrét Pála Ólafsdóttir, kt. 131057-4239, Stefán Sigurður Ólafsson, kt. 290164-7619, og Guðlaug Ólafsdóttir, kt. 300846-3709, eigendur jarðarinnar Hvannstaða og Víðirhóls, höfðað hér fyrir dómi á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík, með stefnu, birtri 17. janúar 2008. Dómkröfur stefnenda eru: „Að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 29. maí 2007 í máli nr. 5/2005, þess efnis að jörðin Hvannstaðir sé þjóðlenda, þ.e. eftirtalin úrskurðarorð: Landssvæði það sem afmarkað er hér á eftir, þ.e. Hvannstaðir, er þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998: Að sunnan ræður bein stefna úr Klettagili í Mynnisöxl og þaðan í Mýrdalgil. Að vestan ræður Hvannstaðafjallgarður út að mörkum Hafrafellstungu og þaðan í upptök Svartásskvíslar en hún ræður merkjum þar til hún fellur í Sandá. Þaðan er kröfulína gagnaðila og sveitarfélagamörkum fylgt í Þorsteinsnef og þaðan í Sandhaug á Álftadyngjufjallgarði. Að austan ræður Fjallgarðurinn frá Sandhaug að Klettagili með kröfulínu gagnaðila. Sama landsvæði er í afréttareign jarðarinnar Víðirhóls, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga.“ Stefnendur krefjast málskostnaðar úr hendi stefnda, líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál, sbr. bréf dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 31. október 2008. Stefndi krefst sýknu af öllum dómkröfum stefnenda, þá krefst stefndi málskostnaður að skaðlausu, en til vara að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu I 1. Tildrög máls þessa eru þau, að með bréfi, dagsettu 1. mars 2004, tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra þá ákvörðun sína að taka til umfjöllunar landsvæði, sem tekur yfir sveitarfélög í Múlasýslum auk hluta Norður-Þingeyjarsýslu, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Afmarkaðist svæðið nánar, að vestanverðu, af meginfarvegi Jökulsár á Fjöllum, allt frá Jökulsárósi í Öxarfirði og að aðalupptökum árinnar í Dyngjufjöllum. Að norðan afmarkaðist landsvæðið af hafi, en eigi er í máli þessu þörf á að rekja afmörkun svæðisins frekar. Kröfulýsingar fjármálaráðherra fyrir hönd stefnda, íslenska ríkisins, á umræddu landsvæði bárust 11. nóvember 2004. Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferð sína á svæðinu, svo og útdrátt úr kröfum stefnda ásamt uppdrætti, í Lögbirtingablaðinu 28. desember 2004, en einnig í dagblöðum, sbr. ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998. Í tilkynningunni var skorað á þá sem teldu til eignaréttinda á því landsvæði sem til féll innan kröfusvæðis ríkisins þ.m.t. stefnendur, að lýsa kröfum sínum til landsins fyrir nefndinni, auk þess að gera grein fyrir landamerkjum, í síðasta lagi 31. mars 2005. Þann dag lögðu stefnendur fram sameiginlega kröfulýsingu sína til óbyggðanefndar, en sökum framlengingar á fresti bárust síðustu kröfulýsingar annarra landeigenda í maí 2005. Í júlí 2005 tilkynnti óbyggðanefnd aðilum þá ákvörðun sína að skipta þjóðlendukröfusvæði íslenska ríkisins í fimm mál, þ. á m. mál nr. 5/2005, er varðaði Öxarfjarðarhrepp, nú sveitarfélagið Norðurþing. Var það mál fyrst tekið fyrir á fundi óbyggðanefndar og forsvarsmanna málsaðila þann 17. ágúst 2005. Við fyrirtökur 20. desember 2005 og 9. mars 2006 voru lagðar fram greinargerðir og sýnileg gögn. Málið var tekið til úrskurðar fyrir óbyggðanefnd 3. og 4. júlí 2006 að lokinni vettvangsferð, skýrslutökum og munnlegum flutningi. Málsmeðferðin var endurupptekin 17. ágúst sama ár og voru þá lögð fram ný gögn, en málið að því loknu tekið til úrskurðar á ný. Hinn 29. maí 2007 kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn. Var það m.a. niðurstaða nefndarinnar að landsvæði það sem hér er til umfjöllunar, jörðin Hvannstaðir á Hólsfjöllum, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998, en að hún væri afréttareign jarðarinnar Víðirhóls, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Útdráttur úr úrskurði óbyggðanefndar var birtur í Lögbirtingablaðinu hinn 18. júlí 2007 svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58, 1998. Stefnendur, sem eru eigendur Víðirhóls, undu ekki niðurstöðu óbyggðanefndar, og leitast þeir við með málsókn sinni hér að fá henni hnekkt, og krefjast ógildingar úrskurðarins að því er hið umrædda landsvæði varðar. Málið er höfðað innan þess frests sem veittur er í 19. gr. laga nr. 58, 1998 til þess að bera úrskurðinn undir dómstóla, en fjármálaráðherra er í fyrirsvari fyrir stefnda, íslenska ríkið, samkvæmt 11. gr. laganna. Við meðferð málsins fyrir dómi var farið á vettvang hinn 18. ágúst 2009. 2. Í úrskurði óbyggðanefndar er kveðið á um eignarréttarlega stöðu Hvannstaða. Verður hér á eftir gerð grein fyrir helstu atriðum og forsendum úrskurðarins eins og nauðsynlegt er til úrlausnar málsins. Úrskurðurinn skiptist í sjö kafla og er 100 blaðsíður. Í fyrstu köflunum er lýst málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd, kröfugerð og gagnaöflun aðila svo og þeim sjónarmiðum sem þeir byggja á. Í síðari köflum úrskurðarins er lýst landnámi, sveitarmörkum og að nokkru afnotum og sögu landsvæðisins. Gerð er grein fyrir niðurstöðum óbyggðanefndar um einstakar jarðir og svæði, en að lokum eru úrskurðarorð. Með úrskurðinum fylgir sérstakur uppfærður viðauki þar sem lýst er almennum niðurstöðum óbyggðanefndar, en þær eru m.a. ítarlega raktar í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004. Einnig eru önnur skjöl meðfylgjandi, þ. á m. viðeigandi landakort með árituðum merkja- og kröfulínum. 3. Í úrskurði óbyggðanefndar og öðrum framlögðum gögnum segir frá því að heimildir um landnám og landnámsmörk í Öxarfirði sé helst að finna í Sturlubók og Hauksbók Landnámu. Segir þar að landnámsmaðurinn Einar Þorgeirsson klaufi og fylgdarmenn hans hafi helgað sér allan Öxarfjörð. Í Þórðarbók/Melabók segi einnig: „Svá helguðu þeir sér land fyrir austan Jökulsá; þá höfðu þeir numið allan Öxarfjörð.“ Það landsvæði sem hér er til umfjöllunar, Hvannstaðir, tilheyrir samkvæmt gögnum Hólsfjöllum, en telst einnig að hluta til vera vestasti hluti Búrfellsheiðar, sem er upp af Þistilfirði. Hólsfjallalandsvæðið tilheyrir nú sveitarfélaginu Norðurþingi, en tilheyrði áður Öxarfjarðarhreppi og Fjallahreppi, en fyrir árið 1893 var það syðsti hluti Skinnastaðahrepps. Nánar tiltekið er landsvæðið upp af Öxarfirði, en austan við Jökulsá á Fjöllum. Er það nyrsti hluti hásléttu, sem nær nokkurn veginn frá Dettifossi með litlum halla upp að Vatnajökli. Landið er að mestu í 350 til 450 m hæð yfir sjávarmáli og talin hæsta byggð yfir sjó á landinu með Möðrudal sem er um 30 km suðaustur af Grímsstöðum. Í gögnum segir að ámóta langt sé til sjávar frá Grímsstöðum niður í Öxarfjörð og Vopnafjörð, rétt um 60 km í beinni loftlínu, en rétt um 30 km vestur til Reykjahlíðar við Mývatn. Neðan Grímsstaða og austan Jökulsár er bæjarröð hins forna Fjallahrepps, með býlunum Grundarhól, Nýhól, Fagradal, en austast er Víðirhóll, sem á merki við sameignarland jarðanna. Í Byggðasögu Þingeyinga segir um mörk Fjallahrepps að þau séu mjög glögg og fylgi sýslumörkum nema að norðan. Merkjunum er þannig lýst: „Að vestan markar Jökulsá á Fjöllum sýslumörk milli Norður- og Suður-Þingeyjarsýslu og einnig hreppamörk. Að sunnan og austan fara saman sýslu- og hreppamörk þar sem Norður-Þingeyjarsýsla og Norður-Múlasýsla mætast . Hreppamörk að norðan eru ekki eins nákvæm. Þar liggja saman Öxarfjörður og Fjallahreppur sem áður var eitt sveitarfélag. Í stórum dráttum er línan þar á þessa leið. Bein lína er frá Jökulsá yfir Hábungu syðra Normelsfjalls í Fálkaklett á Vestari Vegg en þaðan til norðurs í há Reyði. Úr því bein lína til norðausturs í Svartás og upptök Svartáskvíslar og svo eftir henni uns hún fellur í Sandá. Eftir það ræður Sandá merkjum suður að Þorsteinsnefi. Þar sveigir línan til suðausturs yfir hæstu tinda Heljardalsfjalla og þaðan í Einbúa. Eftir það falla landamerki saman við sýslumörk eins og áður segir.“ Hólsfjallasvæðið er víðáttumikið, en um staðhætti og náttúrufar þess segir í framlögðum gögnum, þ. á m. í lýsingu Hjörleifs Guttormssonar náttúrufræðings frá árinu 2006, að sandmelar, móar og mýrar skiptist á í jöfnu landslaginu, að vestanverðu á grágrýtisberggrunni, en austar rísi miklir móbergsfjallgarðar sem liggi milli Austur- og Norðausturlands. Segir í lýsingunni að í gegnum fjallgarðana séu á nokkrum stöðum opnur eða skörð, til dæmis Ytramynni, Hólsmynni og Langidalur. Um hið umþrætta land, Hvannstaði, segir nánar í úrskurði óbyggðanefndar: „Landsvæði sem um ræðir liggur í um 400 m hæð yfir sjávarmáli og er nokkuð gróið. Vestan til liggur Hvannstaðafjallgarður og er hæsti tindur hans í 763 m yfir sjávarmáli. Nyrst í Hvannstaðafjallgarði er Svartás og sunnan undir honum er nokkuð bratt gil sem um rennur Svartáskvísl sem rennur til norðurs í Fossá. Svæðið sunnan Fossár og austan Hvannstaðafjallgarðs er í tæplega 400 m hæð yfir sjávarmáli, flatlent og er að mestu votlendi. Nokkrar ár renna úr austanverðum Hvannstaðafjallgarði í Hvannstaðakvísl en hún rennur úr Mýrgili sem er sunnan til á fjallgarðinum og rennur hún til norðausturs í Sandá. Syðst á landssvæðinu hækkar land skarpt norðvestan undir Heljardalsfjöllum. Einnig ber þess að geta að talið er vafalaust að við upphaf landnáms hafi gróðurþekja í Öxarfjarðarhreppi, svo sem á Íslandi í heild, verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú er.“ Um byggð, afrétti og gróðurfar í hinum forna Fjallahreppi og á Hólsfjöllum segir í lýsingu nefnds náttúrufræðings: „Byggðin er á mjóu svæði vestan fjallgarða skammt austan Jökulsár á Fjöllum. Bæir á Hólsfjöllum eru í um 400 metra hæð en norðan við Sauðafell og Rauðhóla lækkar landið smám saman fram með Jökulsá niður á láglendi. Hvannsstaðir syðst í Búrfellsheiði eru í 360 metra hæð og Búrfellsvötn í um 320 metra hæð. Afréttarland í fyrrum Fjallahreppi (Hólsfjallamanna, Fjallamanna) markast af Grímsstaðanúpum og Biskupshálsi í suðri, línu austur yfir Einbúasand á mörkum við Víðidal, að Dimmukvísl, norðaustur í Botnafjallgarði, þaðan norðvestur Haugsöræfi í Bungu í Hölknárbotna vestan Heljardalsfjalla, vestur í Þorsteinsnef inn af Álandstungu, vestur yfir Hvanndalsfjallgarð um Hólasand og fjallið Reyður í Jökulsá. Mikið af afréttinum er gróðurlítið en best er ástandið við Hólsmynni og í Búrfellsheiði. Afréttarlöndin skiptast í fimm leitarsvæði sem öll nema Búrfellsheiði eru smöluð á einum degi.“ Í úrskurði óbyggðanefndar og öðrum gögnum er að nokkru rakin saga byggðar á Hólsfjöllum og segir að af elstu heimildum verði ráðið að býlin Hóll og Grímsstaðir séu fyrstu býlin, auk Möðrudals í Norður-Múlasýslu. Samkvæmt íslensku fornbréfasafni er elstu ritheimild um byggðina að finna í máldaga og landamerkjaskrá hálfkirkjunnar í Hafrafellstungu frá 15. öld. Segir þar að kirkjan eigi land að fjallinu Reyði á móts við Hól á Fjalli. Í kaupmálabréfi frá 1491 er fjallað um þrjár jarðir í Skinnastaðaþingum, og þ. á m. er kveðið á um kaup á hálfum „hol a fialle“. Í rekaskrá og máldaga Skinnastaðakirkju í Öxarfirði frá því um 1500 er vikið að því að hún eigi lönd á móts við Hól á Fjalli, en eigi þar að auki „v kapla gongu a vetur“. Á 16., 17. og 18. öldinni er jarðarinnar Hóls og byggðarinnar á Fjöllum ítrekað getið í reikningsgerðum og gerningum Skinnastaðakirkju, en einnig er þar minnst á nágrannajarðirnar Grímsstaði og Möðrudal. Segir m.a. í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1712 að þrír bæir séu í byggð á Hólsfjallasvæðinu, þ.e. Grímsstaðir, Hóll og Hólssel. Þess er getið að síðastnefnda býlið hafi byggst upp um 1650, en sé hluti af Hóli. Í jarðabókinni er vikið að búskaparháttum og mannlífi og segir m.a. að silungsveiði í Blönduvatni hafi verið lítil, grastekja bjargleg fyrir heimili, hvannatekja lítil, að engjar séu smáfengnar í mýrarsundum og staratjörnum um heiðina, úthagar góðir og miklir, en mjög snjósamt sé um vor og haust. Af nefndum gögnum verður ráðið að á 19. öldinni hafi byggðin á Hólsfjallasvæðinu eflst, en þá hafi til viðbótar við fyrrnefnd býli verið stofnuð nýbýli, þ.á m. Víðirhóll, Fagridalur, Nýihóll, Grundarhóll og umþrætt býli Hvannstaðir. Í Lýsingu Þingeyjarsýslu er haft eftir sagnamanni sem lifði á Hólsfjöllum fram yfir 1900 að tilurð býlisins Víðirhóls megi rekja til áranna 1835-6, en sagt er að það hafi áður í Jarðatali Johnsens, sem útgefið var 1840, verið nefnt Fjallgarðssel. Segir að þetta bendi til þess að þar sem býlið hafi verið byggt hafi verið fornar seljarústir. Fram kemur í nefndri heimild að Víðirhóll eigi stórt land, er nái allt norður á landamerki hreppsins í Búrfellsheiði og austast á Haugsöræfi að landi Norður-Múlasýslu og auk þess langt suður fyrir bæinn. Þá segir: ,,... Í landinu eru 2 eyðibýli, Hvannstaðir og Þrælagerði sunnan við svo nefnt Viðarvatn ...“ Í lýsingu Skinnastaðasóknar árið 1839 segir aftur á móti að Fjallgarðssel/Víðirhóll sé nýlega byggt, en það hafi áður verið selstaða frá býlinu Hóli. Í Lýsingu Þingeyjarsýslu segir um Hvannstaðabýlið: ,,1854 er byggt býlið Hvannstaðir í landi Víðihóls norðarlega (í Búrfellsheiði), og fer það í eyði 1878.“ Fyrir liggur að árið 1848, þ.e. skömmu fyrir uppbyggingu Hvannstaða, var af hálfu eigenda jarðanna Hóls, Hólssels og Víðirhóls ritað undir merkjalýsingu, en þar er jafnframt skráð að jarðirnar eigi allmikið land óskipt, þ.e. „fjallendi og afréttarland“ austan og norðan heimalanda. Er þetta land afmarkað þannig í gerningnum: „Úr Fálka klett á há Reiði. Úr Reiði beint austur yfir Fjallgarð í Sandá móts við Hafrafellstúngu land. Þaðann beint Austur uppá há Alptadyngu Fjallgarð. Þaðann á há Búngu. Þaðann í so nefnda Sandhnjuka. Þaðann í ytri Hrútá þar sem hún fellur í Selá, og eptir sem Hrúta ræður í Dauðagil. Úr Dauðagili í Krummaskarð og þaðann í Hrafnakle[tta]. Þetta land sem hér er að framan greint: Á Eigandi Hóls eptir réttri tiltölu við Víðirhól og Hólssel. Við þessi skipti millum jarðanna Hólsels Hóls og Víðirhóls: Flýtur það af sjálfu sér að öll önnur skjöl sem eru fyrir þessum jörðum, og áhræra Landamerki ítök leiguparta eður undannfarnabyggíngu, upphefjast og ógildast. Eins og allir þessara jarða umráðendur skuldbynda sig til, að taka jafnann þátt í því ef áfríað land yrði land kyrkjunnar eptir því sem minst er á í Víðirhóls og Hólsels skjölum. Hafi þessi okkar skiptagjörníngur og samníngur Fullkomið Máldagagildi fyrir Alda og Óborna án þess að raskað verði. Til frekari staðfestu eru hlutaðeiganda og áreiðar manna undirskrifuð nöfn og hjáþrikkt Signet.“ Þau skjöl, þar á meðal um landamerki, sem vísað er til í merkjalýsingunni og varða nefnd býli, hafa samkvæmt framlögðum gögnum og málflutningi ekki komið í leitirnar. Þann 30. júní árið 1876 var gerður samningur milli eigenda jarðanna Fagradals, Nýhóls og Gamla-Hóls um búfjárbeit. Í samningum er m.a. vísað til „heiðarmerkja“ eldri skjala og „sameignarlands“, en beitarlandið er nánar afmarkað þannig: „Bugana framan við melagötu ofan við Hólsselsland, og svo nefnda Lauftorfu austan á Fjarðarsundsás, brúka þessir 3 nefndir bæir - sem skiptin eru gjörð á milli - í sameiningu til beitar. Og móana utan og vestan við Þorgrímslæki, út að fornum heiðarmerkjum, eiga þeir eins og heiðina fyrir ofan í sameiningu, eftir réttri tiltölu við dýrleika þeirra.“ Í kjölfar þess að landamerkjalög tóku gildi árið 1882 voru gerð landamerkjabréf fyrir fyrrnefndar jarðir á Hólsfjöllum. Landamerkjabréf fyrir Víðirhól var gert árið 1885, en býlið er austasta jörðin á Hólsfjöllum. Sunnan hennar eru Grímsstaðir, en suðaustan Grundarhóll og Nýhóll og við suðvesturmörkin er Fagridalur. Norðan og austan Víðirhóls er land sem nefnt hefur verið „Sameignarland“ Hólsfjallajarðanna. Í landamerkjabréfi jarðarinnar er suðaustur- og norðurmerkjum þannig lýst: „Að austan ræður bein stefna úr Hrafnaklettum í háa fjallgarðinn fyrir ofan Krubbana, þaðan bein stefn út fyrir ofan Bunguvatnsmýrar að Langamúla. Að utan ræður bein stefna þvert vestur fyrir utan Ytri-Fagradal............Jörðin á að tilltölu í óskiptu heiðarlandi Fjallajarða.“ Undir bréfið rita auk eiganda jarðarinnar sem samþykkjendur eigendur Grundarhóls, Nýjahóls, Fagradals og Grímsstaða. Landamerkjabréf fyrir Hvannstaði var útbúið 24. maí 1890, en jörðin var þá komin í eyði. Merkjum hennar er þannig lýst: „Að sunnan ræður bein stefna úr Klettagili í Mynnis öxl og þaðan í Mýrdalgil; að vestan ræður Hvannstaðafjallgarður út að Hafrafellstúngu merkja línu, þaðan í upptök Svartáskvíslar, og ræður landamerkjum þar til hún fellur í Sandá; þaðan bein stefna í Þorsteinsnef og þaðan í Sandhaug á Alptadyngjufjallgari; að austan ræður Fjallgarðurinn frá Sandhaug að Klettagili.“ Undir landamerkjabréfið rita eigendur Víðirhóls, en sem samþykkjendur rita eigendur Hafrafellstungu, Fagradals, Nýja-Hóls, Hólssels og Víðidals. Þá var hinn 3. júní 1890 gert sérstakt landamerkjabréf fyrir áðurgreint „Sameignarland“, sem nefnt var „afréttarland“ fyrrnefndra þriggja jarða, en einnig jarðarinnar Víðirhóls. Merkjum afréttarlandsins er lýst þannig í bréfinu: „Úr Fálkakletti í há Reiði, þaðan beint austur á fjallgarð á móts við Hafrafellstunguland og ræður þaðan Hvammsfjallagarður suður í Mýrgil, þaðan í ytri Minnisöxl, og þaðan í Klettagil. Þaðan suður austan við Bungu og suður á Austaribrekku við Dauðagil, þaðan eftir Dauðagili í Krummaskarð þaðan í Hrafnaklett. Þess ber að geta að Grundarhólseigandi á frían upprekstur fyrir geldfje sitt og eina trippagöngu í Nýhóls og Fagradals, ofanrituðu afréttarlandi og 2/5tu úr svo nefndum Flöt, ofan við Hrafnaklett. Samkvæmt landamerkjabrefi fyrir Víðihóli dato 29. Júlí 1848 eiga Víðihóls eigendur tveggja hesta vetrargöngu óátalda í Hólsselsmelum.“ Undir bréf þetta rita eigendur Hólssels, Víðirhóls, Grímsstaða, Hóls/Nýhóls, Fagradals, Grundarhóls, Hafrafellstungu og Hafursstaða. Landamerkjabréf Hvannstaða og „afréttarlands“ Hólsfjallajarða voru bæði þinglesin þann 12. júní 1891. Í fundargerð sem rituð var í tilefni opinbers hreppsnefndarfundar Fjallahrepps, sem haldinn var á Víðirhóli þann 1. maí 1894, er skráð að tekin hafi verið ákvörðun um heimalönd (búfjárhaga) og „afrétti“ sveitarinnar. Takmörk þessara landsvæða voru þessi: „Línan utan um heimaland Hólsfjallasveitar sje frá Kallhól við Jökulsá austur með Fremri Núp í Núpaskarði; þaðan í Biskupsöxl um Tungufjöll í Hrafnakletta í Austari-Fjallgarði, ofan við (Víðihóls-)Bæjarkrubb í Langamúla; þaðan í þvert vestur sunnan Krókavatna í Fálkaklett og vestur í Klettakrár við Jökulsá; síðan ræður Jökulsá í Kallhól.“ Í nefndri fundargerð er einnig skráð að gerð hafi verið samþykkt um að allir mættu að venju sleppa fé sínu í heimalöndum og að þau yrðu hreinsuð ásamt „afréttum“ af gangnamönnum. Loks er skráð að tveimur mönnum hafi verið falið að gera upp niðurfallinn gangnakofa á Hvannstöðum á kostnað sveitarinnar. Í fundargerð nefndrar hreppsnefndar frá 18. júní 1909 segir að kveðið hafi verið á um takmörk búfjárhaga og afréttarlanda hreppsins og þá þannig að þau sömu mörk skyldu ráða og verið hefðu, þ.e.: „Úr Kallhól í Núpaskarð þaðan norður Ytri-núp í Biskupsöxl þaðan bein lína í Tungufjöll, yfir Víðirhólsfjallgarð í Krubbabrun, þaðan norður í Langamúla, þaðan vestur í Krókavötn og Fálkaklett og sama lína vestur í Jökulsá. Samkvæmt gögnum um fjallskil frá árinu 1913 voru gangnaforingjar fimm í Fjallahreppi. Landsvæðin sem þeim var falin umsjón með voru Búrfellsheiði, Hólasandur, Útfjallgarður, Framfjallgarður og Núpar. 4. Í úrskurði óbyggðanefndar er til þess vísað að í Landnámabók sé því ekki lýst hversu langt inn til landsins landnám á Öxarfjarðarsvæðinu og þar með á hinu umþrætta svæði á Hvannstöðum náði, en það sagt að sé tekið mið af staðháttum og fjarlægð við túlkun landnámslýsinga hljóti vafi um landnám að vaxa eftir því sem sunnar dregur og land hækki. Á því er byggt í úrskurðinum að frumbýlið Hóll á Fjalli hafi haft stöðu sjálfstæðrar jarðar. Þess er hins vegar getið að engin gögn finnist um afmörkun jarðarinnar fyrir utan það að í eldri lögfestu sé lýst suðurmörkum nágrannajarðarinnar Hafrafellstungu, sbr.: „ og Reidur mots uidHooll áfille....“ Í niðurstöðukafla úrskurðarins er nánar vikið að sögu býlanna á Hólsfjöllum, en einnig er lýst afmörkun þeirra og ráðstafana á eignarrétti. Er m.a. áréttað að Hvannstaðir hafi verið í byggð á árunum 1854-1878, og það sagt að jörðin hafi byggst úr landi Víðirhóls, norðarlega í Búrfellsheiði. Þá segir að býlisins hafi verið getið á manntalsþingi að Skinnastað í júlí 1867, en þá hefði presturinn verið inntur um tilurð jarðarinnar og það sagt að hann hefði gefið um það skýrslu, en sú skýrsla hefði þó ekki fundist. Greint er frá því að í fasteignamati N-Þingeyjarsýslu 1916-1918 segi að eyðijörðin Hvannstaðir hafi verið talin með Víðirhóli. Um nánari afmörkun Hvannstaða segir í úrskurði óbyggðanefndar að að býlinu til suðurs og vesturs liggi „afréttarland á Hólsfjöllum“, til norðurs sé jörðin Hafrafellstunga, en til austurs sé ágreiningssvæði er varði m.a. Svalbarðsland í Búrfellsheiði og Vatnsendaland í Álandstungu í Þistilfirði. Staðhæft er að engra heimilda njóti við um þessi merki Hvannstaða, en sagt að eldri heimildir um Hafrafellstungu styðji lýsingu í landamerkjabréfi jarðarinnar, en séu þau í samræmi við landamerkjabréf Vatnsenda í Þistilfirði og „afréttarlands Hólsfjallajarða“. Á hinn bóginn gangi hin eldri merkjalýsing frá 1848 um „fjalllendi og afréttarland“ Hólsfjallajarða lengra austur og taki að nokkru yfir land Hvannstaða. Að öðru leyti bendi gögn til þess að landamerkjum Hvannstaða sé rétt lýst í landamerkjabréfi, en það sé að auki undirritað, þinglesið og fært í landamerkjabók. Í niðurstöðukafla í úrskurði óbyggðanefndar er vikið nánar að eignarréttarlegri stöðu Hvannstaða, en einnig að tengslum jarðarinnar við aðrar jarðeignir á Hólsfjallasvæðinu og þá m.a. í ljósi dóms Hæstaréttar nr. 497/2006 um eignarréttarlega þýðingu landamerkjabréfa. Segir um þetta í lokaorðum úrskurðarins: „Engar heimildir finnast um að merki Víðirhóls hafi frekar en hinar jarðirnar náð yfir land Hvannstaða. ... Landið er að mestum hluta auðnir og fjalllendi. Það liggur hátt og er fjarri byggð. Frá því býlið fór í eyði hefur notkun takmarkast við upprekstur sauðfjár. Ekkert liggur fyrir um í skjóli hvaða heimildar stofnað var til býlis á Hvannstöðum þegar komið var fram á miðbik 19. aldar. Þannig verður hvorki séð að landið hafi verið byggt af einhverjum sem taldi til eignaréttar að svæðinu né að gerður hafi verið nokkur reki að því að stofna til nýbýlis á grundvelli nýbýlatilskipunar frá árinu 1776. Af því leiðir að Hvannstaðir hafa ekki stöðu jarðar að lögum, sbr. umfjöllun um hugtakið jörð í almennum niðurstöðum óbyggðanefndar. Kemur þá til skoðunar hvort stofnast hafi til eignarréttar að landsvæðinu á grundvelli hefðar. Svo sem áður er rakið voru Hvannstaðir í byggð á árunum 1854-1878. Sú hagnýting landsins fyrir setningu laga um hefð nr. 46/1905 gat ekki að þágildandi lögum stofnað til eignarréttar yfir landinu. Vísast um þetta til almennra niðurstaðna óbyggðanefndar. Þá hafa ekki verið leidd í ljós nein þau umráð landsins eftir gildistöku hefðarlaga sem falið geta í sér óslitið hefðarhald þannig að eignarréttur hafi stofnast á grundvelli hefðar. Að öllu framangreindu virtu hefur ekki verið sýnt fram á að umrætt landsvæði sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Þá leiði rannsókn óbyggðanefndar einnig til þeirrar niðurstöðu að á umræddu landsvæði sé þjóðlenda. Svo sem að framan er rakið liggja engin marktæk gögn frammi því til stuðnings að sá hluti afréttarlands jarðanna sem seinna er afmarkaður sérstaklega sem Hvannstaðir hafi tilheyrt Víðirhóli en hinum jörðunum. Að réttu lagi hefðu Hvannstaðir því sömu eignarréttarlegu stöðu og afréttarlandið. Með hliðsjón af dómum Hæstaréttar frá 6. september 2005 í máli nr. 367/2005, 16. maí 2007 í máli nr. 571/2006 og forræði aðila á kröfugerð er það niðurstaða óbyggðanefndar að Hvannstaðir séu þjóðlenda í afréttareign eigenda Víðirhóls.“ „Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að Hvannstaðir, svo sem þeir eru afmarkaðir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998 ... Sama landsvæði er í afréttareign jarðanna Víðirhóls, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c lið 7. gr. sömu laga“. II. Málsástæður og lagarök stefnenda. Stefnendur byggja á því í stefnu og við flutning, að það landsvæði sem afmarkað er í úrskurði óbyggðanefndar frá 29. maí 2007, og varðar jörðina Hvannstaði, sé háð eignarrétti/eða sé eign þeirra, sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97, 1995 og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 62, 1994. Úrskurður óbyggðanefndar um að greint landsvæði sé þjóðlenda brjóti því gegn nefndum ákvæðum. Stefnendur styðja dómkröfur sínar neðangreindum rökum: Stefnendur byggja einkaréttarkröfu sína innan þinglýstra landamerkjabréfa/lína Hvannstaðajarðarinnar fyrst og fremst á hefð og venju, og segja að óumdeilt sé að landið hafi verið numið í öndverðu. Landamerki jarðarinnar séu aldagömul og bendi til þess að fullkominn eignarréttur eigenda Víðirhóls hafi verið virtur á þessu landi frá ómunatíð. Hafi það m.a. lýst sér í því að stefnendur hafi getað bannað öðrum not eignarinnar. Eignarréttur stefnenda hafi verið virtur í öllum viðskiptum varðandi landsnytjar á jörðinni. Á því er byggt af hálfu stefnenda að ríkisvaldið hafi í aldanna rás margsinnis viðurkennt að umrætt land innan fyrrgreindra landamerkja hafi verið undirorpið fullkomnum eignarrétti stefnenda. Ríkisvaldið hafi nokkrum sinnum getað haft uppi véfengingarkröfu á hendur eigendum jarðarinnar og þar sem það hafi ekki verið gert sé sá réttur niður fallinn vegna fyrningar og tómlætis. Stefnendur vísa til þess að landamerki jarðarinnar hafi verið þinglesin og færð í landamerkjabók athugasemdalaust. Á þeim hafi síðan verið byggt um merki afrétta og aðliggjandi jarða og sveitarfélaga. Hafi land innan landamerkja jarðarinnar og verið nýtt sem fullkomið eignarland eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Verði og að telja að það hafi mikla þýðingu að eigendur hafi um langt skeið gengið út frá því að merkjum sé rétt lýst og jafnframt að eigendur grannjarða hafi virt og viðurkennt merkin. Stefnendur vísa sérstaklega til jafnræðisreglu stjórnsýslulaga og stjórnarskrár um að sambærileg mál hljóti sömu niðurstöðu og að jafnræði ríki milli borgaranna. Það verði því ekki gerð ríkari sönnunarkrafa á hendur eigendum jarðarinnar Hvannstaða en til annarra landeigenda í landinu, þar sem skýrar landnámslýsingar liggi fyrir. Stefnendur vísa til þess að við setningu landamerkjalaganna nr. 5/1882 og síðan 41/1919 hafi það verið ætlan löggjafans að framkvæmdavaldið hefði frumkvæði að því að gengið yrði frá landamerkjum jarðeigna, þau skráð og leyst úr ágreiningi um þau ef hann væri fyrir hendi. Þá hafi einnig verið gert ráð fyrir ákveðinni eftirlitsskyldu embættismanna, enda hafi löggjafarvaldið haft vilja til að tryggja að landamerki væru sem skýrust og ekki þyrfti að deila um þau. Með vísan til þessa tilgangs landamerkjalaganna er á því byggt af hálfu stefnenda að landamerkjabréf Hvannstaða bendi til þess að um sé að ræða landsvæði sem sé háð beinum eignarrétti. Stefnendur benda á að þær landamerkjalýsingar sem hafi verið gerðar í kjölfar setningar landamerkjalaganna frá 1882 hafi víða verið byggðar á eldri heimildum, svo sem lögfestum, máldögum og eldri landamerkjabréfum. Svo hafi einnig verið um Hvannstaðalandið þó svo að heimildir um Hól á Fjalli séu fátæklegar. Stefnendur byggja á því að úr því að hefðarlög heimila eignarhefð lands, sem sé í opinberri eigu, þeim mun fremur hljóti að vera unnt að nema land sem ekki sé eignarrétti háð. Staðhæfa stefnendur að umþrætt landsvæði Hvannstaða hafi líkt og annarra Hólsfjallasvæða verið numið í öndverðu. Sjónarmiðin um hefð séu því til staðfestingar náminu og festi í sessi eignarréttinn. Að þessu leyti er af hálfu stefnenda vísað til dóma Hæstaréttar í málum frá árinu 1997, bls. 2792 og frá árinu 1939, bls. 28. Af hálfu stefnenda er til þess vísað að útilokað sé að fullyrða um rétta afmörkun og órofa yfirfærslu eignarréttinda allt frá landnámi til dagsins í dag. Þvert á móti verði að telja eðlilegt að stefndi beri hallann af þeim vafa sem fyrir hendi sé. Stefnendur benda einnig á að samkvæmt gögnum sé ljóst að umrætt landsvæði hafi verið mun grónara við landnám og hafi verið talið að landið hafi verið vel gróið upp í sex til sjö hundruð metra hæð. Ráði því atriði eins og staðhættir, víðátta og gróðurfar ekki úrslitum þegar eignarréttur á landi sé metinn á þessu svæði. Það sé og vafalaust að við upphaf landnáms hafi gróðurþekja á Hólsfjöllum svo sem á Íslandi í heild verið mun meiri að víðáttu og grósku en nú sé. Stefnendur segja að notkun lands geti gefið vísbendingu um hvort land sé eignarland eða ekki en ekki megi alhæfa út frá því. Sem dæmi megi nefna að mjög stór hluti lands á láglendi sé ekki í heilsársnotkun af skiljanlegum ástæðum. Yfir vetrartímann sé landið gegnfrosið og engin skepna fari þar um. Það sem mestu máli skipti þó sé að stefnendur hafi getað bannað öðrum not Hvannstaðalandsins. Stefnendur staðhæfa að venjur varðandi fjallskil geti ekki ráðið úrslitum þegar tekin sé afstaða til þess hvort jörðin sé öll beinum eignarrétti háð. Er þar um vísað til úrskurðar óbyggðanefndar í uppsveitum Árnessýslu þann 22. mars 2002. Stefnendur vísa til þess að ágreiningur um tilveru Hvannstaða sem eignarjarðar sé afleiðing af ófullnægjandi heimildum og skráningu. Þrátt fyrir þetta sé ekki ágreiningur við stefnda um merki jarðarinnar, en um það er nánar vísað til úrskurðar óbyggðanefndar, þar á meðal varðandi sögu, auk afmörkunar, ráðstafana á eignarétti og nýtingu jarðarinnar. Stefnendur byggja á því að að öllu framansögðu virtu sé augljóst að Hvannstaðir hafi verið nýbýli út úr Víðirhóli, en að heimildir skorti um það með hvaða hætti stofnað var til þess. Við stofnun Hvannstaða kunni hluti Víðirhóls gagnvart Nýhóli, Fagradal og Hólsseli í fyrrnefndu sameignarlandi að hafa minnkað. Ekki liggi þó fyrir neinar upplýsingar um það. Nær sé að ætla að Hvannstaðalandið sé einhvers konar viðauki við land Víðirhóls, enda sé því fjarri að landstærð þeirrar jarðar sem skipt hafi verið út úr gömlu Hólsjörðinni sé jöfn miðað við aðrar jarðir, en þar um er vísað til framlagðra uppdrátta af svæðinu. Stefnendur gera í málarekstri sínum ýmsar athugasemdir við úrskurð óbyggðanefndar. Falla þær í meginatriðum saman við framangreindar málsástæður og lagarök þeirra. Stefnendur árétta m.a. að þar sem að þeir hafi undir höndum þinglýstar eignarheimildir verði að leggja sönnunarbyrði á stefnda um tilvist þjóðlendu innan landamerkja þrætusvæðis. Þá andmæla stefnendur öllum málatilbúnaði stefnda, þ. á m. um skort á gögnum og um að umrætt landsvæði hafi ekki verið til annars nýtt en til sumarbeitar fyrir búfé. Þá árétta stefnendur röksemdir sínar um hefð og þýðingu þeirra reglna við úrlausn þjóðlendumála. Vísa þeir m.a. til þess að ekki fáist séð hvers vegna ekki eigi að gilda sömu sjónarmið hjá óbyggðanefnd um þau atriði og átt hafi við um land Hafrafellstungu. Hvannstaðalandið sé innan þinglýstra landamerkja, það sé háð einkanýtingarrétti stefnenda. Byggja stefnendur á því að vegna þessa fari stefndi út fyrir umboð sitt þegar hann leyfi sér að gera þá kröfu að umþrætt land skuli teljast til þjóðlendu. Sé þetta sjálfstæð sýknuástæða á þjóðlendukröfu stefnda. Stefnendur benda á að bændur í sveitarfélaginu eigi hefðbundinn upprekstrarrétt, en enginn nema eigandinn og þeir sem leyfi hafi fengið hjá honum geti nytjað landið til beitar, jarðefnavinnslu, landleigu eða annarrar nýtingar. Stefnendur andmæla þeim málatilbúnaði stefnda að heimildir skorti um landamerki Hóls á Fjalli. Halda stefnendur því fram að niðurstaða óbyggðanefndar beri um of keim af niðurstöðu í hefðbundnu landamerkjamáli þar sem tekist sé á um örnefni og staðsetningu þeirra. Það sé fráleitt hlutverk nefndarinnar en hún eigi að ákveða hvort landið sé háð beinum eignarrétti en ekki endilega hver sé eigandi þess. Hið umþrætta landsvæði geti ekki talist til miðhálendis Íslands. Enginn munur né skil séu á landinu er gefi til kynna að land Hóls á Fjalli (Hvannstaða og sameignarlandsins) og þrætuland Grímsstaða hafi aðra eignarréttarlega stöðu en land jarðanna sem að því liggja. Þannig sé land jarðanna fyrir norðan, þ.e. Hafrafellstungu og Sandfellshaga, og fyrir sunnan, þ.e. þess hluta Grímsstaða sem nefndin telji fullkomið eignarland og land Möðrudals, sem ríkisvaldið geri ekki einu sinni kröfu í, að öllu leyti sambærilegt og land Hóls á Fjalli. Ef nokkur munur geti talist vera þar á sé Hólslandið gróðursælla og þar með búsældarlegra. Vísað er til úrskurðar óbyggðanefndar að þessu leyti, í mál nr. 3 og 4/2004, einkum röksemda á bls. 172, til Hæstaréttardóms Íslands frá 18. október 2007 í máli nr. 47/2007, og loks til dóma réttarins sem uppkveðnir voru 7. október 2010, sbr. m.a. mál nr. 748/2009. Þá telja stefnendur að óbyggðanefnd hafi metið ranglega sönnunargögn málsins og lagt óhóflega sönnunarbyrði á þá, sem ekki fái staðist fyrrnefnda jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Vegna þessa beri að ógilda úrskurði nefndarinnar. Loks byggja stefnendur kröfur sínar á því að í úrskurði óbyggðanefndar skorti fullnægjandi rökstuðning fyrir niðurstöðu nefndarinnar og fari úrskurðurinn því gegn 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. 16. gr. laga nr. 58/1998, en ekki liggi fyrir að gagnaöflun óbyggðanefndar um Hól á Fjalli sé tæmandi. Um lagarök er af hálfu stefnenda vísað til 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins, sbr. 1. gr. og 1. samningsviðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu um vernd eignaréttarins, sbr. lög nr. 62, 1994 um lögfestingu sáttmálans. Þá er vísað til laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur, sem og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Vísað er til námulaga nr. 24/1973 og laga nr. 57/1998 um rannsóknir á nýtingu á auðlindum í jörðu. Byggt er á meginreglum eignarréttar um venjurétt og óslitin not, sem og almennum reglum samninga- og kröfuréttar og á hefðarlögum nr. 14/1905. Einnig er vísað til almennra reglna um ítaksrétt og stofnun ítaka. Vísað er til almennra reglna um venjurétt og loks til meginreglna um traustfang og traustnám og almennra reglna íslensks réttar um tómlæti. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda er á því byggt að umþrætt landsvæði sé svæði utan eignarlanda og teljist því vera þjóðlenda í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar, sbr. ákvæði 1. og 2. gr. laga nr. 58, 1998. Telur stefndi fullljóst af heimildum að Hvannstaðir hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti, og að nýting þess svæðis hafi ekki verið með þeim hætti. Að mati stefnda hvílir sönnunarbyrðin ótvírætt á stefnendum, að sýna fram á tilvist beins eignarréttar að landsvæðinu eða einstökum hlutum þess. Af hálfu stefnda er um röksemdir vísað til áðurrakins úrskurðar óbyggðanefndar. Úrskurðurinn sé byggður á umfangsmikilli upplýsingaöflun og rannsóknum og sé niðurstaðan reist á kerfisbundinni leit að gögnum og skjölum frá málsaðilum sjálfum, en einnig á skýrslum sem gefnar hafa verið fyrir nefndinni. Hafi óbyggðanefnd talið að við gildistöku laga nr. 58, 1998 hefði umþrætt landsvæði talist til afrétta samkvæmt þeirri eignarréttarlegu flokkun lands sem almennt hafi verið miðað við fram til þess tíma. Kveðst stefndi gera niðurstöðu nefndarinnar að sinni til stuðnings sýknukröfunni. Stefndi áréttar að landamerkjabréf fyrir eyðijörðina Hvannstaði hafi verið útbúið 24. maí 1890, en þinglýst 12. júní 1891. Bréfið hafi verið undirritað af eigendum Víðirhóls. Stefndi bendir á að engra heimilda njóti um merki Hvannstaða, en jarðarinnar hafi fyrst verið getið á manntalsþingi að Skinnastað árið 1867. Stefndi bendir á að samkvæmt nefndu landamerkjabréfi Hvannstaða sé miðað við sömu kennileiti og í landamerkjabréfi „afréttarlands jarðanna Víðirhóls, Hólssels, Fagradals og Nýhóls“ frá 3. júní sama ár. Í merkjalýsingunni frá árinu 1848 hafi á hinn bóginn óskiptu „fjalllendi og afréttarland“ jarðanna Hóls, Hólssels og Víðirhóls verið lýst mun lengra til austurs heldur en landamerkjabréfið og taki lýsingin m.a. til landsvæðis sem afmarkað sé í landamerkjabréfi Hvannstaða. Staðhæfir stefndi að í þessu felist að landamerkjabréf Hvannstaða frá 1890 taki yfir það landsvæði sem hafi verið afmarkað með merkjalýsingunni sem „fjalllendi og afréttarland“ Hólsfjallajarðanna og sé þannig ekki samræmi með nefndum heimildum. Á því er byggt af hálfu stefnda að þótt landamerkjabréf hafi verið gert fyrir umþrætt landsvæði beri við mat slíkra bréfa að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki getað einhliða aukið við land sitt eða annan rétt, sbr. m.a. niðurstöðu Hæstaréttar í málinu nr. 48/2004. Við mat á gildi landamerkjabréfa beri að gæta að því að landamerkjabréf feli fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en í því felist á engan hátt að allt land innan merkja skuli vera óskorað eignarland. Þrátt fyrir að þessum bréfum sé þinglýst, þá takmarkast gildi þinglýsingarinnar á því, að ekki sé unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi eigi. Slíku eigendalausu landi geti eingöngu löggjafinn ráðstafað. Sæki lýsing landamerkjabréfs ekki stoð í eldri heimildir, dragi það úr sönnunargildi bréfsins, sbr. t.d. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í málinu nr. 48/2004. Stefndi lýsir sig sammála þeirri niðurstöðu óbyggðanefndar að Hvannstaðir teljist ekki hafa stöðu jarðar að lögum, með því að stofnast hafi til beins eignarréttar að svæðinu. Byggir stefndi þetta í fyrsta lagi á því, að heimildir um Hvannstaði séu mjög takmarkaðar, þrátt fyrir að þar muni hafa verið byggð á árunum 1854-1878, en ýmsar heimildir bendi til þess, að býlið hafi verið byggt í landi Víðirhóls og hafi það m.a. verið talið með landi jarðarinnar í fasteignamati 1916-1918. Stefndi áréttar að engar heimildir sýni hins vegar fram á að merki Víðirhóls hafi náð yfir merki Hvannstaða. Þá liggi ekkert fyrir um það í skjóli hvaða heimilda stofnað hafi verið til nefnds býlis á Hvannstöðum. Verði þannig hvorki séð, að landið hafi verið byggt af einhverjum sem taldi til eignarréttar að svæðinu né að gerður hafi verið nokkur reki að því að stofna til nýbýlis á grundvelli nýbýlatilskipunar frá árinu 1776. Í öðru lagi bendir stefndi á að nýting svæðisins, utan þess tíma sem þar hafi verið búið, hafi eingöngu takmarkast við upprekstur búfjár, og e.t.v. önnur takmörkuð not. Stefndi byggir enn fremur á að það styðji ekki það sjónarmið að til beins eignaréttar hafi verið stofnað á umþrættu svæði, að fjallskil hafi verið á hendi sveitarfélags, að landsvæðið hafi ekki verið afgirt og þangað hafi búfénaður án hindrana getað leitað frá öðrum jörðum. Af hálfu stefnda er á því byggt að staðhættir, hæð yfir sjó og fjarlægð frá byggð bendi til þess að landið hafi ekki verið numið í öndverðu eða teljist lúta beinum eignarrétti. Þá er af hálfu stefnda tekið undir með óbyggðanefnd, að sú hagnýting landsins, þ. á m. er það var í byggð á árunum 1854-1878, þ.e. fyrir setningu laga um hefð, nr. 46/1905, hafi ekki getað að þágildandi lögum stofnað til eignarréttinda yfir svæðinu. Enn fremur segir stefndi að ekki hafi verið leidd í ljós nein þau umráð landsins eftir gildistöku nefndra laga sem falið hafi í sér óslitið hefðarhald þannig að eignarréttur kunni að hafa stofnast á grundvelli hefðar. Af hálfu stefnda er í ljósi ofangreindra atriða enn fremur á því byggt að því sé ekki lýst í Landnámu hversu langt upp til fjalla og inn til landsins landnám á hinu umþrætta svæði náði. Segir stefndi að ólíklegt verði að teljast að land á þessu svæði hafi verið numið í öndverðu, einkum með hliðsjón af staðháttum og fjarlægð frá byggð, eða teljist lúta beinum eignarrétti. Bendir stefndi á að samkvæmt dómafordæmum teljist heimildarskortur hvað þetta varðar leiða til þess að álitið sé ósannað að heiðarlönd og öræfasvæði hafi verið numin í öndverðu. Sé það í samræmi við þá reglu sem ráðin verði af dómafordæmum Hæstaréttar, að sé deilt um upphaflegt nám lands verði aðeins stuðst við glöggar landfræðilegar heimildir, en heimildarskortur leiði til þess, að álitið sé ósannað að heiðarlönd hafi verið numin, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 67/1996 (Eyvindarstaðaheiði) og áðurnefndan dóm nr. 48/2004 (Úthlíð). Hvíli sönnunarbyrðin um slíka eignarréttarstofnun á þeim sem haldi slíku fram. Verði á hinn bóginn talið að landsvæðið hafi verið numið í öndverðu, byggir stefndi á því að það hafi ekki verið numið til eignar heldur eingöngu til takmarkaðra nota svo sem afréttarnota. Vísar stefndi til þess að allt frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn ekki eingöngu helgað sér ákveðin landsvæði, sem háð hafi verið beinum eignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi, sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu þeirra. Og meðan landsvæði gáfu eitthvað af sér hafi hagsmunir legið til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru. Um þetta atriði bendir stefndi m.a. á dóma Hæstaréttar í málum nr. 67/2006 (Skjaldbreiður) og nr. 27/2007 (Grænafjall). Stefndi byggir á því til vara að verði talið að greint landsvæði kunni að hafa verið innan landnáms eða undirorpið beinum eignarrétti að hluta eða öllu leyti séu allar líkur á því að slíkt eignarhald hafi fallið niður er svæðið var tekið til takmarkaðra nota, þ.e. afréttarnota. Og þó svo að talið yrði að til beins eignarréttar hefði stofnast í öndverðu yfir landinu byggir stefndi á að ekkert liggi fyrir um að sá réttur hafi haldist í gegnum aldirnar. Að teknu tilliti til staðhátta, víðáttu, gróðurfars á svæðinu og hæðar yfir sjó, virðist því augljóst að svæðið hafi ekki verið nýtt til annars en beitarafnota. Stefndi andmælir því að skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi, en þar um er m.a. vísað til áðurgreindra sjónarmiða um nýtingu lands, staðhátta og eldri heimilda. Áréttar stefndi að nýting svæðisins hafi í aldanna rás ekki falist í öðru en sumarbeit fyrir búfénað, en hefðbundin afréttarnot geti ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir landi, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 47/2007 (Bláskógabyggð) og fyrrnefndan dóm nr. 48/2004. Stefndi andmælir þeim málatilbúnaði stefnenda að réttmætar væntingar geti verið grundvöllur fyrir eignarréttartilkalli á umræddu landsvæði. Segir stefndi að sú regla hafi verið leidd af Landmannaafréttardómi Hæstaréttar hinum síðari, sbr. mál nr. 199/1978, að löggjafinn sé einn bær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Landslög þurfi til sölu eigna ríkissjóðs. Athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík umráð nema sérstök lagaheimild hafi verið fyrir hendi, þ.m.t. það að þjóðlenda hafi verið látin af hendi. Réttmætar væntingar geti því ekki stofnast á þeim grundvelli sem haldið sé fram af hálfu stefnenda. Þar að auki verði væntingarnar vitanlega einnig að vera réttmætar, þ.e. menn geta ekki haft væntingar til að öðlast meiri eða frekari réttindi en þeir geti mögulega átt rétt á. Ef því háttar þannig til, líkt og í þessu tilviki, að m.a. staðhættir, gróðurfar og nýting lands bendi ekki til beins eignarréttar, geti réttmætar væntingar ekki stofnað til slíkra réttinda. Með vísan til ofangreindra atriða, hvers um sig og saman, þá telur stefndi að ekki hafi verið sýnt fram á að niðurstaða óbyggðanefndar í málinu nr. 5/2005, hvað varðar hið umþrætta landsvæði, sé röng. Stefndi bendir á að ljóst sé að einstakir hlutar svæðisins séu misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taki þó breytingum, auk þess sem þau séu ekki endilega samfelld. Landsvæðið verði því talið falla undir skilgreiningu 1. gr. laga nr. 58, 1998: „landsvæði sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfénað“. Stefndi segir að engin gögn liggi fyrir um að landið hafi haft mismunandi eignarréttarlega stöðu og byggir stefndi á því að umrætt landsvæði svo sem það hafi verið afmarkað í kröfugerð stefnenda, sbr. og það sem segir í niðurstöðu óbyggðanefndar, teljist þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998. Að öðru leyti mótmælir stefndi öllum sjónarmiðum og málsástæðum stefnenda, svo sem þeim er lýst í stefnu, en byggir um leið á þeim röksemdum sem lagðar voru til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar frá 29. maí 2007, og krefst þess að hann verði staðfestur. Verði því miðað við að þjóðlendulínan verði dregin með þeim hætti sem í úrskurðinum sé lýst. Um lagarök er af hálfu stefnda vísað til almennra reglna eignarréttar og til þjóðlendulaga nr. 58, 1998. Þá vísar hann til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33, 1944 og byggir jafnframt á meginreglum eignarréttar um nám, töku og óslitin not. Hann byggir á meginreglum um eignarráð fasteignareiganda og á almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Hann byggir á hefðarlögum nr. 14, 1905 og vísar einnig til laga nr. 6, 1986 um afréttarmálefni og fjallskil. Þá vísar hann til eignarréttarreglna Grágásar og Jónsbókar og loks til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, þar á meðal málskostnaðarákvæða 129. og 130. gr. III. Með lögum Alþingis nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Í 1. gr. laganna er þjóðlenda skilgreind sem landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingur eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Í lagagreininni er eignarland skilgreint sem: „Landsvæði sem er háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignaráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma.“ Þá er afréttur skilgreindur sem: „... landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé.“ Fram að gildistöku laga nr. 58, 1998 voru ýmis landsvæði á Íslandi sem enginn eigandi var að. Með lögunum er íslenska ríkið lýst eigandi þessara svæða, auk þeirra landsréttinda og hlunninda þar sem aðrir eiga ekki, og þau nefnd þjóðlendur. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til nefndra laga, sem kölluð hafa verið þjóðlendulög, segir m.a. að þjóðlendur séu landsvæði sem nefnd hafa verið nöfnum eins og hálendi, óbyggðir, afréttir og almenningur, allt að því tilskildu að utan eignarlanda sé. Er tilgangur laganna að leysa úr þeirri óvissu sem lengi hefur verið uppi um eignarhald á ýmsum hálendissvæðum landsins. Eigi er áskilið að landsvæði þessi séu á miðhálendinu og ber eigi að skýra ákvæðið svo þröngt að það geti ekki tekið til landsvæða annars staðar. Til þess er að líta að þótt land í þjóðlendum sé eign ríkisins samkvæmt framansögðu getur verið að einstaklingar, sveitarfélög eða aðrir lögaðilar eigi þar takmörkuð réttindi, en lögin raska ekki slíkum réttindum. Þannig skulu þeir sem hafa nýtt land innan þjóðlendna sem afrétt fyrir búfénað, eða haft þar önnur hefðbundin not sem afréttareign fylgja, halda þeim rétti í samræmi við ákvæði laga þar um. Þjóðlendulögin veita þannig ekki heimild til að svipta menn eign sinni, hvorki eignarlöndum né öðrum réttindum. Í þjóðlendulögum er ekki að finna sérstakar reglur um það hvernig óbyggðanefnd skuli leysa úr málum, þ.e. hvaða land skuli teljast eignarland og hvað þjóðlenda. Niðurstaða ræðst því af almennum sönnunarreglum og þeim réttarreglum sem færðar eru fram í hverju einstöku tilviki. Það eru því grundvallarreglur íslensks eignarréttar sem gilda. Eins og áður var rakið tilkynnti óbyggðanefnd með bréfi dagsettu 1. mars 2004 þá ákvörðun sína að í samræmi við III. kafla laga nr. 58, 1998 ætlaði hún að taka til umfjöllunar landsvæði á Norðaustur- og Austurlandi, þ. á m. það svæði sem hér um ræðir, Öxarfjarðarhrepp, sem nú tilheyrir sveitarfélaginu Norðurþingi. Að lokinni málsmeðferð samkvæmt nefndum kafla laganna kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn hinn 29. maí 2007, sbr. mál nefndarinnar nr. 5/2005. Það er álit dómsins að lýst málsmeðferð óbyggðanefndar, sbr. kafli I, liður 1-4 hér að framan, hafi verið í samræmi við fyrirmæli nefndra laga og verður ekki fallist á með stefnendum að form- eða efnisgallar séu á úrskurðinum, þar á meðal að því er varðar meðalhófs- og jafnræðisreglur stjórnsýslulaga, að varði ógildi hans. Þykir að þessu leyti mega vísa til hæstaréttarmálsins nr. 48/2004, en þar er það m.a. rökstutt að málsmeðferðin sé eigi andstæð 1. mgr. 70. gr. og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62, 1994. Í þessu viðfangi þykir og fært að líta til ákvörðunar Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06: Örn Bergsson o.fl. gegn Íslandi, en málið varðaði dóm Hæstaréttar í máli nr. 496/2005 um landsvæðin Fjall og Breiðamörk í Öræfum. Ágreiningsatriði máls þessa varðar samkvæmt framansögðu eignarréttarlega stöðu Hvannstaða í hinum forna Fjallahreppi á Hólsfjöllum, sem tilheyrði áður Skinnastaðasókn, en er nú í sveitarfélaginu Norðurþingi. Krefjast stefnendur að úrskurður óbyggðanefndar um að umþrætt landsvæði sé þjóðlenda verði fellur úr gildi. Af hálfu stefnda er krafist sýknu og er um rökstuðning m.a. vísað til úrskurðarins. Um áður lýst mörk hins umþrætta landsvæðis Hvannstaða er ekki ágreiningur, en undir rekstri málsins fór dómurinn á vettvang. Mörk landsvæðisins eru nánar tiltekið við Þorsteinsnef, sem er syðst í Álftadyngjufjallgarði í svonefndum Langás, sem er í um 570 m hæð yfir sjávarmáli. Merkin ganga því næst til suðausturs að vestasta hluta Heljardalsfjalla, við Þvergil og Klettagil, í um 600 m hæð yfir sjávarmáli, og eru þá á móti fyrrnefndu afréttar, fjall- og sameignarlandi Hólsfjallajarðanna, Fagradals, Víðirhóls, Hólssels og Nýhóls. Þá liggja merkin vestur að Hólsmynni, sem er skarð á milli fjalla sunnan Þórfells, en þaðan liggja merkin norður í Mýrgil og áfram norður Hvannstaðafjallgarð, í um 700 m hæð yfir sjávarmáli, og eru þar á móti landi Hafrafellstungu. Mörkin að norðan og norðvestan liggja að Svartási, þar sem eru upptök Svartárkvíslar, en þar um eru einnig talin vera hin fornu hreppamörk Öxarfjarðar- og Fjallahrepps, er fara beint vestur að fjallinu Reyð og síðan í Jökulsá. Eins og áður var rakið eru þessi mörk ekki talin eins nákvæm og önnur mörk Fjallahrepps. Merki Hvannstaða fylgja Svartárkvísl í norðaustur að syðsta hluta Búrfellsheiðar og fara þannig með landi Hafrafellstungu uns kvíslin fellur í Sandá, en eftir það ræður Sandáin merkjum gagnvart Álandstungu í svonefndu Vatnsendalandi, sem tilheyrir Þistilfirði. Í úrskurði óbyggðanefndar er vísað til sérfræðigagna um gróðurfar, og m.a. staðhæft að við landnám hafi landið verið betur gróið og gróður náð lengra inn á heiðar en nú er. Staðháttum og gróðurfari á Hólsfjöllum er áður lýst, en því til viðbótar segir í ritsmíð Hjörleifs Guttormssonar náttúrufræðings frá árinu 2006: „Meginhluti Hólsfjallasvæðisins er sandjörð, sem er næringarsnauður jarðvegur sem er að mestu orðinn til úr gosösku. Hann er algengur í nágrenni jöklanna og á flóðasléttum jökulánna en einnig hafa rofferlar oft borið sandinn langt frá upptökum sínum. Á mólendum er áfoksjörð eða mójörð en hún er mynduð úr fokefnum, sem er bergmylsna eða eldfjallaaska.“ Í lýsingu náttúrufræðingsins segir að áður hafi Hólsfjallalandsvæðið verið talið allgróið og er um það m.a. vísað til svofelldrar sóknarlýsingar Skinnastaðasóknar frá árinu 1839: „Í Hólsseli er mest landslag víðirkvistur og melaland. Í þeim svokölluðu Hólsselsmelum er fræg hestaganga á vetrum ásamt notasæl útbeit fyrir sauðpening á vetrardag. Víðirhóll stendur vestan undir Hólsfjallgarði, í hvörjum að er allgott sauðfjárhaglendi. Frá Hóli liggur gamall þjóðvegur austur til Vopnafjarðar að Haugsstöðum, sem kallaður er Haugur og Haugsvegur og öræfin Haugsöræfi. Þessi öræfi er liggja lágt og eru torfærulaus en sendin og grjótug mjög, taka enda við svokölluð Heljardalsfjöll. Þar út af liggja flatar heiðar grasi vaxnar til stranda Langaness og Þistilfjarðar. Út af Hóli byrjast enn fjallgarður við svokallað Hólsmynni sem er skarð á milli fjalla. Hann liggur óslitinn austan við Axarfjörð milli Sléttu og Þistilfjarðar og út til sjávar. Þessi Hóls- og Möðrudalsöræfi eru undirorpin sandfoki svo horfist með tíðinni til eyðingar, hafa verið og eru enn allgott haglendi fyrir sauðpening sem er einasti næringarvegur þeirra, besti vegur til umferðar og torfærulaus.“ Fram kemur í gögnum að er líða tók á 20. öldina og í byrjun þeirrar 21. hafi frekari vandræði hlotist af sandfoki á Hólsfjöllum en áður þekktist. Um síðir hafi verið gripið til landgræðsluaðgerða til að stöðva jarðvegsrof sem hafi ógnað gróðri og byggð. Hafi fyrstu aðgerðir Landgræðslunnar til uppgræðslu hafist 1944 við Grímsstaði, en síðar hafi Hólasandur verið girtur með rúmlega 30 km langri girðingu, sem hafi umlukið um 3.300 hektara lands. Hafi landeyðing verið mjög hröð, en hún hafi náð hámarki skömmu fyrir 1950. Fjárbúskap hafi verið hætt á Hólsfjöllum í lok árs 1991, landið verið friðað fyrir beit, og nú sé Hólssandur, Sauðafell og býlin Nýhóll, Hólssel og Grímsstaðir öll innan nýrrar girðingar. Segir frá því í gögnum að afrétturinn sé nú gróðurlítill, en best sé ástandið sem fyrr við Hólsmynni og í Búrfellsheiði. Umrætt Hvannstaðaland liggur í um 400 m hæð yfir sjávarmáli og er nokkuð gróið, flatlent, en votlent. Það er eins og áður hefur verið lýst afmarkað að vestan og austan af allháum fjallgörðum en að norðan af Sandá. Stefnendur byggja m.a. á því að Hólsfjallalandsvæðið og þar með hið umþrætta landsvæði hafi verið numið í öndverðu. Dómurinn fellst á röksemdir stefnda um að frásögn Landnámu sé ekki fyllilega ljós um landnám Einars klaufa í Öxarfirði og um mörk þess. Óljósar tilvísanir heimilda um fjallið Reyður við norðvesturmörk Hólsfjallasvæðisins nægja þar ekki. Hið sama gildir um frásögn Landnámu um landnám í Þistilfirði, en þar er einungis miðað við kennileiti við sjávarsíðuna og það sagt að Ketill þistill hafi numið land milli Hundsness og Sauðaness. Verður þannig ekki ráðið af Landnámu hversu langt inn til landsins landnámið hafi náð. Í úrskurði óbyggðanefndar er sagt að þrátt fyrir þetta sé ekki hægt að útiloka að Hólsfjallasvæðið og þar með umþrætt landsvæði sé að einhverju leyti innan upphaflegs landnáms eða hafi á annan hátt verið undirorpið beinum eignarrétti. Að áliti dómsins verður að ofangreindu virtu ekki fram hjá því horft að næst umþrættu landi Hvannstaða liggja til vesturs og norðvesturs samkvæmt úrskurðum óbyggðanefndar í málun nr. 4/2005 og 5/2005 eignarlönd Hafrafellstungu í fyrrum Öxarfjarðarhreppi, en þar norðan við eignarland Svalbarðs í Þistilfirði, svonefnt Svalbarðskirkjuland í Búrfellsheiði,. Þá liggur til norðausturs land Vatnsenda, sem er eignarland Svalbarðshrepps, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 748/2009, en syðstu mörk þess lands eru í um 37 km fjarlægð frá sjó og höfuðbýlinu Álandi. Að áliti dómsins renna nýlegar fornleifarannsóknir Ugga Ævarssonar fornleifafræðings, sbr. rit Fornleifastofnunar Íslands frá 2009, stoðum undir að Hólsfjallasvæðið hafi a.m.k. að einhverju leyti verið numið og að þar hafi verið byggð á 10. öld. Hafa þessar rannsóknir stuðning frá eldri fornleifarannsóknum frá árinu 1962 og þá þannig að jarðirnar Hóll og Gömlu-Grímsstaðir séu þar fyrstu býlin. Til viðbótar er óljós vitneskja um tvö fornleg eyðibýli á svæðinu, annars vegar Bakkastaðir, sem eru suður við Grímstaðnúp og hins vegar Þrælagerði í landi Fjallgarðssels, og er sunnan Viðarvatns. Vísbendingar eru aftur á móti um að búseta á jaðarbyggðum til heiða hafi lagst af á 11., 12. og 13 öld, m.a. vegna ítrekaðs öskufalls frá eldfjöllum og þess að svæði þessi voru með viðkvæmt vistkerfi og því viðkvæm fyrir jarðvegseyðingu. Engar aðrar heimildir liggja fyrir um byggð á Hólsfjöllum sem bregða ljósi á mannlíf eða búskaparhætti á fyrstu öldum Íslandsbyggðar. Er það ekki fyrr en Jarðabók Árna og Páls kemur úr árið 1712 sem breyting verður þar á. Fæst þá fyrst mynd af Hólsfjallabyggðinni, og eftir það fer heimildum um hana fjölgandi, ekki síst með ferða- og minningarbókum, en helstar í þeim flokki eru ferðabækur Þorvaldar Thoroddsen náttúrufræðings. Af þessum heimildum má ráða að jörðin Hóll á Fjalli hafi ávalt verið bændaeign, en hafi líkt og Grímsstaðir, sem voru að hálfu í eigu Skálholtsstaðar, fyrr á öldum stundum verið í eyði. Samkvæmt gögnum var þriðja býlið, Hólssel, byggt upp um árið 1650, en það mun áður hafa verið sel frá Hóli. Samkvæmt gögnum voru tólf manns skráðir til heimilis á fyrrgreindum þremur býlum þegar manntalið var tekið á Íslandi árið 1703. Þá var bústofn býlanna og mjög lítill miðað við það sem tíðkaðist um svipað leyti á jörðum í Öxarfirði. Fyrir liggur að veruleg breyting verður á byggð á Hólsfjöllum í byrjun 19. aldar, en þá fjölgaði mjög fólki og búfénaði. Byggðust þá upp sjö nýbýli, sem að nokkru var í takt við það sem gerðist á þessu tímabili víðar hérlendis, ekki síst á Norður- og Austurlandi. Af gögnum, þar með talið frá Þjóðskjalasafni, verður þannig ráðið að árið 1839 hafi jörðin Fjallgarðssel byggst upp, en það mun upphaflega hafa verið gömul selstöð frá Hóli. Síðar kallaðist jörðin Víðirhóll, en þar var og byggð kirkja árið 1863. Þá byggðist upp umþrætt jörð Hvannstaðir árið 1854, en fór í eyði 1878. Nýi-Hóll var byggður úr landi Hóls árið 1869, en jörðin Hóll eyddist af uppblæstri og fór í eyði árið 1892. Land Hóls/Gamla-Hóls er sagt hafa verið lagt til Nýja-Hóls. Loks mun Fagridalur sem uppbyggður var 1876 hafa verið lagður undir Nýja-Hól árið 1944. Landamerkjabréf fyrir Hólsfjallajarðirnar og umþrætt landsvæði Hvannstaða voru gerð í kjölfar setningar landamerkjalaga nr. 5, 1882, en einnig var þá útbúið sérstakt landamerkjabréf fyrir fyrrnefnt „afréttarland“ jarðanna. Liggur „afréttarlandið“ að mestu sunnan Hvannstaða og aðskilur það land Víðirhóls frá Hvannstöðum. Er vegalengdin þar í milli um sex km. ,,Afréttarlandið“ er nokkuð fjalllent og lítt gróið, en helst má nefna Mynniöxl og Þórfell, en þar í milli er skarðið Hólsmynni. Þar sunnan við er Langimúli, sem er 614 m yfir sjávarmáli, en síðan taka við svonefndir Krubbar, þ.e. Klettakrubbi, Vatnskrubbi og Bæjarkrubbi, en þeir eru í um 560-600 m hæð yfir sjávarmáli. Ofan Víðirhóls er Víðirhólsfjallgarður, í um 585 m hæð yfir sjávarmáli. Stefnendur byggja kröfu sína um beinan eignarrétt að Hvannstöðum ekki síst á fyrrnefndu landamerkjabréfi býlisins, og staðhæfa m.a. að það hafi stoð í eldri heimildum. Um gildi landamerkjabréfa, og því hvert sé inntak eignarréttar á svæði sem í þeim er lýst, hefur Hæstiréttur Íslands lýst þeirri afstöðu, t.d. í máli réttarins nr. 48/2004, að almennt skipti máli hvort um sé að ræða jörð eða annað landsvæði. Segir í dómsniðurstöðunni m.a. að þekkt sé að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Enn fremur er í þessum dómi sagt að landamerkjabréf fyrir jörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Er sagt að það auki almennt gildi landamerkjabréfs sé það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða, en að þess verði að gæta að með því að gera landamerkjabréf geti menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Rétturinn hefur í síðari dómum áréttað þessa afstöðu, t.d. í fyrrnefndum dómi í máli nr. 496/2005. Ber við niðurstöðu máls þessa að hafa allt framangreint í huga. Að áliti dómsins ber að fallast á með stefnda að engar haldbærar heimildir séu til um byggð á Hólsfjöllum umfram það sem hér að framan hefur verið lýst. Þá liggur heldur ekkert fyrir um að land þar hafi á fyrstu öldum byggðar í landinu verið til annarra nota en sumarbeitar fyrir búfénað. Eins og áður var rakið greina heimildir frá því að á Hólsfjöllum hafi býlum, fólki og búfénaði fjölgað um tíma á 19. öldinni og að þá hafi fólk haft lífsviðurværi sitt af vetrarbeit og að líkindum stífri beitarhúsnotkun í heimlöndum og í afrétti. Ágreiningslaust er að Hvannstaðabýlið fór í eyði 1878 eftir tiltölulega stutta búsetu. Liggur ekkert fyrir um hvernig stofnað var til býlisins eða hverjir hafi í raun átt þar hlut að máli, en óumdeilt er að það var ekki gert eftir reglum tilskipunar frá 1776 um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyðijarðir eða óbyggð pláss á Íslandi. Í fjallskilareglugerðum fyrir Norður-Þingeyjarsýslu hefur allt frá árinu 1894 landi verið skipt í heimalönd og afrétti, en í daglegu tali ræða menn um afréttinn sem heiðarland. Í þessu viðfangi verður m.a. horft til áðurrakinna samþykkta og fundargerða hreppsnefndar Fjallahrepps nærri aldamótum 1900 um takmörk búfjárhaga og afréttarlands, um rétt allra hreppsbúa til upprekstrar og um viðhald gangnakofa á aflögðu heiðarbýli Hvannstaða á kostnað hreppsins. Að áliti dómsins benda framlögð gögn ekki til annars en að umþrætt landsvæði Hvannstaða við mörk Hólsfjalla og Búrfellsheiðar hafi verið hluti afréttar, en eins og fyrr var rakið eru engar heimildir frá fyrri tíð um not landsvæðisins til annars en sumarbeitar. Hafi það fyrst komið til á 18. og 19. öld að búfjárbeitin varð umfangsmeiri. Að áliti dómsins hafa stefnendur heldur ekki fært fram sönnun þess að skilyrði eignarhefðar á landinu hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum sem þeir hafa haft af því, ásamt fleiri bændum, sem nýtt hafa heiðarlandið til beitar. Að þessu virtu ásamt andmælum og röksemdum stefnda, en einnig með hliðsjón af áðurnefndri ákvörðun Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06, verður ekki fallist á að stefnendur hafi mátt vænta þess að þeir ættu nokkur frekari réttindi á þessu landsvæði en hefðbundin afréttarnot. Hafi beinn eignarréttur stofnast í öndverðu með námi verður samkvæmt dómum Hæstaréttar Íslands, m.a. nr. 685/2008 og 198/2009, ekki krafist að sýnt sé fram á hvernig sá réttur hafi haldist við, heldur aðeins að hann hafi gert það í raun. Verður að þessu virtu fallist á með stefnda að stefnendur hafi ekki sýnt fram á afmörkun eða yfirfærslu þeirra beinu eignarréttinda sem kunni að hafa verið stofnað til í öndverðu á umþrættu landsvæði Hvannstaða, en að áliti dómsins mæla fyrrnefndir staðhættir að auki gegn því að það hafi verið hluti af frumbýlinu Hóli á Fjalli og síðan jörðinni Víðirhóli. Þegar framangreind gögn eru virt í heild, ekki síst þegar litið er til legu þrætulandsins, fjarlægðar frá byggð og þeirra atriða sem vísað er til í fyrrnefndum hæstaréttarmálum, er það niðurstaða dómsins að stefnendur hafi ekki hrakið eða leitt nægjanlegar líkur fyrir því að áðurraktar forsendur í úrskurði óbyggðanefndar séu rangar. Að þessu sögðu og þar sem málatilbúnaður stefnenda styðst ekki við önnur gögn verður ekki fallist á að þeir hafi sýnt fram á að umrætt landsvæði, eins og þjóðlendulínan er dregin í úrskurðinum, sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Með vísan til alls þess sem hér að framan hefur verið rakið er hafnað kröfum stefnenda um að ógilda úrskurð óbyggðanefndar í máli þessu og skal hann standa óraskaður. Er því fallist á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að umkrafið landsvæði teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58/1998, en jafnframt að sama landsvæði sé afréttareign jarðarinnar Víðirhóls, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málarekstrinum. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns. Með hliðsjón af því að fleiri hliðstæð mál á Hólsfjöllum eru og hafa verið til meðferðar hjá dómstólnum og eru jafnframt á könnu lögmannsins, en einnig að málið var endurflutt, er nefnd þóknun eftir atvikum hæfilega ákveðin 878.500 krónur og er þá virðisaukaskattur meðtalinn. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnenda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Sigurðar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 878.500 krónur.
Mál nr. 661/2009
Kærumál Dánarbú Opinber skipti Hjón
A og B kærðu úrskurð héraðsdóms um að hafna því að taka dánarbú D til opinberra skipta. Taldi héraðsdómur að D hafi verið í hjúskap með C og hún ætti því rétt á að fá búið framselt sér til einkaskipta. Í dómi Hæstaréttar kom fram að lagt hafi verið fram skjal með yfirskriftina Hjónavígsluvottorð á ensku og í íslenskri þýðingu. Á því segi að það sé byggt á staðfestu afriti opinberrar fjölskylduskrifstofu. Skorað hafi verið á C að leggja fram gögn sem hafi verið grundvöllur skráningarinnar. C hafi ekki orðið við því og ekki heldur skýrt með fullnægjandi hætti hvað standi því í vegi. Var því lagt til grundvallar í málinu að ekki hafi verið lögð fram fullnægjandi sönnun um að C og D hafi gengið í hjónaband. Var krafa A og B um að taka dánarbú D til opinberra skipta því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 11. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. október 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að dánarbú D, kt. [...], verði tekið til opinberra skipta. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að dánarbúið verði tekið til opinberra skipta. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði lést D 17. janúar 2008. Sóknaraðilar eru systursynir hans og telja þeir sig lögerfingja hans þar sem hann hafi ekki átt nákomnari skyldmenni þegar hann lést. Varnaraðili hefur hins vegar farið fram á leyfi til einkaskipta á dánarbúinu á þeim grundvelli að hún sé eftirlifandi ekkja hans, en þau hafi gengið í hjónaband í Japan 6. september 2004. Á það var fallist í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðilar draga hins vegar í efa að til þessa hjúskapar hafi verið stofnað og reisa mál sitt á því að varnaraðili hafi ekki lagt fram gögn því til sönnunar. Varnaraðili hefur lagt fram skjal dagsett 30. janúar 2008, útgefið af sendiráði Japans í Reykjavík, bæði á ensku og í íslenskri þýðingu löggilts skjalaþýðanda. Skjalið ber yfirskriftina Hjónavígsluvottorð og þar kemur fram að D og varnaraðili hafi gengið í hjónaband 6. september 2004 í Ota Ward, Tokyo Metropolis í Japan. Á skjalinu segir: „Þetta skírteini er byggt á staðfestu afriti opinberrar fjölskylduskrifstofu (Official Family Register), útgefið af yfirmanni Ota Ward, Tokyo Metropolis, hinn 21. janúar 2008.“ Sóknaraðilar benda hins vegar á að gögn sem hljóti að hafa verið grundvöllur nefndrar skráningar í persónuskrá varnaraðila hafi ekki verið lögð fram. Hafa þeir skorað á varnaraðila að leggja slík gögn fram í málinu en hann ekki orðið við því og heldur ekki skýrt með fullnægjandi hætti hvað standi því í vegi. Verður því lagt til grundvallar í málinu að ekki hafi verið færð fram fullnægjandi sönnun um að varnaraðili og hinn látni hafi gengið í hjónaband. Krafa sóknaraðila verður því tekin til greina. Varnaraðili greiði sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Tekin er til greina krafa sóknaraðila, A og B, um að dánarbú D verði tekið til opinberra skipta. Varnaraðili, C, greiði sóknaraðilum sameiginlega 300.000 krónur samtals í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 129/2012
Vörumerki Firma Málshöfðunarfrestur
DF ehf. krafðist þess að viðurkennt yrði með dómi að D ehf. væri óheimilt að nota heitið „DOMUS“ í atvinnustarfsemi sinni og yrði gert að afmá skráningu á heitinu „Domusnova“ hjá hlutafélagaskrá að viðlögðum dagsektum. Byggði DF ehf. á því að notkun D ehf. á orðinu „DOMUS“ fæli í sér brot á vörumerkjarétti hans. Báðir aðilar höfðu milligöngu um kaup og sölu á fasteignum. Í héraðsdómi var talið að vernd sú sem DF ehf. nyti samkvæmt lögum nr. 45/1997 um vörumerki væri bundin við orðmerki hans í heild en ekki tvo aðskilda hluti þess. Þá var ekki talið að uppfylltar væru kröfur 1. mgr. 4. gr. laganna sem lytu að sambærileika og ruglingshættu. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að DF ehf. hefði ekki leitt líkur að því að hætta væri á ruglingi milli firmaheitis D ehf. og skráðs orðmerkis DF ehf. Var staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu D ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. febrúar 2012. Hann krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að nota heitið „DOMUS“ í atvinnustarfsemi sinni, hvort sem er á bréfhausum, í kynningu, á heimasíðu sinni, auglýsingum eða á annan sambærilegan hátt. Jafnframt krefst hann þess að stefnda verði með dómi gert að afmá skráningu á heitinu „Domusnova“ hjá hlutafélagaskrá innan 15 daga frá uppkvaðningu dóms að viðlögðum 100.000 króna dagsektum sem renni til áfrýjanda. Þá krefst árýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fallist er á með héraðsdómi að áfrýjandi hafi ekki leitt að því líkur að hætt sé við ruglingi milli firmaheitis stefnda og skráðs orðmerkis áfrýjanda. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, DOMUS fasteignasala ehf., greiði stefnda, Domusnova ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 29. nóvember 2011. Mál þetta, sem var dómtekið 1. þ.m., er höfðað 22. mars 2011 af Domus fasteignasölu ehf., Laugavegi 99 í Reykjavík, á hendur Domusnova ehf., Smáratorgi 3 í Kópavogi. Stefnandi gerir þá kröfu að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að nota heitið DOMUS í atvinnustarfsemi sinni, hvort sem er á bréfhausum, í kynningu, á heimasíðu sinni, auglýsingum eða á annan sambærilegan hátt. Þá er þess krafist að stefnda verði með dómi gert að afmá skráningu á heitinu Domusnova hjá hlutafélagaskrá innan 15 daga frá uppkvaðningu dóms að viðlögðum 100.000 króna dagsektum sem renni til stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda, en til vara að dagsektakrafa verði lækkuð verulega. Í báðum tilvikum er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnanda. I Stefnandi, einkahlutafélagið DOMUS fasteignasala, var stofnað í desember árið 2003 og skráð í hlutafélagskrá. Er tilgangur félagsins rekstur söluskrifstofu fyrir fasteignir, skip, fyrirtæki o.fl., rekstur fasteigna og lánastarfsemi. Jafnframt skráði stefnandi vörumerkið DOMUS fasteignasala í vörumerkjaskrá og er eigandi þess vörumerkis í dag, sbr. birtingu í ELS tíðindum 20. febrúar 2004, en skráningarnúmer þess er 159/2004. Stefnandi er með starfsemi í dag og felst hún að meginstefnu til í sölu fasteigna. Starfa þrjár fasteignasölur undir merkjum og nafni stefnanda og eru starfstöðvar þeirra í Reykjavík, á Blönduósi og á Egilsstöðum. Hið stefnda félag, Domusnova ehf., var stofnað í september 2010. Samkvæmt hlutafélagaskrá eru samþykktir félagsins dagsettar 10. september 2010 og er tilgangur þess miðlun fasteigna, rekstur leigumiðlunar, kaup og sala á fasteignum, bygging fasteigna, kaup og sala á verðbréfum, lánastarfsemi, innflutningur og útflutningur og önnur skyld starfsemi. Var tilkynning um stofnun og nýskráningu stefnda birt í Lögbirtingablaðinu 28. september 2010 og hóf félagið starfsemi um svipað leyti undir nafninu Domusnova fasteignasala. Einkahlutafélag sem bar sama nafn og stefndi var þó fyrst stofnað í september 2009 og var auglýsing um stofnun þess og skráningu birt 22. sama mánaðar. Heldur stefndi því fram að það félag, sem var með skráð heimili hjá stofnanda stefnda og prókúruhafa, Bóasi Ragnari Bóassyni, hafi strax í kjölfarið hafið rekstur. Með tölvupóstbréfum fyrirsvarsmanns stefnanda til stefnda 13. og 19. september 2010 var gerð athugasemd við notkun stefnda á nafninu DOMUS þar sem einsýnt væri að nafn stefnda væri of líkt nafni stefnanda og því ruglingshætta til staðar. Ennfremur var þar vísað til vörumerkjaverndar nafnsins DOMUS fasteignasala, sem stefnandi nyti. Var boðað að látið yrði reyna á rétt stefnanda í málinu. Lögmaður stefnda ritaði stefnanda bréf 24. september 2010 þar sem því var alfarið hafnað að um brot á vörumerkjarétti væri að ræða og því haldið fram að stefndi hefði fullan rétt á að nota firmamerki sitt og að ekki yrði orðið við kröfum stefnanda um að láta af notkun þess. Var vísað til þess í bréfinu að verndun auðkennaréttar stefnanda næði einungis til nafns stefnanda í heild sinni, en ekki einstakra hluta þess. Þá væri orðið ,,domus“ latneskt heiti yfir ,,hús“ og það hefði því svo almenna skírskotun að það gæti aldrei orðið háð einkarétti. Að lokum var bent á að stefndi hefði fengið firmanafn sitt skráð athugasemdalaust hjá fyrirtækjaskrá og notað það í rúmlega ár. Með vísan til þess teldi stefndi sig nota firmamerki sitt með fullum rétti og af þeim sökum yrði ekki orðið við kröfum stefnanda um að láta af notkun þess. Þessi afstaða stefnda er að mati stefnanda óásættanleg og hefur hann því höfðað mál þetta. II Í málsástæðukafla stefnu er vísað til þess að meginstarfsemi beggja málsaðila sé sú sama, það er rekstur fasteignasölu. Stefndi noti og auglýsi heiti félagsins á heimasíðu sinni og í auglýsingum í dagblöðum þannig að fyrri hluti nafnsins, Domus, sé prentað í öðrum lit en síðari hluti þess, nova, og í smærra letri undir nafninu Domusnova standi orðið fasteignasala. Veruleg líkindi séu með Domusnova fasteignasala og Domus fasteignasala, sem sé skráð vörumerki að auki. Notkun orðsins DOMUS í fyrri hluta nafna þessara fyrirtækja, sem bæði selji fasteignir, sé einnig til þess fallin að villa um fyrir neytendum. Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því að notkun stefnda á orðinu DOMUS í nafni félagsins feli í sér brot á vörumerkjarétti stefnanda, sbr. lög nr. 45/1997 um vörumerki, en í lögunum sé mælt fyrir um stofnun vörumerkjaréttar og hvað felist í þeim rétti. Stefnandi hafi notað nafnið DOMUS fasteignasala fyrir einkahlutafélag sitt frá árinu 2003 og skráð vörumerkið DOMUS fasteignasala í ársbyrjun 2004. Hið skráða vörumerki stefnanda sé skráð í vörumerkjaskrá Einkaleyfastofu í vöruflokk 36, en undir hann falli fasteignaviðskipti. Nafn stefnda brjóti gegn lögvernduðum vörumerkjarétti stefnanda og komi þar til skráning vörumerkisins og einnig notkun stefnanda á því hérlendis, sbr. 1. mgr. 3. gr. og 1. og 2. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Réttur stefnanda til þessa vörumerkis veiti honum rétt til að banna öðrum að nota það og önnur lík tákn í atvinnustarfsemi þar sem hætta sé á að menn ruglist á merkjum og þeirri þjónustu sem þeim er ætlað að auðkenna og sé það augljóst í máli þessu þar sem málsaðilar hafi báðir með höndum sölu fasteigna og starfi því á sama sviði, sbr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Við mat á því hvort ruglingshætta sé fyrir hendi á milli tveggja vörumerkja samkvæmt 4. gr. laga nr. 45/1997 sé annars vegar litið til sjón- og hljóðlíkingar og hins vegar til þess hvort vöru- og/eða þjónustulíking sé fyrir hendi. Niðurstaðan um mat á ruglingshættu felist í heildarmati á þessum þáttum. Í máli þessu sé bæði sjón- og hljóðlíking á milli vörumerkis stefnanda og merkis og nafns stefnda og báðir aðilar starfi aðallega á sama sviði, það er við fasteignasölu. Fráleitt verði að telja að ekki felist ruglingshætta í því að tvö félög á því sviði beri nafnið DOMUS í fyrri hluta nafns síns og stefndi noti merkið eða nafnið „Domusnova fasteignasala“ í auglýsingum og væntanlega í allri starfsemi sinni. Þá byggir stefnandi á því að vörumerki og nafn stefnanda sé orðið þekkt og það hafi náð markaðsfestu hérlendis. Ísland sé aðili að Parísarsamningnum um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar (e. Paris Convention for the Protection of Industrial Property). Samkvæmt grein 6 a í þeim samningi hvíli sú skylda á samningsaðilum að tryggja að lagt sé bann við notkun vörumerkis sem sé ruglingslega líkt vel þekktu vörumerki, en ákvæði þetta hafi verið lögfest hér á landi með ákvæði 2. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 og skipti þá ekki máli hvort um annars konar vöru eða þjónustu sé að ræða. Eins og áður greinir er byggt á því að ruglingshætta sé til staðar og hætta á að neytendur og lögaðilar sem þurfa að leita eftir þjónustu vegna sölu eða kaupa á fasteignum ruglist á firmanöfnum og merkjum málsaðila. Stefnandi hafi betri rétt en stefndi þar sem hann hafi skráð félag sitt og firmanafn á undan stefnda. Hann hafi á síðastliðnum árum gert Domus fasteignasölu að allþekktu firma- og vörumerki á sviði fasteignasölu. Byggir stefnandi ennfremur á því að stefnda sé því óheimilt að nota firmanafnið „Domusnova” vegna betri réttar stefnanda með vísan til 15. gr. a. laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Stefnandi vísar sérstaklega til þess að samkvæmt 6. mgr. 1. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög beri slíkum félögum að hafa orðið einkahlutafélag í heiti sínu eða skammstöfunina ehf., en að öðru leyti fari um heiti slíkra félaga eftir ákvæðum firmalaga. Í 2. málslið 1. mgr. 10. gr. firmalaga nr. 42/1903 sé mælt fyrir um það að í firma megi ekki nefna fyrirtæki sem ekki standi í sambandi við atvinnuna. Því sé ljóst að með því að stefndi noti heiti stefnanda fyrir firma sitt hafi hann einnig brotið gegn tilvitnuðu ákvæði firmalaga. Þá sé það meginreglan að sá sem fyrstur skráir firmaheiti eða vörumerki öðlast einkarétt til notkunar á því og grundvallist reglan á því að hægt sé að aðgreina merki, firmu, vöru og þjónustu þannig að neytendur og aðrir viðskiptamenn geti greint á milli fyrirtækja. Loks tekur stefnandi fram að samkvæmt 42. gr. laga nr. 45/1997 sé hægt að banna með dómi notkun vörumerkis sem brjóti gegn þeim lögum. Geti sá sem telur skráningu félags í hlutafélagskrá brjóta gegn rétti sínum borið málið undir dómstóla innan sex mánaða frá því að tilkynning var birt í Lögbirtingablaði, sbr. 6. mgr. 124. gr. laga nr. 138/2004. Með því að nafn stefnda og skráning þess í hlutafélagaskrá brjóti gegn vörumerkjarétti stefnanda og firmanafni hans sé mál þetta höfðað í því skyni að fá viðurkenningu dómsins á því að stefnda sé þetta óheimilt. Varðandi þá dómkröfu að stefnda verði með dómi gert að afmá skráningu á heitinu Domusnova hjá hlutafélagaskrá innan 15 daga frá uppkvaðningu dóms að viðlögðum 100.000 króna dagsektum vísar stefnandi til heimildar í 2. málslið 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 10. kafla laga nr. 90/1989 um aðför. Í stefnu er um frekari lagarök en að framan greinir vísað til 7. gr. laga nr. 45/1997 og 5., 12., 13. og 14. gr. laga nr. 57/2005. III Stefndi byggir sýknukröfu sína á þeirri málsástæðu að hann sé löglega stofnað og skráð félag í opinberri skrá og hafi borið og notað firmaheiti sitt í þó nokkurn tíma.Þá sé auk þess ljóst að firmanafn stefnda hafi verið í notkun í enn lengri tíma hjá öðru firma. Firmanafn stefnda hafi verið ákveðið í góðri trú og ekki sætt athugasemdum af hálfu hlutafélagaskrár. Stefndi sé því lögmætur eigandi firmaheitisins Domusnova ehf. og sé því alfarið hafnað að skráning á nafni hans brjóti í bága við rétt stefnanda. Telji einhver rétti sínum hallað með skráningu í hlutafélagaskrá getur hann borið málið undir dómstóla, enda sé mál höfðað innan sex mánaða frá því að tilkynning var birt í Lögbirtingablaði, sbr. 6. mgr. 124. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Eins og fram hafi komið hafi einkahlutafélag með heitinu Domusnova upphaflega verið stofnað í september 2009. Hafi hlutafélagaskrá tilkynnt um stofnun og nýskráningu félagsins með auglýsingu í Lögbirtingablaði 22. september 2009. Að því félagi hafi meðal annars staðið forsvarsmenn stefnda og hefðu þeir sinnt fasteignaviðskiptum í því félagi frá stofnun þess. Stefnandi hafi fyrst gert athugasemd sem laut að nafni stefnda 13. september 2010 og þá haldið því fram að það bryti í bága við vörumerkjarétt stefnanda. Fyrir liggi samkvæmt skýrum og ótvíræðum fyrirmælum í 6. mgr. 124. gr. laga nr. 138/1994 að telji aðili rétti sínum hallað með skráningu í hlutafélagaskrá beri honum að höfða mál innan sex mánaða frá birtingu skráningar í Lögbirtingablaði. Það hafi stefnandi ekki gert og hafi umræddur frestur verið löngu liðinn þegar stefnandi setti athugasemdir sínar fram. Stefnandi hafi því fyrirgert rétti sínum til að krefjast þess að firmanafn stefnda verði afmáð úr hlutafélagaskrá og stefnda bannað að nota það. Þegar af þessari ástæðu beri að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Þá byggir stefndi sýknukröfu sína á því að orðið „domus“ sé latneskt orð sem þýði ,,hús, heimili, bygging eða búseta“. Um sé að ræða mjög almennt og lýsandi orð sem feli í sér skírskotun til starfsemi og þjónustu sem báðir málsaðilar stundi. Sem dæmi megi nefna að í firmaskrá sé getið um að minnsta kosti 11 íslensk fyrirtæki sem hafi orðið ,,domus“ sem upphafsorð á nafni sínu og kenni þannig starfsemi sína með einum eða öðrum hætti við hús, heimili, byggingu eða búsetu. Á heimsvísu skipti félög með þessu heiti hundruðum ef ekki þúsundum, enda þekkt og rótgróið latneskt heiti. Byggir stefndi á því að stefnandi geti ekki eignað sér svo almennt og lýsandi orð um starfsemi aðila, líkt og hér um ræðir, eða haft einkarétt á notkun þess. Orðið „domus“ og þýðing þess hafi almenna skírskotun og lýsingu og svo víðtæka merkingu og tilvísun að það geti ekki orðið háð einkarétti. Með öðrum orðum hafi það ekki nægjanleg sérkenni svo hægt sé að öðlast einkarétt til notkunar á því. Fyrirtæki sem velja almenn orð til auðkennis verði að hlíta því að aðrir noti lík nöfn, jafnvel fyrirtæki í áþekkri starfsemi. Svo dæmi sé tekið séu fleiri hundruð félög skráð í firmaskrá hér á landi sem hafa orðið „hús“ eða „fasteign“ sem upphafsorð í firmanafni sínu. Með sama rökstuðningi mótmælir stefndi auk þess málsástæðu stefnanda um að notkun stefnda á firmaheiti sínu brjóti gegn 1. mgr. 10. gr. laga nr. 42/1903 Stefndi byggir sýknukröfu sína ennfremur á þeirri málsástæðu að hann hafi ekki brotið gegn rétti stefnanda samkvæmt 4. gr. laga um vörumerki nr. 45/1997, líkt og stefnandi heldur fram. Vísar stefndi þar um til þess að stefnandi njóti ekki vörumerkjaréttar að því er tekur til notkunar á orðinu „domus“ samskeyttu við annað orð sem myndi þriðja orðið, með því einu að fá orðið „domus“ skráð eða nota það orð í lengri eða skemmri tíma sem firmanafn. Líkt og áður er getið þýði orðið „domus“ á latnesku „hús, heimili, byggingu eða búsetu“. Þá þýði orðið „nova“, meðal annars „nýtt eða nýstárlegt“. Latneskt firmaheiti stefnda „DOMUSNOVA“ útleggst þannig á íslensku sem ,,nýtt hús/heimili“. Vörumerki stefnanda nái einungis til latneska heitisins „domus“, en ekki „DOMUSNOVA“. Sé firmaheiti stefnda því nægjanlega aðgreint frá firmanafni stefnanda. Af hálfu stefnda er staðhæft og á því byggt að engin hætta sé á því að menn rugli firmaheitum málsaðila saman. Að mati stefnda skauti stefnandi alfarið framhjá þeirri staðreynd að mjög mikill munur sé á notkun og framsetningu aðila á firmaheitum sínum. Er með þessu vísað til þess að í auglýsingum stefnanda sé allt firmaheiti undantekningarlaust skrifað með hástöfum, en stefnandi noti hins vegar ávallt lágstafi. Þá noti aðilar eins ólíka leturgerð og hugsast getur á heimasíðum sínum, í auglýsingum og framsetningu firmanafns, auk þess sem ólíku sé saman að jafna þegar kemur að útliti á heimasíðum og framsetningu auglýsinga. Þá sé það áréttað í þessu sambandi að stefndi noti firmanafn sitt „DOMUSNOVA“ ávallt í heild sinni, en það sé samsett úr tveimur latneskum orðum sem hafi sjálfstæða þýðingu en myndi saman þriðja hugtakið. Vegna þessa sé mjög langsótt sú fullyrðing stefnanda að um ruglingshættu geti verið að ræða, enda hafi stefndi aldrei orðið var við slíkan rugling. Sé óhjákvæmilegt að vekja athygli á því að merki aðila séu eins ólík og hugsast getur og því sé engin hætta á ruglingi í skilningi 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Hið sama eigi við um auglýsingar sem aðilar birta. Með sama rökstuðning mótmælir stefndi þeirri málsástæðu stefnanda að notkun stefnda á firmaheiti sínu brjóti gegn 15. gr. a laga um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu nr. 57/2005. Varðandi tilvísun stefnanda til Parísarsamningsins um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar (e. Paris Convention for the Protection of Industrial Property) byggir stefndi á því að hún taki ekki til ágreinings aðila. Markmið samningsins, sem varð til vegna þjóðlegrar takmörkunar á vörumerkjarétti og alþjóðlegs samstarfs, sé að tryggja að eigandi vörumerkjaréttar í aðildarlandi hans geti náð öruggri réttarvernd í öðrum aðildarlöndum. Sé gildissvið samningsins því takmarkað við vernd vörumerkja milli aðildarlanda. Varakröfu sína um að dagsektakrafa stefnanda sæti lækkun byggir stefndi á því að hún sé alltof há með tilliti til eðlis brotsins, en við stofnun stefnda og starfsemi félagsins hafi stefndi ætíð verið í góðri trú og verið grandlaus um betri rétt annars lögaðila. Enginn ásetningur hefur verið fyrir hendi hjá stefnda til þess að brjóta á rétti nokkurs aðila. Verði kröfur stefnanda teknar til greina sé rekstri stefnda í reynd kollvarpað. Miklir fjármunir og vinna liggi í auglýsingum stefnda, merkingum á heimasíðu, bréfsefnum og kynningu. Fjártjón stefnda verði gríðarlega mikið ef fallist verður á kröfur stefnanda, auk þess sem breytingar sem stefndi þyrfti að gera á rekstri og umgjörð félagsins myndi taka þó nokkurn tíma. Væri það því afar íþyngjandi fyrir stefnda ef við bættust himinháar dagsektir. IV Stefnandi fékk vörumerkið DOMUS FASTEIGNASALA skráð hjá Einkaleyfastofu 4. febrúar 2004 og nær vörumerkjaréttur hans til fasteignaviðskipta í flokki 36, sbr. þágildandi auglýsing nr. 945/2001 um flokkun vöru og þjónustu vegna vörumerkja, nú auglýsing nr. 100/2007 um sama efni. Byggir stefnandi kröfur sínar í málinu aðallega á þessari skráningu og þeirri lögvernd sem felst í henni samkvæmt lögum nr. 45/1997 um vörumerki. Þá styðst kröfugerð stefnanda jafnframt við lög nr. 42/1903 um verslanaskrá, firmu og prókúruumboð og 15. gr. a. laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Hið stefnda félag, Domusnova, var svo sem fram er komið stofnað í september 2010 og var tilkynning um stofnun og nýskráningu þess birt í Lögbirtingablaði í lok þess mánaðar. Hóf það rekstur fasteignasölu undir nafninu Domusnova fasteignasala um svipað leyti. Í aðalatriðum lúta varnir stefnda samkvæmt aðalkröfu hans annars vegar að því að stefnandi hafi fyrirgert rétti til að hafa uppi þær kröfur sem hann gerir í málinu þar sem frestur til þess hafi verið liðinn þá er málið var höfðað, sbr. 6. mgr. 124. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Hins vegar er sýknukrafa á því byggð að óháð þessu standi lög ekki til þeirrar niðurstöðu að taka megi kröfur stefnanda til greina og þar með að réttur stefnda til firmanafns þurfi að víkja vegna réttinda stefnanda. Fyrir liggur samkvæmt gögnum málsins að einkahlutafélag sem bar heitið Domusnova var stofnað og skráð í hlutafélagaskrá í september 2009. Ekki er fram komið að það hafi haft milligöngu um sölu á fasteignum. Nafni þess var breytt 10. september 2010 í DN. Voru samþykktir fyrir hið stefnda félag undirritaðar þann sama dag og tilkynning um skráningu þess birt í Lögbirtingablaði 28. sama mánaðar. Er sú tenging á milli þessara félaga að annar tveggja stofnenda stefnda hafði prókúruumboð fyrir fyrra félagið. Málsókn stefnanda lýtur alfarið að skráningu á firmanafni stefnda í hlutafélagskrá og var málið höfðað innan sex mánaða frá því að framangreind tilkynning um hana var birt. Samkvæmt þessu stendur málshöfðunarfrestur samkvæmt tilvitnuðu ákvæði laga nr. 138/1994 því ekki í vegi að kröfur stefnanda sæti efnislegri úrlausn hér fyrir dómi. Samkvæmt 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 felst í vörumerkjarétti, að aðrir en eigandi vörumerkis, sem er sérstakt auðkenni fyrir vöru eða þjónustu til að nota í atvinnustarfsemi, mega ekki heimildarlaust nota í atvinnustarfsemi sinni tákn, sem eru eins eða lík vörumerki hans, ef notkunin tekur til eins eða svipaðrar vöru eða þjónustu og vörumerkjarétturinn nær til og hætt er við ruglingi, þar með talið að tengsl séu með merkjunum. Er í 2. gr. laganna kveðið á um það að vörumerki geti verið hvers konar sýnileg tákn sem eru til þess fallin að greina vörur eða þjónustu eins aðila frá vörum og þjónustu annarra, svo sem orð eða orðasambönd. Samkvæmt 1. mgr. 13. gr. sömu laga er það skilyrði skráningar vörumerkis að merkið sé til þess fallið að greina vörur merkiseiganda frá merkjum annarra. Merki, sem eingöngu eða aðeins með smávægilegum breytingum eða viðbótum gefa til kynna m.a. tegund vörunnar eða notkun, skal ekki telja nægilegt sérkenni. Sama á við um tákn eða orðasambönd sem teljast algeng í viðskiptum eða eru notuð í daglegu máli. Þegar kveða skal á um hvort merki hafi nægjanlegt sérkenni skal líta til allra aðstæðna og þá einkum til þess hversu lengi og að hve miklu leyti merkið hefur verið í notkun, sbr. 2. mgr. sömu greinar. Þá er í 1. mgr. 15. gr. laganna mælt fyrir um það vörumerkjaréttur sá, sem menn öðlast við skráningu, nái ekki til þeirra hluta merkis sem ekki er heimilt að skrá eina sér. Loks segir í 2. mgr. sömu greinar að ef sérstök ástæða er til að ætla að skráning merkis geti valdið vafa um það hversu víðtækur vörumerkjaréttur er megi við skráninguna undanskilja berum orðum vernd á einstökum hlutum þess. Ljóst er að réttur stefnanda til vörumerkis tekur til orðmerkis sem felst í tilteknu orðasambandi. Fyrra orðið í því „domus“ er latneskt orð sem getur þýtt hús, heimili, húsakynni eða bygging, en hið seinna „fasteignasala“ vísar til þeirrar tilteknu starfsemi sem stefnandi stundar. Engu vafa er undirorpið að þessi íslensku orð skortir næg sérkenni í skilningi 13. gr. laga nr. 45/1987, enda eru þau svo algeng í viðskiptum og daglegu máli að þau eru ekki til þess fallin að greina þjónustu eiganda vörumerkis frá þjónustu annarra. Þau fengjust því ekki skráð sem orðmerki. Viðurkennt er í vörumerkjarétti að íslenskt orð sem skortir sérkenni á þessum forsendum geti einnig skort sérkenni þótt ritað sé á öðru tungumáli. Ræðst það meðal annars af því úr hvaða tungumáli orðið er sótt og af orðinu sjálfu. Varðandi það orðmerki sem hér er til skoðunar má í þessu sambandi vísa til þess að samkvæmt skjali sem stefndi hefur lagt fram eru 5 félög skráð í firmaskrá hér á landi fyrir utan stefnanda sem með hliðstæðum hætti og hann nota orðið „domus“ í firmanafni sínu og að auki annað stakt orð sem vísar til þeirrar sérstöku starfsemi sem þau stunda hvert og eitt. Má þar nefna Domus Medica, Domus Dentis og Domus Radiologica. Þar við bætast þrjú einkahlutafélag sem heita Dómus, Gistiheimilið Dómus og Domus Medica fasteignir. Hvað sem þessu annars líður er það svo að stefnandi grundvallar kröfugerð sína ekki sérstaklega á því að vörumerkjaréttur hans nái til þeirra orða, sem mynda orðmerki hans, einna og sér. Óháð því verður að líta svo á að ákvæði 13. og 15. gr. laga nr. 45/1997 leiði til þeirrar niðurstöðu. Firmanafn stefnda og heiti á fasteignasölu sem félagið rekur eru svo sem fram er komið samsett orð úr latínu sem þýða má á íslensku sem nýtt heimili eða nýtt hús. Þegar leyst er úr því hvort stefnda sé á grundvelli 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 óheimilt vegna vörumerkis stefnanda að nota heitið Domus í atvinnustarfsemi sinni er þess fyrst að geta að starfsemi beggja þessara félaga er í því fólgin að hafa milligöngu um kaup og sölu á fasteignum. Svo sem þegar er rakið þarf hér annað og meira að koma til svo vörumerki stefnandi njóti verndar samkvæmt ákvæðinu. Er þannig annars vegar áskilið að tákn, sem annar en eigandi vörumerkis notar, þarf að vera eins og vörumerkið eða líkt því. Hins vegar þarf að liggja fyrir að hætt sé við ruglingi, þar með talið að tengsl séu með þeim merkjum sem til skoðunar eru. Í athugasemdum við þessa grein í frumvarpi því er varð að lögum nr. 45/1997 segir um síðasttalda skilyrðið að heildarmynd merkis ráði meiru en einstakir hlutar þess þegar meta skal hvort villast megi á merkjum. Það sé sjónarmið hins almenna neytanda í þessu efni sem hafa beri í huga við slíkt mat. Þá sé sjónlíking merkja það sem einkum skipti máli við mat á hættu á ruglingi, en að því er varðar einstök orð eða orðasambönd komi hljóðlíking ekki síður til greina. Einnig beri að hafa hliðsjón af merkingu orða. Þegar afstaða er tekin til framangreindra álitaefna skal auk þessa áréttað að við það verður að miða að vernd sú sem stefnandi nýtur samkvæmt tilvitnuðum lögum sé bundin við orðmerki hans í heild, sem hann hefur notað og skráð, en ekki tvo aðskilda hluta þess. Þá er til þess að líta að þrátt fyrir viðleitni af hálfu stefnanda til að sýna fram á að ruglingshætta sé í reynd fyrir hendi telst það ósannað. Að framangreindu virtu er það mat dómsins að ekki séu uppfylltar þær kröfur 1. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997 sem lúta að sambærileika og ruglingshættu. Dómkröfur stefnanda geta því ekki náð fram að ganga á grundvelli ákvæðisins. Þá er það svo að í 2. mgr. sömu greinar felst rýmkun á þeirri lögvernd sem þegar telst vera til staðar samkvæmt 1. mgr. hennar og þá á þann veg að hún er ekki einskorðuð við eins eða svipaða vöru og þjónustu og vörumerkjarétturinn nær til. Kemur þegar af þessari ástæðu ekki til álita að réttur stefnanda til vörumerkis njóti sjálfstæðrar verndar samkvæmt ákvæðinu. Er þess þá jafnframt að geta að tilvísun stefnanda til 6. gr. a. í Parísarsamþykkt um vernd eignarréttinda á sviði iðnaðar er á því reist að þau sjónarmið sem þar er lýst hafi verið lögfest hér á landi með 2. mgr. 4. gr. laga nr. 45/1997. Af framansögðu leiðir að lög um vörumerki standa ekki til þeirrar niðurstöðu að taka megi kröfur stefnanda til greina. Þá er það mat dómsins að haldlaus sé sú málsástæða stefnanda sem reist er á 1. mgr. 10. gr. laga nr. 42/1903, enda verður í ljósi atvika málsins ekki talið að það ákvæði eða önnur ákvæði laganna veiti stefnanda vernd umfram það sem til var stofnað með lögum nr. 45/1997. Ákvæði um vernd auðkenna í 15. gr. a. laga nr. 57/2005, sem stefnandi hefur jafnframt vísað til, getur falið í sér ríkari vernd fyrir eiganda vörumerkis en leiðir af sérlögum þar um og þá með hliðsjón af samkeppnissjónarmiðum. Kemur þá sérstaklega til skoðunar hvort notkun stefnda á auðkenni sínu sé til þess fallin að gefa til kynna að rekstur hans tengist með einhverjum hætti rekstri stefnanda og geti þannig spillt þeirri viðskiptavild sem stefnandi hefur áunnið sér með vörumerki sínu. Hvorki verður talið að slík aðstaða sé hér fyrir hendi né að mat á ruglingshættu samkvæmt tilvitnuðu lagaákvæði leiði til annarrar niðurstöðu en þeirrar sem fékkst við mat á henni á grundvelli 4. gr. laga nr. 45/1997. Samkvæmt því sem að framan er rakið er öllum málsástæðum stefnanda hafnað. Ber því að sýkna stefnda af dómkröfum hans. Eftir þessum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, Domusnova ehf., á að vera sýkn af kröfum stefnanda, Domus fasteignasölu ehf. Stefnandi greiði stefnda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 385/2003
None
B krafði K umbætur vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir þegar hún rann í polli í verslun K.Með hliðsjón af gögnum málsins var K látinn bera hallann af því að hafa ekkiaflað gagna um slysið þrátt fyrir að hafa haft fullt tilefni til. Þá þóttisannað að þrátt fyrir aðvaranir nafngreinds starfsmanns hefði K engar viðeigandiráðstafanir gert til að koma í veg fyrir hálkuslys. Samkvæmt þessu þótti slysiðverða rakið til vanrækslu K, sem dæmt var til greiðslu bóta, en B var ekkilátin bera hluta tjóns síns sjálf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen ogIngibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 1. október 2003. Hún krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdurtil að greiða sér 8.665.248 krónur, til vara 7.197.800 krónur en til þrautavara6.008.619 krónur. Í öllum tilvikum krefst hún 2% ársvaxta frá 2. maí 1998 til30. janúar 2003, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Að því frágengnu krefstáfrýjandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiði sér 5.428.685 krónur með2% ársvöxtum frá 2. maí 1998 til 30. janúar 2003 og af 3.900.685 krónum fráþeim degi til 12. nóvember sama árs. Þá krefst hún dráttarvaxta af 1.528.000krónum frá 30. janúar 2003 til 12. nóvember sama árs og af 5.428.685 krónum fráþeim degi til greiðsludags. Áfrýjandi krefst í öllum tilvikum málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur veriðveitt á báðum dómstigum. Stefndi krefst aðallegastaðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara aðkrafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður látinn niður falla. I. Eins og fram kemur í héraðsdómi komáfrýjandi inn í verslun stefnda á Hellu laugardaginn 2. maí 1998 í þeimerindagjörðum að eiga þar viðskipti. Gekk hún inn með hillum framhjá opinnifrystikistu sem stóð úti á gólfi. Rann hún í polli sem var á gólfinu viðkistuna og féll við. Í skýrslutöku hjá lögreglu 4. febrúar 2002 og fyrir dómivið aðalmeðferð málsins kvaðst hún hafa gripið í brún kistunnar í fallinu ogvið það fengið slæman hnykk á öxlina. Vitnið Eygló Bergsdóttir, sem þá varnýkomin til starfa sinna í versluninni, gaf einnig skýrslu hjá lögreglu ogfyrir dómi. Kvaðst hún hafa séð vatnspoll á gólfinu fyrir framan frystikistunaer hún kom til vinnu sinnar. Hún hafi gengið inn um aðaldyrnar áleiðis inn álagerinn til að fara úr yfirhöfn sinni og þá séð pollinn, sem hafi verið aðstærð „innan við hálft vatnsglas“. Þegar hún kom fram hafi áfrýjandi kallað tilsín og spurt um einhverja vöru, sem hún hafi leiðbeint áfrýjanda hvar væri aðfinna. Þegar áfrýjandi hafi gengið á brott kvaðst Eygló hafa séð hana renna íbleytunni á gólfinu, falla niður og reka hægri olnbogann ofan á kantfrystikistunnar. Svo hafi virst sem áfrýjandi hafi fengið afar slæmt högg áhægri handlegginn, enda kveinkað sér mjög. Eygló sagði að vatnið á gólfinu hafiekki geta borist að utan, áfrýjandi hafi fallið svo „langt inni í búðinni“ aðvatnið hafi ekki farið „þarna alla leið inn”. Áfrýjandi fór rakleiðis út úrversluninni eftir fallið og mun engin rannsókn hafa farið fram á vettvangi. Húntilkynnti ekki stefnda um afleiðingar þess fyrr en 3. september 1999 með bréfiþáverandi lögmanns hennar, sem spurðist jafnframt fyrir um vátryggingar stefndavegna atvika sem þessa. Vitnið Eygló kvaðst hins vegar hafa sagtverslunarstjóra stefnda frá slysinu er hún kom til vinnu mánudaginn 4. maí1998. Áfrýjandi fór til læknis þremur dögum eftir slysið og kom þá í ljós aðhún gat ekki hreyft hægri öxlina og var líklegasta ástæða þess talin veratognun. Samkvæmt örorkumati Jónasar Hallgrímssonar læknis 16. október 2002 varvaranleg örorka hennar vegna slyssins metin 15% og varanlegur miski 20%.Tímabundið atvinnutjón hennar var metið 100% á tímabilinu 2. maí 1998 til 8.október sama árs. Þá var talið að hún hafi verið óvinnufær vegna slyssins fráfyrrnefndum degi fram til þess að ekki var að vænta frekari bata hennar eða 8.október 1998. II. Í málinu krefur áfrýjandistefnda um skaðabætur vegna líkamstjóns. Telur hún að slysið megi rekja tilþess að aðbúnaður í verslun stefnda hafi verið óforsvaranlegur greint sinn.Fyrir slysið hafi Eygló Bergsdóttir margsinnis tilkynnt verslunarstjóranum umslysahættu vegna polla, sem hafi myndast við frystikistu, og hafi starfsmönnumstefnda því mátt vera ljós sú slysahætta, sem af þeim kynni að hljótast. Þráttfyrir það hafi stefndi engan reka gert að því að koma í veg fyrir slys.Pollinn, sem áfrýjandi rann í, hafi að öllum líkindum mátt rekja til þess aðfrystikistan hafi lekið vegna bilunar eða hún verið yfirfull af vörum. Stefndihafnar bótakröfu áfrýjanda og telur ósannað að pollinn megi rekja til þessaraorsaka. Áfrýjandi hafi heldur ekki sýnt fram á að starfsmenn stefnda hafi áttsök á slysinu. Ógerningur hafi verið fyrir þá tvo starfsmenn, sem voru viðvinnu ásamt vitninu Eygló, að fylgjast með hvort bleyta hefði borist á gólfverslunarinnar. Pollurinn gæti hafa verið nýr og Eygló verið nýkomin til vinnu.Hvorki hafi verið ráðrúm til að þurrka hann upp né gera aðrar ráðstafanir áðuren slysið varð. Fram kom í vætti EyglóarBergsdóttur fyrir dómi að hún vissi ekki hvað olli því að pollurinn myndaðist ágólfinu. Gat hún ekki um það borið hvort frystikistan hafi verið biluð eðayfirfull greint sinn. Er ekkert komið fram í málinu sem styður þá fullyrðinguáfrýjanda að pollurinn hafi myndast af þessum sökum. Stefndi telur að slysiðmegi rekja til gáleysis áfrýjanda, sem sjálf verði að bera hallann af skorti ásönnun um atvik, þar sem hún hafi ekki hlutast til um rannsókn á slysinu fyrren mörgum árum eftir það. Eins og að framan er rakið tilkynnti áfrýjandistefnda um slysið 3. september 1999. Stefndi hafði ábyrgðartryggingu hjáVátryggingafélagi Íslands hf. Það var fyrst með bréfi félagsins 14. janúar 2002sem áfrýjanda barst svar og bótakröfu hennar hafnað. Gerði stefndi engan rekaað því að afla gagna um slysið í tilefni af áðurnefndu bréfi áfrýjanda heldurlét við það sitja að mótmæla kröfu hennar. Hafði stefndi þó fullt tilefni tilað afla frekari gagna, meðal annars í ljósi framburðar vitnisins Eyglóar hjálögreglu og síðar fyrir dómi. Verður stefndi því að bera hallann af því að látaþetta undir höfuð leggjast. Enginn starfsmaður stefnda hefur heldur gefiðskýrslu fyrir dómi um atvik málsins. Vitnið Eygló, sem eins og fyrr segir sááfrýjanda renni í pollinum við frystikistuna, kvaðst margsinnis hafa varað viðbleytu við frystikisturnar, sem stóðu á gólfi verslunarinnar. Gólfin hafi veriðbónuð tvisvar í viku og þau verið „svakalega sleip“ og ekki hafi þurft meira enhálft vatnsglas til að maður rynni á gólfinu, hún hafi verið „margbúin að lendaí þessu sjálf.“ Þessum framburði vitnisins hefur stefndi í engu hnekkt. Verðurþví byggt á að stefndi hafi engar viðeigandi ráðstafanir gert til að koma í vegfyrir slys vegna þessara aðstæðna þrátt fyrir ítrekaðar ábendingar um hættu semstafað gæti af bleytu á sleipu gólfinu á þessum stað. Verður samkvæmtframansögðu að rekja slysið til vanrækslu stefnda. Ekki verður ráðið af gögnummálsins að aðstæður hafi verið með þeim hætti að áfrýjandi hafi mátt verjastþví að ganga í bleytuna á gólfinu og verður hún því ekki látin bera hluta tjónssíns sjálf. III. Áfrýjandi hefur sem fyrr segir lagtfram örorkumat, sem verður lagt til grundvallar enda hefur því ekki veriðhnekkt. Í málinu er hins vegar ágreiningur um fjárhæð bóta vegna varanlegrarörorku. Þá telur stefndi að áfrýjandi eigi hvorki rétt til bóta vegnatímabundins atvinnutjóns né annars fjártjóns, en stefndi hefur ekki mótmæltkröfu hennar tölulega um bætur fyrir varanlegan miska og þjáningabætur. Eftir 1.mgr. 7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, eins og hún hljóðaði er slysið varð,skyldu árslaun teljast vera heildartekjur tjónþola næstliðið ár fyrir þann dager tjón varð. Áfrýjandi miðar aðalkröfu sína um bætur vegna varanlegrar örorkuvið helming þeirrar fjárhæðar, sem eiginmaður hennar taldi fram til skattsvegna tekjuársins 1998 sem hreinar tekjur af atvinnurekstri, sem þau höfðusameiginlega með höndum samkvæmt samningi við Barnaverndarstofu 30. júní 1997,ásamt reiknuðu endurgjaldi vegna sama rekstrar samkvæmt skattframtali hennarsjálfrar. Krafan tekur samkvæmt þessu ekki mið af tekjum, sem áfrýjandi taldisjálf fram til skatts á þessu tímabili. Verður þegar af þeirri ástæðu að hafnaaðalkröfu áfrýjanda. Varakrafa og þrautavarakrafa hennar eru reistar áþágildandi 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga á þeim grunni að tekjur hennar hafiverið „afar sveiflukenndar og á ólíkum grundvelli hverju sinni.“ Ekki erfallist á að þau gögn, sem áfrýjandi hefur lagt fram þessu til stuðnings, sýniað undantekningarákvæði þetta eigi við. Verður varakröfu og þrautavarakröfuhennar því einnig hafnað. Að framangreindum kröfum frágengnumhefur áfrýjandi reist fyrir Hæstarétti kröfu um bætur vegna varanlegrar örorkuá heildartekjum sínum síðustu 12 mánuði fyrir slysið, sbr. áðurnefnda 1. mgr.7. gr. skaðabótalaga. Er óumdeilt að fjárhæð þeirra tekna nemur 1.608.735krónum. Við útreikning kröfunnar hefur áfrýjandi reiknað fjárhæðina meðlánskjaravísitölu frá slysdegi í samræmi við 2. mgr. 15. gr. laganna. Hinsvegar hefur hún ekki reiknað fjárhæðina með vísitölu til janúar 2003, eins oghún miðar aðal-, vara- og þrautavarakröfu sína við í málinu, heldur meðvísitölu á þingfestingardegi þess í Hæstarétti. Hefur stefndi mótmæltsíðastnefndri viðmiðun áfrýjanda. Verður fjárhæð tekna áfrýjanda þvíframreiknuð með lánskjaravísitölu frá slysdegi til janúar 2003 og nemur húnsamkvæmt því 1.967.418 krónum. Stefndi hefur mótmælt því að ekki sé viðútreikning kröfunnar tekið tillit til frádráttar vegna aldurs tjónþola, sbr.þágildandi 9. gr. skaðabótalaga. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstaréttimótmælti áfrýjandi því að þessi mótbára stefnda kæmist að á þeim grunni að húnværi of seint fram komin. Sú krafa áfrýjanda, sem hér er fjallað um, kom ekkifram fyrr en í greinargerð hennar til Hæstaréttar og eru mótbárur stefnda gegnhenni því ekki of seint fram komnar. Er á það fallist með stefnda að lækka berikröfuna um 17% með vísan til áðurnefndrar 9. gr. skaðabótalaga og nemur fjárhæðhennar þannig reiknuð 2.449.435 krónum. Eins og fyrr segir hefur stefndimótmælt kröfu áfrýjanda um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Í áðurnefnduörorkumati var tímabundin örorka áfrýjanda talin 100% frá slysdegi til 8.október 1998, en þann dag hafi ekki verið að vænta frekari bata, sbr. 2. gr.skaðabótalaga. Segir í matinu að áfrýjandi hafi verið í hálfu starfi er húnslasaðist og síðan óvinnufær uns hún fór í aðgerð vegna afleiðingar slyss, erhún lenti í 8. október 1998. Áfrýjandi hefur hins vegar ekki lagt fram neingögn til sönnunar því að hún hafi orðið fyrir tekjumissi vegna tímabundinnarörorku sinnar. Gegn mótmælum stefnda telst það tjón því ósannað og ber að hafnakröfu vegna þess. Kröfu áfrýjanda um bætur fyrir varanlegan miska að fjárhæð1.077.600 krónur og þjáningarbætur að fjárhæð 150.400 krónur er ekkisérstaklega mótmælt og verða þær því teknar til greina. Áfrýjandi hefur ekkilagt fram nein gögn til stuðnings kröfu sinni um annað fjártjón og er henni,gegn mótmælum stefnda, hafnað þegar af þeirri ástæðu. Verður stefndi samkvæmtframansögðu dæmdur til að greiða áfrýjanda bætur að fjárhæð samtals 3.677.435krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Um málskostnað og gjafsóknarkostnað íhéraði og fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi,Kaupfélag Árnesinga svf., greiði áfrýjanda, Birnu Jóhönnu Jónasdóttur,3.677.435 krónur með 2% ársvöxtum frá 2. maí 1998 til 30. janúar 2003,en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði í ríkissjóð samtals850.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda íhéraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálsflutningsþóknun lögmanns hennar, samtals 850.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júlí 2003. Stefnandi málsins er BirnaJóhanna Jónasdóttir, kt. 180356-0029,Broddanesskóla, Hólmavík, en stefndi er Kaupfélag Árnesinga, kt.680169-5869, Austurvegi 3-5, Selfossi. Málið er höfðað með stefnu,dagsettri 22. janúar sl., sem árituð var um birtingu af lögmanni stefnda hinn23. sama mánaðar. Það var þingfest hér í dómi30. sama mánaðar. Málið var dómtekið 20. júní sl. að afloknumskýrslutökum og munnlegum málflutningi. Dómkröfur: Dómkröfur stefnanda eruþessar: Aðallega, að stefndi greiðistefnanda miska- og skaðabætur að fjárhæð 8.729.348 krónur með 2% ársvöxtumsamkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 2. maí 1998 tilstefnubirtingardags, en með dráttarvöxtum skv. lögum um vexti og verðtryggingunr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara, að stefndi greiði stefnanda miska- ogskaðabætur að fjárhæð 7.261.900 krónur með 2% ársvöxtum samkvæmt. 16. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 2. maí 1998 til stefnubirtingardags, en með meðdráttarvöxtum skv. lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degitil greiðsludags. Til þrautavara, að stefndi greiðistefnanda miska- og skaðabætur að fjárhæð 6.072.719 krónur með 2% ársvöxtumsamkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 2. maí 1998 tilstefnubirtingardags, en með með dráttarvöxtum skv. lögum um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Einnig krefst stefnandi íöllum tilvikum málskostnaðar úr hendi stefnda, auk virðisaukaskatts ámálskostnað henni að skaðlausu, eins og málið væri eigi gjaf­sóknarmál. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllum kröfumstefnanda og honum verði til­dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. Til vara, að krefst stefndi þess, að sök verði skiptí málinu og að dómkröfur stefnanda lækkaðar verulega og að málskostnaður verðilátinn niður falla. Stefnanda var veitt gjafsókntil að höfða mál þetta á hendur stefnda með bréfi dóms- ogkirkjumálaráðuneytisins, dags. 19. desember 2002. Málsaðilar urðu ásáttir umað reka málið fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Málavextir, málsástæður og lagarök málsaðila. Málsatvik eru þau, aðstefnandi kom í verslun stefnda á Hellu laugardaginn 2. maí 1998 íverslunarerindum. Hún gekk að frystiborði, sem var innarlega íversluninni. Þegar hún var þangað komin, sá hún Eygló Bergsdóttur, sem hún taldivera starfsmann stefnda, enda oft séð hana að störfum þar. Spurði hún Eyglóu,hvar ákveðnar vörur væri að finna og fékk svör við því. Sem hún leggur af staðfrá frystiborðinu til að nálgast vörur þær, sem hana vanhagaði um, rann hún tilí bleytu, sem var á gólfinu framan við frystiborðið, og féll við það afturfyrir sig og slasast illa. Eygló var nærstödd og reyndi að forða stefnanda fráfalli, en tókst það ekki. Stefnandi yfirgaf verslunina við svo búið, án þess aðversla. Stefnandirak á þessum tíma meðferðarheimili fyrir börn að Geldingalæk, ásamt eiginmannisínum, samkvæmt samningi við Barnaheill, sem dagsettur er 30. júní 1997. Slysiðhafði víðtækar afleiðingar í för með sér fyrir stefnanda. Hún var mjög þjáð afverkjum, sem ágerðust og hefur verið í stöðugri læknismeðferð síðan slysið áttisér stað, án þess að fá bata. Jónas Hallgrímsson læknir lagði mat á tímabundnarog varanlegar afleiðingar slyssins á heilsufar stefnanda. Matsgerð hans erdagsett 16. október 2002. Niðurstaðahennar var sú, að stefnandi hefði verið algjörlega óvinnufær (100%) fráslysdegi til 8. október 1998. Þjáningatímabil hafi varað jafn lengi. Varan­legurmiski var metinn 20%, en varanleg örorka 15%. VátryggingafélagÍslands (VÍS) hafnaði bótakröfu stefnanda með bréfi, dags. 14. janúar 2002, enstefndi hafði keypt ábyrgðartryggingu hjá félaginu. Afstaða félagsins var byggðá því, að starfsmenn stefnda hafi ekki vitað af polli við áðurnefndan frysti ogeinnig vísaði félagið til dóms Hæstaréttar frá 1996, bls. 2668, í því sambandi.Lögmaður stefnanda óskaði eftir því við VÍS í bréfi, dags. 4. mars s.á., aðfélagið endurskoðaði afstöðu sína gagnvart bótakröfu stefnanda, en því varhafnað. Stefnandigaf skýrslu hjá lögreglunni í Reykjavík hinn 4. febrúar 2002. Þar lýsir hún slysinumeð sama hætti og að framan er getið. Einnig kemur þar fram, að hún hafi gripiðhægri hendi í fallinu til að reyna að verjast falli og fengið við það slæmanhnykk á hægri öxl. Hún hafi náð að rykkja höfðinu frá gólfi, sem varð til þess,að hún hlaut mikinn hnykk á háls. Hún kvaðst hafa snúið sér til ÞórisKolbeinssonar, læknis á Heilsugæslustöðinni á Hellu, strax næsta mánudag vegnaverkja. Þaðan hafi hún verið send til Magnúsar Páls Albertssonar,bæklunarsérfræðings á Borgarspítalanum í Reykja­vík, og verið til meðferðar hjáhonum og öðrum læknum síðan. Hún kvaðEyglóu Bergsdóttur, Freyvangi 1, Hellu, starfsmann stefnda, hafa orðið vitni aðslys­inu. Þær hafi rætt saman í versluninni, áður en slysið vildi til. Skýrslavar tekin af Eygló Bergsdóttur hjá lögreglunni á Hvolsvelli hinn 14. febrúars.á. Hún lýsti slysinu með sama hætti og stefnandi. Hún sagðist hafa starfað sem verktaki hjá stefnda og unnið við aðfylla í hillur verslunarinnar. Þegar hún kom til vinnu umræddan dag, hafi húnveitt því athygli, að vatnspollur var við annað af tveimur frystiborðum íversluninni. Hún hafi farið inn á lager til að skipta um föt, áður en hún hófstörf, en farið að því búnu inn í verslunina til að skrá þær vörur, semvantaði. Þá hafi kona kallað í sig, og spurt um einhvern hlut. Konan hafistaðið við frystiborðið. Hafi hún farið til konunnar og leiðbeint henni. Þegarkonan var á leið frá henni hafi hún runnið til í bleytunni á gólfinu, falliðniður og rekið hægri olnbogann ofan á kant frystiborðsins og tekið síðan meðvinstri hendinni í kant borðsins til þess að varna því, að hún skylli í gólfið.Hún hafi rokið til konunnar og náð að halda við hana og hjálpað henni á fætur.Konan hafi virst hafa fengið afar slæmt högg á hægri handlegginn og hafikveinkað sér mjög, en ekki þegið boð sitt um að kalla á lækni, og sagst myndileita læknis sjálf, ef hún jafnaði sig ekki. Fyrirliggur í málinu minnisblað frá VÍS, sem ber yfirskriftina Annáll fyrir tjón 71-98-0677. Þar segir m.a. Hringdi í Eyglóu Bergsdóttur, sem var á staðnum þegar slysið gerðist enhún var verktaki sem vann við að fylla á. Hún telur að frystirinn hafi ekkilekið enda hann ekki bilaður á þeim tíma. Hins vegar hafi smá pollur verið semtjónþoli steig í á sínum fínu skóm. Sennilega sléttbotna. Telur Eygló að ís úrfrystinum hafi smám saman myndað þennan poll. Ekki er vitað hvort starfsmennhafi vitað af pollinum. Bréf ritað til tjónþola þar sem bótaábyrgð er hafnað.Dagsetningin 14. janúar 2002 er rituð við þennan texta skjalsins. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandibyggir dómkröfur sínar á því, að stefndi beri skaðabótaábyrgð á líkamstjónihennar á grundvelli almennu skaðabótareglunnar og reglunnar umvinnuveitendaábyrgð. Fyrir liggi, að starfsmenn stefnda hafi vikið frá þeirriháttsemi, sem gera verði kröfur til. Einnig byggir stefnandi á því, að um brotá settum reglum hafi verið að ræða af hálfu starfsmanna stefnda. Þegar þessiskilyrði, annað eða bæði, séu fyrir hendi, sé um bótaskyldu að ræða. Einnigverði að líta til ríkrar skyldu stefnda sem fasteignaeiganda, sem bjóði framþjónustu og vörur til kaups. Eygló Bergsdóttir, starfsmaður stefnda, ískilningi reglunnar um vinnuveitendaábyrgð, en ekki sem verktaki, hafi vitað afpolli þeim, sem stefnandi hrasaði í, en látið undir höfuð leggjast að grípa tilviðeigandi varúðarráðstafana. Með þessu hafi Eygló sýnt af sér saknæm mistök,sem stefndi beri ábyrgð á. Pollur hafði margoft myndast við frystiborðverslunar stefnda og hafði Eygló margsinnis látið verslunarstjóra stefnda ogaðra starfsmenn hans vita um það, áður en slysið vildi til. Þrátt fyrir þaðhafi starfsmenn stefnda aldrei gripið til neinna úrræða til að koma í veg fyrirslys af þessum völdum. Þessi háttsemistarfsmanna stefnda hafi í för með sér frávik frá þeim athafnaskyldum, sem ástefnda hvíldi. Teljamegi, að líklegasta skýring á tildrögum slyssins sé bilun í frystiborði, endaliggi fyrir, að stefndi hafi látið gera við frystiborð þremur dögum eftirslysið, eins og framlagður reikningur sýni. Byggt sé einnig á því, að aðbúnaðiá slysstað hafi verið ábótavant og þannig farið í bága við ákvæði laga umaðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustað nr. 46/1980, sbr. ákvæði IV. kaflaa,b og c, sem og VI. kafla þeirra laga, sem kveða á um skyldur atvinnurekenda,verkstjóra og starfsmanna. Fyrirliggi í málinu, að ekki hafi verið kallað á Vinnueftirlit eða lögreglu íkjölfar slyssins. Samkvæmt 2. mgr. 81. gr. síðastnefndra laga skuluvinnuveitandi eða fulltrúi hans á vinnustað tilkynna lögreglu og Vinnueftirlitiríkisins verði slys á vinnustað. Tilkynna skuli svo fljótt sem unnt sé og eigisíðar en innan sólarhrings frá slysi. Fjallað sé með fyllri hætti umtilkynningarskyldu vinnuveitanda vegna vinnuslysa í rgl. 612/1989. Tilkynnaskuli um slys í síðasta lagi innan 14 daga, samkvæmt 2. gr. reglugerðarinnar,ef það valdi fjarveru í einn eða fleiri daga. Fyrirsvarsmönnum stefnda hafiverið tilkynnt um, að stefnandi hafði orðið fyrir slysi í versluninni. Stefndihafi engu að síður látið undir höfuð leggjast að tilkynna um slysið til réttraaðila, eins og lögskylt sé. Hefði þaðverið gert hefði mátt ganga úr skugga um öryggisþætti, er vörðuðu aðbúnaðverslunarinnar. Stefndi hljóti að bera hallann af þeirri vanrækslu, sem valdiþví, að sönnunarbyrðin um aðbúnað verslunarinnar snúist við. Stefnandikveðst byggja dómkröfur sínar á I. kafla skaðabótalaga nr. 50/1993, (skbl.),eins og þau voru á slysdegi, og miða við þær forsendur, að kröfurnar séuuppreiknaðar í samræmi við stöðu lánskjaravísitölu í janúar 2003 (4421 stig),sbr. 15. gr. skbl. og 2% ársvexti frá slysdegi, þar til stefna var birt fyrirstefnda, sbr. 16. gr. skbl., en frá þeim degi reiknist dráttarvextir. Stefnandisundurliðar aðalkröfu sína þannig: 1.Tímabundið atvinnutjón kr.1.614.077 2.Þjáningabætur - 150.400 3.Varnarlegur miski - 1.077.600 4.Varanleg örorka - 5.523.171 5.Annað fjártjón - 300.000 6.Útlagður kostnaður - 64.100 Samtals kr.8.729.348 Stefnandiskýrir kröfugerð sína með eftirfarandi hætti: Um 1. kröfulið: Þessi krafa sé byggð á 2. gr. skbl. og vísi til þess, að JónasHallgrímsson læknir hafi taliðstefnanda óvinnufæra til 8. október 1998, eða í fimm mánuði og sex daga. Miðaðsé við sömu tekjur og gert sé í kröfulið 4 vegna bóta fyrir varanlega örorku,þ.e 3.682.114 kr. árstekjur. Niðurstaðan sé því þannig fengin (3.682.114 x 160dagar/365= 1.614.077). Um 2. kröfulið: Stefnandi vísar til 3.gr. skbl. til stuðnings þessum kröfulið og byggir á matsgerð JónasarHallgrímssonar læknis um dagafjölda. Um sé að ræða 160 daga og nemi bætur á dag940 krónum með vísitölubótum, sbr. 15. gr. skbl. (160x940= 150.400 kr.). Um 3. kröfulið: Stefnandi byggir miskabótakröfu sína á 4. gr. skbl. og miðar við 20%miskastig, samkvæmt mati Jónasar Hallgrímssonar læknis. Bætur fyrir algeranvaranlegan miski nemi 5.388.000 kr. eftir uppfærslu lánskjaravísitölu en1.077.600 kr. miðað við 20% miska. Um 4. kröfulið: Stefnandi vísar til 5.-7. gr. skbl.til stuðnings þessum kröfulið og sem fyrr til matsgerðar Jónasar Hallgrímssonarlæknis, sem mat varanlega örorku hennar af völdum slyssins 15%. Krafan styðjist við 2. mgr. 7. gr. skbl. ogtaki mið af samningi, sem stefnandi gerði, ásamt eiginmanni sínum, viðBarnaverndarstofu um rekstur meðferðarheimilis Barnaheilla að Geldingalæk.Barnaverndarstofa hafi greitt þeim hjónum 18.105.000 kr. ár ári írekstrarframlag. Á árinu 1998 hafirekstrartekjur umfram rekstrargjöld numið 3.507.068 kr., sem eiginmaður hennarhafi talið fram sem stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvar, en hafi þóbyggst á samningnum við Barna­verndarstofu.Reiknað endurgjald til hvors um sig hafi numið 1.086.864 kr. og hafi súfjárhæð verið inni í rekstrargjöldunum.Stefnandi hafi talið þá fjárhæð fram til skatts, en eiginmaður hennarsamkvæmt þessu 4.593.932 kr., að öðrum tekjum viðbættum, eða alls 4.811.336kr. Stefnandi byggir á því, að tekjurtil útreiknings bóta eigi að nema helmingi af rekstrartekjum samkvæmtáðurnefndum samningi, að viðbættum þeim tekjum, sem hún hafi talið fram áframtali sínu, eða 2.840.398 kr. Þessu til viðbótar komi 6% mótframlagvinnuveitanda í lífeyrissjóð og breytingar á láns­kjara­vísitölu frá slysdegitil stefnudags 4421/3615. Þannig reiknuð nemi viðmiðunartekjur 3.682.114kr. Stuðull 6. gr. sklb. hafi verið 10á slysdegi og geri 5.523.171 kr. miðað við örorku stefnanda, að mati JónasarHallgrímssonar (3.682.114 x 10 x 15%). Um 5. kröfulið: Stefnandi vísar til 1. gr. skbl.til stuðnings þessa kröfuliðar. Ljóst sé, að stefnandi hafi þurft að leggja útfyrir margvíslegum kostnaði vegna slyssins. Um sé að ræða ferðir til og fráheilsugæslustöðvum, lyfjakaup og margvís­legan annan kostnað, sem sé beinafleiðing slyssins, en erfitt sé að færa sönnur á. Stefnandi hafi verið búsett úti á landi og þurft að ferðastlangar leiðir til að leita sér læknisaðstoðar og fara til sérfræðinga. Krafaþessi sé byggð að álitum og nemi 300.000 kr. Um 6. kröfulið: Krafa samkvæmt þessumkröfulið varði greiðslu útlagðs kostnaðar og sé byggð á 1. gr. skbl. Um sé aðræða öflun matsgerðar. Varakrafa stefnanda: Stefnandibyggir varakröfu sína á tekjuviðmiðun við meðaltekjur iðnaðarmanna. Ljóst sé,að tekjur stefnanda árin fyrir slysið hafi verið mjög sveiflukenndar og afólíkum toga. Meðaltekjur iðnaðarmanna á slysdegi hafi numið 2.256.400 kr. Aðviðbættu 6% mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð og að teknu tilliti tiluppfærslu lánskjaravísitölu frá slysdegi nemi tekjuviðmiðunin 2.925.056 kr.Varakrafan nemi því 4.387.584 kr. (2.925.056 x10 x 15%). Varakrafan um bæturfyrir tímabundið atvinnu­tjón byggist á sömu viðmiðun og nemi þannig 1.282.216kr. (2.925.056 x 160/365). Að öðru leyti sundurliðist varakrafan með sama hættiog aðalkrafa og verði því 7.261.900 kr. Þrautavarakrafa: Þrautavarakröfusína byggir stefnandi á meðaltekjum stefnanda síðustu þrjú árin fyrir slysið. Áárinu 1995 hafi meðaltekjur hennar numið 1.808.819 kr., á árinu 1996 2.602.742kr., en á árinu 1997 1.150.000 kr. Séufjárhæðir þessar uppfærðar miðað við launavísitölu hvers árs tilstöðugleikatímapunkts og bætt við 6% mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð,verði tekjuviðmiðunin 2.311.556 kr. og heildarkrafan fyrir varanlega örorku því3.467.334 kr. Sé gengið út frá sömutekjum við ákvörðun bóta fyrir tímabundna örorku nemi sá kröfuliður 1.013.285 kr.(2.311.556 x 160/365). Aðrir kröfuliðir sundurliðist með sama hætti og íaðalkröfu. Samtals nemi þrautavarakrafan því 6.072.719 kr. Stefnandivísar til meginreglna skaðabótaréttar um sakarábyrgð og vinnuveit­endaábyrgð.Einnig til sérsjónarmiða um bótaábyrgð fasteignaeigenda, svo og til laga nr.46/1980 um aðbúnað fasteignar. Stefnandi vísar einnig til áðurnefndralagaákvæða skaðbótalaga. Þá byggir stefnandi á ákvæðum áðurnefndra laga nr.46/1980 og reglugerð nr. 612/1989, að því er varðar tilkynningarskyldutjónvalds. Vaxtakröfu sína byggir stefnandi á 16. gr. skaðabótalaga og kröfusína um dráttarvexti á lögum nr. 38/2001. Til stuðnings málskostnaðarkröfusinni vísar stefnandi til 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála (eml.) nr.91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda: Andmæli stefnda gagnvartaðalkröfu stefnanda: Stefndihafnar því, að starfsfólk hans hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi,sem valdið hafi tjóni stefnanda. Því séekki um skaðabótaábyrgð stefnda að ræða á grundvelli reglunnar umvinnuveitandaábyrgð. Starfsmönnum stefnda hafi ekki verið kunnugt um að bleytahefði myndast við frystiborðið og því hafi þeir ekki haft tækifæri til aðþurrka hana upp. Eygló Bergsdóttur hafi aðeins vitað um bleytuna viðfrystiborðið. Hún hafi engar ráðstafanir gert til að koma í veg fyrir slysið.Sé um saknæm mistök að ræða af hennar hálfu, geti stefndi ekki borið ábyrgð áþeim á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar, þar sem hún hafi starfað semsjálfstæður verktaki. Fráleitt sé að telja Eygló til starfsmanns á grundvellireglunnar um vinnu­veit­anda­ábyrgð, eins og stefnandi haldi fram. Hún hafialdrei verið á launaskrá stefnda, heldur hafi hún fengið greiðslur samkvæmtverksamningi gegn framvísun reiknings.Hún hafi ekki notið launatengdra réttinda, s.s. orlofs ogveikindaréttar. Starf hennar hafi falist í því að skrá niður, hvaða vörurvantaði í hillur verslunarinnar og fylla á þær og hafi hún að jafnaði unniðutan venjulegs opnunartíma verslunarinnar, þ.e. á nóttunni, en þó getað sjálfráðið, hvenær sólarhringsins hún væri að störfum. Eygló hafi sjálf lýst þvíyfir hjá lögreglu og hér í dómi, að hún hafi starfað hjá stefnda sem verktaki.Meint saknæmt athafnaleysi hennar sé því ekki á ábyrgð stefnda. Stefndimótmælir því að aðbúnaði í verslun hans hafi verið ábótavant og farið í bágavið ákvæði laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustað nr. 46/1980, enþau lög varði eingöngu aðbúnað og öryggi starfsmanna á vinnustað og verði þvíekki beitt um aðbúnað í matvöruverslunum.Þar gildi skipulags- og byggingalög nr. 73/1997 og reglugerðir settarsamkvæmt þeim. Aðbúnaður og starfsemiverslunar­innar hafi á engan hátt farið í bága við þau lög og reglugerðir. Stefndimótmælir einnig þeirri fullyrðingu stefnanda, sem fram komi í stefnu og haldiðhafi verið fram af Eygló hér fyrir dómi, að hún hafi margsinnis tilkynnt versl­unarstjórastefnda, sem og öðrum starfsmönnum hans, um polla á gólfi við frystiborðverslunarinnar. Eygló hafi ekki greintfrá þessu í skýrslu sinni hjá lögreglu.Hún hafi heldur ekki látið þessa getið við starfsmann VÍS í símtali, semhann hafi átt við hana 14. janúar 2002. Þámótmælir stefndi mótmælir því, að um bilun hafi verið að ræða í umræddufrystiborði. Eygló hafi talið íáðurnefndu símtali sínu við starfsmann VÍS og í skýrslu sinni hér í dómi, aðlíklegasta skýring á pollinum við frystinn sé sú, að ís hafi fallið á gólfið afvörum, sem í frystinum voru, þegar viðskiptamenn verslunarinnar handléku þær.Einnig geti bleytan hafa stafað af því, að viðskiptamaður hafi misst vöru niðurá gólf. Eigendur og starfsmenn verslana geti með engu móti komið í veg fyrir aðbleyta berist á gólf með þessum hætti, og ómögulegt sé að fylgjast svo vel með,að eftir því sé strax tekið og bleyta þurrkuð. Framlagður reikningur um viðgerðá djúpfrysti veiti enga sönnun þess, að umræddur frystir hafi lekið, enda ekkieini frystirinn í versl­uninni. Einslíklegt sé, að um hafi verið að ræða þátt í eðlilegu viðhaldi. Þá sé ekki hægtað útiloka, að stefnandi hafi fallið í bleytu, sem borist hafi inn íverslunina, en nokk­uð hafi rignt þann dag, þegar slysið átti sér stað, eins ogframlagt vottorð Veðurstofu Íslands sýni.Skór stefnanda kunni einnig að hafa verið blautir og hálir, svo ekkihafi þurft bleytu til að hún félli.Viðskiptavinir verslana sem aðrir verði að sýna eðlilega aðgát. Hafistefnandi runnið til í bleytu á gólfinu, verði að telja megin­ástæðu þess, aðhún hafi ekki sýnt nægjanlega varúð sjálf. Meðvísan til alls þessa verði að telja ljóst, að slysið verði á engan hátt rakiðtil saknæmrar vanrækslu starfsmanna stefnda. Skilyrði skaðabótaskyldu séu þvíekki fyrir hendi, heldur verði að telja, að um hreina óhappatilviljun hafiverið að ræða. Stefndimótmælir þeirri málsástæðu stefnanda, að snúa beri við sönnunarbyrði í málinu,þar sem stefndi hafi ekki tilkynnt um slysið. Stefnandi vísi til laga nr.80/1980 í þessu sambandi. Stefndi byggi á því, eins og áður sé lýst, að lögþessi eigi aðeins við um starfsfólk, sem slasist við vinnu sína, og verði þvíekki beitt í tilviki stefnanda. Stefndi hafi enga ástæðu haft til að kalla tillögreglu. Stefnandi hafi afþakkað boð um, að læknir yrði tilkvaddur, og hafistefndi ekki mátt ætla annað en stefnandi hefði náð sér af byltunni, enda hafistefnandi ekki látið vita um afleiðingar slyssins. Umfjöllun stefnda um varakröfustefnanda. Stefndibyggir á því, verði ekki fallist á aðalkröfu hans, að slysið verði að stærstumhluta rakið til eigin sakar stefnanda og óhappatilviljunar. Því verði stefnandiað hluta að bera tjón sitt sjálf, auk þess sem skaðabætur verði að lækkatölulega. Fjárhæðumdómkrafna stefnanda sé mótmælt í heild. Þá beriað hafna kröfu stefnanda um bætur fyrir tímabundið atvinnutjón. Allarupplýsingar skorti fyrir því, að stefnandi hafi í raun orðið fyrir tímabundnutekjutapi vegna slyssins eða hversu miklu, sé um slíkt að ræða. Aðeins beri að bæta raun­veru­legttímabundið tekjutap. Stefndimótmælir enn fremur tekjuviðmiðunum stefnanda fyrir varanlega örorku. Samkvæmt 7. gr. þágildandi skbl. skuluárslaun teljast vera heildarvinnutekjur tjónþola á næstliðnu ári fyrir þanndag, er tjón varð. Að mati stefnda hafi aðstæður stefnanda ekki verið á neinnhátt óvenjulegar, þannig að beita beri 2. mgr. 7. gr. skbl., sbr. skýringar við2. mgr. 7. gr. í greinargerð með frumvarpi til skaðabótalaga. Því verði aðleggja til grundvallar við útreikning bóta fyrir varanlega örorku tekjurstefnanda síðustu 12 mánuði fyrir slysdag.Stefnandi hafi ekki upplýst hverjar tekjur hennar voru á þessu tímabili. Stefndimótmælir auk þess þeirri reikningsaðferð stefnanda við útreikning bóta fyrir tímabundiðatvinnutjón, að blandað sé saman hagnaði af atvinnurekstri, sem eiginmaðurstefnanda hafi fært á skattframtal sitt og launatekjum. Vísar stefndi til dómsHæstaréttar frá 19. nóvember 2001 í þessu samhengi. Loksmótmælir stefndi kröfu stefnanda um bætur fyrir annað fjártjón sem ósönnuðu ogórökstuddu. Stefnandi hafi engin gögn lagt fram, sem styðji þessa kröfu hennar.Auk þess sé kröfunni mótmælt sem allof hárri. Aðendingu mótmælir stefndi kröfu um dráttarvexti frá fyrri tíma en dóms­uppsögudegi. Niðurstaða: Stefnandigaf aðilaskýrslu við aðalmeðferð málsins og einnig mætti Eygló Bergsdóttir tilskýrslugjafar, sem og Ólafur Lúter Einarsson, lögfræðingur, starfs­maður VÍS. Skýrslurþeirra verða nú stuttlega raktar: Stefnandi lýsti aðdraganda ogafleiðingum slyssins á sama hátt og að framan er rakið. Hún kvaðst hafa komiðu.þ.b. vikulega í umrædda verslun stefnanda og hafi hún í þeim ferðum ekkitekið eftir pollum á gólfi hennar. Tvö frístandandi frystiborð hafi verið íversluninni og hafi hún fallið við annað þeirra. Aðspurð kvaðst hún ekki muna,hvernig veður var þennan dag, en hún taldi sig muna, hvernig hún hafi veriðklædd og ráði af því, að ekki hafi verið rigning. Hún segist hafa hitt fyrirEygló Bergsdóttur í versluninni þennan dag og álitið hana starfsmann stefnanda,enda hafði hún séð hana þar áður. Eygló hafi verið að koma út úr lagerrýmiverslunarinnar og hafi hún spurt Eygló um vörur, sem Eygló hafi bent henni á,hvar væri að finna, væru þær til. Hún hafi staðið við frystikistuna og verið íþann mund að færa sig þaðan, þegar hún hafi runnið til og slasaðist. Eftir slysið hafi hún farið út úr búðinni,án þess að hafa haft samband við nokkurn þar, enda talið, að hún myndi jafnasig og því ekkert gert með þetta og engan látið vita um slysið, en Eygló hafiverið vitni að því. Hún hafi engan séðí versluninni annan en Eygló og stúlku við afgreiðslukassa, sem hún hafi tekiðeftir á leið inn í búðina. Hún kvaðst ekki hafa séð poll á gólfi verslunarinnar,en skynjað það, þegar hún kom út í bíl, að föt hennar voru blaut. Mánudaginneftir slysið, sem gerðist á laugardegi, hafi hún farið til Þóris Kolbeinssonar,heimilislæknis síns og fengið hjá honum verkjalyf. Svo hafi staðið á, að hún hafi átt pantaðan tíma hjá Magnúsi PálsAlbertssonar bæklunarlækni daginn eftir út af meini í hendi.. Hafi þau komiðsér saman um það, að hún léti Magnús skoða sig. Hann hafi tekið mynd aföxlinni, sem þá hafi þjakað hana mest. Stefnandi gerði dóminum grein fyriratvinnu­sögu sinni, námsferli og heimilishögum með sama hætti og lýst er íframlögðum gögnum. Hún hafi á þeim tíma, sem slysið átti sér stað, rekiðmeðferðarheimili að Geldinga­læk, ásamt eiginmanni sínum, samkvæmt samningi viðBarnaheill. Samn­ingurinn hafi verið þess efnis, að Barnaheill hafi greitt þeimhjónum ákveðna fjárhæð, sem átt hafi að mæta rekstrarkostnaði, m.a.launakostnaði starfsmanna, fæði bæði fyrir börnin, sem þar voru til meðferðar,sem og fyrir starfsfólk og þau sjálf og börn þeirra.. Það, sem eftir stóð eftirgreiðslu rekstrarkostnaðar, hafi verið laun þeirra hjóna. Þau hafi valið aðfæra þessar tekjur eða hagnað á skattframtal eiginmanns hennar, en það hefðiallt eins getað verið öfugt. Þau hafi engin áform haft um að hætta þessustarfi, en hafi orðið að gera það vegna heilsubrests hennar, sem slysið hafivaldið. Slysið og afleiðingar þess hafi gjörsamlega rústað lífi hennar. Áðurhafi hún verið ofvirk í öllu, sem hún tók sér fyrir hendur, en nú væri húnstöðugt þjáð af verkjum og hafi orðið að leita til geðlæknis vegna sálrænnaafleiðinga slyssins og sé þar enn til meðferðar. Hún taki geðlyf af ýmsum togaog þurfi að nota svefntöflur, því að hún eigi erfitt með svefn vegnaverkja. Hún hafi mjög oft þurft aðleita sér lækninga til Reykjavíkur, sem hafi haft mikinn kostnað í för með sér,en hún hafi alltaf búið úti á landi. Einnig hafi slysið haft í för með sérmikinn lyfjakostnað og útgjöld vegna sjúkraþjálfunar, bæði í Hveragerði og áReykjalundi. VitniðEygló Bergsdóttir lýsti starfi sínu í verslun stefnanda með þeim hætti, að húnhafi séð um að panta allar vörur, að undanskildum frysti- og kælivörum og komaþeim fyrir í versluninni. Hún kvað það ekki hafa verið í sínum verkahring aðleiðbeina viðskiptavinum verslunarinnar, en hún hafi svarað væri hún spurð. Húnhafi gert skriflegan samning við stefnanda um starf sitt, sem hún hafi fengiðsendan með símbréfi frá stefnanda. Ekki mundi vitnið, hvort samningurinn hafiverið nefndur verksamningur eða ráðningarsamningur. Hún hafi starfað eftirfyrirmælum versl­unarstjóra á hverjum tíma, en í samningnum hafi veriðnákvæmlega tilgreint hvert starfsvið hennar skyldi vera í samráði viðverslunarstjóra. Hún hafi fengið fastar mánaðarlegar greiðslur fyrir starf sitt5. hvers mánaðar, en eingreiðslu í desember, sem nefnt hafi verið álag. Hennihafi verið látin trilla í té til að færa vörur inn í verslunina og einnig hnífatil að skera upp pakkningar. Hún kvaðst hafa litið svo á, að hún ætti að vinnasjálf umsamda vinnu, en eiginmaður hennar hefði stöku sinnum hlaupið í skarðið,hafi hún t.d. þurft að fara til læknis. Einhver tímasetning hafi verið ísamningnum um vinnutíma, en yfirleitt hafi hún unnið starf sitt í samráði viðverslunarstjóra. Í samningnum hafi verið gagnkvæmur uppsagnarfrestur og ákvæðium það, að henni mætti víkja fyrirvaralaust úr starfi, gerðist húnbrotleg. Sérstaklega aðspurð, kvaðsthún hafa litið á sig sem verktaka. Hún hafi greitt öll launatengd gjöld ogvirðisaukaskatt. Hún hafi átt að skilaumsömdu starfi og hafa lokið því fyrir kl. 9.00 að morgni. Hún hafi ekki getaðtekið sér veikindafrí, enda hafi enginn starfsmaður stefnda getað hlaupið ískarðið fyrir sig. Ekki hafi verið um það að ræða að taka sér frí, nema húngæti útvegað einhvern fyrir sig. Húnsagði tvö frystiborð hafa verið í búðinni. Ekki vissi hún til, að frystiborðhafi bilað á þeim tíma, sem slysið varð og það verið lagfært. Viðgerðarmennhafi komið annað slagið og lagfært vélar og tæki. Pollur sá, sem stefnandihrasaði í, hafi verið við annað frystiborðið. Oft hafi það komið fyrir, aðfrystiborð hafi verið ofhlaðin, sem valdið geti því, að klaki myndaðist í efstulögunum, sem síðan gæti fallið á gólfið, þegar varan væri tekin þaðan. Þettakomi ekki fyrir sé hæfilegt vörumagn í borðunum. Það hafi hins vegar oft gerst,að frystiborð væru ofhlaðin, og taldi vitnið, að ástæða þess væri sú, að börnog unglingar hafi verið fengin til að koma vörum fyrir í borðunum og þau ekkifylgt margítrekuðum fyrirmælum yfirmanna í þessu tilliti. Hún gat ekki fullyrt,að frystiborð það, sem stefnandihrasaði við hafi þá verið yfirhlaðið. Í tilefni af framlögðu dómskjali, þar semstarfsmaður VÍS, lýsir símtali í janúar 2002, sem hann átti við vitnið, var aðþví spurt, hvort rétt sé eftir henni haft, aðfrystirinn hafi ekki lekið, enda ekki bilaður á þessum tíma, svarar vitniðþví til, að hún geti ekki staðfest þetta. Hún viti ekkert um ástand frystisinsá þessum tíma. Einnig vildi vitnið taka fram, að sú lýsing, sem starfsmaðurinngaf í framlögðu dómskjali, sé ekki með hennar orðum. Hún hafi t.d. ekki veittskóm stefnanda athygli, eins og gefið sé í skyn í yfirlýsingustarfsmannsins. Hún lýsir pollinum ágólfinu þannig, að hún áætli, aðvatnið, sem pollinn myndaði, hafi rúmast í tæplega hálfu vatnsglasi. Aðspurðkvað hún útilokað, að vatnið hafi borist að utan, því frystiborði hafi veriðinnarlega í versluninni. Hún kvaðst hafa séð poll við frystinn, þegar hún kom ívinnuna. Hafi hún farið beint inn á lager til að skipta um föt.Þegar hún kom þaðan hafi stefnandi verið í búðinni og gefið sig á tal við hana.Hún hafi því ekki haft tíma til að láta neinn vita um bleytuna, en það hafi húngert margoft áður, þegar svona stóð á. Hún segist hafa látið þáverandiverslunarstjóra vita um slysið næsta mánudag.Vitnið tók fram, að gólf verslunarinnar hafi verið hál og hættuleg,einkum eftir að þau hafi verið bónuð, sem hafi verið tvisvar í viku. Vitniðstaðfesti þau ummæli, sem eftir henni eru höfð í lögregluskýrslu, þess efnis,að hún hafi boðist til að kalla í lækni en stefnandi hafi svarað því til, aðhún myndi sjálf fara til læknis, ef hún teldi þörf á því. Vitnið Ólafur Lúter Einarsson, starfsmaður VÍS, kvaðsthafa fengið það verkefni að svara tjónþola í þessu máli varðandi bótaskyldufélagsins. Hann hafi haft af því tilefni haft símasamband við vitnið EyglóBergsdóttur og skrifað niður efni símtalsins, strax að því loknu og samið skjalþað, sem liggi frammi í málinu. Þar sé rétt eftir Eyglóu haft. Álit dómsins: Af gögnum málsins og vættistefnanda og Eyglóar Bergsdóttur hér í dómi, verður að telja fullvíst, aðpollur hafi verið við annað af tveimur frystiborðum í verslun stefnda aðHellu. Vitnið, Eygló Bergsdóttir, sápollinn, þegar hún kom til vinnu laugardaginn 2. maí 1998 og sá stefnanda rennatil í honum með fyrrgreindum afleiðingum.Stefnandi sagði, að sér hafi skrikað fótur við frystiborð í verslunstefnda, en kvaðst ekki hafa veitt polli þar athygli og fyrst gert sér greinfyrir því, að hún hefði runnið til í bleytu, þegar hún kom út í bíl eftirslysið og varð þess vör, að föt hennar voru blaut. Stefnanda og Eygló ber samanum þessi atriði. Stefndi mótmælir því ekki berum orðum, að slysið hafi orðiðmeð þeim hætti, sem Eygló lýsir og stefnandi byggir á, en bendir m.a. á, aðbleyta sú, sem stefnandi hrasaði í, hafi eins getað komið að utan eða með öðrumhætti. Stefnandi byggir á því, aðvitnið Eygló hafi verið starfsmaður stefnda eða að stöðu hennar megi a.m.k.jafna til þess, að starf hennar falli undir þá skilgreiningu. Eygló hafi veittpollinum við frystiborðið athygli, þegar hún kom til vinnu, en engar ráðstafanir gert til að koma í vegfyrir slysahættu, sem af honum stafaði.Stefndi beri sem vinnuveitandi ábyrgð á þessari vangá Eyglóar ágrundvelli reglunnar um vinnuveitendaábyrgð. Slysið vildi til rétt í þannmund, er Eygló kom til starfa í verslun stefnda, eftir að hafa skipt umföt. Hún bar hér í dómi, að hún hafiekki haft tíma til að láta aðra starfsmenn stefnda vita af pollinum en það hafiekki verið í hennar verkahring að þurrka upp bleytu á gólfi. Eygló lýsti því yfir hér í dómi og í skýrslusinni hjá lögreglu, sem fyrr er getið, að hún hafi litið á sig sem verktaka oggerði dóminum grein fyrir umsömdum starfskyldum sínum. Dómurinn lítur svo á, meðhliðsjón af lýsingu Eyglóar Bergsdóttur á efni þess samnings, sem hún gerði viðstefnda og áliti hennar sjálfrar, að hún hafi starfað sem verktaki og starfhennar ráðist af fyrir fram ákveðnum verkþáttum. Verður því ekki talið, eins ogmál þetta er vaxið, að stefndi beri ábyrgð á vanrækslu Eyglóar um að láta vitaum pollinn við frystiborðið eða þurrka hann sjálf upp. Annað starfsfólk stefndaveitti gólfbleytunni ekki athygli, eftir því sem best verður vitað. Stefnandi byggir einnig áþví, að bleyta hafi margoft myndast við frystiborð verslunarinnar og því hafistarfsmenn stefnda átt að hafa opin augu fyrir þessari hættu og sjá til þess,að þurrka upp bleytu, sem þar kynni að myndast. Stefnandi styðst þar við upplýsingar Eyglóar Bergsdóttur. Aðrarheimildir liggja ekki fyrir um þessa máls­ástæðu stefnanda. Telja verður þessa staðhæfingu Eyglóarósannaða gegn mótmælum stefnda. Þá er á því byggt af hálfustefnanda, að bleytan á gólfi við umrætt frystiborð hafi stafað af bilun ítækinu. Stefnandi hefur lagt fram reikning, sem sýnir, að gert hafi verið viðdjúpfrysti í verslun stefnda á Hellu 5. maí 1998. Á reikningnum kemur fram, að skipt hafi verið um ákveðna hluti ídjúpfrysti. Hvorugur málsaðila hefur lagt fram gögn, sem skýra í hverjuviðgerðin var fólgin eða upplýsingar um það, hvaða tæki hér kom við sögu. Til þess ber að líta, að vatnsleki úr tækinugetur vart hafa átt sér stað, hafi frystiborðið á annað borð haldið frosti, enbilun af því tagi hefði ekki leynst neinum. Vitnið Eygló var sérstaklega að þvíspurð hér í dómi, hvort umrætt frystiborð hafi verið bilað og kvaðst hún ekkimuna, hvort svo hafi verið. Að ölluþessu virtu lítur dómurinn svo á, að ósannað sé, að umrætt frystiborð hafiverið bilað með þeim hætti, að vatn hafi lekið úr því og myndað þá bleytu, semstefnandi rann til í. Ekkert liggur heldur fyrir um það, að annar vökvi en vatnhafi myndað umræddan poll. Stefnandi byggir enn fremurá því, að stefndi hafi ekki tilkynnt Vinnueftirliti eða lögreglu um slysið,eins og lögskylt sé samkvæmt lögum nr. 46/1980 og reglugerð nr. 612/1989. Súvanræksla leiði til þess, að sönnunarbyrði um tildrög slyssins og aðbúnað ogstaðhætti í verslun stefnda snúist við. Fallast má á það meðstefnda, að tilgreind lög varði eingöngu vinnuslys og öryggi á vinnustöðum.Slys af því tagi, sem hér er til umfjöllunar, falla utan gildissviðslaganna. Í þessu sambandiverður, að mati dómsins, einnig að líta til þess, að stefnandi lét hjá líða aðtilkynna fyrirsvarsmönnum stefnda um slysið og afleiðingar þess. Vitnið, Eygló,sagðist hafa sagt þáverandi verslunarstjóra frá slysinu mánudaginn 5. maí1998. Þá var það eitt vitað, aðstefnandi hefði fallið og orðið fyrir einhverjum meiðslum, sem hún sjálf hafiekki talið svo alvarleg, að ástæða væri til að tilkveðja lækni. Stefnda verður því ekki lagt það til lastsað hafa ekki tilkynnt lögreglu um slysið.Fyrir liggur, að stefndi fékk fyrst vitneskju um afleiðingar slyssinsmeð bréfi lögmanns stefnanda, sem dagsett er 3. september 1999, sbr. og vættistefnanda hér í dómi. Dómurinn telur því, meðhliðsjón af því, sem að framan er rakið, að ekki liggi fyrir fullnægjandisannanir um það, að slys það, sem stefnandi varð fyrir í verslun stefnda 2. maí1998 hafi orðið með bótaskyldum hætti, samkvæmt almennum skaðabótareglum eðaöðrum þeim reglum, sem stefnandi vísar til og byggir á. Því ber að sýkna stefnda afkröfum stefnanda. Rétt þykir, eins og málþetta er vaxið, að hvor málsaðili beri sinn kostnað af málinu. Stefnandavar veitt gjafsókn til þessarar málshöfðunar, eins og áður er getið. Lögmaðurstefnanda lagði fram málskostnaðaryfirlit, þar sem hann miðar þóknun sína viðhagsmuni stefnanda af málalokum og tekur þar mið af aðalkröfu stefnanda. Dómurinn telur rétt, eins og hér stendur á, að hafahliðsjón af umfangi málsins við ákvörðun málskostnaðar stefnanda, og ákveðurhæfilega þóknun til lögmanns hennar 560.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti.Við þá fjárhæð bætist ferðakostnaður vitnisins, Eyglóar Bergsdóttur, semstarfar við Sigöldu, og þurfti að taka sér frí frá vinnu til að mæta hér ídómi. Sá kostnaður nam 34.288 krónum. Samtals nemur gjafsóknarkostnaðurstefnanda 594.288 krónum, sem greiðist úr ríkissjóði. Skúli J. Pálmason kveður upp þennan dóm. Dómsorð: Stefndi, Kaupfélag Árnesinga, er sýknað af kröfumstefnanda, Birnu Jóhönnu Jónasdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður, 594.288krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 346/1999
Kærumál Nauðungarvistun
Staðfest var niðurstaða héraðsdómara um að hafna kröfu X um að fellt yrði úr gildi samþykki dóms- og kirkjumálaráðuneytisins til þess að hann yrði vistaður gegn vilja sínum á sjúkrahúsi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. ágúst 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. september sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 27. ágúst 1999, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að fellt yrði úr gildi samþykki dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 26. sama mánaðar til þess að hann yrði vistaður gegn vilja sínum á sjúkrahúsi. Kæruheimild er í 4. mgr. 31. gr. , sbr. 1. mgr. 16. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Auk þess krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 31. gr., sbr. 17. gr. lögræðislaga greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Sigurðar Eiríkssonar héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, en þóknunin er ákveðin í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs talsmanns sóknaraðila, Sigurðar Eiríkssonar héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 50.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði
Mál nr. 485/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. ágúst 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. ágúst 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 20. ágúst 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 76/2016
Hjón Skilnaðarsamningur Ógilding samnings
K krafðist þess að ógiltur yrði skilnaðarsamningur sem hún hafði gert við M á árinu 2012. Með vísan til þess að K hefði notið lögmannsaðstoðar við gerð samningsins en ekki M var talið að K hefði hvorki fært fram haldbær rök né gögn fyrir því að M hefði beitt hana svikum eða notfært sér aðstöðumun aðila þannig að hallað hefði á K við samningsgerðina sbr. 30. eða 31. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá var talið að K hefði verið meðvituð um það, áður en gengið var til samninga, að M hefði mögulega gert lítið úr verðmæti eigna sinna en hefði eftir sem áður viljað ljúka skiptum og fá sinn hluta samkvæmt skilnaðarsamningnum. Í ljósi þess og að teknu tilliti til þess að K hefði ekki fært viðhlítandi sönnur á að hún hefði borið svo skarðan hlut frá borði þegar samningurinn væri metinn í heild sinni að ósanngjarnt væri að bera hann fyrir sig var ekki talið tilefni til að víkja honum til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936. Var M því sýknaður af kröfu K.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Karl Axelssonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 25. nóvember 2015. Ekkivarð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 6. janúar 2016 og var málinu áfrýjaðöðru sinni 29. þess mánaðar samkvæmt heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Hún krefst þess að ógiltur verði skilnaðarsamningurum eignaskipti, sem hún gerði við stefnda 14. ágúst 2012. Þá krefst húnmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrirHæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað eins og nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, K, greiði stefnda, M, 1.000.000krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2015I Málþetta, sem var dómtekið 27. maí 2015, er höfðað 11. júlí 2014 af K, [..],Reykjavík gegn M, [...], Mosfellsbæ. Dómkröfurstefnanda eru þær að skilnaðarsamningur um eignaskipti málsaðila, dagsettur 14.ágúst 2012, verði ógiltur með dómi. Þá er krafist málskostnaðar úr hendistefnda að skaðlausu auk virðisaukaskatts. Dómkröfurstefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefststefndi málskostnaðar að skaðlausu auk virðisaukaskatts. Viðþingfestingu máls þessa 4. september 2014 fékk stefndi frest til að skilagreinargerð í málinu. Hinn 23. október 2014 lagði lögmaður stefnda framgreinargerð, en málið var fyrst tekið fyrir af undirrituðum dómara 18. nóvember2014. Því næst var málið tekið fyrir sex sinnum, en í þinghaldi 13. maí sl. varekki sótt þing af hálfu stefnda. Fékk lögmaður stefnanda frest til að skilaskriflegri sókn í málinu, sem hann lagði fram við fyrirtöku þess, 27. maí sl.Málið var þá dómtekið að kröfu stefnanda.II Málsaðilargengu í hjúskap árið 1974 og eignuðust fjögur börn saman sem eru nú öll orðinlögráða. Í stefnu kemur fram að á hjúskapartíma þeirra hafi stefnandi veriðheimavinnandi en hafi þó tekið að sér verkefni við [...]. Stefndi hafi starfaðum tíma sem framkvæmdastjóri [...] en síðar hafi hann stofnað verkfræðistofuna [...]og verið í fjölbreyttum viðskiptatengdum rekstri. Hinn14. ágúst 2012 var aðilum veittur lögskilnaður. Þann sama dag rituðu þau undirsamning um skilnaðarkjör sín á milli. Í samningnum kemur fram að heildareignbúsins umfram skuldir væru 35.902.469 kr. Samkvæmt samningnum fékk stefnandi30.000.000 kr. af söluverði fasteignarinnar að [..], Reykjavík, í sinn hlut enstefndi tók að sér að greiða allar áhvílandi skuldir af húsinu og kostnað vegnasölu þess. Það sem eftir stæði af söluvirði fasteignarinnar skyldi renna tilstefnda. Þá kæmi fellihýsi í hlut konunnar en innbúi yrði skipt milli aðila.Auk þess segir í samningnum að hlutafé í [...] og hlutdeild í húsi á Spáni komií hlut mannsins. Var jafnframt tekið fram að lífeyrisréttindi stefnda kæmu ekkitil skipta milli aðila og að stefndi tæki að sér að greiða allar aðrar skuldirbúsins. Loks lýstu aðilar því yfir að eignir búsins væru ekki aðrar og að umfullnaðaruppgjör væri að ræða. Meðbréfi til stefnda, dagsettu 26. febrúar 2014, var því haldið fram af hálfulögmanns stefnanda að eignir kynnu að hafa verið verulega vantaldar við gerðskilnaðarsamningsins og leitað eftir samþykki stefnda fyrir því að samningurinnyrði tekinn upp og að stefndi gæfi stefnanda upplýsingar um eignir og aðrarfjárfestingar stefnda, sem að mati stefnanda hefðu átt að koma til skipta. Meðbréfi, dags. 5. mars 2014, hafnaði stefndi því að samningurinn yrði tekinn uppog að gefa stefnanda umbeðnar upplýsingar.III. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnanditelur samninginn bersýnilega ósanngjarnan og samkvæmt honum beri hún skarðanhlut frá borði. Við mat á sanngirni skuli bæði litið hlutlægt á samninginn,sérstaklega á öll frávik frá 103. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993, sem ogaðdraganda og stöðu aðila við samningsgerð. Eftirfarandi sýni að verulegumverðmætum hafi verið haldið utan skipta: Stefndisé einn hluthafi í félaginu [...] og hafi eignin verið hjúskapareign málsaðila.Hlutafé félagsins sé 500.000 kr. Samkvæmt upplýsingum sem stefndi hafi lagt tilgrundvallar við skilnaðarsamninginn sé „fyrirtækið skuldsett, óvíst meðandvirði“. Félagið hafi því ekki verið metið til eigna í skiptasamningnum oghafi stefndi fengið það óskipt í sinn hlut. Félagið eigi samt sem áður eignirlangt umfram skuldir. Samkvæmt ársreikningi árið 2012 hafi félagið verið meðeigið fé upp á 46.259.165 kr. Þá eigi félagið fastafjármuni sem séu bókfærðir á24.145.930 kr., þ.á.m. fasteign að [..] í Reykjavík, sem boðin sé til sölu á86.000.000 kr. Samkvæmt framlögðum gögnum skilaði [...] ehf. góðumrekstrarhagnaði bæði árin 2011 og 2012. [...]sé félag að öllu leyti í eigu [...]. Hlutafé þess sé 7.000.000 kr. Félagið eigijörðina [...] og [...] í Eyjafjarðarsveit, sem hafi verið keypt árið 2002 á13.800.000 kr. Kaupverðið hafi að hluta til verið greitt með söluverði fasteignarsem málsaðilar hafi átt að [...] í Njarðvík. Félagið eigi einnig jörðina [...],sem keypt hafi verið árið 2007 fyrir 35.000.000 kr. Á jörðinni [...] og [...]sé rekinn umfangsmikill búrekstur. Tilkomnar skuldir í búinu séu vegna kaupa áfullvirðisrétti og vegna byggingaframkvæmda, sem auki verulega verðgildi þess.Bent sé á að fullvirðisréttur mjólkur á jörðinni í ágúst 2012 hafi verið168.368 lítrar og hafi markaðsverðmæti þess verið um 50.000.000 kr. Ekki sé aðsjá að fullvirðisréttur sé tilgreindur sem eign í ársreikningum [...]. Þá fylgijörðinni einnig nokkurt greiðslumark vegna sauðfjár. Félagið skilaði rúmlega16.000.000 kr. rekstrarhagnaði árið 2012. Stefndieigi 25% hlut í sumarhúsi á Spáni. Engar opinberar upplýsingar liggi fyrir umverðgildi hússins og verðmæti eignarhluta stefnda en eignarinnar sé ekki getiðí skattframtali. Mynd af húsnæðinu gefi í skyn að húsið sé mikils virði. Engingögn liggi fyrir um áunnin lífeyrisréttindi stefnda við slit hjúskapar. Þá hafistefndi ekki upplýst um séreignarsparnað en stefnandi telji að hér sé umumtalsverð verðmæti að ræða. Stefnandi upplýsir að lífeyrisréttindi hennar séunánast engin. Stefndihafi fengið umtalsverðan arf frá nákomnum sem teljist lögum samkvæmt hjúskapareignenda hafði stefndi ekki tilgreint arfinn sem séreign. Stefndi veitti engarupplýsingar um arfinn við skiptin. Stefnanditelur að skilnaðarsamningur málsaðila gefi ekki rétta mynd af raunvirði eignaeða stöðu þeirra. Það brjóti gegn jafnskiptareglum hjúskaparlaga og geri þvískilnaðarsamninginn ósanngjarnan að stefndi hafi haldið verulegum eignumleyndum og utan skipta og þannig tekið til sín stærstan hluta hjúskapareignar,án vitundar og samþykkis stefnanda. Beri því, með vísan til 36. gr. samningalaganr. 7/1936, að ógilda samninginn. Stefnandibyggir á því að staða aðila við samningsgerð hafi verið ójöfn. Stefnandi hafiengar upplýsingar haft um umfang eigna eða stöðu búsins enda hafi stefndi haftallt á sinni hendi er varðaði fjárreiður málsaðila í tæp 40 ár.Skilnaðarsamningurinn byggi einvörðungu á þeim gögnum og upplýsingum semstefndi hafi framvísað. Að lögmaður hafi sett upp samninginn breyti engu endahafi samningurinn verið settur upp samkvæmt upplýsingum stefnda, ángagnrýninnar eftirgrennslan. Þá beri að líta til þess að stefndi séþrautreyndur í viðskiptum og hafi haft yfirhöndina í öllum samskiptum aðila.Stefnandi hafi verið félagslega einangruð, lítið menntuð og ekki haft burði tilþess að takast á við stefnda um hagsmuni. Til þessa ójafnræðis með aðilum verðiað líta við beitingu ógildingarástæðna samningalaga. Þávissi stefndi, eða mátti vita, að stefnandi hafi ekki haft yfirsýn yfir fjármálog hjúskapareignir þeirra. Stefndi hafi þannig nýtt sér til ávinningsfákunnáttu stefnanda og vangetu til að afla sér upplýsinga og með því gætahagsmuna sinna. Þannig sé bersýnilegur mismunur á því sem stefndi fékk í sinnhlut umfram stefnanda. Samningurinn verði því einnig ógiltur skv. 31. gr.samningalaga. Stefndahafi verið skylt að veita greinargóðar og tæmandi upplýsingar um allarhjúskapareignir málsaðila, þ.m.t. markaðsvirði eigna [...]. og [...] svostefnandi gæti tekið upplýsta ákvörðun um stöðu sína. Þessa hafi stefndi ekkigætt og þannig nýtt sér óljósa vitund stefnanda um hjúskapareignir þeirra viðsamningsgerð. Við samningsgerð hafi stefndi leynt staðreyndum sem verulegu máliskipta og beri því að ógilda samninginn á grundvelli 30. gr. samningalaga. Stefnandibyggir kröfu um ógildingu á reglum fjármunaréttar um ógilda löggerninga,sérstaklega III. kafla samningalaga nr. 7/1936 með síðari breytingum, en þóeinkum á 36., 31. og 30. gr. laganna. Hann byggir kröfu sína einnig á reglumhjúskaparlaga nr. 31/1993. Krafa um málskostnað er reist á ákvæðum laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991 og lögum um virðisaukaskatt nr. 50/1988. 2. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndimótmælir öllum málsástæðum og röksemdum stefnanda sem röngum og ósönnuðum. Ígreinargerð kemur fram að fjárskiptum málsaðila hafi lokið með lögformlegumhætti með undirritun fjárskiptasamnings 14. ágúst 2012. Eftir að samningurinnvar efndur telur stefndi að hvorugur aðili eigi frekari kröfur á hendur hinumen það leiði af samningum sjálfum samkvæmt 7. gr. hans. Stefndi hafnar þvíalfarið að nokkuð athugavert hafi verið við fjárskipti aðila, hvað þá aðsamningur þeirra þar um hafi verið ósanngjarn eins og stefnandi haldi fram.Samningurinn hafi tekið til allra eigna og skulda aðila, að engu undanskildu,og hafi þeim verið skipt samkvæmt samkomulagi aðila þar um og hafi þar sísthallað á stefnanda. Bendir stefndi á að það hafi verið stefnandi sjálf, semhafi átt allt frumkvæði að gerð samningsins. Þá hafi lögmaður stefnanda alfariðséð um gerð og útfærslu samningsins með aðstoð stefnanda sjálfs. Stefndi hafihins vegar ekki gert annað en að veita þær upplýsingar sem um hafi verið beðið.Hafi stefnandi og lögmaður hennar ekki þurft að reiða sig á stefnda viðupplýsingagjöf, enda í flestum ef ekki öllum tilvikum um að ræða upplýsingarsem stefnandi hafi annað hvort sjálf búið yfir eða að unnt hafi verið aðnálgast þær hjá öðrum, s.s. skattayfirvöldum. Stefndi telur að því fari fjarriað stefnandi, sem hafi verið í hjúskap með stefnda frá árinu 1974, hafi ekkertvitað um eignir búsins, eins og nú sé haldið fram af hennar hálfu. Þá sætifurðu að mati stefnda að stefnandi skuli nú telja samning, sem saminn hafiverið af lögmanni að áeggjan stefnanda sjálfrar, ósanngjarnan á þeim tíma semtil hans hafi verið stofnað. Vekur stefndi athygli á því að stefnandi hafi ekkikrafist ógildingar samningsins á grundvelli 2. mgr. 95. gr. hjúskaparlaga, nr.31, 1993. Sé tómlæti stefnanda í þessum efnum óútskýrt. Heldur stefndi því framað það gefi til kynna að aðrar ástæður en meint ósanngirni kunni að búa að bakimálshöfðun stefnanda nú. Núverandi fjárhagsleg eða félagsleg staða málsaðilageti ekki staðið að baki kröfu um ógildingu rúmlega tveggja árafjárskiptasamnings þeirra. Stefndimótmælir því alfarið að nokkrar eignir hafi verið vantaldar við gerðfjárskiptasamnings aðila. Mótmælir hann öllum fullyrðingum stefnanda þar um semröngum og ósönnuðum. Beri stefnandi alla sönnunarbyrði í þessum efnum og sétilraunum stefnanda til að reyna að snúa þeirri sönnunarbyrði upp á stefndaharðlega mótmælt. Þá bendir stefndi á að frá því að stefnandi sleit samvistumvið hann á árinu 2007, fram að gerð fjárslitasamnings aðila, hafi eignireinkahlutafélaga stefnda rýrnað mjög. Síðlaárs 1986 hafi stefndi hafið störf sem einyrki í ráðgjöf á [...] og skráð félagmeð þann tilgang undir heitinu [...] og [...]. Stefndi hafi alla tíð verið einistarfsmaður félagsins og sé það enn. Í kjölfar hruns íslenska bankakerfisinsárið 2008 hafi starfsemi félagsins dregist verulega saman og um tíma hafi litiðút fyrir að félagið myndi fara í þrot. Þannig hafi tekjur félagsins einungisnumið um 9,2 milljónir króna á árinu 2010. Stefnda hafi hins vegar tekist, meðmikilli vinnu og dugnaði, að halda félaginu á floti og hafi verkefnastaða þessfarið batnandi síðustu ár. Hafi tekjur félagsins árið 2011 numið 22,9 milljónumkróna árið 2011 og 30,5 milljónir króna á árinu 2012. Allt hlutafé félagsinshafi komið í hlut stefnda samkvæmt fjárskiptasamningi aðila en aðilum hafi þóttþað eðlilegt að teknu tilliti til þess með hvaða hætti og í hvaða tilgangi þaðhafi verið stofnað. Í stefnu sé bent á að umrætt félag eigi eignir langt umframskuldir. Sé þannig bent á að samkvæmt ársreikningi félagsins fyrir árið 2012hafi eigið fé þess numið 46,3 milljónum króna og þá eigi félagið bókfærðafastafjármuni upp á 24,1 milljónir króna. Hafi félagið ennfremur skilað góðumrekstrarhagnaði bæði árin 2011 og 2012. Stefndi bendir hins vegar í fyrsta lagi á að ekki dugi fyrirstefnanda að leggja fram ársreikning félagsins fyrir árið 2012, sem endurspeglistöðu þess í lok ársins til viðmiðunar fyrir fjárskiptasamning sem gerður hafiverið um mitt ár 2012. Sé slíkt í besta falli blekkjandi. Þá bendir stefndi í öðru lagi á að það sé ekki síðurblekkjandi að tilgreina aðeins eigið fé félags en skeyta engu um að tilgreinaskuldir þess. Stefndi vísar í því sambandi á að samkvæmt ársreikningi [...]fyrir árið 2011, sem endurspegli stöðu félagsins í lok árs 2011, en stefnandibeiddist skilnaðar frá stefnda snemma það ár, hafi eigið fé þess numið 39milljónum króna en skuldir 31,3 milljónir króna. Á árinu 2010 hafi þessu hinsvegar verið öfugt farið, þ.e. þá hafi skuldir félagsins numið 36 milljónirkróna en eigið fé 33,9 milljónir króna. Skuldir í árslok 2012 námu 28,9milljónum króna. Telur stefndi að bæði hann og stefnandi hafi verið meðvituð umþessa stöðu félagsins er þau hafi skrifað undir fjárskiptasamning sinn í ágúst2012. Bendir stefndi sérstaklega á að meðan bróðurparturinn af andvirðifasteignar aðila hafi komið í hlut stefnanda, ásamt fellihýsi, þá hafi stefnditekið að sér að greiða allar áhvílandi skuldir af fasteigninni, auk annarraskulda búsins. Sé ósannað að nokkuð hafi hallað á stefnanda í þessum efnum nemasíður væri og sé öllum fullyrðingum um annað mótmælt. Stefndi bendir í þriðja lagi á að þegar komi aðverðmæti [...] verði ekki litið framhjá tengslum félagsins við [...]., semnánar sé fjallað um síðar. Um þau tengsl hafi stefnandi verið að fullumeðvituð, líkt og gögn málsins beri skýrlega með sér. Stefndikveður [...] hafa verið stofnað í kringum rekstur bújarðarinnar [...]Eyjafirði, en það sé að öllu leyti í eigu [...]. Samkvæmt ársreikningifélagsins fyrir árið 2011 hafi eigið fé félagsins verið neikvætt um 144,8milljónir króna en skuldir þess hafi numið 222,7 milljónum króna á sama tíma.Staða félagsins hafi verið svipuð í árslok 2010. Skuldir í árslok 2012 hafiverið um 204,9 milljónir króna og eigið fé verið neikvætt um 127,9 milljónirkróna. Lán félagsins hafi verið leiðrétt á árinu 2012 um 39,1 milljón króna oghafi sú leiðrétting verið færð félaginu til fjármagnstekna. Hagnaður afreglulegri starfsemi hafi verið 8,2 milljónir króna. Vaxtagjöld hafi hins vegarnumið 30,8 milljónum króna en að teknu tilliti til leiðréttingarinnar hafifjármagnsliðir verið jákvæðir um 8,5 milljónir króna. Hins vegar sé ljóst aðfélagið hafi ekki staðið og standi ekki undir skuldum sínum og sé þaðógreiðslufært. Sé nú svo komið að stefndi hafi sett eignir félagsins á sölu tilað lágmarka tjón sitt af rekstri og skuldbindingum félagsins. Stefndi bendir á aðekki verði horft framhjá þessari stöðu [..]. við mat á verðmæti [...]., enda séfyrrnefnda félagið að fullu í eigu þess síðarnefnda. Þá séu til staðargagnkvæmar veðheimildir í öllum eignum beggja félaganna, auk þess sem stefndisé sjálfur í persónulegri ábyrgð fyrir skuldum þeirra beggja. Samanlagðar hafiverið og séu skuldir félaganna langt umfram eignir. Sé annað ósannað og áréttaðað stefnandi beri alla sönnunarbyrði hér um. Stefnandi hafi þannig fengið ísinn hlut reiðufé sem hún hafi getað notað til kaupa á húsnæði á meðanstefnandi hafi setið eftir með skuldug félög í mjög erfiðum rekstri og stöðu ogsé enn ekki útséð um hvort þau muni halda sjó. Sé mjög líklegt að stefndi tapiöllu sínu fé á rekstri og skuldbindingum þeim tengdum. Það sé með öllu óútskýrtmeð hvaða hætti stefnandi telji að eignir aðila hafi verið vantaldar þegarfyrir liggi að verðmæti áðurgreindra félaga hafi verið ekkert. Stefndi tekursérstaklega fram í því sambandi að engu breyti hér um þótt fasteign [...] hafiverið boðin til kaups á 86.000.000 milljónir króna. Það verð sé sýnd veiði enekki gefin, en fyrirhuguð sala sé til komin vegna þrýstings lánardrottna þar umog muni mögulegt söluandvirði allt ganga til greiðslu skulda við þá. Ennfremurbreyti engu þótt umrætt verð fengist fyrir fasteignina, enda væri sameiginlegtverðmæti félaganna enn neikvætt. Í þessu sambandi bendir stefndi jafnframt á aðrúmlega tvö ár séu liðin frá því að aðilar málsins undirrituðu fjárskiptasamninginn. Stefnditekur fram að hann hafi margfaldlega bent á, þegar hann lýsti afstöðu sinni tilskilnaðarsamnings aðila, að hann skuldaði, og skuldi enn, verulega fjármunivegna sumarhúss aðila á Spáni, sem aukinheldur sé yfirveðsett. Stefndi eigi 25%eignarhlut í húsinu og hafi greitt í upphafi 1.400.000 kr. sem útborgun fyrireignarhlutann, sem hafi verið arfur sem stefnda hafði tæmst frá föðursystursinni. Stefndi hafi hins vegar ekki getað haldið í við mánaðarlegar afborganirog hafi vanskil því hlaðist upp. Samkvæmt því hafi hvorki verið né sé nokkureign í umræddri fasteign, aðeins skuldir. Sé stefnanda frjálst að taka yfir þærskuldir, sýnist henni svo. Samkvæmtfjárskiptasamningi aðila skyldi lífeyrisréttindum stefnda haldið utan skipta.Að teknu tilliti til niðurstöðu skiptanna að öðru leyti hafi sú ráðstöfun síðuren svo verið ósanngjörn. Telji stefnandi að raunin sé önnur beri hún allasönnunarbyrði fyrir því og dugi getgátur og órökstuddar fullyrðingar skammt íþeim efnum. Stefnditekur fram að stefnandi hafi vitað mæta vel að hann hafi tvisvar sinnum tekiðarf meðan á hjúskap aðila stóð. Annars vegar um 1.400.000 kr. eftir föðursystursína, en sú fjárhæð hafi verið notuð sem innborgun í fasteign aðila á Spáni.Hins vegar hafi stefndi tekið nokkur hundruð þúsund krónur í arf eftir föðursinn. Telur stefndi að lágt sé lagst af hálfu stefnanda að reyna að gera þessaarfsviðtöku stefnda eftir ættingja sína tortryggilega. Samkvæmtofansögðu sé ljóst að engar eignir hafi verið vantaldar við skipti aðila og þaðeina sem stefndi hafi haft fram yfir stefnanda við skiptin hafi verið skuldir.Sé staðhæfingum stefnanda sem gangi í aðra átt mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Stefndihafnar því alfarið að skilyrði 36. gr. laga um samninga, umboð og ógildalöggerninga nr. 7/1936 séu uppfyllt. Samkvæmt 1. mgr. 36. gr. nefndra laga megivíkja samningi til hliðar í heild eða hluta, eða breyta, ef það yrði taliðósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Samkvæmt2. mgr. 36. gr. laganna skuli við mat á því hvort samningur teljist ósanngjarnlíta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerð ogatvika sem síðar komu til. Stefndibendir í fyrsta lagi á að stefnandi hafi engar sönnur fært fyrir þeimstaðhæfingum sínum að samningur aðila hafi að efni til verið ósanngjarn íhennar garð. Af gögnum málsins verði þvert á móti ráðið að það hafi veriðstefndi sem hafi borið skarðan hlut frá borði við skiptin og árétti stefndimótmæli sín við villandi framsetningu stefnanda á meintum vantöldum eignum ístefnu. Séu fullyrðingar stefnanda, um að stefndi hafi haldið eignum leyndum ogutan skipta, engum gögnum eða rökum studdar. Sé litið til samnings aðila oghorft framhjá ósönnuðum fullyrðingum og staðhæfingum stefnanda sé samningurinnskýr um efni sitt og halli þar hvergi á stefnanda. Íöðru lagi mótmælir stefndi því sérstaklega að staða aðila hafi verið ójöfn viðsamningsgerðina. Stefnandi hafi notið aðstoðar hæstaréttarlögmanns við skiptinog sá hinn sami lögmaður um alla samnings- og skjalagerð tengdum skiptunum.Hafi stefnandi því haft allt forræði í samningsgerðinni. Stefndi hafi hinsvegar ekki notið sérfræðiaðstoðar við gerð samningsins og kunni það að skýrahversu mjög hafi hallað á hann í samningnum. Þá mótmælir stefndi fullyrðingumstefnanda um ætlað ójafnræði aðila meðan á hjúskap þeirra stóð. Sé um ósannaðardylgjur að ræða sem engu geti breytt um samning aðila. Stefndibendir í þriðja lagi á að það sé ekkert við atvik málsins, hvorki þegarsamningurinn var gerður né síðar, sem bendi til þess að um ósanngjarnanlöggerning hafi verið að ræða. Áréttar stefndi sem fyrr að rangar og ósannaðarfullyrðingar og staðhæfingar stefnanda geti aldrei fullnægt þeirrisönnunarbyrði sem stefnandi beri í málinu. Þar sem skilyrði 36. gr. laga nr.7/1936 séu augljóslega ekki uppfyllt geti ekki komið til álita að víkjasamningi aðila til hliðar í heild eða að hluta eða breyta honum á grundvelliákvæðisins. Stefnandistyðji ógildingarkröfu sína jafnframt við 31. gr. laga nr. 7/1936. Samkvæmtákvæðinu sé unnt að ógilda löggerning hafi nokkur maður notað sér bágindiannars manns, einfeldni hans, fákunnáttu eða léttúð eða það, að hann var honumháður, til þess að afla sér hagsmuna eða áskilja sér þá þannig að bersýnilegurmismunur sé á hagsmunum þessum og endurgjaldi því er fyrir þá kom eða skyldikoma, eða hagsmunir þessir skyldu veittir án endurgjalds. Þá gildir það samaþótt annar maður en sá, sem gerningurinn var gerður við, eigi sök á misferliþví sem getið er í 1. málsl. 31. gr., enda sé þeim, er haginn átti að hafa afgerningnum, það kunnugt eða megi vera það kunnugt. Þráttfyrir að styðja kröfu sína við ofangreint ákvæði, geri stefnandi litla sem engatilraun til þess að sýna fram á að skilyrði þess séu uppfyllt eða rökstyðja beitinguþess að öðru leyti. Geri stefnandi ekki annað en að endurskrifa nefnt ákvæði ístefnu og fullyrða svo að það eigi við. Sé málatilbúnaði stefnanda verulegaábótavant að þessu leyti og stefnda af þeim sökum óhægt um vik að taka tilvarna. Hvaðsem því líði mótmælir stefndi því að skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt. Um sé aðræða málsástæðu sem byggi á órökstuddum og ósönnuðum staðhæfingum stefnanda umætlaða háttsemi stefnda. Stefndi hafnar því enn sem fyrr að hafa nokkuð á hlutstefnanda gert og hvað þá að hann hafi notfært sér meint bágindi hennar,einfeldni, fákunnáttu eða annað það er um ræði í 31. gr. laga nr. 7/1936. Stefnandibyggir ógildingarkröfu sína jafnframt á ákvæði 30. gr. laga nr. 7/1936.Samkvæmt nefndu ákvæði skuldbindi löggerningur ekki þann mann sem gerði hann,ef hann var fenginn til þess með svikum, og sá maður, sem við löggerningnumtók, beitti sjálfur svikunum eða hann vissi eða mátti vita, að gerningurinn vargerður fyrir svik annars manns. Þessimálsástæða stefnanda sé, líkt og sú síðasta, með öllu vanreifuð. Stefndi hafnarþví alfarið að ákvæðið geti átt við um lögskipti aðila, enda ekkert sem benditil þess að stefnandi hafi verið fengin til þess að gera samning aðila meðsvikum og hvað þá fyrir atbeina stefnda. Verði í þeim efnum að áréttasérstaklega að stefnandi naut aðstoðar lögmanns við samningsgerðina. Stefndileyndi engu og beitti engum rangindum við samningsgerðina. Þvert á móti hafihann veitt lögmanni stefnanda allar þær upplýsingar sem óskað hafi verið eftir.Verði enn að mótmæla rakalausum og ósönnuðum fullyrðingum stefnanda. Séu enginefni til að fallast á þessa málsástæðu hennar. Samkvæmtofansögðu sé ljóst að málatilbúnaður stefnanda standist enga skoðun. Byggi hannnær eingöngu á ósönnuðum, órökstuddum og meiðandi fullyrðingum og dylgjum umætlaða háttsemi stefnda og villandi framsetningu á ætluðum vantöldum eignumaðila þegar samningur þeirra hafi verið gerður. Þá séu málsástæður stefnanda átíðum verulega vanreifaðar og beri þess merki að byggja á óskhyggju fremur enstaðreyndum. Sé nokkuð ljóst að fullkomlega lögmætur fjárskiptasamningur aðila,sem gerður hafi verið af þáverandi lögmanni stefnanda fyrir tilstilli hennar,verði ekki ógiltur á grundvelli slíks málatilbúnaðar. Verði því að sýknastefnda af öllum kröfum stefnanda. Máli sínu til stuðnings vísar stefndi tillaga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936, einkum 30., 31.og 36. gr. laganna. Þá vísar stefndi til almennra meginreglna íslenskssamninga-, kröfu- og fjármunaréttar. Stefndi vísar ennfremur til hjúskaparlaganr. 31/1993, einkum 95. gr. laganna. Þá vísar stefndi til laga um meðferðeinkamála nr. 91/1991, en krafa stefnda um málskostnað styðst við XXI. kaflasíðastnefndra laga. Um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun vísast til laga umvirðisaukaskatt nr. 50/1988. 3. Athugasemdir stefnanda í skriflegri sókn Íframlagðri sókn stefnanda kemur fram að stefnandi byggi á því aðskilnaðarsamningur gefi ekki rétta mynd af raunvirði eigna eða stöðu aðila. Þaðsé röng staðhæfing í greinargerð stefnda að hann hafi tekið á sig einn aðgreiða skuldir vegna fasteignarinnar að [...], en það hafi verið skuldir semstefndi hafi sjálfur stofnað til m.a. vegna atvinnurekstrar og ábyrgðar semhann hafði tekist á hendur. Þá sé ekki í skilnaðarsamningi getið umséreignarsparnað og með hvaða hætti skuli farið með hann. Veruleg verðmæti hafiekki skilað sér inn í skilnaðarsamning aðila. Þannig hafi [...]. verið færð ánverðmæta. Ekki sé gerð grein fyrir [...], en hlutafé þess sé 7.000.000 kr.,allt í eigu [...]. Þá sé jörðin [...] í Eyjafjarðarsveit keypt á árinu 2007fyrir 35.000.000 kr. og sé síðar færð inn í [...]. Ekki sé rekinn þar búskapur.Í rekstri séu eignir færðar á skattmati og horft sé fram hjá markaðsverðmætum,en skuldir vegna kaupa sýnist skila sér inn í skuldayfirlit og rekstursamsteypunnar. Þá sé í reikningum ekki gerð grein fyrir fullvirðisrétti jarðarmeð eignarfærslu sem nemi að verðmæti tugum milljóna króna. Stefnandihafi ekki aðgang að skattalegum upplýsingum félaganna án aðkomu stefnda, semhafi neitað að leggja fram frekari gögn. Þá bendir stefnandi á að eignum séhaldið utan skattframtals, t.d. lóðum á Laugarvatni og eignarhlut í fasteign áSpáni. Þessi eignarhlutur sé í uppnámi vegna vanefnda stefnda ogsamskiptaerfiðleika hans og annarra eigenda. Stefnandi hafnar málsástæðumstefnda sem tilgreindar eru í greinargerð hans og telur þær vera útúrsnúninga.IV Einsog áður er fram komið féll þingsókn niður af hálfu stefnda 13. maí sl. Fékklögmaður stefnanda frest til að skila skriflegri sókn í málinu, sem hann lagðifram við fyrirtöku þess 27. maí sl. Málið var þá dómtekið að kröfu stefnanda oger það dæmt í samræmi við 3. mgr. 96. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991. Stefnandibyggir kröfu sína um ógildingu skilnaðarsamnings aðila á 30., 31. og 36. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Stefnandi heldurþví fram að ekki hafi verið jafnræði með aðilum við samningsgerðina og að stefndihafi nýtt sér fákunnáttu stefnanda til þess að gæta hagsmuna sinna og fá meiraí sinn hlut. Þá heldur stefnandi því jafnframt fram að stefndi hafi leynt hanastaðreyndum sem skiptu verulegu máli við samningsgerðina. Hinn14. ágúst 2012 rituðu málsaðilar undir samning um skilnaðarkjör og þann samadag gaf sýslumaðurinn í Reykjavík út leyfi til lögskilnaðar. Samkvæmtsamningnum fékk stefnandi í sinn hlut andvirði sölu fasteignarinnar að [...],að fjárhæð 30 milljónir króna, sem og fellihýsi. Stefndi tók hins vegar að sérað greiða allar áhvílandi skuldir af fasteigninni en eftirstöðvar andvirðisinsrunnu til hans. Í samningnum er einnig kveðið svo á að hlutafé í félaginu [...].komi í hlut mannsins og hlutdeild í húsi á Spáni. Ennfremur skyldu allarskuldir búsins greiddar af stefnda. Stefnandileitaði til hæstaréttarlögmannsins Láru V. Júlíusdóttur til að gæta hagsmunasinna við gerð samnings um skilnaðarkjör og liggja tölvupóstsamskiptilögmannsins við aðila málsins fyrir í málinu. Þá ber skilnaðarsamningur það meðsér að lögmaðurinn hafi samið hann. Stefndi naut hins vegar ekkilögmannsaðstoðar við gerð samningsins. Hefur stefnandi hvorki fært fram haldbærrök né gögn fyrir því að stefndi hafi beitt stefnanda svikum eða notfært séraðstöðumun aðila þannig að hallaði á stefnanda við samningsgerðina. Verður þvíekki talið að stefnandi hafi sýnt fram á að skilyrði 30. eða 31. gr. laga nr.7/1936 hafi verið fyrir hendi þegar málsaðilar gerðu samning um fjárskiptin.Verður því hafnað að ógilda samninginn á þeim grundvelli. Samkvæmt1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 má víkja samningi til hliðar í heild eða aðhluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðriviðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Stefnandi ber sönnunarbyrðina fyrir þvíað skilnaðarsamningur aðila hafi verið þannig úr garði gerður að efni sé tilþess að víkja honum til hliðar á grundvelli ákvæðisins. Við mat á því hvortrétt sé að gera það skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvikavið samningsgerðina og atvika sem síðar komu til, sbr. 2. mgr. 36. gr. laga nr.7/1936 með síðari breytingum. Samkvæmt101. gr. hjúskaparlaga nr. 31/1993 skal við skipti á eignum og skuldum millihjóna við hjúskaparslit miða við það tímamark þegar sýslumaður tók fyrst fyrirumsókn um leyfi til skilnaðar, dómsmál var höfðað til skilnaðar eða ógildingarhjúskapar eða héraðsdómari tók fyrst fyrir kröfu um opinber skipti milli hjóna.Eignir sem maki hefur aflað sér eftir þetta tímamark, og tekjur og arður af þeim,koma ekki undir skiptin. Sama gildir um skuldir sem maki hefur bakað sér eftirþennan tíma. Gögn málsins bera með sér að sýslumaður hafi vísað kröfu stefnandaum skilnað frá embættinu 24. júní 2011. Ekki liggur hins vegar fyrir hvenær súkrafa var fyrst tekin fyrir eða hvenær slík krafa var aftur tekin fyrir hjásýslumanni. Með vísan til þess sem að framan er rakið er hins vegar ljóst aðekki er unnt að líta til gagna um eignir og skuldir aðila við árslok 2012 viðmat á því hvort samningur, sem gerður var í ágúst 2012 um skiptingu þeirra, séefnislega ósanngjarn. Afmálsgögnum, m.a. ársreikningum, má ráða að félögin [...]. og [...]., semstefndi fékk í sinn hlut, hafi átt nokkrar eignir á þeim tíma sem samningurinnvar gerður. Meðal eigna [...] var fasteign að [...] og jarðirnar [...] og [...]í Eyjafjarðarsveit. Eigið fé félagsins var samkvæmt ársreikningi í árslok 2011tæpar 39 milljónir króna. Þá liggur fyrir að [...] félag sem stofnað var íkringum rekstur bújarðarinnar[...], hafi á árinu 2011 átt fullvirðisrétt tilmjólkurframleiðslu sem nemur 40,3 milljónum króna. Eigið fé þess félags varhins vegar neikvætt um 144.765.233 krónur samkvæmt ársreikningi 2011. Þá hefurstefnandi ekki hnekkt því sem stefndi hélt fram við skiptin, sem og undirrekstri þessa máls, að eignir [...]séu veðsettar til tryggingar á skuldum [...]og að stefndi hafi sjálfur gengist í persónulega ábyrgð fyrir skuldumfélaganna. Samkvæmtskilnaðarsamningnum var söluverð fasteignarinnar að [...] 45 milljónir króna.Eins og rakið hefur verið fékk stefnandi bróðurpartinn af söluverðifasteignarinnar í sinn hlut og greiddan út við skiptin eða 30 milljónir króna.Stefndi fékk eftirstöðvar söluandvirðisins, en tók að sér að greiða áhvílandiskuldir sem og aðrar skuldir búsins, samtals rúmlega 9,8 milljónir króna. Ámóti hélt stefndi framangreindum félögum, ásamt lífeyrisréttindum sínum oghlutdeild í sumarhúsi á Spáni. Gögnmálsins bera með sér að stefndi hafi í aðdraganda að gerð samningsins lagtáherslu á að félögin sem um ræðir stæðu höllum fæti vegna skuldsetningar [...].Þá hafi hann upplýst að verðmæti sumarhússins á Spáni hafi á þeim tíma veriðlægra en áhvílandi veðskuld við spænskan banka. Samkvæmt framlögðum gögnum umsamskipti stefnda við lögmann stefnanda áður en samningurinn var undirritaðurverður ekki séð að stefnandi hafi dregið þetta í efa að öðru leyti en því að ítölvuskeyti 9. júlí 2012 hefur lögmaðurinn það eftir henni að hún telji aðeignir hans séu mun meiri en hann vilji vera láta og að staða [...] hefðibatnað. Stefnandi hafi hins vegar viljað leysa málið í heild sinni „án frekarimálalenginga“. Því virðist stefnandi hafa verið meðvituð um það, áður en gengiðvar til samninga, að stefndi hefði mögulega gert lítið úr verðmæti eigna sinna,en viljað eftir sem áður ljúka skiptum og fá í hendur þær 30 milljónir krónasem skilnaðarsamningurinn mælti fyrir um að kæmi í hennar hlut. Í þessu ljósi,og að teknu tilliti til þess að stefnandi hefur ekki fært viðhlítandi sönnur áað hún hafi borið svo skarðan hlut frá borði, þegar samningurinn er metinn íheild sinni, að ósanngjarnt sé að bera hann fyrir sig, telur dómurinn ekkertfram komið sem gefi tilefni til að víkja honum til hliðar á grundvelli 36. gr.laga nr. 7/1936. Stefndier því sýkn af kröfu stefnanda um að samningur aðila um fjárskipti vegnaskilnaðar frá 14. ágúst 2012 verði felldur úr gildi. Í ljósi atvika málsins errétt að málskostnaður milli aðila falli niður. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð : Stefndi,M er sýkn af kröfu stefnanda, K. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 543/2006
Endurkrafa Nauðasamningur Dráttarvextir Ómerking héraðsdóms
K gaf út fjóra víxla sem S keypti. Auk víxlanna gaf K út yfirlýsingar sem kváðu á um að allar greiðslur til K frá F skyldu lagðar inn á tilgreindan bankareikning hjá S og að S væri heimilt að taka tilgreindar fjárhæðir af reikningnum í samræmi við víxlana. K taldi sig síðar vera óbundinn af þessum ráðstöfunum og voru greiðslur frá F því lagðar inn á vörslureikning hjá lögmannsþjónustu. Með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 var greiðsluskylda K vegna víxlanna staðfest, en hafnað kröfu S um staðfestingu veðréttar í fyrrnefndum greiðslum frá F. Sú fjárhæð sem lögð hafði verið inn á fyrrgreindan vörslureikning var allt að einu greidd inn á reikning K hjá S 30. desember 2004. Tók S samdægurs af reikningnum fjárhæð til fullrar greiðslu samkvæmt dóminum. Áður hafði verið staðfestur nauðasamningur fyrir K og lá fyrir að fjárkrafan samkvæmt fyrrgreindum dómi teldist samningskrafa á hendur honum. Var því ekki talið að S hefði notið réttar til að krefjast frekari greiðslu til fullnustu á dómskuldinni en kveðið var á um í nauðasamningnum. Að teknu tilliti til stöðu kröfunnar á þeim degi sem heimild til að leita nauðasamnings var veitt og ákvæða samningsins var talið að S hefði 30. desember 2004 ranglega tekið til sín af innlánsreikningi K tiltekna fjárhæð. Var honum gert að endurgreiða þá fjárhæð, að frádregnum tveimur afborgunum af skuld K sem fallið höfðu í gjalddaga eftir ákvæðum nauðasamningsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 8. ágúst 2006. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 20. september 2006 og var áfrýjað öðru sinni 16. október sama ár. Aðaláfrýjandi krefst aðallega sýknu af aðalkröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann þess aðallega að varakröfu gagnáfrýjanda verði vísað frá héraðsdómi, en til vara að hann verði sýknaður af henni. Aðaláfrýjandi krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 8. desember 2006. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 45.205.934 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 20.253.977 krónum frá 24. júlí 2003 til 22. ágúst sama ár, af 46.972.033 krónum frá þeim degi til 2. október sama ár, af 70.264.090 krónum frá þeim degi til 7. sama mánaðar og af 45.205.934 krónum frá þeim degi til greiðsludags, en að því frágengnu 48.090.708 krónur með sömu dráttarvöxtum frá 30. desember 2004 til greiðsludags. Í báðum tilvikum komi til frádráttar samtals 20.579.106 krónur, sem teljist til innborgana með nánar tilgreindum fjárhæðum á tilteknum dögum. Til vara krefst gagnáfrýjandi þess að rift verði yfirlýsingu sinni, aðaláfrýjanda og réttargæslustefnda 11. apríl 2003 og ávísun á tilteknar greiðslur frá sama degi, svo og greiðslum, sem inntar hafi verið af hendi á grundvelli þessara skjala, og verði aðaláfrýjanda þá gert að greiða gagnáfrýjanda fjárhæðir eins og lýst er í framangreindum fyrri hluta aðalkröfu. Í öllum tilvikum krefst gagnáfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi hefur stefnt FL Group hf. til réttargæslu. Félagið hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I. Mál þetta á rætur að rekja til þess að gagnáfrýjandi gaf út 11. apríl 2003 fjóra víxla, hvern að fjárhæð 7.500.000 krónur, sem dótturfélag hans, Eignarhaldsfélagið Brú ehf., samþykkti til greiðslu á tímabilinu frá 20. júní til 20. september sama ár. Aðaláfrýjandi keypti þessa víxla. Í tengslum við þetta lýstu aðilarnir skriflega yfir 11. apríl 2003 að greiðslur til gagnáfrýjanda frá greiðslumiðlun réttargæslustefnda, sem þá hét Flugleiðir hf., skyldu frá 15. sama mánaðar ganga inn á tiltekinn innlánsreikning hjá aðaláfrýjanda. Við sama tækifæri undirritaði gagnáfrýjandi aðra yfirlýsingu með fyrirsögninni „ávísun á greiðslur“, þar sem aðaláfrýjanda var heimilað að taka tilgreindar fjárhæðir af sama reikningi á tilteknum dögum, sem svöruðu til fjárhæðar og gjalddaga víxlanna fjögurra. Gagnáfrýjandi fékk 14. júlí 2003 heimild til greiðslustöðvunar, sem stóð allt til 8. janúar 2004, þegar honum var heimilað að leita nauðasamnings. Sá samningur komst á og var staðfestur 29. apríl 2004. Samkvæmt honum skyldi gagnáfrýjandi standa skil á 20% af fjárhæð samningskrafna með fimm jöfnum greiðslum, sem inntar yrðu af hendi í fyrsta lagi við staðfestingu samningsins, í öðru lagi á ótilteknum tíma þegar gagnáfrýjanda bærist greiðsla frá greiðslumiðlun Flugleiða hf., en síðan í desember 2004, í sama mánuði 2005 og loks í júlí 2006. Eftir að gagnáfrýjandi hafði fengið heimild til greiðslustöðvunar tilkynnti hann aðaláfrýjanda 17. júlí 2003 að hann teldi framkvæmdastjóra sinn, sem þá hafði látið af störfum, af nánar greindum ástæðum hafa brostið heimild til að skuldbinda hann með útgáfu áðurnefndra víxla, svo og að hann teldi sig óbundinn af yfirlýsingunum frá 11. apríl sama ár. Sama dag tilkynnti gagnáfrýjandi réttargæslustefnda um þessa afstöðu sína til yfirlýsinganna tveggja. Varð þetta til þess að réttargæslustefndi ákvað að láta fé, sem gagnáfrýjandi átti að fá úr greiðslumiðlun Flugleiða hf., renna inn á vörslureikning í umsjá LOGOS lögmannsþjónustu þar til leyst yrði úr ágreiningi um hver ætti rétt til fjárins. Aðaláfrýjandi höfðaði mál gegn gagnáfrýjanda 25. nóvember 2003 til greiðslu skuldar samkvæmt víxlunum, sem hér um ræðir, og til staðfestingar á veðrétti sínum í fé, sem greiðslumiðlun Flugleiða hf. hafi greitt á vörslureikning, en aðaláfrýjandi kvað þá fjárhæð nema 70.264.090 krónum. Með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 í máli nr. 211/2004, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 4309, var gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda skuld samkvæmt víxlunum, samtals 30.000.000 krónur, með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum en að frádregnum 4.482.800 krónum, sem greiddar voru inn á skuldina 23. júní 2003. Á hinn bóginn var hafnað kröfu aðaláfrýjanda um staðfestingu veðréttar. Áður en framangreindur dómur gekk í Hæstarétti höfðaði gagnáfrýjandi mál á hendur aðaláfrýjanda 7. júlí 2004, þar sem hann krafðist þess aðallega að viðurkennt yrði að aðaláfrýjandi ætti ekki rétt til 70.264.090 króna, sem greiðslumiðlun Flugleiða hf. hafi ráðstafað á vörslureikning í umsjá LOGOS lögmannsþjónustu, en til vara að áðurnefndum tveimur yfirlýsingum frá 11. apríl 2003 yrði rift og aðaláfrýjanda gert að greiða 4.482.800 krónur með dráttarvöxtum frá 23. júní 2003. Máli þessu var vísað frá héraðsdómi með úrskurði 17. mars 2005, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 14. apríl sama ár í máli nr. 138/2005, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 1457. Undir rekstri þess máls hafði féð, sem greiðslumiðlun Flugleiða hf. lagði á vörslureikning, verið greitt 30. desember 2004 samkvæmt ákvörðun réttargæslustefnda inn á reikning hjá aðaláfrýjanda í samræmi við yfirlýsingu aðilanna frá 11. apríl 2003, samtals 48.090.708 krónur, þar af 2.554.908 krónur í vexti. Af þeirri fjárhæð tók aðaláfrýjandi 30. desember 2004 fulla greiðslu skuldar gagnáfrýjanda samkvæmt dóminum frá 18. nóvember sama ár, samtals 31.877.447 krónur, en að öðru leyti fékk gagnáfrýjandi ráðstöfunarrétt yfir fénu, sem greitt var inn á reikninginn. Gagnáfrýjandi höfðaði aftur mál á hendur aðaláfrýjanda 13. júlí 2005 og krafðist þess aðallega að honum yrði gert að greiða sér 49.688.734 krónur með dráttarvöxtum af nánar greindum fjárhæðum en að frádreginni 20.025.621 krónu. Til vara krafðist gagnáfrýjandi þess að yfirlýsingunum frá 11. apríl 2003 yrði rift ásamt greiðslum, sem aðaláfrýjandi hefði fengið á grundvelli þeirra, og honum gert að greiða sömu fjárhæð og greindi í aðalkröfu. Því máli var vísað frá héraðsdómi með úrskurði 9. janúar 2006 og var hann ekki kærður til Hæstaréttar. Gagnáfrýjandi höfðaði loks þetta mál með stefnu 2. febrúar 2006. Í henni gerði hann dómkröfur, sem svara til framangreindrar kröfugerðar hans fyrir Hæstarétti. Héraðsdómari kvað upp dóm í málinu 14. júní 2006, þar sem aðalkröfu gagnáfrýjanda var vísað frá, en varakrafa hans tekin til greina á þann hátt að rift var greiðslu til aðaláfrýjanda 30. desember 2004 á 31.877.448 krónum og honum gert að greiða gagnáfrýjanda 27.515.781 krónu með dráttarvöxtum frá 1. febrúar 2005 til greiðsludags. Gagnáfrýjandi kærði ákvæði þessa dóms um frávísun aðalkröfu sinnar og var það fellt úr gildi með dómi Hæstaréttar 28. ágúst 2006 í máli nr. 354/2006. Við svo búið tók héraðsdómari aðalkröfu gagnáfrýjanda til efnismeðferðar og kvað upp dóm um hana 12. október 2006. Þar var aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 26.420.357 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. febrúar 2005 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi og gagnáfrýjandi hafa áfrýjað báðum þessum dómum og tekur kröfugerð þeirra hér fyrir dómi mið af því að málið er nú aftur rekið í einu lagi um aðalkröfu og varakröfu gagnáfrýjanda, þótt héraðsdómari hafi leyst úr þeim efnislega með tveimur ósamrýmanlegum dómum. II. Með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 var gagnáfrýjanda gert að greiða aðaláfrýjanda víxilskuld að fjárhæð samtals 30.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 7.500.000 krónum frá 20. júní 2003 til 20. júlí sama ár, af 15.000.000 krónum frá þeim degi til 20. ágúst sama ár, af 22.500.000 krónum frá þeim degi til 20. september sama ár og af 30.000.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 23. júní 2003 að fjárhæð 4.482.800 krónur. Í dóminum var á hinn bóginn hafnað kröfu aðaláfrýjanda um staðfestingu á veðrétti fyrir þessari skuld í fé, sem þá var varðveitt á vörslureikningi í umsjá LOGOS lögmannsþjónustu og upprunnið frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. Að gengnum dóminum lagði réttargæslustefndi þetta fé allt að einu 30. desember 2004 inn á þann reikning gagnáfrýjanda hjá aðaláfrýjanda, sem mælt hafði verið fyrir um í yfirlýsingu þeirra þriggja frá 11. apríl 2003. Aðaláfrýjandi tók samdægurs af reikningnum 31.877.447 krónur til fullrar greiðslu á kröfu samkvæmt dóminum. Áður en framangreind atvik gerðust hafði verið staðfestur nauðasamningur fyrir gagnáfrýjanda 29. apríl 2004, þar sem kveðið var á um greiðslu samningskrafna á hendur honum að 20 hundraðshlutum. Með því að hafnað var í dóminum 18. nóvember 2004 að aðaláfrýjandi nyti veðréttar til tryggingar víxilskuld gagnáfrýjanda og ekki hefur verið borið við að atvikum hafi annars verið svo háttað, sem getið er í 1. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., lá þegar fyrir að gengnum dóminum að fjárkrafan samkvæmt honum teldist samningskrafa á hendur gagnáfrýjanda, sbr. 1. mgr. 29. gr. sömu laga. Aðaláfrýjandi naut því ekki réttar til að krefjast frekari greiðslu til fullnustu á dómskuldinni en kveðið var á um í nauðasamningnum, sbr. 2. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991. Gagnáfrýjanda var sem áður greinir veitt heimild til að leita nauðasamnings 8. janúar 2004 og bar samkvæmt 3. mgr. 30. gr. sömu laga að ákveða fjárhæð samningskröfu aðaláfrýjanda eftir stöðu hennar á þeim degi. Eftir gögnum málsins nam fjárhæð kröfunnar á því tímamarki 27.285.618 krónum að meðtöldum áföllnum dráttarvöxtum og að frádreginni innborgun 23. júní 2003. Með nauðasamningnum færðist fjárhæð kröfunnar því niður í 5.457.123 krónur, sem aðaláfrýjandi átti rétt á að fá greiddar með fimm jöfnum afborgunum eftir nánari ákvæðum samningsins, en óumdeilt er í málinu að hver afborgun hafi samkvæmt þessu átt að nema 1.091.424 krónum. Þrjár af þessum afborgunum, samtals 3.274.272 krónur, voru fallnar í gjalddaga 30. desember 2004 þegar aðaláfrýjandi neytti réttar samkvæmt svokallaðri ávísun gagnáfrýjanda frá 11. apríl 2003 til að taka sér greiðslu af innlánsreikningi hans, en engin haldbær rök standa til að líta svo á að gagnáfrýjandi hafi þá ekki lengur verið bundinn að lögum af þeirri yfirlýsingu sinni, þótt hún hafi ekki veitt aðaláfrýjanda rétt til að taka sér frekari greiðslu en sem þessu svaraði. Verður samkvæmt þessu að líta svo á að aðaláfrýjandi hafi 30. desember 2004 ranglega tekið til sín af innlánsreikningi gagnáfrýjanda 28.603.175 krónur. Á þeim tíma, sem síðan er liðinn, hafa síðustu tvær afborganirnar af skuld gagnáfrýjanda við aðaláfrýjanda fallið í gjalddaga eftir ákvæðum nauðasamningsins, á ótilgreindum degi annars vegar í desember 2005 og hins vegar í júlí 2006, 1.091.424 krónur í hvort sinn. Aðaláfrýjanda er rétt að telja þessar tvær afborganir til frádráttar því, sem hann tók í heimildarleysi af reikningi gagnáfrýjanda 30. desember 2004. Samkvæmt því verður aðaláfrýjanda gert að greiða gagnáfrýjanda 26.420.327 krónur. Aðaláfrýjandi hélt ekki fé ranglega fyrir gagnáfrýjanda fyrr en frá 30. desember 2004 að telja. Honum verður því ekki gert að greiða dráttarvexti af framangreindri skuld frá fyrra tímamarki, en um þá fer annars samkvæmt því, sem í dómsorði greinir. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og fram kemur í dómsorði. Við ákvörðun hans er óhjákvæmilegt að taka tillit til þess hvernig gagnáfrýjandi hefur með málatilbúnaði sínum í þessu og fyrri málum við aðaláfrýjanda átt hlut að því hversu torsótt hefur reynst að ljúka efnisdómi á ágreining þeirra. Með þessum úrslitum málsins er að hluta tekin til greina aðalkrafa gagnáfrýjanda, sem efnisdómur var felldur á í héraði 12. október 2006. Því til samræmis verður að ómerkja fyrri dóminn, sem héraðsdómari kvað upp í málinu 14. júní sama ár. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Vesturlands 14. júní 2006 í máli gagnáfrýjanda, Kaupfélags Árnesinga svf., á hendur aðaláfrýjanda, Sparisjóði Mýrasýslu, er ómerktur. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 26.420.327 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 28.603.175 krónum frá 30. desember 2004 til 1. desember 2005, af 27.511.751 krónu frá þeim degi til 1. júlí 2006, en af 26.420.327 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta er þingfest 7. febrúar 2006, en tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi 8. júní 2006. Stefnandi er Kaupfélag Árnesinga svf., Eyrarvegi 37, Selfossi. Stefndi er Sparisjóður Mýrasýslu, Borgarbraut 14, Borgarnesi. Réttargæslustefndi er FL Group hf., Suðurlandsbraut 12, Reykjavík. Verði ekki fallist á endurgreiðslukröfu stefnanda hér að framan er þess krafist að yfirlýsingu Óla Rúnars Ástþórssonar fh. stefnanda, Flugleiða hf. og stefnda frá 11. apríl 2003 og ávísun sama dag verði rift ásamt öllum greiðslum sem inntar hafi verið af hendi á grundvelli þessara skjala, 48.090.708 krónum 30.12.2004 og 31.877.298 krónum ,,sem stefndi ráðstafaði í framhaldi til sín af umræddum bankareikningi uppí víxilskuld skv. dómi Hæstaréttar milli aðilanna frá 18.11.2004 og stefnda verði gert að greiða stefnanda skv. því sem greinir í kröfulið I.” Loks er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Á hendur réttargæslustefnda eru í stefnu engar kröfur gerðar. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er gerð krafa um að fjárkrafa stefnanda verði verulega lækkuð. Loks krefst stefndi greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda. Stefnandi fékk 14. júlí 2003 heimild til greiðslustöðvunar, sem síðan var framlengd allt til 13. janúar 2004. Fyrir lok hennar var stefnanda veitt heimild 8. janúar 2004 til að leita nauðasamnings, sem staðfestur var 29. apríl sama ár með því meginefni að samningskröfur á hendur honum yrðu greiddar að 20 hundraðshlutum. Skömmu eftir að stefnandi fékk upphaflega heimild til greiðslustöðvunar tilkynnti hann stefnda 17. júlí 2003 að hann teldi sig af nánar tilgreindum ástæðum óbundinn af þeirri ráðstöfun framkvæmdastjóra síns að hafa gefið út fyrrnefnda fjóra víxla, svo og af yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl sama ár. Hann tilkynnti jafnframt Flugleiðum hf. 17. júlí 2003 um þessa afstöðu sína til yfirlýsinganna og krafðist þess að fé frá greiðslumiðlun félagsins yrði ekki greitt stefnda, heldur beint til sín. Flugleiðir hf. tilkynntu málsaðilum sama dag að fé til stefnanda úr greiðslumiðlun félagsins yrði lagt á vörslureikning hjá LOGOS lögmannsþjónustu þar til leyst yrði úr ágreiningi aðila. Stefndi fékk ekki áðurnefnda fjóra víxla greidda og höfðaði því mál á hendur stefnanda til heimtu þeirra 25. nóvember 2003. Krafðist stefndi þess jafnframt að staðfestur yrði veðréttur sinn í fé frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. í vörslum LOGOS lögmannsþjónustu, samtals 70.264.090 krónur. Dómur gekk í málinu fyrir Héraðsdómi Vesturlands 11. mars 2004 og voru kröfur stefnda teknar þar til greina, en þá lá fyrir samkvæmt málatilbúnaði hans að fjárhæðin, sem lögmannsþjónustan hafði í vörslum sínum, væri 45.205.934 krónur. Stefnandi áfrýjaði dóminum 24. maí 2004 og lauk málinu, sem var nr. 211/2004, með dómi Hæstaréttar 18. nóvember sama ár. Í honum var niðurstaða héraðsdóms staðfest um greiðsluskyldu stefnanda við stefnda, en um kröfu þess síðarnefnda um staðfestingu veðréttar sagði eftirfarandi í dóminum: „Þegar virt er framangreind yfirlýsing áfrýjanda og Flugleiða hf. 11. apríl 2003, sem einnig var undirrituð af stefnda, er ljóst að í henni er ekki tekið fram að um veðsamning sé að ræða og engin fjárkrafa er þar samkvæmt orðalagi hennar sett að veði, heldur lýsir áfrýjandi því yfir að allar greiðslur frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. fari inn á tiltekinn reikning hjá stefnda og að ekki sé heimilt að gera breytingu þar á nema með samþykki stefnda. Þótt hér sé um skýra viljayfirlýsingu að ræða af hálfu áfrýjanda, sem geymir skuldbindingu hans sem ekki verður breytt nema með samþykki stefnda, felur hún samkvæmt efni sínu ekki í sér að stefnda hafi verið veitt veð eða önnur tryggingarréttindi í hinum umræddu greiðslum frá Flugleiðum hf. Er því fallist á með áfrýjanda að hér sé ekki um veðsamning að ræða og verður krafa stefnda um staðfestingu veðréttar ekki tekin til greina.“ Á meðan framangreint mál var til meðferðar fyrir Hæstarétti höfðaði stefnandi nýtt mál á hendur stefnda 7. júlí 2004. Í héraðsdómsstefnu krafðist hann þess aðallega að viðurkennt yrði að stefndi ætti engan rétt til greiðslna að fjárhæð samtals 70.264.090 krónur í vörslum LOGOS lögmannsþjónustu, en til vara að yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl 2003 yrði rift og stefnda gert að greiða stefnanda 4.482.800 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. júní 2003 til greiðsludags. Varakrafan var reist á 1. mgr. 139. gr., 141. gr. og 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en í héraðsdómsstefnu var án nánari skýringa tiltekið að hún væri um „endurgreiðslu á kr. 4.482.800 sem fram fór þ. 23.6.2003“. Í greinargerð, sem stefndi lagði fram í héraði 18. janúar 2005, var þess aðallega krafist að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara að hann yrði sýknaður af kröfum stefnanda. Kom meðal annars fram í greinargerðinni að stefnandi hafi áður en hann „varð gjaldþrota“ greitt umræddar 4.482.800 krónur inn á skuld samkvæmt einum víxlanna fjögurra, sem var á gjalddaga 20. júní 2003. Héraðsdómur féllst á kröfur stefnda og vísaði málinu í heild sinni frá dómi. Stefnandi skaut úrskurðinum til Hæstaréttar 31. mars 2005 og lauk málinu, sem var nr. 138/2005, með dómi Hæstaréttar 14. apríl sama ár. Í honum var niðurstaða héraðsdóms um frávísun málsins staðfest. Í dómi Hæstaréttar sagði að í bréfi LOGOS lögmannsþjónustu 29. desember 2004, sem meðal annars hafi verið beint til lögmanna málsaðila, hafi þeirri skoðun verið lýst að það leiddi af áðurnefndum dómi Hæstaréttar frá 18. nóvember sama ár að yfirlýsing stefnanda og Flugleiða hf. 11. apríl 2003 væri gild. Yrði því fé, sem lögmannsþjónustan hafi tekið í vörslur sínar vegna ágreinings aðilanna, lagt á þann bankareikning stefnanda hjá stefnda, sem getið væri í yfirlýsingunni. Væri um að ræða höfuðstól að fjárhæð 45.535.800 krónur og 2.554.908 krónur í vexti eða samtals 48.090.708 krónur. Samkvæmt greinargerð stefnda fyrir héraðsdómi hafi hann tekið við þessari greiðslu og varið hluta hennar til að greiða skuld stefnanda samkvæmt áðurnefndum fjórum víxlum. Eftir þessa ráðstöfun væri aðalkrafa stefnanda, sem lyti að því einu að viðurkennt yrði að stefndi ætti engan rétt til nánar tiltekinnar fjárhæðar í vörslum LOGOS lögmannsþjónustu, andstæð ákvæði 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Bæri því þegar af þeirri ástæðu að vísa henni frá héraðsdómi. Eftir að stefnandi hafi höfðaði málið hafi því verið slegið föstu með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 að stefnanda hafi verið skylt að greiða stefnda skuld samkvæmt margnefndum fjórum víxlum. Þótt fallist yrði á við efnismeðferð varakröfu stefnanda að skilyrði væru til að rifta ráðstöfunum, sem falist hafi í yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl 2003 og greiðslum í skjóli þeirra, myndi skylda eftir sem áður hvíla á stefnanda til að efna þessa skyldu sína, eftir atvikum að teknu tilliti til nauðasamnings hans, en til þess hafi ekki verið tekin afstaða svo viðhlítandi væri í málatilbúnaði hans. Þá lægi nú fyrir að stefndi hafi tekið sér fulla greiðslu skuldarinnar samkvæmt víxlunum fjórum, en ekki aðeins fengið greiddar inn á hana 4.482.800 krónur, eins og kröfugerð stefnanda tæki mið af. Þótt stefnanda hafi ekki borið að beina varakröfu sinni, sem reist væri á ákvæðum XX. kafla, sbr. 32. gr. laga nr. 21/1991, að Flugleiðum hf. samhliða stefnda, og ákvæði 116. gr. laga nr. 91/1991 stæði því ekki í vegi að stefnandi hefði þessa kröfu nú uppi, hafi atvik tekið slíkum breytingum eftir höfðun málsins að óhjákvæmilegt væri að líta svo á að grundvöllur væri brostinn undan því að þessu leyti. Yrði því jafnframt að vísa varakröfu stefnanda frá héraðsdómi. Stefnandi höfðaði nýtt mál á hendur stefnda og réttargæslustefnda 13. júlí 2005. Hafði stefnandi aðallega uppi kröfu um að stefndi yrði dæmdur til að greiða honum 49.688.734 krónur auk vaxta, að frádregnum fjórum innborgunum. Til vara var þess krafist að yfirlýsingu Óla Rúnars Ástþórssonar fh. stefnanda, Flugleiða hf. og stefnda frá 11. apríl 2003 og ávísun sama dag yrði rift, þ.m.t. öllum greiðslum sem inntar hafi verið af hendi á grundvelli þeirra skjala. Stefndi krafðist frávísunar málsins. Aðalkröfu stefnanda var vísað frá dómi á grundvelli 116. gr. laga nr. 91/1991. Talið var að þegar hefði verið dæmt um gildi yfirlýsinga frá 11. apríl 2003 um hvert greiðslur skyldu berast. Varakröfu um riftun yfirlýsinga frá 11. apríl og greiðslna á grundvelli þeirra var vísað frá dómi á grundvelli þess að töluleg kröfugerð stefnanda væri vanreifuð. Stefnandi undi frávísunarúrskurði héraðsdóms og hefur nú höfðað nýtt mál á hendur stefnda vegna sama sakarefnis en með lítillega breyttri kröfugerð. Stefnandi reisir aðalkröfu sína fyrst og fremst á því að samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli aðila frá 18. nóvember 2004 felist í nefndum yfirlýsingum frá 11. apríl 2003 hvorki veð né tryggingarréttindi. Að því leiði að stefndi njóti ekki stöðu gagnvart öðrum kröfuhöfum skv. 111. gr. gjaldþrotalaga, nr. 21/1991, en kröfur samkvæmt 109., 110. og 112. gr. laganna geti ekki efni sínu samkvæmt heldur komið til álita. Að því leiði að krafa stefnda gagnvart öðrum kröfuhöfum njóti stöðu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Stefnanda hafi verið veitt heimild til greiðslustöðvunar 14. júlí 2003. Hafi krafa stefnda þá fallið undir 1. mgr. 21. gr. laganna þar sem hún hafi ekki notið sérstakrar stöðu í skuldaröð gagnvart öðrum lánadrottnum. Stefndi hafi því ekki átt nein óbein eignarréttindi í greiðslunum heldur hafi hann leitt rétt sinn frá skuldaranum sjálfum og því ekki getað öðlast víðtækari ráðstöfunarheimildir en þeim er hann hafi leitt rétt sinn frá. Hafi stefndi því orðið að sæta réttaráhrifum greiðslustöðvunarinnar með sama hætti og skuldarinn sjálfur. Af því leiði að greiðslurnar hafi ekki mátt renna til stefnda í andstöðu við ákvæði gjaldþrotalaga og því síður í andstöðu við ákvarðanir aðstoðarmanns á greiðslustöðvunartíma. Eftir að nauðasamningur hafi komist á milli stefnanda og kröfuhafa hans hafi einungis getað farið um uppgjör samkvæmt þeim samningi enda hafi stefndi verið bundinn af honum. Um það megi vísa til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991, en þar sé tæmandi talið hvaða kröfur nauðasamningurinn hafi ekki áhrif á og í 1. mgr. 28. gr. um að allar aðrar kröfur teljist vera samningskröfur. Hafi samningurinn réttaráhrif á kröfur stefnda með sama hætti og greini í 29. og 30. gr. laga nr. 21/1991. Skuli m.a. bent á ákvæði 3. og 4. mgr. 29. gr. laga nr. 21/1991, en af þeim ákvæðum leiði að stefndi verði að sæta sama hlutfalli og sömu gjalddögum og aðrir. Engu máli skipti hver réttindi manna séu samkvæmt samningum eða dómi, fullnusta fari samkvæmt nauðasamningi. Um það megi vísa til dóms Hæstaréttar frá árinu 2003, bls. 2038. Af þessu leiði í fyrsta lagi að þar sem heimild til greiðslustöðvunar hafi verið veitt, hafi skuldari misst allar heimildir til að greiða skuldir sínar með þeim réttaráhrifum að öll fyrirfram gefin loforð hafi einnig fallið undir niðurfellingu á ráðstöfunarheimild. Hafi borið að ráðstafa greiðslunni til samræmis við fyrirmæli aðstoðarmanns. Það hafi ekki verið gert. Í öðru lagi, hvað sem hinu fyrrnefnda líði, hafi borðið, eftir að nauðasamningur hafi komist á, að gera skuldina upp samkvæmt honum, enda hafi stefndi verið bundinn af honum. Ráðstöfun fjármuna til hans hafi því verið í andstöðu við gerðan samning og brot gagnvart öðrum almennum kröfuhöfum. Verði ekki fallist á það sem hér hafi verið rakið sé á því byggt að í efni hinna umdeildu skuldbindinga hafi eingöngu falist að tilteknar greiðslur skyldu renna inn á tiltekinn tékkareikning og að ekki verði lögð dýpri merking í ávísanir út af reikningnum en ráðið verði samkvæmt orðanna hljóðan. Sæti þær því afturköllun eins og hverjar aðrar ávísanir, en þær hafi verið afturkallaðar af stefnanda 17. júlí 2003, sbr. dskj. nr. 3, bls. 140, enda hafi framkvæmdastjóri ekki haft umboð til víðtækari ráðstöfun fjármuna stefnanda. Að því varði tölulega kröfugerð sé byggt á eftirfarandi útlistun. Úr greiðslumiðlun Flugleiða hf. hafi stefnandi átt að fá eftirtaldar greiðslur: - 24. júlí 2003, samtals 20.253.977 krónur, sem ekki hafi verið greiddar stefnanda. - 22. ágúst 2003, samtals 26.718.056 krónur, sem ekki hafi verið greiddar stefnanda. - 2. október 2003, samtals 23.292.057 krónur, sem ekki hafi verið greiddar stefnanda. Stefnandi hafi 7. október 2003 af þessum fjármunum frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. fengið greiddar 25.058.156 krónur. Samtals geri þetta 45.205.934 krónur. Skuld stefnanda samkvæmt umræddum víxli hafi 9. janúar 2004 staðið í 27.285.618 krónum, sbr. dskj. nr. 17. Samkvæmt nauðasamningi hafi borið að greiða 4% þeirrar fjárhæðar 7. maí 2004, eða 1.091.424 krónur og aftur þann 31. desember 2004 og loks 31. desember 2005, sbr. dskj. nr. 6. Stefndi hafi greitt stefnanda 10. janúar 2005, 16.213.410 krónur. Samkvæmt 1. mgr. 30. gr. laga nr. 21/1991 falli allar kröfur í gjalddaga þegar nauðasamningur komist á og miðist fjárhæð hennar við úrskurðardag, sbr. 3. mgr. Eins og að framan sé rakið sé stefndi bundinn af nauðasamningnum og meðal þeirra er samningurinn taki til. Kröfur um annað en höfuðstól og dráttarvexti séu eftirstæðar og verði ekki fullnustaðar samkvæmt nauðasamningi, sbr. 3. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 114. gr. laganna og til hliðsjónar 1. mgr. 22. gr. laganna. Að því er varði dráttarvexti, sé á því byggt að stefnandi eigi rétt til dráttarvaxta úr hendi stefnda frá þeim tíma er honum hafi borið að fá greiðsluna í sínar hendur. Stefndi hafi áformað að tileinka sér fjármuni stefnanda með ólögmætum hætti upp í víxilskuld þrátt fyrir ákvæði laga um greiðslustöðvun. Hann hafi því með athöfnum sínum valdið því að stefnandi hafi ekki fengið greiðsluna innta af hendi á réttum gjalddaga. Megi jafna aðgerðum stefnda við það að hann hafi fengið peningana í hendur en neitað að skila þeim. Hafi stefnandi með bréfaskriftum sínum til réttargæslustefnda eða lögmanna hans hindrað að ákvæði gjaldþrotalaga um greiðslustöðvun yrðu brotin. Á meðan stefnandi hafi orðið af þessum fjárhæðum hafi dráttarvextir lagst á aðrar skuldir hans. Verði ekki fallist á dráttarvexti á þeim grunni sé byggt á því að hegðun stefnda hafi verið saknæm og ólögmæt, enda hafi hann lagt sig fram um að ákvæði gjaldþrotalaga, annars vegar um greiðslustöðvun og hins vegar um nauðasamning, yrðu brotin og kröfuhöfum mismunað með þeim hætti sem lýst hafi verið. Af almennu skaðabótareglunni leiði að menn baki sér bótaskyldu með slíku háttalagi. Dráttarvextir séu staðlaðar skaðabætur, óháðar því hvort tjón sé meira eða minna. Beri stefnanda því dráttarvexti á meðan hann hafi orðið af fjármunum sínum af völdum stefnda, sbr. m.a. 9. gr. laga nr. 38/2001. Verði ekki fallist á þessi sjónarmið stefnanda eigi hann rétt á að fá a.m.k. greiddar umræddar 45.205.934 krónur auk áfallinna almennra vaxta, samtals 48.090.708 krónur, auk dráttarvaxta til greiðsludags. Stefnandi lýti svo á að þar sem hann hafi ekki fengið umrædda peninga sem honum hafi borið eigi hann rétt til dráttarvaxta. Að því leyti sem stefndi verði sýknaður af slíkri kröfu hljóti hún að beinast að réttargæslustefnda. Þyki því rétt að gefa honum kost á að koma sjónarmiðum sínum að í málinu. Réttargæslustefndi sé aðili að framlögðum samningi um aðild stefnda að greiðslumiðlun Flugleiða hf. á dskj. nr. 3, bls. 72. Hann beri nú samkvæmt þjóðskrá nafnið FL-Group hf. Að því er varði kröfu um riftun sé í fyrsta lagi byggt á 139. gr. laga nr. 21/1991, enda hafi skuldin verið greidd eftir frestdag og ljóst að greiðslan hefði ekki farið fram ef gjaldþrot hefði borið að höndum 14. júlí 2003. Ljóst sé að undantekningarákvæði umrædds ákvæðis geti ekki komið til álita. Verði ekki fallist á þetta sé byggt á því að greiðsla til stefnda sé ótilhlýðileg, honum til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa, enda væri almennur kröfuhafi að fá greiðslu sér til hagsbóta á kostnað annarra. Verði ekki fallist á riftun á þessum grundvelli sé um fjárkröfuna vísað til 3. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Verði talið að umrædd skjöl frá 11. apríl 2003 veiti stefnda slíkan rétt að ekki verði fallist á neinar af framangreindum málsástæðum sé á því byggt að 137. gr. laga nr. 21/1991 taki til slíkra réttinda, beint eða fyrir lögjöfnun, en ljóst sé að skjölin hafi verið gerð u.þ.b. þremur mánuðum fyrir frestdag vegna gjaldfallinnar skuldar. Um hagnað stefnda af þeirri ráðstöfun sé vísað til 1. og 2. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991, en honum beri að greiða stefnanda. Um heimild til höfðunar riftunarmáls sé vísað til 32. gr. laga nr. 21/1991. Málið hafi upphaflega verið höfðað innan allra fresta en um endurnýjun málshöfðunarfresta, ef til frávísunarmáls komi, sé vísað til dóms Hæstaréttar í máli nr. 257/2003. Nýtt mál hafi verið höfðað 13. júlí 2005 sem hafi verið vísað frá 9. janúar 2006. Sé málið höfðað á ný með stefnu í þessu máli. Um dráttarvexti sé loks vísað til þess sem segi í aðalkröfu. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu af fjárkröfu stefnanda aðallega á því að stefnandi eigi enga fjárkröfu á hendur stefnda og hafi aldrei átt. Krafa stefnanda sé endurgreiðslukrafa að höfuðstól 45.205.934 krónur, en á ákveðnu tímabili verði hún samkvæmt kröfugerð stefnanda mun hærri eða 70.264.090 krónur. Fjárkrafa stefnanda virðist byggð á því að honum hafi borið ákveðnar greiðslur frá réttargæslustefnda árið 2003 en þar sem stefnandi hafi ekki fengið þær hafi það með einhverjum óskilgreindum hætti leitt til þess að stefndi eigi að standa stefnanda skil á þessum greiðslum. Stefnda sé útilokað að sjá hvernig það geti gerst með þeim hætti að stefnandi eignist fjárkröfu á hendur stefnda. Eins og fram sé komið hafi stefndi samtals fengið greitt frá réttargæslustefnda 36.360.508 krónur vegna hinna umdeildu víxla. Jafnvel þó svo gengið verði út frá því að stefnandi eigi endurgreiðslukröfu á hendur stefna sé útilokað að átta sig á hvernig hún geti orðið mun hærri en sú fjárhæð sem stefnandi hafi sannanlega fengið frá réttargæslustefnda. Þá séu hvorki í stefnu né í gögnum málsins leidd rök að því hvernig fjárkrafa stefnanda sé fundin út. Fjárkrafan sé því algerlega órökstudd, en ástæða þess sé líklega sú að krafan sé ekki til og hafi aldrei verið. Stefnandi geri kröfu um dráttarvexti á höfuðstól sem fari í 70.264.090 krónur, þrátt fyrir að stefndi hafi sannanlega ekki fengið nema 36.360.508 krónur frá réttargæslustefnda. Alls ekki sé ljóst á hverju sú kröfugerð byggist né hvers vegna krafan sé sett fram með þeim hætti. Eins og fram sé komið hafi verið dæmt um greiðsluskyldu stefnanda á umræddum víxlum og sé krafan því í raun endurgreiðslukrafa á skuld sem þegar hafi verið dæmt um að honum hafi borið að greiða. Þar sem stefnanda hafi borið að greiða stefnda þá skuld geti stefnandi ekki átt endurgreiðslukröfu í slíku tilfelli nema þegar eitthvað hafi gerst í millitíðinni sem geti verið grundvöllur slíkrar endurgreiðslukröfu. Þær aðstæður séu hins vegar ekki uppi í málinu. Þá geti stefnandi ekki átt endurgreiðslukröfu á hendur stefnda fyrr en einhverjum greiðslum frá stefnanda til stefnda hafi verið rift og þá um leið þeim yfirlýsingum sem þær greiðslur byggist á. Endurgreiðslukrafan standist því ekki heldur að því leyti en stefnandi geri aðeins riftunarkröfu verði ekki fallist á endurgreiðslukröfuna þannig að í raun sé riftunarkrafa aðeins varakrafa. Verði stefndi sýknaður af aðalkröfunni, þ.e. fjárkröfunni, en fallist á varakröfu um riftun, hafi stefnandi ekki þar með eignast fjárkröfu á hendur stefnda. Eins og fram sé komið hafi Hæstiréttur Íslands komist að þeirri niðurstöðu að í umræddum yfirlýsingum frá 11. apríl 2003 hafi ekki falist veðsetning en þar hafi hins vegar verið um skuldbindandi yfirlýsingu að hálfu stefnanda að ræða. Verði því að líta svo á að þar hafi verið um bindandi og endanlegt kröfuframsal að ræða af hálfu stefnanda. Í því hafi falist að greiðslur frá greiðslumiðlun réttargæslustefnda skyldu renna inn á tilgreindan reikning stefnanda hjá stefnda. Því fyrirkomulagi hafi ekki verið hægt að breyta nema með samþykki stefnda og stefnanda. Annars vegar hafi verið um að ræða yfirlýsingu þar sem allir aðilar málsins hafi ritað undir en hins vegar ,,ávísun” sem stefnandi og stefndi hafi undirritað þar sem stefnda hafi verið heimilað að ráðstafa ákveðnum greiðslum af tilgreindum reikningi stefnanda hjá stefnda. Með því og fyrrgreindri yfirlýsingu hafi stefndi fengið fullan ráðstöfunarrétt á innistæðu stefnanda á reikningnum til að greiða hina umdeildu víxla. Stefndi telji að því fyrirkomulagi hafi stefnanda ekki verið heimilt að breyta nema með samþykki stefnda. Heimild stefnanda til greiðslustöðvunar geti ekki breytt því að stefnandi hafi verið bundinn af fyrrgreindum yfirlýsingum og ráðstöfunum á grundvelli þeirra. Hafi skuldari gert skuldbindandi samning um framsal á kröfum, áður en hann hafi fengið heimild til greiðslustöðvunar, haldi þeir gildi sínu að öllu leyti þrátt fyrir greiðslustöðvunina. Greiðslustöðvunin hafi aðallega þá þýðingu að skuldari megi ekki greiða skuldir sínar á greiðslustöðvunartímabili. Þar sem stefnandi hafi ekki getað afturkallað umrædda ,,ávísun” geti aðstoðarmaður á greiðslustöðvunartímabili ekki gert það heldur. Stefndi mótmæli því að mjög takmörkuð umfjöllun stefnanda í stefnu um umboð fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnanda hafi einhverja þýðingu í málinu. Eins og fram sé komið hafi Hæstiréttur Íslands kveðið upp dóm um greiðsluskyldu stefnanda á umræddum víxlum og einnig staðfest að fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnanda hafi haft umboð til að rita undir þá löggerninga sem um sé deilt í málinu og að þeir hafi haft að geyma skuldbindandi yfirlýsingu af hálfu stefnanda. Að reyna enn og aftur að koma að hinum ætlaða umboðsskorti hafi enga þýðingu í málinu. Hafi það allt að einu þýðingu byggi stefndi á því að fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnanda hafi verið innan prókúruumboðs síns þegar hann hafi ritað undir umræddar yfirlýsingar og þá hafi hann einnig ritað undir þær í skjóli stöðuumboðs síns. Framkvæmdastjórinn fyrrverandi hafi því haft fullt og ótakmarkað umboð til að rita undir yfirlýsingarnar eins og víxlana. Varakröfu um lækkun fjárkröfu stefnanda byggi stefndi á því að stefnandi hafi a.m.k. engin rök leitt að endurgreiðslukröfu sinni hvað varði 4.482.800 krónur sem stefndi hafi fengið greiddar 23. júní 2003. Sú greiðsla hafi verið innt af hendi fyrir frestdag og stefnandi hafi engin rök fært fram til stuðnings fjárkröfu sinni né riftunarkröfu að því leyti. Að því er varði kröfu um sýknu af riftunarkröfu taki stefndi fram að stefnandi hafi ekki fært fram nein rök til stuðnings þeirri kröfu. Stefnandi byggi þar aðallega á 139. gr. laga nr. 21/1991, en hún geti ekki átt við í þessu tilfelli þar sem í henni sé kveðið á um greiðslur eftir frestdag. Eins og fram sé komið hafi ráðstafanir þær sem deilt sé um í málinu, þ.e. yfirlýsingarnar, verið undirritaðar fyrir frestdag. Hafi þar í raun verið um kröfuframsal að ræða, eins og fram hafi komið. Það sem komið hafi í kjölfarið hafi eingöngu verið efndir á gerðu skuldbindandi samkomulagi. Um skuldbindingargildi þeirra gerninga hafi þegar verið dæmt. Þá taki stefndi fram að LOGOS lögmannsþjónusta hafi 30. desember 2004 greitt inn á reikning stefnanda hjá stefnda 48.090.708 krónur. Sú ráðstöfun eða greiðsla hafi því farið fram eftir að úrskurður hafi fallið um staðfestingu nauðasamnings stefnanda og nauðasamningur þar með komist á. Því geti ekki verið um ráðstöfun þrotamanns að ræða í skilningi 137. gr. laga nr. 21/1991, sem stefnandi byggi riftunarkröfu á. Það ákvæði, sem og önnur ákvæði XX. kafla laganna, eigi aðeins við um greiðslur og ráðstafanir þrotamanns sjálfs sem leitað sé riftunar á. Í því tilviki sem hér sé deilt um, þ.e. greiðslu frá LOGOS lögmannsþjónustu, sé hins vegar um að ræða greiðslu sem hafi átt sér stað eftir staðfestingu nauðasamnings. Þá skuli bent á að Hæstiréttur Íslands hafi dæmt að stefndi hafi ekki átt veðréttindi eða önnur ,,tryggingarréttindi” í umræddum greiðslum frá réttargæslustefnda. Krafa um riftun varðandi þá greiðslu inn á reikning stefnanda hjá stefnda verði því m.a. af þeirri ástæðu ekki byggð á 137. gr. laga nr. 21/1991. Þar sem stefnandi byggi riftunarkröfu sína einvörðungu á XX kafla laga nr. 21/1991, hafi hann hvorki fært fram lagarök ná málsástæður sem geti leitt til þess að fallist verði á riftunarkröfu hans. Þá veki stefndi athygli á því að stefnandi geri m.a. kröfu um riftun á greiðslu frá réttargæslustefnda sem hafi borist stefnda frá LOGOS lögmannsþjónustu að fjárhæð 48.090.708 krónur. Sá hluti riftunarkröfunnar beinist því í raun að réttargæslustefnda án þess að stefnandi hafi haft uppi kröfur á hendur honum í stefnu. Það geti ekki staðist að krefjast riftunar á greiðslu frá ákveðnum aðila án þess að hafa uppi kröfu á hendur honum og einnig án þess að hann fái að koma að málinu með hefðbundnum hætti. Þá krefjist stefnandi riftunar á greiðslu frá 30. desember 2004 að fjárhæð 48.090.708 krónur sem að verulegu leyti hafi gengið til stefnanda sjálfs. Af þeirri greiðslu hafi aðeins 31.877.708 krónur gengið til stefnda. Hvernig og í hvaða tilgangi stefnandi ætli að rifta greiðslu sem hafi komið í hlut hans sjálfs sé algerlega óljóst og ekki heldur ljóst við hvaða lagarök það styðjist. Eins og fram sé komið byggi stefnandi riftunarkröfu sína á XX. kafla laga nr. 21/1991, sem fjalli aðallega um riftun ráðstöfunar þrotamanns. Riftunarkrafa stefnanda lúti m.a. að tveimur greiðslum sem hafi átt sér stað í desember 2004, eftir að nauðasamningur hafi komist á. Þau lagaákvæði sem stefnandi byggi riftunarkröfu sína á eigi ekki við greiðslur sem þessar. Varðandi riftunarkröfuna byggi stefndi einnig á því að málið sé of seint höfðað. Kröfu um riftun byggi stefnandi á XX. kafla laga nr. 21/1991. Samkvæmt 1. mgr. 148. gr. laganna skuli höfða mál til riftunar á grundvelli XX. kafla laganna í síðasta lagi innan sex mánaða frá því kröfulýsingarfresti lauk. Það muni hafa verið í mars 2004. Mál þetta hafi verið höfðað með birtingu stefnu í febrúar 2006. Fyrri málshöfðanir stefnanda breyti engu í því sambandi enda hafi grunnurinn undir þeim verið allt annar heldur en í þessu máli, eins og sjá megi þegar tvær eldri stefnurnar séu skoðaðar. Í fyrstu stefnunni frá því í júlí 2004 hafi ekki verið krafist riftunar á neinum greiðslum, heldur einvörðungu á yfirlýsingu og ,,ávísun”. Stefndi telji að stefnanda sé ekki heimilt, eftir að máli hans hafi ítrekað verið vísað frá dómi vegna galla á málatilbúnaði, að höfða ávallt nýtt mál og þá jafnvel á öðrum grunni. Verði fallist á slíkt megi segja að málshöfðunarfrestir hafi litla þýðingu. Væri það heimilt gæti aðili, sem vildi höfða riftunarmál en væri í vafa um hvernig standa ætti að kröfugerð, prófað sig áfram þar til hann myndi hugsanlega hitta á réttu leiðina eftir að hafa fengið um það leiðbeiningar frá dómstólum í úrskurðum um frávísun. Slíkt fyrirkomulag gangi ekki upp og myndi leiða af sér óþolandi óvissu jafnvel í mjög langan tíma. Þegar af þeirri ástæðu verði að sýkna stefnda af riftunarkröfu stefnanda. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé sérstaklega mótmælt. Stefnandi geri kröfu til þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda dráttarvexti á allt að 70.264.090 krónur, þrátt fyrir að það sé ljóst að stefndi hafi aldrei fengið nema samtals 36.360.508 krónur frá réttargæslustefnda til greiðslu á hinum umdeildu víxlum. Hvernig stefnandi ætli að fá dráttarvexti á mun hærri fjárhæð úr hendi stefnda sé útilokað að átta sig á. Þá sé vakin athygli á því að hluti þeirrar fjárhæðar sem stefnandi hafi tekið út af reikningi sínum hjá stefnda 10. janúar 2005, hafi verið vextir sem réttargæslustefndi hafi greitt vegna þess að fjármunir hafi verið í hans vörslu um skeið. Stefnandi hafi því nú þegar fengið vexti á hluta þeirrar fjárhæðar sem hann sé að krefja stefnda um í máli þessu. Svo virðist sem dráttarvaxtakrafa stefnanda byggi a.m.k. að hluta til á skaðabótasjónarmiði gagnvart réttargæslustefnda, en það geti ekki átt við gagnvart stefnda. Stefndi geti aldrei borið ábyrgð á framkomu og gerningum réttargæslustefnda. Stefndi vísar til þeirrar almennu reglu að sá sem haldi fram kröfu verði að sanna tilvist hennar og að hún hafi í raun verið til. Þá vísar stefndi til almennra reglna um endurkröfu, en stefndi verði að sýna fram á að hann eigi slíka kröfu. Vísað er til XX. kafla laga nr. 21/1991 og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Niðurstaða: Svo sem fyrr var rakið gaf stefnandi 11. apríl 2003 út fjóra víxla, sem keyptir voru af stefnda til framlengingar á eldri víxli. Að þessari ráðstöfun stóð þáverandi framkvæmdastjóri stefnanda. Sama dag og fyrrnefndu víxlarnir voru gefnir út var undirrituð yfirlýsing stefnanda og Flugleiða hf. um að allar greiðslur til hans frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. frá og með 15. apríl 2003 skyldu lagðar inn á bankareikning hjá stefnda. Að auki undirrituðu aðilar málsins aðra yfirlýsingu sama dag, þar sem stefnandi veitti stefnda heimild til að taka út af áðurnefndum bankareikningi greiðslur tiltekinnar fjárhæðar á tilgreindum dögum, sem svöruðu til fjárhæðar og gjalddaga víxlanna fjögurra. Flugleiðir hf. tilkynntu málsaðilum 17. júlí 2003 að fé til stefnanda úr greiðslumiðlun félagsins yrði lagt á vörslureikning hjá LOGOS lögmannsþjónustu þar til leyst yrði úr ágreiningi aðila, er þá var uppi, um hvert greiðslur úr greiðslumiðluninni skyldu renna. Með dómi Hæstaréttar Íslands 18. nóvember 2004 í málinu nr. 211/2004 var dæmt um skyldu stefnanda til að greiða stefnda umrædda víxla. Kröfu um staðfestingu veðréttar var hins vegar hafnað þar sem ekki var litið á yfirlýsingu frá 11. apríl 2003 sem veðsamning, þó svo hún hefði skuldbindingargildi fyrir stefnanda. Á meðan framangreint mál var til meðferðar fyrir Hæstarétti höfðaði stefnandi nýtt mál á hendur stefnda. Í stefnu krafðist hann þess aðallega að viðurkennt yrði að stefndi ætti engan rétt til greiðslna að fjárhæð samtals 70.264.090 krónur í vörslum LOGOS lögmannsþjónustu, en til vara að yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl 2003 yrði rift og stefnda gert að greiða stefnanda 4.482.800 krónur með vöxtum. Aðalkrafa stefnanda var talin andstæð ákvæði 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Var henni af þeim ástæðum vísað frá héraðsdómi. Varakröfu um riftun yfirlýsinganna og greiðslna á grundvelli þeirra var jafnframt vísað frá dómi þar sem talið var að atvik málsins hefðu tekið slíkum breytingum eftir höfðun málsins að grundvöllur væri brostinn undan þeirri kröfu. Stefnandi höfðaði nýtt mál á hendur stefnda og réttargæslustefnda 13. júlí 2005 og hafði aðallega uppi kröfu um að stefndi yrði dæmdur til að greiða honum 49.688.734 krónur auk vaxta, að frádregnum fjórum innborgunum. Í úrskurði dómsins 9. janúar 2006 sagði að yfirlýsingar undirritaðar af málsaðilum 11. apríl 2003 hafi leitt til þeirrar niðurstöðu að greiðslur úr greiðslumiðlun Flugleiða hf. hafi runnið inn á bankareikning stefnanda hjá stefnda. Með aðalkröfu sinni málinu hafi stefnandi haft uppi endurkröfu á hendur stefnda af þeim sökum. Af málsástæðum hans fyrir kröfunni yrði slegið föstu að endurkrafan byggi að mestu á því að fyrrum framkvæmdastjóra stefnanda hafi skort umboð til gerðar yfirlýsinganna og þær væru því ekki bindandi fyrir stefnanda. Að auki vörðuðu málsástæður stefnanda fyrir aðalkröfunni atriði er snéri að stofnun og gildi yfirlýsinganna sem veðréttinda. Með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004 hafi verið slegið föstu að fyrrum framkvæmdastjóri stefnanda hafi haft heimild til að gefa út hina umdeildu víxla fyrir hönd stefnanda, enda hafi þar ekki verið um óvenjulegar eða meiri háttar ráðstafanir að ræða. Í dómi Hæstaréttar hafi verið talið að yfirlýsing 11. apríl 2003, um að greiðslur frá greiðslumiðlun réttargæslustefnda fari inn á tiltekinn reikning hjá stefnda, hafi verið skýr viljayfirlýsing af hálfu stefnanda sem hefði að geyma skuldbindingu af hans hálfu. Með henni hafi ekki stofnast til veðsamnings. Í úrskurði héraðsdóms sagði síðan að með vísan til þeirrar niðurstöðu og þess að fyrrum framkvæmdastjóri stefnanda hafi haft heimild til að gefa út víxilskuldbindingarnar væri það niðurstaða dómsins að þegar hafi verið dæmt um gildi yfirlýsingarinnar frá 11. apríl um hvert greiðslurnar skyldu berast. Með vísan til 116. gr. laga nr. 91/1991 yrði aðalkröfu stefnanda því vísað frá dómi. Aðalkrafa stefnanda í þessu máli er enn sem fyrr endurgreiðslukrafa. Þó svo stefnandi hafi að sumu leyti nú fært fram önnur rök fyrir kröfunni hefur að mati dómsins áður verið komist að þeirri niðurstöðu að til þess bær fyrirsvarsmaður stefnanda hafi skuldbundið stefnanda um hvert greiðslurnar skyldu renna og verði ekki við því hróflað með endurgreiðslukröfu. Í ljósi þessa og með vísan til úrskurðar héraðsdóms frá 9. janúar 2006 er það niðurstaða dómsins að áður hafi verið komist að bindandi niðurstöðu um þessa kröfu. Verður henni því með vísan til 116. gr. laga nr. 91/1991 vísað frá dómi. Stefnandi hefur uppi varakröfu um að rift verði yfirlýsingum frá 11. apríl 2003, sem og öllum greiðslum á grundvelli þeirra. Jafnframt er þess krafist ,,...að stefnda verði gert að greiða stefnanda skv. því sem greinir í kröfulið I.” Felst í hinum tilvitnuðu orðum endurgreiðslukrafa þeirrar fjárhæðar sem fram kemur í aðalkröfunni. Byggir varakrafan á ákvæðum laga nr. 21/1991 um að rift verði yfirlýsingunum frá 11. apríl 2003 og tilteknum greiðslum og að stefnda beri að endurgreiða stefnanda þá fjármuni er bárust úr greiðslumiðlun Flugleiða hf., að teknu tilliti til nauðasamnings stefnanda. Verulegt ósamræmi er í málatilbúnaði aðila að því er varðar greiðslur þær er bárust inn á reikning stefnanda hjá stefnda úr greiðslumiðlun Flugleiða hf. Tilteknar greiðslur úr greiðslumiðluninni, sem annars hefðu runnið beint til stefnanda, runnu inn á bankareikning hans hjá stefnda á grundvelli yfirlýsinganna frá 11. apríl 2003. Stefndi miðar við að á grundvelli lögmætrar ákvörðunar fyrrum framkvæmdastjóra stefnanda hafi þessum fjármunum verið varið til að greiða skuld samkvæmt hinum umdeildu víxlum. Stefnandi hafi hins vegar sjálfur haft ráðstöfunarvald yfir þeim fjármunum er ekki hafi verið varið til greiðslu skuldar stefnanda, enda hafi stefnandi sjálfur m.a. tekið fé út af eigin reikningi í sparisjóðnum. Stefndi hafi því aldrei ,,skuldað” stefnanda neitt. Stefnandi lítur hins vegar svo á að með því að féð rann þá leið er hér var rakið, án þess að hann fengi nokkru um það ráðið, hafi stefndi hindrað ráðstöfun stefnanda yfir þeim eða jafnvel ,,tileinkað sér” alla þá fjármuni er runnu inn á reikning stefnanda hjá stefnda. Endurspeglar kröfugerðin og vaxtakrafa þessa afstöðu stefnanda. Ljóst er að með dómkröfum sínum endurkrefur stefnandi stefnda um þrjár greiðslur á tímabilinu 24. júlí 2003 til 2. september sama ár, sem LOGOS lögmannsþjónusta tók ákvörðun um að greiða ekki öðrum hvorum málsaðila á meðan ágreiningur var um hvert greiðslurnar skyldu renna. Frá þessari fjárhæð dregur stefnandi greiðslu sem LOGOS lögmannsþjónusta greiddi stefnanda 7. september 2003. Dráttarvextir reiknast af þessum fjárhæðum miðað við þá daga sem greiðslurnar bárust inn á reikning hjá LOGOS lögmannsþjónustu. Verði ekki fallist á þetta endurkrefur stefnandi stefnda um 48.090.708 krónur, sem er fjárhæð sem LOGOS lögmannsþjónusta greiddi inn á reikning stefnanda hjá stefnda 30. desember 2004. Í því tilviki er gerð krafa um að dráttarvextir leggist á fjárhæðina miðað við þann dag. Frá þessum fjárhæðum dregur stefnandi í öllum tilvikum síðan þær greiðslur sem nauðasamningur hans hefði miðað við að stefndi fengi greitt eftir og er þá miðað við stefnda hafi borið að fá hvert sinn greitt 4% af kröfufjárhæð sinni og við útreikning þeirrar fjárhæðar miðað við stöðu skuldar stefnanda við stefnda 9. janúar 2004. Er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi gert nægjanlega grein fyrir þeim fjárhæðum er hann krefst endurgreiðslu á. Stefndi gerði tilkall til fjármuna stefnanda úr greiðslumiðlun Flugleiða hf. vegna víxilskuldbindinganna. Stefndi hafði hins vegar engan ráðstöfunarrétt yfir greiðslunum og verður því ekki gerður ábyrgur fyrir því hvernig réttargæslustefndi hagaði greiðslunum. Standa því ekki lagaheimildir til að fallast á með stefnanda hvernig fjárhæð kröfugerðar hans i aðalkröfu er sett fram. Varakrafa hans fær heldur ekki staðist, þar sem hann í því tilviki endurkrefur stefnda m.a. um fjárhæð er stefnandi tók sjálfur út af reikningnum 10. janúar 2005. Loks fær ekki staðist staðhæfing stefnda um að stefnandi hafi framselt kröfu sína með yfirlýsingunni 11. apríl 2003, sem eigi að leiða til þess að reglum laga nr. 21/1991 um riftun verði ekki beitt gagnvart greiðslunum. Raunveruleg yfirfærsla fjármuna tengd sakarefninu hefur átt sér stað með þeim hætti að stefndi fékk greiddar 4.482.800 krónur 23. júní 2006 vegna víxilskuldbindinga stefnanda. Stefnandi endurkrefur stefnda ekki lengur um þá fjárhæð, en gerði það í fyrri málaferlum sínum. Næstu fjármunir er fara á milli aðila er þegar LOGOS lögmannsþjónusta greiddi 48.090.708 krónur inn á reikning stefnda hjá stefnanda 30. desember 2004. Var þar um að ræða greiðslur sem stefnandi átti að fá úr greiðslumiðlun Flugleiða hf. á tilteknum gjalddögum í júlí, ágúst og október 2003, en hélt eftir á meðan ágreiningur var uppi um hvert greiðslurnar skyldu renna. Samanstóð fjárhæðin af 45.535.800 krónum sem var höfuðstóll og 2.554.908 krónum sem voru vextir. Stefndi tók út af þessum reikningi sama dag 31.877.447 krónur og varði til greiðslu á skuld stefnanda við stefnda. Eftir stóðu þá á reikningi 16.213.410 krónur. Stefnandi sjálfur tók út af þessum reikningi 16.213.000 krónur þann 10. janúar 2005. Þar sem stefndi hefur einungis tekið til sín 31.877.447 krónur af þeim fjármunum sem færðir voru inn á reikning stefnanda hjá stefnda 30. desember 2004, er einungis unnt að rifta þeirri greiðslu, verði á riftun fallist. Þó svo stefnandi hafi ekki lagt mál sitt upp með þeim hætti, þykir dóminum engu að síður unnt að leysa úr sakarefninu á þeim grundvelli, en hafa ber að í huga að máli þessu hefur áður í tvígang verið vísað frá dómi á grundvelli vanreifaðrar eða óljósrar kröfugerðar. Samkvæmt gögnum málsins var stefnanda veitt greiðslustöðvun 13. júlí 2003, á grundvelli 2. þáttar laga nr. 21/1991. Stefnda var 8. janúar 2004 veitt heimild til að leita nauðasamninga við lánadrottna á grundvelli ákvæða 3. þáttar laga nr. 21/1991. Loks var nauðasamningur stefnanda við skuldara sína staðfestur með úrskurði héraðsdóms 29. apríl 2004. Stefnandi hefur í þessu máli krafist riftunar á grundvelli XX. kafla laga nr. 21/1991. Samkvæmt 1. mgr. 32. gr. laganna skal reglum XX. kafla um riftun ráðstafana þrotamanns við gjaldþrotaskipti beitt ef nauðasamningur kemst á, að öðru leyti en því að skuldari verður að höfða dómsmál til riftunar innan þriggja mánaða frá því samningurinn komst á. Fyrirmæli 1. mgr. 32. gr. víkja frá almennum reglum XX. kafla laga nr. 21/1991 að því leyti að frestur til að höfða riftunarmál byrjar alltaf að líða þegar nauðasamningur er kominn á og stendur síðan aðeins í þrjá mánuði, en með því er bæði vikið frá reglum 148. gr. laganna um upphafsmörk málshöfðunarfrestsins og lengd hans. Þá er beinlínis kveðið á um að miða eigi frestinn við uppkvaðningu úrskurðar um heimild til að leita nauðasamninga, í stað uppkvaðningu gjaldþrotaúrskurðar eftir reglum XX. kafla. Loks höfðar skuldarinn sjálfur málið eftir reglum 32. gr., í stað þess að skiptastjóri þrotabús höfði slíkt mál. Stefnandi höfðaði fyrsta mál sitt á hendur stefnda með stefnu 7. júlí 2004. Í því máli hafði stefnandi upp varakröfu um að yfirlýsingu Óla Rúnars Ástþórssonar fh. stefnanda, Flugleiða hf. og stefnda frá 11. apríl 2003 og ávísun sama dag yrði rift og stefnda gert að greiða stefnanda tiltekna fjárhæð. Riftunarkrafan var byggð á XX. kafla laga nr. 21/1991. Var mál það samkvæmt því höfðað innan þriggja mánaða frá því nauðasamningurinn komst á. Máli því var vísað frá dómi með úrskurði héraðsdóms 17. mars 2005, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar Íslands 14. apríl 2005. Stefnandi hefur lagt til grundvallar að sé nýtt mál höfðað innan frests endurnýist málshöfðunarfrestir. Hefur hann m.a. vísað til dóms Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 257/2003 í því sambandi. Í framangreindum dómi Hæstaréttar kemur fram að með því að ekki sé beinlínis mælt fyrir á annan veg í lögum verði að líta svo á að við frávísun eða niðurfellingu máls, sem þrotabú höfðar til riftunar á ráðstöfun þrotamanns, hefjist aftur sex mánaða frestur því til handa til að höfða nýtt mál í sama skyni. Í ljósi þess að reglum XX. kafla laga nr. 21/1991 um riftun ráðstafana þrotamanns verður beitt ef nauðasamningur kemst á og að ekki er að finna sérstök fyrirmæli í 32. gr. laga nr. 21/1991 um frest til að höfða riftunarmál öðru sinni ef upphaflegu máli, sem höfðað er í tæka tíð, hefur verið vísað frá dómi, eru ekki efni til að skýra málshöfðunarfresti 32. gr. laganna á annan veg en kveðið er á um í dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 257/2003. Verður því við það miðað að nýr þriggja mánaða frestur til handa stefnanda hefjist til að höfða nýtt mál eftir frávísun fyrra máls. Stefnandi höfðaði nýtt mál með varakröfu um riftun 13. júlí 2005. Riftunarkrafan var sem fyrr byggð á ákvæðum XX. kafla laga nr. 21/1991. Því máli var vísað frá dómi með úrskurði héraðsdóms 9. janúar 2006. Mál það sem hér er til meðferðar er höfðað 7. febrúar 2006. Samkvæmt því hafa aldrei liðið meira en þrír mánuðir milli þess er máli stefnanda hefur verið vísað frá dómi þar til hann hefur höfðað slíkt mál á nýjan leik. Sú breytta staða var uppi varðandi kröfur stefnanda að í fyrsta málinu krafðist hann riftunar á 4.482.800 krónum sem greiddar voru stefnda 23. júní 2003. Á þeim tíma höfðu 48.090.708 krónur ekki verið greiddar inn á reikning stefnanda hjá stefnda og því ekki unnt að krefjast riftunar þeirrar greiðslu eða hluta hennar. Eftir fyrstu málshöfðunina voru þessir fjármunir færðir inn á reikninginn og tók kröfugerð í næsta máli mið af því. Verður talið að stefnandi hafi höfðað mál það sem hér er til meðferðar innan þess frests sem 1. mgr. 32. gr. laga nr. 21/1991 mælir fyrir um, enda hann jafnan lagt allt kapp á að höfða mál svo fljótt sem auðið er til að varna því að málshöfðunarfrestir girði fyrir málsókn hans. Verður varakröfunni því ekki vísað frá dómi af þeim sökum. Héraðsdómi barst 14. júlí 2003 beiðni um heimild stefnanda til greiðslustöðvunar. Var sú heimild veitt 14. júlí 2003 og gilti til 1. ágúst 2003. Greiðslustöðvun var framlengd fjórum sinnum eða allt til 13. janúar 2004. Með úrskurði dómsins 8. janúar 2004 var stefnanda veitt heimild til að leita nauðasamninga. Loks var með úrskurði héraðsdóms 29. apríl 2004 nauðasamningur staðfestur. Með vísan til 2. mgr. 2. gr. laga nr. 21/1991 telst frestdagur því vera 14. júlí 2003. Samkvæmt 1. mgr. 139. gr. laga nr. 21/1991 má krefjast riftunar á greiðslu skuldar ef greitt var eftir frestdag, nema tiltekin atriði standi því í vegi sem greinin tilgreinir. Reglum laga nr. 21/1991 er ætlað að stuðla að jafnræði kröfuhafa við gjaldþrot skuldara eða þegar nauðasamningur kemst á. Er kröfum skipað í flokka eftir rétthæð í því sambandi. Er krafa stefnda á grundvelli víxilskuldbindinga stefnanda samningskrafa á grundvelli 1. mgr. 29. gr. laga nr. 21/1991. Samkvæmt nauðasamningi frá 29. apríl 2004 ber stefnanda að greiða 20% af samningskröfum sínum. Skal hann greiða 4% krafna við staðfestingu nauðasamnings, 4% þegar greiðslur berast frá greiðslumiðlun Flugleiða hf., 4% í desember 2004, önnur 4% í desember 2005 og loks síðustu 4% í júlí 2006. Greiðslur frá stefnanda sem bárust stefnda úr greiðslumiðlun Flugleiða hf. 30. desember 2004 bárust stefnda eftir frestdag. Í ljósi þess og þar sem nauðasamningur stefnanda var staðfestur 29. apríl 2004, sem batt stefnda eftir ákvæðum 60. gr. laga nr. 21/1991, verður fallist á kröfur stefnanda um riftun. Riftun verður miðuð við þá greiðslu er stefndi tók til sín 30. desember 2004 til fullnustu á víxilskuldbindingum samtals að fjárhæð 31.877.447 krónur, sbr. dskj. nr. 20. Var sú greiðsla hluti af þeirri fjárhæð er réttargæslustefndi greiddi inn á reikning stefnanda hjá stefnda 30. desember 2004 að heildarfjárhæð 48.090.708 krónur, en stefnandi tók sjálfur út af þeim reikningi eftirstöðvarnar 10. janúar 2005, samtals að fjárhæð 16.213.000 krónur. Frá 31.877.447 krónum verður dregin fjárhæð sem stefnda hefði borið á grundvelli nauðasamningsins frá 29. apríl 2004. Í því efni þykir unnt að leggja til grundvallar útreikning stefnanda. Verður miðað við að stefnda hafi borið að fá 1.091.424 krónur á fjórum gjalddögum, en fimmti og síðasti gjalddaginn í júlí 2006 er enn ekki kominn. Frá 31.877.477 verða því dregnar nauðasamningsgreiðslur að fjárhæð 4.361.696 krónur. Samkvæmt því verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 27.515.781 krónu. Rétt þykir að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti málið Einar Gautur Steingrímsson hæstaréttarlögmaður, en af hálfu stefnda Ingi Tryggvason héraðsdómslögmaður og réttargæslustefnda Arnar Þór Jónsson héraðsdómslögmaður. Dómkröfum stefnanda, Kaupfélags Árnesinga svf., samkvæmt lið I. í stefnu, er vísað frá dómi. Rift er greiðslu réttargæslustefnda, FL Group hf., vegna stefnanda, 30. desember 2004 að fjárhæð 31.877.448 krónur, sem barst inn á reikning stefnanda hjá stefnda, Sparisjóði Mýrasýslu og stefndi varði til greiðslu á víxilskuldbindingum stefnanda samkvæmt fjórum viðskiptavíxlum samtals að fjárhæð 30.000.000 krónur. Stefndi greiði stefnanda 27.515.781 krónu, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. febrúar 2005 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Mál þetta er þingfest 7. febrúar 2006, en tekið til dóms að loknum munnlegum málflutningi 8. júní 2006. Málið var dæmt 14. júní 2006. Var það endurflutt í héraði að hluta til 21. september sl. í kjölfar dóms Hæstaréttar Íslands 28. ágúst 2006 og dómtekið þá að nýju. Stefnandi er Kaupfélag Árnesinga svf., Eyrarvegi 37, Selfossi. Réttargæslustefndi er FL Group hf., Suðurlandsbraut 12, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefnda verði gert að greiða stefnanda 45.205.934 krónur auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 20.253.977 krónum frá 24.7.2003 til 22.8.2003, af 46.972.033 krónum frá þeim degi til 2.10.2003, af 70.264.090 krónum frá þeim degi til 7.10.2003 og af 45.205.934 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 48.090.708 krónur auk dráttarvaxta skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 30.12.2004 til greiðsludags. Allt að frádregnum eftirtöldum innborgunum: Þann 7.5.2004, 1.091.424 krónum, þann 31.12.2004, 1.091.424 krónum, þann 10.1.2005, 16.213.410 krónum og þann 31.12.2005, 1.091.424 krónum. Verði ekki fallist á endurgreiðslukröfu stefnanda hér að framan er þess krafist að yfirlýsingu Óla Rúnars Ástþórssonar fh. stefnanda, Flugleiða hf. og stefnda frá 11. apríl 2003 og ávísun sama dag verði rift ásamt öllum greiðslum sem inntar hafi verið af hendi á grundvelli þessara skjala, 48.090.708 krónum 30.12.2004 og 31.877.298 krónum ,,sem stefndi ráðstafaði í framhaldi til sín af umræddum bankareikningi uppí víxilskuld skv. dómi Hæstaréttar milli aðilanna frá 18.11.2004 og stefnda verði gert að greiða stefnanda skv. því sem greinir í kröfulið I.” Loks er krafist málskostnaðar að skaðlausu. Á hendur réttargæslustefnda eru í stefnu engar kröfur gerðar. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er gerð krafa um að fjárkrafa stefnanda verði lækkuð verulega. Loks krefst stefndi greiðslu málskostnaðar að mati dómsins. Réttargæslustefndi krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda. Stefnandi gaf 11. apríl 2003 út fjóra víxla, sem hver var að fjárhæð 7.500.000 krónur, og voru þeir samþykktir af Eignarhaldsfélaginu Brú ehf. til greiðslu á tímabilinu frá 20. júní til 20. september sama ár. Að þessari ráðstöfun stóð þáverandi framkvæmdastjóri stefnanda, sem jafnframt var stjórnarformaður Eignarhaldfélagsins Brúar ehf., en það var talið til dótturfélaga stefnanda. Víxlar þessir voru keyptir af stefnda til framlengingar á eldri víxli. Sama dag og fyrrnefndu víxlarnir voru gefnir út var undirrituð yfirlýsing stefnanda og Flugleiða hf. um að allar greiðslur til hans frá svokallaðri greiðslumiðlun Flugleiða hf. frá og með 15. apríl 2003 skyldu lagðar inn á nánar tilgreindan bankareikning hjá stefnda. Í yfirlýsingu þessari, sem jafnframt var árituð af stefnda, var tekið fram að ekki mætti breyta þeirri skipan, sem þar var kveðið á um, nema með samþykki hans og stefnanda. Að auki undirrituðu aðilar málsins aðra yfirlýsingu sama dag, þar sem stefnandi veitti stefnda heimild til að taka út af áðurnefndum bankareikningi greiðslur tiltekinnar fjárhæðar á tilgreindum dögum, sem svöruðu til fjárhæðar og gjalddaga víxlanna fjögurra. Stefnandi fékk 14. júlí 2003 heimild til greiðslustöðvunar, sem síðan var framlengd allt til 13. janúar 2004. Fyrir lok hennar var stefnanda veitt heimild 8. janúar 2004 til að leita nauðasamnings, sem staðfestur var 29. apríl sama ár með því meginefni að samningskröfur á hendur honum yrðu greiddar að 20 hundraðshlutum. Skömmu eftir að stefnandi fékk upphaflega heimild til greiðslustöðvunar tilkynnti hann stefnda 17. júlí 2003 að hann teldi sig af nánar tilgreindum ástæðum óbundinn af þeirri ráðstöfun framkvæmdastjóra síns að hafa gefið út fyrrnefnda fjóra víxla, svo og af yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl sama ár. Hann tilkynnti jafnframt Flugleiðum hf. 17. júlí 2003 um þessa afstöðu sína til yfirlýsinganna og krafðist þess að fé frá greiðslumiðlun félagsins yrði ekki greitt stefnda, heldur beint til sín. Flugleiðir hf. tilkynntu málsaðilum sama dag að fé til stefnanda úr greiðslumiðlun félagsins yrði lagt á vörslureikning hjá LOGOS lögmannsþjónustu þar til leyst yrði úr ágreiningi aðila. Stefndi fékk ekki áðurnefnda fjóra víxla greidda og höfðaði því mál á hendur stefnanda til heimtu þeirra 25. nóvember 2003. Krafðist stefndi þess jafnframt að staðfestur yrði veðréttur sinn í fé frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. í vörslum LOGOS lögmannsþjónustu, samtals 70.264.090 krónur. Dómur gekk í málinu fyrir Héraðsdómi Vesturlands 11. mars 2004 og voru kröfur stefnda teknar þar til greina, en þá lá fyrir samkvæmt málatilbúnaði hans að fjárhæðin, sem lögmannsþjónustan hafði í vörslum sínum, væri 45.205.934 krónur. Stefnandi áfrýjaði dóminum 24. maí 2004 og lauk málinu, sem var nr. 211/2004, með dómi Hæstaréttar 18. nóvember sama ár. Í honum var niðurstaða héraðsdóms staðfest um greiðsluskyldu stefnanda við stefnda, en um kröfu þess síðarnefnda um staðfestingu veðréttar sagði eftirfarandi í dóminum: „Þegar virt er framangreind yfirlýsing áfrýjanda og Flugleiða hf. 11. apríl 2003, sem einnig var undirrituð af stefnda, er ljóst að í henni er ekki tekið fram að um veðsamning sé að ræða og engin fjárkrafa er þar samkvæmt orðalagi hennar sett að veði, heldur lýsir áfrýjandi því yfir að allar greiðslur frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. fari inn á tiltekinn reikning hjá stefnda og að ekki sé heimilt að gera breytingu þar á nema með samþykki stefnda. Þótt hér sé um skýra viljayfirlýsingu að ræða af hálfu áfrýjanda, sem geymir skuldbindingu hans sem ekki verður breytt nema með samþykki stefnda, felur hún samkvæmt efni sínu ekki í sér að stefnda hafi verið veitt veð eða önnur tryggingarréttindi í hinum umræddu greiðslum frá Flugleiðum hf. Er því fallist á með áfrýjanda að hér sé ekki um veðsamning að ræða og verður krafa stefnda um staðfestingu veðréttar ekki tekin til greina.“ Á meðan framangreint mál var til meðferðar fyrir Hæstarétti höfðaði stefnandi nýtt mál á hendur stefnda 7. júlí 2004. Í héraðsdómsstefnu krafðist hann þess aðallega að viðurkennt yrði að stefndi ætti engan rétt til greiðslna að fjárhæð samtals 70.264.090 krónur í vörslum LOGOS lögmannsþjónustu, en til vara að yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl 2003 yrði rift og stefnda gert að greiða stefnanda 4.482.800 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. júní 2003 til greiðsludags. Varakrafan var reist á 1. mgr. 139. gr., 141. gr. og 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en í héraðsdómsstefnu var án nánari skýringa tiltekið að hún væri um „endurgreiðslu á kr. 4.482.800 sem fram fór þ. 23.6.2003“. Í greinargerð, sem stefndi lagði fram í héraði 18. janúar 2005, var þess aðallega krafist að málinu yrði vísað frá dómi, en til vara að hann yrði sýknaður af kröfum stefnanda. Kom meðal annars fram í greinargerðinni að stefnandi hafi áður en hann „varð gjaldþrota“ greitt umræddar 4.482.800 krónur inn á skuld samkvæmt einum víxlanna fjögurra, sem var á gjalddaga 20. júní 2003. Héraðsdómur féllst á kröfur stefnda og vísaði málinu í heild sinni frá dómi. Stefnandi skaut úrskurðinum til Hæstaréttar 31. mars 2005 og lauk málinu, sem var nr. 138/2005, með dómi Hæstaréttar 14. apríl sama ár. Í honum var niðurstaða héraðsdóms um frávísun málsins staðfest. Stefnandi höfðaði nýtt mál á hendur stefnda og réttargæslustefnda 13. júlí 2005. Hafði stefnandi aðallega uppi kröfu um að stefndi yrði dæmdur til að greiða honum 49.688.734 krónur auk vaxta, að frádregnum fjórum innborgunum. Til vara var þess krafist að yfirlýsingu Óla Rúnars Ástþórssonar fh. stefnanda, Flugleiða hf. og stefnda frá 11. apríl 2003 og ávísun sama dag yrði rift, þ.m.t. öllum greiðslum sem inntar hafi verið af hendi á grundvelli þeirra skjala. Stefndi krafðist frávísunar málsins. Málinu var vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Vesturlands 9. janúar 2006 og var hann ekki kærður til Hæstaréttar. Stefnandi hefur nú höfðað nýtt mál á hendur stefnda og réttargæslustefnda, með þeim dómkröfum sem hér að framan er takið. Með dómi héraðsdóms 14. júní sl. var kröfum stefnanda samkvæmt lið I. í stefnu vísað frá dómi. Rift var greiðslu réttargæslustefnda vegna stefnanda 30. desember 2004 að fjárhæð 31.877.448 krónur, sem bárust inn á reikning stefnanda hjá stefnda og stefndi varði til greiðslu á víxilskuldbindingum stefnanda samkvæmt fjórum viðskiptavíxlum samtals að fjárhæð 30.000.000 krónur. Þá var stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 27.515.781 krónu, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. febrúar 2005 til greiðsludags. Stefnandi skaut málinu til Hæstaréttar Íslands með kæru 20. júní 2006. Kært var ákvæði í dómi héraðsdóms um frávísun hinna tilteknu liða í kröfum stefnanda. Gerði stefnandi þær kröfur fyrir Hæstarétti að ákvæði dómsins yrði fellt úr gildi, dómurinn ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka umræddan kröfulið til efnismeðferðar. Í dómi Hæstaréttar Íslands frá 28. ágúst 2006 í málinu nr. 354/2006 sagði að aðeins í einu af þeim þremur málum sem áður hafi verið rekin á milli aðilanna vegna víxlanna fjögurra, sem gefnir hafi verið út 11. apríl 2003, og yfirlýsinganna tveggja frá sama degi, hafi verið leyst úr dómkröfum aðilanna að efni til. Hafi það verið í málinu, sem lokið hafi með dómi Hæstaréttar 18. nóvember 2004, en með honum hafi stefnanda verið gert að greiða stefnda skuld samkvæmt víxlunum, jafnframt því sem hafnað hafi verið kröfu stefnda um staðfestingu á veðrétti á grundvelli annarrar yfirlýsingarinnar í greiðslum frá greiðslumiðlun Flugleiða hf., sem þá voru í vörslum LOGOS lögmannsþjónustu. Aðalkrafan og varakrafan sem stefnandi gerði í þessu máli í I. lið kröfugerðar, snéru sem áður sagði að greiðslu fjár, sem hann teldi sig hafa með réttu átt að fá frá greiðslumiðlun Flugleiða hf., en stefndi hefði fengið í hendur. Á þær kröfur hefði samkvæmt framansögðu ekki verið felldur efnisdómur í fyrri málum aðilanna. Hefði heldur ekki í áðurnefndum dómi Hæstaréttar verið tekin afstaða til málsástæðna, sem þar hefðu verið hafðar uppi, á þann hátt að jafnað yrði til þess að þegar hefði verið leyst úr þeim kröfum, sem stefnandi hefði uppi. Væru því ekki haldbær rök fyrir þeirri niðurstöðu héraðsdóms að vísa I. lið kröfugerðar stefnanda í þessu máli frá dómi vegna ákvæðis 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt því yrði að fella úr gildi ákvæði dóms Héraðsdóms Vesturlands 14. júní 2006 um frávísun að þessu leyti og leggja fyrir héraðsdómara að taka I. lið kröfugerðar stefnanda til efnismeðferðar. Í dómi Hæstaréttar sagði jafnframt að í kærumálinu gæti aðeins komið til endurskoðunar sá þáttur umrædds dóms, sem vörðuðu frávísun á hluta dómkrafna stefnanda. Að því gættu stæði engin heimild til að ómerkja dóminn í heild sinni, svo sem stefnandi hefði krafist fyrir Hæstarétti. Stefnandi reisir aðalkröfu sína fyrst og fremst á því að samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli aðila frá 18. nóvember 2004 felist í nefndum yfirlýsingum frá 11. apríl 2003 hvorki veð né tryggingarréttindi. Að því leiði að stefndi njóti ekki stöðu gagnvart öðrum kröfuhöfum skv. 111. gr. gjaldþrotalaga, nr. 21/1991, en kröfur samkvæmt 109., 110. og 112. gr. laganna geti ekki efni sínu samkvæmt heldur komið til álita. Að því leiði að krafa stefnda gagnvart öðrum kröfuhöfum njóti stöðu samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Stefnanda hafi verið veitt heimild til greiðslustöðvunar 14. júlí 2003. Hafi krafa stefnda þá fallið undir 1. mgr. 21. gr. laganna þar sem hún hafi ekki notið sérstakrar stöðu í skuldaröð gagnvart öðrum lánadrottnum. Stefndi hafi því ekki átt nein óbein eignarréttindi í greiðslunum heldur hafi hann leitt rétt sinn frá skuldaranum sjálfum og því ekki getað öðlast víðtækari ráðstöfunarheimildir en þeim er hann hafi leitt rétt sinn frá. Hafi stefndi því orðið að sæta réttaráhrifum greiðslustöðvunarinnar með sama hætti og skuldarinn sjálfur. Af því leiði að greiðslurnar hafi ekki mátt renna til stefnda í andstöðu við ákvæði gjaldþrotalaga og því síður í andstöðu við ákvarðanir aðstoðarmanns á greiðslustöðvunartíma. Eftir að nauðasamningur hafi komist á milli stefnanda og kröfuhafa hans hafi einungis getað farið um uppgjör samkvæmt þeim samningi enda hafi stefndi verið bundinn af honum. Um það megi vísa til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991, en þar sé tæmandi talið hvaða kröfur nauðasamningurinn hafi ekki áhrif á og í 1. mgr. 28. gr. um að allar aðrar kröfur teljist vera samningskröfur. Hafi samningurinn réttaráhrif á kröfur stefnda með sama hætti og greini í 29. og 30. gr. laga nr. 21/1991. Skuli m.a. bent á ákvæði 3. og 4. mgr. 29. gr. laga nr. 21/1991, en af þeim ákvæðum leiði að stefndi verði að sæta sama hlutfalli og sömu gjalddögum og aðrir. Engu máli skipti hver réttindi manna séu samkvæmt samningum eða dómi, fullnusta fari samkvæmt nauðasamningi. Um það megi vísa til dóms Hæstaréttar frá árinu 2003, bls. 2038. Af þessu leiði í fyrsta lagi að þar sem heimild til greiðslustöðvunar hafi verið veitt, hafi skuldari misst allar heimildir til að greiða skuldir sínar með þeim réttaráhrifum að öll fyrirfram gefin loforð hafi einnig fallið undir niðurfellingu á ráðstöfunarheimild. Hafi borið að ráðstafa greiðslunni til samræmis við fyrirmæli aðstoðarmanns. Það hafi ekki verið gert. Í öðru lagi, hvað sem hinu fyrrnefnda líði, hafi borið, eftir að nauðasamningur hafi komist á, að gera skuldina upp samkvæmt honum, enda hafi stefndi verið bundinn af honum. Ráðstöfun fjármuna til hans hafi því verið í andstöðu við gerðan samning og brot gagnvart öðrum almennum kröfuhöfum. Verði ekki fallist á það sem hér hafi verið rakið sé á því byggt að í efni hinna umdeildu skuldbindinga hafi eingöngu falist að tilteknar greiðslur skyldu renna inn á tiltekinn tékkareikning og að ekki verði lögð dýpri merking í ávísanir út af reikningnum en ráðið verði samkvæmt orðanna hljóðan. Sæti þær því afturköllun eins og hverjar aðrar ávísanir, en þær hafi verið afturkallaðar af stefnanda 17. júlí 2003, sbr. dskj. nr. 3, bls. 140, enda hafi framkvæmdastjóri ekki haft umboð til víðtækari ráðstöfun fjármuna stefnanda. Um II. lið kröfugerðar er í stefnu vísað til 139. gr., 141. gr. og 137. gr. laga nr. 21/1991. Að því varði tölulega kröfugerð sé byggt á eftirfarandi útlistun. Úr greiðslumiðlun Flugleiða hf. hafi stefnandi átt að fá eftirtaldar greiðslur: - 24. júlí 2003, samtals 20.253.977 krónur, sem ekki hafi verið greiddar stefnanda. - 22. ágúst 2003, samtals 26.718.056 krónur, sem ekki hafi verið greiddar stefnanda. - 2. október 2003, samtals 23.292.057 krónur, sem ekki hafi verið greiddar stefnanda. Stefnandi hafi 7. október 2003 af þessum fjármunum frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. fengið greiddar 25.058.156 krónur. Samtals geri þetta 45.205.934 krónur. Skuld stefnanda samkvæmt umræddum víxli hafi 9. janúar 2004 staðið í 27.285.618 krónum, sbr. dskj. nr. 17. Samkvæmt nauðasamningi hafi borið að greiða 4% þeirrar fjárhæðar 7. maí 2004, eða 1.091.424 krónur og aftur þann 31. desember 2004 og loks 31. desember 2005, sbr. dskj. nr. 6. Stefndi hafi greitt stefnanda 10. janúar 2005, 16.213.410 krónur. Samkvæmt 1. mgr. 30. gr. laga nr. 21/1991 falli allar kröfur í gjalddaga þegar nauðasamningur komist á og miðist fjárhæð hennar við úrskurðardag, sbr. 3. mgr. Eins og að framan sé rakið sé stefndi bundinn af nauðasamningnum og meðal þeirra er samningurinn taki til. Kröfur um annað en höfuðstól og dráttarvexti séu eftirstæðar og verði ekki fullnustaðar samkvæmt nauðasamningi, sbr. 3. mgr. 28. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 114. gr. laganna og til hliðsjónar 1. mgr. 22. gr. laganna. Að því er varði dráttarvexti, sé á því byggt að stefnandi eigi rétt til dráttarvaxta úr hendi stefnda frá þeim tíma er honum hafi borið að fá greiðsluna í sínar hendur. Stefndi hafi áformað að tileinka sér fjármuni stefnanda með ólögmætum hætti upp í víxilskuld þrátt fyrir ákvæði laga um greiðslustöðvun. Hann hafi því með athöfnum sínum valdið því að stefnandi hafi ekki fengið greiðsluna innta af hendi á réttum gjalddaga. Megi jafna aðgerðum stefnda við það að hann hafi fengið peningana í hendur en neitað að skila þeim. Hafi stefnandi með bréfaskriftum sínum til réttargæslustefnda eða lögmanna hans hindrað að ákvæði gjaldþrotalaga um greiðslustöðvun yrðu brotin. Á meðan stefnandi hafi orðið af þessum fjárhæðum hafi dráttarvextir lagst á aðrar skuldir hans. Verði ekki fallist á dráttarvexti á þeim grunni sé byggt á því að hegðun stefnda hafi verið saknæm og ólögmæt, enda hafi hann lagt sig fram um að ákvæði gjaldþrotalaga, annars vegar um greiðslustöðvun og hins vegar um nauðasamning, yrðu brotin og kröfuhöfum mismunað með þeim hætti sem lýst hafi verið. Af almennu skaðabótareglunni leiði að menn baki sér bótaskyldu með slíku háttalagi. Dráttarvextir séu staðlaðar skaðabætur, óháðar því hvort tjón sé meira eða minna. Beri stefnanda því dráttarvexti á meðan hann hafi orðið af fjármunum sínum af völdum stefnda, sbr. m.a. 9. gr. laga nr. 38/2001. Verði ekki fallist á þessi sjónarmið stefnanda eigi hann rétt á að fá a.m.k. greiddar umræddar 45.205.934 krónur auk áfallinna almennra vaxta, samtals 48.090.708 krónur, auk dráttarvaxta til greiðsludags. Stefnandi lýti svo á að þar sem hann hafi ekki fengið umrædda peninga sem honum hafi borið eigi hann rétt til dráttarvaxta. Að því leyti sem stefndi verði sýknaður af slíkri kröfu hljóti hún að beinast að réttargæslustefnda. Þyki því rétt að gefa honum kost á að koma sjónarmiðum sínum að í málinu. Réttargæslustefndi sé aðili að framlögðum samningi um aðild stefnda að greiðslumiðlun Flugleiða hf. á dskj. nr. 3, bls. 72. Hann beri nú samkvæmt þjóðskrá nafnið FL-Group hf. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu af fjárkröfu stefnanda aðallega á því að stefnandi eigi enga fjárkröfu á hendur stefnda og hafi aldrei átt. Krafa stefnanda sé endurgreiðslukrafa að höfuðstól 45.205.934 krónur, en á ákveðnu tímabili verði hún samkvæmt kröfugerð stefnanda mun hærri eða 70.264.090 krónur. Fjárkrafa stefnanda virðist byggð á því að honum hafi borið ákveðnar greiðslur frá réttargæslustefnda árið 2003 en þar sem stefnandi hafi ekki fengið þær hafi það með einhverjum óskilgreindum hætti leitt til þess að stefndi eigi að standa stefnanda skil á þessum greiðslum. Stefnda sé útilokað að sjá hvernig það geti gerst með þeim hætti að stefnandi eignist fjárkröfu á hendur stefnda. Eins og fram sé komið hafi stefndi samtals fengið greitt frá réttargæslustefnda 36.360.508 krónur vegna hinna umdeildu víxla. Jafnvel þó svo gengið verði út frá því að stefnandi eigi endurgreiðslukröfu á hendur stefna sé útilokað að átta sig á hvernig hún geti orðið mun hærri en sú fjárhæð sem stefnandi hafi sannanlega fengið frá réttargæslustefnda. Þá séu hvorki í stefnu né í gögnum málsins leidd rök að því hvernig fjárkrafa stefnanda sé fundin út. Fjárkrafan sé því algerlega órökstudd, en ástæða þess sé líklega sú að krafan sé ekki til og hafi aldrei verið. Stefnandi geri kröfu um dráttarvexti á höfuðstól sem fari í 70.264.090 krónur, þrátt fyrir að stefndi hafi sannanlega ekki fengið nema 36.360.508 krónur frá réttargæslustefnda. Alls ekki sé ljóst á hverju sú kröfugerð byggist né hvers vegna krafan sé sett fram með þeim hætti. Eins og fram sé komið hafi verið dæmt um greiðsluskyldu stefnanda á umræddum víxlum og sé krafan því í raun endurgreiðslukrafa á skuld sem þegar hafi verið dæmt um að honum hafi borið að greiða. Þar sem stefnanda hafi borið að greiða stefnda þá skuld geti stefnandi ekki átt endurgreiðslukröfu í slíku tilfelli nema þegar eitthvað hafi gerst í millitíðinni sem geti verið grundvöllur slíkrar endurgreiðslukröfu. Þær aðstæður séu hins vegar ekki uppi í málinu. Þá geti stefnandi ekki átt endurgreiðslukröfu á hendur stefnda fyrr en einhverjum greiðslum frá stefnanda til stefnda hafi verið rift og þá um leið þeim yfirlýsingum sem þær greiðslur byggist á. Endurgreiðslukrafan standist því ekki heldur að því leyti en stefnandi geri aðeins riftunarkröfu verði ekki fallist á endurgreiðslukröfuna þannig að í raun sé riftunarkrafa aðeins varakrafa. Verði stefndi sýknaður af aðalkröfunni, þ.e. fjárkröfunni, en fallist á varakröfu um riftun, hafi stefnandi ekki þar með eignast fjárkröfu á hendur stefnda. Eins og fram sé komið hafi Hæstiréttur Íslands komist að þeirri niðurstöðu að í umræddum yfirlýsingum frá 11. apríl 2003 hafi ekki falist veðsetning en þar hafi hins vegar verið um skuldbindandi yfirlýsingu að hálfu stefnanda að ræða. Verði því að líta svo á að þar hafi verið um bindandi og endanlegt kröfuframsal að ræða af hálfu stefnanda. Í því hafi falist að greiðslur frá greiðslumiðlun réttargæslustefnda skyldu renna inn á tilgreindan reikning stefnanda hjá stefnda. Því fyrirkomulagi hafi ekki verið hægt að breyta nema með samþykki stefnda og stefnanda. Annars vegar hafi verið um að ræða yfirlýsingu þar sem allir aðilar málsins hafi ritað undir en hins vegar ,,ávísun” sem stefnandi og stefndi hafi undirritað þar sem stefnda hafi verið heimilað að ráðstafa ákveðnum greiðslum af tilgreindum reikningi stefnanda hjá stefnda. Með því og fyrrgreindri yfirlýsingu hafi stefndi fengið fullan ráðstöfunarrétt á innistæðu stefnanda á reikningnum til að greiða hina umdeildu víxla. Stefndi telji að því fyrirkomulagi hafi stefnanda ekki verið heimilt að breyta nema með samþykki stefnda. Heimild stefnanda til greiðslustöðvunar geti ekki breytt því að stefnandi hafi verið bundinn af fyrrgreindum yfirlýsingum og ráðstöfunum á grundvelli þeirra. Hafi skuldari gert skuldbindandi samning um framsal á kröfum, áður en hann hafi fengið heimild til greiðslustöðvunar, haldi þeir gildi sínu að öllu leyti þrátt fyrir greiðslustöðvunina. Greiðslustöðvunin hafi aðallega þá þýðingu að skuldari megi ekki greiða skuldir sínar á greiðslustöðvunartímabili. Þar sem stefnandi hafi ekki getað afturkallað umrædda ,,ávísun” geti aðstoðarmaður á greiðslustöðvunartímabili ekki gert það heldur. Stefndi mótmæli því að mjög takmörkuð umfjöllun stefnanda í stefnu um umboð fyrrverandi framkvæmdastjóra stefnanda hafi einhverja þýðingu í málinu. Eins og fram sé komið hafi Hæstiréttur Íslands kveðið upp dóm um greiðsluskyldu stefnanda á umræddum víxlum og einnig staðfest að fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnanda hafi haft umboð til að rita undir þá löggerninga sem um sé deilt í málinu og að þeir hafi haft að geyma skuldbindandi yfirlýsingu af hálfu stefnanda. Að reyna enn og aftur að koma að hinum ætlaða umboðsskorti hafi enga þýðingu í málinu. Hafi það allt að einu þýðingu byggi stefndi á því að fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnanda hafi verið innan prókúruumboðs síns þegar hann hafi ritað undir umræddar yfirlýsingar og þá hafi hann einnig ritað undir þær í skjóli stöðuumboðs síns. Framkvæmdastjórinn fyrrverandi hafi því haft fullt og ótakmarkað umboð til að rita undir yfirlýsingarnar eins og víxlana. Varakröfu um lækkun fjárkröfu stefnanda byggi stefndi á því að stefnandi hafi a.m.k. engin rök leitt að endurgreiðslukröfu sinni hvað varði 4.482.800 krónur sem stefndi hafi fengið greiddar 23. júní 2003. Sú greiðsla hafi verið innt af hendi fyrir frestdag og stefnandi hafi engin rök fært fram til stuðnings fjárkröfu sinni né riftunarkröfu að því leyti. Að því er varði kröfu um sýknu af riftunarkröfu taki stefndi fram að stefnandi hafi ekki fært fram nein rök til stuðnings þeirri kröfu. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé mótmælt. Stefnandi geri kröfu til þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda dráttarvexti á allt að 70.264.090 krónur, þrátt fyrir að það sé ljóst að stefndi hafi aldrei fengið nema samtals 36.360.508 krónur frá réttargæslustefnda til greiðslu á hinum umdeildu víxlum. Hvernig stefnandi ætli að fá dráttarvexti á mun hærri fjárhæð úr hendi stefnda sé útilokað að átta sig á. Þá sé vakin athygli á því að hluti þeirrar fjárhæðar sem stefnandi hafi tekið út af reikningi sínum hjá stefnda 10. janúar 2005, hafi verið vextir sem réttargæslustefndi hafi greitt vegna þess að fjármunir hafi verið í hans vörslu um skeið. Stefnandi hafi því nú þegar fengið vexti á hluta þeirrar fjárhæðar sem hann sé að krefja stefnda um í máli þessu. Svo virðist sem dráttarvaxtakrafa stefnanda byggi a.m.k. að hluta til á skaðabótasjónarmiði gagnvart réttargæslustefnda, en það geti ekki átt við gagnvart stefnda. Stefndi geti aldrei borið ábyrgð á framkomu og gerningum réttargæslustefnda. Réttargæslustefndi byggir á því að því sé hafnað að stefnandi geti á nokkrum tíma átt kröfu til dráttarvaxta, úr hendi réttargæslustefnda, frá einhverjum ótilgreindum tíma, en málatilbúnaður stefnanda sé mjög óskýr um það. Raunverulegur ágreiningur hafi verið á milli stefnanda og stefnda um rétt til tiltekinna fjármuna og hafi niðurstaða um það ekki legið fyrir fyrr en með dómi Hæstaréttar Íslands 18. nóvember 2004. Sá dráttur sem orðið hafi á að niðurstaða fengist hafi ekki á nokkurn hátt verið réttargæslustefnda að kenna, enda hafi hann ávallt hvatt til þess að aðgerðir hæfust til lausnar á þrætunni. Sá dráttur hafi eingöngu verið stefnanda að kenna og í raun óskiljanlegt hvers vegna hann hafi ekki hafist handa þegar í stað um aðgerðir til að fá skorið úr ágreiningi við stefnda um rétt til peninganna. Sé með öllu óeðlilegt að stefnandi geti nú gert kröfu um dráttarvexti allan þann tíma sem hann hafi haldið að sér höndum um aðgerðir. Sé jafnframt í hæsta máta óeðlilegt að fjármunirnir hafi getað ávaxtast á dráttarvöxtum á meðan ágreiningurinn hafi verið til lykta leiddur. Væri um slíkt að ræða, sé um óeðlilega og ósanngjarna ávöxtun fjármuna að ræða sem auðvelt sé að ná fram með því að draga að ástæðulausu að hefjast handa um aðgerðir til úrlausnar. Með því væri sá aðili sem peningana ætti að hagnast með óeðlilegum hætti. Loks sé rétt að benda á að stefndi, sem Hæstiréttur hafi staðfest að ætti rétt til fjármunanna, hafi ekki sett fram neina kröfu um dráttarvexti fyrir þann tíma, þar til ágreiningur hafi verið til lykta leiddur. Niðurstaða: Svo sem fyrr var rakið gaf stefnandi 11. apríl 2003 út fjóra víxla, sem keyptir voru af stefnda til framlengingar á eldri víxli. Að þessari ráðstöfun stóð þáverandi framkvæmdastjóri stefnanda. Sama dag og fyrrnefndu víxlarnir voru gefnir út var undirrituð yfirlýsing stefnanda og Flugleiða hf. um að allar greiðslur til hans frá greiðslumiðlun Flugleiða hf. frá og með 15. apríl 2003 skyldu lagðar inn á bankareikning hjá stefnda. Að auki undirrituðu aðilar málsins aðra yfirlýsingu sama dag, þar sem stefnandi veitti stefnda heimild til að taka út af áðurnefndum bankareikningi greiðslur tiltekinnar fjárhæðar á tilgreindum dögum, sem svöruðu til fjárhæðar og gjalddaga víxlanna fjögurra. Héraðsdómi barst 14. júlí 2003 beiðni um heimild stefnanda til greiðslustöðvunar. Var sú heimild veitt sama dag og gilti til 1. ágúst 2003. Greiðslustöðvun var framlengd fjórum sinnum eða allt til 13. janúar 2004. Með úrskurði dómsins 8. janúar 2004 var stefnanda veitt heimild til að leita nauðasamninga við lánadrottna á grundvelli ákvæða 3. þáttar laga nr. 21/1991. Loks var með úrskurði héraðsdóms 29. apríl 2004 nauðasamningur stefnanda staðfestur með því meginefni að samningskröfur á hendur honum yrðu greiddar að 20 hundraðshlutum. Með vísan til 2. mgr. 2. gr. laga nr. 21/1991 telst frestdagur vera 14. júlí 2003. Eftir að stefnandi fékk upphaflega heimild til greiðslustöðvunar, eða 17. júlí 2003, tilkynnti hann stefnda að hann teldi sig af nánar tilgreindum ástæðum óbundinn af þeirri ráðstöfun framkvæmdastjóra síns að hafa gefið út fyrrnefnda fjóra víxla, svo og af yfirlýsingunum tveimur frá 11. apríl sama ár. Hann tilkynnti jafnframt Flugleiðum hf. 17. júlí 2003 um þessa afstöðu sína til yfirlýsinganna og krafðist þess að fé frá greiðslumiðlun félagsins yrði ekki greitt stefnda, heldur beint til sín. Flugleiðir hf. tilkynntu málsaðilum 17. júlí 2003 að fé til stefnanda úr greiðslumiðlun félagsins yrði lagt á vörslureikning hjá LOGOS lögmannsþjónustu þar til leyst yrði úr ágreiningi aðila, er þá var uppi, um hvert greiðslur úr greiðslumiðluninni skyldu renna. Með dómi Hæstaréttar Íslands 18. nóvember 2004 í málinu nr. 211/2004 var dæmt um skyldu stefnanda til að greiða stefnda umrædda víxla. Kröfu um staðfestingu veðréttar var hins vegar hafnað. LOGOS lögmannsþjónustu beindi bréfi 29. desember 2004 til lögmanna málsaðila. Í bréfinu var þeirri skoðun lýst að það leiddi af dómi Hæstaréttar frá 18. nóvember 2004 að yfirlýsing stefnanda og Flugleiða hf. frá 11. apríl 2003 væri gild. Yrði því fé, sem lögmannsþjónustan hafi tekið í sínar vörslur vegna ágreinings aðila, lagt á þann reikning stefnanda hjá stefnda, sem getið væri í yfirlýsingunni. Um væri að ræða höfuðstól að fjárhæð 45.535.800 krónur og 2.554.908 krónur í vexti, eða samtals 48.090.708 krónur. Greiðsla þessi barst inn á reikning stefnanda hjá stefnda 30. desember 2004. Ekki fær staðist staðhæfing stefnda um að stefnandi hafi framselt kröfu sína með yfirlýsingunni 11. apríl 2003, sem eigi að leiða til þess að reglum laga nr. 21/1991 um riftun verði ekki beitt gagnvart greiðslunum. Hefur stefndi engu öðru teflt fram í þessum efnum en títtnefndri yfirlýsingu. Í henni er ekki fólgið kröfuframsal, og er hún einungis yfirlýsing um inn á hvaða reikning stefnanda hjá stefnda tilgreindar greiðslur skuli renna. Reglum laga nr. 21/1991 er ætlað að stuðla að jafnræði kröfuhafa við gjaldþrot skuldara eða þegar nauðasamningur kemst á. Er kröfum skipað í flokka eftir rétthæð í því sambandi. Krafa stefnda á grundvelli víxilskuldbindinga stefnanda hefði verið skipað í réttindaröð eftir 113. gr. laga nr. 21/1991 ef til gjaldþrotaskipta á búi stefnanda hefði komið. Samkvæmt 1. mgr. 21. gr. laganna bar stefnda á greiðslustöðvunartímabili að sæta áhrifum þessa í uppgjöri við stefnanda. Samkvæmt nauðasamningi frá 29. apríl 2004 ber stefnanda að greiða 20% af samningskröfum sínum. Skal hann greiða 4% krafna við staðfestingu nauðasamnings, 4% þegar greiðslur berast frá greiðslumiðlun Flugleiða hf., 4% í desember 2004, önnur 4% í desember 2005 og loks síðustu 4% í júlí 2006. Greiðslur frá stefnanda sem bárust stefnda úr greiðslumiðlun Flugleiða hf. 30. desember 2004 bárust stefnda eftir frestdag. Í ljósi þess og þar sem nauðasamningur stefnanda var staðfestur 29. apríl 2004, sem batt stefnda eftir ákvæðum 60. gr. laga nr. 21/1991, verður miðað við að stefnda hafi borið að miða við hundraðshluta samkvæmt nauðasamningi í uppgjöri við stefnanda. Verður hann því dæmdur til að endurgreiða stefnanda mismun þar á. Verulegt ósamræmi er í málsgrundvelli aðila að því er varðar greiðslur þær er bárust inn á reikning stefnanda hjá stefnda úr greiðslumiðlun Flugleiða hf. Tilteknar greiðslur úr greiðslumiðluninni, sem annars hefðu runnið beint til stefnanda, runnu inn á bankareikning hans hjá stefnda á grundvelli yfirlýsinganna frá 11. apríl 2003. Stefndi miðar við að á grundvelli lögmætrar ákvörðunar fyrrum framkvæmdastjóra stefnanda hafi þessum fjármunum verið varið til að greiða skuld samkvæmt hinum umdeildu víxlum. Stefnandi hafi hins vegar sjálfur haft ráðstöfunarvald yfir þeim fjármunum er ekki hafi verið varið til greiðslu skuldar stefnanda, enda hafi stefnandi sjálfur m.a. tekið fé út af eigin reikningi í sparisjóðnum. Stefndi hafi því aldrei ,,skuldað” stefnanda neitt. Stefnandi lítur hins vegar svo á að með því að féð rann þá leið er hér var rakið, án þess að hann fengi nokkru um það ráðið, hafi stefndi hindrað ráðstöfun stefnanda yfir þeim eða jafnvel ,,tileinkað sér” alla þá fjármuni er runnu inn á reikning stefnanda hjá stefnda. Endurspeglar kröfugerðin og vaxtakrafa þessa afstöðu stefnanda. Ljóst er að með dómkröfum sínum endurkrefur stefnandi stefnda um þrjár greiðslur á tímabilinu 24. júlí 2003 til 2. september sama ár, sem LOGOS lögmannsþjónusta tók ákvörðun um að greiða ekki öðrum hvorum málsaðila á meðan ágreiningur var um hvert greiðslurnar skyldu renna. Frá þessari fjárhæð dregur stefnandi greiðslu sem LOGOS lögmannsþjónusta greiddi stefnanda 7. september 2003. Dráttarvextir reiknast af þessum fjárhæðum miðað við þá daga sem greiðslurnar bárust inn á reikning hjá LOGOS lögmannsþjónustu. Verði ekki fallist á þetta endurkrefur stefnandi stefnda um 48.090.708 krónur, sem er fjárhæð sem LOGOS lögmannsþjónusta greiddi inn á reikning stefnanda hjá stefnda 30. desember 2004. Í því tilviki er gerð krafa um að dráttarvextir leggist á fjárhæðina miðað við þann dag. Frá þessum fjárhæðum dregur stefnandi í öllum tilvikum síðan þær greiðslur sem nauðasamningur hans hefði miðað við að stefndi fengi greitt eftir og er þá miðað við stefnda hafi borið að fá hvert sinn greitt 4% af kröfufjárhæð sinni og við útreikning þeirrar fjárhæðar miðað við stöðu skuldar stefnanda við stefnda 9. janúar 2004. Er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi gert nægjanlega grein fyrir þeim fjárhæðum er hann krefst endurgreiðslu á. Stefndi gerði tilkall til fjármuna stefnanda úr greiðslumiðlun Flugleiða hf. vegna víxilskuldbindinganna. Stefndi hafði engan ráðstöfunarrétt yfir greiðslunum og verður því ekki gerður ábyrgur fyrir því hvernig réttargæslustefndi hagaði greiðslunum. Standa því ekki lagaheimildir til að fallast á með stefnanda hvernig fjárhæð kröfugerðar hans í aðalkröfu er sett fram. Varakrafa hans fær heldur ekki staðist, þar sem hann í því tilviki endurkrefur stefnda m.a. um fjárhæð er stefnandi tók sjálfur út af reikningnum 10. janúar 2005. Raunveruleg yfirfærsla fjármuna tengd sakarefninu hefur átt sér stað með þeim hætti að stefndi fékk greiddar 4.482.800 krónur 23. júní 2006 vegna víxilskuldbindinga stefnanda. Stefnandi endurkrefur stefnda ekki lengur um þá fjárhæð, en gerði það í fyrri málaferlum sínum. Næstu fjármunir er fara á milli aðila er þegar LOGOS lögmannsþjónusta greiddi 48.090.708 krónur inn á reikning stefnda hjá stefnanda 30. desember 2004. Var þar um að ræða greiðslur sem stefnandi átti að fá úr greiðslumiðlun Flugleiða hf. á tilteknum gjalddögum í júlí, ágúst og október 2003, en hélt eftir á meðan ágreiningur var uppi um hvert greiðslurnar skyldu renna. Samanstóð fjárhæðin af 45.535.800 krónum sem var höfuðstóll og 2.554.908 krónum sem voru vextir. Stefndi tók út af þessum reikningi sama dag 31.877.447 krónur og varði til greiðslu á skuld stefnanda við stefnda. Eftir stóðu þá á reikningi 16.213.410 krónur. Stefnandi sjálfur tók út af þessum reikningi 16.213.000 krónur þann 10. janúar 2005. Þar sem stefndi hefur einungis tekið til sín 31.877.447 krónur af þeim fjármunum sem færðir voru inn á reikning stefnanda hjá stefnda 30. desember 2004, er einungis unnt að fallast á endurgreiðslu þeirrar fjárhæðar. Þó svo stefnandi hafi ekki lagt mál sitt upp með þessum hætti, þykir dóminum engu að síður unnt að leysa úr sakarefninu á þessum grundvelli, en þá er haft í huga að máli þessu hefur áður í tvígang verið vísað frá dómi á grundvelli vanreifaðrar eða óljósrar kröfugerðar. Endurgreiðsla í málinu verður miðuð við þá greiðslu er stefndi tók til sín 30. desember 2004 til fullnustu á víxilskuldbindingum samtals að fjárhæð 31.877.447 krónur, sbr. dskj. nr. 20. Frá 31.877.447 krónum verður dregin fjárhæð sem stefnda hefði borið á grundvelli nauðasamningsins frá 29. apríl 2004. Í því efni þykir unnt að leggja til grundvallar útreikning stefnanda, en hann hefur ekki sætt sérstökum tölulegum aðfinnslum stefnda, þó svo hann mótmæli málatilbúnaði stefnanda í heild sinni svo sem rakið hefur verið. Verður miðað við að stefnda hafi borið að fá 1.091.424 krónur á fimm gjalddögum, en fimmti og síðasti gjalddaginn í júlí 2006 er nú kominn. Frá 31.877.477 verða því dregnar nauðasamningsgreiðslur að fjárhæð 5.457.120 krónur. Samkvæmt því verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 26.420.357 krónur. Stefnandi sendi stefnda fjölmörg bréf varðandi ágreining um greiðslur þær sem hér er dæmt um. Mátti stefnanda því vera ljóst, eftir að nauðasamningur hafði öðlast réttaráhrif, að hann átti einungis tilkall til 20% hlutar af þeirri kröfufjárhæð er hann átti á hendur stefnanda, skipt niður miðað við tiltekna gjalddaga. Eftir að fjármunir höfðu borist inn á reikning stefnanda hjá stefnda 30. desember 2004 bar honum að halda eftir greiðslum í samræmi við nauðasamning en standa stefnanda skil á mismuninum, þ. á m. tveim síðustu greiðslunum sem stefnanda bar að inna af hendi á gjalddögum í desember 2005 og júlí 2006. Með vísan til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 er því rétt að stefndi greiði stefnanda dráttarvexti af fjárhæðinni frá og með 1. febrúar 2005, með þeim hætti er í dómsorði er nánar kveðið á um. Rétt þykir að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu. Af hálfu stefnanda flutti málið Einar Gautur Steingrímsson hæstaréttarlögmaður, en af hálfu stefnda Ingi Tryggvason héraðsdómslögmaður og réttargæslustefnda Arnar Þór Jónsson héraðsdómslögmaður. Stefndi, Sparisjóður Mýrasýslu, greiði stefnanda, Kaupfélagi Árnesinga svf., 26.420.357 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 28.603.205 krónum frá 1. febrúar 2005 til 1. febrúar 2006, af 27.511.781 krónu frá þeim degi til 1. september 2006, en af 26.420.357 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 19/2023
Skaðabætur Stjórnarskrá Líkamstjón Umferðarslys Varanleg örorka
A varð fyrir líkamstjóni í umferðarslysi árið 2011 en hún var þá á 22. aldursári. Hún fékk greiddar bætur úr ábyrgðartryggingu ökutækis hjá T hf. og var við útreikning bóta notast við margföldunarstuðul 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga. Eins og málið lá fyrir Hæstarétti gerði A kröfu um að notast yrði við hærri stuðul en þar er mælt er fyrir um. A taldi að með mati dómskvadds manns hefði verið sýnt fram á að stuðullinn tryggði ekki fullar bætur og bryti þannig í bága við 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að við setningu laga nr. 37/1999, þar sem 6. gr. skaðabótalaga var breytt í núverandi horf, hafi verið stuðst við málefnaleg sjónarmið sem höfðu það að markmiði að staðla bætur til tjónþola miðað við nánar tilgreindar forsendur. Fælist því í ákvæðinu skýrt og ótvírætt heildarmat löggjafans sem í megindráttum væri í samræmi við almenna mælikvarða. Fram hjá því yrði þó ekki litið að þær forsendur sem stuðullinn byggir á breytist að einhverju marki í tímans rás. Af því leiði að einstaka forsendur hans þurfi að endurmeta og uppfæra miðað við þróun þeirra þátta sem til grundvallar honum liggja til að markmiðið um fullar bætur náist sem best. Allt að einu hefði í þessu máli ekki verið sýnt fram á að stuðullinn væri í slíku ósamræmi við meginreglu um fullar bætur til tjónþola að honum yrði vikið til hliðar með atbeina dómstóla með þeim hætti sem krafist var af áfrýjanda. Var T hf. sýknað af kröfum A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 2023 og krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 9.378.976 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 28. mars 2014 til 28. apríl 2018 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags en til vara aðra lægri fjárhæð með sömu vöxtum. Til þrautavara krefst hún þess að við uppgjör bóta vegna líkamstjóns vegna umferðarslyss […] 2011 skuli miðað við margfeldisstuðulinn 24,118 stig en að því frágengnu aðra lægri tölu. Þá krefst hún málskostnaðar úr hendi stefnda á öllum dómstigum án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt og að gjafsóknarlaun fyrir héraðsdómi og Landsrétti verði hækkuð.3. Stefndi krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Aðilar deila um hvaða margfeldisstuðul skuli nota við uppgjör bóta fyrir varanlega örorku áfrýjanda vegna umferðarslyss sem hún varð fyrir árið 2011. Við útreikning og greiðslu bóta hennar miðaði stefndi við gildandi stuðul 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Áfrýjandi telur að sá stuðull tryggi henni ekki fullar bætur og mismuni jafnframt tjónþolum. Að því leyti samrýmist þessi fyrirmæli skaðabótalaga ekki ákvæðum 65. og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944.5. Héraðsdómur féllst ekki á að miða við annan stuðul en þann sem fram kemur í 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga. Var þar meðal annars vísað til þess að það væri hlutverk löggjafans að setja almennar reglur um hvernig ákvarða eigi bætur þegar aflahæfi manna er skert. Með hinum áfrýjaða dómi var héraðsdómur staðfestur með vísan til forsendna hans.6. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 4. maí 2023, með ákvörðun réttarins nr. 2023-30, á þeirri forsendu að dómur í því gæti haft fordæmisgildi meðal annars um hvort fyrirmæli skaðabótalaga um viðmið við útreikning bóta vegna líkamstjóns samrýmist ákvæðum stjórnarskrár.Málsatvik7. Áfrýjandi lenti í umferðarslysi […] 2011 þegar hún missti stjórn á bifreið sem hún ók með þeim afleiðingum að bifreiðin valt og hafnaði utan vegar. Áfrýjandi var þá á 22. aldursári. Afleiðingar slyssins voru metnar af lækni og lögfræðingi 27. mars 2014 en þar sem áfrýjandi taldi afleiðingar slyssins vanmetnar aflaði hún matsgerðar tveggja dómkvaddra manna, lögmanns og bæklunarskurðlæknis, 16. mars 2015. Þar segir að eftir 28. ágúst 2012 hafi ekki verið að vænta frekari bata og að varanlegur miski af völdum slyssins væri 23 stig og varanleg örorka 23%. Um þessi atvik, niðurstöðu matsgerðar og bótaábyrgð stefnda er ekki ágreiningur milli aðila.8. Með bréfi til stefnda 1. apríl 2015 var af hálfu áfrýjanda krafist 29.433.171 krónu bóta fyrir varanlega örorku auk annarra bótaliða, vaxta og kostnaðar. Með bréfi stefnda 16. júní sama ár voru áfrýjanda boðnar bætur samtals 14.048.823 krónur til viðbótar áður greiddum 3.200.000 krónum. Tekið var við þessari greiðslu af hálfu áfrýjanda með fyrirvara um réttmæti tjónsútreiknings, viðmiðunarlauna og örorkumats. Eftir að áfrýjunarleyfi var veitt gerðu aðilar með sér samkomulag um greiðslu frekari bóta þar sem miðað var við breyttar árstekjur áfrýjanda, reiknaðar á grundvelli 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga í stað lágmarksárslauna samkvæmt 3. mgr. greinarinnar. Er nú einungis deilt um við hvaða stuðul miða skuli uppgjör vegna varanlegrar örorku, en áfrýjandi telur það brjóta gegn 65. og 72. stjórnarskrár að miða uppgjörið við gildandi stuðul 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga.9. Við fyrrgreint bótauppgjör var miðað við stuðulinn 16,509 samkvæmt fyrirmælum 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga, eins og þeim var breytt með lögum nr. 37/1999, með hliðsjón af aldri áfrýjanda við upphaf varanlegrar örorku 28. ágúst 2012. Áfrýjandi telur hins vegar að með mötum dómkvadds manns, sem aflað hafi verið í tengslum við meðferð málsins, hafi verið sýnt fram á að stuðullinn tryggi ekki fullar bætur fyrir skert aflahæfi tjónþola í skilningi stjórnarskrár og að jafnræði tjónþola sé ekki tryggt.MálsástæðurHelstu málsástæður áfrýjanda0. Áfrýjandi byggir á því að hún eigi að fá fullar bætur. Skyldur löggjafans til að mæla fyrir um fullar bætur vegna ákvæða 65. gr. og 72. gr. stjórnarskrárinnar megi ráða af dómi Hæstaréttar 22. maí 1998 í máli nr. 311/1997 sem birtur er á bls. 1976 í dómasafni réttarins það ár. Löggjafinn hafi ekki frjálsar hendur í þeim efnum. Þannig verði lög að leiða til greiðslu fullra bóta að gættu jafnræði tjónþola. Löggjafinn hafi visst svigrúm innan þessara marka til þess að setja almennar og staðlaðar reglur. Ef á hinn bóginn sé sýnt fram á að reglur laga þjóni ekki þessu markmiði geti dómstólar mælt fyrir um fullar bætur.1. Áfrýjandi telur að þessu markmiði sé ekki lengur náð og skaðabótalögin séu ekki lengur í samræmi við þau sjónarmið sem lögð voru til grundvallar við setningu þeirra. Mæli þau nú í reynd fyrir um lægri bætur en löggjafinn hafi metið fullnægjandi á sínum tíma. Annars vegar varðandi ávöxtunarprósentu og hins vegar vegna áhrifa fjármagnstekjuskatts í stuðli 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga. Stuðullinn leiði til greiðslu lægri bóta en þeirra sem löggjafinn hafi talið þurfa við gildistöku laga nr. 37/1999. Frá þeim tíma hafi almennir vextir lækkað verulega og fjármagnstekjuskattur hækkað auk þess sem hann sé nú greiddur af vöxtum og verðbótum. Afleiðingin sé sú að tjónþoli geti ekki ávaxtað eingreiddar bætur með sama árangri og löggjafinn hafi á sínum tíma metið nauðsynlegt til að fullar bætur væru tryggðar. Þá þurfi tjónþolar að greiða hærri hluta vaxtanna í fjármagnstekjuskatt en löggjafinn hafi gert ráð fyrir.2. Krafa áfrýjanda um bætur fyrir varanlega örorku er reiknuð sem margfeldi fjárhæðar viðmiðunarlauna, 23% örorkustigs og stuðulsins 24,118. Um forsendur þess stuðuls vísar áfrýjandi til fyrrnefndra matsgerða dómkvadds manns og kveður hann fundinn út miðað við þær forsendur að raunvextir séu 2,5% og fjármagnstekjuskattur af vöxtum 20%.Helstu málsástæður stefnda3. Stefndi byggir á að lögmæltri aðferð við ákvörðun bóta fyrir varanlega örorku verði ekki breytt nema með lögum. Við lögfestingu stuðuls 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga hafi verið lagt mat á hvernig stuðullinn skyldi byggður upp og að hann tæki breytingum með hliðsjón af aldri tjónþola á því tímamarki þegar bætur væru ákveðnar. Í því sambandi hafi verið horft til ýmissa þátta af hálfu löggjafans, svo sem skattfrelsis bótanna, eingreiðsluhagræðis að teknu tilliti til möguleika á ávöxtun þeirra til framtíðar, dánar-, örorku- og starfslíkinda svo og óvissu um framtíðartekjur ungra tjónþola. Því hafi verið litið til ýmissa matskenndra atriða við lögfestingu stuðuls 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga.4. Þá byggir stefndi á því að jafnvel þótt einhverjir þættir sem horft hafi verið til við uppbyggingu stuðulsins hafi breyst frá lögfestingu hans sé fjarri lagi að unnt sé að líta svo á að bótaréttur áfrýjanda hafi skerst svo að í bága fari við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Skipti ekki máli í því sambandi hvort litið er til breytinga á fjármagnstekjuskatti eða möguleika á ávöxtun bótanna í framtíðinni. Ekki geti staðist að taka tvo tiltekna þætti úr heildarmati og ætlast til að þeim verði breytt við útreikning stuðulsins án tillits til annarra þátta sem hann byggist á. Þá eigi hann við um alla sem rétt eigi til bóta fyrir varanlega örorku og verði með engu móti séð að hann mismuni tjónþolum, hvorki innbyrðis né gagnvart öðrum, þannig að brotið sé gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar.Lagaumhverfi5. Í 6. gr. skaðabótalaga segir að bætur fyrir varanlegra örorku skuli meta til fjárhæðar á grundvelli þriggja þátta. Í fyrsta lagi er miðað við örorkustig tjónþola, sbr. 5. gr. laganna, í öðru lagi árslaun sem ákveðin eru samkvæmt fyrirmælum 7. gr. þeirra og í þriðja lagi umþrættan stuðul sem er að finna í 1. mgr. 6. gr. laganna. Í síðastnefndu greininni er stuðullinn gefinn upp í töflu en um er að ræða mismunandi töluleg gildi eftir aldri tjónþola að teknu tilliti til þess tíma sem upphaf varanlegrar örorku miðast við.6. Forsendum að baki stuðlinum er lýst í lögskýringargögnum með lögum nr. 37/1999 um breyting á skaðabótalögum nr. 50/1993. Þar segir að hann sé settur fram sem samfelldur margfeldisstuðull fyrir alla starfsævina sem lækki með hækkandi aldri. Byggist stuðullinn á sjö nánar tilteknum þáttum. Í fyrsta lagi sé stuðst við tryggingafræðilega stuðla sem sýni hversu mikið árstekjur margfaldist ef bættar eru tapaðar vinnutekjur til 75 ára aldurs. Miðað sé við íslenskar dánarlíkur áranna 1991 til 1995, danskar örorkulíkur og starfslíkindi reiknuð út frá tölum um atvinnuþátttöku í vinnumarkaðskönnun Hagstofu Íslands í apríl 1998. Í öðru lagi sé miðað við 4,5% ársafvöxtunarforsendu frá átján ára aldri tjónþola og tekið fram að það teldist samrýmast ávöxtunarmöguleikum á þeim tíma í þjóðfélaginu miðað við áhættulitla fjárfestingu. Þá sé í þriðja lagi miðað við að bætur til barna ávaxtist um 3% á ári til átján ára aldurs en 4,5% eftir það. Í fjórða lagi sé miðað við 33,3% skerðingu vegna tekjuskattshagræðis og eingreiðslu. Þá hafi í fimmta lagi verið reiknað inn í stuðulinn álag til að mæta áhrifum 10% fjármagnstekjuskatts á vexti. Í sjötta lagi sé tekið tillit til þess að launatekjur dreifist misjafnlega yfir starfsævina og að tekjur séu mestar um miðbik hennar en lækki svo nokkuð fram til starfsloka. Loks sé í sjöunda lagi notaður sami stuðull fyrir bæði kyn.Niðurstaða7. Sem fyrr segir krefst áfrýjandi þess að við uppgjör bóta vegna varanlegrar örorku verði ekki stuðst við stuðul 1. mgr. 6. gr. skaðabótalaga í núverandi mynd. Hefur hún aflað tveggja matsgerða þar sem endurreiknaðir eru tveir af sjö þáttum sem saman mynda stuðulinn. Nánar tiltekið er stuðullinn endurreiknaður í matsgerð dómkvadds manns 21. apríl 2021 með þeim breytingum að annars vegar er gert ráð fyrir 2 til 3,5% ársafvöxtunarkröfu í stað 4,5%. Hins vegar er þar gert ráð fyrir að fjármagnstekjuskattur af vöxtum sé 20% eða 22% í stað 10% eins og miðað var við árið 1999 þegar stuðullinn var leiddur í lög. Við framsetningu kröfu áfrýjanda er jafnframt miðað við fyrrgreindar niðurstöður og byggt á breyttum stuðli þar sem valið er að miða við 2,5% ársafvöxtunarkröfu og 20% fjármagnstekjuskatt á vöxtum. Með þessu telur áfrýjandi sig hafa sýnt fram á að fyrirmæli löggjafans um uppgjör bóta með þeim stuðli sem fram komi í 1. mgr. 6. gr. laganna tryggi henni ekki fullar bætur og því sé vernd aflahæfis hennar ekki tryggð. Auk þess sé ekki gætt jafnræðis þar sem tjónþolar sem nálgist starfslok beri í reynd meira úr býtum en yngri tjónþolar líkt og við eigi um áfrýjanda.8. Með aflahæfi er átt við starfsgetu einstaklinga sem er undirstaða lífsafkomu þeirra. Fjárhagsleg þýðing aflahæfis birtist með ýmsu móti en fyrst og fremst í því að einstaklingar geta fénýtt starfsgetu sína með því að áskilja sér endurgjald fyrir hana. Á stjórnskipulega vernd aflahæfis hefur meðal annars reynt þegar metin er til fjár skerðing eða missir þess til frambúðar vegna slyss eða annarra ástæðna. Í dómaframkvæmd hefur verið lagt til grundvallar að í aflahæfi felist eignarréttindi sem njóti verndar ákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 311/1997. Í sama dómi er þó jafnframt áréttað að löggjafinn hafi heimildir til þess að setja staðlaðar reglur í lög um hvernig skert aflahæfi skuli bæta svo framarlega sem stefnt sé að því með slíkri reglusetningu að tryggja markmiðið um fullar bætur. Verði að ætla löggjafanum nokkurt svigrúm þar að lútandi. Þá hefur jafnframt verið tekið fram, sbr. dóm Hæstaréttar 15. mars 2001 í máli nr. 395/2000, að tæpast sé unnt að meta aflahæfi einstaklinga sem fasta og óumbreytanlega stærð sem styðji þá afstöðu að löggjafinn hafi umrætt svigrúm við almenna reglusetningu af þessum toga. Sem endranær verði slík tilhögun að styðjast við almennar efnislegar ástæður auk þess sem gæta þurfi jafnræðis.9. Eins og segir í framanröktum dómi Hæstaréttar í máli nr. 311/1997 var með stöðluðum reglum skaðabótalaga bætt úr brýnni þörf fyrir lögfestar reglur á þessu sviði þar sem aðferðum við útreikning tjóns vegna varanlegrar örorku var breytt í verulegum atriðum og leitast við að setja skýrari og einfaldari reglur um ákvörðun bótafjárhæða. Þar er að finna fyrrgreindan stuðul í 1. mgr. 6. gr. laganna og er hann settur saman af sjö breytum miðað við nánar tilteknar forsendur. Eðli máls samkvæmt hljóta þær að vera breytingum háðar og ekki þess eðlis að unnt sé að reikna þær út í eitt skipti fyrir öll. Eins og áfrýjandi hefur sýnt fram á með mötum dómkvadds manns hafa breytingar á forsendu um ársafvöxtun bóta og fjármagnstekjuskatt einar og sér töluverð áhrif á stuðulinn til hækkunar. Eins og bent er á í héraðsdómi, sem skipaður var sérfróðum meðdómanda og staðfestur með hinum áfrýjaða dómi, er sá stuðull sem áfrýjandi krefst að byggt sé á við útreikning bóta áfrýjanda byggður á sömu forsendum og lögbundinn stuðull 1. mgr. 6. gr. laganna að frátöldum fyrrgreindum tveimur breytum. Engar upplýsingar liggja hins vegar fyrir um hvort og þá hvernig aðrar forsendur sem lágu til grundvallar þegar stuðullinn var lögfestur hafa breyst eða hvaða áhrif slíkar breytingar hefðu á útreikninga matsmanns. Því er óvarlegt að breyta ákveðnum forsendum sem notaðar voru við útreikninginn en ekki öðrum. Í því samhengi er ekki fullnægjandi að taka tvo tiltekna þætti út úr heildarmatinu.20. Ekki verður annað séð en að við setningu laga nr. 37/1999, þar sem 6. gr. skaðabótalaga var breytt í núverandi horf, hafi verið stuðst við málefnaleg sjónarmið sem höfðu það að markmiði að staðla bætur til tjónþola miðað við nánar tilgreindar forsendur. Felst því í ákvæðinu skýrt og ótvírætt heildarmat löggjafans sem í megindráttum er í samræmi við almenna mælikvarða. Fram hjá því verður þó ekki litið að þær forsendur sem stuðullinn byggir á breytast að einhverju marki í tímans rás. Af því leiðir að einstaka forsendur hans þarf að endurmeta og uppfæra miðað við þróun þeirra þátta sem til grundvallar honum liggja til að markmið um fullar bætur náist sem best, en nú byggir hann á löggjöf frá árinu 1999 sem að hluta til byggðist á enn eldri forsendum. Allt að einu hefur í þessu máli ekki verið sýnt fram á að stuðullinn sé í slíku ósamræmi við meginregluna um fullar bætur til tjónþola þannig að honum verði vikið til hliðar með atbeina dómstóla með þeim hætti sem krafist er af áfrýjanda.21. Samkvæmt öllu framansögðu verður stefndi sýknaður af kröfum áfrýjanda og hinn áfrýjaði dómur staðfestur um ákvörðun gjafsóknarkostnaðar.22. Rétt er að aðilar beri hvor sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fyrir Hæstarétti fer eins og í dómsorði greinir.23. Það athugist að framlagning gagna af hálfu áfrýjanda er ekki í samræmi við reglur nr. 434/2018 sem settar eru samkvæmt heimild í 4. mgr. 180 gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 29. gr. laga nr. 49/2016.Dómsorð:Stefndi, TM tryggingar hf., er sýkn af kröfum áfrýjanda, A.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 900.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=c75fb06d-8642-461a-974f-d8b180ea3f8c&verdictid=07933fad-13f7-4e2b-b2d7-971a95fe4950
Mál nr. 164/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. mars 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 19. mars 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðahaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til þriðjudagsins 15. maí 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um að X, [kt.], með lögheimili að [heimilisfang], verði með vísan til 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála gert að sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans en þó ekki lengur en til þriðjudagsins 15. maí 2007, kl. 16.00. Í greinargerð ríkissaksóknara kemur fram að kærði hafi verið handtekinn þann 5. desember 2006 eftir að þáverandi sambýliskona hans A kallaði til lögreglu vegna ofbeldis sem hún hafði orðið fyrir af hálfu kærða. Hún hafi lýst atvikum svo fyrir lögreglu að kærði hafi aðfaranótt sunnudagsins 3. desember ráðist á hana þegar hún var að tala í síma rifið af henni símann og hent í burtu, og byrjað barsmíðar sem stóðu meginhluta nætur og fram á næsta dag auk þess sem kærði hafi nauðgað henni tvisvar sinnum og svipti hana öllum möguleikum á að leita sér aðstoðar Þann 8. mars sl. hafi kærði verið ákærður fyrir brot sín gagnvart A, fyrir frelsissviptingu, stórfellda líkamsárás og nauðgun, sbr. meðfylgjandi ákæra. Málið verði þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 28. mars nk. Eins og lýst sé í ákæru sé kærði grunaður um að hafa beitt A miklu ofbeldi og notað í því skyni m.a. búrhníf og kjötexi sem hann hafi beitt sem barefli og barið A með flötum blöðum þessara vopna. Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi kærði neitað því að hafa nauðgað A og svipt hana frelsi sínu en viðurkennt að hafa slegið A með krepptum hnefa á upphandleggi og á annað lærið en það hafi gerst í átökum á milli þeirra sem hafi hafist þegar A hafi ráðist á hann. Í málinu liggi fyrir vottorð Neyðarmóttöku um þá áverka sem reyndust vera á A er hún kom til skoðunar þann 4. desember 2006 og greinargerð Þóru Steffensen réttarmeinafræðings þar sem fram komi að þeir áverkar sem A reyndist vera með samrýmist sögu þeirri sem hún hafi gefið hjá lögreglu. Í greinargerð Þóru komi fram að A hafi verið með mikla áverka um allan líkamann og hafi fengið a.m.k. þrjú högg á andlit, þar af tvö hnefahögg, fjölda högga með kjötexinni og högga sem veitt hafa verið með öðrum hætti, víðsvegar á líkamann og varnaráverka á framhandlegg og handarbökum. Þann 6. desember hafi kærði verið úrskurðaður í gæsluvarðhald á grundvelli a – liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála til 20. desember. Þann dag hafi kærði verið fluttur í afplánun á 90 daga fangelsi sem hann hafi verið dæmdur í með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur frá 19. apríl 2006, sbr. 3. mgr. 10. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga. Kærði ljúki afplánun dómsins þann. 20. mars kl. 08.00. Sú krafa sé gerð að kærði verði látin sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála, þar til dómur falli í héraðsdómi. Kærði sé grunaður um alvarleg hegningarlagabrot sem lögum samkvæmt varði allt að 16 ára fangelsi. Almannahagsmunir krefjist þess að kærði verði í gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, og sé því til stuðnings vísað m.a. í dóma Hæstaréttar í málum nr. 521/2004, 563/2002 og 418/2005. Rétt sé einnig að benda á að fordæmi sé fyrir því að maður sé úrskurðaður í gæsluvarðhald á ný eftir að afplánun lýkur, og þannig hafi staðið á sem greinir í 3. mgr. 10. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga, og viðkomandi hafi setið í gæsluvarðhaldi vegna sama brots fyrir afplánun. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 69/2006 hafi Hæstiréttur fellt úr gildi gæsluvarðhaldsúrskurð héraðsdóms á grundvelli c – liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála með vísan til 3. mgr. 10. gr. laga um fullnustu refsinga þar sem kærði hafi átt óafplánaðan fangelsisdóm. Að þeirri afplánun lokinni hafi kærði verið úrskurðaður áfram í gæsluvarðhald með vísan til c – liðar 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga um meðferð opinberra mála, sbr. dómur Hæstaréttar í máli nr. 144/2006. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna, og 2. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, sé þess krafist að framangreind krafa nái fram að ganga. Samkvæmt ákæru dagsettri 8. mars 2007, sem enn hefur ekki verið þingfest, er kærða gefið að sök brot samkvæmt 1. mgr. 226. gr., 2. mgr. 218. gr og 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, vegna stórfelldrar líkamsárásar, frelsissviptingar og kynferðisbrots. Kærði hefur nú afplánað þá refsingu sem hann hefur hlotið en brotaferill hans er rakin hér að framan. Með vísan til þess sem fram kemur í greinargerð ríkissaksóknara og rannsóknargögn bera með sér og þess að ætluð brot kærða geta varðað allt að 16 ára fangelsi teljist sök sönnuð, þykir nauðsyn bera til, með tilliti til almannahagsmuna, að kærði sæti gæsluvarðhaldi þar til máli hans er lokið. Samkvæmt því og með vísan til 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, er fallist á kröfu ríkissaksóknara eins og hún er sett fram og skal kærði því sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans en þó ekki lengur en til þriðjudagsins 15. maí 2007, kl. 16.00. Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærði, X, [kt. og heimilisfang], sæti gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans en þó ekki lengur en til þriðjudagsins 15. maí 2007, kl. 16.00.
Mál nr. 17/2017
Kærumál Rannsókn
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu L um að honum væri heimilt að nota eftirfararbúnað á eða í tiltekinni bifreið X og þeim bifreiðum sem hann kynni að hafa í umráð yfir.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogasonog Karl Axelsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 7. janúar 2017, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 6. janúar 2017, þar sem fallist var kröfu sóknaraðila umað honum væri heimilt að nota eftirfararbúnað á eða í bifreiðinni [...] og þeimbifreiðum sem varnaraðili kann að hafa umráð yfir á úrskurðartímanum ogfylgjast með staðsetningum og ferðum hennar án þess að eigandi, ökumaður,farþegar eða aðrir hlutaðeigandi viti af því frá og með 6. janúar til og með 3.febrúar 2017. Kæruheimild er í i.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þessað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hannkærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 6. janúar 2017. Þess er krafist með beiðni,dagsettri í dag, af Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu að HéraðsdómurReykjaness úrskurði að heimilt verðiað nota eftirfararbúnað á eða í bifreiðinni [...] og þeim bifreiðum sem X, kt. [...],kann að hafa umráð yfir á úrskurðartímanum, og fylgjast með staðsetningum og ferðumbifreiðarinnar án þess að eigandi hennar, ökumaður, farþegar og aðrirhlutaðeigandi viti af því, frá og með 6. janúar 2017 til og með 3. febrúar2017. Í greinargerð lögreglustjóranssegir að Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hafi hafið rannsókn á máli er varði stórfelldan innflutningfíkniefna og peningaþvætti hér á landi. Lögreglu hafi ítrekað boristupplýsingar þess efnis að hér á landi sé starfræktur hópur einstaklinga semstendur skipulega að innflutningi, framleiðslu og sölu fíkniefni sem ogpeningaþvætti. Lögregla hafi að undanförnu unnið að því að skoða þærupplýsingar sem borist hafa úr ýmsum áttum og setji upp mynd af grunuðumbrotahóp. Um sé að ræða einstaklinga semtengjast fyrirtækjunum [...], kt. [...], sem sé [...], og [...] kt. [...] semsé [...]. Þessi fyrirtæki séu í eigu A, kt. [...] og X, kt. [...].Framkvæmdastjóri fyrirtækisins [...] sé B, kt. [...]. Þessum einstaklingumtengist svo þeir C, kt. [...], D, kt. [...] og E, kt. [...]. Samkvæmt þeim upplýsingum semlögreglu hafi borist séu A og X höfuðpaurar hópsins. A sé búsettur í Hollandien hann mun vera sá aðili sem útvegi hluta fíkniefnanna. X mun vera sá semstjórnar hópnum hér á landi. Upplýsingar liggi fyrir um að fyrirtækin [...] og [...]séu notuð til að þvætta ávinning af brotastarfsemi þessara einstaklinga.Hópurinn muni standa að innflutningi á kókaíni og MDMA töflum, ásamt því aðframleiða kannabisefni og flytja inn og selja amfetamín í miklu mæli hér álandi. Samkvæmt þeim upplýsingum sem hafi borist séu fíkniefni falin meðmatvörum sem séu fluttar inn til landsins í tengslum við [...], en hópurinn muneinnig hafa útvegað burðardýr til að flytja efnin inn með flugi. Nýlega bárustlögreglu svo upplýsingar þess efnis að þessi sami hópur hefði flutt inn tillandsins tugi kílóa af amfetamíni með skipi, og að sú leið væri notuðreglubundið. Í október sl. hafi boristgreiningardeild Ríkislögreglustjóra upplýsingar um að ákveðið skip væri að komahingað til lands með miklu magni af amfetamínbasa, sem notað sé til að vinnaamfetamín úr og voru ofangreindir aðilar nafngreindir í tengslum við þanninnflutning. Við skoðun lögreglu á komu þessa skips hafi komið í ljós að þaðhafi tvisvar sinnum komið hingað til lands á þessu ári. Þessar upplýsingar komiheim og saman við þær upplýsingar sem lögreglu hafi áður borist. Við skoðun lögreglu á fjármálummeintu höfuðpaura hópsins, þeirra A og X og fyrirtækjanna tveggja, megi sjá aðárið 2013 hafi X verið með rúmar tvær milljónir í tekjur, en það sama ár hafihann staðgreitt hann íbúð að fjárhæð 26 milljónir króna. Á tímabilinu frá júlí2014 til janúar 2015 megi sjá að lagðar hafi verið inn samtals 23 milljónir afreikningi [...], yfir á reikning í eigu fyrirtækisins [...]. Þá hafi 16milljónir verið teknar út í reiðufé af þeim reikning í þremur færslum, en Ahafi tekið út a.m.k. 12 milljónir af þessum 16 milljónum. Í lok september ásíðasta ári hafi verið millifærðar afreikningi [...] samtals sex milljónir inn á reikninga A og X. Nú síðast hafilögreglu borist upplýsingar þann 14. desember um að þessi sami hópurstæði í stórfelldri sölu og dreifingu á MDMA töflum, amfetamíni ogkannabisefnum. Með heimild héraðsdóms Reykjaness hafi lögreglan aflað gagna aðþví er varði ofangreinda einstaklinga, símagagna og bankagagna. Við skoðun ásímagögnum kærða megi sjá að hann sé í samskiptum við stóran hluta afofangreindum hópi, en ekki alla. Lögreglan telji að með hlustun á síma kærðafái hún betri vitneskju um samskipti innan hópsins, sem og hverjir það séu semstarfa í hóp kærða. Við rannsókn málsins hafi komið í ljós að kærði skipti umnúmer reglulega til að forðast afskipti lögreglu. Í ljósiframangreinds telji lögreglan kærða vera undir rökstuddum grun um stórfelltfíkniefnalagabrot og peningaþvætti og telur mikilvægt að fá heimild til að komafyrir og nota eftirfararbúnað undir bifreið kærða í þeim tilgangi að fylgjastmeð ferðum hans. Þess sé krafist að krafan verðitekin fyrir á dómþingi án þess að kærði eða annar sá sem hún beinist að verðikvaddur á dómþingið, með vísan til rannsóknarhagsmuna í málinu. Vísað sé til 1.mgr. 103. gr., sbr. 1. mgr. 104. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Vísað sé til framangreinds,framlagðra gagna og c liðar 1. mgr. 82. gr., sbr. 83. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008. Dómarifellst á að krafan hljóti meðferð fyrir dómi án þess að kærði verði kvaddur ádómþing, enda gæti vitneskja hans um kröfuna spillt fyrir rannsókn. Kærða hefurhins vegar verið skipaður talsmaður, sbr. 2. mgr. 84. gr. laga nr. 88/2008. Með vísan til framangreinds ogrannsóknargagna þykir einsýnt að þær upplýsingar sem lögreglustjórinn óskareftir kunni að geta skipt miklu fyrir yfirstandandi rannsókn. Þá þykja ríkiralmannahagsmunir krefjast þess að gripið verði til umbeðinnarrannsóknaraðgerðar. Er því fallist á að fyrir hendi séu skilyrði c. liðar 1.mgr. 82 gr., sbr. 1. og 2. mgr. 83. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008til að taka kröfu lögreglustjóra til greina eins og hún er fram sett. GunnarAðalsteinsson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð. ÚRSKURÐARORÐ Lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinuer heimilt að nota eftirfararbúnað á eða í bifreiðinni [...] og þeim bifreiðumsem X, kt. [...], kann að hafa umráð yfir á úrskurðartímanum, og fylgjast meðstaðsetningum og ferðum bifreiðarinnar án þess að eigandi hennar, ökumaður,farþegar og aðrir hlutaðeigandi viti af því, frá og með 6. janúar 2017 til ogmeð 3. febrúar 2017.
Mál nr. 275/2016
Kaupleiga Tryggingarbréf Veð Túlkun samnings
Aðilar deildu um hvort tryggingarbréf sem B ehf. gaf út til L hf. stæði til tryggingar kröfu F ehf. sem dæmt hafði verið til greiða skuld við L hf. samkvæmt nánar tilgreindum kaupleigusamningum. Á fremri síðu tryggingarbréfsins kom fram að um allsherjarveð væri að ræða en á aftari síðu þess var tiltekið að bréfið hefði verið gert vegna útflutnings tveggja véla og vísað til tveggja nánar tilgreindra kaupleigusamninga og tekið fram að bréfið væri til tryggingar ýmsum kostnaði vegna þeirra samninga. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með teknu tilliti til þess að L hf. væri fjármálastofnun og ágreiningslaust væri að umrætt tryggingarbréf hefði verið samið einhliða af L hf. hefði hvílt sérstök skylda á honum að búa svo um hnútana að ekki léki vafi á til hvaða skuldbindinga bréfið næði. Var talið að þegar horft væri til þess, sem fram hefði komið á aftari síðu tryggingarbréfsins um tilgang þess, hefði ætlun aðila aðeins verið að tryggja með því þann kostnað sem þar hefði verið tilgreindur og takmarkaðist við þá tvo kaupleigusamninga sem tilgreindir voru á aftari síðu tryggingarbréfsins.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og KarlAxelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 12. apríl 2016. Hannkrefst sýknu af kröfumstefnda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með hinum áfrýjaða dómi varFjarðargrjót ehf. dæmt til að greiða skuld við stefnda samkvæmtkaupleigusamningi 18. júní 2007 nr. 812233-234, 16. júlí 2008 nr. 814943-948 og12. september 2008 nr. 815323-324 og áfrýjanda gert að þola staðfestingu þessað ofangreint tryggingarbréf stæði til tryggingar dæmdri skuld. Samkvæmtkaupleigusamningunum var stefndi eigandi þeirra muna sem leigðir voru samkvæmtsamningunum. Fyrir Hæstarétti lýtur ágreiningur aðila einvörðungu að því hvortskuld sú sem Fjarðargrjót ehf. var dæmt til að greiða falli undirtryggingarbréfið. Á fremri síðu tryggingarbréfsins sagði að um væri að ræðaallsherjarveð, þar á meðal til tryggingar ,,skilvísum og skaðlausum greiðslum áöllum núverandi og tilvonandi skuldum og fjárskuldbindingum við Lýsingu hf. ...að hvaða tagi sem er, t.d. samkvæmt víxlum, skuldabréfum, lánssamningum,fjármögnunar- eða kaupleigusamningum, rekstrarleigu- eða bílasamningum, eðaöðrum eignarleigusamningum“. Þá sagði í bréfinu að sett væri að veði fyrrgreindfasteign fyrir höfuðstólsfjárhæð allt að 15.500.000 krónur ,,auk verðbóta,vísitöluhækkunar, gengismunar, dráttarvaxta, vanskilaálaga, kostnaðar af fjárnámsgerðog frekari fullnustuaðgerðum eða öðrum kostnaði, hverju nafni sem nefnist ...er kröfuhafi kann að greiða“. Á aftari síðu bréfsins sagði á hinn bóginn:,,Tryggingarbréf þetta er gert vegna útflutnings á tveimur vinnuvélum; 1) CAT325D beltagrafa ... og 2) Komatsu PW140-7 hjólagrafa ... Tækin eru eignLýsingar en leigð Fjarðargrjóti ehf. með kaupleigusamningum nr. 812233 og815309. Tryggingarbréf þetta er til tryggingar á hvers kyns kostnaði, sköttum,opinberum álögum, tjóni, stuldi og öllum öðrum kostnaði sem kann að falla áLýsingu, hvort sem er vegna tilverknaðar leigutaka eða annarra, á meðan tækineru staðsett í öðru landi en á Íslandi. Einnig er tryggingarbréfið tiltryggingar á kostnaði og gjöldum sem kunna að falla á tækin vegna flutningsþeirra til og frá Íslandi.“ Samkvæmt 20. gr. fyrrgreindra kaupleigusamninga varleigutaka, Fjarðargrjóti ehf., óheimilt að flytja hið leigða úr landi ánskriflegs samþykkis stefnda. Ágreiningslaust er að á tilteknu tímamarki óskaðileigutaki eftir því að fá að flytja þá leigumuni til Noregs sem fyrr greinir.Stefndi heldur því fram að fyrrgreindur texti á aftari síðutryggingarbréfsins hafi verið viðauki við textann á fremri síðu þess og aðeinsfalið í sér áréttingu á því að tryggingin tæki til þess kostnaðar sem þar væritilgreindur. Sé litið til orðalags fyrrnefnda textans fær þetta ekki staðist,heldur eru ákvæðin tvö með öllu ósamþýðanleg. Fyrir vikið verða ákvæði bréfsinsum hvaða skuldir því sé ætlað að tryggja óskiljanleg. Þegar svo háttar til sem áður greinir ber að jafnaði aðskýra ákvæði skjals á borð við tryggingarbréf þeim aðila í óhag sem samið hefurskjalið einhliða. Þegar vafi leikur á því hvernig túlka skuli slík ákvæði berað öðru jöfnu að beita þeim skýringarkosti sem er síður íþyngjandi fyrir þannsem tekur á sig þá skuldbindingu að setja eign sína að veði, ekki síst þegar umer að ræða veð til tryggingar skuldum annars en hans sjálfs. Að teknu tilliti til þess að stefndi er fjármálastofnunog ágreiningslaust er að umrætt tryggingarbréf var samið einhliða af honumhvíldi sérstök skylda á honum að búa svo um hnútana að ekki léki vafi á tilhvaða skuldbindinga bréfið næði. Samkvæmt öllu framangreindu og þegar horft ertil þess sem fram kemur á aftarisíðu tryggingarbréfsins um tilgang þess að það var gert verður lagt tilgrundvallar að ætlun aðila hafi aðeins verið að tryggja með því þann kostnaðsem þar var tilgreindur og takmarkaðist við kaupleigusamninga nr. 812233 og815309. Mál þetta lýtur meðal annars að kröfu stefnda vegna kaupleigusamningsnr. 812233, en af sundurliðun kröfunnar í stefnu til héraðsdóms verður ráðið aðþað lýtur ekki að kostnaði þeim sem greinir á aftari síðu tryggingarbréfsins ogfellur því ekki undir þær skuldbindingar sem ætlunin var að tryggja efndir á.Að öðru leyti varðar mál þetta ekki skuld áfrýjanda við stefnda semtryggingarbréfinu var ætlað að tryggja. Samkvæmt því er fallist á kröfuáfrýjanda um sýknu af kröfu stefnda. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað semákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir, envið ákvörðun málskostnaðar er tekið mið af því að fyrir Hæstarétti eru rekinsamhliða þessu máli þrjú samkynja mál.Dómsorð:Áfrýjandi, B1–Fjarðargrjót ehf., er sýkn af kröfu stefnda, Lýsingar hf.Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónurí málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13.janúar 2016.Málþetta var höfðað með stefnu birtri 19. maí 2015 og dómtekið að lokinniaðalmeðferð 7. janúar sl. Stefnandi er Lýsing hf., Ármúla 1, Reykjavík. Stefndueru Fjarðargrjót ehf. og B1-Fjarðargrjót ehf., Furuhlíð 4, Hafnarfirði.Stefnandikrefst þess í fyrsta lagi að stefndi, Fjarðargrjót ehf., verði dæmt til aðgreiða stefnanda kr. 17.702.471 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 188.745 frá 20.05.2011 til20.06.2011, af kr. 402.606 frá þeim degi til 20.07.2011, af kr. 616.453 fráþeim degi til 20.08.2011, af kr. 830.300 frá þeim degi til 20.09.2011, af kr.1.044.147 frá þeim degi til 20.10.2011, af kr. 1.257.994 frá þeim degi til20.11.2011, af kr. 1.471.841 frá þeim degi til 20.12.2011, af kr. 1.685.673 fráþeim degi til 20.01.2012, af kr. 1.899.521 frá þeim degi til 20.02.2012, af kr.2.114.990 frá þeim degi til 20.03.2012, af kr. 2.330.440 frá þeim degi til20.04.2012, af kr. 2.545.870 frá þeim degi til 20.05.2012, af kr. 2.764.010 fráþeim degi til 20.06.2012, af kr. 2.982.098 frá þeim degi til 20.07.2012, af kr.3.200.134 frá þeim degi til 20.08.2012, af kr. 3.426.006 frá þeim degi til20.09.2012, af kr. 3.651.727 frá þeim degi til 20.10.2012, af kr. 3.877.297 fráþeim degi til 20.11.2012, af kr. 4.102.715 frá þeim degi til 20.12.2012, af kr.4.327.980 frá þeim degi til 20.01.2013, af kr. 4.553.092 frá þeim degi til20.02.2013, af kr. 4.781.450 frá þeim degi til 20.03.2013, af kr. 5.009.607 fráþeim degi til 20.04.2013, af kr. 5.237.561 frá þeim degi til 20.05.2013, af kr.5.465.312 frá þeim degi til 20.06.2013, af kr. 5.692.859 frá þeim degi til20.07.2013, af kr. 5.920.200 frá þeim degi til 20.08.2013, af kr. 6.147.335 fráþeim degi til 20.09.2013, af kr. 6.374.264 frá þeim degi til 30.09.2013, af kr.6.388.848 frá þeim degi til 20.10.2013, af kr. 6.615.569 frá þeim degi til20.11.2013, af kr. 6.842.081 frá þeim degi til 20.12.2013, af kr. 7.068.383 fráþeim degi til 20.01.2014, af kr. 7.294.475 frá þeim degi til 20.02.2014, af kr.7.520.355 frá þeim degi til 20.03.2014, af kr. 7.746.023 frá þeim degi til20.04.2014, af kr. 7.971.477 frá þeim degi til 20.05.2014, af kr. 8.196.717 fráþeim degi til 20.06.2014, af kr. 8.421.742 frá þeim degi til 20.07.2014, af kr.8.646.551 frá þeim degi til 20.08.2014, af kr. 8.871.193 frá þeim degi til22.08.2014, af kr. 17.492.783 frá þeim degi til 20.09.2014, af kr. 17.560.254frá þeim degi til 20.10.2014, af kr. 17.603.008 frá þeim degi til 21.10.2014,af kr. 17.640.658 frá þeim degi til 20.11.2014, af kr. 17.683.371 frá þeim degitil 06.11.2014, af kr. 17.702.471 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun aðfjárhæð kr. 7.820.997 þann 29.12.2014. Stefnandikrefst þess í öðru lagi að stefndi, Fjarðargrjót ehf., verði dæmt til að greiðastefnanda kr. 20.221.199 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 82.364 frá 20.05.2011 til 20.06.2011,af kr. 195.014 frá þeim degi til 20.07.2011, af kr. 307.676 frá þeim degi til20.08.2011, af kr. 420.338 frá þeim degi til 20.09.2011, af kr. 533.000 fráþeim degi til 20.10.2011, af kr. 645.662 frá þeim degi til 20.12.2011, af kr.758.324 frá þeim degi til 20.01.2012, af kr. 2.371.475 frá þeim degi til20.02.2012, af kr. 3.986.511 frá þeimdegi til 20.03.2012, af kr. 5.601.354 frá þeim degi til 20.04.2012, af kr.7.216.004 frá þeim degi til 20.05.2012, af kr. 8.832.761 frá þeim degi til 20.06.2012,af kr. 10.448.999 frá þeim degi til 20.07.2012, af kr. 12.064.716 frá þeim degitil 20.08.2012, af kr. 13.683.875 frá þeim degi til 31.08.2012, af kr.13.697.710 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr. 15.315.358 frá þeim degi til20.10.2012, af kr. 16.931.489 frá þeim degi til 20.11.2012, af kr. 18.546.096frá þeim degi til 20.12.2012, af kr. 20.159.151 frá þeim degi til 03.09.2013,af kr. 20.173.735 frá þeim degi til 02.07.2014, af kr. 20.188.921 frá þeim degitil 21.10.2014, af kr. 20.202.099 frá þeim degi til 06.11.2014, af kr.20.221.199 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun aðfjárhæð kr. 8.700.405 þann 29.12.2014. Stefnandikrefst þess í þriðja lagi að stefndi, Fjarðargrjót ehf., verði dæmt til aðgreiða stefnanda kr. 19.780.099 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 237.558 10.06.2011 til 10.07.2011,af kr. 475.222 frá þeim degi til 10.08.2011, af kr. 712.906 frá þeim degi til10.09.2011, af kr. 950.611 frá þeim degi til 10.10.2011, af kr. 1.188.336 fráþeim degi til 10.12.2011, af kr. 1.428.089 frá þeim degi til 10.01.2012, af kr.1.665.877 frá þeim degi til 10.02.2012, af kr. 1.905.555 frá þeim degi til10.03.2012, af kr. 2.145.233 frá þeim degi til 10.04.2012, af kr. 2.384.911 fráþeim degi til 10.05.2012, af kr. 2.624.589 frá þeim degi til 10.06.2012, af kr.2.867.364 frá þeim degi til 10.07.2012, af kr. 3.110.104 frá þeim degi til10.08.2012, af kr. 3.358.858 frá þeim degi til 10.09.2012, af kr. 3.610.492 fráþeim degi til 01.10.2012, af kr. 3.678.116 frá þeim degi til 10.10.2012, af kr.3.929.605 frá þeim degi til 10.11.2012, af kr. 4.180.947 frá þeim degi til10.12.2012, af kr. 4.432.142 frá þeim degi til 10.01.2013, af kr. 4.683.190 fráþeim degi til 10.02.2013, af kr. 4.938.017 frá þeim degi til 10.03.2013, af kr.5.192.642 frá þeim degi til 10.04.2013, af kr. 5.447.065 frá þeim degi til10.05.2013, af kr. 5.701.285 frá þeim degi til 10.06.2013, af kr. 5.955.302 fráþeim degi til 10.07.2103, af kr. 6.209.114 frá þeim degi til 10.08.2013, af kr.6.462.720 frá þeim degi til 10.09.2013, af kr. 6.716.119 frá þeim degi til10.10.2013, af kr. 6.969.311 frá þeim degi til 10.11.2013, af kr. 7.222.294 fráþeim degi til 10.12.2013, af kr. 7.475.068 frá þeim degi til 10.01.2014, af kr.7.727.631 frá þeim degi til 10.02.2014, af kr. 7.979.983 frá þeim degi til10.03.2014, af kr. 8.232.123 frá þeim degi til 10.04.2014, af kr. 8.484.050 fráþeim degi til 10.05.2014, af kr. 8.735.762 frá þeim degi til 10.06.2014, af kr.8.987.259 frá þeim degi til 10.07.2014, af kr. 9.238.540 frá þeim degi til10.08.2014, af kr. 9.489.654 frá þeim degi til 10.09.2014, af kr. 9.740.550 fráþeim degi til 01.10.2014, af kr. 19.277.019 frá þeim degi til 2.10.2014, af kr.19.479.864 frá þeim degi til 10.10.2014, af kr. 19.730.541 frá þeim degi til21.10.2014, af kr. 19.743.719 frá þeim degi til 22.10.2014, af kr. 19.760.999frá þeim degi til 06.11.2014, af kr. 19.780.099 frá þeim degi til greiðsludags,allt að frádreginni innborgun að fjárhæð kr. 7.068.469 þann 29.12.2014. Gagnvartstefnda B1 – Fjarðargrjóti ehf. krefst stefnandi þess að staðfest verði meðdómi að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð kr. 15.500.000 útgefið 31.maí 2010, er hvílir á 5. veðrétti og uppfærslurétti á fasteigninni Brekkutröð1, Hafnarfirði, í eigu stefnda B1 – Fjarðargrjóts ehf., standi til tryggingarskuldum stefnda Fjarðargrjóts ehf., samkvæmt kaupleigusamningum við stefnandanr. 814943-948, alls að fjárhæð kr. 17.702.471 nr. 812233-234, alls að fjárhæðkr. 20.221.199 og nr. 815323-342, alls að fjárhæð kr. 19.780.099 auk áfallinnadráttarvaxta samkvæmt framangreindum dómkröfum. Þá er þess krafist að stefnandasé heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt ofangreindutryggingarbréfi, að því leyti sem það nær fyrir framangreindum kröfum stefnandaá hendur stefnda, Fjarðargrjóti ehf. Stefnandi krefst þess að stefndu verðisameiginlega dæmdir til greiðslu málskostnaðar.Stefndukrefjast sýknu auk málskostnaðar.Helstuágreiningsefni og yfirlit um málsatvik.Ágreininguraðila snýr í fyrsta lagi að því hvort við endurútreikning tiltekinnakaupleigusamninga, sem nánar er gerð grein fyrir síðar, hafi borið að takatilliti til fullnaðarkvittana vegna samningsvaxta, meðal annars vegnasamningsvaxta sem félagið B3 ehf. (áður Fjarðargrjót ehf.) greiddi áður enstefndi Fjarðargrjót ehf. tók yfir samningana 2. mars 2010. Ef því er hafnað aðþessi stefndi geti byggt rétt á fullnaðarkvittunum er deilt um matsverðtiltekinna tækja sem samningarnir lutu að. Þá deila stefnandi og stefndiB1-Fjarðargrjót ehf. um það hvort tryggingabréf, sem stefndi Fjarðargrjót ehf.gaf út 31. maí 2010 og stefndi B1-Fjarðargrjót ehf. samþykkti sem þinglýstureigandi Brekkutraðar 1, Hafnarfirði, taki til skulda samkvæmt fyrrgreindumkaupleigusamningum. Atvik málsins eru að meginstefnu ágreiningslaus og er ekkium það deilt að umræddir samningar hafi falið í sér lán sem hafi verið bundinólögmætri gengistryggingu. Máliðlýtur að þremur neðangreindum kaupleigusamningum:.Kaupleigusamningurnr. 814943-948. Samningsdagur var 16. júlí 2008. Leiguandlag var Hitachihjólagrafa, fnr. EA 0543, árg. 2008, Moeslein T3 eftirvagn fnr. IB 108,smurstöð, rotor og 3 skóflur. Við endurútreikning samningsins þann 14. apríl2011 fékk samningur númerið 821445.2.Kaupleigusamningurnr. 812233-234. Samningsdagur var 18. júní 2007. Leiguandlag var Cat 325Dbeltagrafa fnr. EB 1260, árg. 2007. Við endurútreikning samningsins þann 14.apríl 2011 fékk samningur númerið 821521.3.Kaupleigusamningurnr. 815323-324. Samningsdagur var 12. september 2008. Leiguandlag var KomatsuD51PX jarðýta fnr. GB 0696, árg. 2008. Með viðauka við samninginn dags. 15.apríl 2010 voru gerð leigumunaskipti á samningnum og fékk stefndi Fjarðargrjótehf. Volvo FH 16 540 6x4T dráttarbíllfnr. KT T61, árg. 2008 í stað jarðýtunnar. Við endurútreikningsamningsins þann 14. apríl 2011 fékk samningur númerið 821573.Meðsamkomulagi um yfirtöku dags. 2. mars 2010 tók stefndi Fjarðargrjót ehf. (þá„B3 ehf.) yfir alla framangreinda samninga. Tiltryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldbindingum stefndaFjarðargrjóts ehf., gagnvart stefnanda var stefnanda veitt eftirfaranditrygging: Tryggingarbréf að fjárhæð kr. 15.500.000, m.v. grunnvísitölu 362,9,sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið 31. maí 2010, með 5.veðrétti og uppfærslurétti í fasteigninni, Brekkutröð 1, Hafnarfirði,fastanúmer 226-6213. Tryggingarbréfið er undirritað af stefnda, Fjarðargrjótiehf. sem skuldara svo og af stefnda, B1 – Fjarðargrjóti ehf., sem þinglýstumeiganda fasteignarinnar.Ístefnu er því lýst að í kjölfar dóma Hæstaréttar á árinu 2010 og í kjölfarsetningar laga nr. 151/2010 hafi stefnandi ákveðið að endurreikna allagengistryggða kaupleigusamninga. Allir kaupleigusamningar stefnanda og stefndaFjarðargrjóts ehf., hafi verið endurreiknaðir í apríl 2011. Leiðrétting ágrundvelli endurútreiknings á samningstímanum fram að yfirtöku stefndaFjarðargrjóts ehf. í mars 2010, hafi numið kr. 93.636.880 vegna allrakaupleigusamningum stefnda. Á þessum tíma hafi upphaflegur leigutaki veriðorðinn gjaldþrota en þrotabúið krafist þess að leiðréttingunni yrði ráðstafaðtil sín. Stefnandi hafi ákveðið á eigin áhættu að hafna kröfum þrotabúsins ográðstafa inneigninni inn á skuld stefnda Fjarðargrjóts ehf. samkvæmt samningumaðila. Með hliðsjón af sakarefni málsins og úrlausn þess er ekki þörf á því áþví að lýsa nánar hvernig umræddri inneign var ráðstafað til lækkunar skuldastefnda Fjarðargrjóts ehf. Sama á við um endurútreikning samninganna eftir þaðtímamark sem stefndi Fjarðargrjót ehf. hafði tekið yfir samningana.Samkvæmtstefnu voru allir þeir reikningar sem krafist eru greiðslu á í þessari stefnuútgefnir eftir endurútreikning stefnanda í samræmi við dóma Hæstaréttar. Erekki um það deilt að eina greiðslan sem stefndi Fjarðargrjót ehf. hafi innt tilstefnanda hafi verið 8. febrúar 2012þegar félagið greiddi kr. 2.000.000 vegna vangreiddra afborgana og gjaldasamkvæmt öllum kaupleigusamningum aðila. Vegna vanskila var öllum ofangreindumkaupleigusamningum rift 8. október 2012 og stefndi Fjarðargrjót ehf. krafinn umgreiðslu auk vaxta og kostnaðar í samræmi við 28. gr. samninga aðila. Var þarjafnframt skorað á stefnda Fjarðargrjót ehf. að skila leigumunum samninganna.Leigumunumvar skilað og 27. október 2014 fóru fram uppgjör á kaupleigusamningunum. Viðframkvæmd uppgjöranna voru allar eftirstöðvar umræddra kaupleigusamningagjaldfelldar í heild sinni, sbr. 30. gr. samninganna. Til frádráttar skuldstefnda Fjarðargrjóts ehf. samkvæmt hverjum samningi skyldi koma matsverðleigumuna. Stefndi Fjarðargrjót ehf. mótmælti hins vegar matsverðum og því vorutækin seld á nauðungarsölu, sbr. 4. tl. 30. gr. samninganna. Meðbréfi 11. mars 2015 óskaði lögmaður stefndu eftir endurútreikningi á kröfumstefnanda á grundvelli undantekningarreglunnar um fullnaðarkvittanir en því varhafnað með bréfi dags. 7. apríl 2015. Er ekki ástæða til að rekja frekarsamskipti aðila vegna þessa ágreinings.Ekkivar um að ræða munnlegar skýrslur við aðalmeðferð málsins.Helstu málsástæður og lagarökstefnanda Stefnandi hafnar sjónarmiðumstefnda Fjarðargrjóts ehf. um að félagið geti byggt rétt á fullnaðarkvittunumfyrir greiðslu vaxta sem eldri leigutaki innti af hendi. Er um þetta vísað til7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. gr. laganr. 151/2010, svo og almennra reglna kröfuréttar. Er á það bent að téðurstefndi hafi einungis reitt eina greiðslu af hendi á þeim tíma sem hann varaðili samningsins en um hafi verið að ræða vanskil allan samningstímann. Að þvíer varðar sjónarmið stefnda um að verð hinna skiluðu leigumuna hafi ekkiréttilega komið til lækkunar byggir stefnandi á því að honum hafi verið heimiltað láta bjóða tækin upp á uppboði eftir að stefndi Fjarðagrjót ehf. andmæltimatsverði. Um kröfur gegn stefnda B-1 Fjarðargrjóti ehf. er vísað til þess aðskilmálar áðurlýsts tryggingarbréfs séu skýrir og fortakslausir um að bréfiðstandi til tryggingar hvers kyns skuldum stefnda Fjarðargrjóts ehf. viðstefnanda. Bréfið hafi verið undirritað af þinglýstum eiganda fasteignarinnarog þinglýst á umrædda fasteign Hver og ein greiðslukrafastefnanda byggist á leigugreiðslum að viðbættri uppgjörskröfu vegna riftunar ogkröfum stefnanda vegna ýmiss kostnaðar. Með hliðsjón af málatilbúnaði stefnduog úrlausn málsins þykir ekki ástæða til gera sérstaka grein fyrir tölulegrigreinargerð stefnanda, dráttarvaxtakröfum hans eða tilgreiningu á innborgunumstefnda Fjarðargrjóts ehf.Helstu málsástæður og lagarök stefndu Stefndi Fjarðargrjót ehf. byggirmálatilbúnað sinn á því að félagið hafi með yfirtöku sinni á áðurlýstumkaupleigusamningum tekið yfir öll réttindi fyrri leigutaka, að meðtöldum þeimrétti sem fyrri skuldari hafði áunnið sér vegna ofgreiðslna sem tengdustólögmætri gengistryggingu, þ.á m. vegna fullnaðarkvittana fyrir greiðslusamningsvaxta. Þessi stefndi telur 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 ekki getahaggað þessum rétti enda sé með almennum lögum ekki unnt, með svo íþyngjandihætti sem á reynir í málinu, að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglum umefni skuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem gilti þegar til þeirra varstofnað og af þeim greitt. Færi slíkt í bága við þá vernd eignarréttinda semleiðir af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Téður stefndi vísar einnig til þess aðstefnandi hafi viðurkennt þennan rétt stefnda með því að fallast á að látaofgreiðslur fyrri eldri leigutaka renna til lækkunar höfuðstóls lánanna tilhagsbóta fyrir stefnda, sbr. bréf stefnanda til þrotabús B3 ehf. 4. júlí 2011og yfirlýsingu stefnanda 17. október 2011. Með vísan til þessa er á því byggtað endurreikna beri hina umþrættu samninga frá stofndegi þeirra til samræmisvið dómafordæmi Hæstaréttar, um ólögmæti gengistryggingar og um gildifullnaðarkvittana. Af þessu leiðir að stefndi Fjarðagrjót ehf. telur endurútreikningastefnanda vera ranga þar sem ekki hafi verið tekið tillit tilfullnaðarkvittana. Án tillits til framangreindrasjónarmiða um fullnaðarkvittanir telur stefndi Fjarðargrjót ehf. að lækka berikröfur stefnanda með vísan til þess að ekki hafi verið miðað við rétt söluverðtækjanna. Stefndi vísar til þess að hann hafi mótmælt matsverði stefnanda ogóskað eftir viðræðum af því tilefni. Við því hafi ekki verið orðið af hálfustefnanda og hafi tækin verið seld á opinberu uppboði. Stefndi vekur hins vegarathygli á því að í útreikningum stefnanda sé miðað við lægra verð en fékkstfyrir tækin á uppboðinu. Þá vísar stefndi til verðmats sem hann hefur aflað fráóháðum sérfróðum aðila þar sem fram kemur hærra mat á verði tækjanna. Telurstefndi að sala á opinberu uppboði, þar sem staðgreiða þurfi tæki viðhamarshögg án þess að unnt sé að ganga úr skugga um ástand þeirra, leiði tillægra verðs. Með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 telur stefndi því að miðaberi við framangreint verðmat hins óháða aðila en ekki það verð sem fékkst viðfyrir tækin á uppboði.StefndiB1-Fjarðargrjót ehf. hafnar því að tryggingarbréfið sem deilt er um sé tiltryggingar á öllum kröfum stefnanda á hendur meðstefnda. Stefndi hafiviðurkennt skuld að fjárhæð kr. 928.897 auk dráttarvaxta vegnakaupleigusamnings nr. 815309. Ekki sé deilt um skuld samkvæmt þeim samningi ímáli þessu. Orðalag tryggingarbréfsins sé skýrt um það til hvers ábyrgð stefndasamkvæmt tryggingarbréfinu nái sbr. eftirfarandi texta á aftari síðutryggingarbréfsins: „Tryggingarbréf þetta er gert vegna útflutnings á tveimurvinnuvélum; 1) CAT 325D beltagrafa með raðnúmer GPB00541 og íslensktskráningarnúmer EB-1260, og 2) Komatsu PW140-7 hjólagrafa meðverksmiðjunúmer/raðnúmer H55481 og með íslenskt skráningarnúmer EA-0554 ásamtRotortilt PUP54A með verksmiðjunúmer/raðnúmer M33315. Tækin eru eign Lýsingaren leigð Fjarðargrjóti ehf. með kaupleigusamningum nr. 812233 og 815309. [/]Tryggingarbréf þetta er til tryggingar á hvers kyns kostnaði, sköttum,opinberum álögum, tjóni, stuldi og öllum öðrum kostnaði sem kann að falla áLýsingu, hvort sem er vegna tilverknaðar leigutaka eða annara, á meðan tækineru staðsett í öðru landi en á Íslandi. Einnig er tryggingarbréfið tiltryggingar á kostnaði og gjöldum sem kunna að falla á tækin vegna flutningsþeirra til og frá Íslandi.“Ábyrgðinhafi samkvæmt þessu takmarkast við þann tíma sem vinnuvélarnar tvær voruerlendis auk kostnaðar við flutning þeirra til og frá Íslandi. Tryggingarbréfiðsé almennt orðað í upphafi en skýr takmörkun um hversu langt ábyrgðin nái sé áaftari síðunni og bréfið undirritað fyrir neðan takmörkunina til staðfestingar.Stefndi hafi hvergi ritað undir fyrri síðu tryggingarbréfsins. Stefnandi berisönnunarbyrði fyrir því að tryggingarbréfið sé til tryggingar öllum kröfumstefnanda á hendur stefnda en hann hafi alfarið séð um að útbúa skjalið og berivegna stöðu sinnar ábyrgð á því að form þess og sé fullnægjandi. Verðitalið að vafi sé fyrir hendi um orðalag tryggingarbréfsins og skýringu þesstelur þessi stefndi að meginreglur samningaréttar um túlkun löggerninga leiðitil þess að skýra beri allan vafa stefnda í hag. Tryggingarbréfið sem um erdeilt hafi verið samið af hálfu stefnanda sem sé fjármálafyrirtæki og hafisérþekkingu á þessu sviði. Andskýringarregla samningaréttar leiði til þess aðskýra ber samningsákvæði sem eru umdeilanleg eða óljós þeim aðila í óhag semhefur samið þau einhliða, líkt og hér á við. Tryggingarbréfið sé einnig byggt ástöðluðum samningsskilmálum frá stefnanda. Sú túlkunarregla gildi um staðlaðasamningsskilmála að einstaklingsbundin ákvæði, svo sem þeim sem bætt var inn ístaðlaðan texta bréfsins, gangi að jafnaði framar hinum almennu skilmálum.Verður því að telja að almennir skilmálar á fyrri síðu bréfsins víki fyrirþeirri takmörkun sem gerð er á aftari síðunni. Að framangreindu virtu beri aðsýkna téðan stefnda af kröfum stefnanda um að staðfest verði aðtryggingarbréfið standi til tryggingar skuld meðstefnda og að stefnandi eigirétt á því að gera fjárnám í eign stefnda samkvæmt tryggingarbréfinu. Niðurstaða Ímáli þessu liggur fyrir að stefndi Fjarðargrjót ehf. tók yfir áðurlýstakaupleigusamninga með samkomulagi 2. mars 2010 sem undirritað var fyrir höndstefnanda og eldri leigutaka. Samkvæmt almennum reglum fjármunaréttar fólst íyfirtöku samningsins að fyrri leigutaki var leystur undan skyldum sínum og tóktéður stefndi þær yfir, einkum þá að inna af hendi reglulegar greiðslur afsamningunum gegn því að hafa umráð og afnot þeirra tækja sem þar var vísað til.Hins vegar leiðir það ekki af þessum reglum að stefndi hafi með þessu orðiðeigandi að sjálfstæðum kröfum sem fyrri leigutaki kunni að eiga gegn stefnandavegna lögskipta þeirra fram að þessu tímamarki, enda væri ekki um annað samið.Samkomulagið 2. mars 2010 ber ekki með sér að með því hafi fyrri leigutakiframselt rétt sem hann kynni að eiga gegn stefnanda vegna ofgreiðslna vaxta.Verður því ekki á það fallist að þessi réttur hafi færst yfir til stefndaFjarðargrjóts ehf. með umræddu samkomulagi, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar12. mars 2012 í máli nr. 113/2012. Í 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, er kveðið á um sjálfstæðanrétt skuldara gengistryggðra lána til leiðréttingar á greiðslum sem þeir inntuaf hendi vegna láns, svo og rétt eða skyldu til leiðréttingar vegna breytinga áhöfuðstól lánsins vegna áhrifa gengistryggingar. Skal réttur hvers og eins miðast við þann tíma semviðkomandi var skuldari. Kemur fram í athugasemdum við það frumvarp sem varð aðlögum nr. 151/2010 að reglan miði að því að sá skuldari sem orðið hefur fyrirtjóni fái það bætt beint úr hendi lánveitanda.Líktog áður greinir verður ekki á það fallist að stefndi Fjarðargrjót ehf. hafifengið framseldan rétt fyrri leigutaka vegna ofgreiðslna samningsvaxta fram aðþeim tíma er félagið tók samninginn yfir. Átti þessi stefndi því aðeins rétttil endurgreiðslu eða lækkunar höfuðstóls vegna þeirra greiðslna sem hann hafðiinnt af hendi eftir yfirtöku samningsins en um það atriði er ekki deilt ímálinu. Samkvæmt þessu er ekki á það fallist að með setningu1. gr.laga nr. 151/2010hafi téður stefndi veriðmeð afturvirkum og íþyngjandi hætti svitptur fjárhagslegum réttindum sem hannhafði öðlast fyrir gildistöku laganna. Er því hafnað málsástæðum stefndaFjarðargrjóts ehf. byggðum á 72. gr. stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr.33/1944, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og verður regla 7. mgr.18. gr. laga nr. 38/2001 lögð til grundvallar úrlausn málsins að þvímarki sem hún á við.Svo sem áður greinir sýndi endurútreikningurstefnanda að ofgreitt hafði verið af áðurlýstum kaupleigusamningum og ákvaðstefnandi í framhaldinu, með vísan til sanngirnisraka, að ráðstafa þessumofgreiðslum til lækkunar höfuðstóls samninganna til hagsbóta stefndaFjarðargrjóti ehf. Í gögnum málsins er hvergi að finna nánari upplýsingar umþau viðskipti sem lágu yfirtöku stefnda Fjarðargrjóts ehf. á samningunum tilgrundvallar, svo sem hvort stefndi Fjarðargrjót ehf. innti af hendi greiðslutil fyrri leigutaka við yfirtöku samninganna. Hins vegar var stefnanda það ísjálfsvald sett að víkja frá fyrirmælum 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001á eigin ábyrgð til hagsbóta fyrir stefnda Fjarðargrjót ehf.þannig að endurgreiðslur, sem með réttu báru upphaflegum skuldara samninganna,væru nýttar til að lækka höfuðstól samninganna. Dómurinn getur hins vegar ekkifallist á að með þessu hafi stefnandi viðurkennt rétt stefnda Fjarðargrjótsehf. til frekari lækkunar vegna kröfu sem fyrri leigutaki kunni að eiga vegnafullnaðarkvittana fyrir greidda samningsvexti, sbr. 7. mgr. 18. gr.laga nr. 38/2001. Samkvæmt þessu hefur stefndi Fjarðargrjótehf. ekki sýnt fram á að hann eigi nokkurn frekari rétt gegn stefnanda semgrundvallast greiðslum fyrri leigutaka fram að yfirtöku samningana.Í málinu liggur fyrir að stefndi Fjarðargrjót ehf.mótmælti því matsverði leigumuna sem stefnandi hugðist leggja til grundvallaruppgjöri samninganna. Samkvæmt 29. og 30. gr. áðurgreindra samninga varstefnanda við þessar aðstæður heimilt að láta selja munina á opinberu uppboði,svo sem gert var og áður er lýst. Var það verð sem fékkst á uppboði í öllumtilvikum töluvert hærra en matsverð stefnanda. Er ekki fram komið að þetta verðhafi verið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju þannig að til greinakomi að víkja samningi aðila um þetta efni frá eða breyta honum, sbr. 36. gr.laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 6. gr. laganr. 11/1986. Á það verður fallist með stefnanda að honum sé rétt að miða við þágreiðslu sem honum barst sem endurgjald fyrir hina seldu muni á uppboði án þessað tekið sé tillit til virðisaukaskatts, svo sem haldið var fram af stefndu viðmunnlegan flutning málsins. Þá hefur ekki verið rökstutt að stefnanda hafi skortheimild til að draga frá söluverði tækjanna tiltekna kostnaðarliði. Samkvæmtþessu verða kröfur stefnanda gegn stefnda Fjarðargjróti ehf. teknar til greinaeins og þær eru fram settar í stefnu og nánar greinir í dómsorði.Samkvæmt áðurlýstu tryggingarbréfi 31. maí 2005 varfasteignin að Brekkutröð 1, Hafnarfirði, sett að veði á fimmta veðrétti tiltryggingar á öllum núverandi og tilvonandi skuldum og fjárskuldbindingum viðstefnanda og voru kaupleigusamningar, rekstrarleigu- eða bílasamningar eðaaðrir eignarleigusamningar, þar sérstaklega tilgreindir. Er þetta orðalagfortakslaust. Þótt fram komi í bréfinu að það sé gert vegna útflutnings átveimur nánar tilgreindum vinnuvélum, sem voru skráðar eignir stefnanda, ogkostnaðar sem kynni að falla á stefnanda af þeim sökum, verður því ekki á þaðfallist að með þessu hafi efni bréfsins verið takmarkað við skuldir semeinungis tengdust þessum tveimur tækjum. Ekki hafa komið fram rökstutt andmælivið tölulegri útlistun stefnanda í þessum þætti málsins. Verða því teknar til greina kröfur stefnandaum staðfestingu þess að téð bréf standi til tryggingar dæmdum skuldum stefndaFjarðargrjóts ehf. og að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám samkvæmt bréfinuað því marki sem það nægir fyrir kröfum stefnanda. Meðákvörðun málskostnaðar verður litið til þess að málið er eitt fjögurra mála semrekin eru samhliða á samskonar grundvelli. Samkvæmt þessu verður stefndi dæmdurtil að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónurog hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.Af hálfu stefnanda flutti málið Gunnhildur Erla Kristjánsdóttir hdl.Af hálfu stefnda flutti máli Almar Þór Möller hdl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M SO R ÐStefndi,Fjarðargrjót ehf., greiði stefnanda, Lýsingu hf., kr. 17.702.471 aukdráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginguaf kr. 188.745 frá 20.05.2011 til 20.06.2011, af kr. 402.606 frá þeim degi til20.07.2011, af kr. 616.453 frá þeim degi til 20.08.2011, af kr. 830.300 fráþeim degi til 20.09.2011, af kr. 1.044.147 frá þeim degi til 20.10.2011, af kr.1.257.994 frá þeim degi til 20.11.2011, af kr. 1.471.841 frá þeim degi til20.12.2011, af kr. 1.685.673 frá þeim degi til 20.01.2012, af kr. 1.899.521 fráþeim degi til 20.02.2012, af kr. 2.114.990 frá þeim degi til 20.03.2012, af kr.2.330.440 frá þeim degi til 20.04.2012, af kr. 2.545.870 frá þeim degi til20.05.2012, af kr. 2.764.010 frá þeim degi til 20.06.2012, af kr. 2.982.098 fráþeim degi til 20.07.2012, af kr. 3.200.134 frá þeim degi til 20.08.2012, af kr.3.426.006 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr. 3.651.727 frá þeim degi til20.10.2012, af kr. 3.877.297 frá þeim degi til 20.11.2012, af kr. 4.102.715 fráþeim degi til 20.12.2012, af kr. 4.327.980 frá þeim degi til 20.01.2013, af kr.4.553.092 frá þeim degi til 20.02.2013, af kr. 4.781.450 frá þeim degi til20.03.2013, af kr. 5.009.607 frá þeim degi til 20.04.2013, af kr. 5.237.561 fráþeim degi til 20.05.2013, af kr. 5.465.312 frá þeim degi til 20.06.2013, af kr.5.692.859 frá þeim degi til 20.07.2013, af kr. 5.920.200 frá þeim degi til20.08.2013, af kr. 6.147.335 frá þeim degi til 20.09.2013, af kr. 6.374.264 fráþeim degi til 30.09.2013, af kr. 6.388.848 frá þeim degi til 20.10.2013, af kr.6.615.569 frá þeim degi til 20.11.2013, af kr. 6.842.081 frá þeim degi til20.12.2013, af kr. 7.068.383 frá þeim degi til 20.01.2014, af kr. 7.294.475 fráþeim degi til 20.02.2014, af kr. 7.520.355 frá þeim degi til 20.03.2014, af kr.7.746.023 frá þeim degi til 20.04.2014, af kr. 7.971.477 frá þeim degi til20.05.2014, af kr. 8.196.717 frá þeim degi til 20.06.2014, af kr. 8.421.742 fráþeim degi til 20.07.2014, af kr. 8.646.551 frá þeim degi til 20.08.2014, af kr.8.871.193 frá þeim degi til 22.08.2014, af kr. 17.492.783 frá þeim degi til20.09.2014, af kr. 17.560.254 frá þeim degi til 20.10.2014, af kr. 17.603.008frá þeim degi til 21.10.2014, af kr. 17.640.658 frá þeim degi til 20.11.2014,af kr. 17.683.371 frá þeim degi til 06.11.2014, af kr. 17.702.471 frá þeim degitil greiðsludags, allt að frádreginni innborgun að fjárhæð kr. 7.820.997 þann29.12.2014. Stefndi,Fjarðargrjót ehf., greiði stefnanda kr. 20.221.199 auk dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 82.364 frá 20.05.2011til 20.06.2011, af kr. 195.014 frá þeim degi til 20.07.2011, af kr. 307.676 fráþeim degi til 20.08.2011, af kr. 420.338 frá þeim degi til 20.09.2011, af kr.533.000 frá þeim degi til 20.10.2011, af kr. 645.662 frá þeim degi til20.12.2011, af kr. 758.324 frá þeim degi til 20.01.2012, af kr. 2.371.475 fráþeim degi til 20.02.2012, af kr.3.986.511 frá þeim degi til 20.03.2012, af kr. 5.601.354 frá þeim degi til20.04.2012, af kr. 7.216.004 frá þeim degi til 20.05.2012, af kr. 8.832.761 fráþeim degi til 20.06.2012, af kr. 10.448.999 frá þeim degi til 20.07.2012, afkr. 12.064.716 frá þeim degi til 20.08.2012, af kr. 13.683.875 frá þeim degitil 31.08.2012, af kr. 13.697.710 frá þeim degi til 20.09.2012, af kr.15.315.358 frá þeim degi til 20.10.2012, af kr. 16.931.489 frá þeim degi til20.11.2012, af kr. 18.546.096 frá þeim degi til 20.12.2012, af kr. 20.159.151frá þeim degi til 03.09.2013, af kr. 20.173.735 frá þeim degi til 02.07.2014,af kr. 20.188.921 frá þeim degi til 21.10.2014, af kr. 20.202.099 frá þeim degitil 06.11.2014, af kr. 20.221.199 frá þeim degi til greiðsludags, allt aðfrádreginni innborgun að fjárhæð kr. 8.700.405 þann 29.12.2014. Stefndi,Fjarðargrjót ehf., greiði stefnanda kr. 19.780.099 auk dráttarvaxta samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 237.55810.06.2011 til 10.07.2011, af kr. 475.222 frá þeim degi til 10.08.2011, af kr.712.906 frá þeim degi til 10.09.2011, af kr. 950.611 frá þeim degi til10.10.2011, af kr. 1.188.336 frá þeim degi til 10.12.2011, af kr. 1.428.089 fráþeim degi til 10.01.2012, af kr. 1.665.877 frá þeim degi til 10.02.2012, af kr.1.905.555 frá þeim degi til 10.03.2012, af kr. 2.145.233 frá þeim degi til10.04.2012, af kr. 2.384.911 frá þeim degi til 10.05.2012, af kr. 2.624.589 fráþeim degi til 10.06.2012, af kr. 2.867.364 frá þeim degi til 10.07.2012, af kr.3.110.104 frá þeim degi til 10.08.2012, af kr. 3.358.858 frá þeim degi til10.09.2012, af kr. 3.610.492 frá þeim degi til 01.10.2012, af kr. 3.678.116 fráþeim degi til 10.10.2012, af kr. 3.929.605 frá þeim degi til 10.11.2012, af kr.4.180.947 frá þeim degi til 10.12.2012, af kr. 4.432.142 frá þeim degi til10.01.2013, af kr. 4.683.190 frá þeim degi til 10.02.2013, af kr. 4.938.017 fráþeim degi til 10.03.2013, af kr. 5.192.642 frá þeim degi til 10.04.2013, af kr.5.447.065 frá þeim degi til 10.05.2013, af kr. 5.701.285 frá þeim degi til10.06.2013, af kr. 5.955.302 frá þeim degi til 10.07.2103, af kr. 6.209.114 fráþeim degi til 10.08.2013, af kr. 6.462.720 frá þeim degi til 10.09.2013, af kr.6.716.119 frá þeim degi til 10.10.2013, af kr. 6.969.311 frá þeim degi til10.11.2013, af kr. 7.222.294 frá þeim degi til 10.12.2013, af kr. 7.475.068 fráþeim degi til 10.01.2014, af kr. 7.727.631 frá þeim degi til 10.02.2014, af kr.7.979.983 frá þeim degi til 10.03.2014, af kr. 8.232.123 frá þeim degi til10.04.2014, af kr. 8.484.050 frá þeim degi til 10.05.2014, af kr. 8.735.762 fráþeim degi til 10.06.2014, af kr. 8.987.259 frá þeim degi til 10.07.2014, af kr.9.238.540 frá þeim degi til 10.08.2014, af kr. 9.489.654 frá þeim degi til10.09.2014, af kr. 9.740.550 frá þeim degi til 01.10.2014, af kr. 19.277.019frá þeim degi til 2.10.2014, af kr. 19.479.864 frá þeim degi til 10.10.2014, afkr. 19.730.541 frá þeim degi til 21.10.2014, af kr. 19.743.719 frá þeim degitil 22.10.2014, af kr. 19.760.999 frá þeim degi til 06.11.2014, af kr.19.780.099 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun aðfjárhæð kr. 7.068.469 þann 29.12.2014. Staðfester að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð kr. 15.500.000 útgefið 31. maí2010, er hvílir á 5. veðrétti og uppfærslurétti á fasteigninni Brekkutröð 1,Hafnarfirði, þinglýstri eign stefnda B1-Fjarðargrjóts ehf., standi tiltryggingar dæmdum skuldum stefnda Fjarðargrjóts ehf., samkvæmtkaupleigusamningum við stefnanda nr. 814943-948, nr. 812233-234, og nr.815323-342. Viðurkennt er að stefnanda sé heimilt að gera fjárnám inn í veðréttsinn samkvæmt ofangreindu tryggingarbréfi, að því leyti sem það nær fyrirdæmdum kröfum stefnanda á hendur stefnda, Fjarðargrjóti ehf. Stefndugreiði stefnanda sameiginlega 500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 635/2012
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Úrskurður héraðsdóms, um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli d. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, var felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Greta Baldursdóttur og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. október 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 3. október 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 30. október 2012 klukkan 13. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að úrskurðurinn verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Krafa sóknaraðila um að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi er reist á d. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og rökstudd með þeim hætti sem nánar greinir í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt hinu tilvitnaða lagaákvæði verður sakborningur meðal annars úrskurðaður í gæsluvarðhald ef slíkt má telja nauðsynlegt til að verja aðra fyrir árásum hans. Af hálfu sóknaraðila eru ekki færð fram viðhlítandi rök eða gögn til stuðnings þeirri staðhæfingu, að sú hætta sé yfirvofandi eða mjög líklegt að varnaraðili „valdi eldsvoða með ófyrirséðum afleiðingum“ eins og segir í kröfu um gæsluvarðhald. Þá kemur hvorki fram í gögnum málsins hvar á vegi er stödd rannsókn mála á hendur varnaraðila, sem gefa tilefni til þeirrar ályktunar að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um háttsemi, sem fangelsisrefsing liggur við, né hvort ákvörðun hafi verið tekin um saksókn á hendur honum vegna slíkrar háttsemi. Er í þessu sambandi til þess að líta sem greinir í dómi Hæstaréttar 25. maí 2005 í máli nr. 215/2005, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 2217, að heimild d. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, þá d. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991, er eðli máls samkvæmt háð því að hvorki verði óhæfilegur dráttur á rannsókn né ákvörðun um ákæru og mál síðan rekið með viðhlítandi hraða. Þá verður varnaraðila ekki gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli fyrrnefnds lagaákvæðis með vísan til þess að „vergangur hans [valdi] miklum ama hjá íbúum á Selfossi“ svo sem segir í kröfu sóknaraðila. Af framangreindu leiðir að sóknaraðili hefur ekki sýnt fram á að fullnægt sé skilyrðum þess að úrskurða varnaraðila í gæsluvarðhald á grundvelli d. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 407/2005
Dánarbú Dánarbeðsgjöf Lífsgjöf
Dánarbú Þ krafðist greiðslu úr hendi nokkurra erfingja Þ vegna nánar tilgreindra ráðstafana Þ. Sýknað var vegna fjárhæða sem Þ tók sjálfur út af reikningi sínum með aðstoð J, og ráðstafaði til GÞ, GG og E, enda átti sú úttekt sér stað meira en tveimur árum áður en Þ lést og var sannað að hann hafi þá verið heill heilsu og vel áttaður og úttektin verið að hans vilja. Einnig var sýknað af úttektum sem áttu sér stað af reikningi Þ árið 2000 og 2001. D krafðist jafnframt greiðslu á fjárhæð sem GÞ tók út af reikningi Þ í febrúar 2002, þegar Þ lá banaleguna um þremur vikum fyrir andlát hans. Krafan var hvorki á því byggð að Þ hafi á þessum tíma verið orðinn ófær um að taka ákvarðanir um ráðstöfun fjármuna sinna, né heldur á því að um væri að ræða dánarbeðsgjöf í skilningi niðurlagsákvæðis 54. gr. erfðalaga. Talið var, að ekki yrði með vissu ráðið af gögnum málsins að þessi ráðstöfun hafi byggst á ákvörðun Þ sjálfs eða að hann hafi vitað um hana og verið samþykkur henni. GÞ hafi við þessar aðstæður borið að tryggja sönnun fyrir því að svo hafi verið. Var umræddur kröfuliður dánarbúsins því tekinn til greina. Þá krafðist dánarbúið greiðslu á fjárhæð vegna innleggs Þ á óbundinn innlánsreikning á nafni GG í febrúar 1999. Í dómi Hæstaréttar er tekið fram að ráðstöfunin hafi komið að fullu til framkvæmda strax þannig að eignarráðin yfir fénu hafi færst til GG með óafturkallanlegum hætti. Var ekki fallist á að um dánargjöf hafi verið að ræða og var sýknað af þessari kröfu búsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. september 2005. Hann krefst greiðslu á samtals 9.597.212 krónum úr hendi gagnáfrýjenda og stefnda á eftirfarandi hátt: 1. Gagnáfrýjandanum Jónu Guðjónsdóttur og stefnda, Sparisjóði Vestmannaeyja, verði gert að greiða óskipt aðaláfrýjanda 5.000.000 krónur, þar af 4.000.000 krónur óskipt með gagnáfrýjandanum Guðjóni Grétarssyni, 500.000 krónur óskipt með gagnáfrýjandanum Grétari Þórarinssyni og 500.000 krónur óskipt með gagnáfrýjandanum Elísabetu Þórarinsdóttur, með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 og síðar samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2000 til 30. apríl 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. 2. Gagnáfrýjandanum Grétari verði gert að greiða aðaláfrýjanda 2.950.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. laga nr. 25/1987 og síðar samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, af 2.000.000 krónum frá 25. ágúst 2000 til 6. september 2001, af 2.600.000 krónum frá þeim degi til 12. febrúar 2002 og af 2.950.000 krónum frá þeim degi til 30. apríl 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. 3. Loks verði gagnáfrýjandanum Guðjóni gert að greiða aðaláfrýjanda 1.647.212 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. apríl 2004 til greiðsludags. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðu héraðsdómi fyrir sitt leyti 8. nóvember 2005. Gagnáfrýjendurnir Elísabet og Jóna krefjast staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað. Þær krefjast málskostnaðar úr hendi aðaláfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendurnir Grétar og Guðjón krefjast sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi, Sparisjóður Vestmannaeyja, krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í héraðsdómi er gerð grein fyrir ofangreindum þremur kröfuliðum aðaláfrýjanda, sundurliðun þeirra og grundvelli. Fyrri kröfuliðirnir tveir eru, svo sem þar greinir, ýmist á því byggðir að tekið hafi verið fé út af bankareikningi í eigu Þórarins Gunnlaugssonar án fullnægjandi umboðs frá honum eða að heimild hans hafi skort til að ráðstafa fénu til gagnáfrýjenda á þann hátt sem ágreiningslaust er að gert hafi verið. Í engu tilvikanna er byggt á því að Þórarinn hafi vegna aldurs eða veikinda ekki verið hæfur til að ráðstafa fé sínu. Þriðji kröfuliðurinn er svo á því byggður að um hafi verið að ræða dánargjöf og með því að ekki hafi verið gætt ákvæðis 54. gr. erfðalaga nr. 8/1962 beri að dæma gagnáfrýjandann Guðjón til greiðslu þeirrar fjárhæðar sem þar greinir. Í héraðsdómi voru gagnáfrýjendur og stefndi sýknaðir af kröfum þeim sem greinir í 1. kröfulið og þeirra hluta 2. kröfuliðar sem gerð er grein fyrir í héraðsdómi undir stafliðunum a. og b. Verða þessar úrlausnir staðfestar með vísan til forsendna héraðsdóms. Með 2. kröfulið, staflið c. í héraðsdómi, krefst aðaláfrýjandi greiðslu á 350.000 krónum, sem gagnáfrýjandinn Grétar tók út af bankareikningi föður síns 12. febrúar 2002. Krafa þessi er sem fyrr segir ekki á því byggð að Þórarinn heitinn hafi á þessum tíma verið orðinn ófær um að taka ákvarðanir um ráðstöfun fjármuna sinna. Hún er heldur ekki reist á því að um sé að ræða dánarbeðsgjöf í skilningi niðurlagsákvæðis 54. gr. erfðalaga, en ráðstöfun þessi var gerð þegar Þórarinn lá banaleguna á sjúkrahúsi tæpum þremur vikum fyrir andlát sitt. Hvað sem þessu líður verður ekki með vissu ráðið af gögnum málsins að þessi ráðstöfun hafi byggst á ákvörðun Þórarins sjálfs eða að hann hafi vitað um hana og verið samþykkur henni. Verður fallist á með héraðsdómi að við þessar aðstæður hafi gagnáfrýjandanum Grétari borið að tryggja sönnun fyrir því að svo hafi verið. Það gerði hann ekki og verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur um þennan lið í kröfum aðaláfrýjanda. Með þriðja kröfulið gerir aðaláfrýjandi kröfu um greiðslu á fjárhæð sem sögð er svara til innistæðu á bankareikningi í eigu gagnáfrýjandans Guðjóns, miðað við greiðslu Þórarins heitins inn á þennan reikning 25. febrúar 1999, 1.378.021 krónu, eftir að sú fjárhæð hefur verið framreikuð til jafns við breytingar á vísitölu neysluverðs frá febrúar 1999 til mars 2002, er Þórarinn andaðist. Var í héraðsdómi fallist á með aðaláfrýjanda að um væri að ræða dánargjöf í skilningi 54. gr. erfðalaga og með því að ekki hefði verið gætt formkrafna ákvæðisins var gagnáfrýjandinn Guðjón dæmdur til að greiða aðaláfrýjanda umkrafða fjárhæð. Í málinu liggur fyrir að féð var samkvæmt beiðni Þórarins heitins lagt inn á óbundinn innlánsreikning á nafni gagnáfrýjandans Guðjóns í Sparisjóði Vestmannaeyja á árinu 1999. Þessi ráðstöfun kom að fullu til framkvæmda strax þannig að eignarráðin yfir fénu færðust til Guðjóns með óafturkallanlegum hætti. Gat hann þá þegar og án samþykkis Þórarins heitins ráðstafað því að vild. Með vísan til þessa verður ekki fallist á þá úrlausn héraðsdóms að um dánargjöf hafi verið að ræða í skilningi 54. gr. erfðalaga. Verður gagnáfrýjandinn Guðjón því sýknaður af þessari kröfu. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda, Sparisjóði Vestmannaeyja, málskostnað fyrir Hæstarétti og gagnáfrýjanda, Guðjóni Grétarssyni, málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður málskostnaður milli aðaláfrýjanda og annarra gagnáfrýjenda í héraði og fyrir Hæstarétti felldur niður. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, Guðjón Grétarsson, er sýkn af kröfu aðaláfrýjanda, dánarbús Þórarins Gunnlaugssonar, um greiðslu á 1.647.212 krónum með tilgreindum vöxtum. Að öðru leyti er hinn áfrýjaði dómur óraskaður um annað en málskostnað. Aðaláfrýjandi greiði stefnda, Sparisjóði Vestmannaeyja, 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda, Guðjóni Grétarssyni, samtals 250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur að öðru leyti niður. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 9. júní 2005. Mál þetta sem dómtekið var 3. júní sl. var höfðað með birtingu stefnu 1. og 5. júlí 2004. Stefnandi er Dánarbú Þórarins Gunnlaugssonar, kt. 240613-3289, Skeifunni 11a, Reykjavík. Stefndu eru Grétar Þórarinsson, kt. 140841-3159, Jóna Guðjónsdóttir, kt. 260944-3049, og Guðjón Grétarsson, kt. 040168-5599, öll til heimilis að Heiðarvegi 45, Vestmannaeyjum, Elísabet Þórarinsdóttir, kt. 271136-3159, Engihjalla 17, Kópavogi, og Sparisjóður Vestmannaeyja, kt. 610269-5839, Bárustíg 15, Vestmannaeyjum. Stefnandi krefst greiðslu á samtals 9.597.212 krónum úr hendi stefndu ásamt vöxtum, endanlega þannig: 1. Þess er krafist að stefnda, Jóna Guðjónsdóttir og Sparisjóður Vestmannaeyja, verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt 5.000.000 krónur, þar af 4.000.000 krónur óskipt með stefnda, Guðjóni Grétarssyni, 500.000 krónur óskipt með stefnda, Grétari Þórarinssyni og 500.000 krónur óskipt með stefndu, Elísabetu Þórarinsdóttur, með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 og síðar skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. ágúst 2000 til 30. apríl 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. 2. Auk ofangreinds er þess krafist að Grétari Þórarinssyni, verði gert að endurgreiða stefnanda 2.950.000 krónur með vöxtum skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 og síðar skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. ágúst 2000 til 6. september 2001, en frá þeim degi af 2.600.000 krónum til 12. febrúar 2002, en frá þeim degi af 2.950.000 krónum til 30. apríl 2004, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. 3. Auk ofangreinds, sbr. 1. lið, er þess krafist að Guðjóni Grétarssyni, verði gert að endurgreiða stefnanda 1.647.212 krónur með dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. apríl 2004 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, þ.m.t. virðisaukaskatts, samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndu, Grétar Þórarinsson, Elísabet Þórarinsdóttir, Jóna Guðjónsdóttir og Guðjón Grétarsson, krefjast sýknu af öllum kröfum stefndanda. Þá krefjast stefndu málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts á dæmdan málskostnað. Stefndi, Sparisjóður Vestmannaeyja, krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Málsatvik. Málavextir eru þeir að 3. mars 2002 andaðist Þórarinn Gunnlaugsson, sem fæddur var 24. júní 1913. Erfingjar hans og konu hans, Jóhönnu Guðrúnar Sigurðardóttur, eru eftirlifandi fjögur börn þeirra, þau stefndu, Elísabet og Grétar, og Sigurður og Þórey. Þórarinn sat í óskiptu búi eftir konu sína, sem lést 14. maí 1987. Fengu Sigurður og Þórey þó móðurarf sinn greiddan á árinu 1995. Dánarbú Þórarins Gunnlaugssonar var tekið til opinberra skipta með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands 28. nóvember 2002. Við skiptin kom upp ágreiningur á milli erfingja, það er annars vegar Grétars og Elísabetar og hins vegar Sigurðar og Þóreyjar. Var deilt um ráðstafanir hins látna í þágu barnabarns síns, stefnda Guðjóns Grétarssonar, svo og úttektir stefndu Grétars Þórarinssonar og Jónu Guðjónsdóttur, eiginkonu stefnda Grétars, af reikningi Þórarins heitins nr. 1167-05-5001 í Sparisjóði Vestmannaeyja, sem ráðstafað var inn á reikninga stefndu, Grétars, Elísabetar og Guðjóns. Skiptastjóri reyndi að jafna ágreininginn án árangurs. Í stefnu segir, að frá árinu 1994 hafi nær allir fjármunir hins óskipta bús eða samtals 19.390.257 krónur runnið til stefndu, Grétars, Elísabetar og Guðjóns. Í máli þessu sé krafist greiðslu á u.þ.b. helmingi þeirrar fjárhæðar eða 9.597.212 krónum. Nánar sé um að ræða 3.450.000 krónur sem hafi runnið til stefnda Grétars, 500.000 krónur sem runnið hafi til stefndu Elísabetar og 5.647.212 krónur sem hafi runnið til stefnda Guðjóns. Samkvæmt málsgögnum og kröfugerð var nánar um eftirfarandi úttektir að ræða og deila aðilar um réttmæti greindra ráðstafana fjárins. 1. Hinn 17. janúar árið 2000 voru teknar 5.000.000 króna út af reikningi Þórarins Gunnlaugssonar, nr. 1167-05-5001. Var úttektinni ráðstafað þannig að 4.000.000 króna voru lagðar inn á reikning í eigu stefnda Guðjóns, 500.000 krónur inn á reikning í eigu stefnda Grétars, og 500.000 krónur inn á reikning í eigu stefndu Elísabetar. Stefnda, Jóna, er tilgreind sem viðskiptamaður á viðskiptakvittun sparisjóðsins og þar kvittar hún fyrir ofangreindar færslur með nafnritun sinni. Á meðfylgjandi útborgunarseðil hefur verið ritað reikningsnúmer, nafn, heimili og kennitala reikningseiganda, svo og úttektarfjárhæð. Seðillinn hefur hins vegar ekki verið undirritaður. Í greinargerð stefndu Grétars, Elísabetar, Jónu og Guðjóns kemur fram að Þórarinn hafi sjálfur fyllt út úttektarseðil en fengið aðstoð Jónu við að fara í bankann og taka út féð þar sem hægri hönd hans var máttlítil, og þar sem hann ók ekki bifreið. Í greinargerð stefnda Sparisjóðs Vestmannaeyja kemur fram að Þórarinn hafi sjálfur komið í afgreiðslu Sparisjóðsins umrætt sinn með úttektarseðil og beðið um að fénu yrði ráðstafað svo sem að ofan greinir. Jóna hafði ekki umboð til að taka út af reikningi Þórarins. Fram kemur í stefnu að Grétar og Elísabet hafi tjáð skiptastjóra að faðir þeirra hafi gefið þeim umrædda fjármuni. Úttektarseðill og viðskiptakvittun úr rafrænu afgreiðslukerfi bankans hafa verið lögð fram í málinu. 2. Hinn 25. ágúst 2000 voru 2.000.000 króna teknar út af reikningi Þórarins Gunnlaugssonar nr. 1167-05-5001, hinn 6. september 2001 600.000 krónur, og hinn 12. febrúar 2002 350.000 krónur. Þessar fjárhæðir voru allar lagðar inn á reikninga í eigu stefnda Grétars í beinu framhaldi af úttekt. Að því er varðar fyrstu úttektina kvittar stefndi Grétar fyrir úttekt á úttektarseðli sparisjóðsins, sem að öðru leyti virðist útfylltur af Þórarni. Á viðskiptakvittun er hann tilgreindur sem viðskiptamaður. Að því er varðar aðra úttektina kvittar stefndi Grétar fyrir úttekt á viðskiptakvittun, en Þórarinn heitinn er þar tilgreindur sem viðskiptamaður. Þórarinn skrifar aftur á móti undir úttektarseðil, sem að öðru leyti virðist útfylltur af öðrum. Á þriðju viðskiptakvittuninni er Þórarinn tilgreindur sem viðskiptamaður og Grétar skrifar undir, en enginn úttektarseðill liggur frammi. Á þeim tíma sem síðasta úttektin fór fram lá Þórarinn á sjúkrahúsi, en hann lést um þremur vikum síðar. Lagt hefur verið fram umboð Þórarins til Grétars, dagsett 20. ágúst 2000, til þess að taka út af reikningnum, en hann mun ekki hafa haft prókúru á reikninginn. Í greinargerð stefndu er fullyrt að Þórarinn hafi aldrei gert athugasemdir við ráðstafanir á fjármununum. Samkvæmt stefnu tjáði stefndi Grétar skiptastjóra að úttektirnar frá 25. ágúst 2000 og 6. september 2001 hefðu verið gjafir til hans frá Þórarni sem umbun fyrir umönnun í veikindum og ferðir með hann til læknis í Reykjavík. 3. Hinn 25. febrúar 1999 tók Þórarinn Gunnlaugsson sjálfur út 1.378.021 krónu af ofangreindum reikningi sínum og lagði sama dag inn á reikning í nafni stefnda Guðjóns. Að sögn stefnanda var um að ræða sérstakan húsnæðisreikning vegna íbúðar Þórarins að Kleifahrauni 2c. Samkvæmt sérstöku samkomulagi Sparisjóðs Vestmannaeyja og Vestmannaeyjabæjar hafi sparisjóðurinn lánað bæjarsjóði fé til byggingar umræddra íbúða og var um það samið að það yrði sett að skilyrði að viðkomandi legði ákveðna grunnupphæð inn á bundinn reikning hjá sparisjóðnum til að fá úthlutað íbúð. Fjárhæðin hafi átt að vera bundin á meðan viðkomandi íbúi hafði íbúðina til afnota en laus til útborgunar þegar Vestmannaeyjabær leysti íbúðina til sín. Samkvæmt gögnum málsins hafi Vestmannaeyjabær leyst íbúð Þórarins til sín eftir andlát hans. Miðað við breytingar á vísitölu neysluverðs frá febrúar 1999 til mars 2002, þegar fjárhæðin hafi átt að vera laus til útborgunar, hafi hún þá numið 1.647.212 krónum. Samkvæmt þeim upplýsingum sem fyrir liggja í málinu var reikningur stefnda Guðjóns ekki bundinn, en hafði þó ekki verið hreyfður. Málsástæður og lagarök stefnanda. Af hálfu stefnanda er byggt á eftirfarandi málsástæðum: 1. kröfuliður. Að því er varðar kröfu stefnanda á hendur stefndu Jónu byggir stefnandi á því að ósannað sé að stefnda hafi haft heimild tengdaföður síns til að taka 5.000.000 krónur út af reikningi hans hinn 17. janúar 2000 og ráðstafa með þeim hætti sem hún hafi gert. Ljóst sé að stefnda hafi hvorki verið með prókúru á reikninginn né hafi hún getað framvísað skriflegu umboði frá Þórarni til úttekta af reikningnum. Jafnvel þótt stefnda hefði getað framvísað slíku umboði hefði henni borið að sanna að hún hefði haft heimild til að ráðstafa fjármunum tengdaföður síns með áðurgreindum hætti. Telja verði að stefndu hafi verið í lófa lagið að afla sér nauðsynlegra sannana um heimild sína til að ráðstafa fé af reikningnum. Ekkert skjalfest sé til um þessar ráðstafanir og á skattframtölum hins látna sé ekki skýrt frá gjafagerningum, sem skýrt geti ráðstöfun á þessum fjármunum. Verði því að telja með öllu ósannað að Þórarinn heitinn hafi gefið stefndu, Grétari og Elísabetu, umrædda fjármuni, svo sem þau hafi haldið fram. Með ráðstöfunum þessum hafi stefnda valdið Þórarni heitnum tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti og beri henni að bæta dánarbúi hans tjónið. Stefnandi vísar að því er þetta varðar til hæstaréttarmála 296/1998 og 328/1999. Að því er varðar kröfu stefnanda á hendur stefnda, Sparisjóði Vestmannaeyja, vegna sama atviks, byggir stefnandi sömuleiðis á því að Sparisjóðurinn hafi valdið Þórarni Gunnlaugssyni tjóni með ólögmætum og saknæmum hætti með því að heimila stefndu Jónu að taka út fjármuni af reikningi hans, án þess að hún hefði til þess umboð frá reikningseiganda. Stefndi hafi sjálfur upplýst að Þórarinn einn hafi haft prókúru á reikninginn og að handhöfn bókar væri ekki næg til úttektar nema með sérstöku leyfi reikningseiganda. Slík heimild hafi hins vegar ekki legið til grundvallar umræddri úttekt stefndu Jónu af reikningnum. Sé þess því krafist með vísan til framangreinds að stefndi Sparisjóður Vestmannaeyja bæti stefnanda umrætt tjón. Vísað er til hæstaréttarmáls nr. 328/1999. Ljóst sé að fyrrgreindir fjármunir hafi allir runnið inn á reikninga í eigu stefndu, Grétars, Guðjóns og Elísabetar. Eins og áður greinir sé ekkert skjalfest til um þessar ráðstafanir og engin grein gerð fyrir ráðstöfunum þessum á skattframtölum hins látna. Með vísan til þessa alls, sérstaklega með hliðsjón af því hvernig umræddir fjármunir komu í hendur stefndu, sé með öllu ósannað að Þórarinn heitinn hafi gefið stefndu umrædda fjármuni. Sé þess því krafist að stefndu, Grétari, Guðjóni og Elísabetu, verði með vísan til almennra reglna samninga- og kröfuréttar gert að endurgreiða stefnanda fjármuni þessa. Til stuðnings kröfunni er vísað til hæstaréttarmála nr. 296/1998 og 328/1999. 2. kröfuliður. Að því er varðar fyrrgreindar úttektir stefnda Grétars af reikningi föður hans á árunum 2000 til 2002 segir stefnandi, að svo virðist sem stefndi hafi haft umboð föður síns til að taka út af reikningnum. Hins vegar liggi ekkert fyrir um það að hann hafi haft heimild til að ráðstafa fjármunum þessum í eigin þágu. Ekkert skjalfest liggi fyrir um þessar ráðstafanir og engin grein sé gerð fyrir þeim á skattframtölum hins látna. Telja verði að stefnda hafi verið í lófa lagið að afla sér nauðsynlegra sannana um heimild sína til að ráðstafa fé af reikningnum í eigin þágu. Það hafi stefndi ekki gert og verði því að telja að hann verði að bera hallann af því að hafa látið hjá líða að gera það. Stefnandi krefst þess að stefnda verði með vísan til almennra reglna samninga- og kröfuréttar gert að endurgreiða stefnanda umrædda fjármuni. Stefnandi vísar til hæstaréttarmála nr. 296/1998 og 328/1999. 3. kröfuliður. Að því er varðar kröfu stefnanda á hendur stefnda Guðjóni Grétarssyni um að hann endurgreiði stefnanda 1.647.212 krónur byggir stefnandi á því að um dánargjöf sé að ræða, sbr. 54. gr. erfðalaga nr. 8/1962. Stefndi Sparisjóður Vestmannaeyja hafi upplýst að innistæðan á reikningnum hafi verið bundin þar til Vestmannaeyjabær leysti íbúðina til sín. Fjárhæðin, sem Þórarinn heitinn hafi lagt inn á umræddan húsnæðisreikning í febrúar 1999, svari til þeirrar fjárhæðar, sem greinir í framlögðu bréfi sparisjóðsins dagsettu 2. desember 2003 að lögð hafi verið inn á húsnæðisreikninga vegna Kleifahraunsíbúða, það er 875.000 krónur, uppfærðar miðað við breytingar á lánskjaravísitölu og grunnvísitölu í febrúar 1989. Um hafi verið að ræða íbúð í eigu Vestmannaeyjabæjar, ætlaða eldri borgurum, og megi leiða að því líkum að þar hafi Þórarinn ætlað að búa þar til yfir lyki. Íbúðin hafi verið innleyst af Vestmannaeyjabæ eftir andlát Þórarins. Með hliðsjón af framangreindu sé augljóst að ekki hafi verið ætlast til að gjafaloforðið kæmi til framkvæmdar fyrr en að gefandanum látnum. Þar sem ekki hafi verið gætt ákvæða erfðalaga um erfðaskrár varðandi gjafagerning þennan beri Guðjóni að endurgreiða dánarbúinu fjárhæðina. Stefnandi vísar þessu til stuðnings til hæstaréttarmáls nr. 263/2000. Um lagarök vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar og almennra reglna skaðabótaréttar um greiðslu skaðabóta utan samninga. Þá vísar hann til VII. kafla, sbr. VI. kafla erfðalaga nr. 8/1962, sérstaklega til 54. gr. þeirra laga. Kröfur um dráttarvexti styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 og lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um varnarþing er vísað til 32. gr., sbr. 42. gr. sömu laga. Um virðisaukaskatt vísar stefnandi til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Þess er krafist að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tilllit til þess að stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili. Af hálfu stefndu Grétars, Jónu, Elísabetar og Guðjóns er byggt á eftirfarandi málsástæðum: 1. kröfuliður. Stefndu halda því fram að úttekt hinn 17. janúar 2000 hafi alfarið verið framkvæmd af Þórarni sjálfum. Aðstoð Jónu Guðjónsdóttur hafi helgast af því að Þórarinn hafi átt erfitt með skrift. Jóna hafi ekki haft sjálfstætt umboð til úttektar og engan veginn getað staðið að úttekt sjálf eða ráðstöfun fjárins. Þórarinn hafi því alfarið staðið að þessari ráðstöfun sjálfur. Ráðstöfun þessi hafi átt sér stað rúmum tveimur árum fyrir andlát Þórarins. Ráðstöfunin hafi verið endanleg og fullur eignar- og ráðstöfunarréttur yfir fénu hafi færst til þeirra sem fénu var ráðstafað til. Engin rök hafi verið til þess að ætla að Jóna hefði staðið að þessari úttekt og ráðstöfun fjárins á eigin spýtur. Þessi ráðstöfun hafi alfarið verið að vilja Þórarins sjálfs. Tilvísanir stefnanda til hæstaréttardóma nr. 296/1998 og 328/1999 eigi ekki við í þessu tilviki, þar sem báðir dómarnir taki til ráðstafana samkvæmt umboðum. Hér liggi fyrir að Þórarinn hafi annast úttekt þessa sjálfur. Stefndu benda á að í skattframtölum vegna áranna 1999 og 2000, komi skýrt fram að innistæða Þórarins á umræddum reikningi hafi lækkað um sem næst hinni útteknu fjárhæð. Þórarinn hafi fylgst mjög vel með fjármálum sínum alla tíð og aldrei gert neinar athugasemdir við þessar ráðstafanir. 2. kröfuliður. Stefndu fullyrða að úttektir Grétars hafi í greindum tilvikum verið samkvæmt skýrri heimild, þ.e. umboði frá 20. ágúst 2000. Þórarinn hafi treyst Grétari fyrir því að fara með slíkt umboð. Úttektir Grétars séu að langmestu leyti framkvæmdar löngu fyrir andlát Þórarins eða tæpum tveimur árum, hálfu ári og síðasta úttektin um hálfum mánuði fyrir andlát Þórarins. Allar þessar úttektir og ráðstöfun fjárins hafi verið endanlegar og eignar- og ráðstöfunarréttur fjárins hafi færst alfarið yfir á gjafþega. Þó skuli tekið fram að úttekt á 350.000 krónum og ráðstöfun þess hafi verið endurgjald fyrir veitta aðstoð Grétars í veikindum Þórarins. Hafnar stefndi því að tilvísanir stefnanda til hæstaréttardóma eigi við hér. Grétar hafi aðeins framkvæmt skýran vilja Þórarins sem fram komi í ýmsum ráðstöfunum Þórarins sjálfs á fjölmörgum árum. 3. kröfuliður. Óumdeilt sé að Þórarinn hafi annast það sjálfur að færa kr. 1.647.212.- á reikning Guðjóns Grétarssonar, nr. 1167-18-65008. Ef þessi fjárhæð hafi verið tekin af bundnum reikningi, samkvæmt samkomulagi milli Sparisjóðs Vestmannaeyja og Vestmannaeyjabæjar, þá sé það mál á milli þeirra aðila. Dánarbú Þórarins geti hins vegar ekki öðlast betri rétt en Þórarinn sjálfur hafði í máli þessu og sé að sjálfsögðu bundið við gerðir hans og athafnir. Innlagningarreikningur hafi verið algerlega óbundinn reikningur fyrir Guðjón og honum heimilt að ráðstafa fénu að eigin vild. Vestmannaeyjabær hafi ekki gert neinar kröfur á hendur dánarbúinu vegna þessarar ráðstöfunar. Ráðstöfun Þórarins á þessu fé sínu hafi verið endanleg og hafi eignar- og ráðstöfunarréttur yfir fénu færst alfarið til Guðjóns við þessa ráðstöfun. Tilvísun í hæstaréttardóm 263/2000 eigi engan veginn við í þessu tilviki, þar sem meginatriðið í þeim dómi hafi verið það að sannað hafi verið að um endurgreiðsluskuldbindingu var að ræða. Þvert á móti hafi umrædd gjöf Þórarins til Guðjóns alfarið verið án endurgreiðsluskuldbindingar. Almennt um dómkröfurnar taka stefndu fram að meginatriðið í málinu sé það að Þórarinn Gunnlaugsson hafi alltaf verið andlega frískur. Hann hafi verið viljasterkur einstaklingur sem hafi ávallt fylgst mjög vel með sínum fjármálum, allt fram á dánardag. Þórarinn hafi veikst í júnímánuði 2001 en engu að síður verið fullfrískur andlega, stálminnugur og fylgst mjög vel með sínum persónulegu högum, ekki síst fjármálum. Þórarinn hafi verið fullráða. Hann hafi haft fulla heimild til að ráðstafa eignum sínum. Hafi hann aðeins setið í óskiptu búi gagnvart erfingjum sínum Grétari og Elísabetu sem hafi ekki gert neinar athugasemdir við ráðstafanir hans. Samskipti Þórarins við börn sín Sigurð og Þóreyju hafi hins vegar verið með þeim hætti, að meðal annars þess vegna hafi hann kosið að gefa fjármuni sína eins og hann gerði. Til þess hafi hann haft fulla heimild. Guðjón Grétarsson og Þórarinn hafi verið mjög nánir og skýri það án efa hvers vegna Þórarinn hafi kosið að gefa honum fé. Þetta hafi Þórarni verið heimilt. Langflestar af þessum ráðstöfunum eigi sér stað löngu fyrir andlát Þórarins og sýni skýran vilja hans. Skiptastjóri leggi mikið upp úr því að ekki komi fram á skattaskýrslum aðila að umræddar gjafir hafi verið gefnar. Rétt sé þó að taka fram að í skattskýrslum Þórarins vegna áranna 1999 og 2000 komi fram lækkun á innistæðum rétt um kr. 5.000.000.- sem sýni svo ekki verði um villst að Þórarinn hafi fylgst vel með fjármálum sínum. Á bak við kröfu skiptastjóra hljóti að liggja sú fullyrðing að ráðstafanir þær, sem stefnt sé vegna, hafi verið gegn vilja Þórarins. Engar slíkar vísbendingar liggi hins vegar fyrir í málinu, þvert á móti hnígi öll rök til þess að ætla að allar þessar ráðstafanir hafi verið samkvæmt skýrum vilja Þórarins. Þær taki yfir langt tímabil eða allt frá árinu 1994 þar til stuttu fyrir andlát Þórarins en að langmestu leyti gerist þær löngu fyrir lát hans. Stefndu segja það rétt að í skattskýrslum aðila sé gjafanna ekki getið. Helgist það af því að aðilar séu ólöglærðir og hafi ekki talið að gjafir væru skattskyldar. Með bréfi lögmanns stefndu til skiptastjóra, dagsettu 30. mars 2004, sé farið fram á samráð við skiptastjóra við að ganga frá skattskilum vegna þessara gjafa, að því leyti sem þær séu skattskyldar. Stefndu mótmæla kröfum stefnanda um dráttarvexti. Stefndu vísa til almennra reglna samninga- og kröfuréttar og almennra reglna skaðabótaréttar um greiðslu skaðabóta utan samninga. Þá er vísað til erfðalaga nr. 8/1962, sérstaklega 54. gr. þeirra laga. Kröfu um málskostnað styðja stefndu við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um virðisaukaskatt vísa stefndu til laga nr. 50/1988 og krefjast þess að við ákvörðun málskostnaðar verði tekið tilllit til þess að stefndu eru ekki virðisaukaskyldir aðilar. Málsástæður og lagarök stefnda Sparisjóðs Vestmannaeyja. 1. kröfuliður. Sparisjóður Vestmannaeyja byggir sýknukröfu sína á því að hann hafi verið í fullum rétti og efnt skyldu sína gagnvart sparifjáreiganda sem vildi taka út af reikningi sínum, þegar hann, að beiðni reikningseigandans Þórarins, millifærði 5.000.000 krónur af sparisjóðsbók hans nr. 1167-05-5001 hinn 17. janúar árið 2000. Þórarinn hafi verið þekktur viðskiptamaður stefnda og margsinnis komið í afgreiðslu hans. Þórarinn hafi sjálfur útfyllt úttektarseðil með beiðni um úttektina á eyðublað sem hann hafði meðferðis, sjálfsagt að heiman. Hvers vegna Þórarinn hafi ekki kvittað sjálfur fyrir úttektinni heldur tengdadóttir hans sem var með honum sé ekki fullljóst. Þórarinn hafi á þessum tíma verið gamall maður og trúlegt sé að undirritunin hafi átt sér stað með tölvupenna á tölvuskjá, en það hafi þá verið nýupptekinn háttur í bankanum, sem Þórarinn hafi ekki þekkt, auk þess sem hann hafi átt í erfiðleikum með skrift. Það hafi auk þess verið óþarfi að kvitta sérstaklega fyrir úttektina vegna þess að Þórarinn hafi þegar verið búinn að biðja um hana með því að leggja fram úttektarseðil. Kvittun tengdadóttur Þórarins, stefndu Jónu, á tölvuskjáinn hafi þannig verið óþörf. Tölvuútskrift úr tölvukerfi bankans hafi sjálfsagt verið gefin út til þess að skrásetja ráðstöfun fjárins og jafnframt til þess að tímasetja greiðsluna í samræmi við lög um öryggi greiðslufyrirmæla í greiðslukerfum, sbr. lög nr. 90/1999, 3. mgr. 4. gr. Útilokað sé að telja að í þessari undirritun tengdadótturinnar með tölvupennanum hafi getað falist einhvers konar umboðsskortur þegar Þórarinn hafi falið henni að rita á tölvuskjáinn, fyrir framan gjaldkerann. Stefndi segir þennan hátt Þórarins við úttektir hafa verið starfsmönnum stefnda kunnan og hafi Þórarinn tjáð þeim vilja sinn með skýrum og afdráttarlausum hætti. Stefndi mótmælir staðhæfingu um að stefndi hafi valdið Þórarni tjóni með ólögmætum og saknæmum hætti. Reikningseigandinn hafi sjálfur tekið út af reikningnum og falið tengdadóttur sinni, sem með honum var, að undirrita á tölvuskjá. Stefndi segir það ekki hafa komið sér við hvernig Þórarinn ráðstafaði fjármunum sínum enda hafi hann verið með fullu ráði og rænu og að öllu leyti fær um að fara með fjármuni sína og hafi úttekt þessi komið fram á yfirlitum sem send hafi verið til Þórarins. Hann hafi verið peningamaður og fylgst vel með sínum málum. Séu skattframtöl 2000 (vegna 1999) og 2001 (vegna 2000) borin saman, en Þórarinn hafi undirritað bæði skattframtölin sjálfur, sjáist að Þórarinn taldi fram 5.866.093 á reikningi nr. 5001 árið 2000 en einungis 877.095 árið 2001. Það hafi því verið með fullri vitund og vilja Þórarins að hann tók 5.000.000 krónur út af reikningnum hinn 17. janúar 2000. Stefndi mótmælir tilvísun til hæstaréttardóma nr. 296/1998 og 328/1999. Þessir dómar séu fráleitt sambærilegir. Í þeim málum hafi verið um að ræða umboðsskort, skort á sönnun og aðila sem hafi verið taldir andlega vanheilir. Stefndi vísar til hæstaréttardóms 262/2001. Þar hafi ekki þótti sýnt fram á að arfláti hefði verið ófær um að fara með fjármuni sína á þeim tíma sem hann ráðstafaði þeim til tiltekinna ættingja sinna og talið hafi verið að honum hafi verið slík ráðstöfun heimil. Loks mótmælir stefndi dráttarvaxtakröfu stefnanda. Stefndi vísar til laga um viðskiptabanka og sparisjóði nr. 113/1996, sbr. núgildandi lög um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002. Þá vísar hann til laga um öryggi greiðslufyrirmæla í greiðslukerfum nr. 90/1999. Stefndi vísar til almennra reglna kröfuréttar um sönnun og sönnunargögn. Málskostnaðarkröfu sína styður hann við 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála í héraði nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun vísar hann til laga nr. 50/1988. Niðurstaða. Fyrir dóminn mættu til skýrslutöku stefndu Grétar Þórarinsson, Jóna Guðjónsdóttir, Guðjón Grétarsson og Elísabet Þórarinsdóttir. Einnig mættu sem vitni Þórey Þórarinsdóttir, systir Grétars og Elísabetar, Guðný Gunnlaugsdóttir, systir Þórarins Gunnlaugssonar, Ólöf Jóna Þórarinsdóttir, skrifstofustjóri Sparisjóðs Vestmannaeyja, Hlynur Sigmarsson, starfsmaður hjá Sparisjóði Vestmannaeyja, Hildur Jónasdóttir, sem starfaði sem gjaldkeri við Sparisjóðinn, Elísabet Arnoddsdóttir, hjúkrunarfræðingur og bróðurdóttir Þórarins Gunnlaugssonar, og Sigurður Hjörtur Kristjánsson, læknir við Heilsugæsluna í Vestmannaeyjum. Í málinu liggur frammi vottorð Sigurðar Hjartar Kristjánssonar læknis á Heilbrigðisstofnunni í Vestmannaeyjum, dagsett 4. mars 2005, varðandi Þórarin Gunnlaugsson. Um 1. kröfulið. Hinn 17. janúar 2000 voru 5.000.000 krónur teknar út af reikningi Þórarins Gunnlaugssonar hjá Sparisjóði Vestmannaeyja. Það telst vera sannað að Þórarinn Gunnlaugsson hafi sjálfur fyllt út úttektarseðil vegna þessa, með nafni sínu, heimilisfangi, kennitölu, reikningsnúmeri og úttektarfjárhæð, og að seðli þessum hafi verið framvísað í sparisjóðnum. Seðillinn var hins vegar ekki undirritaður. Jóna Guðjónsdóttir bar fyrir dómi, að hún hefði oft farið með Þórarni í Sparisjóðinn, en kvaðst aldrei hafa farið ein til þess að taka út af reikningum tengdaföður síns. Hún kvaðst hafa verið með Þórarni þegar umrædd úttekt fór fram. Hún kvað hann hafa sagst vera að leggja inn á reikninga hjá Ellu og Guðjóni, en hún hefði ekki fylgst frekar með því, aðeins kvittað undir. Hildur Jónasdóttir, sem var sá gjaldkeri sem annaðist ofangreind viðskipti, kvaðst ekki muna eftir þessu tilviki, en bar að Þórarinn hlyti að hafa verið sjálfur í bankanum, ella hefði hún ekki afgreitt svo háa fjárhæð. Hún kvað strangar reglur vera um færslur. Ef Þórarinn hefði ekki verið sjálfur á staðnum myndi hún hafa ráðfært sig við yfirmann, en það hafi hún ekki gert þar sem kvittun yfirmanns sé ekki á úttektarmiðanum. Hún kvað það vera aukaatriði að Jóna væri skráður viðskiptamaður vegna þess að Þórarinn hefði komið með útfylltan útektarmiða. Hún kvað annan aðila oft kvitta á skjáinn og algengt að eldra fólk veigraði sér við því. Rafræna kerfið hefði verið nýtt á þessum tíma. Ólöf Jóna Þórarinsdóttir, skrifstofustjóri Sparisjóðs Vestmannaeyja, kvaðst hafa þekkt Þórarin, og hefði hann fylgst með sínum fjármálum. Hún bar einnig að strangar reglur væru um úttektir og það þyrfti leyfi reikningseiganda fyrir háum úttektum. Kvað hún Hildi Jónasdóttur vera traustan starfsmann. Kvað hún það mjög ótrúlegt að Jóna hefði getað tekið þetta út. Samkvæmt almennum reglum hafi Þórarinn verið þarna viðstaddur. Hún kvaðst ekki kannast við að hann hafi gert athugasemdir við millifærslur á reikningi sínum. Hún kvað rafrænar færslur hafa verið nýkomnar á þessum tíma, og hafi eldra fólk verið hrætt við að skrifa undir á þennan hátt. Með vætti þeirra vitna, sem hér hefur verið rakið, þykir hafa verið sýnt fram á að yfirgnæfandi líkur séu fyrir því, að Þórarinn Gunnlaugsson hafi sjálfur komið í bankann í umrætt sinn með Jónu Guðjónsdóttur, eins og hún heldur fram, og afhent þar úttektarmiðann og mælt fyrir um þær millifærslur sem þar áttu sér stað, en notið aðstoðar Jónu. Jóna Guðjónsdóttir skrifaði undir viðskiptakvittun í bankanum á skjá sem til þess er ætlaður. Af framburði starfsmanna bankans verður ráðið að það hafi ekki verið einsdæmi að annar kvittaði á skjáinn, einkum þegar eldra fólk átti í hlut. Einnig er ljóst af læknisvottorði, og framburði vitnisins Elísabetar Arnoddsdóttur, sem kemur heim og saman við vitnisburð Grétars og Elísabetar Þórarinsbarna, Guðnýjar Gunnlaugsdóttur og Jónu Guðjónsdóttur, að Þórarinn hafi átt erfitt með að beita hægri handlegg. Samkvæmt vætti Hildar Jónasdóttur var undirskrift á viðskiptakvittun þessa hins vegar óþörf, þar sem framvísun úttektarmiða hafi verið fullnægjandi til úttektar fjár í bankanum. Þykir þessi rafræna undirskrift Jónu, ein og sér, ekki hafa afgerandi áhrif í málinu. Það var samdóma álit allra vitna að Þórarinn hefði verið vel áttaður alla tíð og fylgst vel með fjármálum sínum. Í vottorði Hjartar Kristjánssonar segir: „Undirritaður hafði mikið með sjúkling að gera frá 30.07.’01 fram að andláti og var sjúklingur að mínu mati andlega skýr og fær um að taka ákvarðanir í sínum persónulegu málum. Hann var full áttaður, hafði ekki ranghugmyndir eða ofskynjanir. Ekki komu fram merki um marktækar truflanir á minni eða vitrænni starfsemi. Frá 31.12’01 fékk sjúklingur sterk verkjalyf í vaxandi skömmtum. Hugsanlegt er að það hafi haft einhver áhrif á dómgreind og vitræna starfsemi síðustu vikurnar fyrir andlátið og þá sérstaklega síðustu 2 vikurnar.“ Ólöf Jóna Þórarinsdóttir bar að Þórarinn hefði ávallt fengið reikningsyfirlit send frá bankanum og ekki gert athugasemd. Þóreyju og Grétari Þórarinsbörnum bar saman um að Þórarinn hefði ekki fyllt út skattframtöl sín sjálfur. Hins vegar er óumdeilt að hann hafi sjálfur undirritað þau. Á skattframtali fyrir árið 2000 kemur fram að innistæður í bönkum og sparisjóðum eru tæpum 5.000.000 krónum lægri en árið áður. Ekki kemur þar fram að Þórarinn hafi gefið þetta fé. Þykir það hins vegar ekki sanna að hann hafi ekki sjálfur ráðstafað fénu. Upplýst er í málinu að hlýtt var með Þórarni og sonarsyni hans Guðjóni, og samkomulag gott við börn hans Grétar og Elísabetu, hins vegar hafði komið upp ósætti við börn hans Þóreyju og Sigurð. Úttekt sú sem hér er deilt um átti sér stað meira en tveimur árum áður en Þórarinn lést. Sannað er að hann hafi þá verið heill heilsu og vel áttaður og fylgst með fjármálum sínum, verið fullfær um það, sem og að taka ákvarðanir. Þykir ekki varhugavert að byggja á því að hann hafi gert sér fulla grein fyrir því hvað í umdeildri gerð fólst og að hún hafi verið í samræmi við hans vilja. Það er niðurstaða dómsins varðandi þetta atriði, að nægar líkur hafi verið leiddar að því, að Þórarinn Gunnlaugsson hafi sjálfur staðið að úttekt þeirri sem að ofan greinir og að ráðstöfun fjárins, en notið við það aðstoðar tengdadóttur sinnar, stefndu Jónu Guðjónsdóttur. Sannað þykir að hann hafi fylgst vel með og gert sér góða grein fyrir fjárhagsstöðu sinni, og verið fullfær um að taka ákvarðanir um fjármál sín. Þar sem engin athugasemd kom fram varðandi greinda ráðstöfun, verður að telja sannað að hún hafi verið að hans vilja. Skulu stefndu því vera sýkn af kröfu stefnanda í þessum lið. Um 2. kröfulið. Í málinu liggur frammi umboð Þórarins Gunnlaugssonar til sonar hans, stefnda Grétars Þórarinssonar, er það svohljóðandi: „Ég Þórarinn Gunnlaugsson, kt. 240613-3289, veiti hér með Grétari Þórarinssyni, kt. 140841-3159, fullt og ótakmarkað umboð mitt til að taka út af reikningi mínum no 1167-05-5001 við Sparisjóð Vestmannaeyja.“ Umboðið er dagsett 20. ágúst 2000, undirritað af Þórarni og vottað af Sigurlaugu og Guðjóni Grétarsbörnum. Grétar bar fyrir dóminum að Ólöf Jóna, skrifstofustjóri Sparisjóðsins, hefði haft samband og beðið um að Grétar hefði umboð frá Þórarni til að taka út af reikningi hans, ef hann tæki út einhverjar fjárhæðir. Hefði Ólöf Jóna útbúið umboðið, Þórarinn skrifað undir það og Grétar farið með það í Sparisjóðinn. Ólöf Jóna kvaðst ekki muna hvort hún hefði útbúið umboð það sem liggur frammi eða hvort það hefði verið gert af einhverju sérstöku tilefni, en sagði að svona myndi hún útbúa umboð. Kvaðst hún myndu líta svo á umboðið, að það veitti heimild til að taka fé út af reikningnum og ráðstafa því að vild, og væri þetta hefðbundið umboð til slíks. Ólöf Jóna kvað Þórarin hafa fylgst vel með fjármálum sínum og hafa haft samband við sig um þau, auk þess sem hann hefði fengið reikningsyfirlit og annað sent heim. a) Vegna úttektar Grétars Þórarinssonar að fjárhæð 2.000.000 krónur, hinn 25. ágúst 2000, hefur verið lagður fram úttektarmiði, útfylltur af Þórarni sjálfum að því er varðar fjárhæð, nafn reikningseiganda, kennitölu, heimilisfang og reikningsnúmer. Í reit sem merktur er undirskrift þess sem tekur út hefur Grétar hins vegar ritað nafn sitt og kennitölu. Á viðskiptakvittun er Grétar tilgreindur viðskiptamaður en kvittunin er ekki undirrituð í rafrænu kerfi bankans. Grétar greindi svo frá fyrir dómi að Þórarinn hefði beðið sig um að taka umrædda fjárhæð út af reikningnum vegna þess að hann ætlaði að gefa Grétari og Elísabetu þessa upphæð, og hefði Grétar ráðstafað helmingnum af fjárhæðinni til Elísabetar. Elísabet mundi þó ekki eftir því fyrir dómi að hafa fengið 1.000.000 króna frá föður sínum. Áður er fram komið að Þórarinn fylgdist vel með fjármálum sínum og var heill heilsu þegar þessi úttekt átti sér stað. Hann fyllti sjálfur út úttektarseðilinn og skrifaði undir umboð til Grétars, sem er dagsett fimm dögum áður en umrædd úttekt fór fram. Með fyrirliggjandi gögnum, sem og með vísan til þess sem að framan hefur verið rakið um hagi Þórarins, þykir mega leggja til grundvallar að Þórarinn hafi verið meðvitaður um þessa úttekt og hún hafi verið í samræmi við vilja hans. Sannað er að stefndi Grétar hafði fullgilt umboð til að taka út af greindum reikningi og atvikið átti sér stað ári áður en Þórarinn veiktist og einu og hálfu ári áður en hann lést. Þykir því verða að sýkna stefnda Grétar af kröfu dánarbúsins um endurgreiðslu þessa fjár. b) Hinn 6. september 2001 tók stefndi Grétar út 600.000 krónur. Vegna þeirrar úttektar liggur frammi úttektarseðill, sem virðist vera undirritaður af Þórarni sjálfum en að öðru leyti útfylltur af öðrum. Á rafræna viðskiptakvittun hefur Grétar Þórarinsson kvittað, en Þórarinn Gunnlaugsson er skráður viðskiptamaður. Samkvæmt framlögðu læknisvottorði lá Þórarinn á Sjúkrahúsi Vestmannaeyja frá 30. júlí til 17. september þetta ár. Um úttekt þessa sagði Grétar Þórarinsson fyrir dómi: „hann gaf mér þessa peninga eða hann réttara sagt sagði mér að það sem að eftir væri á bókinni í Sparisjóðnum að það ætti ég að eiga. Og ég tók þarna út þessa upphæð og þetta var að mig minnir eitthvað um 900 á þessari bók og þetta var svona hugsað bæði fyrir þær ferðir sem ég hafði farið með hann þegar hann var í krabbameinsmeðferðinni, þurfti náttúrulega að fara til Reykjavíkur, og vinnutap og hitt og annað og ég tók það líka svona að það ætti að borga ýmislegt þegar hann félli frá.“ Með vísan til þess sem að ofan greinir um hagi Þórarins Gunnlaugssonar, þess að Grétar hafði fullt umboð til úttekta af reikningi föður síns, þess að úttektarnótan er undirrituð af Þórarni sjálfum, og að ekki er ástæða til annars en að ætla að Þórarinn hafi verið fær um að fylgjast með hreyfingum á reikningi sínum á þessum tíma, þá er ósannað að greind úttekt hafi ekki verið í samræmi við ákvörðun og vilja Þórarins Gunnlaugssonar, skal stefndi Grétar því vera sýkn af kröfu stefnanda um endurgreiðslu þessa fjár. c) Loks tók stefndi Grétar út af sama reikningi föður síns 350.000 krónur hinn 12. febrúar 2002. Vegna þeirrar úttektar liggur frammi viðskiptakvittun þar sem Þórarinn Gunnlaugsson er tilgreindur viðskiptamaður en Grétar Þórarinsson skrifar undir. Samkvæmt læknisvottorði var Þórarinn lagður inn á Sjúkrahús Vestmannaeyja 31. desember 2001 og lá þar til hann lést 3. mars 2002. Í vottorðinu segir að hann hafi að mati læknisins verið andlega skýr og fær um að taka ákvarðanir í sínum persónulegu málum fram að andláti. Hafi hann verið full áttaður, og ekki haft ranghugmyndir eða ofskynjanir, ennfremur hafi ekki komið fram marktækar truflanir á minni eða vitrænni starfsemi. Frá 31. desember 2001 hafi hann fengið sterk verkjalyf í vaxandi skömmtum, og hugsanlegt sé að það hafi haft einhver áhrif á dómgreind og vitræna starfsemi Þórarins síðustu vikurnar fyrir andlátið og þá sérstaklega síðustu tvær vikurnar. Elísabet Arnoddsdóttir kvað Þórarinn alltaf hafa verið skýran í kollinum, hefði hún hitt hann síðustu tvær vikurnar áður en hann lést og hefði hann þá ennþá verið skýr, og skýrastur síðasta sólarhringinn. Kvaðst hún telja að hann hefði ávallt verið fær um að taka ákvarðanir. Úttekt þessi átti sér stað tæpum þremur vikum fyrir andlát Þórarins, lá hann banaleguna og hafði verið á sterkum lyfjum í rúman mánuð. Grétar hafði fullgilt umboð frá honum til þess að taka út fé af reikningnum og sú skýring hans að Þórarinn hafi um hálfu ári fyrr gefið honum þetta fé virðist í samræmi við aðrar ráðstafanir Þórarins. Engu að síður verður ekki fram hjá því litið að Þórarinn hefur vegna veikindanna varla fylgst lengur með hreyfingum á bankareikningi sínum, þegar hér var komið. Ekki hefur verið sýnt fram á að fé þessu hafi verið ráðstafað í þágu Þórarins sjálfs. Við þessar aðstæður bar stefnda Grétari að tryggja sönnun þess að það væri í samræmi við vilja Þórarins að Grétar tæmdi bankabókina og nýtti féð í eigin þágu, eða að Þórarinn hefði áður gefið honum féð. Þetta gerði hann ekki og verður því að fallast á kröfur stefnanda að því er þennan kröfulið varðar og eins og nánar greinir í dómsorði. Um 3. kröfulið. Ljóst má vera af því sem fram er komið í málinu að Þórarinn Gunnlaugsson hafði í hyggu að gefa sonarsyni sínum ofangreinda upphæð. Deilt er um það hvort um dánargjöf var að ræða. Vitnið Ólöf Jóna Þórarinsdóttir bar að samkomulag væri á milli Sparisjóðs Vestmannaeyja og Vestmannaeyjabæjar vegna byggingar Kleifahraunsíbúða, um að til að öðlast íbúð eða leigu á íbúð í Kleifahrauni, þyrfti hver íbúi að leggja ákveðna upphæð inn á reikning hjá Sparisjóðnum, sem væri verðtryggður og án vaxta. Hún kvað reikningana vera bundna á meðan hver og einn væri í íbúðinni. Kvað hún slíkan reikning ekki hafa verið útbúinn í tilviki Þórarins. Hefði hún rekið augun í það að hann hefði ekki lagt inn umrædda fjárhæð eftir að hann var fluttur að Kleifahrauni. Minnti hana að Þórarinn og Grétar hefðu komið í bankann og rætt við sig, og hefði hún fengið leyfi þáverandi sparisjóðsstjóra til að stofna reikninginn í nafni Guðjóns Grétarssonar. Hún kvað reikninginn í nafni Guðjóns hafa átt að vera bundinn en ekki hafa verið það „þannig lagað“. Ennfremur sagði hún, að ef innistæðan hefði verið tekin út, þá hefðu peningarnir verið rukkaðir inn aftur, vegna samkomulagsins við Vestmannaeyjabæ. Kvaðst hún ekki vita hvort Guðjóni hefði verið kunnugt um samkomulagið og að reikningurinn hefði átt að vera bundinn. Hlynur Sigmarsson, starfsmaður hjá Sparisjóði Vestmannaeyja, kom fyrir dóminn. Kvaðst hann kannast ágætlega við Guðjón Grétarsson. Hlynur sagði svo frá að Þórarinn og Grétar hefðu komið til sín á skrifstofuna þegar umræddur reikningur var stofnaður, en kvaðst ekki muna hvort Guðjón hefði einnig komið. Hann kvaðst ekki hafa vitað mikið um húsnæðisreikninga og kvað sér ekki hafa verið kunnugt um að þeir hefðu stofnað reikning umrætt sinn í tengslum við íbúð Þórarins á Kleifahrauni, enda hefðu þeir þá ekki lagt peningana inn á kennitölu annars manns. Hlynur kvaðst hafa lagt þann skilning í atburðina að þeir hefðu verið að millifæra peninga, en ekki stofna reikning. Hann kvaðst ekki mundu hafa séð um þessa færslu ef um hefði verið að ræða húsnæðisreikning sem átti að stofna, og þá ekki hafa heimilað að færa reikninginn á nafn einhvers annars einstaklings. Guðjón Grétarsson bar fyrir dóminum að hann hefði ekki vitað að reikningur þessi tengdist íbúðinni í Kleifahrauni og kvað hann ekki hafa verið bundinn. Hann kvaðst ekki muna hvort hann hefði tekið út af reikningnum, en almennt hefði hann ekki notað mikið af peningum þeim sem afi hans gaf honum. Upplýst er að Þórarinn Gunnlaugsson fékk íbúð í Kleifahrauni og bjó þar til hann lagðist banaleguna. Ljóst er af framangreindu að honum bar að stofna bundinn reikning til þess að öðlast íbúðarrétt í Kleifahrauni. Einnig er upplýst að það gerði hann ekki. Hins vegar færði hann fjárhæð sambærilega þeirri sem honum bar af reikningi sínum og á reikning stefnda Guðjóns Grétarssonar hinn 25. febrúar 1999. Samkvæmt yfirlýsingum Ólafar Jónu Þórarinsdóttur, Sparisjóði Vestmannaeyja, dagsettum 30. maí og 6. október 2003, stofnaði Þórarinn með sérstöku samkomulagi við Sparisjóðinn reikning í nafni Guðjóns Grétarssonar, „þar sem innlegg vegna Kleifahraunsíbúða var lagt inná“. Samkomulag þetta var ekki skriflegt. Upplýst er að samkvæmt samkomulagi Sparisjóðsins við Vestmannaeyjabæ átti slíkur reikningur að vera bundinn, þannig að ekki væri unnt að taka út af honum fyrr en íbúðin að Kleifahrauni losnaði. Verður að ganga út frá því að Þórarni hafi verið fullkunnugt um þetta. Í 54. gr. erfðalaga nr. 8/1962 segir að dánargjafir séu þær gjafir „sem ekki er ætlast til að komi til framkvæmda“ fyrr en við andlát. Hér er þannig um hugræna viðmiðun að ræða. Þórarni hlaut að vera ljóst að reikningurinn átti að vera bundinn þar til íbúð hans að Kleifahrauni losnaði, og að þetta var skilyrði fyrir búsetu hans þar. Ólöf Jóna bar, að hefði innistæðan verið skert, þá hefði Þórarinn verið krafinn um þá fjárhæð. Þegar allt framangreint er virt verður að líta svo á að Þórarinn hafi ekki haft ótakmarkaða heimild til að ráðstafa fé þessu, fyrr en hann flytti úr íbúðinni eða við andlát sitt. Það leyfi sem Sparisjóðurinn veitti honum til að leggja tryggingarféð inn á reikning í nafni annars manns, hlaut að lúta sömu skilyrðum. Raunin varð sú að Þórarinn átti heimili að Kleifahrauni til dauðadags. Af öllu þessu þykir vera ljóst, að ekki var ætlast til að gjöf þessi kæmi til framkvæmda fyrr en við andlát Þórarins og telst því hafa verið um dánargjöf að ræða í skilningi 54. gr. erfðalaga. Um dánargjafir gilda reglur um erfðaskrár. Þó telja megi upplýst að vilji Þórarins hafi staðið til þess að stefndi Guðjón eignaðist þetta fé, þá var ekki gengið frá dánargjöf þessari eins og formreglur áskilja. Er því fallist á kröfur stefnanda að því er þennan kröfulið varðar, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dráttarvextir miðast við þann dag er mánuður var liðinn frá svarbréfi lögmanns stefndu við kröfugerð stefnanda. Stefndu, Grétar Þórarinsson og Guðjón Grétarsson, greiði stefnanda, dánarbúi Þórarins Gunnlaugssonar, sameiginlega 400.000 krónur í málskostnað. Hefur virðisaukaskattur þá ekki verið reiknaður. Að því er varðar málskostnað að öðru leyti verður ekki framhjá því litið, að hefðu stefndu gætt þess að allar ráðstafanir með fé Þórarins Gunnlaugssonar, sem orðinn var aldraður, væru skýrt skráðar og vottaðar og allra formsatriða gætt, þá hefði stefnandi ekki haft tilefni til þessarar málssóknar. Þykir því rétt að málskostnaður falli niður að öðru leyti. Hjördís Hákonardóttir dómstjóri kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndi, Grétar Þórarinsson, greiði stefnanda 350.000 krónur með með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12. febrúar 2002 til 30. apríl 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi, Guðjón Grétarsson, greiði stefnanda 1.647.212 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. apríl 2004 til greiðsludags. Að öðru leyti skulu stefndu vera sýkn af kröfum stefnanda. Stefndu, Grétar Þórarinsson og Guðjón Grétarsson, greiði sameiginlega stefnanda, dánarbúi Þórarins Gunnlaugssonar, 400.000 krónur í málskostnað. Að öðru leyti fellur málskostnaður niður.
Mál nr. 708/2010
Kærumál Gjaldþrotaskipti Hlutafé Umboð Kröfulýsing
S kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu hans sem almenna kröfu við slit Í hf. S reisti kröfu sína á hluthafasamningi sem þáverandi framkvæmdastjóri D hf., síðar Í hf., gerði af hálfu félagsins þar sem S keypti hlutafé í dótturfélagi D hf. en S var framkvæmdastjóri þess félags. Í samningnum var valréttarákvæði sem veitti S heimild til að selja D hf. þá hluti sem hann keypti af félaginu á tilteknu verði og að liðnum ákveðnum tíma. Talið var að umrætt ákvæði teldist óvenjuleg og mikils háttar ákvörðun í skilningi 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og slíkar ráðstafanir gæti framkvæmdastjóri ekki gert nema samkvæmt sérstakri heimild stjórnar félagsins. Óumdeilt var í málinu að ekki var að finna í fundargerðum stjórnar félagsins bókun um að framkvæmdastjóranum hafi verið veitt heimild til að gera samninginn fyrir þess hönd og var síðari vitnisburður stjórnarmanns um þetta ekki fullnægjandi. Var umboð framkvæmdastjórans til samningsgerðarinnar því talið ósannað. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru sem barst Héraðsdómi Reykjavíkur 10. desember 2010 og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. desember 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að krafa hans að fjárhæð 64.694.700 krónur yrði viðurkennd sem almenn krafa við gjaldþrotameðferð varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að fallist verði á framangreinda kröfu hans. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 14. desember 2010 og krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað. Hann krefst málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Atvikum málsins er lýst í hinum kærða úrskurði. Svo sem þar greinir gerði þáverandi framkvæmdarstjóri Dagsbrúnar hf., sem síðar fékk heitið Íslensk afþreying hf., af hálfu félagsins, hluthafasamninginn 2. apríl 2006 sem sóknaraðili reisir kröfu sína á. Er óumdeilt í málinu að ekki sé að finna í fundargerðum stjórnar félagsins bókun um að framkvæmdarstjóranum hafi verið veitt umboð til að gera samninginn fyrir þess hönd. Stjórn hlutafélags hefur það hlutverk samkvæmt 1. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög að annast um skipulag félags og ber ábyrgð á að „starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi“. Framkvæmdastjóri annast daglegan rekstur félagsins samkvæmt 2. mgr. 68. gr. laganna. Þessi heimild nær þó ekki til ráðstafana sem eru „óvenjulegar eða mikils háttar.“ Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að gerð hluthafasamningsins við sóknaraðila hafi fallið undir þessa skilgreiningu laganna. Til þess að framkvæmdarstjóra hlutafélags teljist heimilt að gera slíkan samning verður að sýna fram á að stjórn þess hafi, á þeim tíma sem um ræðir, falið honum umboð til þess. Síðari vitnisburður fyrrverandi stjórnarmanns um þetta er ekki fullnægjandi. Þegar af þeirri ástæðu að ósannað er að framkvæmdarstjórinn hafi haft umboð til þess að gera umræddan samning við sóknaraðila verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Samkvæmt þessum úrslitum málsins verður sóknaraðili dæmdur til að greiða varnaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Sóknaraðili, Svenn Dam, greiði varnaraðila, þrotabúi Íslenskrar afþreyingar hf., málskostnað í héraði og kærumálskostnað, samtals 500.000 krónur.
Mál nr. 586/2008
Kærumál Nauðungarsala Frávísunarúrskurður staðfestur
B leitaði úrlausnar héraðsdóms um að haldið skyldi áfram nauðungarsölu á nánar tilgreindri fasteign í Rangárþingi Eystra. Héraðsdómur vísaði málinu frá á þeim grundvelli að gerðarbeiðandi, R, hefði andmælt því að málið yrði borið undir dóm, eins og áskilið er í 4. mgr. 22. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest í Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. október 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 7. október 2008, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi án kröfu. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann þess að málskostnaður í héraði verði felldur niður og að varnaraðila verði gert að greiða sér kærumálskostnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá gerir hann kröfu um kærumálskostnaðar úr hendi sóknaraðila. Sóknaraðili mótmælti framgangi nauðungarsölu við fyrirtöku samkvæmt 21. gr. laga nr. 90/1991 og krafðist þess jafnframt að málinu yrði frestað. Vísaði sóknaraðili um það til ákvæða 22. gr. laganna. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði tók sýslumaður ákvörðun um að aðgerðir skyldu eigi stöðvaðar þrátt fyrir framkomin mótmæli sóknaraðila. Þá andmælti varnaraðili því að frestur skyldi veittur en í þeim andmælum fólst að hann veitti ekki samþykki fyrir því að úrlausn sýslumanns um ágreininginn yrði borin undir héraðsdóm samkvæmt 4. mgr. 22. gr. laganna. Að framanrituðu virtu og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Bólstaður ehf., greiði varnaraðila, Rangárþingi Eystra, 50.000 krónur í kærumálskostnað. Með bréfi, dags. 7. maí 2008, mótteknu 13. maí s.á., fór Jón Ármann Guðjónsson hdl. þess á leit við Héraðsdóm Suðurlands, f.h. Bólstaðar ehf., kt. 421001-2430, að mótmæla framgangi uppboðs á eigninni Gilsbakki 18, fnr. 226-5311, Rangárþingi eystra. Sóknaraðili er Bólstaður ehf., kt. 421001-2430. Varnaraðili er Rangárþing eystra, kt. 470602-2440. Sóknaraðili krefst þess að hafnað verði að uppboð fari fram á eigninni Gilsbakki 18, á grundvelli álagðra gatnagerðargjalda. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar sér til handa að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að staðfest verði sú ákvörðun sýslumannsins á Hvolsvelli frá 9. apríl 2008 um að nauðungarsölu skuli framhaldið á fasteigninni Gilsbakka 18, Rangárþingi eystra, að kröfu varnaraðila vegna vangreiddra gatnagerðargjalda af fasteigninni. Varnaraðili krefst þess jafnframt að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi sóknaraðila samkvæmt mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi. Mál þetta var þingfest þann 3. júní sl. og tekið til úrskurðar þann 9. september sl. að aðalmeðferð lokinni. Málavextir. Sveitarstjóri varnaraðila gerði, þann 19. september 2002, fyrir hönd varnaraðila, lóðaleigusamning við Ásmund Þór Kristinsson, kt. 050455-5139, um lóðina nr. 18 við Gilsbakka, Hvolsvelli. Með afsali, dagsettu 13. febrúar 2003, afsalaði Samverjinn ehf. fasteigninni Gilsbakka 18, Hvolsvelli, ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, til Esk ehf., kt. 580501-2140. Í afsalinu er tekið fram að uppgjör vegna opinberra gjalda hefði farið fram á milli aðila. Með afsali, dagsettu 25. júní 2003, afsalaði Esk ehf. fasteigninni Gilsbakka 18, Hvolsvelli, ásamt tilheyrandi lóðarréttindum, til sóknaraðila. Í afsalinu er tekið fram að uppgjör vegna opinberra gjalda hefði farið fram á milli aðila. Afsalið var móttekið til þinglýsingar þann 25. júní 2003 og innfært daginn eftir. Með bréfi sveitarstjóra varnaraðila, dagsettu 8. febrúar 2006, var sóknaraðila tilkynnt að gatnagerðargjöld á Samverjann ehf. vegna fasteignarinnar Gilsbakka 18, að fjárhæð kr. 964.650, væru ógreidd. Meðal gagna málsins er reikningur að fjárhæð kr. 964.650, útgefinn 20. september 2005 af varnaraðila á hendur sóknaraðila vegna gatnagerðargjalda fyrir fasteignina Gilsbakka 18. Með samkomulagi um greiðsludreifingu, dagsettu 31. maí 2006, lofaði sóknaraðili að greiða varnaraðila skuld vegna ógreiddra gatnagerðargjalda, m.a. vegna fasteignarinnar Gilsbakka 18. Skuldin skyldi greiðast með jöfnum afborgunum með 15 daga millibili, í fyrsta sinn þann 1. júní 2006. Sóknaraðili greiddi eina afborgun en hætti síðan greiðslum. Með bréfi sýslumannsins á Hvolsvelli, dagsettu 21. janúar sl., var sóknaraðila tilkynnt að sýslumanni hefði borist beiðni varnaraðila um nauðungarsölu á fasteigninni Gilsbakka 18, Rangárþingi eystra, vegna vangoldinna gatnagerðargjalda. Með bréfi sýslumannsins á Hvolsvelli, dagsettu 7. mars sl., var sóknaraðila tilkynnt að sýslumanni hefði borist beiðni varnaraðila um nauðungarsölu á fasteigninni Gilsbakka 18, Rangárþingi eystra, vegna vangoldinna fasteignagjalda. Þann 9. apríl sl. voru beiðnirnar teknar fyrir hjá sýslumanninum á Hvolsvelli. Af hálfu sóknaraðila var þá mótmælt framgangi uppboðsins hvað varðaði kröfu um gatnagerðargjöld. Af hálfu varnaraðila var framkominni kröfu um frestun mótmælt. Fulltrúi sýslumanns hafnaði kröfu sóknaraðila og var gerðinni framhaldið. Af hálfu sóknaraðila var því lýst yfir að sóknaraðili myndi leita úrlausnar héraðsdómara þar sem þess yrði krafist að nauðungarsalan yrði felld úr gildi þar sem lögveðsréttur væri fallinn niður. Að kröfu varnaraðila var ákveðið að uppboð byrjaði á fasteigninni Gilsbakka 18 á skrifstofu sýslumanns miðvikudaginn 11. júní sl. kl. 10:30. Ekki liggja fyrir í málinu frekari gögn um nauðungarsöluna og hvort aðgerðum við hana sé nú lokið. Málsástæður og lagarök sóknaraðila. Sóknaraðili byggir í fyrsta lagi á því að kröfu varnaraðila sé beint að röngum aðila. Með bréfi sveitarstjóra varnaraðila, dagsettu 8. febrúar 2006, hafi sóknaraðila verið tilkynnt að gatnagerðargjöld Samverjans ehf. væru ógreidd. Þegar bréfið sé lesið verði ekki annað séð en að gatnagerðargjöld hafi verið lögð á Samverjann ehf. Engu að síður hafi fylgt bréfinu reikningur vegna gatnagerðargjalda, útgefinn 20. september 2005, á nafn sóknaraðila. Miðað við efni bréfsins verði að miða við að gatnagerðargjöldin hafi verið lögð á Samverjann ehf., þá á árinu 2002 eða 2003, meðan eignirnar hafi enn verið í eigu þess félags. Í maí 2006 hafi reikningurinn verið settur í innheimtu og sóknaraðila kynnt að skuldin hvíldi á honum, tryggð með lögveði og sóknaraðili yrði að borga. Sóknaraðili hafi trúað fullyrðingum varnaraðila um slíkt, gert samkomulag um að greiða gatnagerðargjöldin og hafi greitt eina innborgun inn á þá skuld. Eftir nánari skoðun telji sóknaraðili að hann hafi verið blekktur til að greiða annarra skuld og að engin skylda hvíli á sóknaraðila að taka yfir þessa skuld og því síður að krafan geti verið tryggð með lögveði í fasteigninni Gilsbakka 18. Í lögum nr. 17/1996 um gatnagerðargjald, sem hafi verið í gildi þegar úthlutun lóðarinnar Gilsbakki 18 átti sér stað, hafi komið fram í 1. gr. að sveitarstjórn væri heimilt að innheimta gatnagerðargjald og að það yrði fyrst gjaldkræft við úthlutun lóðar, sem væri í eigu sveitarfélagsins. Sveitarstjórn skyldi ákveða í gjaldskrá sinni hvenær gjaldið yrði innheimt. Ekki hefði verið í ákvæðinu sérstakur „lokagjalddagi“ fyrir sveitarstjórn að ákveða innheimtu. Þegar óskað hafi verið eftir upplýsingum um gjaldskrá gatnagerðargjalda hafi varnaraðili sent reglugerð um gatnagerðargjöld í Hvolshreppi. Sú reglugerð sé úrelt, miðað við lög nr. 17/1996. Þar sé kveðið á um A- og B- tegund gatnagerðargjalda, sem ekki séu til í lögum 17/1996. Þá sé ákvæði um gjalddaga gjaldanna verulega óljóst, þar sem í 1. mgr. 6. gr. reglugerðarinnar sé skilgreint, hvernig gjalddagar „skuli vera“ en í næstu greinum á eftir sé fjallað um heimildarákvæði varðandi gjalddaga. Í 11. gr. reglugerðarinnar komi fram að lögveð sé fyrir gatnagerðargjöldum, án þess að skilgreint sé, hversu lengi það lögveð kunni að vera til staðar. Gjaldskrá um gatnagerðargjöld í Rangárþingi Eystra, nr. 923/2004, hafi verið samþykkt þann 11. nóvember 2004, eða um 8 árum eftir að lög nr. 17/1996 skylduðu sveitarfélög til að setja sér gjaldskrá. Í 6. gr. gjaldskrárinnar sé skilgreint hvernig gjalddagi skuli ákveðinn og tekið fram að heimilt sé að semja um greiðslukjör. Í 10. gr. gjaldskrárinnar, sbr. 2. gr. reglugerðar nr. 543/1996, komi skýrt fram að lóðarhafi beri ábyrgð á greiðslu gatnagerðargjalda. Ekki sé hægt að skýra ákvæðið öðruvísi en svo, að þar sé átt við upphaflegan lóðarhafa. Því telji sóknaraðili að útgáfa reikninga á nafn sóknaraðila árið 2005, eða þremur árum eftir úthlutun lóðarinnar Gilsbakka 18, hafi verið óheimil. Rétt málsmeðferð hjá varnaraðila hefði verið að leggja gatnagerðargjöld á Samverjann ehf. og eftir atvikum þinglýsa kvöð á fasteignina, ef samið hefði verið um að veita greiðslufrest á gatnagerðargjöldum. Í 10. gr. gjaldskrárinnar segi að lögveðsréttur haldist þótt veittur sé greiðslufrestur og skuli þess getið í skilmálum. Ekkert slíkt liggi þó fyrir af hálfu varnaraðila. Sóknaraðili kveðst telja að sönnunarbyrði um hvernig staðið hafi verið að innheimtu gatnagerðargjalda af fasteigninni Gilsbakka 18, hvað samið hafi verið um og hvers vegna varnaraðili telji sig hafa heimild til að leggja gjöldin á árið 2005, hvíli alfarið á varnaraðila, enda sé hann eini aðili málsins sem geti útvegað þau gögn. Sóknaraðili byggi á því, að innheimta gatnagerðargjalda vegna fasteignarinnar Gilsbakka 18 hjá honum sé ólögmæt. Sóknaraðili sé ekki greiðandi gjaldanna, enda ekki aðili að samningi um að fá úthlutað lóðum eða heimildum til að skipta lóðum út úr landi og byggja. Sóknaraðili hafi keypt fullbúin hús og hafi mátt treysta því að öll opinber gjöld hefðu verið greidd, enda eignarhald seljanda athugasemdalaust samkvæmt opinberri skráningu. Þá kveðst sóknaraðili telja að varnaraðili hafi fyrst átt að reyna innheimtu gjaldanna hjá greiðanda, Samverjanum ehf., en engin gögn liggi fyrir um að það hafi verið reynt. Í öðru lagi telur sóknaraðili að ekki sé til staðar lögveðréttur í fasteigninni Gilsbakka 18, vegna ógreiddra gatnagerðargjalda af þeirri eign. Horfa verði til þess að sóknaraðili hafi keypt fullbúnar eignir árið 2003. Samkvæmt veðbókarvottorði hvíli engar kvaðir á fasteigninni Gilsbakka 18, né heldur sé getið um ógreidd gatnagerðargjöld. Engar innheimtuaðgerðir hafi þá verið í gangi vegna ógreiddra gatnagerðargjalda og svo virðist sem varnaraðili hafi á þeim tímapunkti ekki verið búinn að leggja gjöldin á. Sóknaraðili hafi mátt treysta því að öll gjöld væru greidd vegna eignanna. Í því sambandi verði að horfa til traustfangsreglna þinglýsingarréttar, varðandi eignarétt aðila, kröfuréttindi veðhafa og almennt varðandi viðskipti milli aðila. Sóknaraðili kveðst alfarið hafna því að heimilt sé að leggja gjöld á hvenær sem er, eftir hentugleika, en slíkt myndi valda verulegum vandræðum í öllum viðskiptum með fasteignir. Sóknaraðili bendir á að í nýjum lögum um gatnagerðargjöld, nr. 153/2006, sé lögveðréttur takmarkaður við 2 ár frá gjalddaga og gjalddaga gatnagerðargjalda sé sniðinn þröngur stakkur í tíma. Ljóst sé að grandlaus þriðji aðili, eins og sóknaraðili, eigi ekki að þurfa að sæta því að gatnagerðargjöld séu fyrst innheimt þremur árum eftir að úthlutun lóða á sér stað, á hendur aðilum, sem keypt hafa eignir af upphaflegum eiganda, auk þess sem að aðgerðir á grundvelli lögveðsréttar, séu fyrst hafnar nærri 6 árum eftir að lóð er úthlutað. Sóknaraðili telur að setja verði sveitarfélögum þröngan stakk varðandi slíkar kröfur. Í nýjum lögum um gatnagerðargjöld, nr. 153/2006, sé skýrt kveðið á um að gatnagerðargjald skuli lagt á þegar sveitarstjórn úthlutar eða selur lóð eða byggingarrétt á lóð, eindagi slíkra gjalda sé 30 dögum eftir gjalddaga og lögveðsréttur gildi í tvö ár frá gjalddaga. Í þessu máli hafi lóðum verið úthlutað á árinu 2002, en beðið hafi verið um uppboð vegna gjaldanna í janúar 2008. Ljóst sé, jafnvel þó að litið yrði svo á að sveitarfélög hafi haft rýmri heimildir samkvæmt eldri lögum til álagningar gjalda, að lögveðréttur geti ekki verið teygður í meira en fimm ár frá úthlutun. Í lögum um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, sé gildistími lögveðréttar tvö ár. Ekki sé óeðlilegt að horfa til þeirra laga við mat á því hversu lengi lögveðréttur geti gilt, enda sé um að ræða gjaldstofn sveitarfélaga sem sé skyldur gatnagerðargjaldi. Sóknaraðili telur ljóst að um verulega íþyngjandi álagningu sé að ræða og því verði að túlka allar heimildir mjög þröngt. Um lagarök vísar sóknaraðili til laga um gatnagerðargjald, bæði til laga nr. 17/1996, og til laga nr. 153/2006 til túlkunar, og til reglugerðar nr. 543/1996 um gatnagerðargjald. Sóknaraðili vísar einnig til almennra traustfangsreglna, almennra sjónarmiða um eignarrétt og til þinglýsingarlaga nr. 39/1978, stjórnsýslulaga nr. 37/1993, laga um nauðungarsölu nr. 90/1991 og laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Sóknaraðili segir málið vera rekið eftir reglum laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málskostnaðarkröfu sína styður sóknaraðili við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðili tekur fram að hann hafi lagt gatnagerðargjald á fasteign sóknaraðila að Gilsbakka 18 í Rangárþingi eystra, íbúð, bílskúr og lóð, samtals að fjárhæð 949.850 krónur samkvæmt reikningi varnaraðila á hendur sóknaraðila dags. 20. september 2005. Á þeim tíma hafi gilt lög um gatnagerðargjald, nr. 17/1996, sem eigi við í máli þessu. Sett hafi verið reglugerð nr. 543/1996 um gatnagerðargjald samkvæmt heimild í 6. gr. laga nr. 17/1996, sem hafi tekið gildi á sama tíma og lögin, þann 1. janúar 1997. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 17/1996 hafi gjaldið fyrst orðið gjaldkræft við úthlutun lóðar ef sveitarfélag væri sjálft eigandi lóðar. Sveitarfélögum hafi verið veitt rúm heimild samkvæmt framangreindri lagagrein til að ákveða hvenær gjaldið væri innheimt. Í 6. gr. laganna hafi meðal annars komið fram að reglugerð skyldi sett sem kvæði nánar á um álagningu gatnagerðargjalds og að sveitarstjórn skyldi setja sér gjaldskrá þar sem kveðið væri nánar á um álagningu gjaldsins og innheimtu þess. Í 3. gr. reglugerðar sem hafi verið sett á grundvelli lagna nr. 17/1996 hafi komið fram að sveitarstjórn skyldi ákveða í gjaldskrá sinni hvenær það skuli innheimt og í c-lið 11. gr. hafi komið fram að sveitarstjórn skyldi ákveða í gjaldskrá greiðsluskilmála gatnagerðargjalds. Sóknaraðili viðurkenni í greinargerð sinni að sveitarfélag geti innheimt gatnagerðargjald síðar en við úthlutun lóðar í eigu sveitarfélags, sbr. þau ummæli að „Ekki er settur sérstakur „lokagjalddagi“ fyrir sveitarstjórn að ákveða innheimtu“. Samkvæmt áður gildandi lögum um gatnagerðargjöld, nr. 51/1974, hafi gatnagerðargjöld skipst í A- og B-gjald fram að gildistöku laga nr. 17/1996, en eftir það hafi bara verið um eitt gatnagerðargjald að ræða. Varnaraðili hafi aldrei nýtt sér heimild til að innheimta B-hluta gatnagerðargjalds. Hins vegar hafi verið viðhöfð sú regla hjá varnaraðila að innheimta gatnagerðargjald af nýbyggingum í sveitarfélaginu þegar búið hafi verið að leggja bundið slitlag á götu og ganga frá gangstéttum, sjá 2. mgr. 6. gr. laga nr. 51/1974. Ekki verði annað séð en að sveitarfélagi hafi verið fyllilega heimilt að miða við það tímamark samkvæmt lögum nr. 17/1996. Þess vegna hafi ekki verið lagt gatnagerðargjald á eign sóknaraðila fyrr en 20. september 2005. Varnaraðili hafi þann 6. ágúst 2002 samþykkt umsókn Ásmundar Þórs Kristinssonar um byggingu einbýlishúss við Gilsbakka 18 og lóðaleigusamningur hafi verið gerður við Ásmund þann 19. september 2002. Lóðarréttindin og mannvirki á lóðinni hafi síðar skipt um hendur án afskipta eða aðildar varnaraðila, og beri varnaraðili enga ábyrgð á því hvaða upplýsingar hafi legið fyrir um álagningu eða greiðslu gatnagerðargjalda af fasteigninni við eigendaskiptin, en sóknaraðila hafi verið í lófa lagið að leita eftir upplýsingum um það hjá varnaraðila. Sóknaraðili hafi eignast þessi réttindi með afsali dagsett 25. júní 2003 og hafi verið eigandi þeirra þegar reikningur sóknaraðila fyrir gatnagerðargjöldum hafi verið gefinn út. Sóknaraðili hafi verið lóðarhafi á þessum tíma og kröfum varnaraðila því réttilega beint að honum. Varnaraðili kveðst mótmæla þeim skilningi sóknaraðila að í þágildandi 10. gr. gjaldskrár varnaraðila og 2. gr. reglugerðar 543/1996 sé með orðinu ,,lóðarhafi’’ átt við upphaflegan lóðarhafa. Í 4. gr. laga 17/1996 hafi sagt að lóðarhafi beri ábyrgð á greiðslu gatnagerðargjalds og í 1. gr. laganna hafi sagt að sveitarfélagi sé heimilt að innheimta gatnagerðargjald af öllum lóðum í sveitarfélaginu. Ekki komi fram í athugasemdum við 4. gr. frumvarps sem varð að lögum nr. 17/1996 að átt sé við upphaflegan lóðarhafa. Lóðarréttindi geti skipt um eigendur eins og önnur bein og óbein eignarréttindi og því hljóti lögin að eiga við lóðarhafa á þeim tíma sem gatnagerðargjaldið er lagt á, enda hafi verið rúmar heimildir til að leggja gjaldið á eftir að lóð sveitarfélags hafi verið úthlutað. Leigutaka beri samkvæmt 9. tl. lóðarleigusamnings að greiða öll opinber gjöld og skatta sem lögð kunna að vera á lóðina sem gjaldstofn, og verði að líta svo á að það eigi einnig við álagt gatnagerðargjald. Þegar sóknaraðili hafi ekki greitt reikning vegna gatnagerðargjalda hafi varnaraðili sent honum innheimtubréf, dags. 8. febrúar 2006. Sóknaraðili hafi ekki mótmælt kröfum varnaraðila, hvorki eftir að reikningur var sendur né innheimtubréf. Eftir að varnaraðili hafi sent kröfuna til innheimtu hjá Intrum á Íslandi ehf., hafi verið gert samkomulag um greiðsludreifingu við sóknaraðila, dags. 31. maí 2006, en fyrir hönd sóknaraðila hafi ritað undir samkomulagið Kristjón Benediktsson, sem þá hafi verið í forsvari fyrir sóknaraðila. Greidd hafi verið ein greiðsla samkvæmt samkomulaginu. Varnaraðili kveðst mótmæla þeirri staðhæfingu sóknaraðila að hann hafi verið blekktur til að greiða gatnagerðargjaldið. Samkvæmt hlutafélagskrá sé tilgangur sóknaraðila samkvæmt samþykktum félagsins meðal annars eign og rekstur fasteigna, rekstur og útleiga á íbúðum sem langtímaverkefni, bygging eða kaup og sala íbúðarhúsnæðis, auk þess sem Kristjón hafi langa reynslu af byggingu og sölu húsa. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 17/1996 hafi sóknaraðili getað skotið ákvörðun varnaraðila um álagninu gatnagerðargjalds til úrskurðar félagamálaráðherra og hafi kærufrestur verið þrír mánuðir frá því að sóknaraðili fékk vitneskju um álagningu gjaldsins. Kæruheimildin taki til lögmætis álagningar gjaldsins, þ.e. fjárhæðar gjaldsins, forsendna álagningarinnar og hvenær gjaldsins verði fyrst krafist. Þá hafi sóknaraðili einnig getað höfðað dómsmál. Sóknaraðili hafi hvorugt gert og sé því bundinn af álagningu varnaraðila á gatnagerðargjaldi. Varnaraðili segir að samkvæmt lögum nr. 17/1996 sé lögveðsrétti fyrir gatnagerðargjaldi ekki markaður ákveðinn gildistími eða forgangsréttur. Meginreglan sé sú að eignarréttur og veðréttindi fyrnist ekki. Upphafsdagur fyrningar á kröfu varnaraðila á hendur sóknaraðila vegna gatnagerðargjaldanna sé gjalddagi reiknings varnaraðila, sem sé einum mánuði eftir dagsetningu hans eða 20. október 2005, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001. Krafan sjálf fyrnist á 4 árum samkvæmt 3. tl. 3. gr. laga um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, nr. 14/1905, sbr. almenna heimild um lögtak fyrir gjöldum sveitarfélaga í 1. tl. 1. gr. laga um lögtak og fjárnám án undanfarins dóms eða sáttar, nr. 29/1885. Fyrningu kröfunnar hafi verið slitið þegar beiðni um nauðungarsölu var móttekin af sýslumanninum á Hvolsvelli þann 21. janúar 2008, sbr. 2. mgr. 12. gr. laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Þar sem lögveðsrétti fyrir gatnagerðargjaldi hafi ekki verið markaður ákveðinn gildistími samkvæmt lögum nr. 17/1996 þá sé lögveðsréttur fyrir hendi í fasteign sóknaraðila vegna umkrafins gatnagerðargjalds, dráttarvaxta og kostnaðar, að minnsta kosti svo lengi sem krafa sóknaraðila er ófyrnd, sbr. 4. gr. laga nr. 17/1996. Réttarvernd lögveðréttinda sé ekki háð þinglýsingu nema lög áskilji annar, sbr. 1. ml. 32. gr. þinglýsingarlaga, nr. 39/1978. Ekki sé almennt tíðkað að lögveðréttindum sé þinglýst á fasteignir og sum sýslumannsembætti hafi neitað að þinglýsa slíkum réttindum. Því eigi tilvísun sóknaraðila til traustfangareglna þinglýsingarréttar ekki við í málinu. Þá hafi núgildandi lög um gatnagerðargjald, nr. 153/2006, sem hafi tekið gildi 1. júlí 2007, ekkert gildi í máli þessu, sbr. 2. mgr. 13. gr. þeirra laga og ákvæði til bráðabirgða. Jafnframt eigi tilvísun sóknaraðila í lög um tekjustofna sveitarfélaga, nr. 4/1995, um gildi forgangsréttar lögveðréttar í tvö ár fyrir álögðum fasteignagjöldum ekki við í máli þessu. Varnaraðili kveðst mótmæla að svo stöddu kröfu sóknaraðila um að virðisaukaskattur leggist ofan á umkrafða kröfu hans um málskostnað. Um lagarök vísar varnaraðili til laga um gatnagerðargjald, nr. 17/1996, reglugerðar nr. 543/1996 um gatnagerðargjald, laga um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, nr. 14/1905, laga um lögtak og fjárnám án undanfarins dóms eða sáttar, nr. 29/1885 og laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Varnaraðila byggir kröfu um málskostnað úr hendi sóknaraðila á 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 90/1991. Niðurstaða. Hvorki í bréfi sóknaraðila frá 7. maí 2008 eða í greinargerð sóknaraðila kemur skýrt fram hvort sóknaraðili byggi málsókn sína á 13. eða 14. kafla laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Af málatilbúnaði sóknaraðila og gögnum málsins verður þó ráðið að sóknaraðili reki málið eftir ákvæðum 13. kafla. Áður en tekin verður efnisleg afstaða til krafna aðila ber að kanna hvort uppfyllt séu skilyrði fyrir því að málið verði rekið samkvæmt ákvæðum 13. kafla laga um nauðungarsölu, nr. 90/1991. Í 1. mgr. 73. gr. laganna er kveðið á um að ,,eftir því sem mælt [sé] fyrir um í öðrum ákvæðum [laganna] megi leita úrlausnar héraðsdómara samkvæmt fyrirmælum [13.] kafla um ágreining sem rís við nauðungarsölu.“ Aðalreglan um þetta kemur fram í 4. mgr. 22. gr. laganna. Samkvæmt því ákvæði er samþykki gerðarbeiðanda, varnaraðila máls þessa, nauðsynlegt svo að gerðarþoli, sóknaraðili máls þessa, geti leitað úrlausnar héraðsdóms um ákvörðun sýslumanns. Í gögnum málsins er ekki að finna skriflegt samþykki varnaraðila, né í bókun við fyrirtöku hjá sýslumanni, við því að mál þetta verði borið undir dóm. Í greinargerð varnaraðila er slíkt samþykki ekki heldur að finna. Ekki er þó berum orðum gerð krafa um að samþykki gerðarbeiðanda verði að vera skriflegt, sbr. dóma Hæstaréttar frá 30. mars 1999 í máli nr. 134/1999 og 7. maí 2003 í máli nr. 153/2003. Meðal gagna málsins er endurrit úr nauðungarsölubók sýslumannsins á Hvolsvelli. Þar kemur fram að lögmaður sóknaraðila hafi mótmælt framgangi uppboðsins en lögmaður varnaraðila hafi mótmælt framkominni kröfu um frestun. Fulltrúi sýslumanns hafi hafnað framkominni kröfu sóknaraðila og hafi ákveðið, að kröfu lögmanns varnaraðila, að uppboð skyldi byrja á fasteigninni Gilsbakka 18 miðvikudaginn 11. júní 2008. Af efni endurritsins verður ráðið að varnaraðili hafi ekki veitt samþykki sitt fyrir því að mál þetta yrði borið undir dóm, heldur þvert á móti hafnað því. Ber því að vísa máli þessu frá dómi án kröfu, sbr. dóma Hæstaréttar frá 30. mars 1999 í máli nr. 134/1999 og 11. júní 2002 í máli nr. 227/2002. Með vísan til þessarar niðurstöðu skal sóknaraðili greiða varnaraðila málskostnað. Mál þetta er eitt sex samkynja mála sem rekin eru fyrir dóminum milli sömu aðila. Með vísan til þess og lykta málsins telst málskostnaður vera hæfilega ákveðinn kr. 45.000 og er þá tekið tillit til virðisaukaskatts. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð : Máli þessu er vísað frá dómi án kröfu. Sóknaraðili greiði varnaraðila kr. 45.000 í málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts.
Mál nr. 392/2005
Kjarasamningur Vinnusamningur Laun
Aðilar deildu um hvort H, sem vann sem kranamaður hjá I, ætti rétt á 17% álagi á laun sín samkvæmt kjarasamningi. Talið var sannað að H hefði unnið við aðstæður sem féllu undir lýsingu ákvæðis 15.3.4. í samningnum, sem mælti fyrir um greiðslu 17% álags á laun, þrátt fyrir að krani væri ekki meðal þeirra tækja sem sérstaklega var tekið fram að 15. kafli samningsins ætti við um. Þá var ekki fallist á með I að svokallaður biðtími félli utan þeirrar vinnu sem fjallað væri um í fyrrnefndu ákvæði samningsins, enda væru þar einvörðungu svokölluð ferðalaun undanskilin greiddum launum. I var því dæmdur til að greiða H umdeilt álag.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 31. ágúst 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að krafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Ágreiningur í máli þessu snýst um hvort stefndi, er vann sem kranamaður hjá áfrýjanda á tímabilinu frá 20. október 2003 og fram í miðjan júlí 2004, eigi rétt á 17% álagi á laun sín samkvæmt grein 15.3.4. í þágildandi kjarasamningi frá árinu 2000 milli Samtaka atvinnulífsins vegna aðildarfyrirtækja og Landsvirkjunar annars vegar og Alþýðusambands Íslands, Starfsgreinasambands Íslands, Samiðnar og Rafiðnaðarsambands Íslands hins vegar um kaup og kjör við virkjunarframkvæmdir á vegum Landsvirkjunar. Með vísan til forsendna héraðsdóms er á það fallist að stefndi hafi átt rétt á 17% álagi á laun sín samkvæmt grein 15.3.4. í áðurnefndum kjarasamningi. Áfrýjandi hefur mótmælt því að álagið hafi getað komið á svokallaðan biðtíma, það er þær vinnustundir sem kraninn var ekki í notkun, enda geti sá tími hvað sem öðru líði ekki hafa fallið undir grein 15.3.4. kjarasamningsins. Í grein 15.2.2. sagði að „tveir menn skuli skiptast á um að stjórna krana, þegar unnið er við samfelldar hífingar eða við erfiðar aðstæður svo sem þungar hífingar, stöðuga steypuvinnu og blindhífingar yfir vinnandi mönnum, og aðrar þær hífingar sem krefjast aðgæslu“. Í grein 15.3.4. sagði síðan: „Þegar einn maður annast stjórn stórvirkrar vinnuvélar og ekki er beitt tveggja manna kerfi sbr. 15.2.2., ... skal greitt 17% álag á greidd laun viðkomandi starfsmanns (þó ekki ferðalaun).“ Fram er komið að stefndi var ávallt einn við stjórn krana og vann hann því ekki eftir því tveggja manna kerfi sem lýst er í grein 15.2.2. kjarasamningsins. Er ekki fallist á með áfrýjanda að svokallaður biðtími falli utan þeirrar vinnu sem fjallað er um í grein 15.3.4, enda eru þar einvörðungu svokölluð ferðalaun undanskilin greiddum launum. Áfrýjandi hefur heldur ekki lagt fram nein gögn til stuðnings þeirri fullyrðingu sinni að aðrir starfsmenn hans, er nutu 17% álagsins samkvæmt kjarasamningi, hafi sætt frádrætti vegna biðtíma. Mótmælum hans við kröfu stefnda reistum á þessum sjónarmiðum er því samkvæmt framansögðu hafnað. Hinn áfrýjaði dómur verður því staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Impregilo SpA Ísland, útibú, greiði stefnda, Helga Þórðarsyni, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Stefnandi er Helgi Þórðarson, kt. 061054-3169, Skálanesgötu 1a, Vopnafirði. Stefndi er Impregilo SpA, útibú á Íslandi, kt. 530203-2980, Lyngási 4, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að hið stefnda félag verði dæmt til að greiða honum skuld að fjárhæð kr. 468.365,- ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, af kr. 5.637,- frá 01.11.2003 til 01.12.2003, af kr. 53.596,- frá 01.12.2003 til 01.01.2004, af kr. 112.276,- frá 01.01.2004 til 01.02.2004, af kr. 139.871,- frá 01.02.2004 til 01.03.2004, af kr. 205.843,- frá 01.03.2004 til 01.04.2004, af kr. 260.123,- frá 01.04.2004 til 01.05.2004, af kr. 320.966,00 frá 01.05.2004 til 01.06.2004, af kr. 380.529,- frá 01.06.2004 til 01.07.2004, af kr. 428.305, frá 01.07.2004 til 01.08.2004 og af kr. 468.365,- frá 01.08.2004 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Þá er krafist málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndi krefst þess aðallega að verða alfarið sýknaður af öllum dómkröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að dæma honum málskostnað. I. Stefnandi hóf störf fyrir stefnda í októbermánuði 2003. Í ráðningarsamningi hans kemur fram að starfsheiti hans sé kranamaður og að hann taki laun samkvæmt svokölluðum virkjanasamningi en það er samningur á milli Samtaka atvinnulífsins vegna aðildarfyrirtækja og Landsvirkjunar annars vegar og Alþýðusambands Íslands, Starfsgreinasambands Íslands, Samiðnar og Rafiðnaðarsambands Íslands hins vegar um kaup og kjör við virkjunarframkvæmdir á vegum Landsvirkjunar. Þá var í gildi virkjanasamningur frá árinu 2000, en nýr samningur var gerður 19. apríl 2004. Stefnandi kveðst hafa stýrt 30 til 90 tonna krönum á öllu Kárahnjúkasvæðinu, mest við mjög erfiðar aðstæður í gljúfrinu. Stærstur hluti starfs hans hafi falið í sér mjög krefjandi hífingar, bæði þungar hífingar og blindhífingar yfir mönnum. Reglulega hafi hann svo unnið vaktir við stöðuga steypuvinnu. Þegar stefnandi fékk sína fyrstu launagreiðslu kom í ljós að hann hafði ekki fengið greitt álag, sem hann telur sig eiga rétt á, með vísan til virkjanasamningsins greina 15.2.2. og 15.3.4. Tilvitnaðar greinar eru svohljóðandi: 15.2.2. Tveir munn skulu skiptast á um að stjórna krana, þegar unnið er við samfelldar hífingar eða við erfiðar aðstæður svo sem þungar hífingar, stöðuga steypuvinnu og blindhífingar yfir vinnandi mönnum, og aðrar þær hífingar sem krefjast aðgæslu og er þá öðrum kranamanninum skylt að annast bendingar. 15.3.4. Þegar einn maður annast stjórn stórvirkrar vinnuvélar og ekki er beitt tveggja manna kerfi sbr. 15.2.2., 15.2.3. og 15.2.4. skal greitt 17% álag á greidd laun viðkomandi starfsmanns (þó ekki ferðalaun). Við uppskipti á bónus skal einnig miða við 17% álag á greitt kaup þeirra, sem einir annast stjórn stórvirkra vinnuvéla. ... Stefnandi kveður trúnaðarmann sinn hafa bent sér á að álagið, sem hann ætti hiklaust rétt á, væri ekki greitt ofan á laun hans. Hann hafi í beinu framhaldi gert athugasemdir við launafulltrúa stefnda. Þá hafi hann leitað til yfirtrúnaðarmanns sem muni hafa farið fram á leiðréttingu. Þá hafi hann snemma á árinu 2004 einnig haft samband við almennan trúnaðarmann sinn en sá hafi ítrekað rætt málið við launafulltrúann en árangurs. Þá hafi hann verið í sambandi við framkvæmdastjóra AFLS Starfsgreinafélags Austurlands. Allir þessir aðilar geti staðfest að hann hafi ekki sýnt af sér neitt tómlæti. Stefnandi kveður verkstjóra sinn, Guiseppe Andolina, hafi um miðjan júní 2004 boðið honum launahækkun og að auki það 17% álag eins og hann hafði krafist. Hafi hann undirritað skjal þar að lútandi eftir að hafa gengið úr skugga um að það skaðaði ekki stöðu hans vegna kröfu um álag á laun liðinna mánaða. Síðan hafi komið í ljós að útibússtjóri stefnda hafi neitað að hækka laun hans. Stefnanda hafi þá verið nóg boðið og hafi hann sagt upp störfum um leið og hann fékk nýtt starf eða hinn 13. júlí 2004 með einnar viku uppsagnarfresti. Meðal gagna málsins er yfirlýsing Guiseppe Andolina þar sem m.a. kemur fram að þær hífingar sem að stefnandi framkvæmdi meðan hann var undir hans stjórn flokkist ekki undir skilgreiningar í kafla 15.2.2. virkjanasamnings, þ.e. hann hafi ekki unnið við samfelldar hífingar eða við stöðuga steypuvinnu. Hugsanlega sé hægt að flokka einstaka hífingar sem hann framkvæmdi undir erfiðar hífingar en í þeim tilfellum hafi ávallt verið menn sem leiðbeindu við hífinguna. Stefnandi freistaði þess að fá kröfu sína viðurkennda með því að skjóta henni til afgreiðslu svonefndrar fastanefndar um framkvæmd virkjanasamningsins og var fjallað um málið á tveimur fundum nefndarinnar í júnímánuði 2004, án þess að samkomulag næðist. Í fundargerð 3. júní segir orðrétt: Ágreiningur er um hvort stjórnendur krana eigi rétt á greiðslu álags skv. 15. kafla. Kranar koma ekki fram í upptalningu í grein 15.1. og heldur Impregilo því fram að kranamenn eigi þ.a.l. ekki rétt á slíkum greiðslum. Fulltrúar stéttarfélaganna benda hins vegar á að fjallað sé sérstaklega um vinnutilhögun við kranavinnu í grein 15.2.2. auk þess sem vísað sé til greinar 15.3.4. þar sem fjallað sé um álagsgreiðslurnar. Aðilar eru sammála um að fresta afgreiðslu málsins til 15. júní n.k. kl. 10:30. Í fundargerð fundarins 15. júní segir orðrétt: Fjallað var um málið á síðasta fundi fastanefndar. Aðilar náðu ekki samkomulagi um túlkun þessa ákvæðis og var ákveðið að leggja málið undir dóm Félagsdóms. Frá því að leggja málið fyrir Félagsdóm var síðar fallið og ákveðið að höfða mál þetta. II. Í máli þessu er um það deilt hvort stefnandi, sem starfaði hjá stefnda frá október 2003 til júlí 2004 við stjórn 30 til 90 tonna krana, eigi rétt á 17% álagi ofan á laun sín samkvæmt grein 15.3.4. svokallaðs virkjanasamnings. Samkvæmt virkjanasamningunum frá 2000 og núgildandi samningi, sem tók gildi 19. apríl 2004, kafla 15 Stjórnendur stórvirkra vinnuvéla, grein 15.1., Flokkun vinnuvéla, grein 15.1.1. eru kranar ekki meðal þeirra vinnuvéla sem kveðið er á um að ákvæði kaflans gildi um. Þrátt fyrir það er fjallað um stjórnun krana í grein 15.2.2. í kafla 15.2., Vinnutilhögun, en þar er kveðið á um að tveir menn skuli skiptast á um að stjórna krana við þar tilgreindar aðstæður, þ.e. þegar unnið er við samfelldar hífingar eða við erfiðar aðstæður svo sem þungar hífingar, stöðuga steypuvinnu og blindhífingar yfir vinnandi mönnum, og aðrar þær hífingar sem krefjast aðgæslu og er þá öðrum kranamanni skylt að annast bendingar. Ekkert er við að styðjast í máli þessu um ástæður þess að kranar hafa ekki frá því fyrir 1997 verið meðal þeirra tækja sem sérstaklega er kveðið á um að 15. kafli virkjanasamninga gildi um, annað en framburður Davíðs Jóhannesson, trúnaðarmanns við Kárahnjúka og nefndarmanns í samninganefnd um virkjanasamning, en hann heldur því fram að ákvæðið um bíla- og beltakrana hafa fallið brott fyrir slysni við samningsgerðina 1997. Þá ber hann að samningsaðilar við síðustu samningsgerð hafi talið óþarft að bæta krönum við upptalninguna í gildissviðsákvæðinu þar sem svo augljóst væri að 15. kafli samningsins gilti um þá. Ákvæði greinar 15.2.2. virkjanasamnings um stjórnun krana tekur ekki til annarra tækja og er því sérákvæði um stjórnun krana. Vegna ákvæðis greinar 15.2.2. er ljóst að gildissviðsafmörkun greinar 15.1. er ekki tæmandi og að ákvæði 15. kafla taka til krana eftir því sem við á. Í grein 15.2.2. er kveðið á um að tveir menn skuli skiptast á um að stjórna krana, við þær aðstæður er þar greinir. Í kafla 15.3., Almenn ákvæði, grein 15.3.4. er síðan kveðið á um að þegar einn maður annist stjórn stórvirkrar vinnuvélar og ekki er beitt tveggja manna kerfi sbr. 15.2.2., 15.2.3. og 15.2.4. skuli greitt 17% álag á greidd laun viðkomandi starfsmanns. Tilvísunin ákvæðisins til greinar 15.2.2. þykir ekki verða skýrð öðru vísi en svo að þegar einn maður stjórnar krana, sem er stórvirk vinnuvél, við þær aðstæður er þar greinir skuli greiða 17% álag á laun. Ákvæðin um skiptivinnu og greiðslu álags þegar einn maður stjórnar krana eru hliðstæð ákvæði greinar 15.2.1. þar sem kveðið er á um að til að auka öryggi í starfi og bæta nýtingu tækis skuli beitt tveggja manna kerfi á stórvirkum vinnuvélum skv. grein 15.1.1. við aðstæður sem tilgreindar séu í greinum 15.2.2., 15.2.3. og 15.2.4. Við aðrar aðstæður annist einn maður stjórn vinnuvélar enda komi þá til greiðsla skv. grein 15.3.4. þ.e. 17% álag á greidd laun. Þykir mega ætla að sömu sjónarmið búi að baki ákvæðunum. Stefndi hefur gefið ítarlega lýsingu á hversu erfiðar og vandasamar hífingar hafi ávallt verið í gljúfrinu við Kárahnjúka og mikið af mönnum í kring. Sama hafi gilt um aðrar hífingar fyrir stefnanda. Lýsingar stefnanda fá stoð í framburði vitnisins Júlíusar Sigurþórssonar, sem ber að aðstæður hafi ávallt verið erfiðar við hífingarnar, en hann vann einnig sem kranamaður hjá stefnda við sömu störf og stefnandi og naut 17% álags á laun sín eins og vitnið Hannes Sigurður Guðmundsson sem starfaði sem krana- og hjólaskóflumaður hjá stefnda. Falla þessar lýsingar að þeim aðstæðum sem lýst er í grein 15.2.2. Þykir því verða við það að miða að sannað sé að stefnandi hafi unnið við aðstæður sem flokkast undir lýsingu greinarinnar en álit Giuseppe Andolina verkstjóra stefnanda þykir ekki fá því haggað. Er það því niðurstaða dómsins að stefnda hafi borið á grundvelli virkjanasamningsins að greiða stefnanda 17% álag á laun og að álagið greiðist á greidd laun samkvæmt skýru orðalagi ákvæðisins. Samkvæmt því og þar sem ekki er tölulegur ágreiningur í málinu verða dómkröfur stefnanda teknar til greina eins og krafist er og greinir í dómsorði. Eftir niðurstöðu málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 400.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. Stefndi, Impregilo SpA, útibú á Íslandi, greiði stefnanda Helga Þórðarsyni, kr. 468.365,- ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, af kr. 5.637,- frá 01.11.2003 til 01.12.2003, af kr. 53.596,- frá 01.12.2003 til 01.01.2004, af kr. 112.276,- frá 01.01.2004 til 01.02.2004, af kr. 139.871,- frá 01.02.2004 til 01.03.2004, af kr. 205.843,- frá 01.03.2004 til 01.04.2004, af kr. 260.123,- frá 01.04.2004 til 01.05.2004, af kr. 320.966,00 frá 01.05.2004 til 01.06.2004, af kr. 380.529,- frá 01.06.2004 til 01.07.2004, af kr. 428.305, frá 01.07.2004 til 01.08.2004 og af kr. 468.365,- frá 01.08.2004 til greiðsludags.
Mál nr. 478/2014
Umboðssvik Markaðsmisnotkun Ársreikningur Hlutdeild Fjármálafyrirtæki Verðbréfaviðskipti Sératkvæði
Í málinu voru JB, sem framkvæmdastjóri markaðsviðskipta G hf., ES, sem verðbréfamiðlari sömu deildar, og MAA, sem framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs bankans, ákærðir fyrir umboðssvik samkvæmt 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa 12. nóvember 2007 farið út fyrir heimildir sínar til lánveitinga er þeir í sameiningu létu G hf. veita B ehf. 3.791.340.000 króna lán til að fjármagna að fullu kaup félagsins á 150.000.000 hlutum í bankanum án samþykkis lána- eða áhættunefndar hans og án fullnægjandi trygginga fyrir endurgreiðslu lánsins. Þá voru ES og JB einnig ákærðir fyrir umboðssvik með því að hafa á nánar tilgreindu tímabili valdið G hf. verulegri fjártjónshættu er þeir gerðu munnlegan samning við BK, eiganda B ehf. og starfsmann einkabankaþjónustu G hf., um skaðleysi B ehf. af framangreindum hlutabréfaviðskiptum. Ennfremur var ES ákærður fyrir umboðssvik með því að hafa 13. mars og 22. júlí 2008 farið út fyrir heimildir sínar við uppgjör lánveitingarinnar og hlutabréfaviðskiptanna og tryggt B ehf. 85.725.793 króna óréttmætan ávinning af viðskiptunum þrátt fyrir mikla lækkun á markaðsverði hlutabréfanna. Þá var BK ákærður fyrir hlutdeild í framangreindum umboðssvikabrotum og ES, JB og BK fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt 117. gr. laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti fyrir að hafa ranglega látið líta svo út að B ehf. hefði lagt fé til framangreindra hlutabréfakaupa og borið af þeim fulla markaðsáhættu og þannig gefið eftirspurn eftir hlutabréfum í G hf. ranglega og misvísandi til kynna. Loks var BK ákærður fyrir meiriháttar brot gegn lögum nr. 3/2006 um ársreikninga með því að tilgreina ekki framangreind viðskipti B ehf. við G hf. í ársreikningi B ehf. fyrir árið 2007. Í dómi Hæstaréttar var hafnað kröfu BK um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi að því er hann varðaði af þeim sökum að við nánar tilgreinda skýrslugjöf hans hefði lögregla verið hætt rannsókn á hendur honum og því hefði ekki verið fullnægt skilyrðum 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til að taka hana upp á ný. Talið var að farið hefði verið á svig við reglur G hf. við lánveitinguna og uppgjör bankans á hlutabréfaviðskiptunum við B ehf. Gögn málsins bæru þess engin merki að lánveitingin hefði verið til meðferðar hjá viðeigandi lánanefndum innan G hf. og hefði hún því átt sér stað án fullnægjandi umboðs eða heimildar. Háttsemi allra ákærðu hefði varðað gríðarlegar fjárhæðir og valdið G hf. stórfelldu tjóni. Voru þeir sakfelldir samkvæmt ákæru og allir dæmdir til fangelsisrefsingar, ES og BK í fjögur ár, JB í þrjú ár og MAA í tvö ár.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Greta Baldursdóttir, Helgi I. Jónsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 30. júní 2014 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar héraðsdóms. Ákærði Birkir Kristinsson krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi að því er hann varðar, til vara að hann verði sýknaður, en að því frágengnu að refsing verði milduð. Ákærðu Elmar Svavarsson og Jóhannes Baldursson krefjast hvor fyrir sitt leyti aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Ákærði Magnús Arnar Arngrímsson krefst sýknu. I 1 Í byrjun árs 2000 stofnuðu ákærði Birkir og bróðir hans MK einkahlutafélagið MK-44 sem hafði þann tilgang að kaupa og selja verðbréf, reka fasteignir og fást við lánastarfsemi. Var hlutafé hvors þeirra 5.000.000 krónur og var MK framkvæmdastjóri en ákærði Birkir stjórnarformaður. Með yfirlýsingu 25. apríl 2006 setti MK-44 ehf. Íslandsbanka hf., sem síðar fékk heitið Glitnir banki hf., að handveði öll verðbréf sem yrðu á hverjum tíma geymd á vörslureikningi félagsins nr. 40784 hjá bankanum til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu þess á „öllum skuldum og öðrum fjárskuldbindingum ... nú eða síðar“. Jafnframt skuldbatt félagið sig til að ráðstafa arðgreiðslum af verðbréfum inn á reikning sinn nr. 582-14-101145, sem einnig var veðsettur bankanum. Á hluthafafundi 8. júní 2007 var samþykkt að breyta nafni félagsins í BK-44 ehf., jafnframt því sem ákærði Birkir varð einn stjórnarmaður og prókúruhafi fyrir það. Þann dag var einnig gerður samningur um kaup Suðureyjar ehf. á eignarhluta félagsins í Gnúpi fjárfestingafélagi hf. sem var 28,5%. Ritaði ákærði Birkir undir samninginn fyrir hönd seljanda en áðurnefndur MK fyrir hönd kaupanda. Af því eintaki samningsins sem hefur verið lagt fram í málinu verður ekkert ráðið um hvað greitt hafi verið fyrir þennan eignarhluta. Samkvæmt ársreikningi BK-44 ehf. fyrir rekstrarárið 2007, sem var dagsettur 16. september 2008, voru hluthafar í félaginu tveir, annars vegar ákærði Birkir en hins vegar félagið sjálft, hvor með helmingshlut. Í efnahagsreikningi voru eignir félagsins taldar vera að andvirði samtals 16.813.678.485 krónur, en þar af var virði dótturfélags þess, MK-44 II ehf., sem mun eingöngu hafa átt eignarhluta í Gnúpi fjárfestingafélagi hf., talið nema 15.691.393.202 krónum. Eigið fé félagsins í árslok 2007 var sagt vera 5.932.077.670 krónur. 2 Fjármálaeftirlitið ritaði bréf 21. september 2007 til forstjóra Glitnis banka hf. þar sem vísað var til þess að samkvæmt hluthafaskrá félagsins frá 3. sama mánaðar ætti það sjálft ásamt dótturfélagi sínu samtals 10,88% hlutafjár í því. Var óskað „upplýsinga um hvort og þá hver áform bankans eru með eignarhlutinn“, en samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, eins og ákvæðið hljóðaði á þeim tíma, var fjármálafyrirtæki óheimilt án samþykkis Fjármálaeftirlitsins að eiga eða taka að veði eigin hlutabréf umfram 10% af nafnverði innborgaðs hlutafjár, sbr. og 55. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Ekki liggur fyrir hvernig brugðist hafi verið við bréfi þessu, en samkvæmt tölvubréfi 25. október 2007 sem sérfræðingur hjá áhættustýringu Glitnis banka hf. sendi nokkrum stjórnendum félagsins, þar á meðal ákærða Jóhannesi, var „staða í eigin bréfum 24/10/2007“ orðin 12,54% sem bréfritarinn teldi „ansi hátt.“ Á þessum tíma hafði Gnúpur fjárfestingafélag hf. gert framvirka samninga við Glitni banka hf. um kaup á verulegu hlutafé í bankanum, þar á meðal 150.000.000 hlutum 8. nóvember 2007 á genginu 30,6813. Óumdeilt er að fyrrnefnda félagið hafi staðið orðið höllum fæti og mun hafa verið útséð með að það gæti efnt þau kaup. Varð þannig ekkert af þeim, en þess í stað keypti BK-44 ehf. 150.000.000 hluti af bankanum 7. nóvember 2007 á genginu 25,2 fyrir 3.780.000.000 krónur, en við það kaupverð bættust 11.340.000 krónur í söluþóknun. Til kaupanna veitti Glitnir banki hf. BK-44 ehf. peningamarkaðslán 12. nóvember 2007 að fjárhæð 3.791.340.000 krónur sem átti að bera 16,65% ársvexti frá 14. þess mánaðar og endurgreiðast á gjalddaga 12. desember sama ár með 3.840.437.853 krónum. Frá þeim degi var lánið með áföllnum vöxtum framlengt til 11. janúar 2008 og var það sama síðan gert frá þeim degi og í framhaldi af gjalddögum 3. mars og 3. apríl sama ár. BK-44 ehf. seldi 25. apríl 2008 með uppgjörsdegi 30. sama mánaðar 30.000.000 af þeim hlutum í Glitni banka hf. sem félagið hafði keypt 7. nóvember 2007, en hlutirnir voru seldir á genginu 16,85 fyrir 505.500.000 krónur að frádreginni söluþóknun til Glitnis banka hf. að fjárhæð 1.516.500 krónur. Vegna þessa voru 503.983.500 krónur greiddar inn á peningamarkaðslánið 30. apríl 2008, en eftirstöðvar þess með áföllnum vöxtum, 3.615.374.863 krónur, framlengdar til nýs gjalddaga 5. maí sama ár. Eftir þetta var lánið enn framlengt frá þeim gjalddaga og síðan frá 19. maí, 19. júní og 21. júlí 2008 og áfallnir vextir ávallt lagðir við höfuðstól þess. Síðastgreindan dag var lánið framlengt í einn dag, en 22. júlí 2008 voru þeir 120.000.000 hlutir í Glitni banka hf., sem eftir stóðu frá kaupum BK-44 ehf. 7. nóvember 2007, seldir bankanum á genginu 14,95 fyrir 1.794.000.000 krónur að frádreginni þóknun að fjárhæð 5.382.000 krónur. Þau viðskipti voru tilkynnt til kauphallar sem utanþingsviðskipti. Sama dag seldi bankinn BK-44 ehf. aftur 120.000.000 hluti á genginu 14,95 og keypti síðan bréfin strax á ný á genginu 31,82 fyrir 3.818.400.000 krónur, en hvorki voru greiddar þóknanir í þeim viðskiptum né voru þau tilkynnt til kauphallar. Af þessu söluverði var 3.777.242.206 krónum varið til að greiða upp peningamarkaðslánið til BK-44 ehf. 22. júlí 2008 og 5.382.000 krónum til að greiða fyrrgreinda þóknun fyrir sölu hlutabréfanna, en mismunurinn, 35.775.794 krónur, stóð eftir á reikningi BK-44 ehf. nr. 513-26-780844. Á tímabilinu sem félagið átti þessa hluti kom til útborgunar arður af þeim 13. mars 2008 að fjárhæð 49.949.999 krónur og lagði Glitnir banki hf. þá fjárhæð inn á reikning BK-44 ehf. nr. 582-14-101145. Þá er þess að geta að á þessu tímabili voru hlutabréfin ekki varðveitt á vörslureikningi nr. 40784 sem eins og áður segir hafði verið settur Glitni banka hf. að handveði, heldur voru þau færð á vörslureikning BK-44 ehf. nr. 70548 hjá bankanum og liggja ekki fyrir gögn um að hann hafi notið veðréttar í þeim reikningi. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., leysa stjórn félagsins frá störfum og setja yfir það skilanefnd. Frá þeim tíma hafa hlutabréf í Glitni banka hf. verið með öllu verðlaus. 3 Fjármálaeftirlitið vísaði með kæru 31. mars 2011 málefnum í tengslum við markaðsmisnotkun innan Glitnis banka hf. til sérstaks saksóknara. Voru ákærðu allir, að ákærða Birki frátöldum, tilgreindir meðal þeirra sem kæru væri beint að. Var vísað til þess að í október 2008 hafi kauphöllin vakið athygli Fjármálaeftirlitsins á „grunsamlegum viðskiptum í aðdraganda falls viðskiptabankanna þriggja.“ Þá sagði að á tímabilinu frá júní 2007 til febrúar 2008 hafi nettó kaup eigin viðskipta Glitnis banka hf. á hlutabréfum í félaginu sem hlutfall af heildarkaupum á slíkum bréfum í kauphöllinni numið á bilinu 45% til 70% í sérhverjum mánuði. Hafi þessi kaup leitt til þess að röng mynd hafi verið gefin af eftirspurn, veltu og verði hlutabréfanna, en þau hafi verið „vel skipulögð og kerfisbundin og haft þann tilgang í fyrstu að hækka gengi hlutabréfanna, síðan styðja við það og að lokum að tefja fyrir falli þess.“ Hlutabréf sem eigin viðskipti bankans keyptu hafi verið seld í gegnum verðbréfamiðlun hans, oft og tíðum í stórum utanþingsviðskiptum til útvalinna viðskiptavina bankans, og hafi viðskiptin í mörgum tilvikum verið fjármögnuð af honum sjálfum. Þá sagði að ásamt eigin viðskiptum Glitnis banka hf. og verðbréfamiðlun hans „virðast fleiri deildir innan bankans tengjast hinni meintu markaðsmisnotkun með beinum eða óbeinum hætti og verið meðvitaðar um háttsemina sem viðgekkst innan bankans.“ Væri það mat Fjármálaeftirlitsins að „án þessara deilda hafi Glitnir ekki getað falið stóra og vaxandi eign bankans í eigin bréfum. Meðal þessara deilda eru regluvarsla, fyrirtækjasvið og áhættustýring bankans.“ Hafi háttsemin verið mjög kostnaðarsöm fyrir bankann og var nefnt í dæmaskyni að nettó kaup eigin viðskipta Glitnis banka hf. á hlutabréfum í bankanum með svonefndri sjálfvirkri pörun hafi numið um 100.000.000.000 krónum frá 1. júní 2007 til 30. september 2008, gengistap eigin viðskipta af slíkum bréfum hafi á sama tímabili numið rúmlega 19.600.000.000 krónum og við það bættist „tap bankans vegna útlána til hlutabréfakaupa í bankanum sjálfum sem nemur milljörðum.“ Með annarri kæru 10. nóvember 2011 vísaði Fjármálaeftirlitið málefnum BK-44 ehf. til rannsóknar hjá embætti sérstaks saksóknara, en efni þeirrar kæru er ítarlega rakið í hinum áfrýjaða dómi. Í henni var því meðal annars lýst að Glitnir banki hf. hafi síðari hluta október 2007 átt orðið eða notið veðréttar í meira af eigin hlutum en heimilt var að lögum og mætti „draga þá ályktun að bankanum hafi verið í mun að losa sig við eigin hlutabréf.“ Hafi því verið sett af stað sérstakt ferli innan Glitnis banka hf. til að lagfæra þá stöðu, en reglur bankans um markaðsviðskipti, lánamál og tryggingar verið brotnar í því ferli. Nauðsynleg gögn og forsendur fyrir einstökum viðskiptum væru ekki fyrir hendi, svo sem um samþykki áhættunefndar eða lánanefndar Glitnis banka hf. fyrir flokkun BK-44 ehf. sem fjárfestis í áhættuflokki 6, veitingu heimildar til að njóta peningamarkaðslána með ákvörðun um svonefnd PM mörk, efni lánssamnings, trygginga sem honum hafi átt að tengjast og skráningu valréttargjalda á afleiðuborði bankans. Þá hafi félagið selt bankanum hluti sína á verði sem hafi verið fjarlægt markaðsverði þess tíma. Loks hafi viðskipti þess við bankann ekki verið færð til bókar í ársreikninga félagsins eins og lögskylt væri. Í kærunni voru raktar reglur bankans um viðskipti sem þessi og einnig að nokkru þau tölvubréf sem gengu milli starfsmanna bankans annars vegar og hins vegar milli þeirra og kauphallarinnar í viðskiptum þeim sem um ræðir. 4 Slitastjórn Glitnis banka hf. ritaði ákærða Birki bréf 23. september 2011 þar sem fram kom að til skoðunar væri að leita riftunar á kaupum bankans á hlutabréfum af BK-44 ehf. 22. júlí 2008. Í svari við þessu 10. október 2011 kom meðal annars fram af hálfu ákærða að kaup BK-44 ehf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. 7. nóvember 2007 hafi komið þannig til að ákærði Jóhannes, framkvæmdastjóri markaðsviðskipta í bankanum, og ákærði Elmar, miðlari í sömu deild, hafi leitað til ákærða Birkis sem starfsmanns í einkabankaþjónustu bankans í byrjun þess mánaðar um hvort viðskiptamenn hans kynnu að vilja kaupa 150.000.000 hluti í Glitni banka hf., en kaupin yrðu án áhættu með því að söluréttur yrði veittur fyrir hlutabréfunum. Ákærða Birki hafi ekki tekist að finna kaupanda að bréfunum og hafi þá verið óskað eftir að félag í eigu hans sjálfs „gengi inn í viðskiptin“, sem orðið hafi. Félag hans, BK-44 ehf., hafi svo selt bréfin aftur í tvennu lagi, annars vegar 25. apríl 2008 er 30.000.000 hlutir hafi verið seldir á genginu 16,85 og hins vegar 22. júlí sama ár þegar afgangur bréfanna hafi verið seldur á genginu 31,82. Var tekið fram að ákærði Birkir hafi ekki vitað af fyrri sölunni fyrr en eftir á, en hann hafi þó nokkru áður óskað eftir að allir hlutirnir í bankanum yrðu seldir. Gengið í síðari sölunni hafi verið fundið „á grundvelli uppgjörs á söluréttarsamningi.“ Í framhaldi af frekari bréfaskiptum af þessu tilefni höfðaði Glitnir banki hf., sem þá hét orðið Glitnir hf., mál á hendur BK-44 ehf. 25. nóvember 2011 til riftunar á kaupum þeirra 22. júlí 2008 og greiðslu á 2.035.200.000 krónum með dráttarvöxtum frá þeim degi. Því máli lauk á þann hátt að aðilarnir gerðu 19. desember 2011 „samkomulag um uppgjör“. Þar var greint frá því að eftir viðræður aðilanna hafi komið fram að 13. mars 2008 hafi BK-44 ehf. fengið greiddan arð af hlutabréfunum sem um ræddi, 49.949.999 krónur að frádregnum fjármagnstekjuskatti, svo og að eftir sölu hlutabréfanna 22. júlí 2008 hafi staðið eftir inni á reikningi BK-44 ehf. 35.775.794 krónur af verði þeirra. Hafi orðið að samkomulagi að ljúka málinu með því að BK-44 ehf. greiddi Glitni hf. 135.000.000 krónur. Slitastjórn Glitnis hf. sendi sérstökum saksóknara tilkynningu 1. október 2012 með vísan til 84. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., sbr. 3. mgr. 1. gr. laga nr. 135/2008 um sérstakan saksóknara, þar sem greint var frá því að hún teldi rökstuddan grun um að framin hefðu verið umboðssvik og markaðsmisnotkun í tengslum við viðskipti bankans og BK-44 ehf. 5 Aðgerðir sérstaks saksóknara við rannsókn málsins hófust með skýrslutökum af sakborningum og vitnum í nóvember 2011, en ákæra var gefin út 28. júní 2013. Eins og nánar er þar rakið byggir ákæruvaldið á því að reglur Glitnis banka hf. hafi verið brotnar í framangreindum viðskiptum og hafi ákærðu Elmar, Jóhannes og Magnús gerst sekir um umboðssvik. Hafi tveir fyrstnefndu lagt á ráðin um hlutabréfakaup BK-44 ehf. í nóvember 2007 með tilboði um fjölda hluta og lánveitingu. Hafi þáttur ákærða Magnúsar falist í að láta skrá lánamörk fyrir félagið án heimildar fyrir allt að 4.000.000.000 krónur í sex mánuði sem hafi gert ákærða Elmari fært að annast kaup hlutabréfanna. Ákærði Jóhannes hafi samþykkt framkvæmd þessa og gefið starfsmönnum bankans fyrirmæli um hana. Einnig hafi ákærðu Elmar og Jóhannes gerst sekir um umboðssvik með því að gera munnlegan samning við ákærða Birki um algert skaðleysi félags hans BK-44 ehf. af viðskiptunum sem raungerst hafi við uppgjör 22. júlí 2008, sem ákærði Elmar hafi einkum annast. Jafnframt hafi ákærði Elmar gerst sekur um umboðssvik með því að hafa hagað sama uppgjöri þannig að BK-44 ehf. hafi haldið eftir arði, sem greiddur var félaginu 13. mars 2008 af hlutabréfunum í Glitni banka hf., þótt það fé hafi verið greitt inn á reikning sem bankinn naut handveðréttar yfir, svo og að BK-44 ehf. hafi fengið til ráðstöfunar þá fjárhæð sem munaði á söluverði hlutabréfanna 22. júlí sama ár annars vegar og hins vegar skuld félagsins við Glitni banka hf. vegna peningamarkaðslánsins ásamt þóknun fyrir sölu hlutabréfanna. Þá er ákærði Birkir aðallega talinn hafa verið hlutdeildarmaður í umboðssvikum allra annarra ákærðu, en til vara er honum gefin að sök hylming og peningaþvætti með þátttöku sinni í framangreindum viðskiptum á árunum 2007 og 2008 er leitt hafi til auðgunar félagsins sem annars vegar hafi falist í arðgreiðslu vegna hlutabréfanna og skaðleysis af lækkun á verði þeirra og hins vegar í endanlegu uppgjöri peningamarkaðslánsins. Ákærðu Elmari, Jóhannesi og Birki er einnig gefin að sök markaðsmisnotkun með þætti sínum í viðskiptunum 7. nóvember 2007 sem byggst hafi á blekkingum og sýndarmennsku og gefið spurn eftir hlutum í bankanum og verð þeirra ranglega og misvísandi til kynna. Loks er ákærða Birki, sem stjórnarmanni og framkvæmdastjóra BK-44 ehf., gefið að sök meiri háttar brot aðallega gegn lögum nr. 3/2006 um ársreikninga en til vara bókhaldslögum nr. 145/1994, svo og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, með því að hafa rangfært efnahagsreikning félagsins um atriði sem vörðuðu umrædd viðskipti í nóvember 2007. Eins og fram kemur í héraðsdómi kveðst enginn ákærðu hafa komið að viðskiptum þeim sem um ræðir með saknæmum hætti. Hafi samningsgerð og framkvæmd í kjölfarið í raun hvorki verið í þeirra verkahring né getað átt sér stað án þátttöku háttsettra manna innan Glitnis banka hf. sem heimilað hafi allt þetta samkvæmt reglum bankans. Þá kveður ákærði Birkir bókhald félagsins BK- 44 ehf. hafa verið fært eftir fyrirmælum löggilts endurskoðanda. II 1 Samkvæmt gögnum málsins hringdi ákærði Elmar síðdegis 5. nóvember 2007 í starfsmann Gnúps fjárfestingafélags hf., D að nafni, og liggur fyrir endurrit af því símtali. Kvaðst sá fyrrnefndi vera „með áhugasaman kaupanda að þessum Glitnisbréfum ykkar“ og spurði: „voru þetta ekki ... 207 í heildina?“ Leiðrétti D hann með því að svara „150“ og sagði þá ákærði Elmar: „Já, 150 já. Ok. Heyrðu, all right. Má ég ekki koma á þau verði?“ Eftir jákvætt svar D kvaðst ákærði Elmar ætla að selja „sennilega nálægt bara lokaverðinu í dag“ en hafa samband síðar. Nokkrum mínútum síðar hringdi ákærði Elmar í miðlara í eigin viðskiptum Glitnis banka hf. og lét vita að hann „ætti að geta lokað því“ sem varðar „150 ... í bankanum“ á „26,6“. Strax á eftir hringdi ákærði á ný í fyrrnefndan D og sagði: „150 á 26,6, þú selur.“ Bundust þeir fastmælum um þetta. Að morgni 6. nóvember 2007 átti ákærði Elmar símtal við starfsmann verðbréfaskráningar kauphallarinnar sem kvaðst vera með „svona rútínu tékk“ varðandi „stóru viðskiptin í Glitni“ og spurði hvort „einhver tilkynning“ fylgdi, en ákærði Elmar svaraði því neitandi. Samkvæmt yfirliti frá kauphöllinni um viðskipti eiginbókar Glitnis banka hf. höfðu um líkt leyti verið skráð viðskipti með 150.000.000 hluti í bankanum á genginu 26,6. 2 Ákærði Elmar sendi tölvubréf um hádegisbil 7. nóvember 2007 til KS sem gegndi starfi regluvarðar Glitnis banka hf. Erindið var sagt afar áríðandi og var samrit bréfsins jafnframt sent ákærða Birki. Í bréfinu sagði: „Ég óska eftir heimild út vikuna til þess að eiga viðskipti með allt að 150 milljón hluti í GLB fyrir BK-44 ... Eini eigandi þess félags er starfsmaður bankans, Birkir Kristinsson. Heimildin þarf að lifa í dag og á morgun.“ KS svaraði með svohljóðandi tölvubréfi fáum mínútum síðar: „Heimild er veitt í dag. Það má eingöngu veita heimild sem gildir í einn dag. Verðum í bandi á morgun.“ Klukkan 15.14 þennan dag sendi ákærði Jóhannes tölvubréf til deildar bankans er bar heitið „Viðskiptaver Grunnupplýsingar“ og var yfirskrift bréfsins „stofna í K+ asap pls“. Í því sagði: „Viljiði líka stofna BK 44 kt 6202002120 asap takk“. Erindinu var svarað með þessum hætti: „Sæll. Þegar til í Kondor og IBAS Stuttnafnið er MK-44“. Samkvæmt kaupnótu 7. nóvember 2007 keypti BK-44 ehf. klukkan 15.50 þann dag 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. á genginu 25,2, eða fyrir 3.780.000.000 krónur, að viðbættri söluþóknun að fjárhæð 11.340.000 krónur. Á nótunni kom fram að ákærði Elmar væri sölumaður, viðskiptin væru skráð á vörslureikning nr. 210971 og „greitt með PM láni, c/o [RJ]. Kvittun á birki kristins.“ Samkvæmt yfirliti frá kauphöll um viðskipti eiginbókar Glitnis banka hf. voru þessi viðskipti skráð þar klukkan 16.50. Væri þetta um 1,01% af heildarhlutafé í Glitni banka hf., en með viðskiptunum komst BK-44 ehf. á skrá yfir 20 stærstu hluthafa í bankanum. Klukkan 17.08 þennan dag sendi ákærði Magnús tölvubréf til ákærða Elmars og HS starfsmanns í markaðsviðskiptum með samriti til SÖÞ forstöðumanns hjá áhættustýringu bankans og ákærða Jóhannesar. Bar bréfið yfirskriftina: „Samþykkt PM Mörk“ og í því sagði: „Ég er kominn með samþykki fyrir PM mörkum á BK-44 ehf, kt. 620200-2120, upp á 4ma. kr. í 6 mánuði.“ Stuttu síðar framsendi ákærði Elmar þetta tölvubréf til ákærða Birkis ásamt þessum texta: „Bréfin voru keypt áðan, þú færð pm lán fyrir þessum kaupum, value á mánudaginn. 150m nom GLB á 25,20.“ 3 Framvirkum samningi Gnúps fjárfestingafélags hf. um kaup á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf., sem félagið hafði eins og áður segir skuldbundið sig til að kaupa á genginu 30,6813, var lokað 8. nóvember 2007. Þennan dag klukkan 8.12 sendi ákærði Birkir tölvubréf til JLP, starfsmanns á afleiðuborði Glitnis banka hf., með yfirskriftinni „Zero cost“ þar sem sagði: „Geturðu gefið mér í Glb og Strb?“ Í svari JLP við þessu hálftíma síðar sagði meðal annars: „Sæll, Zero Cost levelin eru ekki beisin í þessu árferði – ég læt þau nú samt fylgja ... GLB Put@ 23,95 ... Call@ 29,35“. Áfram gengu tölvubréf á milli ákærða Birkis og JLP þar sem sá fyrrnefndi spurði fyrst til hve langs tíma og fékk það svar að miðað væri við tólf mánuði, en síðan hvað „put“ kostaði til sex mánaða og svaraði þá JLP að „ATM put á GLB til 6 mán kostar 7,5%“. Samkvæmt endurriti af símtali klukkan 16.57 sama dag hringdi ákærði Elmar í SBH, starfsmann í bakvinnslu bankans, og sagði meðal annars: „Heyrðu, money market lánið ... ertu búin að græja þetta?“ Bað þá SBH um frekari skýringu og svaraði ákærði Elmar: „Peningurinn. Peningurinn. Eru þeir búnir að borga bréfin? Þetta Gnúpur þarna.“ Hváði þá SBH og sagði ákærði Elmar: „Nei, tapið segi ég. Tapið.“ Svaraði SBH: „Nei, ég var að bíða eftir bara að hann myndi láta mig vita þarna“. Sagði ákærði Elmar henni þá að taka „peninginn“ af tilteknum reikningi og verði hann „kominn þarna inn bara“. Í endurriti símtalsins er skráð að ákærði Jóhannes hafi þá heyrst segja bak við ákærða Elmar: „Bara þegar [B] er búin að leggja hann inn“ og í framhaldinu endurtók ákærði Elmar setninguna. Jafnframt sagði ákærði Elmar henni að „reply-a á þennan hóp þarna, Elmar og Jói Bald, þegar þetta er klárt.“ Þá hringdi ákærði Jóhannes í starfsmann Glitnis banka hf., B að nafni, klukkan 16.59 og kvaðst hann hafa verið „að gera money market lán fyrir Gnúp“ og væri SBH í bakvinnslu bankans að bíða eftir peningum „inn á þennan reikning.“ Komu þau sér saman um að „dúndra þessu í gegn bara.“ 4 Sunnudaginn 11. nóvember 2007 klukkan 02.05 sendi LW, forstjóri Glitnis banka hf., svofelld tölvuskilaboð til ákærða Jóhannesar: „Áttu þessa mynd af forward bókinni fyrir mig.“ Ákærði svaraði klukkan 8.14 um morguninn: „Hér er listi yfir þá sem eru með framvirka samninga við okkur ... með long via GLB Hedge. Summan er 756m en á hluthafalista er 888m. Munurinn er nettó staða í valréttarbók, en þar erum við búin að selja mun meira af call options og þurfum því að vera long þar til varnar nú 132 nom. Á greinilega eftir að færa – búið að gera en á eftir að færa – Gnúpur selur og BK 42 kaupir 150 nom.“ Ljóst er að með „BK 42“ hafi verið átt við BK-44 ehf. Starfsmaður Glitnis banka hf. sendi tölvubréf 12. nóvember 2007 klukkan 11.39 til ákærða Elmars með yfirskriftinni „Nótur –vs210971“ þar sem sagði: „Sæll á eftir að setja inn PM lánið v/BK 44“. Ákærði Elmar svaraði með tölvubréfi klukkan 14.21, sem einnig var sent til SES sérfræðings í gjaldeyrismiðlun innan markaðsviðskipta, þar sem sagði: „Þetta á að fara á vs reikning 70548, [SES] gengur frá pm láni fyrir hann.“ Mínútu síðar átti ákærði Elmar símtal við SES sem er svo í endurriti: „[SES] Viltu segja mér eitthvað hverjum ég er að lána og hvað mikið og hvað lengi og ...? ES Jaaá. Þessa upphæð sem er þarna. [SES] (Hlær) ha? ES Var ekki ... nei, það var ekki nóta með. [SES] Það var bara 70548. Ég held að það sé reikningsnúmer frekar en upphæð. ES Já. Svona. Nú sendi ég þér nótuna. Þá sérðu töluna og nafnið og Maggi Arngríms, hann var búinn að samþykkja mörk á þetta. Á ég að senda þér það? [SES] Já takk. Og H líka. ES Eee ... [SES] Má það ekki? ES Jú, jú. Má það ekki? [SES] Já. ES Ég geri ekki bara drulludíla. [SES] (Hlær) Nei, nei. ES: Stundum er þetta í lagi. [SES] Já. Það er nú það sko. Það er nú akkúrat það. ES Það er nú nefnilega það (flautar). Svona. Láttu þér þetta nægja, drengstauli. [SES] (Hlær) Heyrðu, fyrirtak. ES Fyrirtæki. Heyrðu, takk. [SES] Heyrðu, hvað er ég að fara að lána honum? Þessa ... ES Þessa upphæð þarna í 6 mánuði en ég meina getum við ekki samt haft þetta bara rúllandi á mánuði eða ...? [SES] Jú, ég bara rúlla þessu í mánuð. ES Já. [SES] Á ég að senda þér „quote“ eða bara „done-a“ dílinn? ES „Quote-aðu“ bara sjálfan þig. [SES] Ok. Og hvaða álag ertu að hugsa um? ES Ég veit það ekki. Á ég að velja það? [SES] Ber ég ábyrgð á því? ES Hver hérna ... hvað er eðlilegt á þetta? [SES] Hmm ... er þetta ... er þetta drulludíll eða ...? ES (Sími hringir) Nettur. Heyrðu ég verð að taka þetta. [SES] Ok, bæ. ES Bæ.“ Klukkan 14.23 þennan dag sendi ákærði Elmar tölvubréf til SES og virðist hafa fylgt því bráðabirgðakvittun til BK-44 ehf. fyrir „Pöntun fyrir keyptum hlutabréfum af eigin bókum bankans“ að nafnverði 150.000.000 krónur á genginu 25,2 fyrir 3.780.000.000 krónur, en til viðbótar því væri þóknun að fjárhæð 11.340.000 krónur. Greiðsla væri skuldfærð samkvæmt beiðni af reikningi BK-44 ehf. nr. 582-26-844, en gerð var sú athugasemd að greitt væri með „PM láni“ og skyldi kvittun send ákærða Birki. Þá framsendi ákærði Elmar klukkan 14.24 til SES fyrrgreint tölvubréf ákærða Magnúsar frá 7. nóvember 2007, þar sem hann hafði greint frá „samþykki fyrir PM mörkum“ vegna BK-44 ehf. SES sendi síðan klukkan 14.43 svohljóðandi tölvubréf til ákærða Elmars með samriti til ákærðu Jóhannesar og Magnúsar: „FYI Dönn. Lánaði BK-44 isk 3.791.340.000 @ 14,55 Reibor og 210bp álagi í 1 mánuð frá 12.nóv. – 12.des. Pís át!“ Í málinu liggur fyrir tilkynning Glitnis banka hf. til BK-44 ehf. 12. nóvember 2007 um staðfestingu á lánveitingu þar sem fram kom að klukkan 14.41 þann dag hafi bankinn veitt peningamarkaðslán að fjárhæð 3.791.340.000 krónur með 16,65% ársvöxtum sem greiðast skyldu á gjalddaga 12. desember 2007, en fjárhæð lánsins hafi verið lögð inn á tiltekinn reikning. 5 Hinn 11. desember 2007 áttu ákærðu Elmar og Birkir samtöl í síma. Í endurriti af einu þessara símtala sagði meðal annars: „ES Verið að ta ... taka þetta í teip áðan sko. Það er verra sko. Heyrðu nei, það sem ég var að spá í ... er bara þú veist, eigum við ekki að gera ... það er það sem við viljum (hlær), það sem við viljum endilega sko. BK Mmm. ES ... Það er ... þú getur nú rétt ímyndað þér ... hvort að hérna félagar þínir ... séu að reyna að finna flöt á því að koma X mörgum prósentum í bankanum fyrir hjá endanlegum kaupanda. Þú getur rétt ímyndað þér ... síðan bara fá menn að borga X mikið fyrir það að hafa þú veist, að hafa, það þarf að borga fyrir greiðana.“ Síðar í endurritinu sagði svo: „ES Og hérna, þannig að þú veist, það bara, það munar rosalegu fyrir okkur bara að koma því sko yfir, yfir helvítis áramótin meðan ljósmyndin er tekin sko af, af „balance sheet-inu“ sko. BK Já. ES Bara bojnk, bara ... það er svona ... okkur munar rosalega mikið um það. BK Já. Er hann kominn á gjalddaga þessi samningur eða? ES Já. BK Já. ES Á gjalddaga sko. BK Já. Einmitt. ES ... Já, ég er að spá í hvort það væri ekki í lagi að framlengja honum fram yfir áramót. BK Jú er það ekki bara? ES Það væri helvíti gott. Okkur munar helvíti mikið um það. BK Þá hljóta að opnast einhverjar línur.“ Eins og áður var getið var peningamarkaðslánið sem Glitnir banki hf. veitti BK-44 ehf. 12. nóvember 2007 á gjalddaga 12. desember sama ár, en frá síðargreinda deginum var lánið framlengt til 11. janúar 2008. 6 Svo sem fyrr segir var peningamarkaðslánið til BK-44 ehf. framlengt frá gjalddögum 11. janúar, 3. mars og 3. apríl 2008 og áfallnir vextir hverju sinni lagðir við höfuðstól þess. Við framlengingu lánsins frá 3. mars 2008 kom fram í bréflegri staðfestingu frá Glitni banka hf. að með vöxtum kæmu til greiðslu á gjalddaganum 3. apríl sama ár 4.053.496.435 krónur. Við framlengingu lánsins frá síðastnefndum degi var nýr gjalddagi ákveðinn 5. maí 2008 og áttu þá að greiðast með vöxtum 4.120.514.243 krónur. Var fjárhæð lánsins þannig komin fram úr svonefndum PM mörkum sem ákærði Magnús tilkynnti í fyrrgreindu tölvubréfi 7. nóvember 2007 að samþykkt hefðu verið fyrir BK-44 ehf. til sex mánaða eða til 7. maí 2008. Áður en kom að gjalddaganum 5. maí 2008 seldi BK-44 ehf. sem fyrr segir 25. apríl sama ár 30.000.000 af þeim hlutum í Glitni banka hf. sem félagið hafði keypt 7. nóvember 2007. Hlutirnir voru seldir á genginu 16,85, en að teknu tilliti til söluþóknunar varð andvirði þeirra 503.983.500 krónur sem voru lagðar inn á reikning BK-44 ehf. við bankann nr. 513-26-780844 á uppgjörsdegi viðskiptanna 30. apríl 2008. Samkvæmt skilagrein bankans til BK-44 ehf. var ákærði Elmar sölumaður hlutabréfanna, en verja ætti söluverðinu til að „greiða inná pm lán“. Í málinu liggur fyrir yfirlit vegna framangreinds reiknings BK-44 ehf. þar sem má sjá að fjárhæðin 503.983.500 krónur hafi 30. apríl 2008 verið lögð inn á hann og tekin aftur út af honum, en í tilvísun vegna útborgunarinnar kom fram sama númer og peningamarkaðslán félagsins bar. Eftir greiðsluna 30. apríl 2008 inn á peningamarkaðslánið námu eftirstöðvar þess 3.606.059.210 krónum. Lánið var síðan sem fyrr segir framlengt á ný frá gjalddögum 5. og 19. maí 2008 og áföllnum vöxtum bætt við höfuðstól. Við síðari framlenginguna kom fram að á nýjum gjalddaga, 19. júní sama ár, ætti að greiða alls 3.642.088.466 krónur. 7 Áður en þau atvik gerðust, sem síðast var greint hér frá, hafði forstöðumaður í lánastýringu á viðskiptabankasviði Glitnis banka hf., BR, sent tölvubréf 31. mars 2008 til tveggja viðskiptastjóra við bankann, AS og HH, þar sem fram kom að áhættumat vantaði fyrir tvö félög, þar á meðal BK-44 ehf. Beindi BR því jafnframt til HH hvort hann ætti ekki að sinna þessum félögum. Skömmu síðar sendi BR annað tölvubréf til viðskiptastjóranna, þar sem sagði: „[HH] vill ekki eiga þetta, þannig að þetta tilheyrir þá þér [AS], þangað til annað kemur í ljós.“ Þann sama dag mun hafa verið skráð í áhættumatskerfi bankans að svonefnd PM mörk BK-44 ehf. væru í flokki 6. Samkvæmt endurriti af símtali 21. maí 2008 milli ákærða Elmars og SES áttu þeir meðal annars svofelld orðaskipti: „[SES] Jæja. Heyrðu, BK 44. ES Já. [SES] Er það ekki bara, er það ekki bara dónalegt að ég sé að rukka þá bara 200 punkta um þetta? ES Uuu ... neeei. [SES] Það er náttúrulega bara rugl. Ég á að vera að rukka þá svona 700 punkta. ES Er það? Er það stemningin eða? [SES] já, 400 alla veganna. ES Er það stemningin eða? [SES] Já þetta er bara. ES Ok. Heyrðu, jú ok 400, er það ekkert of mikið eða? [SES] Ha, 350? ES Jaaaá, heyrðu já, do it. [SES] Á ég bara að do it eða á ég að tala við einhvern eða? ES Nei, nei, nei. Do it. [SES] Do it. Ok. ES Thank you.“ Degi síðar hringdi ákærði Elmar í ákærða Birki og ræddi um hvað ætti að gera í „þessu“, sem ekki var tilgreint sérstaklega, en í endurriti segir meðal annars: „ES Ég þarf að koma, ég þarf bara að koma þessu í verð. Ég er eiginlega kominn inn á það. Ef ég þarf að taka eitthvað í staðinn eða gera, græja eitthvað eða gera þá bara geri ég það sko en ég þarf að koma þér út úr þessu á þessu verði bara. BK Já, þetta er þreytt maður. ES Já. BK Það er náttúrulega þú veist, maður bara spáði ekkert í það endilega. Þetta er náttúrulega bara búið að liggja, maður tók þetta þarna á sínum tíma maður. ES Já. BK Manstu eitthvað hvenær þetta var? Komið náttúrulega allt of langt síðan. Þetta var einhvern tímann í haust held ég ... ES Já. BK ... sem við tókum þetta. ES Já. BK Maður átti náttúrulega bara hægt og sígandi að mjatla aðeins úr þessu sko. ES Já, já, já, maður hefði átt að gera það. BK ... maður bara gleymdi þessari stöðu einhvern veginn. ES Já. BK Var ekkert að velta þessu fyrir sér. ES Nákvæmlega.“ Síðar í samtalinu voru orðaskipti þeirra sem hér segir: „BK Við vorum að taka þetta þarna í, rétt undir 25 man ég sko. ES Já, já. BK Og síðan náttúrulega fór þetta niður. ES Já, já. Hressilega? BK Allhressilega þarna í haust aðeins ... Síðan kom þetta allt til baka og var, var byrjað að trade-a aftur einhvers staðar í kringum 27 minnir mig, eitthvað svoleiðis ... En svo sem aldrei, aldrei á mikilli veltu. ES Nei, nei, nei, alls ekki. BK Þannig að það var nú kannski ekkert, ekkert mikið af færum. ES Nei, nei. Það var það ekki sko, þetta hefur alltaf verið mjög þunnt. BK. Já. En maður, svona eftir á að hyggja þá náttúrulega, hefði maður svo sem átt að bara minnka þetta aðeins sko. ES Já, já. BK Það hefði verið sniðugra. ES Já, eina vitið sko. Það er ... BK Aðeins að bara að nýta sér það að það hafa svo sem komið alltaf einhverjir smá tímar í þessu þar sem þetta hefur hækkað aðeins og verið einhver smá eftirspurn, þó að það hafi nú ekki verið undanfarið. ES Nei, nei. Það er alveg rétt ... ég ætla að reyna að hugsa þetta í ... BK Spáðu í þetta alla vegana. ES Já, já. Ég var ekki búinn að gleyma þessu.“ 8 Peningamarkaðslánið var enn framlengt frá 19. júní 2008 með sama hætti og áður, en nú til 21. júlí sama ár þegar greiða átti 3.775.197.307 krónur. Síðargreinda daginn hringdi ákærði Elmar í starfsmann Glitnis banka hf., sem gögn málsins bera ekki með sér hver verið hafi, og segir meðal annars svo í endurriti af símtali þeirra: „X Kannist þið við þetta lán á BK 44? ES Já. Ég er aðeins að vinna í því. X OK. Er byrjað rúlla því eða? ES Eee, ég ætla að ganga, ég geng frá því örugglega bara í dag eða á morgun sko. X Já, já. Á morgun sem sagt. ES Á morgun sem sagt, ha. X (Hlær) Gott svar. ES En hvað framlengjum við þessu þangað til á morgun eða? X Nei, nei. Nei, nei. ES Nei. Ég er að fara að ganga frá þessu. X Ef að hérna, það er allt í lagi að bíða með þetta í einn dag, ég meina ef að, ef að það er, við finnum út úr því á morgun bara. ES Já.“ Glitnir banki hf. gaf út 22. júlí 2008 staðfestingu um að peningamarkaðslánið hefði verið framlengt um einn dag og kæmu þá til greiðslu 3.777.242.206 krónur. Eins og áður greinir seldi BK-44 ehf. Glitni banka hf. 120.000.000 hluti í bankanum 22. júlí 2008 á genginu 14,95, keypti svo aftur þann dag jafn marga hluti á sama gengi og seldi síðan á ný sama dag jafn marga hluti til bankans en þá á genginu 31,82. Um fyrstu söluna er meðal annars að finna skilagrein bankans til BK-44 ehf. þar sem fram kom að félagið seldi hlutina þann dag klukkan 11.46 og var ákærði Elmar skráður sölumaður. Skyldu viðskiptin skráð þannig að bréfin færu af vörslureikningi BK-44 ehf. nr. 70548, en söluverðið, 1.794.000.000 krónur að frádregnum 5.382.000 krónum vegna þóknunar, yrði lagt inn á reikning félagsins nr. 513-26-780844. Þá var eftirfarandi tekið fram: „Greiða niður PM lán hjá [SES]“. Um aðra söluna gerði Glitnir banki hf. einnig skilagrein þar sem fært var að BK-44 ehf. hafi keypt 120.000.000 hluti í bankanum á genginu 14,95 fyrir 1.794.000.000 krónur, en hvorki var gert ráð fyrir þóknun vegna viðskiptanna né greint frá reikningi sem greiðsla yrði tekin af. Sem fyrr var ákærði Elmar skráður sem sölumaður og ætti að færa hlutina á vörslureikning BK-44 ehf. nr. 210971. Í skilagrein um þriðju söluna kom fram að BK-44 ehf. hafi selt 120.000.000 hluti í Glitni banka hf. á genginu 31,82 fyrir 3.818.400.000 krónur, en þóknun var engin og einskis getið um reikning sem leggja ætti söluverðið inn á. Sem fyrr var ákærði Elmar tilgreindur sem sölumaður og áttu hlutirnir að færast af vörslureikningi nr. 210971. Söluverðinu var ráðstafað inn á reikning BK-44 ehf. nr. 513-26-780844, en af því voru 3.777.242.206 krónur teknar jafnharðan aftur út af reikningnum og þeirri fjárhæð varið til að greiða upp peningamarkaðslán félagsins. Myndaðist af þessum sökum inneign á reikningnum vegna mismunar á söluverði hlutabréfanna og uppgreiðsluvirði peningamarkaðslánsins, 35.775.794 krónur, sem III. og IV. kafli ákæru varða að hluta. Um það leyti dags sem framangreind viðskipti fóru fram sendi starfsmaður í bakvinnslu Glitnis banka hf., sem sinnti uppgjöri þeirra, tölvubréf til ákærða Elmars þar sem sagði: „Þarf að losa handveð“. Stuttu síðar hringdi sami starfsmaður í ákærða Elmar og kvaðst vera „að fara að ganga frá þessum 120 milljóna króna pöntunum“ og spurði: „Ein pöntun þarna eða sem sagt þar sem að BK selur, sem var verið að losa handveð af ... sem sagt, svo er 52 að kaupa bréfið sem er á uppgjöri 25., á það að verða uppgjör 25., eina af þessum pöntunum?“ Svaraði þá ákærði Elmar: „Nei, þetta á allt að vera 22., bara í dag.“ Einungis ein af þessum viðskiptum með hlutabréf í Glitni banka hf., þau fyrstu, voru tilkynnt í viðskiptakerfi kauphallarinnar 22. júlí 2008 og var það gert klukkan 11.46. SÖÞ hringdi í ákærða Elmar klukkan 15.18 þennan sama dag og kemur meðal annars eftirfarandi fram í endurriti af símtali þeirra: „SÖÞ Heyrðu, ég ætlaði bara að heyra í þér með þetta trade á Glitni þarna, á ég að vera glaður? ES Ööö, ég held þú getir bara slakað á held ég. Ha, vertu ekkert að ... SÖÞ (Hlær) Ég er alltaf að vona að við séum að losna við eitthvað út úr þessum félögum sem voru, sem halda mikið af Glitni fyrir okkur ... Eða halda mikið af Glitni skilurðu, með litlu eigin fé. ES Nei, ég myndi nú ekkert, ekkert vera, ég, I wouldn´t hold my breath. SÖÞ Nei, ok. ... ES Það er bara hérna, þegar veltubókin er að kaupa og ... SÖÞ Það er út af þessum díl náttúrulega. ES Já, veltubókin kaupir og, og hérna, og kúnni selur ... það er aðeins verið að létta á þessu en það er ekkert, ég á ekki von á því að þetta gleðji þig eitthvað sérstaklega. SÖÞ Nei ... ég ætlaði að vita það í rauninni ... í hvora áttina þetta væri. ES Já þetta er þannig. Veltubókin kaupir þetta.“ 9 Starfsmaður markaðsviðskipta Glitnis banka hf. sendi tölvubréf 28. júlí 2008 meðal annars til ákærða Elmars þar sem sagði: „Þann 22. júlí 2008 keypti BK-44 ehf. 120.000.000 hluti í GLB (markaðsvirði: 1.794.000.000 kr) Þann sama dag seldi BK-44 ehf. 120.000.000 hluti í GLB (markaðsvirði: 3.818.400.000 kr) Nú var kúnninn að hafa samband við okkur og sér hann ekki innborgun / útborgun fyrir viðskiptunum. Ef ég fer í nótuna þá er ekki merkt á nótunni hvaðan sé skuldfært eða lagt inn eins og stendur venjulega. Að sama skapi ef við förum í viðskiptaskýrsluna þá er færslan merkt „greidd“ en samt ekki neinn reikningur þar skráður ... Veistu hvað skýrir þetta?“ Þessu bréfi svaraði annar starfsmaður bankans síðar um daginn og kvaðst hafa hringt í þann sem hafði sinnt uppgjöri viðskipta bankans við BK-44 ehf. Sagði síðan: „Hann sagði samkv Elmari að það átti að vera greiðsla þar sem selt er út af handveðsreikningi. Það fer inn á reikning 513-26-780844. Síðan áttu hinar færslurnar að vera án greiðslu samkv Elmari. Var síðan að tala við [G] sem stemmir reikninginn af og þetta stendur út af þar. Við þurfum að vita nákvæmlega hvernig þetta á að vera. Áður en við förum í að leiðrétta.“ Síðar um daginn sendi starfsmaður sem sendi fyrsta tölvubréfið annað til þeirra sömu og fyrr þar sem sagði: „Þetta á bæði að fara í gegnum tékkareikninginn. Fyrst sölupöntunin og svo kauppöntunin. Vinsamlegast látið mig og Elmar vita þegar það er done.“ Í málinu er að finna tölvubréf frá framkvæmdastjóra fjárhagssviðs Glitnis banka hf. til regluvarðar 18. september 2008 með fyrirspurn um „þennan samning um kaup á eigin bréfum sem var settlaður í júlí“. Svar regluvarðarins daginn eftir var svofellt: „Þarna var um að ræða uppgjör á sölurétti eða „PUT“ sem að eigin viðskipti höfðu samþykkt. Ég hafði veður af þessu seinni part 2007 vegna starfa minna sem regluvörður. Svo líður tíminn og ég fékk símtal um málið frá starfsmönnum í júlí sl. Kom í ljós að viðskiptin fóru í gegn en ekki var skriflega fullgengið frá málinu. Fór ég yfir málið með viðeigandi starfsmönnum og kom í ljós að vegna mistaka þegar sölurétturinn var gerður gleymdist að ganga frá kaupunum formlega og var ákveðið að ganga frá þeim svona. Þar var ég með í ráðum. Þau voru bókuð sem spot viðskipti og þar lá málið eða vitleysan vegna gengismunarins hefði átt að skrá þetta sem „PUT“ viðskipti eða sölurétt en ekki „spot“ viðskipti. Ég hef farið yfir vanhöld á því að ganga frá svona málum með viðeigandi starfsmönnum og gert þeim grein fyrir að svona mál geta haft alvarlegar afleiðingar í för með sér og er þess fullviss að svona gerist ekki aftur.“ Framkvæmdastjóri fjárhagssviðsins sendi á ný fyrirspurn til regluvarðarins 21. september 2008 þar sem sagði: „Ég þyrfti að fá upplýsingar um helstu skilmála þessa samnings. Ég þarf að geta metið hvort td. samningurinn kvað á um ákveðinn fjölda hluta á ákveðnu föstu verði á ákveðnum degi.“ Svar regluvarðarins sama dag var svofellt: „Það ... hefur væntanlega verið samkomulag um það ég finn útúr því í fyrramálið.“ 10 Ársreikningur fyrir BK-44 ehf. vegna ársins 2007 var dagsettur 16. september 2008 og var gert ráð fyrir áritun löggilts endurskoðanda þar sem fram kæmi að reikningurinn hafi ekki verið endurskoðaður, en undirritað eintak reikningsins liggur ekki fyrir í málinu. Í efnahagsreikningi kom fram að félagið ætti hlutabréf í Glitni banka hf. að andvirði 20.194.896 krónur, en hvorki var getið um kaup félagsins á 150.000.000 hlutum í bankanum í nóvember 2007 eða eignarhald á þeim bréfum í lok ársins né var greint frá peningamarkaðsláni félagsins frá bankanum meðal skulda þess. 11 KS, sem hafði verið regluvörður Glitnis banka hf., sendi 1. júlí 2011 bréf til Fjármálaeftirlitsins vegna rannsóknar þess á málefnum bankans þar sem sagði meðal annars: „Vísa til beiðni vegna framvirkra samninga á BK-44 og 42. Þetta voru mikil viðskipti hjá honum og hef ég fljótt tekið saman allar beiðnir og veittar heimildir ásamt öðrum samskiptum sem ég sé í pósthólfi. Vissi eiginlega ekki heimildir fyrir hvaða viðskiptum þurfti fyrr en núna. Því miður er ein heimild óskráð hjá mér en ég gaf hana munnlega til verðbréfamiðlara í júlí 2008. Ástæðan fyrir að ég man eftir því er að fjölmiðlar voru að spyrja um viðskipti BK og þurfti ég að rifja þetta upp fyrir svar til þeirra. Ég hef hins vegar sönnun fyrir að ég veitti heimild viðskiptunum þ.s. það urðu mistök við samningsgerð við Birki og lét ég [SRÓ] vita og sendi henni þær skýringar sem ég fékk er ég veitti heimildina.“ Af gögnum málsins verður ráðið að leit hafi verið gerð á árinu 2011 í skjölum Glitnis banka hf. til að staðreyna hvort þar væri að finna gögn um að BK-44 ehf. hafi sett að handveði til bankans hlutabréfin sem félagið keypti 7. nóvember 2007. Í tölvubréfi sem ritað var af því tilefni 11. júlí 2011 kom að virðist fram að slíkur handveðréttur hafi verið skráður í tölvukerfi bankans, en að öðru leyti sagði meðal annars eftirfarandi um þetta: „Þrátt fyrir ítarlega leit hefur frumrit handveðsyfirlýsingarinnar ekki fundist ... svo virðist sem vörslureikningi 40784 hafi verið skipt út fyrir vörslureikning 70548 þann 12.11.2007“. Þá verður einnig ráðið af gögnum málsins að leitað hafi verið í skjalasafni Glitnis banka hf. að gögnum um hvort BK-44 ehf. hafi gert samning við bankann um sölurétt á hlutabréfunum sem félagið keypti 7. nóvember 2007. Í tölvubréfum frá 19. október 2011 sem að þessu sneru kom fram að engin gögn fyndust um slíkt. Þá sendi áðurnefndur KS tölvubréf 26. sama mánaðar meðal annars til ákærða Elmars þar sem sagði: „Vísa til fyrri samskipta. Nú hefur rannsóknaraðili óskað eftir skýringum vegna fyrrgreinds söluréttar. Með vísan til fyrri svara og samtals okkar mun ég senda eftirfarandi vegna málsins: Vegna fyrrgreinds söluréttar skal tekið fram að þeir starfsmenn sem komu að viðskiptunum kannast við að BK-44 hafi gert samning um sölurétt að hlutum í Glitni. Sá samningur virðist hafa verið munnlegur og það virðist hafa farist fyrir að skrá hann og ganga frá skjölum vegna hans. Þó er vitað að BK-44 seldi 30 milljón hluti í Glitni þann 25.4.2008 og svo 120 milljón hluti í Glitni þann 22.7.2008. Uppgjör vegna söluréttarins fór fram 22.7.2008. Afstaða bankans þegar frá þessu var gengið og þeirra starfsmanna sem komu að viðskiptunum var sú að sölurétturinn væri til staðar, þótt nákvæmt efni hans væri óljóst, og að rétt væri að gera hann upp eins og gert var. Við það uppgjör var ekki útbúin nein sérstök sundurliðun sem fól í sér þóknun til Glitnis banka önnur en miðlunarþóknun. Það var talið eðlilegt að gera þetta eins og málum var fyrir komið.“ III 1 Í skýrslu ákærða Birkis við aðalmeðferð málsins í héraði kvaðst hann hafa verið starfsmaður í einkabankaþjónustu Glitnis banka hf. á árunum 2007 og 2008, en á sama tíma eigandi og stjórnarmaður BK-44 ehf. Yrði að hafa í huga að sem starfsmaður bankans hafi hann ekki getað eða mátt skipta sér af frágangi viðskipta við félög í sinni eigu, en strangar reglur hafi gilt um slíkt. Árla dags 7. nóvember 2007 hafi ákærðu Jóhannes og Elmar óskað eftir því að hann kannaði hjá viðskiptamönnum einkabankaþjónustu hvort þeir hefðu hug á kaupum á hlutabréfum sem málið varðar. Um hafi verið að ræða stór viðskipti á tímum lækkandi verðs á hlutabréfum í bankanum og þau því einungis getað hentað litlum hópi viðskiptavina. Þegar í ljós hafi komið að þau hentuðu ekki viðskiptavinum sínum hafi ákærðu Elmar og Jóhannes að morgni þessa sama dags átt með sér stuttan fund og boðið BK-44 ehf. bréfin til kaups. Nánar aðspurður sagði ákærði að könnun sín á hugsanlegri sölu bréfanna til annarra hafi falist í samtali við einn viðskiptamann. Ákærði neitaði eindregið að hafa vitað hvers vegna bréfin hafi verið boðin til sölu eða að Gnúpur fjárfestingafélag hf. hafi á sama tíma verið að loka framvirkum samningi um kaup á sama fjölda hluta í Glitni banka hf. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað um framgang mála eftir að ákveðið var að BK-44 ehf. gengi inn í viðskiptin og sagði: „Nei, þeir tjáðu mér að þeir myndu sjá um frágang málsins, þar á meðal að sækja um heimild regluvarðar sem að var og gert, sendur póstur út af því og ég kom ekkert frekar nálægt því.“ Ítrekað aðspurður kvað hann ákærðu Jóhannes og Elmar báða hafa lýst þessu yfir við sig. Aðspurður um hvort fjallað hafi verið 7. nóvember 2007 um söluréttarsamning sagði ákærði: „Já, það var talað um öll viðskiptin þá.“ Hvorki hafi þó verið rætt um lokadag lánssamnings né lánsform. Ítrekað aðspurður sagði ákærði frumkvæðið að viðskiptunum með öllu hafa verið hjá ákærðu Jóhannesi og Elmari sem hafi verið þeir einu í markaðsviðskiptum sem verið hafi í sambandi við sig vegna þessara samninga. Síðar aðspurður kvaðst ákærði ekki þora að fullyrða hvort hann hafi átt einn eða tvo fundi með ákærðu Jóhannesi og Elmari nefndan dag og þá hvort ákærði Jóhannes hafi setið þá báða. Ákærði andmælti því að samið hafi verið um að BK-44 ehf. yrði skaðlaust af hlutabréfakaupunum en áhætta félagsins hafi falist í því hvort Glitnir banki hf. héldi velli. Viðskiptin hafi verið sambærileg öðrum sem bankinn hafi verið að kynna, en um hafi verið að ræða svonefndan Zero-Cost samning sem falið hafi í sér að BK-44 ehf. nyti án frekara endurgjalds söluréttar á hlutabréfunum gegn því að veita Glitni banka hf. kauprétt að þeim. Hann hafi aldrei ritað undir skjöl vegna viðskiptanna eða sér verið sýndur samningur eða önnur skjöl honum tengd, en hann hafi þó vitað að um væri að ræða kaup á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. og að BK-44 ehf. legði ekki fram eigið fé til þeirra. Hann hafi ekki vitað hvernig lánskjör hafi verið ákveðin og sér hafi hvorki verið kynntur lokadagur eða innlausnartímabil né hafi verið rætt um útfærslu samningsins með tilliti til gengis bréfanna, kaupréttar eða söluréttar. Hann hafi talið að samningur um „sölurétt og kauprétt kæmi síðar“, eins og tíðkast hafi á þessum tíma. Ákærði kvað framangreint tölvubréf sitt til JLP 8. nóvember 2007 vera dæmi um alvanaleg samskipti þeirra, en bréfið hafi verið ritað vegna væntanlegs Zero-Cost samnings bankans við viðskiptavin og hafi þurft að festa niður gildi sölu- og kaupréttar. Ákærði kvaðst ekki hafa gefið fyrirmæli um framlengingu eða breytingar á peningamarkaðsláninu frá 12. nóvember 2007 og heldur ekki séð tilkynningar frá Glitni banka hf. varðandi þetta lán. Þá viti hann ekki til þess að óskað hafi verið eftir hækkun á útlánamörkum er peningamarkaðslánið var orðið hærra en 4.000.000.000 krónur í mars og apríl 2008. Hann hafi heldur ekki vitað hver stóð að þessu og ítrekaði að hann hafi verið „kúnninn í viðskiptunum. Félagið var viðskiptavinurinn og ég kom aldrei neitt nálægt, kúnninn kemur aldrei nálægt gögnum eða neinu í sínum viðskiptum.“ Ákærði sagði að samkvæmt gögnum frá verðbréfaskráningu Glitnis banka hf. hafi vörslureikningur nr. 70548, sem hlutabréfin er BK-44 ehf. keypti 7. nóvember 2007 voru skráð á, verið handveðsettur bankanum en hann hafi ekki áttað sig á því hvers vegna bréfin hafi ekki verið skráð á vörslureikning nr. 101145 sem skjöl lægju fyrir um að hafi verið settur bankanum að handveði. HH hafi verið lánastjóri í fyrri viðskiptum BK-44 ehf. við bankann um það bil tveimur árum áður. Ekki vissi hann til þess hvort HH hafi verið lánastjóri fyrir félagið á umræddum tíma né í hvaða áhættuflokki það hafi verið hjá bankanum. Ákærði hafi ekki vitað hvort viðskiptin hafi farið fyrir áhættunefnd bankans og ekkert þekkt til tilkynninga um þau til kauphallar. Ákærði kvaðst hafa gert ákærða Elmari og að líkindum nafngreindum yfirmanni sínum viðvart um greiðslu arðs af hlutabréfunum 13. mars 2008 og haldið að arðurinn yrði greiddur inn á handveðsettan reikning hjá Glitni banka hf., en ekki vitað um ástæðu þess að það var ekki gert. Um það leyti hafi hann óskað eftir því við ákærða Elmar að öll „bréfin yrðu seld og söluréttarsamningurinn virkjaður og lánið gert upp.“ Hann vissi þó ekki af hvaða ástæðu einungis hluti bréfanna hafi verið seldur 30. apríl 2008 eða hvers vegna uppgjör á þeirri sölu hafi ekki tekið mið af söluréttinum sem BK-44 ehf. hafi notið. Ákærði tók fram að hann þekkti í raun ekki hvernig uppgjör sem þessi ættu sér stað innan bankans og heldur ekki haft möguleika á að koma að uppgjöri. Ákærði kvað söluna 22. júlí 2008 á afgangi bréfanna einnig hafa verið til komna að sinni ósk, en ekki hafi hann aflað sjálfur heimildar regluvarðar til hennar. Hvorki minntist hann þess að hafa fengið eintak af sölunótu né skipt sér af þeirri aðferð sem beitt hafi verið við uppgjörið. Kvaðst hann heldur ekki vita hver hafi ákveðið gengið í viðskiptunum eða hver kaupandi hlutabréfanna hafi verið. Andmælti hann því að hafa sett sig í samband við bankann um uppgjör, eins og greini í áðurnefndu tölvubréfi starfsmanns markaðsviðskipta Glitnis banka hf. 28. júlí 2008 sem sent var meðal annars til ákærða Elmars. 2 Við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi kvaðst ákærði Elmar vera viðskiptafræðingur með meistarapróf í fjármálum. Hafi hann starfað sem verðbréfamiðlari í markaðsviðskiptum Glitnis banka hf. á árunum 2007 og 2008 en ekki verið með svokallað undirskriftaumboð innan bankans. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi lýsti hann aðdraganda viðskiptanna sem málið varðar þannig að á sitt borð hafi komið sala á 150.000.000 hlutum í bankanum frá eigin viðskiptum hans. Hafi viðskiptin á engan hátt tengst því að Gnúpur fjárfestingafélag hf. hafi losnað undan samningi við bankann um kaup á bréfum, en ákærði hafi séð um lokun á þeim samningi. Verð hlutabréfa hafi farið lækkandi á þessum tíma. Hann hafi átt fund með ákærða Birki og JG verðbréfasala úr eigin viðskiptum bankans um sölu bréfanna og hafi þau verið boðin þar BK-44 ehf. til kaups. Nánar um fundinn sagði ákærði: „Við hittumst, sko, ég var mikið í samskiptum við Birki, ég held að í upphafi að þessu þá vorum við nú bara tveir sem sagt í samskiptum um þetta, en það sem þú ert ert að vísa í, ég man eftir að hafa setið við upphaf viðskiptanna fund með Birki og Jóhannesi ... en það var kannski, ég man það nú samt ekki þannig að það hafi verið sko upphafið sko. Það er bara einn fundur sem við þrír sátum, þetta var ekki þannig og virkaði í sjálfu sér ekki þannig sko, menn kasta þessu nú svona á milli sín en það er svona pínu óljóst hvernig nákvæmlega tímaröðin er.“ Sagðist ákærði telja sig muna eftir „að hafa setið með Jóhannesi við upphaf þessara viðskipta og í lokin, óljóst, en að það hafi verið um morguninn, hafi bara allt í einu sest niður svona með Birki og farið að ræða þessi viðskipti beint, ég man ekki alveg eftir því þannig“. Hann kvað ólíklegt að ákærði Jóhannes hafi á þessum tíma „setið heilan fund um einstök hlutabréfaviðskipti“ og ekki telja að hann hafi verið þátttakandi í umræðu um gengi á bréfunum eða lánsform. Þegar til hafi komið hafi hann fengið fyrirmæli frá ákærða Birki um að kaupa 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. fyrir BK-44 ehf. Ákærði kvaðst ekki muna hvort ákvörðun um veitingu peningamarkaðslánsins til BK-44 ehf. hafi þurft að fara fyrir lánanefnd, en um það og framlengingu lánsins hafi aðrir átt að sjá. Hann hafi aflað heimildar regluvarðar til viðskiptanna, en síðan hafi verið gengið endanlega frá þeim í bakvinnslu bankans. Ákærði kvað samning hafa verið gerðan um sölurétt BK-44 ehf. á hlutabréfunum og hafi verið á sínu verksviði að koma upplýsingum um hann á framfæri við svonefnt afleiðuborð, en ekki minntist hann þess að ákærði Birkir hafi gengið eftir því að skriflegur samningur yrði gerður um þetta. Ákærði kvað bankann hafa átt veðrétt í bréfunum, enda hafi það komið fram í tölvukerfi bankans. Hafi áhætta af kaupunum verið hjá BK-44 ehf. með verðbréfamiðlun bankans sem mótaðila, en samningur hafi kveðið á um að kaupandinn léti frá sér til Glitnis banka hf. kauprétt að hlutabréfunum og nyti að endurgjaldi söluréttar á bréfunum til bankans. Hafi áhætta kaupandans falist í lækkun á gengi hlutabréfanna frá kaupverði þeirra niður í söluréttarverðið sem hafi verið lægra en kaupverðið. Um hafi verið að ræða hefðbundinn Zero-Cost samning en eins og heiti hans beri með sér hafi hvorugur samningsaðili greitt fyrir hann annað en að veita gagnaðilanum sín réttindi. Ákærði hafi á hinn bóginn ekki tekið eftir því fyrr en í júlí 2008 að ekki hafi verið gengið formlega frá sölurétti handa BK-44 ehf., sem þó hafi verið samið um þegar í nóvember 2007. Hafi þá orðið „uppi svona fótur og fit“ og samband haft við regluvörð um lausn. Aðspurður um hvort ekki hefði átt að taka tillit til söluréttar við uppgjör á sölu hlutabréfa í eigu BK-44 ehf. í apríl 2008 sagði ákærði að „söluréttarsamningurinn í sjálfu sér sko lifir sjálfstæðu lífi, valréttirnir lifa sjálfstæðu lífi“ og hafi því verið unnt að gera upp sölu á bréfunum með sitt hvorum hætti. Kvað ákærði tilvist söluréttarsamnings ekki hafa verið rædda við þessa sölu, en hún hafi farið fram eftir fyrirmælum ákærða Birkis, enda enginn annar verið í stöðu til að gefa þau. Kannaðist ákærði ekki við að ákærði Birkir hafi í apríl 2008 óskað eftir að öll hlutabréfin yrðu seld. Þar sem þegar í nóvember 2007 hafi verið samið um sölurétt til handa BK-44 ehf. og síðan komið í ljós að sá réttur hafi ekki verið skráður í gögnum bankans hafi ákærði og JG leitað til regluvarðarins. JG hafi síðan ákveðið verðið í viðskiptunum 22. júlí 2008 og regluvörðurinn þá leið sem farin var, en eftir á komið á daginn að mistök hafi verið gerð í útreikningi á verðinu. Ákærði kvaðst muna eftir því að hann og fleiri hafi rætt um uppgjörið 22. júlí 2008 á þeim tíma sem það fór fram, en aðspurður um hverjir hafi átt þar í hlut sagði ákærði: „Ég man ekki hvort að það var ég, [JG] og Jóhannes eða bara ég og Jóhannes, af því að við ræddum þetta, við vorum allir með þetta einmitt.“ Ekki hafi þó endilega þurft að ræða þetta við ákærða Jóhannes því [JG] hafi haft „fullar heimildir til þess að eiga svona viðskipti.“ Nánar aðspurður um hvort ákærði Jóhannes hafi verið viðstaddur þegar ákvörðun var tekin um uppgjör viðskiptanna á fundi í júlí 2008 sagði ákærði: „Nei, hann var, ég man bara eftir því að hann var upplýstur um þetta, það var sko minnir mig eftir að það var búið að setja niður verðin og svona, mig minnir að það hafi verið sko, hann hafi í raun og veru bara verið upplýstur um það sko ... Engan sérstakan dag sko en eftir á.“ Ekki myndi hann eftir viðbrögðum ákærða Jóhannesar en hann hafi „væntanlega fussað og sveiað yfir því að við höfum klúðrað þessu en væntanlega ekkert sett út á það að þetta hafi verið leyst svona, enda ekkert að setja út á.“ Við skýrslugjöf ákærða fyrir héraðsdómi var spiluð hljóðritun af áðurgreindu símtali hans 5. nóvember 2007 við starfsmann Gnúps fjárfestingafélags hf. og hann spurður um tilefni orða sinna um að hann hefði „áhugasaman kaupanda Glitnis að þessum Glitnisbréfum Gnúps.“ Hann sagðist ekki skilja spurninguna og myndi hann ekki hver áhugasami kaupandinn hafi verið. Aðspurður um fyrrgreint símtal sem hann átti í beinu framhaldi við miðlara í eigin viðskiptum Glitnis banka hf. sagðist ákærði telja að þeir hafi verið að ræða um sömu hluti í bankanum, en hann myndi það þó ekki. Hann „þekki það ekki“ að hann hafi á þessum tíma lokað framvirkum samningi um kaup Gnúps fjárfestingafélags hf. að 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Þegar spiluð hafði verið fyrir ákærða hljóðritun af síðara símtali hans sama dag við áðurnefndan starfsmann Gnúps fjárfestingafélags hf. kvaðst hann halda að það hafi verið af sama meiði og fjallað um lokun Gnúps fjárfestingafélags hf. á framvirkum samningi. Hvorki kvaðst ákærði hafa átt samskipti við ákærða Magnús áður en hann fékk sent tölvubréf hins síðarnefnda 7. nóvember 2007 um „samþykki fyrir PM mörkum“ fyrir BK-44 ehf. né vita hver hafi óskað eftir að félagið fengi þessi lánamörk samþykkt. Hann sagðist ekki vita hvaðan ákærði Magnús hafi fengið samþykki fyrir þessum mörkum, en teldi að Magnús hafi verið tengiliður með þau boð þótt ákærði hafi sagt í framangreindu símtali við SES 12. nóvember 2007 að ákærði Magnús hafi samþykkt mörkin. Kvað ákærði samræður þeirra SES í símtalinu um að þetta væri „drulludíll“ hafa verið í gríni, en þetta hugtak hafi verið notað um viðskipti þar sem menn töpuðu. Tölvubréf SES þennan dag í kjölfar símtalsins hafi verið sent í afriti til ákærðu Jóhannesar og Magnúsar þar sem þeir hafi verið „aðilar málsins eins og kom að hluta til fram í samtalinu“, en hann myndi ekki eftir að hafa átt í samskiptum við þá í tengslum við þetta bréf. Ákærði kannaðist ekki við að hafa séð tilkynningar frá Glitni banka hf. um staðfestingu á peningamarkaðsláninu til BK-44 ehf. 12. nóvember 2007 eða framlengingu á láninu, enda hafi slíkt ekki verið í hans verkahring. Hann hafi því ekki skýringu á því að í gögnum málsins mætti finna áminningu úr rafrænni dagbók hans 21. júlí 2008 klukkan 09.30 um að peningamarkaðslán BK-44 ehf. væri á gjalddaga. Ákærði kvaðst ekki muna eftir framangreindu símtali milli sín og SES 21. maí 2008 en eftir að hafa hlýtt á upptöku af því sagði hann að SES hafi þar verið að leita réttlætingar á að hafa „eitthvert heiftarlegt álag“ á vöxtum af peningamarkaðsláni BK-44 ehf. frá Glitni banka hf. Ákvörðun um álag hafi verið í verkahring SES og sagðist ákærði ekki átta sig á ástæðu þess að hringt hafi verið í sig vegna þessa, en bætti við „annars er þetta nú bara mestmegnis grín þarna sýnist mér í þessu samtali.“ Kvað ákærði áðurgreint símtal sitt við ákærða Birki 22. maí 2008 ekkert hafa tengst máli þessu og myndi hann hvorki eftir fyrrnefndu símtali við ónafngreindan starfsmann Glitnis banka hf. 21. júlí sama ár né símtali við SÖÞ 22. sama mánaðar. 3 Í skýrslu fyrir héraðsdómi kvaðst ákærði Jóhannes hafa starfað hjá Glitni banka hf. frá árinu 1996 sem gjaldeyrismiðlari og síðan forstöðumaður gjaldeyrismiðlunar fyrstu tíu árin, en orðið framkvæmdastjóri markaðsviðskipta snemma árs 2007. Hann hafi líklega fengið svonefnt A umboð til undirskriftar þegar hann tók sæti í framkvæmdastjórn bankans í maí 2008, en verið með C umboð fram að því. Hafi hann verið yfirmaður ákærða Elmars, en þó ekki hans næsti yfirmaður. Hlut sinn að þessu máli skýrði ákærði í upphafi skýrslu sinnar með eftirfarandi orðum: „Það eina sem ég hef gert í þessu máli er að ég kom inn á einhvern fund og sat þar hluta af honum, þar var til umræðu viðskipti, heiðarleg viðskipti. Síðan í rauninni er bara rætt um á þessum fundi á almennum nótum, engar svona tölur eða skilmálar, engin verð eða neitt slíkt, þar ákveðið. Síðan í rauninni eru þessi viðskipti sem ákært er fyrir hérna, þau eiga sér stað síðar án frekari aðkomu minnar og ég þurfti enga heimild að veita til þessara viðskipta og til mín var ekkert leitað með það. Síðan í rauninni bara þegar þarna í kringum uppgjörið á þessu að þá minnist ég þess að hafa heyrt eitthvað af þessu máli og þá í rauninni að það hafi átt sér stað einhver mistök við skráningu á frágangi og það sé búið að kalla til regluvörðinn og að hann leggi til eitthvað uppgjör ... Ég gerði engar athugasemdir við það sem lagt var þar til, ég man ekkert eftir efni þess sérstaklega“. Ákærði kvaðst ekki muna hvort hann hafi vitað á þeim tíma, sem viðskipti Glitnis banka hf. við BK-44 ehf. fóru fram, að þau hafi verið gerð um þann fjölda hlutabréfa sem Gnúpur fjárfestingafélag hf. hafi átt að kaupa. Kvaðst ákærði telja að viðskiptastjóri fyrir BK-44 ehf. í bankanum hefði átt að hafa yfirsýn yfir allt varðandi viðskiptin, en ákærði Elmar hafi sagst hafa átt frumkvæði að þeim og átt að koma upplýsingum um samning um sölurétt á hlutabréfunum til svonefnds afleiðuborðs. Hann sagðist ekki hafa séð samning um söluréttinn en í nóvember 2007 hafi verið rætt um „að hann væri með takmarkaða tapsáhættu og takmarkaða hagnaðarvon en það er það eina sem ég get sagt um það.“ Aðspurður um hvenær honum hafi orðið ljóst að ekki hafi verið gengið réttilega frá skráningum um söluréttinum svaraði ákærði: „Það er þarna bara í kringum þetta uppgjör sko, ég man ekki hvort það var ... eftir að uppgjörið var um garð gengið eða hvernig það var.“ Ákærði sagðist ekki muna eftir ástæðu þess að hann hafi sent áðurgreint tölvubréf 7. nóvember 2007 til viðskiptavers með beiðni um skráningu BK-44 ehf. í kerfi bankans, en tók fram að slík skráning hafi verið nauðsynleg til að geta skráð peningamarkaðslán hjá viðskiptavini. Hann kannaðist heldur ekki við að hafa séð kaupnótu vegna kaupa BK-44 ehf. á hlutabréfunum í nóvember 2007. Þá teldi hann að sér hafi sökum stöðu sinnar innan bankans verið sent afrit af tölvubréfi ákærða Magnúsar 7. nóvember 2007 um samþykki fyrir PM mörkum handa BK-44 ehf., en ekki minntist hann þess að hafa átt í samskiptum við Magnús vegna þessa. Undir ákærða var borið fyrrgreint tölvubréf hans til forstjóra Glitnis banka hf. 11. nóvember 2007, þar sem fram kom að Gnúpur fjárfestingafélag hf. hafi selt en „BK-42“ keypt „150 nom“, og kvaðst hann ekki kannast við það að öðru leyti en úr gögnum málsins. Þá kvaðst hann ekki vita um ástæðu þess að SES hafi 7. nóvember 2007 sent sér afrit af fyrrgreindu tölvubréfi til ákærða Elmars. 4 Ákærði Magnús kvaðst hafa hafið störf á skrifstofu forstjóra Glitnis banka hf. í byrjun maí 2007, en orðið framkvæmdastjóri á fyrirtækjasviði um haustið sama ár og stýrt þar deild er nefndist fyrirtækjasvið á Íslandi. Eftir þá breytingu hafi framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs verið næsti yfirmaður sinn, en við þeirri stöðu hafi hann á hinn bóginn tekið í maí 2008. Í nóvember 2007 hafi hann verið í lánanefnd bankans, svonefndri CCC nefnd, og jafnframt setið fundi áhættunefndar reglulega, en ekki sem nefndarmaður á þeim tíma. Taldi hann einnig líklegt að hann hafi haft undirskriftaumboð í bankanum á þessum tíma og heimild til að veita lán að fjárhæð allt að 20.000.000 krónur. Ákærði kvað þá reglu hafa gilt innan bankans að öll lán umfram lágar heimildir útibússtjóra hafi farið fyrir lánanefndir, en ekki framlenging þeirra. Innan bankans hafi verið áhættumatsflokkun sem viðskiptavinum hafi verið raðað í, en fjárhæðir lána hafi að mestu ráðið því hvaða nefnd bankans færi með hvert mál. Oftast hafi viðskiptastjórar séð um að leggja málefni einstakra viðskiptavina fyrir nefndirnar. Ákærði kannaðist við að hafa sent áðurgreint tölvubréf 7. nóvember 2007 til ákærðu Jóhannesar og Elmars, HS og SÖÞ um að hann væri kominn með samþykki fyrir PM mörkum handa BK-44 ehf. Um þetta sagði ákærði: „Mér skilst að það sé af því tilefni að ég hafi fengið einhver fyrirmæli um það ... Ég, ég geri ráð fyrir því að ég hafi fengið það frá einhverjum yfirmanni mínum um að þetta væri samþykkt.“ Yfirmenn hans á þessum tíma hafi verið GH og LW. Hafi ákærði verið í góðri trú um að þetta hafi verið samþykkt í áhættunefnd og jafnframt sent afrit af tölvubréfinu til SÖÞ, sem hafi verið ritari áhættunefndar og yfirmaður áhættustýringar. Ekki hafi hann átt samskipti við SÖÞ um málið að öðru leyti. Aðspurður hvort ákærði Birkir hafi verið í sambandi við hann um peningamarkaðslánið til BK-44 ehf. svaraði ákærði Magnús: „Nei, ég held að það hafi komið fram að hann gerði það ekki.“ Hann kvaðst ekki heldur hafa verið í tengslum við ákærðu Elmar eða Jóhannes vegna þessa máls. 5 Vitnið LW, sem var forstjóri Glitnis banka hf. í nóvember 2007, kvaðst fyrir héraðsdómi hafa verið formaður í áhættunefndar bankans á þeim tíma. Að jafnaði hafi lánastjórar innan bankans óskað eftir að ákveðin yrðu mörk fyrir peningamarkaðslán til fyrirtækja sem voru í viðskiptum við hann og slík lánamál verið færð fyrir lánanefnd eða áhættunefndina. Þekkti hann ekki til þess að málefni BK-44 ehf. hafi verið tekin fyrir í áhættunefndinni og hafi hann ekki gefið fyrirmæli um atriði tengd kaupum félagsins á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. í nóvember 2007. Hafi hann ekki vitað af málinu fyrr en lögreglurannsókn hófst, þrátt fyrir að þessi viðskipti hafi tekið til um 1% hlutafjár í bankanum. Ekki vissi hann hver hafi tekið ákvörðun um lánveitingu til BK-44 ehf. fyrir hlutabréfakaupunum. Á sínum tíma hafi hann hvorki vitað hvernig viðskiptin hafi verið gerð upp né minntist hann þess að hafa fengið upplýsingar um að bankinn hafi tapað um 2.000.000.000 krónum á viðskiptunum. Í október 2007 hafi komið til umræðu innan bankans að eigin hlutir hans væru að nálgast 10% heildarhlutafjár, en ekki myndi hann þó eftir að gripið hafi verið til sérstakra ráðstafana vegna þess eða af hvaða tilefni hann hafi sent fyrrgreint tölvubréf til ákærða Jóhannesar 11. nóvember 2007. Vitnið KS kvaðst hafa tekið við starfi sem regluvörður Glitnis banka hf. í maí 2007 en þá hafi þar ekki verið til „neitt regluvörslukerfi, það var mjög lélegt svona utanumhald.“ Kvaðst hann telja ákærða Elmar hafa sent sér tölvubréf í október eða nóvember 2007 vegna kaupa BK-44 ehf. á allt að 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Hafi hann veitt samþykki fyrir kaupum og mælt svo fyrir að heimild til þeirra myndi gilda í einn dag. Að öðru leyti hafi hann ekki þekkt inntak viðskiptanna, en þó hafi ákærði Elmar rætt um valrétti í sambandi við þau. Sumarið 2008 hafi ákærði Elmar óskað eftir að hann kæmi á sinn fund og hafi komið þar fram að vegna mistaka hafi söluréttur á hlutabréfum í eigu BK-44 ehf. ekki verið skráður í kerfum bankans. JG hafi einnig komið að málinu. Kvaðst vitnið hafa gefið heimild fyrir sölu hlutanna en tjáð ákærða Elmari að viðskiptin yrðu að vera þannig skráð að þau kæmu skýrt fram í gögnum bankans. Vitnið kvaðst ekki hafa mælt fyrir um hvernig viðskiptin í júlí 2008 yrðu útfærð, enda hafi hann sem regluvörður engar heimildir haft til ákvörðunar um slíkt. Því hafi hann kallað ákærða Jóhannes til fundar með þeim um þetta. Ákærði Jóhannes hafi á endanum tekið ákvörðun um hvernig viðskiptin í júlí 2008 yrðu útfærð þegar í ljós kom að sölurétturinn hafi ekki verið skráður og gefið ákærða Elmari fyrirmæli um það. Aðspurður um hvers vegna ekki hafi verið gengið frá skriflegum samningi svaraði vitnið: „Eins og þeir lýstu þessu fyrir mér á sínum tíma, þá hafi verið einhver misskilningur á milli þeirra og þeir hefðu rangskráð þetta. Þeir sögðust hafa fundið eitthvað, einhvern, einhvern pappír um þetta, einhvern póstex eða stílabók var skráð um þetta, en ég veit ekki, þetta átti að hafa verið bara einhver yfirsýn eins og þeir orðuðu það.“ Vitnið kvað samþykki sitt fyrir viðskiptunum í júlí 2008 hafa verið veitt munnlega. Hann hafi gert starfsfólki í bókhaldi bankans aðvart um þetta og sent þangað skýringar ákærða Elmars. Vitnið kvaðst ekki vita í hverju söluréttur BK-44 ehf. hafi verið fólginn eða hvernig fjárhæð gengis í endurkaupum bankans hafi verið ákveðin. Vitnið JÓ sem gegndi í nóvember 2007 stöðu framkvæmdastjóra einkabankaþjónustu Glitnis banka hf. sagði ákærða Birki hafa starfað í sinni deild og annast málefni efnameiri viðskiptavina bankans. Hann kvaðst hafa vitað um viðskipti ákærða Birkis vegna kaupa BK-44 ehf. á hlutum í bankanum, en þó ekki þekkt til aðdraganda viðskiptanna eða hver hafi verið seljandi bréfanna. Hafi ákærði sagt að um væri að ræða svonefnd Zero-Cost viðskipti, þar sem áhætta af þeim væri takmörkuð fyrir kaupandann vegna söluréttar sem hann nyti. Vitnið kvaðst telja að ákærði Birkir hafi átt að vera skaðlaus af viðskiptunum, en ekki vita nánar um útfærslu á verðlagningu söluréttarins. Ákærði Birkir hafi upplýst sig um arðgreiðslu frá Glitni banka hf. til BK-44 ehf. á árinu 2008 og viljað loka viðskiptunum með hlutabréfin sem vitnið hafi hvatt hann til að gera. Vitnið SÖÞ kvaðst hafa starfað sem forstöðumaður áhættustýringar Glitnis banka hf. 2007 og 2008 og jafnframt verið ritari áhættunefndar bankans. Hafi hann gegnt eins konar eftirlitshlutverki sem ritari og getað bent á atriði sem honum hafi þótt skipta máli fyrir áhættustýringu en ekki hafi hann farið með neitunarvald um afgreiðslu lánamála. Ekki hafi hann setið í lánanefnd bankans. Erindi hafi verið lögð fyrir áhættunefndina með því að þau hafi verið send á tiltekið póstfang innan bankans, þau sett á dagskrá funda í nefndinni og tekin þar fyrir. Í einhverjum tilvikum hafi mál verið afgreidd á milli funda með samþykki nefndarmanna, en þau þá verið formlega afgreidd á næsta fundi í nefndinni. Svonefnd lánamörk hafi verið hluti lánamála sem afgreidd hafi verið í nefnd. Þetta tvennt hafi oft farið saman þannig að lánamörk hafi verið afgreidd um leið og lán til viðkomandi hafi verið samþykkt. Viðskiptastjóri viðkomandi félags hafi haft með höndum að leggja mál fyrir nefndarfundi. Kerfi innan bankans hafi verið notað varðandi áhættumat á ákveðnar tegundir fyrirtækja. Í nóvember 2007 hafi málum verið þannig háttað að starfsmenn á sviði áhættustýringar hafi undirbúið fundi í áhættunefnd. Vitnið kvaðst jafnframt hafa fylgst með stöðu bankans í eigin bréfum. Að einhverju leyti hafi verið álitamál hvað hafi átt að telja með í útreikningi á þeirri stöðu, en bankinn hafi leitast við að vera undir lögboðnum mörkum að því er varðaði eignarhald á eigin bréfum. Hafi vitnið séð í skýrslu frá október 2007 að bankinn væri yfir þeim mörkum. Ekki hafi verið sérstakur þrýstingur á sölu bréfa á þeim tíma er BK-44 ehf. keypti í bankanum. Kvaðst vitnið ekki hafa þekkt til lánveitingar Glitnis banka hf. til BK-44 ehf. í tengslum við kaup félagsins á hlutafé í bankanum. Staðfesti hann að hafa fengið afrit tölvubréfs ákærða Magnúsar 7. nóvember 2007 um samþykki PM marka fyrir BK-44 ehf. varðandi þessi viðskipti. Hafi hann án vafa ekkert aðhafst á sínum tíma af þessu tilefni þar sem þetta hafi ekki kallað á aðgerðir af hans hálfu enda „engin tilvísun í áhættunefnd“. Ákærði Magnús hafi ekki haft heimild til ákvörðunar sem lýst hafi verið í tölvubréfinu, heldur hafi þurft að afgreiða erindi sem þetta í áhættunefndinni, en ekki kvaðst hann muna eftir því að þetta málefni hafi farið fyrir hana. Aðspurður kvaðst hann ekki muna tilefni framangreinds símtals síns við ákærða Elmar 22. júlí 2008. Vitnið GH kvaðst hafa verið yfir fyrirtækjasviði Glitnis banka hf. á árinu 2007 og fram í maí 2008. Hafi hann verið yfirmaður ákærða Magnúsar. Hann hafi setið í áhættunefnd bankans og lánanefnd fyrirtækja en ekki þekkt til mála tengdum lánveitingu vegna viðskipta BK-44 ehf. með hlutabréf í Glitni banka hf. í nóvember 2007. Erindi til lánanefnda hafi í einhverjum tilvikum verið afgreidd á milli funda, annaðhvort af formanni eða varaformanni, en þá hafi lánveitingar verið afgreiddar á næsta fundi í nefndinni. Svonefnd PM mörk viðskiptavina hafi farið fyrir þessar nefndir og um samþykki þeirra farið eftir vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá nóvember 2007 þar sem viðskiptavinum hafi verið raðað eftir áhættuflokkun. Eftir að PM mörk hafi verið sett hafi lán verið afgreidd í markaðsviðskiptum bankans. Viðskiptastjórar hafi sótt um lánamörk fyrir viðskiptavini og lagt fyrir lánanefndir. Vitnið HS, sem starfaði í markaðsviðskiptum Glitnis banka hf., kvaðst á árunum 2007 og 2008 hafa haldið utan um upplýsingar um samninga viðskiptavina og tryggingar að baki þeim. Hafi hann fært inn svonefnd PM mörk, sem gilt hafi um peningamarkaðslán, á félög eftir að mörkin hafi verið samþykkt í lánanefnd. Sá háttur hafi oft verið hafður á að miðlarar hafi sótt um PM mörk fyrir viðskiptavini bankans. Að því er varðaði mörk BK-44 ehf. hafi vitnið 7. nóvember 2007 fengið tölvubréf ákærða Magnúsar um þau, væntanlega í framhaldi af því að vitnið hafi vakið athygli á að samþykkt mörk vantaði til skráningar í kerfum bankans og hafi þau svo verið skráð á grundvelli tölvubréfsins. Tilkynningar um PM mörk hafi yfirleitt borist vitninu með tölvubréfi eftir samþykki lánanefnda, en þá hafi samþykkt lánanefndar venjulega fylgt með. Vitnið BR, sem starfaði sem forstöðumaður í lánastýringu á viðskiptabankasviði Glitnis banka hf. á árunum 2007 og 2008, kvaðst á sínum tíma hafa heyrt af félaginu BK-44 ehf., en hann hafi ekki haft með málefni þess að gera. Hann staðfesti að hafa sent tölvubréf 31. mars 2008 til framangreindra tveggja lánastjóra bankans þess efnis að áhættumat vantaði fyrir BK-44 ehf. Þetta hafi verið gert sökum þess að félagið hafi ekki verið flokkað í áhættumatskerfi bankans. Ekki hafi honum verið kunnugt um hver hafi verið viðskipta- eða lánastjóri félagsins. Innan bankans hafi verið unnið að átaki í áhættumötum fyrir viðskiptavini, en ekki kvaðst hann geta skýrt hvers vegna BK-44 ehf. hafi svo fengið skráningu í áhættumatskerfi þennan sama dag, 31. mars 2008, og verið fært þar í flokk 6. Vitnið SES kvaðst hafa starfað innan markaðsviðskipta í Glitni banka hf. sem sérfræðingur í gjaldeyrismiðlun. Hann kvað fyrirtækjasvið bankans almennt hafa sótt um svonefnd PM mörk fyrir viðskiptavini en sá sem unnið hafi með mál hafi fengið upplýsingar um samþykkt mörk og fært þau inn í kerfi bankans. Það hafi þurft að gerast áður en lán væri veitt. Þegar komið hafi að gjalddaga peningamarkaðslána hafi gjaldeyrismiðlunin haft samband við viðskiptavin til að athuga hvort framlengja ætti lán eða hvort það yrði greitt upp. Hvorki kvaðst vitnið muna hver hafi verið viðskipta- eða lánastjóri fyrir BK-44 ehf. né vita hver hafi fært inn PM mörkin fyrir félagið eða tekið ákvörðun um lánveitingu til þess. Þá sagðist vitnið ekkert muna um framlengingu á peningamarkaðsláninu til BK-44 ehf., en aðspurður hvort hann hafi verið í einhverjum samskiptum við starfsmenn á fyrirtækjasviði út af þessu svaraði hann: „Apparantly Magnús Arnar.“ Vitnið kvaðst ekkert hafa komið að viðskiptum BK-44 ehf. við bankann og ekki muna eftir að hafa verið í samskiptum við viðskipta- eða lánastjóra vegna félagsins. Þá myndi hann heldur ekki eftir framangreindu tölvubréfi 12. nóvember 2007 með yfirskriftinni „nótur –vs210971“, svarbréfi ákærða Elmars eða símtali sínu við ákærða Elmar í beinu framhaldi af svarbréfinu. Hljóðritun af símtalinu var spiluð við skýrslugjöf hans og kvað hann mega ráða af því að hann hafi skort upplýsingar um lánveitinguna. Aðspurður um þau orð í lok símtalsins hvort hann ætti að senda ákærða Elmari „quote eða bara done-a dílinn“ svaraði hann: „Ég held þetta sé bara fíflagangur, þetta er ekki mjög marktækt, það var hlutverk gjaldeyrismiðlunar að hafa samband við kúnna og fá staðfestingu frá honum að hann samþykkti kjörin, það er það sem við gerðum.“ Þá var hann spurður um hvað átt hafi verið við með orðinu „drulludíll“ í símtalinu og svaraði hann á eftirfarandi hátt: „Ég veit ekki hvað er átt við með drulludíll en þú veist, í mínum huga er drulludíll, skítamix eða eitthvað svona shortterm redding samkvæmt money market láni, þú veist það gæti hafa átt við short term funding á þessum bréfum eða bara hver annar fíflaskapur ég bara veit það ekki.“ Framburður ákærðu og vitna er að öðru leyti rakinn í hinum áfrýjaða dómi. IV Ákærði Birkir reisir aðalkröfu sína um að málinu verði vísað frá héraðsdómi að því er hann varðar á sömu rökum og hann hélt fram fyrir þeirri kröfu í héraði, en til þeirra tók héraðsdómur afstöðu með úrskurði 31. október 2013 og síðan aftur í hinum áfrýjaða dómi með tilliti til þess sem fram hafði komið í munnlegum skýrslum við aðalmeðferð málsins. Samkvæmt gögnum málsins gaf ákærði Birkir fyrstu skýrslu hjá lögreglu 1. desember 2011 og var honum þá kynnt að hann nyti stöðu sakbornings. Öðru sinni gaf ákærði skýrslu hjá lögreglu 21. sama mánaðar. Í upphafi hennar var tiltekið að honum hafi verið „kunngert að hann njóti réttarstöðu vitnis við yfirheyrsluna“, svo og að honum hafi verið leiðbeint um skyldur sínar og ábyrgð sem vitni, en einnig var tekið fram að honum hafi verið „kunngert að vitni sé rétt að skorast undan því að svara spurningu ef ætla má að í svari þess geti falist játning eða bending um að það eða aðili venslaður því hafi drýgt refsiverðan verknað“. Í þriðja sinn tók lögregla skýrslu af ákærða 18. júní 2012 og var honum við upphaf skýrslugjafar kynnt að hann nyti stöðu sakbornings. Hvorki í annarri skýrslunni né þeirri þriðju var þess getið af hvaða ástæðu ákærði hafi notið annarrar stöðu en þegar hann gaf skýrslu hjá lögreglu næsta skipti þar áður, en við fyrstu skýrslugjöfina og þá þriðju var staddur verjandi hans. Ákærði byggir kröfu sína um frávísun á því að við skýrslugjöf hans 21. desember 2011 hafi lögregla verið hætt rannsókn á hendur honum og hafi ekki verið fullnægt skilyrðum 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til að taka hana upp á ný. Um þessa röksemd ákærða er til þess að líta að í nefndu lagaákvæði er mælt svo fyrir að hafi rannsókn á hendur sakborningi verið hætt vegna þess að sakargögn hafi ekki þótt nægileg til ákæru verði rannsókn á hendur honum ekki tekin upp að nýju nema ný sakargögn hafi komið fram eða séu líkleg til að koma fram. Í ákvæðinu er jafnframt mælt svo fyrir að hafi rannsókn á hendur sakborningi verið hætt skuli lögregla tilkynna honum það og eigi hann rétt á að fá um það skriflega staðfestingu. Ekkert liggur fyrir í gögnum málsins um ástæðu þess að lögregla hafi talið efni til að láta ákærða njóta stöðu vitnis við skýrslugjöf 21. desember 2011 og er því ekki unnt að ganga út frá því að það hafi verið gert vegna þess að sakargögn hafi ekki þótt nægileg til ákæru á hendur honum. Þá hefur ekkert komið fram um að lögregla hafi tilkynnt ákærða 21. desember 2011 eða við annað tækifæri að rannsókn á hendur honum hafi verið hætt, svo sem boðið er í síðari málslið 3. mgr. 57. gr. 88/2008 að gera skuli ef rannsókn er felld niður af þar greindum ástæðum. Að þessu gættu ásamt því að ákærða var við skýrslugjöfina 21. desember 2011 leiðbeint sérstaklega um rétt sinn til að færast undan því að svara spurningum er ekki fært að líta svo á að rannsókn á hendur honum hafi verið hætt og þá með þeim afleiðingum að hún yrði ekki tekin upp á ný nema að uppfylltum skilyrðum fyrri málsliðar 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008. Verður aðalkröfu ákærða Birkis því hafnað, en lögregluskýrsla hans 21. desember 2011 virt að vettugi. V 1 Í I. kafla ákæru eru ákærðu Elmari, Jóhannesi og Magnúsi gefin að sök umboðssvik með því að hafa í sameiningu í störfum sínum hjá Glitni banka hf. 12. nóvember 2007 misnotað aðstöðu sína og stefnt fjármunum bankans í verulega hættu er þeir fóru út fyrir heimildir sínar til lánveitinga með því að láta hann veita BK-44 ehf., en félagið var skráð í áhættuflokki 6, peningamarkaðslán að fjárhæð 3.791.340.000 krónur, án samþykkis lánanefndar eða áhættunefndar bankans, án þess að endurgreiðsla lánsins væri tryggð með fullnægjandi hætti og án þess að láta kanna með fullnægjandi hætti greiðslugetu félagsins. Hafi þetta verið í andstöðu við reglur bankans um lánveitingar. Eins og að framan er rakið veitti Glitnir banki hf. BK-44 ehf. peningamarkaðslán að framangreindri fjárhæð, fyrst miðað við 14. nóvember 2007, en síðar var auðkenni lánveitingarinnar breytt og hún látin gilda frá 12. þess mánaðar. Liggur fyrir að lánið var veitt til að fjármagna að fullu kaup félagsins á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. sem fóru fram 7. nóvember 2007 og þóknun vegna þeirra kaupa. Með framlengingum varði lánveitingin til 22. júlí 2008, en þó með innborgun 30. apríl 2008 í tengslum við sölu fimmtungs áðurnefndra hluta. Einnig er fram komið að bankinn hafði samkvæmt yfirlýsingu frá 25. apríl 2006 fengið að handveði verðbréf á vörslureikningi félagsins nr. 40784 til tryggingar greiðslu á öllum fjárskuldbindingum þess. Eigi að síður fóru umrædd hlutabréf ekki inn á þann reikning, heldur annan vörslureikning félagsins hjá bankanum sem ekki verður séð að hafi verið veðsettur. Í 17. gr. laga nr. 161/2002 var að finna ákvæði um skyldu lánastofnana til að koma sér upp eftirlitskerfi með áhættu í starfsemi sinni. Í ákvæði 1.2 í vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá janúar 2007 var mælt fyrir um áhættuflokkun á atvinnufyrirtækjum. Fram kom að tillögur um slíka flokkun fagfjárfesta skyldu unnar af markaðsviðskiptum og lagðar fyrir áhættunefnd bankans til umfjöllunar. Samkvæmt ákvæði 2.5 mátti einungis veita peningamarkaðslán til viðskiptamanna sem væru í áhættuflokkum 1 til 4 og með svonefnd PM mörk nema samþykki lána- eða áhættunefndar lægi fyrir. Mættu peningamarkaðslán að hámarki vera til sex mánaða en lengri lán þyrftu heimild lánanefndar. Tekið var fram að framlengingar á lánum skyldu vera innan marka þó gengisbreytingar hefðu orðið svo lánið væri orðið hærra en mörkin í krónum, en í slíkum tilvikum skyldi sækja um hækkun á mörkum eða lækka höfuðstól lánsins. Loks kom fram að ábyrgð vegna vanskila á peningamarkaðslánum væri hjá því sviði sem skráð væri fyrir viðskiptamanninum. Í almennum reglum um útlán og markaðsáhættu, samþykktum af stjórn Glitnis banka hf. 2. október 2007, kom fram það markmið bankans að auka arðsemi hluthafa og hlutafjár með skilvirkri áhættustjórnun og varfærinni útlánastefnu. Lánaákvarðanir skyldu byggðar á ítarlegu mati á útlánaáhættu, varfærnum ráðstöfunum til að draga úr lánaáhættu og áhættumiðuðum kjörum. Í 2. kafla reglnanna sagði: „Bankinn leitast við að takmarka stórar útlánaáhættur, þ.e. útlánaáhættur sem nemur meira en 10% af reglubundnu eiginfjárhlutfalli (CAD vegið eigið fé). Þannig má engin einstök langtímaútlánaáhætta vera hærri en 20% af CAD vegnu eiginfjárhlutfalli Glitnis á samstæðugrundvelli. Langtímamörk fyrir einstaka stóra útlánaáhættu skulu takmarkast við viðskiptavini sem eru í áhættuflokkum 1-5 miðað við áhættumatslíkan bankans. Sérstaklega skal þess gætt að meta lánshæfi viðskiptavinar, gæði trygginga eða annarra áhættuþátta, sem og eðli útlánaáhættunnar og eðlislega áhættu hennar. Uppsafnaðar samstæðuútlánaáhættur sem eru hærri en 10% af samstæðuvegnu eigin fé mega ekki fara yfir 200%. Allar ákvarðanir um útlánaáhættu og/eða markaðsáhættu skulu byggðar á formlegu áhættumati á viðskiptavininum og fjárhagsstöðu hans, lánshæfi hans, útlánasögu og öðrum viðeigandi upplýsingum. Ítarleg greining skal gerð á eðlislægri áhættu ákvörðunarinnar sem og viðeigandi áhættumildandi þáttum.“ Þriðji kafli reglnanna bar heitið útlánareglur og útlánaferli. Þar var fjallað um fjölmargar lánanefndir, þar á meðal áhættunefnd skipaða af framkvæmdastjóra bankans. Nefndin bar ábyrgð á stjórnun og eftirliti með allri útlánaáhættu, markaðsáhættu og mótaðilaáhættu bankans á samstæðugrundvelli. Áhættunefnd skyldi gera tillögur um útlánaheimildamörk fyrir útlánanefndir bankans og ákveða útlánareglur hans. Þá sagði: „Áhættunefnd setur útlánaheimild fyrir viðskiptavini bankans og ákveður útlánaheimild viðskiptavina í samræmi við samþykkt heimildarmörk sem eru hluti af þessum reglum. Áhættunefnd staðfestir og samþykkir áhættumatslíkön bankans og kerfi og ákveður reglur um markaðsáhættu. Áhættunefnd má fela undirnefndum ákvörðunarvald í einstökum tilfellum. Allar ákvarðanir skulu færðar í fundargerðir. Áhættunefnd gerir tillögur til stjórnar um almennar reglur um útlánatapsskilmála og endanlegar afskriftir einstakra lána og trygginga innan samstæðunnar. Áhættunefnd setur sér starfsreglur sem eru lagðar fyrir stjórn til staðfestingar. Sérhver nefndarmaður hefur neitunarvald um ákvörðun.“ Samkvæmt 4. kafla reglnanna, er bar heitið heimildamörk, höfðu áhættunefnd og útlánanefndir bankans heimildir til að samþykkja lánveitingar í samræmi við hlutfall af eigin fé hans og fara eftir áhættuflokkun viðskiptamanns. Þannig hafði áhættunefnd heimild til að lána viðskiptavini í áhættuflokki 6 sem næmi allt að 10% af vegnu eigin fé bankans. Samkvæmt ákvæði 5.3 í útlánahandbók Glitnis banka hf., sem áhættunefnd bankans staðfesti 7. nóvember 2007, skyldu allar ákvarðanir nefndarinnar færðar í fundargerðir. Þegar þess væri sérstaklega þörf gæti nefndin tekið ákvarðanir um mál milli reglulegra funda en tveir nefndarmenn þyrftu að samþykkja ákvörðun og yrði annar þeirra að vera formaður nefndarinnar eða varaformaður. Samkvæmt undirskriftareglum Glitnis banka hf., sem stjórn hans samþykkti 24. júní 2003, voru umboð starfsmanna til að skuldbinda hann þrenns konar, A, B og C umboð, en aðrir en þeir sem hefðu slíkt umboð gætu ekki skuldbundið bankann. Yrði bankinn ávallt skuldbundinn með undirskrift tveggja starfsmanna með A umboð. Þegar um væri að ræða hagsmuni á bilinu frá 500.000.000 til 1.000.000.000 króna og þeir vörðuðu veitingu ábyrgða, lánveitingar aðrar en lánveitingar á millibankamarkaði, skilmálabreytingar útlána og veðbreytingar þyrfti undirskrift tveggja starfsmanna, annars með A umboð og hins með C umboð. Þegar um meiri hagsmuni væri að ræða en að framan greinir og þeir vörðuðu viðskipti með gjaldeyri, verðbréf og afleiður og ádrátt á lánalínur þyrfti undirskrift tveggja starfsmanna, annars með A umboð og hins með C umboð. Í handbók um lánamál Glitnis banka hf., sem mun síðast hafa verið uppfærð á árinu 2004, var í ákvæði 2.10 að finna reglur um peningamarkaðslán. Þar sagði: „PM-lína (money market line) veitir miðlara heimild til þess að lána viðkomandi viðskiptamanni skammtíma lán (allt að 6 mánuðir hið lengsta) á kjörum sem ráðast af markaðsaðstæðum hverju sinni, þó þannig að heildarupphæð slíkra lána má aldrei vera hærri en skráð PM-línu mörk. PM-línur standa aðeins viðskiptavinum í áhættuflokkum 1-4 til boða, þó er heimilt að lána viðskiptavinum í hærri áhættuflokki með samþykki, áhættu- eða lánanefndar. Bankanum ber engin skylda til þess að lána viðskiptamanni skammtíma lán, þó svo að heimild sé til staðar.“ Af reglum þessum er augljóst að peningamarkaðslánið sem um ræðir í málinu mátti ekki veita nema að undangengnu mati á því hvort BK-44 ehf. teldist vera fagfjárfestir, hvort hann mætti flokka í áhættuflokka 1 til 4 og eftir atvikum hvernig fara skyldi um tryggingar fyrir láninu. Væri félagið ekki fellt undir einhvern af þessum áhættuflokkum þurfti lánveiting sem þessi sérstaka meðferð áhættunefndar. Þá þurfti lán sem þetta að hljóta viðeigandi skráningu í kerfum bankans, auk þess sem það varðaði starfsmann bankans, ákærða Birki. Gögn málsins bera þess engin merki að lánveitingin hafi verið til meðferðar hjá áhættunefnd eða öðrum lánanefndum bankans. Er af framansögðu ljóst að lánveitingin átti sér stað án umboðs eða heimildar sem væri á færi ákærðu Elmars, Magnúsar eða Jóhannesar að veita. Eins og áður kom fram hafði Glitni banka hf. á árinu 2007 ekki tekist að halda sig innan lögbundinna marka með eignarhald á eigin bréfum og hann fengið athugasemdir þar um frá Fjármálaeftirlitinu. Skipti það bankann því miklu að næðist að selja umrædda hluti sem námu ríflega 1% af öllum hlutum í bankanum, en ella hefði þetta eignarhald hans aukist í um það bil 13,5%. Þrátt fyrir framburð forstjóra bankans um að bankinn hafi ekki gripið til sérstakra ráðstafana af þessum sökum bera gögn málsins með sér að bankanum var mjög í mun að losna við eigin bréf. Á hinn bóginn hafði verð á hlutabréfunum tekið að lækka á þessum tíma og samkvæmt framburði ákærðu Birkis og Elmars og öðrum gögnum málsins voru fjárfestar í vandræðum með að standa skil á skuldbindingum sínum við bankann, meðal annars vegna kaupa á hlutabréfum. Var þá einnig útséð um að Gnúpur fjárfestingafélag hf. gæti 8. nóvember 2007 staðið við framvirkan samning um kaup á 150.000.000 hlutum úr eignasafni eigin viðskipta bankans fyrir 30,6813 krónur á hlut. Annaðist ákærði Elmar lokun á þeim samningi. Fyrir dómi taldi enginn ákærðu sig muna eftir eða ætla að tengsl þess félags við BK-44 ehf. hafi ráðið því að síðarnefnda félagið kom að málum. Á hinn bóginn bera símtöl ákærða Elmars við starfsmann Gnúps fjárfestingafélags hf. og miðlara í eigin viðskiptum bankans þremur dögum áður en kaupin áttu sér stað og framburður ákærða Elmars um þessi símtöl með sér að bankinn taldi sig hafa fundið nýjan kaupanda að þessum fjölda hluta. Yrði samningnum við Gnúp fjárfestingafélag hf. því lokað. Bar ákærði Birkir raunar svo að ákærðu Elmar og Jóhannes hafi beðið sig sérstaklega um að annast sölu á 150.000.000 hlutum í bankanum, þótt hann kannaðist ekki frekar en þeir við að hafa vitað hvert var tilefnið. Samkvæmt framburði ákærðu Elmars, Jóhannesar og Birkis hittust þeir á fundi að morgni 7. nóvember 2007 þar sem rætt var um að BK-44 ehf. keypti umrædda 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. Frásögn þeirra er á hinn bóginn ekki með sama hætti um hvort fundir hafi verið fleiri en einn þennan morgun og þá hvort ákærði Jóhannes hafi setið þá báða eða hversu ítarlega hafi verið farið yfir væntanleg viðskipti. Þannig kvaðst ákærði Jóhannes í raun einungis hafa átt stutta viðdvöl á fundi með ákærðu Elmari og Birki þar sem rædd hafi verið „heiðarleg viðskipti“ sem hann hafi ekki vitað hvernig voru síðar útfærð. Ákærði Birkir lýsti atvikum á hinn bóginn svo að ákærðu Jóhannes og Elmar hafi báðir nálgast sig um kaup á 150.000.000 hlutum í bankanum og jafnframt beðið sig um að kanna hug viðskiptamanna um kaup á þeim á tímum lækkandi verðs á hlutabréfum. Samkvæmt framburði ákærða Birkis náði sú könnun þó einungis til eins ótilgreinds viðskiptavinar og hafi þeir þrír ákærðu í framhaldinu átt fund þann sama morgun. Greindi ákærði Birkir ítrekað frá því fyrir dómi að frumkvæðið að viðskiptunum hafi að öllu leyti komið frá þessum tveimur ákærðu, þótt ákærði Elmar hafi komið meira að málum. Hafi þessir tveir ákærðu lofað sér að sjá um allan frágang málsins. Þótt ekki hafi verið rætt um lánskjör í smáatriðum hafi kaupin átt að vera með svonefndum Zero-Cost kjörum, eins og hann kvaðst skilja hugtakið. Á hinn bóginn vildi hann ekki fullyrða hvort fundir þeirra þennan morgun hafi verið einn eða tveir og að ákærði Jóhannes hafi setið þá báða, sem hann teldi ólíklegt. Menn hafi verið að „kasta þessu nú svona á milli sín“ og óljóst sé hvernig nákvæmlega tímaröðin hafi verið. Ákærði Elmar taldi að fundirnir hafi verið tveir eftir að hann hafi haft orð á þessum viðskiptum við ákærða Birki. Á þeim fyrri hafi JG einnig setið með sér og ákærða Birki og jafnvel ákærða Jóhannesi í upphafi. Síðari fundinn hafi þeir þrír ákærðu setið, en ákærði Jóhannes þó varla allan og líklega ekki verið komið að útfærslu um endanlegt gengi eða lánsform. Lýsti ákærði Elmar því hvert hafi verið efni þessara viðskipta að hans mati, en vísaði jafnframt til þess að hann hafi ekki haft heimild til að ganga frá þeim og hafi fjármögnun þeirra að öllu leyti verið á sviði annarra í bankanum. Eins og áður greinir var peningamarkaðslánið veitt án heimildar í reglum bankans. Var það þó ekki gert fyrr en ákærði Magnús hafði sent áðurnefnt tölvubréf 7. nóvember 2007 til ákærðu Jóhannesar og Elmars, SÖÞ og HS. Hafði sá síðastnefndi með höndum að skrá inn svonefnd PM mörk viðskiptavina. Í bréfinu tilkynnti ákærði Magnús að hann hafi fengið samþykki fyrir peningamarkaðsláni til BK-44 ehf. upp á 4.000.000.000 krónur í sex mánuði og í kjölfarið framsendi ákærði Elmar bréfið til ákærða Birkis og SES svo að gengið yrði frá lánveitingunni. Þótt ákærði Elmar hafi sagt að hann hafi ekki haft samskipti við ákærða Magnús kom fram í samtali hans 12. nóvember 2007 við áðurnefndan SES að ákærði Magnús hafi samþykkt PM mörkin. Gaf hvorugur þeirra haldbærar skýringar á efni símtalsins eða hvers vegna Magnúsi var send tilkynning um lánveitinguna í kjölfar hennar. Þá hefur ákærði Magnús á engan hátt upplýst frá hverjum hann átti að hafa fengið fyrirmæli um að senda tilkynningu um samþykki á PM mörkum fyrir BK-44 ehf. sama dag og viðskiptin komust á. Fyrir utan að hvorki voru efnislegar né formlegar forsendur til að veita lánið, þá kom fram hjá ákærða Magnúsi að ekki hafi fallið innan starfsviðs hans að koma samþykktum lána- eða áhættunefndar til viðtakanda innan bankans. Sem háttsettur yfirmaður í bankanum var ákærði Magnús þó í aðstöðu til að gefa þessa tilkynningu 7. nóvember 2007 og var hún óhjákvæmilegur þáttur í að lánveitingin kæmist á, enda framsendi ákærði Elmar hana til SES 12. sama mánaðar og sendi sá síðastnefndi í beinu framhaldi af því fyrrgreint tölvubréf til ákærðu Elmars, Jóhannesar og Magnúsar þar sem sagði: „FYI Dönn. Lánaði BK-44 isk 3.791.340.000 @ 14,55 Reibor og 210bp álagi í 1 mánuð frá 12.nóv. – 12.des. Pís át!“ Samkvæmt þessu er sannað að ákærði Magnús fór út fyrir umboð sitt með framangreindri tilkynningu 7. nóvember 2007. Eins og að framan er rakið eru í málinu fjölmörg tölvubréf og símtöl sem bera vott um mikinn þátt ákærða Elmars í viðskiptum þessum og eftirfylgni hans í sambandi við þau. Er sýnt að hann hafi vitað um tilefni viðskiptanna og stöðu hlutabréfamarkaðar. Einnig verður gengið út frá því að vegna starfa sinna í bankanum hafi hann þekkt reglur hans um útlán og markaðsáhættu. Gat honum ekki dulist að lán það sem um ræðir þyrfti að samþykkja í áhættunefnd bankans. Slíkt samþykki lá ekki fyrir og var framkvæmd lánveitingarinnar öll úr lagi. Þótt fallist verði á það með ákærða Elmari að umboð hans til ýmissa athafna varðandi viðskiptin hafi verið takmarkað var hann engu að síður aðstöðu til að koma þeim fram með þeim hætti sem hann gerði og áður er lýst. Ákærði Jóhannes hefur lýst því að hann hafi setið að minnsta kosti hluta af fundi að morgni 7. nóvember 2007 um kaup BK-44 ehf. á 150.000.000 hlutum í bankanum, þótt hann segist ekki muna að um hafi verið að ræða jafn marga hluti og Gnúpur fjárfestingafélag hf. hafði framvirkan samning um að kaupa. Framburður ákærða Elmars var ekki skýr um þátttöku ákærða Jóhannesar við ákvarðanatöku þennan morgun, en þó kvað hann ljóst að ákærði Jóhannes hafi hvatt ákærða Birki til kaupanna sem ekki hefðu getað komist á með aðkomu ákærðu Elmars og Birkis einni saman. Þá greindi ákærði Birkir frá því að ákærðu Jóhannes og Elmar hefðu lýst því yfir að þeir myndu annast lánveitinguna og jafnframt viðskiptin í heild sinni. Verður og að líta til þess að ákærði Jóhannes vissi einnig að um var að ræða kaup á verulegum hlut í bankanum eða rúmlega 1% á tímum lækkandi gengis og skorts á áhugasömum kaupendum. Því liggur fyrir að hann gerði sér grein fyrir að verulega hátt lán þyrfti til kaupanna, en hann þekkti reglur bankans um veitingu slíkra lána. Til viðbótar þessu liggur fyrir að ákærði Jóhannes hafði meiri afskipti af viðskiptunum en þau ein að sitja hluta af fundi 7. nóvember 2007. Þannig sendi hann síðar þennan dag erindi til viðskiptavers bankans er bar yfirskriftina „stofna í K+ asap pls“ þar sem sagði: „Viljiði líka stofna BK 44 kt 6202002120 asap takk“. Fékk hann jafnframt svar um hæl þar sem sagði að félagið væri „þegar til í Kondor og IBAS Stuttnafnið er MK-44“. Eins og rakið hefur verið kvaðst ákærði ekki muna eftir þessum samskiptum, en gaf þá skýringu að slík skráning væri nauðsynleg til að skrá mætti peningamarkaðslán í bókum bankans. Samkvæmt efni bréfsins virðist ákærði Jóhannes þó ekki hafa talið að BK-44 ehf. hafi verið umsvifamikill viðskiptavinur bankans, þótt hann sannanlega vissi að til stóð að veita félaginu afar hátt lán fyrir kaupum á 150.000.000 hlutum í bankanum. Þá var ákærða Jóhannesi sent samrit tölvubréfs ákærða Magnúsar síðar þennan sama dag um að fengist hafi samþykki fyrir „PM mörkum á BK-44 ehf, ... upp á 4ma. kr. í 6 mánuði.“ Er framburður hans um að ekki hafi verið venja að senda sér slík bréf ekki til stuðnings lýsingu hans á því að hann hafi ekki komið að málum stöðu sinnar vegna. Til viðbótar þessu fékk hann, eins og hinir tveir ákærðu samkvæmt þessum kafla ákærunnar, sent tölvubréf SES 12. nóvember 2007 um staðfestingu á lánveitingunni og nákvæma tilgreiningu hennar. Hafði hann ekki skýringu á því hvers vegna honum var sent afrit af þessu bréfi, en það hafi ekki verið venja að senda honum slík skjöl. Loks er tölvubréf ákærða Jóhannesar til forstjóra bankans 11. nóvember 2007 einnig til marks um að hann hafi haft vitneskju um viðskiptin, en í bréfinu tilkynnti hann forstjóranum að Gnúpur fjárfestingafélag hf. hafi selt en „BK-42“ keypt „150 nom“. Samkvæmt öllu framangreindu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er sannað að ákærðu Elmar, Jóhannes og Magnús misnotuðu aðstöðu sína innan Glitnis banka hf. á þann hátt sem greinir í I. kafla ákærunnar og er háttsemi þeirra þar réttilega færð til refsiákvæðis. 2 Eins og nánar er lýst í héraðsdómi eru ákærðu Elmari og Jóhannesi í II. kafla ákæru gefin að sök umboðssvik með því að hafa einhvern tímann á tímabilinu frá nóvember 2007 til 22. júlí 2008 í störfum sínum hjá Glitni banka hf. misnotað aðstöðu sína og valdið bankanum verulegri fjártjónshættu. Hafi þeir farið út fyrir heimildir sínar með því að gera munnlegan samning við ákærða Birki um skaðleysi BK-44 ehf. af hlutabréfaviðskiptunum þannig að félagið nyti án nokkurs endurgjalds söluréttar á hlutabréfunum. Hafi ákærði Elmar annast hlutabréfaviðskiptin 22. júlí 2008 milli BK-44 ehf. og Glitnis banka hf., en ákærða Jóhannesi, yfirmanni ákærða Elmars, hafi verið kunnugt um framkvæmd viðskiptanna og samþykkt framgang þeirra þegar þau voru gerð upp í samræmi við samninginn um sölurétt. Á þessum kjörum hafi þeir svo látið Glitni banka hf. efna samninginn 22. júlí 2008 með tjóni bankans að fjárhæð 1.933.292.207 krónur. Eins og áður greinir er fram komið að uppgjör viðskiptanna var framkvæmt með þeim hætti að bankinn keypti hlutabréfin 22. júlí 2008 af BK-44 ehf. á markaðsgengi. Bankinn seldi BK-44 ehf. hlutabréfin aftur á sama verði en keypti þau á ný á yfirverði sem tók mið af því að gera félagið skaðlaust af viðskiptunum. Var sú aðferð á engan hátt í samræmi við reglur bankans. Eins og málið liggur fyrir verður að leggja til grundvallar framburð ákærðu Elmars og Jóhannesar sem og vitnisins KS um að munnlegur samningur hafi komist á um rétt BK-44 ehf. til að krefjast þess að Glitnir banki hf. keypti á ný hlutabréfin sem bankinn seldi félaginu 7. nóvember 2007. Í fyrrnefndum vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá janúar 2007 voru fyrirmæli um valrétti í ákvæði 2.3.5 þar sem sagði að ekki skyldi gera valréttarsamninga nema þeir væru varðir með öðrum valréttum eða virkum kaupum og sölu undirliggjandi eigna. Í 3. kafla reglnanna sagði að viðskiptamenn þyrftu að leggja fram tryggingar fyrir útlánaígildi afleiðuviðskipta sinna samkvæmt nánar tilgreindri töflu og að tryggingarnar skyldu gilda fyrir öllum viðskiptum viðskiptamannsins við bankann en undantekning var gerð fyrir viðskiptamenn í áhættuflokkum 1 til 4. Í ákvæði 4.3 var fjallað um tryggingaköll og lögð sú skylda á starfsmenn markaðsviðskipta að fylgjast daglega með þróun markaðsverðs afleiðusamninga viðskiptamanna í hlutfalli við þær tryggingar sem væru fyrir viðskiptunum. Ef tap viðskiptamanns væri að aukast þannig að telja mætti að tryggingar myndu ekki duga skyldi starfsmaður markaðsviðskipta kalla eftir viðbótartryggingum. Samkvæmt ákvæði 7.1 skyldi haldið utan um valrétti í nánar tilgreindum kerfum og skrá hlutabréfavalrétti í ,,Samningaöskjuna“. Eftir ákvæði 7.2.2 hafði svonefnd afleiðubók heimild til að „skrifa og kaupa valrétti á einstök félög í ICEX15 eða safni þeirra.“ Mætti „opin deltastaða safnsins vera allt að 100 m.kr.“ en þó aldrei meira en „50 m.kr.“ á hvert einstakt félag. Þá sagði að „takmörk á heildarstöðu valrétta í bókinni ... skal vera á hverjum tíma 3.000 m.kr.“ Í ákvæði 7.3 var mælt fyrir um að valréttargjöld yrðu gerð upp miðað við viðskiptadaga og skyldu samningar um valrétti gerðir upp miðað við lokadag þeirra. Framburður ákærðu og vitna er á ýmsa lund um þátt ákærðu Jóhannesar og Elmars að ákæruatriðum samkvæmt þessum kafla ákærunnar. Ákærðu hafa báðir lýst því að samið hafi verið munnlega um sölurétt þegar í upphafi eða 7. nóvember 2007, en BK-44 ehf. hafi samtímis selt frá sér kauprétt og um leið takmarkað hagnaðarvon sína. Bar ákærði Elmar að fyrir mistök hafi gleymst að skrá söluréttinn í kerfum bankans en það hafi ekki komið í ljós fyrr en við sölu bréfanna 22. júlí 2008. Ákærði Elmar lýsti því að áhætta BK-44 ehf. af kaupunum hafi falist í hugsanlegri lækkun á verði hlutabréfa niður í söluréttarverð sem hafi verið í lægra gildi en kaupverðið. Hafi samningurinn verið með svonefndum Zero-Cost kjörum og ekki kostað neitt eins og hugtakið gefi til kynna. Þótt ákærði Elmar hafi borið að ekki hafi verið í hans verkahring að fylgjast með afdrifum peningamarkaðslánsins er því áður lýst að rafræn dagbók hans hafði að geyma áminningu um gjalddaga þess 21. júlí 2008. Auk þess átti hann símtal þann dag við ónefndan starfsmann bankans þar sem ákærði kvaðst myndu ganga frá peningamarkaðsláni BK-44 ehf. daginn eftir. Eins og áður greinir bar ákærði Jóhannes að hann hafi lítið sem ekkert komið að samningsgerð við hlutabréfakaup BK-44 ehf. í nóvember 2007 og til viðbótar því hafi hann ekki komið að uppgjörinu í júlí 2008. Á þeim tíma sem uppgjörið fór fram hafi hann þó heyrt af því að vegna mistaka hafi ekki verið gengið frá skráningu söluréttarins við kaup BK-44 ehf. á hlutunum og því hafi uppgjöri verið hagað með sérstökum hætti. Í skýrslu fyrir héraðsdómi voru svör ákærða Elmars ekki skýr um hlut ákærða Jóhannesar að því sem gerðist í júlí 2008, en sá síðarnefndi hafi frétt af málum um það leyti er uppgjörið átti sér stað. Þá lýsti ákærði Elmar því að þáttur JG hafi verið mikill í ákvörðun um hvaða leið ætti að fara í þessu sambandi. Kvaðst ákærði hafa rætt um þetta bæði við ákærða Jóhannes og JG og hafi ákærði Jóhannes ekkert sett út á aðferð við uppgjörið sem hafi þá hugsanlega þegar verið um garð gengið. KS bar á hinn bóginn að ákærði Elmar hafi kallað sig á fund í júlí 2008, er ljóst var að söluréttur á bréfunum hafði ekki verið skráður. Hafi ákærðu báðir lýst því að einhver misskilningur hafi orðið við upphaf viðskipta sem leitt hafi til þess að ekki var gengið frá skriflegum samningi um söluréttinn. Á endanum hafi það svo verið ákærði Jóhannes sem í júlí 2008 hafi tekið ákvörðun um hvernig viðskiptin yrðu gerð upp og gefið ákærða Elmari fyrirmæli um það. Eins og áður segir kvaðst ákærði Birkir á hinn bóginn ekkert geta sagt til um hvernig málum var hagað. Hann hafi þó vitað að eina áhætta BK-44 ehf. hafi falist í því að bankinn myndi falla. Þá bar ákærðu Elmari og Birki ekki saman um hvort sá síðarnefndi hafi óskað eftir sölu allra bréfanna í apríl 2008. Ekkert er í gögnum málsins um fyrirmæli ákærða Birkis þar um, en ákærði Elmar kvað misskilning hafa getað verið um þetta milli þeirra. Ákærði Elmar hefur lýst því að ákveðið hafi verið að láta BK-44 ehf. ekki gjalda þess í uppgjörinu að mistök hafi verið gerð innan bankans sem tæki á sig allt tap af gengismun á bréfunum frá kaupum þeirra í nóvember 2007 til sölu þeirra í júlí 2008, að viðbættri þóknun vegna lántöku. Jafnframt því kvað hann fyrst hafa komið í ljós í júlí 2008 að ekki hafi verið gengið formlega frá söluréttinum. Á hinn bóginn er fram komið að í engu var hugað að hinum ætlaða sölurétti á þeim tíma er fimmtungur hlutanna var seldur í apríl 2008 á mun lægra verði en þeir voru keyptir í nóvember árið áður. Voru skýringar ákærða Elmars um þetta þær einar að söluréttar- og valréttarsamningar lifðu „sjálfstæðu lífi“ þannig að gera mætti þá upp með sjálfstæðum hætti. Af gögnum málsins verður ráðið að Glitnir banki hf. hafi boðið viðskiptamönnum sínum að gera við sig valréttarsamninga með svonefndum Zero-Cost kjörum sem fólust í því að viðskiptamaðurinn ætti rétt á að selja bankanum tiltekin hlutabréf ef gengi þeirra færi niður fyrir tilgreind mörk gegn því að bankinn nyti réttar til að kaupa hlutabréfin ef gengi þeirri færi upp fyrir önnur tilgreind mörk. Á milli gengis sem veitti viðskiptamanninum sölurétt og gengis sem veitti bankanum kauprétt var tiltekið bil en innan þess bar viðskiptamaður áhættu af lækkun gengis frá því að hann keypti hlutabréfin og naut hagnaðar af hækkun gengisins. Fyrir gerð samninga sem þessara áttu engar greiðslur að koma, enda litið svo á að endurgjald úr hendi hvors aðila væri fólgið í réttindum sem hann veitti hinum. Eins og atvikum er háttað í máli þessu fær með engu móti staðist að söluréttur, sem haldið er fram að BK-44 ehf. hafi átt að njóta gagnvart Glitni banka hf., geti hafa verið með þessum Zero-Cost kjörum, enda hefur því hvergi verið borið við að samið hafi verið um hversu lágt gengi á hlutabréfum í bankanum þyrfti að verða til að virkja sölurétt BK-44 ehf. eða hversu mikið gengið þyrfti að hækka til að virkja kauprétt bankans. Þá er og til þess að líta að hefði samningur verið gerður með þessum kjörum hefði BK-44 ehf. ávallt þurft að bera sjálft þann hluta af tapinu sem myndaðist af lækkun á verðgildi hlutabréfanna frá gengi þeirra við kaup félagsins 7. nóvember 2007 niður í það gengi sem virkjaði sölurétt þess gagnvart bankanum. Þvert gegn þessu var félaginu haldið algerlega skaðlausu af kaupunum í uppgjörinu 22. júlí 2008, þar á meðal vegna vaxta sem féllu á peningamarkaðslán þess á öllum lánstímanum. Samkvæmt framansögðu kváðu reglur Glitnis banka hf. á um greiðslu gjalda af valréttarsamningum og að gera ætti þau upp miðað við viðskiptadaga. Skyldi uppgjör valréttarsamnings taka mið af lokadegi hans. Fram kom í vitnisburði tveggja starfsmanna á svonefndu afleiðuborði bankans fyrir héraðsdómi að þeir hafi gefið svokallað ,,kvót“ þegar gengið hafi verið frá samningi um sölurétt og hafi sérstakt valréttargjald verið greitt fyrir kauprétti og sölurétti auk þess sem verðleggja hafi þurft hina undirliggjandi eign í samningnum. Þá voru innan Glitnis banka hf. ýmsar varnir til að tryggja að hann bæri ekki tapsáhættu vegna valréttarsamninga. Þannig bar að skrá valréttarsamninga í kerfum bankans og skyldi tryggt að þeir væru varðir af öðrum samningum, en það lýsti sér meðal annars í því að starfsmenn á afleiðuborði leituðust við að láta mismunandi valréttarsamninga mætast. Af valréttarsamningi skyldi greiða sérstakt gjald. Ekkert af þessu var gert í tengslum við samning um sölurétt til handa BK-44 ehf. Fallist er á með héraðsdómi að við uppgjör Glitnis banka hf. á hlutabréfaviðskiptunum við BK-44 ehf. var farið á svig við allar þessar reglur. Á engan hátt var leitast við að takmarka það fjártjón sem bankinn varð fyrir og var hann látinn bera allt tjón vegna viðskiptanna. Af því sem rakið hefur verið er sannað að ákærði Elmar annaðist undirbúning uppgjörs viðskiptanna og stuðlaði að því að það yrði með þeim hætti sem varð. Var uppgjörið með vitneskju og samþykki ákærða Jóhannesar. Með þessu fóru ákærðu út fyrir heimildir er þeir höfðu í störfum sínum og skuldbundu þannig Glitni banka hf. með ólögmætum hætti með þeim afleiðingum að tjón bankans varð 1.933.292.207 krónur. Samkvæmt öllu framansögðu eru þeir sekir um þá háttsemi sem í II. kafla ákæru greinir og er þar réttilega færð til refsiákvæðis. 3 Að virtu því sem að áður segir um aðkomu ákærða Elmars að viðskiptum þeim sem um ræðir en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða um sakfellingu hans vegna ákæruatriða í III. kafla ákærunnar. Á sama hátt verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða Birkis samkvæmt IV. kafla ákærunnar fyrir hlutdeild í umboðssvikum samkvæmt I., II. og III. kafla ákæru. Þá verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærðu Elmars, Jóhannesar og Birkis fyrir markaðsmisnotkun samkvæmt V. kafla ákærunnar staðfest með vísan til forsendna hans. Loks verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða Birkis samkvæmt VI. kafla ákæru með vísan til forsendna hans. Brot ákærðu eru réttilega heimfærð til refsiákvæða í hinum áfrýjaða dómi að öðru leyti en því að brot samkvæmt V. kafla ákærunnar varða við a. lið 1. töluliðar 1. mgr. 117. gr., sbr. 1. tölulið 146. gr., laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. 4 Ákærði Elmar er fæddur 1978, ákærði Jóhannes 1971, ákærði Magnús 1973 og ákærði Birkir 1964. Enginn þeirra hefur áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Við ákvörðun refsingar er til þess að líta að ákærðu Jóhannes og Magnús voru á þeim tíma er brotin voru framin meðal æðstu stjórnenda í stórum viðskiptabanka sem jafnframt var almenningshlutafélag. Ákærði Elmar var verðbréfamiðlari en þó í aðstöðu til að hrinda í framkvæmd viðskiptunum sem málið varðar. Ákærði Birkir var í senn starfsmaður Glitnis banka hf. og einkaeigandi BK-44 ehf. og naut þeirrar stöðu í viðskiptum félagsins að vera bæði í starfslegum og persónulegum tengslum við þá menn sem komu þar fram af hálfu bankans. Til þessara viðskipta gekk ákærði Birkir í því skyni að njóta af þeim fjárhagslegs ávinnings svo sem reyndin varð að nokkru. Brot ákærðu Elmars, Jóhannesar og Birkis gegn lögum nr. 108/2007 voru stórfelld og beindust bæði að þeim sem áttu í viðskiptum á skipulegum verðbréfamarkaði og öllum almenningi. Háttsemi allra ákærðu varðaði gríðarlegar fjárhæðir og varð Glitnir banki hf. fyrir stórfelldu tjóni af gerðum þeirra. Þá var brot ákærða Birkis samkvæmt VI. kafla ákærunnar stórfellt. Eiga ákærðu sér engar málsbætur, en þáttur þeirra í brotunum var á hinn bóginn misjafn. Að þessu virtu verður refsing ákærðu Elmars og Birkis ákveðin fangelsi í 4 ár, refsing ákærða Jóhannesar fangelsi í 3 ár og refsing ákærða Magnúsar fangelsi í 2 ár. Til frádráttar refsingu ákærða Jóhannesar kemur gæsluvarðhald er hann sætti frá 30. nóvember til 7. desember 2011. Ákvörðun héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest. Ákærðu verða dæmdir til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjenda sinna sem ákveðin verða að teknu tilliti til virðisaukaskatts eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði Birkir Kristinsson sæti fangelsi í 4 ár. Ákærði Elmar Svavarsson sæti fangelsi í 4 ár. Ákærði Jóhannes Baldursson sæti fangelsi í 3 ár, en til frádráttar þeirri refsingu kemur gæsluvarðhald sem hann sætti frá 30. nóvember til 7. desember 2011. Ákærði Magnús Arnar Arngrímsson sæti fangelsi í 2 ár. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Af áfrýjunarkostnaði málsins greiði ákærðu hver fyrir sig 4.340.000 krónur, sem eru málsvarnarlaun verjenda þeirra, hæstaréttarlögmannanna Ólafs Eiríkssonar, Karls Georgs Sigurbjörnssonar, Reimars Péturssonar og Helga Birgissonar. Annan áfrýjunarkostnað, 383.180 krónur, greiði ákærðu óskipt. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar I Við rannsókn málsins hjá sérstökum saksóknara var ákærði Birkir yfirheyrður sem sakborningur 1. desember 2011, en við næstu skýrslugjöf 21. sama mánaðar fékk hann stöðu vitnis við rannsóknina. Gaf ákærði skýrslu í þriðja sinn 18. júní 2012 en þá var honum á hinn bóginn tilkynnt að hann væri á ný með réttarstöðu grunaðs manns. Í samantekt sérstaks saksóknara 27. mars 2012 um skýrslutökuna 21. desember 2011 sagði meðal annars: „Í upphafi skýrslutökunnar var Birkir spurður hvort hann skildi hvað fælist í réttarstöðu hans. Birkir sagðist gera það ... Birki var gerð grein fyrir því að kæmu fram ný gögn eða upplýsingar sem gæfu tilefni til að breyta réttarstöðu hans þá yrði það gert. Hann kvað ekkert geta orðið til þess svo langt sem hann viti.“ Í þinghaldi 28. maí 2014 var bókað af hálfu ákærða Birkis: „Við hlustun á upptöku af þessari skýrslutöku ... var ekki að heyra að ákærða Birki hafi verið veittar framangreindar upplýsingar eða hann brugðist við þeim með þeim hætti sem greinir frá í samantektinni.“ Jafnframt var bókað að ákæruvaldið hefði ekki brugðist við þeirri beiðni að kanna þetta atriði sérstaklega. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu ákæruvalds að miða bæri við framangreinda samantekt sérstaks saksóknara um skýrslutökuna 21. desember 2011, en ekki gat ákæruvaldið gefið skýringu á því hverju það sætti að þau atriði sem fyrr greinir komu ekki fram í upptöku af skýrslugjöf sem öll var tekin upp á myndband. Gegn andmælum ákærða Birkis er því hvorki unnt að miða við að honum hafi verið veittar framangreindar upplýsingar við skýrslugjöfina né að hann hafi gefið þá yfirlýsingu sem um ræðir. Með kæru Fjármálaeftirlitsins 10. nóvember 2011 var málefnum BK-44 ehf. vísað til rannsóknar hjá embætti sérstaks saksóknara og eru helstu atriði hennar rakin í málavaxtalýsingu héraðsdóms. Í kærunni var fjallað um háttsemi ákærða Birkis með ítarlegum hætti með tilliti til umboðssvika, markaðsmisnotkunar og brota gegn lögum um ársreikninga. Var rannsókn sérstaks saksóknara í málinu og síðar ákæra grundvölluð á þeim atriðum sem rakin voru í kærunni. II Í 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála segir að hafi rannsókn á hendur sakborningi verið hætt vegna þess að sakargögn hafa ekki þótt nægileg til ákæru eigi ekki að taka rannsókn upp á ný gegn honum nema ný sakargögn séu fram komin eða líklegt sé að þau komi fram. Þá segir að hafi rannsókn gegn sakborningi verið hætt skuli lögregla tilkynna honum það og eigi hann rétt á að fá það staðfest skriflega. Framangreint ákvæði verður ekki túlkað svo að einatt sé þörf skriflegrar tilkynningar til manns sem ekki hefur lengur réttarstöðu sakbornings við rannsókn máls eða að slík ívilnandi tilkynning sé ekki gild nema gefin sé upp ástæða fyrir henni. Hefur heldur ekki þýðingu þótt honum hafi verið kynntur sá réttur við skýrslugjöf vitnis að hann gæti, eins og aðrir sem njóta slíkrar réttarstöðu, skorast undan því að svara spurningu ef ætla mætti að í svari hans gæti falist játning eða bending um að hann hafi framið refsiverðan verknað, sbr. 1. mgr. 118. gr. laganna. Samkvæmt framansögðu var tilkynning embættis sérstaks saksóknara til ákærða Birkis um að hann nyti ekki lengur stöðu sakbornings við rannsóknina nægilega skýr í skilningi 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008. Fellst ég því ekki á rök sem meirihluti dómenda leggur til grundvallar í úrlausn sinni hvað þetta varðar. Þurfti því ný sakargögn til í skilningi ákvæðisins svo taka mætti aftur upp rannsókn á hendur ákærða Birki. Þá verður ekki fallist á með héraðsdómi að fram hafi komið ný gögn sem máli skiptu við rannsókn lögreglu er heimilað hafi að breyta réttarstöðu ákærða til fyrra horfs eftir að hann gaf skýrslu hjá lögreglu sem vitni. Nægir að líta til þess að fyrir lágu hjá embættinu á þeim tíma sem skiptir máli afar ítarleg gögn um að ákærði hefði sýnt af sér þá háttsemi sem hann var svo síðar ákærður fyrir. Höfðu þau gögn verið tekin saman og skýrð í þaula meðal annars í fyrrgreindri kæru Fjármálaeftirlitsins. Þá er tilvísun ákæruvalds til meðalhófsreglu til stuðnings meðferð sinni gagnvart ákærða Birki haldlaus í þessu sambandi og einnig óljós skírskotun til heildarmats lögreglu á sakargögnum. Samkvæmt öllu framanrituðu tel ég að vísa verði málinu frá héraðsdómi hvað varðar ákærða Birki og fella á ríkissjóð málskostnað af þeim þætti málsins á báðum dómstigum. Aðrir dómendur Hæstaréttar eru mér ekki samþykkir um þessa niðurstöðu og samkvæmt 2. mgr. 209. gr. laga nr. 88/2008 hef ég tekið þátt í að greiða atkvæði um efni málsins á þá lund sem fram kemur í atkvæði meirihlutans. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2014. Mál þetta, sem dómtekið var 28. maí sl., er höfðað af sérstökum saksóknara á hendur Elmari Svavarssyni, kt. [...], Sæviðarsundi 104, Reykjavík, Jóhannesi Baldurssyni, kt. [...], Grenimel 46, Reykjavík, Magnúsi Arnari Arngrímssyni, kt. [...], Klettási 6, Garðabæ og Birki Kristinssyni, kt. [...], Bergstaðastræti 16, Reykjavík, fyrir eftirtalin brot gegn almennum hegningarlögum, lögum um verðbréfaviðskipti, lögum um ársreikninga og lögum um bókhald: I. Á hendur ákærðu Jóhannesi Baldurssyni, þáverandi framkvæmdastjóra markaðsviðskipta Glitnis banka hf., kt. 550500-3530, Kirkjusandi 2, Reykjavík, Magnúsi Arnari Arngrímssyni, þáverandi framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs Glitnis banka hf. og Elmari Svavarssyni, þáverandi verðbréfamiðlara markaðsviðskipta Glitnis banka hf., fyrir umboðssvik 12. nóvember 2007, með því að hafa í sameiningu í fyrrgreindum störfum sínum fyrir Glitni banka hf. misnotað aðstöðu sína og stefnt fjármunum bankans í verulega hættu er þeir fóru út fyrir heimildir sínar til lánveitinga með því að láta bankann veita félaginu BK-44 ehf., kt. 620200-2120, sem var metið í áhættuflokki 6 og var í eigu ákærða Birkis Kristinssonar, 3.791.340.000 króna peningamarkaðslán, án samþykkis lánanefndar eða áhættunefndar bankans, án þess að endurgreiðsla lánsins væri tryggð með fullnægjandi hætti og án þess að láta kanna með fullnægjandi hætti greiðslugetu lántakanda en allt þetta var í andstöðu við reglur bankans um lánveitingar. Peningamarkaðslánið var veitt án þess að lántaki væri skuldbundinn til að endurgreiða það með undirritun lánsskjals. Lánið var veitt til að fjármagna að fullu kaup BK-44 ehf. á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf., sem fram fóru 7. nóvember 2007, og þóknun vegna þeirra kaupa. Ekki var gengið frá tryggingum fyrir endurgreiðslu lánsfjárhæðarinnar með formlegum hætti. Lánsfjárhæðin var lögð inn á bankareikning nr. 582-26-844 hjá Glitni banka hf., en síðan ráðstafað til bankans til greiðslu á kaupverði hlutafjárins og þóknun. Hinn 21. desember 2007 var auðkenni á lánveitingunni breytt úr FD-61110 í FD-63863 og hún látin gilda frá 12. nóvember 2007 í stað 14. nóvember 2007 og upphafsdagur vaxta leiðréttur úr 14. nóvember 2007 í 12. nóvember 2007. Peningamarkaðslánið var með gjalddaga 12. desember 2007 en var framlengt í alls 10 skipti með sömu lánaskilmálum að öðru leyti en því að vextir tóku breytingum og áfallnir vextir lögðust við höfuðstól hverju sinni eins og nánar greinir hér að neðan: Þáttur ákærðu Jóhannesar og Elmars í hinni refsiverðu háttsemi var nánar tiltekið sá að leggja á ráðin um hlutabréfaviðskiptin og lánveitinguna, bjóða meðákærða Birki hlutabréfin til kaups fyrir hönd BK-44 ehf., setja fram tilboð um fjölda hluta og lánveitingu frá Glitni banka hf. til handa BK-44 ehf. til að fjármagna kaupin að fullu. Þáttur ákærða Magnúsar Arnars var sá að láta skrá á félagið BK-44 ehf. lánamörk fyrir allt að 4.000.000.000 króna í 6 mánuði án þess að hafa heimild til að samþykkja svo háa lánveitingu sem framkvæmdastjóri í bankanum og án samþykkis lánanefndar eða áhættunefndar. Ákærði Elmar hafði síðan milligöngu um lánveitinguna til BK-44 ehf. og annaðist framlengingar á láninu í alls 10 skipti uns lánið var greitt upp 22. júlí 2008 með þeim hætti sem lýst er í II. kafla ákærunnar. Skráning á lánamörkunum gerði ákærða Elmari fært að annast kaup á hlutabréfunum fyrir hönd BK-44 ehf. fyrir andvirði peningamarkaðslánsins. Ákærði Jóhannes samþykkti framkvæmd viðskiptanna og gaf starfsmönnum bankans fyrirmæli um framkvæmd þeirra. Er ofangreind háttsemi ákærðu talin varða við 249. gr. almennra hengingarlaga nr. 19/1940. II. Á hendur ákærðu Elmari og Jóhannesi fyrir umboðssvik með því að hafa einhvern tímann á tímabilinu frá nóvember 2007 til 22. júlí 2008 í fyrrgreindum störfum sínum hjá Glitni banka hf., samhliða eða í kjölfar sölunnar á hlutabréfunum og lánveitingunni til BK-44 ehf., sem lýst er í I. kafla ákærunnar, misnotað aðstöðu sína og valdið bankanum verulegri fjártjónshættu með því að fara út fyrir heimildir sínar er þeir gerðu munnlegan samning við ákærða Birki um skaðleysi félags hans BK-44 ehf. af hlutabréfaviðskiptunum, þannig að félagið skyldi, án nokkurs endurgjalds, njóta söluréttar á hlutabréfunum í Glitni banka hf., sem fjallað er um í I. kafla ákærunnar, á þeim kjörum sem tryggðu félaginu skaðleysi af viðskiptunum og létu Glitni banka hf. efna samninginn 22. júlí 2008. Skaðleysissamningurinn var nánar tiltekið efndur af hálfu Glitnis banka hf. 22. júlí 2008 þegar bankinn keypti af BK-44 ehf. 120.000.000 hluti í bankanum á 31,82 krónu á hlut eða á samtals 3.818.400.000 krónur en gengi hlutabréfa bankans í Kauphöll á þeim tíma var 14,95 krónur á hlut sem svaraði til 1.794.000.000 króna markaðsverðs hlutabréfanna. Af söluverðinu runnu 3.777.242.206 krónur til að greiða upp eftirstöðvar láns BK-44 ehf. vegna hlutabréfakaupanna. Með því að tryggja BK-44 ehf. skaðleysi af hlutabréfakaupunum og endurgreiðslu lánsins veltu ákærðu Jóhannes og Elmar allri áhættu af mögulegri lækkun á verði hlutabréfanna og endurgreiðslu lánsins, ásamt vöxtum, yfir á bankann. Samningurinn um skaðleysi var hvorki skjalfestur né færður inn í afleiðukerfi Glitnis banka hf. og gerði bankinn því engar ráðstafanir til að minnka áhættu sína vegna hans. Ákærði Elmar annaðist hlutabréfaviðskiptin 22. júlí 2008 á milli BK-44 ehf. og Glitnis banka hf. Ákærða Jóhannesi, yfirmanni ákærða Elmars, var kunnugt um framkvæmd viðskiptanna og samþykkti hann framgang þeirra þegar þau voru gerð upp í samræmi við hinn munnlega sölurétt. Tjón bankans af þeirri ráðstöfun ákærðu að tryggja BK-44 ehf. skaðleysi af hlutabréfaviðskiptunum nam 1.933.292.207 krónum. Uppgjörið tryggði BK-44 ehf. ekki aðeins skaðleysi heldur myndaðist mismunur sem rann til BK-44 ehf., sbr. umfjöllun í III. kafla ákærunnar. Er ofangreind háttsemi ákærðu talin varða við 249. gr. laga nr. 19/1940. III. Á hendur ákærða Elmari fyrir umboðssvik, með því að hafa í fyrrgreindum störfum sínum fyrir bankann 13. mars 2008 og 22. júlí 2008 misnotað aðstöðu sína og valdið bankanum tjóni eða verulegri fjártjónshættu er hann fór út fyrir heimildir sínar við uppgjör á hlutabréfaviðskiptum og lánveitingum vegna þeirra, sem fjallað er um í I. kafla ákærunnar, á grundvelli skaðleysissamnings Glitnis banka hf. og BK-44 ehf. sem fjallað er um í II. kafla ákærunnar og tryggði BK-44 ehf. 85.725.793 króna óréttmætan ávinning af viðskiptunum þrátt fyrir mikla lækkun á markaðsverði hlutabréfanna frá 12. nóvember 2007 til 22. júlí 2008 en það gerði hann með því að: Glitnir banki hf. fékk þetta tjón sitt að lokum bætt á grundvelli samkomulags við BK-44 ehf. eftir að rannsókn þessa máls hófst og eftir að bankinn hafði höfðað riftunarmál á hendur félaginu. Er ofangreind háttsemi ákærðu talin varða við 249. gr. laga nr. 19/1940. IV. Á hendur ákærða Birki, eiganda BK-44 ehf. og starfsmanni Glitnis banka hf., aðallega fyrir hlutdeild í umboðssvikabrotum ákærðu Magnúsar Arnars, Elmars og Jóhannesar, sem lýst er í I., II. og III. kafla ákærunnar, en til vara hylmingu og peningaþvætti, með því að hafa lagt á ráðin með meðákærðu um að 3.791.340.000 króna andvirði peningamarkaðsláns, sem fjallað er um í I. kafla ákæru, yrði greitt úr sjóðum Glitnis banka hf., án samþykkis lánanefndar eða áhættunefndar bankans, til að fjármagna kaup á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. og hafa átt milligöngu um að BK-44 ehf. keypti hlutabréfin fyrir andvirði peningamarkaðslánsins, auk þess að njóta skaðleysis af lækkun á verði bréfanna og vaxtakostnaði af peningamarkaðsláninu en það var gert með munnlegum og óskráðum sölurétti á bréfunum, sem lýst er í II. kafla ákærunnar, án þess að nokkurt endurgjald frá BK-44 ehf. kæmi fyrir söluréttinn. Við endanlegt uppgjör viðskiptanna 22. júlí 2008 hafði BK-44 ehf. auðgast um samtals 85.725.793 krónur á viðskiptunum þrátt fyrir að gengi hlutabréfa í Glitni banka hf. hefði lækkað verulega frá því að þau voru keypt, sbr. III. kafla ákærunnar. Með því að láta félag sitt, BK-44 ehf., taka við ávinningi af auðgunarbrotum meðákærðu og geyma hann tók ákærði þátt í ávinningi af auðgunarbrotunum auk þess sem allri áhættu af mögulegri lækkun á verði bréfanna var komið yfir á Glitni banka hf. en ákærða Birki gat ekki dulist, í ljósi aðdraganda viðskiptanna og allra aðstæðna, að féð var greitt með ólögmætum hætti úr sjóðum Glitnis banka hf., að sölurétturinn var veittur með ólögmætum hætti og að félag hans nyti ólögmæts ávinnings með viðtöku á arðgreiðslu, sem með réttu hefði átt að ganga upp í endurgreiðslu á peningamarkaðsláninu, auk þess sem bréfin voru keypt á of háu gengi 22. júlí 2008 þannig að gengismunur myndaðist við uppgjörið, félagi hans til hagsbóta. Er ofangreind háttsemi ákærða talin varða við 249. gr., sbr. 22. gr. laga nr. 19/1940 en til vara við 254. og 264. gr. sömu laga. V. Á hendur ákærðu Elmari, Jóhannesi og Birki, fyrir markaðsmisnotkun, með því að hafa í sameiningu komið á viðskiptum með hluti í Glitni banka hf., sem voru í eigu bankans, sem byggðust á blekkingum og sýndarmennsku og voru jafnframt líkleg til að gefa eftirspurn eftir hlutum í bankanum og verð hlutanna ranglega og misvísandi til kynna, þegar þeir létu ranglega líta svo út að félagið BK-44 ehf. í eigu ákærða Birkis, starfsmanns bankans, hefði 7. nóvember 2007 lagt 3.780.000.000 krónur til kaupa á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf., sem jafngilti 1,0143% af heildarhlutafé í bankanum, og borið fulla markaðsáhættu af hinum keyptu bréfum þótt kaup BK-44 ehf. væru í reynd fjármögnuð að fullu með lánveitingu frá bankanum án viðhlítandi trygginga og létu bankann að auki tryggja BK-44 ehf. algert skaðleysi af hlutabréfaviðskiptunum og lánveitingum vegna þeirra með munnlegum og óskráðum sölurétti sem Glitnir banki ehf. efndi 22. júlí 2008 með kaupum á 120.000.000 hlutum í bankanum af BK-44 ehf., langt yfir markaðsverði en uppgjörið tryggði BK-44 ehf. umsamið skaðleysi, sbr. II. kafla ákærunnar. Þannig bar Glitnir banki hf., sem seljandi hlutabréfanna, áfram fulla markaðsáhættu af hlutabréfunum þótt þau hefðu verið seld. Viðskiptin grundvölluðust nánar tiltekið á ákvörðun ákærðu, Jóhannesar og Elmars, um að selja skyldi hlutafé í eigu Glitnis banka hf. í bankanum sjálfum með fullri fjármögnun bankans og samningi um skaðleysi kaupanda bréfanna af viðskiptunum. Þeir buðu ákærða Birki, starfsmanni bankans, sem jafnframt var stjórnarmaður í BK-44 ehf. og eigandi félagsins, hlutabréfin til kaups á þessum kjörum. Ákærði Birkir samþykkti kaupin og ákærðu, Jóhannes og Elmar, gerðu ráðstafanir til að útvega lán til kaupanna. Ákærði, Elmar, framkvæmdi síðan viðskiptin og tilkynnti þau til Kauphallar 7. nóvember 2007 sem stöðluð utanþingsviðskipti. Hlutirnir voru seldir BK-44 ehf. á genginu 25,2 krónur á hlut. Nam kaupverð hlutabréfanna 3.780.000.000 krónum, auk 11.340.000 króna þóknunar og voru því greiddar samtals 3.791.340.000 krónur fyrir hlutabréfin. Uppgjörsdagur viðskiptanna var 12. nóvember sama ár. Glitnir banki hf. lánaði BK-44 ehf. alla fjárhæðina, þ.e. kaupverð að viðbættri þóknun, eins og nánar er lýst í I. kafla ákærunnar, með peningamarkaðsláni sem ákærði Elmar sá um að framlengt var 10 sinnum, í síðasta skipti til 22. júlí 2008. Glitnir banki hf. keypti síðan aftur 30.000.000 hluti af BK-44 ehf., 30. apríl 2008, á markaðsverði og var söluandvirðinu ráðstafað sem innborgun á lán BK-44 ehf. vegna hlutabréfakaupanna. Þá 120.000.000 hluti sem eftir stóðu létu ákærðu Glitni banki hf. kaupa af BK-44 ehf. 22. júlí 2008, eins og lýst er í II. kafla ákærunnar, á genginu 31,82 krónur á hlut, þótt gengi á þeim tíma hefði verið komið niður í 14,95 krónur á hlut en þetta yfirverð gerði það að verkum að unnt var að greiða upp peningamarkaðslánið vegna hlutafjárkaupanna. Með skaðleysissamningnum og uppgjöri hans var Glitnir banki hf. þannig látinn taka á sig allan kostnað af lækkun á verði hlutabréfanna á tímabilinu og allan áfallinn vaxtakostnað BK-44 ehf. af peningamarkaðsláninu og var BK-44 ehf. þannig tryggt algert skaðleysi af hlutabréfaviðskiptunum. Er ofangreind háttsemi ákærðu talin varða við a. lið 1. tölul. og 2. tölul. 1. mgr. og 2. mgr. 117. gr., sbr. 146. gr. laga um verðbréfaviðskipti nr. 108/2007. VI. Á hendur ákærða Birki, sem stjórnarmanni og framkvæmdastjóra BK-44 ehf., fyrir meiriháttar brot gegn ársreikningalögum en til vara meiri háttar brot gegn bókhaldslögum með því að rangfæra ársreikning BK-44 ehf. fyrir árið 2007, dagsettan 16. september 2008, nánar tiltekið með því að færa ekki í efnahagsreikning félagsins: Jafnframt með því að geta ekki í skýringum með sama ársreikningi um fjölda hluta og nafnverð eignarhluta BK-44 ehf. í Glitni banka hf. Er ofangreind háttsemi talin varða aðallega við 1. mgr. 14. gr. svo og 49. gr. og 50. gr. laga um ársreikninga nr. 3/2006, sbr. 2. mgr. 121. gr., sbr. 120. gr. laga um ársreikninga nr. 3/2006 og 2. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940 en til vara við 1. mgr. 23. gr. og 3. tölul. 31. gr., sbr. 3. og 5. tölul. 1. mgr. 37. gr. og 1. og 5. tölul. 1. mgr. 38. gr., sbr. 36. gr. bókhaldslaga nr. 145/1994 og 2. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940. Er þess krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærðu neita allir sök. Af hálfu verjanda ákærða Birkis, er aðallega krafist frávísunar málsins frá dómi, en til vara sýknu og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. Aðrir verjendur krefjast sýknu og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. ------------ Með kæru 10. nóvember 2011 vísaði Fjármálaeftirlitið málefnum í tengslum við kaup BK-44 ehf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. til rannsóknar hjá Embætti sérstaks saksóknara. Í kærunni er rakið að bræðurnir MK og ákærði, Birkir, hafi á árinu 2000 stofnað einkahlutafélagið MK-44. MK hafi verið framkvæmdastjóri félagsins en ákærði, Birkir, stjórnarformaður. Aðalstarfsemi félagsins hafi verið kaup og sala hlutabréfa. Á hluthafafundi 8. júní 2007 hafi verið samþykkt að breyta nafni félagsins í BK-44 ehf. Jafnframt hafi verið gerð sú breyting á stjórnarmönnum að ákærði, Birkir, hafi verið gerður að stjórnarmanni í félaginu og sambýliskona hans varamaður. Í kjölfarið hafi ákærði verið gerður að eina prókúruhafa félagsins. Hafi ákærði þá orðið eini eigandi félagsins. Samkvæmt ársreikningi fyrir árið 2007 hafi félagið skilað hagnaði upp á 3,6 milljarða króna. Eignir hafi verið 16,8 milljarðar að virði og eiginfjárhlutfall 35,28%. Stærsta eign félagsins hafi verið dótturfélag félagsins, BK-44 II ehf., en það félag hafi átt 28% hlut í Gnúpi fjárfestingarfélagi ehf. Bókfært virði félagsins BK-44 II ehf., samkvæmt ársreikningi BK-44 ehf. fyrir árið 2007, hafi verið 15,7 milljarðar, sem numið hafi 93,3% af heildareignum félagsins. Athygli hafi vakið að samkvæmt ársreikningi BK-44 ehf. fyrir árið 2007 komi fram, að eignarhlutur BK-44 ehf. í Glitni banka ehf. hafi verið að markaðsverðmæti ríflega 20 milljónir króna, en BK-44 ehf. hafi í nóvember 2007 fjárfest fyrir tæpa 3,8 milljarða króna í hlutabréfum í Glitni banka hf. og ekki selt þau bréf fyrr en á miðju ári 2008. Við rannsókn Fjármálaeftirlitsins hafi komið í ljós að 7. nóvember 2007 hafi BK-44 ehf. keypt hlutabréf í Glitni banka ehf., fyrir að nafnvirði 150.000.000 hluta á genginu 25,2 eða fyrir um 3,8 milljarða, sem jafngilt hafi um 1,01% af heildarhlutafé bankans. Verðið í viðskiptum hafi verið í samræmi við lokaverð dagsins, en 10,4% lægra en meðallokaverð þrjá mánuði fyrir viðskiptin. Hlutabréfin hafi að fullu verið fjármögnuð af Glitni banka hf. Viðskiptin hafi verið tilkynnt til Kauphallar Íslands sem utanþingsviðskipti í viðskiptakerfi Kauphallarinnar, 7. nóvember 2007. Viðskiptin hafi verið 5,94% af heildarveltu nóvembermánaðar 2007 og 0,57% af heildarveltu ársins með hlutabréf í Glitni banka hf. í Kauphöll Íslands. Með viðskiptunum hafi BK-44 ehf. orðið 16. stærsti hluthafi bankans. Regluvörður Glitnis banka hf. hafi veitt samþykki fyrir viðskiptunum. Athygli Fjármálaeftirlitsins hafi vakið að 8. nóvember 2007 hafi Gnúpur fjárfestingarfélag ehf. lokað framvirkum samningi með hlutabréf í Glitni banka hf., að nafnvirði 150.000.000 hluta. GLB Hedge, sem haldið hafi utan um varnir vegna framvirkra samninga innan Glitnis banka hf., hafi 6. nóvember 2007 selt hlutabréf í Glitni banka hf., að nafnvirði 150.000.000 hluta, í gegnum miðlun Glitnis banka hf., til eigin viðskipta bankans. Markaðsviðskipti Glitnis banka hf. hafi annast viðskiptin við BK-44 ehf. með uppgjöri 12. nóvember 2007. Miðlari í viðskiptunum hafi verið Elmar Svavarsson, ákærði í máli þessu. Samkvæmt viðskiptagögnum hafi eigin viðskipti Glitnis banka hf. verið seljendur bréfanna til miðlunar Glitnis banka hf. Samkvæmt gögnum Fjármálaeftirlitsins hefði Glitnir banki hf. átt eða tekið að veði, 24. október 2007, alls 12,54% af eigin bréfum. Í þágildandi 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki væri kveðið á um að fjármálafyrirtæki mætti ekki eiga eða taka að veði eigin hlutabréf sem næmi hærri fjárhæð að nafnverði en 10% af nafnvirði innborgaðs hlutafjár fyrirtækisins. Þar sem staða Glitnis banka hf. í eigin hlutabréfum hafi verið komin yfir lögbundin mörk mætti draga þá ályktun að bankanum hafi verið í mun að losa sig við eigin hlutabréf. Í kæru Fjármálaeftirlitsins er rakið að innan Glitnis banka hf. hafi verið sérstakt ferli þegar sóst hafi verið eftir að bankinn lánaði fjármuni til fyrirtækja. Viðskipta- eða lánastjórar hafi lagt fyrir eina af lánanefndum bankans, lánabeiðni, þar sem fram kæmu upplýsingar um lánveitinguna, tryggingar, í hvað fjármunir ættu að fara og fleiri atriði sem væru talin mikilvæg varðandi ákvörðun um lánveitingu. Innan bankans hafi starfað fjórar nefndir, en um hafi verið að ræða áhættunefnd (risk committee), lánanefnd fyrirtækja (corporate creditcommittee), lánanefnd Norðurlanda (Nordic credit committee) og íslensku lánanefndina (Icelandic credit committee). Áhættunefndin hafi verið með hæstu heimildirnar og hlutverk hennar meðal annars það að taka ákvarðanir um heimildir annarra lánanefnda innan bankans. Hafi áhættunefnd getað veitt lán sem numið hafi allt að 20% af eiginfjárgrunni bankans. Stærri lánveitingar hafi þurft að leggja fyrir stjórn bankans. Lánveitingin til BK-44 ehf. hafi ekki farið hefðbundna leið. Þann 7. nóvember 2007, eftir lokun markaða, sama dag og viðskiptin hafi verið tilkynnt Kauphöll, hafi Magnús Arnar Arngrímsson, ákærði í máli þessu, þáverandi framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs bankans, sent tölvupóst til ákærða, Elmars, og starfsmanns í markaðsviðskiptum, með afriti til forstöðumanns áhættustýringar og Jóhannesar Baldurssonar, ákærða í máli þessu, um að ákærði væri kominn með samþykki fyrir peningamarkaðsláni upp á 4 milljarða króna í 6 mánuði, fyrir BK-44 ehf. Ákærði, Elmar, hafi verið miðlari í viðskiptunum en HS, starfsmaður markaðsviðskipta hafi séð um að skrá viðskiptamörk fyrir viðskiptavini, ákærði, Jóhannes, verið framkvæmdastjóri markaðsviðskipta þar sem ákærði, Elmar, og HS hafi starfað. Sú heimild sem ákærði, Magnús Arnar, hafi vísað til hafi ekki fundist bókuð í fundargerðum lánanefnda bankans, sem innri endurskoðun bankans hafi aflað gagna um fyrir hönd skilanefndar Glitnis banka hf. Í vinnureglum markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá í janúar 2007 er í ákvæði 2.5 fjallað um peningamarkaðslán. Samkvæmt upplýsingum innri endurskoðanda Glitnis banka hf. var einungis 80% áhættumats BK-44 lokið í mars 2008 og hafði félagið út frá því verið flokkað í áhættuflokk 6. Áhættumat fyrir BK-44 ehf. hafi því verið unnið nokkrum mánuðum eftir að félagið hafði fengið lánveitingu frá Glitni banka hf., upp á tæplega 3,8 milljarða króna. Samkvæmt vinnureglum markaðsviðskipta hafi átt að leita formlegrar heimildar lánanefndar vegna lánveitingarinnar til BK-44 ehf., þar sem félagið hafi verið flokkað íáhættuflokk 6. Samkvæmt lánabók Glitnis banka hf., eða CreditManual, hafi ákvörðun um viðskiptamörk vegna láns upp á tæplega 3,8 milljarða króna hjá viðskiptavini í áhættuflokki 6, átt að vera tekin fyrir í áhættunefnd eða lánanefnd þegar heimildir annarra lánanefnda þraut. Að mati Fjármálaeftirlitsins hafi þessara heimilda ekki verið aflað af hálfu starfsmanna Glitnis banka hf. Í kærunni kemur fram að undirrituð staðfesting á veitingu peningamarkaðsláns til BK-44 ehf., 7. nóvember 2007, er ekki fyrirliggjandi, né undirritaðar framlengingar í láninu. Einungis væru til staðar óundirrituð afrit. Lánið hafi verið veitt til eins mánaðar í senn og framlengt alls níu sinnum. Fyrsta lánið hafi verið veitt 12. nóvember 2007, með gjalddaga 12. desember 2007. Eftir níu framlengingar hafi lánið verið greitt upp 22. júlí 2008. Greitt hafi verið inn á lánið 30. apríl 2008 samtals 503.983.500 krónur, sem hafi verið andvirði sölu hluta bréfanna. Eftirstöðvar lánsins hafi verið gerðar upp 22. júlí 2008 og þá greiddar 3.777.242.206 króna. Fram hafi komið að BK-44 ehf. hafi veitt Glitni banka hf. allsherjarveð 25. apríl 2006, en um hafi verið að ræða handveð í öllum verðbréfum á vörslureikningi 40784. Þau hlutabréf er BK-44 ehf. hafi keypt í nóvember 2007 hafi hins vegar verið inni á vörslureikningi 70548. Ekki hafi fundist frumrit handveðsyfirlýsingar tengt þeim reikningi. Glitnir banki hf. hafi ekki haft aðrar viðbótartryggingar en þau bréf sem keypt hafi verið fyrir andvirði lánsins. Þannig hafi BK-44 ehf. verið veitt 100% lán til að fjármagna kaup á hlutabréfunum sem og þóknun tengdum þeim, án nokkurra viðbótartrygginga. Vörslureikningur nr. 70548, þar sem hinir 150.000.000 hlutir voru vistaðir, hafi verið eignalaus 1. janúar 2007. Eina hreyfingin á reikningnum tengist kaupum á umræddum hlutabréfum. Í vinnureglum markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá í janúar 2007 komi fram að viðskiptamenn þurfi að leggja fram tryggingar fyrir útlánaígildi afleiðuviðskipta sinna. Undantekning sé gerð fyrir viðskiptamenn í áhættuflokkum 1-4. BK-44 ehf. hafi verið með áhættuflokkun 6. Ættu tryggingar vegna peningamarkaðslána að vera áþekk tryggingum vegna afleiðuviðskipta, þar sem sambærileg áhætta sé fyrir bankann og að gera framvirka samninga. Í vinnureglunum komi fram að útlánaígildi vegna framvirkra hlutabréfasamninga, með hlutabréf í Glitni banka hf., sé 40% andvirði undirliggjandi vöru. Ef um framvirkan samning hefði verið að ræða, hefði útlánaígildi samningsins verið 1.512.000.000 krónur. Samkvæmt vinnureglum markaðsviðskipta hefði BK-44 ehf. átt að leggja fram tryggingar til viðbótar þeim hlutabréfum sem fjárfest hafi verið í fyrir andvirði peningamarkaðslánsins, lægst að fjárhæð 1.512.000.000 króna í formi trygginga, innlána eða ríkisvíxla. Félagið hafi hins vegar engar tryggingar lagt fram til viðbótar til að tryggja útlánaígildi lánveitingarinnar. BK-44 ehf. hafi 25. apríl 2008 selt 30.000.000 hluti að nafnvirði í Glitni banka hf. á genginu 16,85. Hafi salan verið tilkynnt í viðskiptakerfi Kauphallar Íslands sem utanþingsviðskipti. Markaðsverðmæti hlutarins eftir greiðslu þóknunar hafi verið 503.983.500 krónur. Andvirði bréfanna hafi verið greitt inn á peningamarkaðslán nr. FD0000063863. Miðlari í viðskiptunum hafi verið ákærði, Elmar. Kaupandi bréfanna hafi verið eigin viðskipti bankans. Tap BK-44 ehf. vegna þessarar sölu hafi verið 250.500.000 krónur, fyrir utan þóknanir og fjármagnstekjukostnað. Þann 22. júlí 2008 hafi BK-44 ehf. selt 120.000.000 hluti í Glitni banka hf. á genginu 19,95. Bankinn hafi tilkynnt þau viðskipti sem utanþingsviðskipti í viðskiptakerfi Kauphallar. Ákærði, Elmar, hafi tilkynnt viðskiptin sem miðlari. Bréfin hafi verið seld af vörslureikningi BK-44 ehf. nr. 70548. Kaupandi hafi verið markaðsviðskipti Glitnis banka hf., sem áframselt hafi bréfin til eigin viðskipta bankans á sama verði. Eigin viðskipti hafi samdægurs selt á sama gengi, sama nafnverð bréfa í Glitni banka hf., til markaðsviðskipta bankans. Í kjölfarið hafi átt sér stað nokkur viðskipti á milli vörslureikninga markaðsviðskipta með sömu fjárhæð, og bréfin að lokum aftur seld BK-44 ehf. á sama gengi eða 16,95, en nú inn á vörslureikning nr. 210971. Þau viðskipti hafi ekki verið tilkynnt til Kauphallar. Sama dag hafi BK-44 ehf. aftur selt bréfin að nafnvirði 120.000.000 hluta en nú af vörslureikningi nr. 210917. Gengi í þeim viðskiptum hafi verið 31,82, sem hafi verið 112,8% hærra verð en í fyrri viðskiptunum. Þau viðskipti hafi ekki verið tilkynnt til Kauphallar. Ákærði, Elmar, hafi verið skráður verðbréfamiðlari í öllum viðskiptunum. Í ljós hafi komið að BK-44 ehf. hafi sama dag fengið greiddar 1.788.618.000 krónur. Samkvæmt uppgjörsreglum Kauphallarinnar séu uppgjörsdagar vegna viðskipta í Kauphöll, þrír virkir dagar. Þann 28. júlí 2008 hafi 3.818.400.000 krónur verið lagðar inn á reikning félagsins en þær hafi verið vaxtareiknaðar frá 22. júlí 2008. Samdægurs hafi verið teknar út 1.794.000.000 krónur og vaxtareiknaðar frá 22. júlí 2008. Fjárhæðin samsvari markaðsverðmæti bréfanna m.v. gengið 14,95. Hagnaður BK-44 ehf. vegna þessarar fjárfestingar, að greiddum kostnaði við peningamarkaðslánið, endurgreiðslu þess og hlutabréfaþóknunar, hafi verið 85.725.793 krónur. Gengi Glitnis banka hf. frá því kaupin áttu sér stað og þar til að BK-44 ehf. seldi öll bréfin, hafi lækkað úr 25,20 í 14,86 eða um rúm 40%. Gengið hafi farið hæst á þessu tímabili í 26,2 og því verið langt frá því gengi sem viðskipti milli BK-44 ehf. og Glitnis banka hf. hafi farið fram á, sem var 31.82. Samkvæmt kerfum Glitnis banka hf. hafi BK-44 ehf. ekki átt neina kaup- eða söluréttarsamninga, með undirliggjandi hlutabréf í Glitni banka hf., á árunum 2007 og 2008. Ákærði, Elmar, verðbréfasali úr eigin viðskiptum og regluvörður bankans, haldi því fram að BK-44 ehf. hafi gert samning um sölurétt á hlutunum í Glitni banka hf. Sá samningur hafi verið munnlegur. Gengið í viðskiptum milli BK-44 ehf. og eigin viðskipta Glitnis banka hf. hafi verið ákvarðað út frá öðrum forsendum en markaðsgengi. Ætlunin hafi verið að BK-44 ehf. bæri ekki skarðan hlut frá borði í tengslum við fjárfestinguna. Ársreikningur BK-44 ehf. fyrir árið 2007 hafi sýnt ranga mynd af stöðu félagsins þar sem ekki hafi komið fram réttar upplýsingar um heildareign félagsins í Glitni banka hf. Sjóðstreymi félagsins gefi ekki til kynna að hækkun á skammtímaskuldum félagsins við lánastofnanir hafi átt sér stað. Engin ummerki sjáist um það að félagið hafi fjárfest í hlutabréfum í Glitni banka hf. fyrir skammtímalánið á árinu 2007. Samkvæmt vottorði úr hlutafélagaskrá, sem liggur frammi í rannsóknargögnum málsins, er BK-44 einkahlutafélag. Samþykktir félagsins eru frá 8. júní 2007. Stjórn félagsins skipa ákærði, Birkir, sem er skráður stjórnarmaður, og sambýliskona hans, sem er skráð varamaður. Firmað ritar stjórnarmaður. Enginn framkvæmdastjóri er skráður. Prókúruumboð hefur ákærði, Birkir. Endurskoðandi félagsins er Deloitte hf. Hlutafé er 500.000 krónur. Tilgangur félagsins er kaup og sala verðbréfa, svo og rekstur fasteigna og lánastarfsemi. Stofnendur félagsins eru ákærði, Birkir, og MK. Á meðal rannsóknargagna málsins er hluthafaskrá í Glitni banka hf. dagsett 24. september 2010. Samkvæmt skránni er BK-44 ehf. 16. stærsti hluthafi í bankanum eigandi 1,0143% hluta í bankanum. Yfirlit um framvirka samninga á árinu 2007, sem er á meðal gagna málsins, og varðar Gnúp fjárfestingarfélag ehf., sýnir að 8. nóvember 2007 hafi félagið lokað framvirkum samningi með 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. Undirskriftarreglur Íslandsbanka hf. voru samþykktar í bankaráði 24. júní 2003. Samkvæmt reglunum er umboði starfsmanna til að skuldbinda bankann skipt í þrjár tegundir, A-, B- og C-umboð. Er tekið fram að einungis starfsmenn sem hafi A-, B- eða C-umboð hafi heimild til að skuldbinda bankann. Séu umboðin persónubundin og óframseljanleg. Sé bankinn skuldbundinn í öllum tilvikum við undirskrift tveggja starfsmanna með A-umboð. Samkvæmt ákvæði 2.1 þurfi undirskrift tveggja starfsmanna, annars með A-umboð og hins með C-umboð, sé um að ræða hagsmuni á bilinu 500 til 1.000 milljónir og málið varði veitingu ábyrgða, lánveitingar aðrar en lánveitingar á millibankamarkaði, skilmálabreytingar útlána eða veðbreytingar. Samkvæmt ákvæði 6.1 þurfi undirskrift tveggja starfsmanna, annars með A-umboð og hins með C-umboð, sé um að ræða hagsmuni yfir 1.000 milljónum króna og um sé að ræða viðskipti með gjaldeyri, verðbréf og afleiður og ádrátt á lánalínur. Í handbók um lánamál sem Íslandsbanki hf. gaf út og var síðast uppfærð í desember 2004, er í kafla 2.1 kveðið á um útlánaform. Fram kemur að markaðsviðskipti og fyrirtækjasvið annist afgreiðslu peningamarkaðslána. Formkröfur séu strangar. Miðað sé við lán til viðskiptavina í áhættuflokkun 1-4 eða að fullnægjandi tryggingar í verðbréfum komi til. Kjör séu markaðsvextir að viðbættu álagi fyrirtækjasviðs og markaðsviðskipta. Algengasti lánstími sé til allt að 3ja mánaða. Breytingar séu útilokaðar. Vinnureglur vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá því í janúar 2007 eru á meðal gagna málsins. Í ákvæði 1.2 er kveðið á um áhættuflokkun á atvinnufyrirtækjum. Fram kemur að tillögur um áhættuflokkun fagfjárfesta séu unnar af markaðsviðskiptum og lagðar fyrir áhættunefnd bankans til umfjöllunar. Í ákvæði 2.3.5. er kveðið á um valrétt. Tekið er fram að kaup viðskiptamanna á valréttum telji ekki í útlánaígildismörkum að ,,swaption“ samningum frátöldum. Ekki skuli skrifa valréttarsamning nema hann sé varinn með öðrum valréttum og/eða virkum kaupum og sölu á undirliggjandi eign. AFS geti veitt undanþágu fyrir hver einstök viðskipti. Í ákvæði 2.5 er fjallað um PM útlán. Fram kemur að PM útlán megi einungis veita aðilum í áhættuflokkum 1-4 með PM mörk. Óheimilt sé að veita öðrum slík lán nema samþykki lána- eða áhættunefnda liggi fyrir. PM útlán megi að hámarki vera til 6 mánaða. Lengri lán þurfi heimild lánanefndar. Framlengingar á PM lánum skuli vera innan marka þó gengisbreytingar hafi orðið svo lánið sé hærra en mörkin í krónum. Í slíkum tilvikum skuli sækja um hækkun á mörkum eða lækka höfuðstól lánsins. Ábyrgð vegna vanskila á PM lánum sé hjá því sviði sem sé skráð fyrir viðskiptamanninum. Í ákvæði 4.3 er fjallað um tryggingaköll. Fram kemur að starfsmenn markaðsviðskipta skuli fylgjast daglega með þróun markaðsverðs afleiðusamninga viðskiptamanna í hlutfalli við þær tryggingar sem séu fyrir viðskiptum. Ef tap viðskiptamanns sé að aukast, þannig að telja megi að tryggingar muni ekki duga, skuli starfsmaður markaðsviðskipta í samráði við AFS og lánastjóra viðskiptamanns kalla eftir viðbótartryggingum. Í kafla 7 er fjallað um valrétti. Fram kemur að hlutverk valréttarbókar afleiðuborðs sé að taka stöðu í flökti og stefnu gjaldmiðla og innlendra skulda- og hlutabréfa. Í ákvæði 7.1 kemur fram að haldið sé utan um valrétti og gjaldeyrisstöðu í „Kondor“ og séu valréttir afleiðuborðs geymdir í bókunum FX-Options og FX-Exotics. Gjaldeyrisstaðan endurspegli ,,delta“ vörn á keyptum og seldum valréttum. Skuldabréfa- og hlutabréfavalréttir séu skráðir í „samningaöskju“. Samkvæmt ákvæði 7.3 sé samningum skipt upp í eftirfarandi þætti: Valréttargjöld greidd. Valréttargjöld fengin. Uppgjör samninga. Gengisbreytingar. Fram kemur að valréttargjöld samninga séu gerð upp miðað við viðskiptadaga og sé þeim snúið yfir í krónur miðað við viðskiptadagana. Uppgjör samninga sé á hliðstæðan hátt og valréttargjöldin gerð upp miðað við lokadag samninga. Gengisbreytingar opinna samninga séu að lokum metnar með því að skoða markaðsvirði þeirra. Við útreikninga á afkomu afleiðuborðs sé til viðbótar reiknuð afkoma af varnarstöðu valréttanna auk fjármagnskostnaðar af þeirri stöðu. Daglega sé fylgst með afkomu valrétta og vikulega farið yfir afkomuna yfir ákveðin tímabil, þ.e. liðna viku, mánuð, yfirstandandi ársfjórðung og árið í heild. Á meðal rannsóknargagna málsins er yfirlit úr áhættumatskerfi Glitnis banka hf. varðandi félagið BK-44 ehf. Er félagið skráð í áhættuflokki 6. Í fjármálagreiningu er félagið sagt vera með yfir 80% eiginfjárhlutfall. Stjórnendur séu fáir með einsleitan bakgrunn. Um sé að ræða einkafyrirtæki og eigandi vel efnaður. Áhættustýring félagsins sé virk. Á meðal rannsóknargagna er handveðsyfirlýsing, handveðsetning verðbréfasafns og handveðssetning bankareiknings, allsherjarverð, sem MK-44 ehf. hefur gefið út 25. apríl 2006. Samkvæmt handveðsyfirlýsingunni er Íslandsbanka hf. m.a. sett að handveði öll verðbréf, hverju nafni sem nefnast, sem séu í vörslu Íslandsbanka hf. á hverjum tíma á vörslureikningi nr. 40784. Veðsetningin taki til hvers konar arðs, sem kunni að vera greiddur af hinu veðsetta og sé veðhafa heimilt að ráðstafa honum til greiðslu á gjaldföllnum og/eða ógjaldföllnum hluta þeirrar skulda sem handveðið tryggir, allt að vali veðhafa. Veðsali skuldbindi sig til þess að ráðstafa arðgreiðslum beint inn á reikning nr. 582-14-1011155, en reikningurinn ásamt innstæðu hans, eins og hún sé á hverjum tíma, sé jafnframt veðsettur bankanum með yfirlýsingunni. Á meðal rannsóknargagna málsins er tölvupóstur er ákærði, Magnús Arnar, hefur ritað kl. 17.08 þann 7. nóvember 2007. Póstinn sendir hann ákærða, Elmari og HS, starfsmanni í markaðsviðskiptum Glitnis banka hf. Afrit er sent á ákærða, Jóhannes, og SÖÞ forstöðumann áhættustýringar Glitnis banka hf. Í póstinum segir ákærði að hann sé kominn með samþykki fyrir PM mörkum á BK-44 ehf. upp á 4 milljarða króna í 6 mánuði. Sama dag kl. 17.27 framsendir ákærði, Elmar, þennan póst til ákærða, Birkis, með þeim skilaboðum að bréfin hafi verið keypt áðan, að ákærði fái PM lán fyrir þessum kaupum, ,,value“ á mánudaginn. 150.000.000 hlutir í Glitni banka hf. að nafnverði á genginu 25,20. Tölvupóst ákærða, Magnúsar Arnar, frá 7. nóvember hefur ákærði, Elmar, framsent 12. nóvember 2007 til starfsmanna í markaðsviðskiptum og til SES, sérfræðings í gjaldeyrismiðlun. Sama dag sendir SES svar við þessum tölvupósti til ákærða, Elmars, og afrit á ákærðu Jóhannes og Magnús Arnar, um að málið sé afgreitt. Hann hafi lánað BK-44 ehf. 3,7 milljarða lán á 14,55 reibor vöxtum og 210 bp álagi í 1 mánuð, frá 12. nóvember til 12. desember. Á meðal rannsóknargagna málsins er tölvupóstur er ákærði, Elmar, hefur ritað 7. nóvember 2007, til KS regluvarðar Glitnis banka hf. Afrit af póstinum er sent ákærða, Birki. Óskar ákærði, Elmar, eftir heimild út vikuna til þess að eiga viðskipti með allt að 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. fyrir BK-44 ehf. Eini eigandi þess félags sé starfsmaður í bankanum, ákærði, Birkir. Heimildin þurfi að ,,lifa í dag og á morgun“. Regluvörður bankans svarar þessum pósti sama dag og segir heimildina veitta ,,í dag“. Á meðal rannsóknargagna málsins er afrit af sölunótu frá 30. apríl 2008. Samkvæmt sölunótunni selur BK-44 ehf. 25. apríl 2008, hluti að nafnverði 30.000.000 í Glitni banka hf. á genginu 16,85 á 505.500.000 krónur, miðað við uppgjör 30. apríl 2008. Frá dregst þóknun að fjárhæð 1.516.500 krónur. Samtals nemur sölufjárhæðin þá 503.983.500 krónum. Fjárhæðin er lögð inn á reikning 513-26-780844. Í athugasemd á sölunótuna er skráð að greiða eigi inn á PM lán. Þá er afrit í gögnum málsins af sölunótu frá 22. júlí 2008, miðað við uppgjörsdag þann dag, þar sem BK-44 ehf. selur Glitni banka hf. hlutabréf að nafnverði 120.000.000 hluta á genginu 14,95. Söluverð er 1.794.000.000. Að frádreginni þóknun að fjáræð 5.382.000 krónur eru 1.788.618 krónur lagðar inn á reikning nr. 513-26-780844. Í athugasemdum er skráð að greiða eigi niður PM lán hjá ,,SES“. Afrit af kaupnótu frá sama degi er í gögnum málsins. Samkvæmt henni kaupir BK-44 ehf. sama fjölda hluta aftur á sama gengi og selt var. Í rannsóknargögnunum er afrit af annarri sölunótu frá sama degi. Samkvæmt henni selur BK-44 ehf. Glitni banka hf. hlutabréf að nafnverði 120.000.000 hluta á genginu 31,82. Engin þóknun er tekin. Ekki kemur fram hvar leggja eigi fjárhæðina inn. Í öllum þessum tilvikum sem að framan greinir er ákærði, Elmar, skráður sölumaður í viðskiptunum. Í rannsóknargögnum er afrit af staðfestingum er Glitnir banki hf. hefur gefið út á framlengingu á lánveitingu til BK-44 ehf. Eru framlengingarnar miðaðar við 21. desember 2007, og síðan 14. janúar, 5. mars, 3. apríl, 25. apríl, 30. apríl, 6. maí, 21. maí, 25. júní 2008. Þá er í gögnum málsins afturköllun á lánveitingunni, dagsett 21. desember 2007. Í gögnum málsins liggur fyrir staðfesting frá Kauphöll Íslands til slitastjórnar Glitnis banka hf. frá 24. nóvember 2011, þess efnis að dagslokaverð hlutabréfa Glitnis banka hf. þann 25. apríl 2008, hafi verið 16,75 krónur á hlut og dagslokaverð sömu hlutabréfa 22. júlí 2008, verið 14,86 krónur á hlut. Þá var staðfest að viðskipti að nafnverði 120.000.000 hluta í Glitni banka hf. hafi verið tilkynnt viðskiptakerfi Kauphallarinnar 22. júlí 2008, kl. 13.46.10 að kerfistíma eða kl. 11.46.10 að staðartíma. Verðið í viðskiptum hafi verið 14,95 krónur á hlut. Um einu viðskipti dagsins með slíkan hlut í bankanum hafi verið að ræða. Í gögnum málsins er tölvupóstur er ákærði, Jóhannes, hefur sent LW forstjóra Glitnis banka hf., 11. nóvember 2007. Tekur ákærði í upphafi fram að um sé að ræða lista yfir þá sem séu með framvirka samninga við bankann. Nokkru síðar tekur ákærði fram að ,,... á eftir að færa – Gnúpur selur og BK42 kaupir 150 nom.“ Ákærði, Jóhannes, hefur 7. nóvember 2007 sent tölvupóst á starfsmann í viðskiptaveri með beiðni um að ,,stofna BK 44 kt 6202002129 asap“. Starfsmaður bankans svarar ákærða sama dag og kveður félagið þegar vera til í Kondor og IBAS. Í gögnum málsins er afrit af tölvupósti sem KS regluvörður bankans hefur sent starfsmanni bankans 19. september 2008, en pósturinn er svar regluvarðarins við spurningu starfsmannsins frá deginum á undan þar sem hann biður regluvörðinn um upplýsingar um samning um kaup á eigin bréfum sem ,,settlaður“ var í júlí. Regluvörðurinn lýsir því að um hafi verið að ræða uppgjör á sölurétti sem eigin viðskipti hefðu samþykkt. Hafi regluvörðurinn vegna starfs síns haft veður af málinu seinni part árs 2007. Hann hafi fengið símtal frá starfsmönnum bankans í júlí 2008. Þá hafi komið í ljós að ekki hafi verið fullgengið frá málinu skriflega er viðskiptin fóru í gegn. Regluvörðurinn hafi farið yfir málið með viðeigandi starfsmönnum og þá komið í ljós að vegna mistaka hafi gleymst að ganga skriflega frá viðskiptunum. Því hafi verið ákveðið að ganga frá þeim með þessum hætti. Hafi regluvörðurinn verið hafður með í ráðum. Þessum pósti svarar starfsmaður bankans 21. september 2008 og biður um upplýsingar um helstu skilmála samningsins. Þyrfti starfsmaðurinn t.d að meta hvort samningurinn hafi kveðið á um ákveðinn fjölda hluta, á ákveðnu föstu verði, á tilteknum degi. Þessum pósti svarar regluvörðurinn sama dag og kveðst munu finna út úr þessu. Þann 23. september 2011 ritar slitastjórn Glitnis banka hf. ákærða, Birki, sem fyrirsvarsmanni BK-44 ehf., bréf vegna mögulegrar riftunar á sölu hlutabréfa BK-44 ehf. í Glitni banka hf. í júlí 2008. Er óskað eftir athugasemdum frá félaginu varðandi hugsanlega kröfu um riftun. Bréfinu er svarað fyrir hönd ákærða 10. október 2011. Í bréfinu kemur m.a. fram að fyrri sala bréfanna hafi átt sér stað 25. apríl 2008 er 30.000.000 hlutir hafi verið seldir á genginu 16,85. Er tekið fram að ákærði, Birkir, hafi ekki vitað af sölunni fyrr en eftir á og hann því ekki komið nálægt ákvörðun gengis við söluna. Hann hafi þó nokkur áður óskað eftir að allir hlutirnir í bankanum yrðu seldir. Á meðal gagna málsins er samkomulag um uppgjör dagsett 19. desember 2011. Er tekið fram að samkomulagið sé gert í kjölfar þess að Glitnir hf. hafi krafist þess að rift yrði með dómi ráðstöfun frá 22. júlí 2008 sem falist hafi í sölu BK-44 ehf. og kaupum Glitnis banka hf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. að nafnvirði 120.000.000 hluta á genginu 31,82. Tekið er fram að eftir viðræður aðila hafi komið fram að 13. mars 2008, hafi BK-44 ehf. fengið greiddan arð af umræddum bréfum, samtals að fjárhæð 49.949.999 krónur, að frádregnum fjármagnstekjuskatti og hins vegar að við endanlega sölu hlutabréfanna hafi staðið eftir inni á reikningi BK-44 ehf. 35.775.794 krónur. Hafi orðið að samkomulagi að ljúka ágreiningi milli aðila með því að BK-44 ehf. greiddi Glitni hf. 135.000.000 króna. Í rannsóknargögnum málsins eru nokkur samtöl sem hljóðrituð hafa verið úr borðsímum Glitnis banka hf. á þeim tíma sem rannsókn málsins tekur til. Einungis verður gerð grein fyrir þeim símtölum er máli skipta fyrir niðurstöðu málsins. Samkvæmt endurriti símtals frá 12. nóvember 2007, kl. 14.22, ræðir ákærði, Elmar, við SES, sérfræðing í gjaldeyrismiðlun. Ræða þeir lánveitingu Glitnis banka hf. til BK-44 ehf. Er á símtalið líður gerir ákærði grein fyrir því að lánið sé til 6 mánaða, en spyr hvort ekki sé hægt að hafa ,,þetta bara rúllandi á mánuði eða...?“ Viðmælandinn svarar því játandi og segist rúlla þessu í mánuð. Samkvæmt endurriti símtals frá 11. desember 2007, kl. 16.15, ræða saman ákærðu, Elmar og Birkir. Er líða tekur á símtalið segir ákærði, Elmar, að ,,...við erum hérna með... BK 42 er hérna með... með gamlan, góðan samning: 80 nom.“ Stuttu síðar spyr ákærði, Elmar, hvort fleyta eigi þessu yfir áramót. Ákærði, Birkir, svarar ,,Ja, þú veist... hérna... ég... hvað... hvað vi... ég meina, ég er nú bara að gera þetta fyrir ykkur sko.“ Síðar í samtali út af sama efni segir ákærði, Elmar, ,,Og hérna, þannig að þú veist, það bara... það munar rosalegu fyrir okkur bara að koma því sko yfir... yfir helvítis áramótin meðan ljósmyndin er tekin sko af... af ,,balance sheet-inu“ sko.“ Ákærði, Birkir, tekur undir það að rétt sé að framlengja. Samkvæmt endurriti símtals 15. janúar 2008 milli ákærðu, Elmars og Birkis, gerir ákærði, Birkir, grein fyrir því að hann hafi fengið bréf frá endurskoðanda bankans, en ákærði hafi væntanlega lent í úrtakskönnun innan bankans. Ákærði spyr síðan ,,Hvað hérna... nei, ég bara er að velta fyrir mér þá... að halda þessu bara eða hvernig... hvernig... hvernig er staðan hjá okkur, hvað viljið þið gera með þetta?“ Ákærði spyr á ný ,,Þið viljið bara halda þessu?“ Ákærði, Elmar, svarar því til að hann hringi. Samkvæmt endurriti símtals frá 22. júlí 2008, kl. 15.18, hringir þáverandi forstöðumaður áhættustýringar Glitnis banka hf. í ákærða, Elmar. Forstöðumaðurinn spyr um ,,þetta trade á Glitni þarna... á ég að vera glaður“. Forstöðumaðurinn lýsir því að hann hafi alltaf verið að vona að ,,við getum losnað við eitthvað út úr þessum félögum sem voru að halda mikið á Glitni fyrir okkur... ...eða halda mikið á Glitni skiluru með litlu eigin fé“. Síðar í sama samtali segir ákærði, Elmar, ,,Það er verið að létta létta á, það er aðeins verið að létta á þessu...“. Við aðalmeðferð málsins gáfu ákærðu allir skýrslu fyrir dóminum. Þá komu fyrir dóminn sem vitni nokkrir fyrrverandi starfsmenn Glitnis banka hf. Var um að ræða LW, fyrrverandi forstjóra Glitnis banka hf., KS, fyrrverandi regluvörð bankans, JÓ, þáverandi yfirmann einkabankaþjónustu, SÖÞ, þáverandi forstöðumann áhættustýringar bankans og ritara áhættunefndar, GH, fyrrverandi framkvæmdastjóra fyrirtækjasviðs, HS starfsmann markaðsviðskipta, HH og AS fyrrum viðskiptastjóra hjá Glitni banka hf., BR, fyrrverandi sérfræðing á viðskiptabankasviði, SES, fyrrverandi sérfræðing hjá gjaldeyrismiðlun, ÞSH, fyrrverandi sérfræðing á markaðsviðskiptasviði, BH og IÞR, fyrrverandi starfsmenn úr bakvinnslu verðbréfa, SRÓ, fyrrum framkvæmdastjóra fjárhagssviðs, JLP og NS, fyrrverandi starfsmenn af afleiðuborði, GG, fyrrverandi nefndarmann í áhættunefnd og starfsmann í lánastýringu á fyrirtækjasviði, RJ fyrrum forstöðumann gjaldeyrismiðlunar, og ET, fyrrverandi framkvæmdastjóra lögfræðisviðs og regluvörslu. JG, fyrrverandi verðbréfamiðlari úr eigin viðskiptum, kom fyrir dóminn en kaus að nýta sér rétt sinn til að tjá sig ekki fyrir dóminum þar sem fyrir liggur kæra Fjármálaeftirlitsins, m.a. á hendur honum, fyrir markaðsmisnotkun með hlutabréf í Glitni banka hf. Að lokum komu fyrir dóminn tveir lögreglumenn. Var annar stjórnandi rannsóknar málsins, en hinn fór fyrir hópi lögreglumanna er unnu að rannsókn málsins. Verður hér á eftir gerð grein fyrir framburðum ákærðu og vitna að því marki er máli skiptir fyrir niðurstöðu málsins. Ákærði, Elmar Svavarsson, kvaðst á árunum 2007 og 2008 hafa starfað sem verðbréfamiðlari í markaðsviðskiptum hjá Glitni banka hf. Í starfi hans hafi falist að miðla hlutabréfum. Hafi hann ekki verð með svonefnt undirskriftarumboð innan bankans. Að því er varðaði aðdraganda lánveitingar til félagsins BK-44 ehf. í nóvember 2007 hafi komið inn á borð ákærða sala á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Hafi ákærði m.a. átt fund með meðákærða, Birki, og JG verðbréfasala úr eigin viðskiptum bankans, vegna sölu á bréfunum, en úr eigin viðskiptum hafi bréfin komið. Á þessum fundi hafi verið ákveðið að bjóða BK-44 ehf. hlutabréfin til kaups. Hafi meðákærði starfað í einkabankaþjónustu bankans og sinnt efnuðum viðskiptavinum hans. Hafi meðákærði, Birkir, oft verið í sambandi við verðbréfamiðlara bankans vegna viðskiptavina sinna. Ekki kvaðst ákærði telja að hann hafi haft vitneskju um það á þessum tíma að Gnúpur fjárfestingarfélag ehf. hafi 8. nóvember 2007 lokað framvirkum samningi vegna sama fjölda hluta í Glitni banka hf. Þá kvaðst ákærði ekki telja að honum hafi á þessum tíma verið ljós heildarstaða bankans í eigin bréfum. Ákærði kvaðst telja að BK-44 ehf. hafi keypt umrædd bréf á markaðsgengi. Hafi ákærði gengið frá þessum viðskiptum eins og miðlarar hafi jafnan gert. Hafi bakvinnsla bankans séð um frágang skjala. Ákærði kvaðst telja að hann hafi aflað heimilda regluvarðar bankans til viðskiptanna í ljósi þess að fyrirsvarsmaður og eigandi BK-44 ehf. hafi verið starfsmaður bankans. Hafi sá háttur einfaldað alla hluti varðandi viðskiptin. Ákærði kvaðst telja að áhætta vegna viðskiptanna hafi legið hjá kaupandanum. Hafi kaupandinn keypt bréfin og um leið valrétt. Hafi verið um svonefnd ,,zero-cost“ viðskipti að ræða, sem samið hafi verið um samhliða kaupunum í nóvember 2007. Bréfunum hafi fylgt söluréttur að öllum hlutum, en kaupandinn um leið selt frá sér kauprétt. Mótaðilinn í viðskiptunum hafi verið verðbréfamiðlunin. Kaupandinn hafi fengið peningamarkaðslán fyrir kaupunum. Það hafi ekki hafi komið inn á borð ákærða sem verðbréfamiðlara upplýsingar um það hvort kaupandinn ætti að leggja fram eigið fé vegna viðskiptanna. Ákærði kvaðst ekki hafa þekkt áhættumat sem gert hafi verið á félaginu eða hvernig áhættuflokkun þess hafi verið háttað. Markaðsviðskipti bankans hafi ekki séð um slíka hluti. Hafi ákærði frétt af því að svonefnd PM mörk hafi verið færð á kaupanda í kerfum bankans og það verið talið fullnægjandi til að viðskipti gætu gengið í gegn. Ekki kvaðst ákærði vita hver hafi samþykkt nefnd PM mörk vegna kaupandans. Hann kvaðst ekki hafa átt nein samskipti við meðákærða, Magnús Arnar, vegna þessara viðskipta. Hafi ákærði þó vitað til þess að meðákærði hafi staðfest PM mörkin vegna kaupandans. Ákærði hafi ekki tekið þátt í umræðu um lánakjör eða lánveitinguna að öðru leyti. Peningamarkaðslán væru eins og yfirdráttur í eðli sínu. Ákærði kvaðst telja að Glitnir banki hf. hafi verið með handveð í hinum keyptu bréfum, en það hafi komið fram í tölvukerfi bankans. Við sölu BK-44 ehf. á bréfunum til bankans í júlí 2008 hafi verið miðað við gengið 31,82. Á þeim tíma hafi orðið ljóst að ekkert hafi fundist um sölurétt á bréfunum í kerfum bankans og því verið ákveðið að haga uppgjöri þannig að bankinn keypti bréfin á markaðsgengi. Hann seldi BK-44 ehf. bréfin aftur og keypti þau síðan á því gengi er þyrfti til að BK-44 ehf. kæmist skaðlaust frá viðskiptunum. Það gengi hafi JG verðbréfamiðlari úr eigin viðskiptum reiknað út. Þegar ljóst hafi verið að sölurétturinn var ekki skráður í kerfi bankans hafi ákærði og JG ákveðið að kalla til regluvörð bankans. Hafi regluvörðurinn lagt til að viðskiptin gengju með þessum hætti til að þau væru rekjanleg í bókum bankans. Eftir viðskiptin hafi komið fram fyrirspurn frá bókhaldi Glitnis banka hf. þar sem talsvert högg hafi komið á bankann við söluna, en tap af viðskiptunum fyrir eigin viðskipti bankans hafi numið um 2 milljörðum króna. Ákærði, Birkir, hafi ekki gengið eftir því við ákærða að gerður yrði skriflegur samningur vegna viðskiptanna. Ákærði kvaðst, sem verðbréfamiðlari í markaðsviðskiptum, hafa átt fjölmörg símtöl við aðra starfsmenn innan bankans vegna viðskipta. Hafi starfsmenn bankans tileinkað sér sérstakt tungumál í samskiptum. Þau símtöl er lögregla hefði undir höndum úr kerfum bankans sýndu á engan hátt að ákærði hefði framið lögbrot í tengslum við viðskipti BK-44 ehf. með hlutabréf í bankanum. Símtöl er lögregla ætlaði að tengdust viðskiptunum hafi sjaldnast gert það. Ákærði kvaðst telja að viðskipti BK-44 ehf. með 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. í nóvember 2007, hafi verið stór viðskipti. Ákærði hafi vitað til þess að með því væri félagið eigandi 1% af útgefnu hlutafé í bankanum. Hann kvaðst þekkja til þess er BK-44 ehf. hafi selt 30.000.000 hluti í bankanum 30. apríl 2008. Hafi meðákærði, Birkir, óskað eftir því að bréf yrðu seld. Enginn annar en meðákærði hafi getað farið fram á söluna. Ákærði kvaðst ekki hafa haldið utan um gjalddaga að baki lánum til BK-44 ehf. vegna viðskiptanna. Hann kvaðst hafa tilkynnt umrædd kaup til Kauphallar. Tilkynnt hafi verið um fyrri kaupin sem átt hafi sér stað á markaðsgengi. Ekki hafi verið tilkynnt um síðari kaupin þar sem verð í þeim viðskiptum hafi ekki verið eðlilegt þar sem um uppgjör á grundvelli söluréttarins hafi verið að ræða. Ákærði kvaðst ekki muna eftir því að lánveitingin til BK-44 ehf. þyrfti að fara fyrir lánanefnd Glitnis banka hf. Hann kvaðst kannast við vinnureglur vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf., gefnar út í janúar 2007. Að því er varðaði svonefnd PM mörk í lánakerfum bankans hafi starfsmenn á fyrirtækjasviði bankans séð um að færa þau inn og önnur atriði tengd þeim lánum. Væri það ekki á verksviði verðbréfamiðlara í markaðsviðskiptum að framlengja í peningamarkaðslánum. Ákærði, Jóhannes Baldursson, kvaðst á árunum 2007 og 2008 hafa starfað sem framkvæmdastjóri markaðsviðskipta Glitnis banka hf. Undir deildina hafi heyrt nokkrar deildir innan bankans, svo sem afleiðudeild, greiningadeild, gjaldeyrismiðlun og deild sem haft hafi með höndum gjaldeyrisstýringu, skulda- og eignastýringu og eigin viðskipti með hlutabréf. Ákærði kvaðst á starfstíma sínum í bankanum öðru hvoru hafa komið að einstökum viðskiptum innan bankans. Sem framkvæmdastjóri hafi ákærði verið með svonefnt A-undirskriftarumboð fyrir hönd bankans. Ákærði kvaðst kannast við vinnureglur vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá í nóvember 2007. Hafi hann í starfi sínu farið eftir þessum reglum. Að því er peningamarkaðslán varðaði, þá hafi viðskipti með slík lán orðið til á þann veg að viðskiptavinur hafi snúið sér til miðlara innan bankans vegna viðskipta. Miðlari hafi annast viðskipti fyrir viðkomandi viðskiptavin miðað við svonefnd PM mörk er skráð hafi verið á viðskiptavininn í kerfum bankans. Þau mörk hafi verið unnin upp í gegnum lánastjóra viðkomandi viðskiptavina. Að því er varðaði framlengingar lána hafi viðskiptavinir sjálfir þurft að óska eftir framlengingu í lánum. Gjaldeyrismiðlarar innan bankans hafi séð um framlengingu þar sem peningamarkaðslánin hafi verið á þeim stað innan bankans. Að því er varðaði viðskipti BK-44 ehf., með 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. í nóvember 2007, hafi aðdragandi þeirra viðskipta verið sá að ákærði hafi átt stuttan fund með meðákærðu, Elmari og Birki, þar sem umrædd viðskipti hafi verið rædd. Þar hafi söluréttur á bréfunum af hálfu kaupanda verið ræddur. Ákærði kvaðst ekki þekkja hver hafi verið endanleg niðurstaða varðandi hann. Rætt hafi verið um takmarkaða tapsáhættu og hagnaðarvon. Hann sagðist ekki þekkja hvort rætt hafi verið um svonefnd ,,zero-cost“ viðskipti í þessu sambandi. Sennilega hafi meðákærði, Elmar, átt frumkvæði að fundinum. Ekki kvaðst ákærði vita af hverju til viðskipta BK-44 ehf. með hlutabréfin hafi stofnast. Hann kvaðst engin önnur afskipti hafa átt að þeim viðskiptum eða lánveitingum tengdum þeim. Þekkti hann því ekki til forms viðskiptanna eða ákvörðunar um gengi í viðskiptunum. Þá kvaðst ákærði ekki muna eftir umræðu um áhættu tengda viðskiptunum eða umræðu um eigið fé kaupanda í viðskiptunum. Hann myndi heldur ekki eftir umræðu um tilkynningu til Kauphallar vegna viðskiptanna. Hlutir í viðskiptunum hafi komið úr eigin viðskiptum innan bankans. Á sama tíma hafi samsvarandi hlutir komið inn í bankann vegna sölu Gnúps fjárfestingarfélags ehf., á sama fjölda hluta. Ekki kvaðst ákærði þekkja hvort sú sala og kaup BK-44 ehf., á sama fjölda hluta, tengdist. Í kringum uppgjör á þessum viðskiptum hafi það komið upp að ekki hafi sést skjalfestur söluréttur tengdur bréfunum. Regluvörður bankans hafi verið kallaður til og regluvörðurinn lagt til skástu leið í stöðunni. Ákærði kvaðst líta svo á að BK-44 ehf. hafi borið mótaðilaáhættu í þessum viðskiptum. Að því er varðaði peningamarkaðslán innan bankans hafi þau verið eins konar yfirdráttur eða viðlíka viðskipti. Ekki þyrfti að útbúa sérstaka lánsbeiðni vegna slíkra lána, en um væri að ræða skammtímalánveitingu sem væri bæði einföld og stöðluð. Ákærði kvaðst ekki muna eftir hver hafi verið viðskipta- eða lánastjóri BK-44 ehf. á sínum tíma. Vegna viðskiptasögu félagins hafi slíkir viðskipta- eða lánastjórar væntanlega verið til staðar. Ákærði kvaðst ekki geta staðhæft hvað hann hafi á sínum tíma vitað um áhættumat á BK-44 ehf. Hafi hann væntanlega talið að slíkt mat hafi farið fram á sínum tíma. Hafi ákærði ekki gert ráð fyrir öðru en að öll atriði tengd viðskiptunum hafi verið í samræmi við reglur bankans. Hann kvaðst ekki muna eftir einhverjum samskiptum við meðákærða, Magnús Arnar, tengdum þessum viðskiptum. Svonefnd PM mörk væru ákveðin innan fyrirtækjasviðs bankans, þó svo peningamarkaðslánin væru veitt innan markaðsviðskipta bankans. Markmið bankans væri að hagnast á viðskiptum. Miðlarar innan bankans sæju í sínum kerfum einstök viðskipti og hvaða álag að lágmarki þyrfti að bætast ofan á lánveitingu til að viðskipti skiluðu hagnaði. Ákærði kvaðst ekki muna sérstaklega eftir umræðu innan bankans, á þeim tíma er nefnd viðskipti hafi átt sér stað, um stöðu bankans í eigin bréfum og hvort bankinn væri að fara yfir mörk í því sambandi. Hann kvaðst þó muna eftir umræðu innan bankans um að á reiki hafi verið hvað hafi átt að telja fram í útreikningi á hlutfalli eigin bréfa í bankanum. Ákærði kvaðst ekki muna sérstaklega eftir tölvupósti sem meðákærði, Magnús Arnar, hafi sent 7. nóvember 2007, varðandi PM mörk fyrir BK-44 ehf. Kvaðst ákærði telja að hann hafi fengið afrit af þessum pósti þar sem hann hafi verið framkvæmdastjóri markaðsviðskipta. Forstöðumaður áhættustýringar hafi sennilega fengið afrit af sama pósti þar sem hann hafi verið yfirmaður áhættustýringar bankans. Að því er varðaði tölvupóst frá SES, sérfræðingi í gjaldeyrismiðlun, frá 12. nóvember 2007, um lánveitingu upp á tæplega 3.8 milljarða króna kvaðst ákærði ekki vita af hverju hann hafi fengið þann póst sendan. Ákærði kvaðst ekki kannast við uppgjör á nefndu láni eða þekkja sölufyrirmæli frá BK-44 ehf. á bréfunum í apríl og júlí 2008. Hann kvaðst hafa upplýst forstjóra bankans um uppgjör viðskiptanna í júlí 2008 og tap bankans á viðskiptunum. Ákærði kvaðst líta svo á að mannleg mistök hafi leitt til þess að ekki hafi verið skjalfest um sölurétt kaupandans á bréfunum. Hafi bankinn tekið á sig að bera allt tap vegna viðskiptanna þar sem mistök í skráningu söluréttarins hafi legið innan bankans en ekki hjá viðskiptamanni, sem hafi verið stór aðili í viðskiptum. Ákærði, Magnús Arnar Arngrímsson, kvaðst hafa starfað sem framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs Glitnis banka á Íslandi í nóvember 2007. Hafi hann í maí 2008 orðið framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs bankans. Kvaðst ákærði hafa setið í lánanefnd bankans á þessum tíma. Þá hafi hann setið fundi áhættunefndar bankans, þó svo hann hafi ekki verið þar nefndarmaður. Ákærði kvaðst líklega hafa haft undirskriftarumboð sem framkvæmdastjóri. Að því er svonefnd PM mörk varðaði hafi öll lán sem hafi verið umfram þau mörk þurft að fara fyrir lánanefndir. Í einstaka tilviki hafi mál verið afgreidd milli funda en þau verið samþykkt á næsta fundi í nefnd. Ákærði kvaðst ekki muna eftir vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá í nóvember 2007 og sjálfsagt ekki á sínum tíma hafa þekkt regluákvæðin um útlán í ákvæði 2.5. Ákærði kvað vinnuferla á sínum tíma hafa verið með þeim hætti að viðskiptastjórar viðskiptavina hafi sótt um heimildir fyrir PM mörk og þá að beiðni viðskiptavina. Innan bankans hafi verið áhættumatsflokkun sem viðskiptavinum hafi verið raðað innan. Viðskiptastjórar hafi lagt málefni einstakra viðskiptavina fyrir lána- eða áhættunefnd, hafi málið þurft að fara fyrir slíka nefnd. Fjárhæðir hafi mestu ráðið því fyrir hvaða nefnd bankans málið færi. Að jafnaði hafi ákærði ekki fylgst með atriðum eins og framlengingu lána viðskiptavina. Að því er varðaði lánanefndir bankans hafi mál verið send til nefndarinnar. Sá starfsmaður sem unnið hafi að viðkomandi lánamáli hafi komið niðurstöðu frá lánanefnd áfram eftir afgreiðslu nefndarinnar. Að því er varðaði viðskipti BK-44 ehf. með 150.000.000 hluti í Glitni banka hf. í nóvember 2007, kvaðst ákærði ekki hafa komið að undirbúningi þeirra viðskipta. Þekkti hann ekkert til þeirra og kvaðst á sínum tíma ekki hafa gert það, svo sem varðandi fjármögnun kaupa, tryggingar að baki lánveitingunni og viðlíka atriði. Þá hafi ákærði ekki þekkt til umræðu um sölurétt á hlutabréfunum. Hann hafi ekki komið að uppgjöri lánsins í júlí 2008. Kvaðst ákærði ekki telja að hann hafi á sínum tíma þekkt hver hafi verið lánastjóri félagsins eða hver hafi yfir höfuð annast málefni þess innan bankans. Þá kvaðst ákærði ekki telja að hann hafi þekkt hver hafi óskað eftir PM mörkum fyrir félagið eða peningamarkaðsláni fyrir það. Málið hafi væntanlega verið afgreitt innan fyrirtækjasviðs þar sem það svið bankans hafi séð um stærri lánveitingar. Meðákærði, Birkir, hafi ekki verið í sambandi við ákærða vegna þessa. Að því er varðaði tölvupóst er ákærði hafi sent í nóvember 2007, þar sem hann hafi staðhæft að komin væru PM mörk fyrir félagið, kvaðst ákærði í dag ekkert muna eftir þessum pósti. Kvaðst hann án vafa hafa sent póstinn þar sem hann hafi fengið fyrirmæli um það. Hljóti það að hafa verið frá yfirmanni ákærða sem slík fyrirmæli hafi komið. Hann kvaðst í dag ekki geta munað frá hverjum þessi fyrirmæli hafi komið. Hafi ákærði verið að senda slík fyrirmæli áfram innan bankans. Hann kvaðst ekki hafa komið að lánveitingu til BK-44 ehf. að öðru leyti innan bankans. Ákærði kvaðst á þessum tíma ekki sjálfur hafa verið með umboð til viðlíka ráðstafana, þ.e. að veita PM mörk upp á tæplega 4 milljarða króna. Í nóvember 2007 hafi næsti yfirmaður ákærða verið framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs og þar fyrir ofan forstjóri bankans. Ákærði kvaðst hafa þekkt ákærða, Birki, á þessum tíma. Hafi þeir báðir verið frá Vestmannaeyjum og oft hist í hádeginu í mötuneyti bankans. Ákærði, Birkir Kristinsson, kvaðst á árunum 2007 og 2008 hafa verið starfsmaður í einkabankaþjónustu Glitnis banka hf. Á sama tíma hafi hann verið eigandi og stjórnarmaður BK-44 ehf. Sem starfsmaður Glitnis banka hf. hafi ákærði ekki getað eða mátt skipta sér af frágangi viðskipta félaga í eigu ákærða innan bankans. Strangar reglur hafi gilt innan Glitnis banka hf. um viðskipti starfsmanna innan bankans. Á þessum tíma hafi verið í stýringu hjá ákærða í einkabankaþjónustu 25 til 30 milljarðar og virkir aðilar í eignastýringu í kringum 100. Að auki hafi verið í stýringu hjá ákærða yfir 10 milljarðar í framvirkum samningum og svonefndum ,,strúktúrum“. Um hafi verið að ræða gríðarlegar fjárhæðir og á árunum 2007 og 2008, hafi viðskiptamenn verið að tapa umtalsverðum fjárhæðum. Greina hafi þurft annars vegar á milli viðskipta BK-44 ehf. um kaup á hlutabréfum og hins vegar kaup á framvirkum samningum og ,,strúktúrum“, sem ítrekað hafi komið fram í skýrslutökum og símtölum í rannsóknargögnum málsins. ,,Strúktúrar“ hafi á þessum tíma verið notaðir sem samheiti yfir fjármögnuð afleiðutengd skuldabréf. Skuldabréf þessi hafi verið gefin út á tímabilinu maí til september 2007 og um verið að ræða 12 til 16 mánaða vaxtalaus bréf þar sem að ávöxtun var tengd hlutabréfaverði íslenskra eða erlendra fjármálastofnana. Á vetrarmánuðum 2007 hafi þessir ,,strúktúrar“ verið komnir í mínus og mikil áhersla lögð á það innan bankans að finna lausnir til að leysa vandamál þeirra viðskiptavina er komnir hafi verið með stórar tapsstöður. Á þessum tímum hafi viðskiptamenn í umsjón ákærða hjá einkabankaþjónustunni borið mikið tap af framvirkum samningum og ,,strúktúrum“ og þeir verið í stöðugu sambandi við ákærða vegna þess. Flest símtöl í rannsóknargögnum málsins þar sem ákærði hafi verið að ræða í síma hafi varðað framvirka samninga og ,,strúktúra“. Ekkert símtal hafi varðað kaup BK-44 ehf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. og sölurétt vegna þeirra. Ákærði hafi ekki átt frumkvæðið að kaupum BK-44 ehf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. með sölurétti. Í upphafi hafi starfsmenn bankans óskað eftir því að ákærði myndi kanna hjá viðskiptamönnum einkabankaþjónustu hvort þeir hefðu áhuga á viðskiptunum. Um hafi verið að ræða stór viðskipti og þau þar af leiðandi hentað litlum hópi viðskiptavina. Þá hafi bréf í Glitni banka hf. verið há um tíma en tekið að lækka. Þegar í ljós hafi komið að þau hentuðu viðskiptavinum ákærða ekki hafi BK-44 ehf. verið boðin hlutabréfin til kaups. Árla dags 7. nóvember 2007 hafi meðákærðu, Elmar og Jóhannes, átt stuttan fund með ákærða þar sem BK-44 ehf. hafi verið boðin bréfin til kaups. Hafi ákærði ákveðið að ganga inn í viðskiptin þar sem ákærði hafi talið mögulegt að hagnast á þeim. Starfsmenn markaðsviðskipta, meðákærðu Elmar og Jóhannes, hafi kynnt fyrir ákærða að þeir myndu sjá um að senda erindi til þeirra er sæju um lánveitingar innan bankans auk þess sem ákærði, Elmar, hafi sagt að hann myndi vera í tengslum við regluvörð bankans. Regluvörðurinn hafi þurft að gefa heimild fyrir viðskiptunum þar sem ákærði var starfsmaður bankans. Viðskiptin hafi verið sambærileg við aðrar viðskiptahugmyndir sem bankinn hafði verið að kynna viðskiptavinum sínum, m.a. viðskiptavinum hjá ákærða. Viðskiptin hafi haft í för með sér takmarkaða áhættu vegna þess að þeim hafi fylgt söluréttur en á móti verið búið að takmarka mögulegan hagnað með því að selja frá sér kauprétt á sama tíma. Ákærði kvaðst ekki þekkja ástæðu þess að söluréttur á bréfunum hafi ekki verið skráður í kerfum bankans. Er komið hafi að sölu bréfanna í júlí 2008 hafi komið upp að enginn skráður söluréttur að bréfunum hafi fundist í bankanum. Ákærði kvaðst ekki hafa komið að eða þekkt ástæðu þess að ákveðið hafi verið að bankinn keypti bréfin í júlí 2008, seldi þau aftur BK-44 ehf. og keypti þau aftur á hærra gengi. Hafi ákærði ekki komið að neinum ákvörðunum tengdum því. Viðskiptin í nóvember 2007 hafi verið framkvæmd hjá markaðsviðskiptum innan bankans. Ákærði hafi engin fyrirmæli gefið um útfærslu viðskiptanna. Þá hafi ákærði ekki gefið fyrirmæli um framlengingu í lánum hverju sinni. Ákærði kvaðst hafa óskað eftir að 30.000.000 hlutir af bréfum yrðu seldir í apríl 2008 og andvirði sölunnar ráðstafað inn á lán BK-44 ehf. hjá Glitni banka hf. Hafi ákærði verið í sambandi við meðákærða, Elmar, vegna þess. Ekki hafi ákærði á neinum tíma verið í sambandi við meðákærða, Magnús Arnar, vegna viðskiptanna. Þá hafi ákærði ekki þekkt til þess hvort málið hafi farið fyrir áhættunefnd bankans. Hann hafi ekki vitað hvernig lánakjör hafi verið ákveðin. Hann hafi ekki ritað undir nein skjöl varðandi viðskiptin. Það hafi ekki komið til tals að BK-44 ehf. legði fram eigið fé vegna viðskiptanna. Ákærði kvaðst hafa talið að umrædd hlutabréf í Glitni banka hf. hafi farið inn á handveðsettan reikning í bankanum og bankinn því verið með tryggingu í þeim. Ákærði hafi ekki þekkt ástæðu þess að bréfin hafi farið inn á þann reikning er þau hafi að lokum farið inn á. Hann hafi ekkert þekkt til tilkynningar til Kauphallar vegna viðskiptanna. Ákærði kvaðst ekki hafa verið í samskiptum við aðra en meðákærðu, Elmar og Jóhannes, vegna þeirra. Ákærði kvaðst ekki hafa þekkt úr hvaða viðskiptum umrædd hlutabréf hafi verið að koma eða að Gnúpur fjárfestingarfélag ehf. hafi á sama tíma verið að loka framvirkum samningi með sölu sama hluta bréfa í Glitni banka hf. Í júní 2007 í tengslum við yfirtöku ákærða á BK-44 ehf., hafi dótturfélag BK-44 ehf. selt alla eignarhluti samstæðunnar í Gnúp fjárfestingarfélagi ehf. Ákærði kvaðst ekki hafa þekkt hver hafi verið lánastjóri BK-44 ehf. í nóvember 2007. BK-44 ehf. hafi fengið greiddan arð í mars 2008. Sá arður hafi farið inn á handveðsettan reikning og því verið undir forræði bankans. Þar sem ákærði hafi talið að BK-44 ehf. ætti ekki umrædda fjármuni hafi ákærði ekki skráð þá sem skuld í ársreikningi BK-44 ehf. og þeir verið þannig skráðir í ársreikningum félagsins allt þar til arðurinn ásamt uppgjöri viðskiptanna og vöxtum hafi verið greiddur til Glitnis banka hf. Ákærði kvaðst hafa ráðfært sig við sérfræðinga við gerð ársreiknings BK-44 ehf. vegna ársins 2007. Hafi ákærði því verið í góðri trú um að meðferð viðskiptanna hafi verið í samræmi við lög, en það hafi staðfest tveir löggiltir endurskoðendur frá KPMG og endurskoðandi félagsins hjá endurskoðunarfyrirtækinu Deloitte. LW, fyrrverandi forstjóri Glitnis banka hf., kvaðst hafa setið sem formaður í áhættunefnd bankans í nóvember 2007. Að jafnaði hafi lánastjórar viðkomandi félaga óskað eftir að ákveðin yrðu PM mörk fyrir félögin og slík lánamál verið færð fyrir nefndina. Þekkti hann ekki til þess að málefni BK-44 ehf. hafi verið tekin fyrir í áhættunefndinni. Hann hafi ekki gefið fyrirmæli um atriði tengd kaupum félagsins á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. í nóvember 2007. Hafi hann ekki vitað af málinu fyrr en er lögreglurannsókn hafi farið af stað vegna þess. Þrátt fyrir það hafi verið um stóra sölu að ræða, eða sem numið hafi um 1% af hlutafé í bankanum. Ekki þekkti hann til þess hver hafi tekið ákvörðun um lánveitingu til félagsins vegna hlutabréfakaupanna. Á þeim tíma hafi hann heldur ekki þekkt til þess hvernig viðskiptin hafi verið gerð upp, eða minnast þess að hafa haft um það upplýsingar að bankinn hafi tapað um 2 milljörðum á viðskiptunum. Í júlí 2008 hafi Glitnir banki hf. átt talsvert af eigin bréfum. Ekki myndi hann eftir að bankinn hafi gripið til sérstakra ráðstafana vegna þess. KS, fyrrverandi regluvörður Glitnis banka hf., kvað ákærða, Elmar, hafa komið að máli við sig í nóvember 2007 vegna kaupa BK-44 ehf. á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Hafi regluvörðurinn veitt samþykki fyrir kaupum og mælt svo fyrir að heimild til kaupanna myndi gilda í einn dag. Ekki hafi hann þekkt inntak viðskiptanna. Sumarið 2008 hafi ákærði, Elmar, óskað eftir því að regluvörðurinn kæmi á sinn fund. Hafi ákærði sagt að vegna mistaka hafi söluréttur á bréfum BK-44 ehf. ekki verið skráður í kerfi bankans. JG, verðbréfasali úr deild eigin viðskipta bankans hafi einnig komið að málinu. Kvaðst regluvörðurinn hafa gefið heimild fyrir sölu hlutanna en tjáð ákærða, Elmari, að viðskiptin yrðu að vera þannig skráð að þau kæmu skýrt fram í gögnum bankans. Regluvörðurinn hafi ekki mælt fyrir um hvernig viðskiptin í júlí 2008 yrðu útfærð, enda hafi hann sem regluvörður engar heimildir haft til ákvörðunar um einstök viðskipti. Þekkti hann því ekki hvernig fjárhæð gengis í endurkaupum bankans hafi verið ákveðin. Ákærði, Jóhannes, hafi á endanum tekið ákvörðun um hvernig viðskiptin í júlí 2008 yrðu útfærð þegar í ljós kom að sölurétturinn hafi ekki verið skráður. Hafi regluvörðurinn gert starfsfólki í bókhaldi bankans aðvart um viðskiptin. Síðar hafi endurskoðendur bankans skoðað þessi viðskipti. Regluvörðurinn kvaðst ekki hafa þekkt í hverju söluréttur BK-44 ehf. hafi verið fólginn. JÓ, fyrrverandi framkvæmdastjóri einkabankaþjónustu Glitnis banka hf., kvað ákærða, Birki, hafa starfað í sinni deild og annast málefni efnameiri viðskiptavina bankans. Í störfum sínu í einkabankaþjónustu hafi starfsmenn hringt mörg símtöl á dag í starfsmenn markaðsviðskipta. Framkvæmdastjórinn kvaðst hafa þekkt til viðskipta ákærða, Birkis, vegna kaupa BK-44 ehf. á hlutum í bankanum og umfang þeirra. Um hafi verið að ræða stór viðskipti. Ekki hafi framkvæmdastjórinn þekkt til aðdraganda viðskiptanna eða hver hafi verið seljandi bréfanna. Hafi ákærði sagt að um væri að ræða svonefnd ,,zero-cost“ viðskipti, þar sem áhætta af viðskiptunum væri takmörkuð fyrir kaupandann. Hafi kaupandinn átt sölurétt og um leið takmarkaða hagnaðarvon. Ákærði hafi upplýst framkvæmdastjórann um arðgreiðslu inn í félagið á árinu 2008. Hafi framkvæmdastjórinn hvatt ákærða til að loka þessum viðskiptum. GH, fyrrverandi framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs Glitnis banka hf., kvaðst hafa verið yfir fyrirtækjasviði á árinu 2007 og þar til í maí 2008, er hann hafi látið af störfum. Undir sviðið hafi m.a. heyrt viðskiptabankasviðið, fjárfestingabankasvið og markaðsviðskipti. Hafi hann verið yfirmaður ákærða, Magnúsar Arnars, þar til í maí 2008. Ekki hafi hann þekkt til viðskipta BK-44 ehf. með hlutabréf í Glitni banka hf. í nóvember 2007, né hafi hann innan bankans verið í samskiptum við ákærða, Birki, vegna þeirra mála. Hafi hann engin fyrirmæli gefið varðandi lánveitingu tengda viðskiptunum. Framkvæmdastjórinn hafi setið í áhættunefnd Glitnis banka hf. og lánanefnd fyrirtækja. Erindi hafi í einhverjum tilvikum verið afgreidd á milli funda í lánanefndum. Í þeim tilvikum hafi slíkar lánveitingar verið afgreiddar á næsta fundi í nefndinni. Svonefnd PM mörk viðskiptavina hafi farið fyrir umræddar nefndir og um þau samþykki verið farið eftir vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá í nóvember 2007. Þar hafi viðskiptavinum verið raðað niður m.v. áhættuflokkun. Eftir að PM mörk hafi verið sett hafi lán verið afgreidd í markaðsviðskiptum bankans. Viðskiptastjórar hafi sótt um lánamörk fyrir viðskiptavini og sett fyrir lánanefndir. SÖÞ, fyrrverandi forstöðumaður áhættustýringar Glitnis banka hf., kvaðst hafa starfað sem slíkur á árunum 2007 og 2008. Hafi hann jafnframt verið ritari áhættunefndar bankans vegna áhættustýringar bankans. Hann hafi ekki verið með neitunarvald varðandi afgreiðslu lánamála. Hafi hann gegnt eins konar eftirlitshlutverki sem ritari og getað bent á atriði sem honum hafi þótt skipta máli út frá áhættustýringu. Ekki hafi hann setið í fyrirtækjalánanefnd bankans. Að því er áhættunefnd varðaði hafi erindi verið lögð fyrir nefndina með því að þau væru send á tiltekið póstfang innan bankans. Slík erindi hafi verið sett á dagskrá funda í nefndinni og tekin þar fyrir. Í einhverjum tilvikum hafi mál verið afgreidd á milli funda með samþykki nefndarmanna, en í þeim tilvikum hafi mál verið formlega afgreidd á næsta fundi í nefndinni. Svonefnd lánamörk hafi verið hluti lánamála sem afgreidd hafi verið í nefnd. Þetta tvennt hafi oft farið saman þannig að lánamörk hafi verið afgreidd um leið og lán til viðkomandi hafi verið samþykkt. Viðskiptastjóri viðkomandi félags hafi haft það með höndum að setja mál fyrir nefndarfundi. Kerfi innan bankans sem borið hafi nafnið Fálkinn hafi verið notað varðandi áhættumat á ákveðnar tegundir fyrirtækja. Í nóvember 2007 hafi málum verið þannig háttað að starfsfólk á sviði áhættustýringar hafi undirbúið fundi í áhættunefnd. Forstöðumaðurinn kvaðst hafa fylgst með stöðu bankans í eigin bréfum. Að einhverju leyti hafi verið álitamál hvað hafi átt að telja í útreikningi á þeim stærðum. Hafi bankinn leitast við að vera undir 10% mörkum að því er varðaði eignarhald á eigin bréfum, sbr. 29. gr. laga um fjármálafyrirtæki. Hafi forstöðumaðurinn séð skýrslu í nóvember 2007 þar sem fram hafi komið að bankinn væri yfir 10% mörkunum. Á þeim tíma hafi verið deilt um hvað ætti að telja í þeim útreikningi. Kvaðst forstöðumaðurinn ekki hafa þekkt til lánveitingar Glitnis banka hf. til BK-44 ehf., sem veitt hafi verið í nóvember 2007, í tengslum við kaup félagsins á hlutafé í bankanum. Kvaðst hann staðfesta að í gögnum málsins væri tölvupóstur er hann hafi fengið afrit af varðandi þessi viðskipti. Hafi hann án vafa ekkert aðhafst á sínum tíma vegna póstsins þar sem pósturinn hafi ekki kallað á neinar aðgerðir af hans hálfu. Ákærði, Magnús Arnar, hefði ekki haft heimild til ákvörðunar samkvæmt tölvupóstinum. Slíkt erindi hafi þurft að afgreiða í áhættunefnd bankans. Ekki kvaðst hann muna eftir því að erindi tengt lánveitingum til BK-44 ehf. hafi í nóvember 2007 farið fyrir áhættunefnd bankans. Hefði hann enga vitneskju um hver innan bankans hefði tekið ákvörðun um lánveitinguna til BK-44 ehf. Engar bókanir um þetta væru til í fundargerðum áhættunefndar. Ekki hafi átt að vera heimilt að greiða út lánið á félagið án þess að samþykki áhættunefndar lægi fyrir. Málefni BK-44 ehf. hafi síðar komið upp í áhættunefnd en það hafi verið tengt eignarhaldi félagsins á stórum hlut í bankanum. Fyrir áhættunefnd hafi verið lagðir listar yfir svonefnd tryggingaköll. BK-44 ehf. hafi ekki verið á slíkum lista. HS, fyrrverandi starfsmaður í markaðsviðskiptum Glitnis banka hf., kvaðst hafa haft það hlutverk með höndum á árunum 2007 og 2008 að taka út upplýsingar um opna samninga viðskiptavina og tryggingar að baki samningum. Hafi hann fært inn svonefnd PM mörk á félög eftir að mörk hafi verið samþykkt í lánanefnd. Hafi sá háttur oft verið hafður á að miðlarar hafi sótt um PM mörk fyrir viðskiptavini bankans. Að því er varðaði mörk félagsins BK-44 ehf. hafi hann fengið sendan póst með mörkum fyrir félagið. Hafi hann á grundvelli tölvupóstsins skráð mörkin. Skráning á mörkum hafi yfirleitt borist honum með tölvupósti eftir samþykki lánanefnda. Hafi hann ekki verið í samskiptum við starfsmenn á lánasviðum nema til að kalla eftir samþykki á mörkum. Hafi hann ekki þekkt málefni félagsins BK-44 ehf. að öðru leyti. Hann hafi ekki vitað hvar málefni félagsins væru til meðferðar innan bankans. HH og AS, fyrrverandi viðskiptastjórar í Glitni banka hf., sem í kerfi bankans voru skráðir viðskiptastjórar BK-44 ehf., kváðust hafa heyrt af félaginu BK-44 ehf. Þeir hafi ekki komið að lánveitingu til félagsins á árinu 2007, eða undirbúið hana á neinn hátt. Skráning þeirra sem viðskipta- eða lánastjóra í kerfum bankans hafi verið frá gamalli tíð. Hlutverk lánastjóra almennt hafi verið að vinna að lánamálum félaga, búa til áhættumat og sinna viðskiptavinum á ýmsan hátt. Eftirlit með tryggingum hafi einnig verið á herðum lánastjóra. BR, fyrrverandi forstöðumaður í lánastýringu á viðskiptabankasviði Glitnis banka hf., kvaðst á sínum tíma hafa heyrt af félaginu BK-44 ehf. Hann hafi ekki haft með málefni félagsins að gera. BR kvaðst staðfesta að hafa sent tölvupóst þess efnis 31. mars 2008 að áhættumat vantaði fyrir BK-44 ehf. Hafi pósturinn verið sendur þar sem félagið hafi ekki verið áhættumatsflokkað í Fálka. Ekki hafi honum verið kunnugt um hver hafi verið viðskipta- eða lánastjóri félagsins en tölvupóstinn hafi hann sent tveim einstaklingum innan bankans sem skráðir hafi verið á félagið í kerfinu. Innan bankans hafi verið unnið að átaki í að áhættumeta félög í viðskiptum við bankann. SES, sérfræðingur í gjaldeyrismiðlun innan Glitnis banka hf., kvaðst hafa starfað innan markaðsviðskipta í bankanum. Hann kvað peningamarkaðslán hafa verið lán sem bankinn hafi veitt. Lánsformið hafi verið einfalt. Fyrirtækjasvið bankans hafi sótt um PM mörk fyrir lánið. Sá sem unnið hafi með málið hafi fengið upplýsingar um samþykkt mörk og viðkomandi fært þau inn í kerfi bankans. Gæta hafi þurft að því að þessi mörk væru komin inn í kerfi áður en lánveitingin færi fram. Fyrirtækjasviðið hafi borið ábyrgð á lánamörkunum. Þegar kæmi að framlengingu í lánum hefði gjaldeyrismiðlun haft það hlutverk að hafa samband við viðskiptavin og athuga hvort framlengja ætti í láni eða hvort greiða ætti það upp. Ekki kvaðst SES muna eftir hver hafi verið viðskipta- eða lánastjóri fyrir BK-44 ehf. Þá kvaðst hann ekki vita hver hafi sett inn PM mörkin fyrir félagið eða hver hafi tekið ákvörðun um lánveitingu til félagsins. Samþykktir lánanefnda hafi að jafnaði borist til HS starfsmanns í markaðsviðskiptum sem fært hafi mörkin inn. Kjör á peningamarkaðslánum hafi yfirleitt verið ákveðin sem fall af áhættuflokkun viðkomandi félags. Til viðbótar hafi komið álag. Kjörin hafi að jafnaði verið ákveðin í samráði við viðskiptavin. SES kvaðst geta staðfest að símtal á milli hans og ákærða, Elmars, sem átt hafi sér stað 12. nóvember 2007 kl. 14.22, varði lánveitinguna til BK-44 ehf. Af samtalinu mætti ráða að SES hafi skort upplýsingar varðandi lánveitinguna. JLP og NS, fyrrverandi starfsmenn á afleiðuborði Glitnis banka hf., sem fyrir dóminn komu, lýstu því að hlutverk þeirra hafi m.a. verið að verðleggja valrétti innan bankans. Ákærði, Jóhannes, hafi verið yfirmaður þeirra. Kváðust starfsmennirnir ekki muna sérstaklega eftir viðskiptum BK-44 ehf. með hlutabréf í bankanum. Hafi verið gengið frá sölurétti á sínum tíma, hafi mjög líklega verið haft samband við þau og gefið svokallað ,,kvót“ í söluréttinn. Þess hafi verið dæmi að bankinn hafi selt sölurétt í eigin bréfum. Starfsmennirnir tveir hafi verið með sitt hvora bókina fyrir valréttina. Hafi þau sitt í hvoru lagi leitast við að jafna út áhættu bankans í þessum verðlagningum með því að láta mismunandi samninga mætast eins og kostur var. Bankinn hafi verið með svokallaða ,,Delta“ vörn í gegnum svokallaðan ,,Hdge“ reikning. Sérstakt valréttargjald hafi verið greitt fyrir kaup eða sölurétt. Ef söluréttur hafi verið verðlagður í kaupum BK-44 ehf. hafi þurft að verðleggja hina undirliggjandi eign í samningnum. Til hafi verið svokallaðir ,,zero-cost“ samningar. Í þeim tilvikum hafi verið sett sérstakt gólf í viðskiptum með bréfin. Hafi sölugengið verið haft lægra. Almennt hafi verið greitt fyrir söluréttinn með því að selja frá sér kaupréttinn. Í þeim tilvikum hafi sölugengið verið haft lægra. Í sumum tilvikum hafi verið um svokölluð ,,back to back“ viðskipti að ræða, en þá hafi viðskipti orðið á milli miðlara og eigin viðskipta Glitnis banka hf. Í þeim tilvikum hafi ekki þurft að fara út á markað og hreyfa gengi. Niðurstaða: Ákærðu neita allir sök og krefjast sýknu. Þá krefst ákærði, Birkir, að auki frávísunar málsins frá dómi, að því er hann varðar. Þáttur ákærða Birkis er í IV., V. og VI. kafla ákæru. Frávísunarkrafa ákærða byggir á sömu sjónarmiðum og fram koma í úrskurði dómsins frá 31. október 2013. Þar sem úrlausn um það atriði er samofið úrlausn um efnisþátt málsins verður leyst úr frávísunarkröfu ákærða samhliða umfjöllun um efnisþátt hans í málinu. I.kafli. Í I. kafla ákæru eru ákærðu, Jóhannesi, Magnúsi Arnari og Elmari, gefin að sök umboðssvik, með því að hafa í störfum sínum fyrir Glitni banka hf., 12. nóvember 2007 farið út fyrir umboð sitt til lánveitinga fyrir hönd bankans með lánveitingu þann dag til félagsins BK-44 ehf. að fjárhæð 3.791.340.000 króna. Að því er lánveitinguna varðar liggur fyrir í gögnum málsins að Glitnir banki hf. lánaði félaginu þennan dag 3.791.340.000 krónur í formi peningamarkaðsláns. Jafnframt liggur fyrir að lánið var veitt til að fjármagna að fullu kaup félagsins á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. sem fram fóru 7. nóvember 2007 og þóknun vegna þeirra kaupa. Glitnir banki hf. hafði tekið að handveði vörslureikning BK-44 ehf. nr. 40784 samkvæmt handveðsyfirlýsingu frá 25. apríl 2006. Hlutabréf BK-44 ehf. fóru ekki inn á handveðsreikninginn, heldur reikning nr. 70548. Ekki verður séð af gögnum málsins að handveðsyfirlýsing Glitni banka hf. hafi náð til þess reiknings. Samkvæmt ákvæði 2.5 í vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf., frá í janúar 2007, mátti bankinn einungis veita aðilum í áhættuflokkum 1 til 4 peningamarkaðsútlán með PM mörk. Óheimilt var að veita öðrum slík lán nema samþykki lána- eða áhættunefnda lægi fyrir. BK-44 ehf. var í áhættumatskerfi Glitnis banka hf. skráð í áhættuflokki 6 innan bankans, enda um fjárfestingarfélag að ræða. Samkvæmt ákvæði 2.1 í handbók um lánamál, frá í desember 2004, skyldu markaðsviðskipti og fyrirtækjasvið annast afgreiðslu peningamarkaðslána. Samkvæmt ákvæðinu var miðað við að um væri að ræða lán til viðskiptavina í áhættuflokkun 1 til 4 eða að fullnægjandi tryggingar í verðbréfum kæmu til. Stjórn Glitnis banka hf. samþykkti á fundi sínum 2. október 2007 almennar reglur um útlán og markaðsáhættu. Samkvæmt reglunum skyldi bankinn leitast við að takmarka stórar útlánaáhættur, þ.e. útlánaáhættur sem næmu meira en 10% af reglubundnu eiginfjárhlutfalli bankans. Samkvæmt reglunum skyldi áhættunefnd hafa heimild til að skuldbinda bankann í samræmi við hlutfall af eigin fé bankans og fara eftir áhættuflokkun viðskiptamanns og vægi skuldbindinga samkvæmt reglum um mat á áhættugrunni við útreikning á eiginfjárhlutfalli. Þannig hafði áhættunefnd bankans heimild til að lána viðskiptavini í áhættuflokki 6 sem næmi allt að 10% af vegnu eigin fé bankans. Þáverandi forstöðumaður áhættustýringar Glitnis banka hf., sem jafnframt starfaði sem ritari áhættunefndar, taldi fyrir dóminum að bera hafi þurft lánveitingu til BK-44 ehf. upp í áhættunefnd bankans í ljósi fjárhæðar skuldbindingarinnar. Þó svo ekki liggi fyrir í gögnum málsins upplýsingar um hvert hafi verið eigið fé Glitnis banka hf. í nóvember 2007 verður að telja hafið yfir vafa að lánveitingu að fjárhæð 3,8 milljarða króna hafi borið að samþykkja í áhættunefnd bankans. Engin gögn liggja fyrir um að lánveitingin hafi verið til meðferðar í nefndinni eða öðrum lánanefndum bankans. Ákærðu, Elmari og Jóhannesi, ber saman um að fundur hafi verið haldinn í Glitni banka hf. að morgni dags 7. nóvember þar sem þeir, ásamt verðbréfasala úr eigin viðskiptum bankans, hafi ákveðið að veita BK-44 ehf. lán til kaupa á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Hlutabréfin hafi verið úr eignasafni eigin viðskipta í bankanum. Samkvæmt tölvupósti er ákærði, Magnús Arnar, sendi kl. 17.08 þann 7. nóvember 2007 til ákærða, Elmars, og HS í markaðsviðskiptum Glitnis banka hf., sem hafði með höndum að skrá inn PM mörk viðskiptavina, fullyrti ákærði að hann væri kominn með samþykki fyrir PM mörkum á BK-44 ehf. upp á 4 milljarða króna í 6 mánuði. Afrit af þessum tölvupósti fékk ákærði, Jóhannes. Tölvupóst þennan framsendi ákærði, Elmar, á SES sérfræðing í gjaldeyrismiðlun. Sama dag sendi SES svar við þessum tölvupósti til ákærða, Elmars, með afritum á ákærðu, Jóhannes og Magnús Arnar, um að málið væri afgreitt. Hafi hann lánað BK-44 ehf. 3,7 milljarða króna. Ákærði, Magnús Arnar, hefur ekki getað upplýst með hvaða hætti hann hafi verið kominn með ofangreint samþykki. Samkvæmt 249. gr. laga nr. 19/1940 varðar það fangelsi allt að 2 árum, ef maður, sem fengið hefur aðstöðu til þess að gera eitthvað sem annar maður verður bundinn við eða hefur fjárreiður fyrir aðra á hendi, misnotar þessa aðstöðu sína. Þyngja má refsingu í allt að 6 ára fangelsi, ef mjög miklar sakir eru. Helsta einkenni umboðssvika er misnotkun á þeim trúnaði sem felst í ákveðinni aðstöðu með fjárhagslegri ráðstöfun í skjóli aðstöðunnar í því skyni að afla sér eða öðrum fjárvinnings á kostnað annarra. Ásetningur þarf að taka til allra þátta verknaðarlýsingar ákvæðisins og auk þess er auðgunarásetningur skilyrði refsinæmis, sbr. 243. gr. laga nr. 19/1940. Umboðssvik eru fullframin við ólögmæta ráðstöfun fjárverðmæta, svo sem við ólögmæta samþykkt skuldbindingar fyrir hönd lögaðila. Til að brot sé fullframið nægir að sýna fram á fjártjónshættu án tillits til raunverulegs fjártjóns. Samkvæmt framansögðu tóku ákærðu, Jóhannes og Elmar, sameiginlega ákvörðun um lánveitingu til BK-44 ehf. 12. nóvember 2007. Ákærði, Magnús Arnar, lét skrá á félagið lánamörk til að lánveitingin næði fram að ganga. Ákærðu höfðu allir starfað innan bankans um langa hríð og ákærðu, Jóhannes og Magnús Arnar, í yfirmannsstöðum innan bankans. Vegna starfa sinna í bankanum þekktu ákærðu reglur bankans um útlán og markaðsáhættu. Gat þeim ekki dulist að lán að fjárhæð 3.791.340.000 króna þyrfti að samþykkja í áhættunefnd bankans. Slíkt samþykki lá ekki fyrir. Með þessu er sannað að ákærðu, Jóhannes, Magnús Arnar og Elmar, hafi í sameiningu 12. nóvember 2007 með ólögmætum hætti staðið að og samþykkt að veita BK-44 ehf. peningamarkaðslán að fjárhæð 3.791.340.000 króna. Tryggingar stóðu ekki að baki lánveitingunni og bökuðu ákærðu Glitni banka hf. fjártjónshættu. Við uppgjör lánsins 22. júlí 2008 nam tjón bankans samtals 1.933.292.207 krónum. Með lánveitingunni fóru ákærði, Jóhannes, sem framkvæmdastjóri markaðsviðskipta Glitnis banka hf., ákærði, Magnús Arnar, sem framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs Glitnis banka hf. á Íslandi, og ákærði, Elmar, sem verðbréfamiðlari markaðsviðskipta Glitnis banka hf., út fyrir heimildir sínar í störfum sínum og skuldbundu með þeim Glitni banka hf. með ólögmætum hætti. Misnotuðu ákærðu með þessu aðstöðu sína og gerðust þar með sekir um þá háttsemi sem lýst er refsiverð í 249. gr. laga nr. 19/1940. Sú fjárhæð sem ákærðu samþykktu var veruleg. Verða ákærðu sakfelldir fyrir umboðssvik og er háttsemin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Með hliðsjón af lánsfjárhæðinni og því að tryggingar stóðu ekki að baki lánveitingunni teljast sakir ákærðu miklar, sbr. síðari málslið 249. gr. laga nr. 19/1940. II. kafli. Í II. kafla ákæru eru ákærðu, Elmari og Jóhannesi, gefin að sök umboðssvik með því að hafa einhvern tímann á tímabilinu frá nóvember 2007 til 22. júlí 2008 í stöfum sínum fyrir Glitni banka hf., farið út fyrir heimildir sínar er þeir gerðu munnlegan samning við ákærða, Birki, um skaðleysi félagsins BK-44 ehf. af hlutabréfaviðskiptunum með því að félagið skyldi njóta söluréttar á hlutabréfunum. Ákærðu, Elmar, Jóhannes og Birkir, staðhæfa að við kaup BK-44 ehf. á hlutabréfum í Glitni banka hf., 7. nóvember 2007, hafi samhliða verið samið um sölurétt á nefndum bréfum. Kaupandi bréfanna hafi samtímis selt frá sér kauprétt og um leið takmarkað hagnaðarvon sína. Fyrir mistök hafi gleymst að skrá söluréttinn í kerfum bankans en það hafi ekki komið í ljós fyrr en við sölu bréfanna í júlí 2008. Ákærði, Elmar, hefur lýst því að ákveðið hafi verið að láta BK-44 ehf. njóta þess í uppgjörinu að mistök hefðu verið gerð innan bankans og bankinn tekið á sig allt tap af gengismun á bréfunum frá kaupum til sölu, að viðbættri þóknun vegna lántöku. Viðskiptin hafi verið framkvæmd með þeim hætti að bankinn hafi keypt hlutabréfin 22. júlí 2008 á markaðsgengi. Bankinn hafi selt BK-44 ehf. hlutabréfin aftur á sama verði og keypt þau á ný á yfirverði, sem tekið hafi mið af því að gera BK-44 ehf. skaðlaust af viðskiptunum. Þannig hafi ákærði gert upp viðskiptin. Í vinnureglum vegna markaðsviðskipta Glitnis banka hf., frá í janúar 2007, var kveðið á um valrétti í ákvæði 2.3.5. Samkvæmt ákvæðinu skyldi ekki skrifa valréttarsamninga nema þeir væru varðir með öðrum valréttum og/eða virkum kaupum og sölu undirliggjandi eigna. Samkvæmt ákvæði 7.1 skyldi haldið utan um valrétti og gjaldeyrisstöður í ,,Kondor“ og skyldi geyma valrétti afleiðuborðs í tilgreindum bókunum. Skyldi gjaldeyrisstaða endurspegla ,,delta“ vörn á keyptum og seldum valréttum. Skrá skyldi hlutabréfavalrétti í ,,Samningsöskju“. Af valrétti skyldi greiða gjöld. Skyldi gera valréttargjöld samninga upp miðað við viðskiptadaga. Uppgjör samninga skyldi gert upp á hliðstæðan hátt. Við útreikning á afkomu afleiðuborðs skyldi reiknuð afkoma af varnarstöðu valréttanna auk fjármagnstekjukostnaðar af þeirra stöðu. Tveir starfsmenn afleiðuborðs báru fyrir dóminum að hlutverk þeirra hafi meðal annars verið að verðleggja valrétti innan bankans. Er gengið hafi verið frá sölurétti hafi þau gefið svokallað ,,kvót“ í söluréttinn. Staðfestu þau að sérstakt valréttargjald hafi verið greitt fyrir kaup og sölurétt og verðleggja hafi þurft hina undirliggjandi eign í samningnum. Regluvörður Glitnis banka hf. bar að ákærði, Elmar, hafi kallað regluvörðinn á sinn fund í júlí 2008 er ljóst hafi verið að söluréttur á bréfunum hafi ekki verið skráður. Á endanum hafi ákærði, Jóhannes, tekið ákvörðun um hvernig viðskiptin yrðu gerð upp. Í málinu liggur fyrir að endanlegt tjón Glitnis banka hf. vegna þessara viðskipta nam 1.932.292.207 krónum. Svo sem hér var rakið voru innan Glitnis banka hf. ýmsar varnir til að tryggja að bankinn bæri ekki tapsáhættu vegna valréttarsamninga. Þannig bar að skrá valréttarsamninga formlega í kerfum bankans. Þá skyldi tryggja að samningar væru varðir af öðrum samningum, en það lýsti sér meðal annars í því að þeir starfsmenn á afleiðuborði er höfðu slíka samninga undir höndum leituðust við að láta mismunandi valréttarsamninga mætast. Af valréttarsamningi skyldi greiða sérstakt gjald. Þá skyldi meta hinar undirliggjandi eignir í samningi. Við uppgjör í viðskiptum við BK-44 ehf. var farið á svig við allar þessar reglur og á engan hátt leitast við að takmarka það fjártjón sem bankinn varð fyrir. Var bankinn látinn bera allt fjárhagslegt tjón vegna viðskiptanna. Þá ákvörðun tóku ákærðu, Jóhannes og Elmar, en fyrir liggur að ákærði, Elmar, annaðist uppgjör í viðskiptunum. Með ákvörðuninni fóru ákærðu út fyrir heimildir sínar í störfum sínum og skuldbundu með þeim Glitni banka hf. með ólögmætum hætti. Misnotuðu ákærðu með þessu aðstöðu sína og gerðust þar með sekir um brot gegn 249. gr. laga nr. 19/1940. Voru brot ákærðu veruleg og teljast sakir þeirra miklar. III. kafli. Í III. kafla ákæru eru ákærða, Elmari, gefin að sök umboðssvik með því að hafa í störfum sínum fyrir bankann, 13. mars og 22. júlí 2008, misnotað aðstöðu sína og valdið bankanum tjóni eða verulegri fjártjónshættu er hann fór út fyrir heimildir sínar við uppgjör á hlutabréfaviðskiptunum og lánveitingum vegna þeirra og tryggði BK-44 ehf. 85.725.793 króna óréttmætan ávinning af viðskiptunum þrátt fyrir mikla lækkun hlutabréfanna frá 12. nóvember 2007 til 22. júlí 2008. Samkvæmt gögnum málsins fékk BK-44 ehf. arðgreiðslu að fjárhæð 49.949.999 krónur vegna hinna keyptu hlutabréfa í Glitni banka hf. Arðgreiðslunni var 13. mars 2008 ráðstafað inn á reikning í eigu BK-44 ehf. innan bankans, nr. 582-14-101145. Reikningur þessi var handveðsettur Glitni banka hf. samkvæmt handveðsyfirlýsingunni frá 25. apríl 2006. Í málinu liggur fyrir að samkomulag um uppgjör, frá 19. desember 2011, varð með BK-44 ehf. og Glitni hf. í tilefni af kröfu Glitnis hf. um riftun ráðstafana frá 22. júlí 2008, sem fólust í sölu BK-44 ehf. og kaupum Glitnis banka hf. á hlutabréfum í Glitni banka hf. að nafnverði 120.000.000 á genginu 31,32 á hlut. Samkvæmt samkomulaginu féllst BK-44 ehf. á að félagið myndi meðal annars endurgreiða bankanum greiddan arð. Áður hefur verið slegið föstu að ákærði, Elmar, hafði með höndum uppgjör í viðskiptunum 22. júlí 2008 er ákveðið var að bankinn myndi kaupa hlutabréfin í Glitni banka hf. á yfirverði til að mæta því tjóni sem BK-44 ehf. ella hefði orðið fyrir vegna viðskiptanna. Ákærða gat ekki dulist að í því uppgjöri bar honum að draga frá arðgreiðslur sem bankinn hafði handveðréttindi í og tengdust lánveitingunni. Það lét ákærði farast fyrir. Áður var því lýst að við uppgjör viðskipta 22. júlí 2008 létu ákærðu Glitni banka hf. kaupa hlutabréfin í bankanum á yfirverði til að gera BK-44 ehf. skaðlaust af viðskiptum með hlutabréf í félaginu. Í viðskiptum með hlutabréfin var í endurkaupum bankans á bréfum miðað við gengið 31,82. Það leiddi til þess að mismunur varð á söluverði bréfanna og eftirstöðvum peningamarkaðslánsins, að frádreginni söluþóknun bankans, en mismunurinn nam 35.775.794 krónum. Í nefndu samkomulagi um uppgjör, frá 19. desember 2011, var til þessa mismunar litið og féllst BK-44 ehf. á að endurgreiða bankanum þá fjárhæð. Ákærða gat ekki dulist, við uppgjör á viðskiptum 22. júlí 2008, að mismunur hafði myndast á reikningi BK-44 ehf. Bar honum í þessu uppgjöri að gæta að því að óréttmætur ávinningur myndi ekki myndast á reikningi BK-44 ehf. Með ofangreindum ráðstöfunum fór ákærði út fyrir heimildir sínar í bankanum og skuldbatt Glitni banka hf. með ólögmætum hætti. Sú háttsemi ákærða, sem að framan er lýst, varðar í báðum tilvikum við 249. gr. laga nr. 19/1940. Í ljósi fjárhæðanna teljast sakir ákærða miklar. IV. kafli. Í IV. kafla ákæru er ákærða, Birki, aðallega gefin að sök hlutdeild í umboðssvikabrotum meðákærðu samkvæmt I., II. og III. kafla ákæru, en til vara hylming og peningaþvætti, með því að hafa lagt á ráðin með meðákærðu um að 3.791.340.000 króna andvirði peningamarkaðsláns yrði greitt úr sjóðum Glitnis banka hf. án samþykkis lánanefnda, til að fjármagna kaup á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Er ákærða gefið að sök að hafa átt milligöngu um að BK-44 ehf. keypti hlutabréfin fyrir andvirði peningamarkaðslánsins, auk þess að njóta skaðleysis af lækkun bréfanna og vaxtakostnaði af peningamarkaðsláninu, án þess að nokkuð endurgjald kæmi frá BK-44 ehf. fyrir söluréttinn. Svo sem fyrr greinir krefst ákærði þess aðallega að málinu verði vísað frá dómi, að því er ákærða varðar, en til vara krefst hann sýknu. Að því er frávísunarkröfu varðar vísar ákærði sem fyrr til þess að lögregla hafi haft öll gögn málsins í hendi, fyrir utan tvö símtöl ákærða við meðákærða, Elmar, er réttarstöðu ákærða hafi verið breytt úr stöðu sakbornings í vitni þann 21. desember 2011. Engar þær upplýsingar hafi komið fram í þessum tveim símtölum sem tengist sakarefni þessa máls og þar með engin ný sakargögn í skilningi 3. mgr. 57. gr. laga nr. 88/2008. Óheimilt hafi því verið að taka á ný upp rannsókn máls gegn ákærða sem sakborningi, 18. júní 2012. Í nóvember 2007 hafði ákærði um alllangt skeið starfað innan einkabankaþjónustu Glitnis banka hf. og haft með höndum þjónustu við efnameiri viðskiptavini bankans. Því hefur verið lýst af hálfu meðákærða, Elmars, að leitað hafi verið til ákærða með að finna í viðskiptavinahópi sínum kaupanda að 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Það hafi ekki tekist og ákærða þá verið boðið að félag ákærða, BK-44 ehf., myndi kaupa hlutinn. Þau viðskipti hafi gengið eftir og bankinn lánað félaginu fyrir kaupum. Ákærði var á þessum tíma eini eigandi félagsins BK-44 ehf. Með kaupunum varð félagið 16. stærsti hluthafi í Glitni banka hf., eigandi 1,01% hlutar í bankanum. Sem reynslumiklum starfsmanni bankans voru ákærða kunnar ýmsar innri reglur bankans, þ. á m. reglur handbókar um lánamál og vinnureglur markaðsviðskipta Glitnis banka hf. frá í janúar 2007, en í reglum þessum komu fram ýmsar veigamiklar reglur varðandi dagleg viðskipti í bankanum. Ákærða gat ekki dulist að leita hafi þurft samþykkis áhættunefndar Glitnis banka hf. fyrir veitingu peningamarkaðsláns að fjárhæð 3.791.340.000 krónur vegna hlutabréfakaupanna, til fjárfestingarfélagsins BK-44 ehf., sem skráð var í áhættuflokki 6. Verður að telja útilokað annað en að honum hefði verið gert viðvart um meðferð málsins fyrir lánanefndinni, eftir atvikum í gegnum viðskipta- eða lánastjóra félagins. Enginn slíkur hefur komið að málinu og fór málið aldrei fyrir áhættunefndina. Peningamarkaðslánið var að jafnaði veitt til eins mánaðar í senn og framlengt í alls 10 skipti. Ákærði staðhæfir að hann hafi ekki óskað eftir framlengingu á lánum. Þá hafi hann ekki sérstaklega óskað eftir því að 30.000.000 hlutir yrðu seldir af hlutabréfunum 30. apríl 2008. Þetta fær ekki staðist. Meðákærðu og vitni, sem komu fyrir dóminn, hafa staðhæft að lánssamningar viðskiptavina hafi ekki verið framlengdir nema að ósk viðskiptavinar. Ákærði ber að honum hafi ekki verið kunnugt um ýmis skilyrði lánsins, svo sem varðandi lánstíma, vexti og viðlíka atriði. Hann ber þó að honum hafi verið kunnugt um sölurétt á bréfunum. Mátti honum þá vera kunnugt um að slíkum sölurétti fylgdi kostnaður í formi sérstaks valréttargjalds, auk þess sem verðleggja þurfti hina undirliggjandi eign. Ákærði fullyrðir að honum hafi ekki verið kunnugt um neitt þessu tengt. Ber framburður hans þess fremur merki að honum hafi þótt kaupin á hlutabréfunum fremur varða bankann heldur en BK-44 ehf. Símtöl á milli ákærða og meðákærða, Elmars, frá 11. desember 2007 og 15. janúar 2008, tengjast án nokkurs vafa þessum viðskiptum og bera þessa vitni. Undir rannsókn málsins var aflað gagna um viðskipti BK-44 ehf. og Glitnis banka hf. Ekki leiddi sú rannsókn í ljós viðskipti, svo verulegum fjárhæðum næmi, á þessum tíma önnur en kaup félagsins á nefndum hlutabréfum. Arðgreiðsla að fjárhæð 49.949.999 króna var lögð inn á reikning félagsins BK-44 ehf. 13. mars 2008. Það gat ákærða ekki hafa yfirsést. Þá gat honum heldur ekki hafa yfirsést að eftir uppgjörið 22. júlí 2008 sátu eftir á reikningi félagsins 35.775.794 króna sem mismunur á söluverði hlutabréfanna og eftirstöðvum peningamarkaðslánsins, að frádreginni söluþóknun vegna kaupa og sölu bréfanna. Þegar öll framangreind atriði málsins eru virt þykir dóminum hafið yfir allan vafa að ákærði hafi lagt á ráðin með meðákærðu um að peningamarkaðslánið yrði greitt úr sjóðum Glitnis banka hf., án samþykkis áhættunefndar, til að fjármagna kaup BK-44 ehf. á 150.000.000 hlutum í bankanum. Ákærði hafði milligöngu um að félagið keypti bréfin fyrir andvirði lánsins, með munnlegum og óskráðum sölurétti, án þess að endurgjald kæmi fyrir hann. Telur dómurinn í ljós leitt að ákærði hafi með háttsemi sinni látið BK-44 ehf. taka ávinning af auðgunarbrotinu og viðhalda óréttmætum ávinningi við uppgjör á hlutabréfaviðskiptunum. Heildstætt mat lögreglu á símtölum ákærða og meðákærða, Elmars, leiddi til þess að ákveðið var að taka upp að nýju rannsókn á hendur ákærða, sem sakborningi í yfirheyrslu 18. júní 2012. Telur dómurinn skilyrði hafa verið til staðar til þess, þar sem lögreglu bárust í hendur afrit af fleiri símtölum milli ákærða og meðákærða, Elmars, eftir að réttarstöðu ákærða var breytt 19. desember 2011. Ber skýrslugjöfin yfir ákærða 18. júní 2012 þess skýr merki. Verður því ekki fallist á frávísunarkröfu ákærða. Ákærði veitti meðákærðu liðsinni bæði í orðum og í verki, svo sem að framan er lýst. Var þáttur hans og atbeini þannig nauðsynleg forsenda þess að brot meðákærðu voru framin. Hefur ákærði með þessu gerst sekur um hlutdeild í brotum meðákærðu samkvæmt I., II. og III. kafla ákæru. Verður ákærði því sakfelldur samkvæmt IV. kafla ákæru og varðar háttsemi hans við 249. gr., sbr. 22. gr. laga nr. 19/1940. Eru sakir hans miklar, sbr. síðari málslið 249. gr. laga nr. 19/1940. V. kafli. Í V. kafla ákæru er ákærðu, Elmari, Jóhannesi og Birki, gefin að sök markaðsmisnotkun, með því að hafa í sameiningu komið á viðskiptum með hluti í Glitni banka hf., sem voru í eigu bankans, sem byggðust á blekkingum og sýndarmennsku og voru jafnframt líkleg til að gefa eftirspurn eftir hlutum í bankanum og verð ranglega og misvísandi til kynna, þegar þeir hafi ranglega látið líta svo út að félagið BK-44 ehf. hefði 7. nóvember 2007 lagt 3.780.000.000 króna til kaupa á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. Með vísan til þess er hér að framan er getið, varðandi IV. kafla ákæru, er frávísunarkröfu ákærða, Birkis, hafnað. Hér í dómi hefur verið slegið föstu að Glitnir banki hf. fjármagnaði að fullu kaup BK-44 ehf. á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf. með ólögmætri lánveitingu frá bankanum. Þá hefur verið slegið föstu að það hafi verið gert án viðhlítandi trygginga og að ákærðu hafi látið bankann tryggja BK-44 ehf. algert skaðleysi af hlutabréfaviðskiptunum og lánveitingum vegna þeirra, með munnlegum og óskráðum sölurétti. Í þeirri stöðu bar Glitnir banki hf. fulla markaðsáhættu af hlutabréfunum þó svo þau hafi verið seld BK-44 ehf. Áður hefur verið lýst hvernig ákærðu létu Glitni banka hf. kaupa bréfin til baka 22. júlí 2008 á genginu 14,95, létu bankann selja BK-44 ehf. sama fjölda bréfa aftur sama dag og kaupa á ný samdægurs á genginu 31,82, sem var langt umfram gengi á markaði. Ákærðu lýsa því að þetta hafi verið gert til að efna söluréttarsamninginn við BK-44 ehf. Fyrri viðskiptin, þann 22. júlí 2008, tilkynnti ákærði, Elmar, til Kauphallar Íslands. Síðari viðskiptin, á genginu 31,82, voru ekki tilkynnt Kauphöll. Samkvæmt 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007 er markaðsmisnotkun óheimil. Með markaðsmisnotkun er meðal annars átt við það að gera tilboð sem gefi eða séu líkleg til að gefa framboð, eftirspurn eða verð fjármálagerninga ranglega eða misvísandi til kynna, eða eiga viðskipti eða gera tilboð sem byggð séu á tilbúningi eða notuð einhver form blekkinga eða sýndarmennsku. Samkvæmt 2. mgr. sama ákvæðis er fjármálafyrirtæki, sem heimild hefur til verðbréfaviðskipta, óheimilt að hafa milligöngu um verðbréfaviðskipti hafi starfsmenn þess vitneskju eða grun um að viðskiptin brjóti í bága við 1. mgr. Þó svo viðskipti með hlutabréf í Glitni banka hf. 7. nóvember 2007 hafi verið á markaðsgengi bréfa í bankanum á þeim tíma gátu þau ekki gefið verð þeirra fjármálagerninga réttilega til kynna þar sem kaupandi bréfanna hafði tryggt sér algert skaðleysi af viðskiptunum og bar þar með enga áhættu af þróun gengis bréfanna. Var staða kaupanda hlutabréfanna þar með alls kostar önnur en staða annarra eigenda hlutabréfa í bankanum, sem báru venjubundna markaðsáhættu vegna eignarhalds á hlutabréfum í bankanum eða þeirra er áformuðu kaup á hlutabréfum í bankanum. Með því að tilkynna ekki um fjármögnun og um leið algert skaðleysi kaupanda af viðskiptunum var beitt sýndarmennsku í viðskiptum, en jafnræði í aðgengi að upplýsingum er grundvöllur í eðlilegri verðmyndun á verðbréfamarkaði. Ákærðu áttu allir þátt í því að hin ólögmætu viðskipti fóru fram. Bar þeim að tryggja að hinn skipulagði verðbréfamarkaður hefði yfir að ráða upplýsingum um efni viðskiptanna. Verða ákærðu allir sakfelldir samkvæmt VI. kafla ákæru og varðar háttsemi þeirra við a. lið 1. tl. og 2. tl. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 108/2007, sbr. 146. gr. sömu laga. Ákærðu verða jafnframt sakfelldir fyrir brot gegn 2. mgr. 117. gr. laganna, sbr. 146. gr. VI. kafli Í VI. kafla ákæru er ákærða, Birki, gefið að sök meiriháttar brot gegn lögum um ársreikninga, en til vara gegn lögum um bókhald, með því að rangfæra ársreikning BK-44 ehf. fyrir árið 2007. Er háttsemin fólgin í því að færa ekki í efnahagsreikning félagsins meðal eigna félagsins 150.000.000 hluti í Glitni banka hf., sem keyptir voru 7. nóvember 2007 fyrir 3.791.340.000 króna og með því að færa ekki í efnahagsreikning meðal skulda félagsins skuld við Glitni banka hf. vegna 3.791.340.000 króna lánveitingar 12. nóvember 2007 vegna kaupa á umræddum skuldabréfum. Jafnframt að hafa ekki í skýringum með sama ársreikningi getið um fjölda hluta og nafnverð eignarhluta BK-44 ehf. í Glitni banka hf. Með vísan til þess er hér að framan er getið, varðandi IV. kafla ákæru, er frávísunarkröfu ákærða hafnað. Samkvæmt 1. mgr. 14. gr. laga nr. 3/2006 skulu í efnahagsreikning færðar eignir og skuldir, þ.m.t. skuldbindingar og eigið fé sem er mismunur eigna og skulda. Samkvæmt 2. mgr. 14. gr. skal eign færð á efnahagsreikning þegar líklegt er að félagið hafi af henni fjárhagslegan ávinning í framtíðinni og virði hennar má meta með áreiðanlegum hætti. Samkvæmt 3. mgr. 14. gr. skal skuld færð í efnahagsreikning þegar líklegt þykir að til greiðslu hennar komi og virði hennar má meta með áreiðanlegum hætti. Ársreikningur BK-44 ehf. fyrir árið 2007 liggur frammi í málinu. Ekki er fært á meðal eigna félagsins nefndur eignarhlutur í hlutabréfum, né fært á meðal skulda skuldin við Glitni banka hf. BK-44 ehf. varð eigandi 150.000.000 hluta í Glitni banka hf. 7. nóvember 2007. Í viðskiptunum var miðað við markaðsgengi hlutabréfa í Glitni banka hf. og viðskiptin tilkynnt Kauphöll Íslands. Markmið með kaupum hlutabréfa er að njóta fjárhagslegs ávinnings af viðskiptunum, til framtíðar litið. Virði hlutabréfanna í Glitni banka hf. fór eftir opinberri skráningu á verðbréfamarkaði. Skuld BK-44 ehf. við Glitni banka hf. vegna hlutabréfakaupanna, varð til við lánveitinguna 12. nóvember 2007. Mátti þá þegar virða skuldina með áreiðanlegum hætti þar sem allar forsendur í lánssamningi lágu þá fyrir. Samkvæmt þessu lá eign BK-44 ehf. í hlutabréfum fyrir og mátti meta hana með áreiðanlegum hætti. Jafnframt mátti meta virði skuldar félagsins með áreiðanlegum hætti. Svo sem áður er fram komið fylgdi valrétti tengdum hlutabréfakaupum ekki algert skaðleysi fyrir þann sem valrétt keypti. Tók bankinn sérstakt gjald fyrir valrétt sem tók mið af áhættu bankans í viðskiptunum. Þegar BK-44 ehf. stofnaði til viðskiptanna með hlutabréfin í nóvember 2007 átti félagið ekki lögvarða kröfu til þess að við uppgjör viðskiptanna á síðari tímapunkti yrði félagið algerlega skaðlaust af viðskiptunum, félli markaðsgengi bréfanna svo einhverju næmi. Eign BK-44 ehf. í hlutabréfum 31. desember 2007 nam verulegum fjárhæðum. Að sama skapi var skuld félagsins á sama tímapunkti veruleg, hvort sem litið er til starfsemi BK-44 ehf. sem fjárfestingarfélags eða almenns mælikvarða. Þó svo söluréttur á hlutabréfunum hafi verið til staðar gat sá er færði ársreikning félagsins fyrir árið 2007, í ljósi þeirra fjárhagslegu skuldbindinga er um var að ræða, ekki að réttum lögum miðað við að félagið bæri ekkert fjárhagslegt tap vegna viðskiptanna. Markmið með útgáfu ársreikninga er öðru fremur að vera opinber skráning á fjárhagslegum upplýsingum um félög. Ákvæði 14. gr. laga nr. 3/2006 þjónar þessum tilgangi og miðar við að skrá skuli allar eignir og skuldir félags í ársreikning. Svo sem áður greinir námu bæði eignir og skuldir BK-44 ehf. verulegum fjárhæðum 31. desember 2007, og bar að færa þær í ársreikning félagsins fyrir árið 2007. Þó svo ákærði hafi sjálfur ekki fært ársreikning BK-44 ehf. vegna ársins 2007 ber hann engu síður ábyrgð á réttri gerð ársreikningsins. Ekki var um það fjallað, eða liggur það fyrir í málinu, hvort eða með hvaða hætti eignarhlutum Glitnis banka hf. hafi á árinu 2007 verið skipt í flokka, sbr. 50. gr. laga nr. 3/2006. Að þessu gættu verður ákærði sakfelldur samkvæmt VI. kafla ákæru og varðar háttsemi hans við 1. mgr. 14. gr. laga nr. 3/2006, sbr. 120. gr. laganna og 2. mgr. 262. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði, Elmar, er fæddur í ágúst 1978, ákærði, Jóhannes, í nóvember 1971, ákærði, Magnús Arnar, í júní 1973 og ákærði, Birkir, í ágúst 1964. Enginn ákærðu hefur áður sætt refsingu svo kunnugt sé. Við ákvörðun refsingar er til þess að líta að ákærðu, Jóhannes og Magnús Arnar, voru á þeim tíma er brotin voru framin í stjórnendateymi stórs viðskiptabanka á Íslandi. Ákærði, Jóhannes, var framkvæmdastjóri markaðsviðskipta Glitnis banka hf. og ákærði, Magnús Arnar, framkvæmdastjóri fyrirtækjasviðs Glitnis banka hf. á Íslandi. Ákærði, Elmar, var verðbréfamiðlari og ákærði, Birkir, starfsmaður í einkabankaþjónustu. Annaðist ákærði, Birkir, hagsmuni efnameiri viðskiptavina bankans. Hin refsiverðu viðskipti ákærðu vörðuðu verulegum fjárhæðum. Þá er við ákvörðun refsingar litið til þess að verulegt fjárhagslegt tjón hlaust af brotum ákærðu. Eiga ákærðu sér engar málsbætur. Með hliðsjón af þessu sæti ákærði, Elmar, fangelsi í 5 ár. Ákærði, Jóhannes, sæti fangelsi í 5 ár. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 30. nóvember 2011 til 7. desember 2011. Ákærði, Magnús Arnar, sæti fangelsi í 4 ár og ákærði, Birkir, fangelsi í 5 ár. Ekki hefur annan sakarkostnað leitt af máli þessu en kostnað við vörn ákærðu. Ákærðu greiði málsvarnarlaun skipaðra verjenda sinna, með þeim hætti er í dómsorði er mælt fyrir um. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Símon Sigvaldason héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð : Ákærði, Elmar Svavarsson, sæti fangelsi í 5 ár. Ákærði, Jóhannes Baldursson, sæti fangelsi í 5 ár. Til frádráttar refsingu kemur gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 30. nóvember 2011 til 7. desember 2011. Ákærði, Magnús Arnar Arngrímsson, sæti fangelsi í 4 ár. Ákærði, Birkir Kristinsson, sæti fangelsi í 5 ár. Ákærði, Elmar, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Karls Georgs Sigurbjörnssonar hæstaréttarlögmanns, 3.187.700 krónur. Ákærði, Jóhannes, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Reimars Péturssonar hæstaréttarlögmanns, 5.233.873 krónur. Ákærði, Magnús Arnar, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Helga Birgissonar hæstaréttarlögmanns, 3.451.250 krónur. Ákærði, Birkir, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ólafs Eiríkssonar hæstaréttarlögmanns, 23.003.742 krónur.
Mál nr. 366/2008
Kærumál Aðild Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Héraðsdómur vísaði máli G o.fl. gegn V o.fl. frá dómi á þeim grundvelli að aðild málsins, að því er varðarði jörðina H, hafi ekki komist í réttan farveg fyrr en við endurupptöku málsins. Hæstiréttur felldi úrskurð héraðsdóms úr gildi. Vísað var til þess að aðild að málinu, er varðarði umrædda jörð, hafi komist í formlega réttan búning áður en málið gekk endanlega til dóms, auk þess sem fyrir hefði legið yfirlýsing af hálfu eigenda jarðarinnar um að hagsmuna þeirra hefði verið gætt við rekstur málsins frá upphafi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu máli þessu til Hæstaréttar með kæru 24. júní 2008 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 13. júní 2008, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði var hinn 13. desember 2006 móttekin til þinglýsingar skiptayfirlýsing um jörðina Huppahlíð, þar sem fram kemur að við skipti á dánarbúi Þorbjargar Sveinbjarnardóttur hafi jörðin komið í hlut fimm barna hennar Ólafar Guðrúnar, Björns, Jóhönnu Hólmfríðar, Elínbjargar og Hjalta Sigursveins Helgabarna. Stefna var hins vegar birt 4. janúar 2007 á hendur dánarbúi Þorbjargar fyrir eftirlifandi sambúðarmanni hennar Helga Björnssyni, sem einnig var stefnt vegna jarðarinnar, og sagt að hann væri fyrirsvarsmaður dánarbúsins. Við þingfestingu málsins var bókað að mætt væri fyrir dánarbúið og Helga Björnsson vegna jarðarinnar. Málið var síðan, að því er þessa jörð varðar, rekið í nafni þessara aðila, þar til það var endurupptekið til munnlegs málflutnings á ný 29. maí 2008. Var þá bókuð yfirlýsing lögmanns eigenda jarðarinnar um að í stað dánarbúsins komi framangreind börn Þorbjargar og Helga og jafnframt bókað eftir honum að hann hefði frá upphafi gætt hagsmuna þeirra. Var málið síðan tekið til dóms í lok þessa þinghalds. Börn Þorbjargar heitinnar voru aðilar að dánarbúi hennar þar til skiptum lauk á því. Þó að skiptum hafi lokið áður en málið var höfðað komst aðild að málinu að því er jörðina Huppahlíð varðar í formlega réttan búning áður en það gekk endanlega til dóms, auk þess sem þá lá fyrir yfirlýsing af hálfu barnanna um að hagsmuna þeirra hefði verið gætt við rekstur málsins frá upphafi. Voru við svo búið ekki efni til þess að vísa málinu frá dómi svo sem héraðsdómur gerði með hinum kærða úrskurði. Verður hann því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til munnlegs málflutnings og dómsálagningar. Eins og málið er vaxið verða varnaraðilar ekki dæmdir til greiðslu kærumálskostnaðar. Fellur hann því niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til munnlegs málflutnings og dómsálagningar. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 31/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í niðurstöðu Hæstaréttar var vísað til þess að eins og málið lægi fyrir yrði ekki talið að fullnægt væri skilyrði 2. mgr. 95. gr. laganna um að brotið gæti að lögum varðað 10 ára fangelsi. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, sem móttekin var í héraðsdómi 12. janúar 2015 og barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. janúar 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. febrúar 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að hann verði vistaður á sjúkrahúsi eða viðeigandi stofnun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Í báðum tilvikum er þess krafist „að gæsluvarðhaldi eða vistun“ verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 er það skilyrði gæsluvarðhalds að afbrot geti að lögum varðað 10 ára fangelsi. Eins og málið liggur fyrir verður ekki talið að fullnægt sé framangreindu lagaskilyrði. Þegar af þeirri ástæðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 453/2002
Víxill Umboð
K hf. höfðaði mál á hendur J til heimtu skuldar samkvæmt víxli útgefnum 6. júlí 2001 að fjárhæð 700.000 krónur. Greiðandi víxilsins var tilgreindur H. Var víxillinn gefinn út og framseldur af J, ábektur af P og samþykktur af H. Var víxilskjal þetta afhent til tryggingar á úttektum H af kreditkortareikningi sínum hjá K hf. Samþykktu J, H og P samhliða yfirlýsingu þar sem K hf. var veitt heimild til að breyta vanskilaskuld sem kynni að verða á kreditkortareikningi H í víxilskuld með því að útfylla víxilskjalið og gera það þannig að fullgildum víxli. H lést 4. ágúst 2000 og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 4. maí 2001. Í málinu var talið að andlát samþykkjandans H fyrir skráðan útgáfudag hefði engin áhrif á skuldbindingu annarra víxilskuldara, sbr. 7. gr. víxillaga. Jafnframt yrði að líta sjálfstætt á gildi fyrrgreindrar yfirlýsingar varðandi hvern þeirra þriggja manna, sem með henni hefðu veitt umboð til formgildingar víxils­ins. Væru þeir bundnir af yfirlýsingunni enda þótt skuldbindingargildi hennar félli niður gagnvart einum þeirra. Var krafa K hf. því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. október 2002. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur og sér dæmdur málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Mál þetta höfðaði stefndi til heimtu skuldar samkvæmt víxli útgefnum 6. júlí 2001 að fjárhæð 700.000 krónur. Gjalddagi er ekki tilgreindur á víxlinum. Greiðslustaður hans er hjá Kreditkorti hf. Reykjavík og á framhlið hans er rituð athugasemdin „án afsagnar“. Greiðandi víxilsins er tilgreindur Helgi Steinsson. Víxillinn er gefinn út og framseldur af áfrýjanda, ábektur af Pétri Kristni Kristjánssyni og samþykktur af Helga Steinssyni. Ekki er ágreiningur um að víxilskjal þetta var gert til tryggingar á úttektum Helga Steinssonar, föður áfrýjanda, af kreditkortareikningi hjá stefnda. Fest við víxileyðublaðið var „yfirlýsing/umboð“ sem nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Kemur þar meðal annars fram að víxilskjalið sé ódagsett bæði varðandi gjalddaga og útgáfudag. Þá er óútfylltur reitur í texta yfirlýsingarinnar, sem ætlaður er fyrir fjárhæð víxilskjalsins. Með þessari yfirlýsingu var stefnda veitt heimild til að breyta vanskilaskuld, sem kynni að verða á kreditkortareikningi Helga, í víxilskuld með því útfylla víxilskjalið og gera það þannig að fullgildum víxli. Samþykkti áfrýjandi þessa yfirlýsingu með undirskrift sinni sem útgefandi víxilskjalsins og á sama hátt samþykkti Helgi Steinsson yfirlýsinguna sem samþykkjandi og Pétur Kristinn Kristjánsson sem ábekingur. Yfirlýsingin er ódagsett. Ágreiningur er um hvenær víxilskjalið var útfyllt og framangreind yfirlýsing gefin. Í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi taldi áfrýjandi að það hafi verið 1984 og kvaðst hafa það eftir starfsmönnum stefnda. Þá taldi hann að fjárhæð hafi ekki verið tilgreind á víxilskjalinu þegar hann ritaði á það sem útgefandi. Fyrir Hæstarétt hefur stefndi lagt fram afhendingarseðil vegna kreditkorts frá stefnda, sem Helgi Steinsson kvittaði fyrir móttöku á 11. desember 1995. Kemur fram í texta seðilsins að hann sé vegna þess að opnað sé fyrir viðskipti á ný með kortinu og að móttekinn hafi verið tryggingarvíxill að fjárhæð 700.000 krónur þar sem Pétur Kristinn Kristjánsson sé útgefandi og áfrýjandi ábekingur. Telur stefndi þetta sýna að víxilskjalið og yfirlýsingin séu árituð í árslok 1995 og að fjárhæðin 700.000 krónur hafi þá verið færð inn á víxilskjalið, en mistök valdi því að nöfn áfrýjanda og Péturs sem útgefanda og ábekings víxilsins hafi víxlast. Helgi Steinsson lést 4. ágúst 2000 og var dánarbú hans tekið til opinberra skipta 4. maí 2001. Stefndi kveður víxilskjalið hafa verið útfyllt og það þannig gert að formgildum víxli, sem sýndur hafi verið til greiðslu 22. ágúst 2001. Stefndi höfðaði mál þetta með stefnu 20. desember 2001. Er það rekið samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. II. Af hálfu áfrýjanda er því haldið fram að skjal það, sem er grundvöllur málsóknar stefnda og að framan er lýst, sé ekki formgildur víxill þar sem það hafi ekki verið gefið út fyrr en ellefu mánuðum eftir andlát þess sem á því sé tilgreindur greiðandi og hafi áritað skjalið sem samþykkjandi. Samkvæmt 3. tl. 1. gr. víxillaga nr. 93/1933 skal greina á víxli nafn þess, er greiða skal. Var þeirri formkröfu fullnægt með því að tilgreina Helga Steinsson sem greiðanda á víxlinum og hefur það engin áhrif á formgildi hans að Helgi var látinn fyrir þann tíma, sem skráður var útgáfudagur á víxlinum, sbr. 7. gr víxillaga, enda er það ekki skilyrði fyrir formgildi víxils að hann sé samþykktur. Andlát samþykkjandans Helga fyrir skráðan útgáfudag hefur engin áhrif á skuldbindingu annarra víxilskuldara samkvæmt áður tilvitnaðri 7. gr. víxillaga. Þá heldur áfrýjandi því fram að þar sem bú Helga Steinssonar, sem undirritað hafi framangreinda yfirlýsingu/umboð sem samþykkjandi, hafi verið tekið til opinberra skipta 4. maí 2001 hafi heimild sú sem í því hafi falist til formgildingar víxilsins verið fallin niður í heild sinni samkvæmt 2. mgr. 21. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga þegar víxillinn var gefinn út 6. júlí 2001, rúmum tveimur mánuðum seinna. Líta verður sjálfstætt á gildi fyrrgreindrar yfirlýsingar varðandi hvern þeirra þriggja manna, sem með henni veittu umboð til formgildingar víxilsins. Leiðir það að skuldbindingargildi hennar falli niður gagnvart einum þeirra ekki til þess að hinir verði óbundnir. Er það í samræmi við þá meginreglu í víxilrétti að skuldbinding eins víxilskuldara er óháð því að aðrir reynist óbundnir, sbr. áður tilvitnaða 7. gr. víxillaga. Verður því ekki fallist á að taka dánarbús Helga til opinberra skipta hafi áhrif á þá heimild sem áfrýjandi hafði gefið stefnda til formgildingar víxilsins. Við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti hélt áfrýjandi því fram að þar sem forprentuð hafi verið á víxileyðublaðinu útgáfudagsetningin „19...“ hafi heimild áfrýjanda til að formgilda víxilinn með því að rita hann að fullu, sbr. 10. gr. víxillaga, takmarkast við að víxillinn væri útgefinn fyrir lok ársins 1999. Það hafi ekki verið gert heldur hafi útgáfudagurinn 6. júlí 2001 verið færður inn á víxilskjalið eins og að framan er rakið. Með því hafi áfrýjandi breytt víxlinum og sé sú breyting ekki skuldbindandi fyrir áfrýjanda samkvæmt 69. gr. víxillaga. Verður að fallast á það með stefnda að þessi málsástæða sé allt of seint fram komin og kemur hún því ekki til frekari skoðunar. Aðrar málsástæður sem áfrýjandi byggir á komast samkvæmt 118. gr. laga nr. 91/1991 ekki að í málinu, sem eins og fyrr segir er rekið samkvæmt XVII. kafla laganna. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Jóhann Torfi Steinsson, greiði stefnda, Kreditkorti hf., 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júlí 2002. Mál þetta, sem dómtekið var 4. júní sl., var höfðað með stefnu, birtri 3. og 5. janúar 2002. Stefnandi er Kreditkort hf., kt. 440686-1259, Ármúla 28, Reykjavík. Stefndu eru Jóhann Torfi Steinsson, kt. 090754-5489, Haukalind 30, Kópavogi, og Pétur Kristinn Kristjánsson, kt. 081255-5719, Unnarstíg 6, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda: Að stefndu verði gert að greiða stefnanda skuld in solidum að fjárhæð 643.598 kr. og 1.750 kr. í bankakostnað ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 594.937 kr. frá 22. ágúst 2001 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda, Jóhanns Torfa Steinssonar: Stefndi Jóhann krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda eftir mati dómsins. Stefndi, Pétur Kristinn Kristjánsson, hefur hvorki sótt né látið sækja þing. Er honum þó löglega stefnt. Verður því samkvæmt 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að dæma málið að því er þennan stefnda varðar eftir kröfum og málatilbúnaði stefnanda að því leyti sem er samrýmanlegt framkomnum gögnum. Málavaxtalýsing og málsástæður stefnanda Stefnandi segir hina umstefndu skuld vera samkvæmt framlögðum víxli, útgefnum af stefnda, Jóhanni Steinssyni, í Reykjavík, þann 6. júlí 2001, og samþykktum til greiðslu af stefnda, Helga Steinssyni, hjá stefnanda við sýningu. Víxillinn sem er án afsagnar er ábektur af stefnda Pétri. Víxillinn er framseldur af útgefanda. Víxillinn er tryggingarvíxill. Að sögn stefnanda stendur víxillinn til tryggingar skuld Helga við stefnanda vegna Eurocard greiðslukorts. Víxillinn er að fjárhæð 700.000 kr. Stefnandi segir víxilinn hafa verið sýndan 22. ágúst 2001. Þar sem skuldin við stefnanda hafi numið 643.598 kr. þann dag sé það stefnufjárhæðin auk stimpilgjalds, 1.750 kr. Af hálfu stefnanda er vísað til víxillaga nr. 93/1933, einkum 7. kafla laganna um fullnustu vegna greiðslufalls. Málið sé rekið skv. 17. kafla laga nr. 91/1991. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Krafa um málskostnað er studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Varðandi varnarþing er vísað til 32. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og rökstuðningur stefnda, Jóhanns Torfa Steinssonar Af hálfu stefnda er því haldið fram að eyðublaðið sem stefnandi lagði fram sé ekki víxill í skilningi víxillaga nr. 93/1933 og því geti stefndi komið að öllum efnisvörnum í málinu með því að það verði ekki rekið eftir sérreglum XVII. kafla laga um meðferð einkamála. Eyðublaðið geti ekki haft víxilgildi með því að skjalið beri með sér að hafa verið gefið út 6. júlí 2001 eða rúmum átta mánuðum eftir andlát samþykkjandans. Samkvæmt 7. tl. 1. gr. víxillaga skuli koma fram í meginmáli skjals útgáfudagur þess til þess að skjalið geti talist víxill. Til þess að samþykkjandi geti samþykkt víxil verði því víxillinn að hafa verið gefinn út. Formreglum víxillaga sé því ekki fullnægt með skjali sem beri með sér að samþykkjandi hafi samþykkt það til greiðslu mortis causa. Allar hugsanlegar kröfur stefnanda á hendur stefnda vegna ábyrgðar sem hann kunni að hafa gengist í fyrir föður sinn árið 1984 séu niður fallnar fyrir fyrningu. Teljist kröfur stefnanda hins vegar ekki vera fyrndar þá beri að einskorða ábyrgð stefnda við þær 30.000 kr. sem heimild Helga Steinssonar til úttektar hafi numið, þá er stefndi undirgekkst ábyrgð á skuldfærslum hans hjá stefnanda. Það sé andstætt góðri viðskiptavenju og heiðarleika í viðskiptum að fylla út víxileyðublað það sem lagt hafi verið fram í málinu með þeim hætti sem stefnandi hafi gert. Gera verði þá kröfu til stefnanda sem stundi umfangsmikla lánastarfsemi að tryggja heimildir sínar gagnvart borgurunum með tryggilegum hætti. Stefnanda hafi borið að tilkynna stefnda reglulega um kröfur þær sem hann taldi að stefndi stæði í ábyrgð fyrir og gefa honum þannig kost á að grípa til viðeigandi ráðstafana eins og t.d. að segja hinni meintu ábyrgð upp eða kalla eftir uppgjöri skuldarinnar hjá föður sínnum. Af hálfu stefnda er vísað til víxillaga nr. 39/1933, laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggernigna nr. 7/1936, einkum 36. gr. a. og b, laga um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Varðandi fyrstu málsástæðu stefnda er vísað til 2. mgr. 118. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um málskostnaðarkröfu stefnda er vísað til XXI. kafla sömu laga. Niðurstaða Stefnandi byggir kröfur sínar á tryggingarvíxli að fjárhæð 700.000 kr. Útgáfudagur víxilsins er 6. júlí 2001 og gjalddagi við sýningu. Samþykkjandi er Helgi Steinsson, útgefandi Jóhann Steinsson og ábekingur stefndi, Pétur K. Kristjánsson. Stefnandi heimilar ekki frekari varnir í málinu en samkvæmt XVII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í skjölum málsins kemur fram að Helgi Steinsson, samþykkjandi víxilsins sem stefnandi byggir kröfur sínar á, andaðist 4. ágúst 2000. Bú hans var tekið til opinberra skipta 4. maí 2001. Af hálfu stefnda, Jóhanns Torfa Steinssonar, er því haldið fram að það hafi verið á árinu 1984 að faðir hans, Helgi Steinsson, hafi farið þess á leit við hann að hann skrifaði á víxileyðublað sem útgefandi og ábekingur en Helgi hafi ætlað að leggja víxileyðublaðið til stefnanda til tryggingar skuldfærslum vegna kreditkorts sem hann hafði sótt um að fá hjá stefnanda. Stefndi Jóhann kveðst hafa samþykkt þessi tilmæli föður síns og skrifað á víxileyðublaðið sem lagt hefur verið fram sem dskj. 3. Af hálfu stefnda Jóhanns er því haldið fram að honum hafi verið kunnugt um að faðir sinn hefði úttektarheimild að fjárhæð 30.000 og hafi hann því talið sig ábyrgjast úttektir að þeirri fjárhæð. Áfast tryggingarvíxlinum er yfirlýsing undirrituð af Helga Steinssyni, Jóhanni Steinssyni og Pétri K. Kristjánssyni. Yfirlýsing þessi er svohljóðandi: "Viðfest víxileyðublað er hér með afhent Kreditkorti hf. til tryggingar úttektum samkvæmt Eurocard Kreditkortum sem gefin verða út á Eurocard kreditkortareikning samþykkjanda. Víxileyðublaðið er að fjárhæð kr. ­­­­­­­­­­­­­­­­­­­­____________ með áritun samþykkjanda, útgefanda og ábekinga, en ódagsett, bæði hvað varðar gjalddaga og útgáfudag. Verði um vanskilaskuld á Eurocard kreditkortarreikningi samþykkjanda að ræða, er Kreditkorti hf. heimilt að breyta vanskilaskuldinni í víxilskuld og nota til þess þetta víxileyðublað, dagsetja það og stimpla og gera þannig að fullgildum víxli." Stefndu nýttu sér ekki þann möguleika að færa hámarksfjárhæð inn á framangreinda yfirlýsingu og takmarka þannig þá fjárhæð sem ábyrgðin yrði bundin við. Heldur veittu þeir stefnanda heimild til þess að rita á víxilinn fjárhæð skuldar sem ekki var háð takmörkunum. Með yfirlýsingunni heimiluðu stefndu stefnanda að fullrita víxileyðublaðið, dagsetja það og stimpla og gera það þannig að fullgildum víxli, eins og segir í yfirlýsingunni. Það gerði stefnandi. Víxillinn sem stefnandi byggir kröfur sínar á er lögformlegur víxill sem stefndi Jóhann er útgefandi og ábekingur að og stefndi Pétur ábekingur. Ekki er fallist á málsástæður stefnda Jóhanns byggða á fyrningu. Ber því að taka kröfur stefnanda til greina. Stefndu greiði stefnanda málskostnað sem ákveðst 150.000 kr. og hefur þá verið litið til virðisaukaskattsskyldu lögmannsþóknunar. Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari dæmir málið. D ó m s o r ð: Stefndu, Jóhann Torfi Steinsson og Pétur Kristinn Kristjánsson, greiði in solidum stefnanda, Kreditkorti hf., 643.598 kr., 1.750 kr. í bankakostnað og dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 594.937 kr. frá 22. ágúst 2001 til greiðsludags og 150.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 186/2002
Kærumál Þinglýsing
Hæstiréttur hafnaði kröfu H hf. um að því yrði heimilað að þinglýsa í lausafjárbók framhalds- og sakaukastefnu í máli sínu á hendur G og F ehf. vegna lausafjármuna, sem hefðu fylgt nánar tiltekinni fasteign við nauðungarsölu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. apríl 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 19. mars 2002, þar sem meðal annars var hafnað kröfu sóknaraðila um að honum yrði heimilað að fá þinglýst í lausafjárbók sýslumannsins á Patreksfirði framhalds- og sakaukastefnu í máli sínu á hendur varnaraðilum vegna lausafjármuna, sem hafi fylgt nánar tiltekinni fasteign við nauðungarsölu. Kæruheimild er í 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga nr. 39/1978. Sóknaraðili krefst þess að heimiluð verði þinglýsing umræddrar stefnu í lausafjárbók. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í 1. mgr. 28. gr. þinglýsingalaga, sem er meðal ákvæða IV. kafla þeirra um þinglýsingar, sem varða fasteignir, er kveðið á um heimild þess, sem sækir fyrir dómstóli mál varðandi réttindi yfir fasteign, til að leita úrskurðar héraðsdómara um að þinglýsa megi stefnu í málinu. Þessari heimild verður jafnframt beitt til að fá þinglýst stefnu í dómsmáli varðandi réttindi yfir skrásettu skipi, 5 rúmlestir og stærri, sbr. V. kafla þinglýsingalaga, og stefnu í dómsmáli varðandi réttindi yfir skrásettu skráningarskyldu skipi minna en 5 rúmlestir, sbr. VI. kafla laganna, en um þetta er beinlínis mælt fyrir með tilvísunum til 28. gr. laganna í 1. mgr. 40. gr. og 46. gr. þeirra. Í 5. mgr. 47. gr. þinglýsingalaga, sem heyrir til reglna VII. kafla þeirra, er að finna upptalningu á þeim ákvæðum IV. kafla laganna, sem gilda um þinglýsingar varðandi lausafé almennt. Þar er ekki vísað til 28. gr. laganna. Af þessu leiðir beinlínis að lagaheimild brestur til að verða við kröfu sóknaraðila um heimild til að fá þinglýst fyrrnefndri stefnu að því er lausafjármuni varðar. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta barst dómnum hinn 11. mars sl. og var tekið til úrskurðar 15. s.m. Sóknaraðili, Höfin sjö hf., Laugavegi 97, Reykjavík, krefst þess að heimiluð verði þinglýsing stefnu í máli sem sóknaraðili hefur höfðað gegn varnaraðila, Guðfinni Pálssyni, Aðalstræti 118 a, Patreksfirði, á fiskverkunarhús við Patrekshöfn, nyrðri lóð, ehl. II, Patreksfirði. Þá er þess krafist að einnig verði heimilað að þinglýsa á þessa sömu fasteign stefnu í framhalds- og sakaukasök, sem sóknaraðili hefur höfðað gegn Fasteignafélaginu Rán ehf., Aðalstræti 52, Patreksfirði. Einnig er þess krafist að „heimild til þinglýsingar verði einnig látin ná til þinglýsingar í lausafjárbók embættis sýslumannsins á Patreksfirði, vegna þeirra lausafjármuna sem fylgdu fasteigninni við nauðungarsölu.“ Varnaraðilar krefjast þess að synjað verði um heimild til þinglýsingar. I. Mál, sem sóknaraðili höfðaði gegn varnaraðila Guðfinni Pálssyni með þeirri stefnu sem hann krefst að verði þinglýst, var þingfest hinn 13. febrúar sl. og er nr. E-9/2002 í málaskrá. Þar er þess krafist að viðurkennt verði með dómi ógildi framsals Jóns A. Pálmasonar hinn 19. desember sl. á boði sóknaraðila í ofan­nefndan eignarhluta í fiskverkunarhúsi við Patrekshöfn við nauðungarsölu hinn 25. nóvember sl. Málavöxtum er þar svo lýst að stefnandi, sóknar­aðili þessa máls, hafi falið stjórnarmanni sínum að bjóða fyrir sína hönd í eignina. Hafi sóknaraðili orðið hæstbjóðandi og átt að greiða fyrstu greiðslu til sýslumanns hinn 18. desember sl., en ekki getað það. Beðið hafi verið um frest til 20. desember til að inna greiðsluna af hendi, en sýslumaður hafi krafist þess að greiðsla bærist áður en skrifstofutími rynni út hinn 19., að því viðlögðu að tekið yrði boði næstbjóðanda. Kveður sóknaraðili sýslumann þó hafa tekið við greiðslu hinn 20. desember, en þá frá varnaraðila Guðfinni Pálssyni, en stjórnarmaður sóknaraðila framseldi honum réttindi og skyldur sóknaraðila samkvæmt boðinu hinn 19. desember sl. Kveður sóknaraðili sig ekki vera bundinn af þeirri ráð­stöfun, þar sem tvo stjórnarmenn þurfi til að skuldbinda hann. Samkvæmt ljósriti afsals 28. febrúar sl. afsalaði sýslumaðurinn á Pat­reks­firði eigninni þann dag til varnaraðila Fasteignafélagsins Ránar ehf., að undangengnu framsali boðs til þess aðila frá varnar­aðila Guðfinni Pálssyni. Sóknaraðili hefur höfðað framhalds- og sakaukasök gegn varnaraðila Fasteignafélaginu Rán ehf. Er þess þar krafist að varnaraðili verði dæmdur til að gefa út afsal fyrir eigninni til sóknaraðila, gegn nánar greindri peningagreiðslu. Sóknaraðili kveður ýmsa lausafjármuni, samkvæmt framlögðum lista, hafa verið selda nauðungarsölu ásamt fasteigninni. II. Með úrskurði dómsins 11. mars sl. var sóknaraðila synjað um heimild til þinglýsingar stefnu í frumsök. Samkvæmt lögjöfnun frá ákvæði 2. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 ber nú að vísa kröfu sóknaraðila um þinglýsingu þessarar stefnu frá dómi. Samkvæmt 1. mgr. 28. gr. laga nr. 39/1978 getur dómur ákveðið með úr­skurði að þinglýsa megi stefnu eða útdrætti úr henni, ef mál sem varðar réttindi yfir fasteign er sótt fyrir dómstóli. Mál samkvæmt framhalds- og sakaukasök hefur verið höfðað gegn varnaraðila Fasteignafélaginu Rán ehf. og er því fullnægt því skilyrði að það sé sótt fyrir dómstóli, þótt það hafi ekki ennþá verið þingfest. Málið varðar réttindi yfir fasteign, með því að krafa er gerð um útgáfu afsals fyrir eigninni. Ekki er fært að taka hér efnislega afstöðu til þeirra krafna sem sóknaraðili hefur uppi í greindri framhalds- og sakaukasök. Með því að skilyrði 1. mgr. 28. gr. laga nr. 39/1978 eru uppfyllt, verður veitt heimild til þinglýsingar fram­halds- og sakaukastefnu. Ákvæðið tekur einvörðungu til réttinda yfir fasteignum. Samkvæmt gagnályktun frá því verður því synjað um heimild til að þinglýsa stefnunni í lausafjárbók. Úrskurð þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson, dómstjóri. Vísað er frá dómi kröfu sóknaraðila, Hafanna sjö hf., um heimild til að þinglýsa stefnu í máli sem sóknaraðili hefur höfðað gegn varnaraðila, Guðfinni Pálssyni, á fiskverkunarhús við Patrekshöfn, nyrðri lóð, ehl. II, Patreksfirði. Heimilt er að þinglýsa á greinda fasteign stefnu í framhalds- og sakaukasök, sem sóknaraðili hefur höfðað gegn Fasteignafélaginu Rán ehf. Synjað er beiðni sóknaraðila um heimild til að þinglýsa sömu stefnu í lausa­fjár­bók.
Mál nr. 439/2000
Ölvunarakstur Sönnun Ómerking héraðsdóms Heimvísun
S var ákærður fyrir ölvunarakstur. Barst lögreglu nafnlaus ábending um að bifreið hefði verið ekið á umferðarskilti og benti ökulag til þess að ökumaðurinn væri ölvaður. Var lögreglu gert viðvart um að ökumaðurinn hefði farið inn í tiltekið hús að akstri loknum. Þegar lögregla kom að fannst S þar fyrir. Var hann handtekinn og tekin úr honum blóð- og þvagsýni sem leiddu í ljós að hann var talsvert ölvaður. Bar S því hins vegar við að hann hefði fyrst neytt áfengis eftir að akstri lauk. Var S sýknaður í héraði vegna vafa um sekt hans. Talið var að tiltekin atriði í framburði S væru fjarstæðukennd. Var héraðsdómur ómerktur og lagt fyrir héraðsdómara að láta munnlega sönnunarfærslu fara fram á ný, enda voru taldar slíkar líkur á að mat héraðsdómara á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi og öðrum sönnunargögnum væri rangt.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. nóvember 2000 af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að ákærði verði sakfelldur, dæmdur til refsingar og sviptur ökurétti. Ákærði krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. I. Sýslumaðurinn á Akureyri höfðaði mál þetta með ákæru 21. ágúst 2000, þar sem ákærða var gefið að sök að hafa ekið aðfaranótt 3. júní sama árs bifreiðinni MO 687 undir áhrifum áfengis frá Skarðshlíð 15 að Eyrarvegi 5 á Akureyri. Var þetta talið varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum og þess krafist að ákærði sætti refsingu og sviptingu ökuréttar samkvæmt 101. gr. og 102. gr. laganna. Í frumskýrslu lögreglunnar um atvik málsins greindi frá því að kl. 4.42 áðurnefnda nótt hafi piltur, sem vildi ekki láta nafns síns getið, hringt á lögreglustöðina á Akureyri til að tilkynna hugsanlegan ölvunarakstur. Hafi pilturinn sagst hafa ekið á eftir bifreiðinni MO 687 austur Undirhlíð. Þegar hún hafi nálgast hringtorg á gatnamótum Hörgárbrautar hafi henni verið ekið yfir tvær umferðareyjar, þar sem hún hafi lent á umferðarmerkjum. Meðan á símtalinu stóð hafi pilturinn sagt frá því að bifreiðinni væri ekið suður Hörgárbraut og síðan austur Tryggvabraut. Myndi hann fylgja bifreiðinni eftir þar til lögreglan kæmi á vettvang. Þrír lögreglumenn hafi þegar haldið af stað og fengið á leiðinni boð frá piltinum um að bifreiðinni hafi verið ekið suður Hvannavelli og síðan austur Eyrarveg. Þegar lögreglan kom þangað hafi pilturinn bent þeim á húsið að Eyrarvegi 5a og sagt bifreiðinni hafa verið ekið að því. Þar hafi lögreglan komið að bifreiðinni, sem hafi verið mannlaus. Hafi vél hennar verið heit og mátt greina á henni skemmdir, sem stafað gætu af akstri á umferðarmerki. Þegar komið hafi verið að útidyrum hússins hafi heyrst þrusk þar fyrir innan. Hafi verið bankað á hurð og ákærði komið til dyra, talsvert ölvaður. Aðspurður hafi hann sagst hafa verið að koma þangað í hús, en honum þá verið tjáð að hann væri grunaður um ölvunarakstur og hann beðinn um að koma á lögreglustöð, sem hann hafi kveðið sjálfsagt. Við athugun lögreglunnar hafi komið í ljós að ekið hafi verið á tvö umferðarmerki við Undirhlíð nærri áðurnefndu hringtorgi. Varðstjóri á lögreglustöðinni á Akureyri tók skýrslu af ákærða kl. 5.25 umrædda nótt. Þar kvaðst ákærði hafa neytt áfengis og hafið drykkju „í gærdag“. Hann hafi ekið frá heimili sínu að Skarðshlíð 15 rétt áður en hann var handtekinn og haldið þaðan sem leið lá að Eyrarvegi 5, en við aksturinn hafi hann ekki fundið til áfengisáhrifa. Áður en ákærði gaf þessa skýrslu var tekið af honum sýni af blóði og þvagi, en samkvæmt fyrirliggjandi vottorðum læknis var það gert kl. 5.10 og 5.12 um nóttina. Samkvæmt vottorði lyfjafræðistofnunar 14. júní 2000 reyndist vínandi í blóði ákærða hafa verið 2,54‰, en í þvagi 3,01‰. Fyrir liggur að ákærði kom fyrir fulltrúa sýslumannsins á Akureyri 9. júní 2000, þar sem hann var sviptur ökurétti til bráðabirgða. Af skýrslu, sem ákærði gaf við meðferð málsins fyrir dómi, verður ráðið að hann hafi gert þetta að eigin frumkvæði og samkvæmt ráði lögmanns, sem síðar var skipaður verjandi hans fyrir héraðsdómi. Rannsóknarlögreglan á Akureyri tók 25. september 2000 skýrslur af áðurnefndum pilti, sem hafði tilkynnt lögreglunni um akstur ákærða aðfaranótt 3. júní sama árs, og farþega, sem var með honum í bifreið. Lýsing þeirra á aðdragandanum að tilkynningu til lögreglunnar um akstur ákærða og atvikum í framhaldi af því var efnislega í samræmi við upplýsingar í fyrrnefndri frumskýrslu lögreglunnar, en frásögnin þó í ýmsu mun nákvæmari, þar á meðal um akstursleið ákærða. Fram kom hjá piltinum að hann hafi verið í símsambandi við lögregluna samfleytt þar til hún kom á vettvang að Eyrarvegi 5, en þangað hafi hún komið „rétt eftir“ að ákærði fór inn í húsið þar. Ákærði kom fyrir Héraðsdóm Norðurlands eystra þegar málið var þingfest 21. september 2000 og neitaði þar sök. Hann kvaðst „ekki hafa verið drukkinn við akstur í greint sinn heldur neytt víns eftir að akstri lauk“, svo sem haft var eftir honum í þingbók. Við aðalmeðferð málsins 25. október sama árs skýrði hann frá því að hann hefði átt við svefntruflanir að stríða og ekki sofið tvær nætur áður en atvik þess gerðust. Umrædda nótt, sem hafi verið sú þriðja sem hann svaf ekki, hafi hann tekið inn nánar tiltekin lyf, sem hafi valdið honum sljóleika en ekki nægt til að sofna. Daginn á undan hafi hann skilið eftir á heimili móður sinnar að Eyrarvegi 5 heila flösku og fleyg af sterku áfengi. Vegna svefnleysis um nóttina hafi hann farið þangað „til að ná í vínið“, en að íbúð móður sinnar hefði hann lykil. Sagði hann svo frá að „um leið og ég kem inn þá tek ég flöskuna og ég teyga þarna ¾ úr henni.“ Þetta hafi móðir hans, sem hafi komið fram í sömu mund án þess að hann yrði hennar var, séð hann gera, en oft hefði hann áður neytt áfengis á þennan hátt. Stuttu seinna hafi lögreglan knúið þar dyra, en ákærði hafi þá verið búinn að vera í íbúðinni „svona 7 mínútur kannski eitthvað.“ Hann dró í efa að hann hafi verið fær um að aka heim til móður sinnar umrætt skipti vegna syfju af völdum áðurnefndra lyfja, en þetta hafi verið orsök þess að hann hafi ekið á umferðarmerki á leið sinni. Þetta hafi jafnframt verið tilefnið fyrir því að hann hafi gengist undir sviptingu ökuréttar til bráðabirgða, sem áður var getið. Móðir ákærða kom fyrir dóm við meðferð málsins. Hún kvaðst að kvöldi 2. júní 2000 hafa orðið vör við að ákærði hefði skilið eftir áfengi í forstofunni á heimili hennar. Hún hafi sofnað að áliðnu kvöldi, en vaknað um nóttina til að fara á salerni og þá séð til ákærða inni í eldhúsi, þar sem „hann þambar úr flöskunni.“ Hún hafi oft áður séð hann neyta áfengis á þennan hátt og talið heppilegast að láta hann alveg eiga sig við þá iðju. Fyrir dómi skýrðu pilturinn, sem tilkynnti lögreglunni um akstur ákærða, og áðurnefndur farþegi í bifreið hans frá atvikum í meginatriðum á sama hátt og í lögregluskýrslum, sem teknar voru af þeim. Sérstaklega aðspurður fyrir dómi um hversu langur tími hafi liðið frá því að ákærði kom að Eyrarvegi 5 þar til lögreglan kom á vettvang sagðist sá fyrrnefndi ekki vita það, en það hefði verið „kannski mínúta.“ Sá síðarnefndi sagði að það hafi liðið „ekki meira en 5 mínútur alla vega, þetta var mjög stutt.“ Auk þeirra, sem að framan er getið, komu fyrir dóm við meðferð málsins í héraði tveir lögreglumannanna, sem handtóku ákærða umrædda nótt. Þeir greindu frá aðdraganda handtökunnar og framkvæmd hennar á sama hátt og lýst var í áðurnefndri frumskýrslu lögreglunnar um málið. Þeim bar saman um að ákærði hefði verið talsvert ölvaður við handtöku, svo og að hvorugur þeirra hefði farið inn í íbúð móður ákærða. Annar lögreglumaðurinn taldi aðspurður að þeir hafi verið komnir að Eyrarvegi 5 um þremur til fimm mínútum eftir að lögreglunni var tilkynnt um akstur ákærða. Hinn lögreglumaðurinn taldi að þetta hafi tekið þá um tvær til þrjár mínútur, en ákærði hafi verið kominn þangað um hálfri eða einni mínútu á undan þeim. Af hálfu ákæruvalds var við upphaf aðalmeðferðar málsins í héraði lögð fram álitsgerð lyfjafræðistofnunar 25. september 2000, sem aflað var í tilefni af þeirri frásögn ákærða að hann hafi fyrst byrjað að neyta áfengis umrætt sinn eftir að akstri hans lauk. Í álitsgerðinni sagði meðal annars: „Miðað við hlutfall etanóls í blóði og þvagi og hið mikla áfengismagn í blóði ... eru yfirgnæfandi líkur á að etanólmagn í blóði viðkomandi ökumanns hafi verið umtalsvert kl. 04.42 þennan sama dag.“ Eftir uppkvaðningu héraðsdóms aflaði ríkissaksóknari ítarlegri álitsgerðar lyfjafræðistofnunar 9. janúar 2001, sem lögð var fyrir Hæstarétt. Í henni segir meðal annars: „Blóð- og þvagsýni voru tekin um eða innan við 30 mín. frá því að fyrst var tilkynnt til lögreglu um grunsamlegan akstur ákærða og meirihluta þess tíma var hann í vörslu lögreglu. Að það mikla magn áfengis sem mældist í blóði og þvagi ákærða sé til komið vegna áfengisneyslu hans á þeim stutta tíma sem leið frá tilkynningu um grunsamlegan akstur til handtöku og að það hafi náð að frásogast frá meltingarfærum, berast út í blóðið og skiljast út í þvagi á þeim stutta tíma sem um var að ræða, er fræðilega því sem næst útilokað. Eðli málsins samkvæmt er nánast aldrei hægt að fullyrða 100% í svona máli en í þessu tilviki er fullyrðingin eins örugg og svona fullyrðing getur orðið af okkar hálfu. Okkar niðurstaða er því sú að það sé nánast hafið yfir allan vafa að etanólmagn í blóði ákærða hafi verið umtalsvert á þeim tíma sem tilkynnt var um grunsamlegan akstur hans.“ II. Í niðurstöðum hins áfrýjaða dóms er vísað til þess að „nokkur stund“ hafi liðið frá því að ákærði lauk akstri og þar til hann var handtekinn. Aksturslag hans og mikið áfengismagn í blóði og þvagi leiði verulegar líkur að því að hann hafi verið undir áhrifum áfengis við aksturinn. Hann hafi þó skýrt frá því fyrir dómi að hann hafi haft að vana að svolgra í sig miklu magni af víni í einu þegar hann byrji að drekka. Þetta hafi móðir hans staðfest fyrir dómi. Þegar þetta væri virt ásamt því að álitsgerð lyfjafræðistofnunar 25. september 2000 væri ekki fortakslaus taldi héraðsdómari að ekki yrði „talin fram komin fyllilega lögfull sönnun fyrir sekt ákærða.“ Var hann því sýknaður af kröfum ákæruvalds. Eins og áður segir báru lögreglumenn, sem handtóku ákærða umrætt sinn, að þeir hafi verið komnir á vettvang að Eyrarvegi 5 innan tveggja til fimm mínútna eftir að tilkynning barst um akstur hans. Var þá enn skemmri tími liðinn frá því að ákærði kom þangað sjálfur. Þessi framburður er í öllum atriðum, sem máli skipta, í samræmi við frásögn piltsins, sem tilkynnti um aksturinn, og farþega, sem var í bifreið með honum. Þótt lítils háttar munur sé á skyni vitnanna á því hversu mínúturnar, sem hér um ræðir, hafi nákvæmlega verið margar, getur það engu breytt um að hafið er yfir allan vafa að ákærði kom að Eyrarvegi 5 í allra mesta lagi fimm mínútum á undan lögreglunni. Er fjarstæðukennt að ákærði gæti á þeim tíma hafa náð í áfengi, sem hann kvaðst hafa átt þar á staðnum, og neytt síðan svo mikils af því að vínandamagn í blóði hans innan hálfrar klukkustundar hafi reynst vera 2,54‰. Um þetta gat orðalag í álitsgerð lyfjafræðistofnunar 25. september 2000 með engu skynsamlegu móti valdið vafa, en öll hugsanleg tvímæli um það efni hafa nú verið af tekin með nýrri álitsgerð sömu stofnunar 9. janúar 2001, sem hér áður var rakin. Þegar alls þessa er gætt eru slíkar líkur á að mat héraðsdómara á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi og öðrum sönnunargögnum sé rangt að óhjákvæmilegt er að ómerkja hinn áfrýjaða dóm með vísan til ákvæðis 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994. Verður lagt fyrir héraðsdóm að láta munnlega sönnunarfærslu fara fram á ný og fella síðan efnisdóm á málið. Vegna þessara úrslita málsins verður ekki komist hjá að leggja allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærða eins og nánar greinir í dómsorði, en verjandi hans í héraði, sem jafnframt var skipaður til þess starfa fyrir Hæstarétti, lést eftir að hafa skilað greinargerð í málinu og tók þá annar við málsvörn hér fyrir dómi. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur. Lagt er fyrir héraðsdómara að láta munnlega sönnunarfærslu fara fram á ný og fella að því búnu efnisdóm á málið á nýjan leik. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Steinþórs Bjarka Stefánssonar, í héraði og fyrst í stað fyrir Hæstarétti, Ólafs Birgis Árnasonar hæstaréttarlögmanns, samtals 80.000 krónur, og 60.000 krónur til Jóns Steinars Gunnlaugssonar hæstaréttarlögmanns, sem flutti málið munnlega fyrir Hæstarétti sem skipaður verjandi ákærða. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 10. nóvember 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 26. október s.l., hefur sýslumaðurinn á Akureyri höfðað hér fyrir dómi með ákæru útgefinni 21. ágúst 2000, á hendur Steinþóri Bjarka Stefánssyni, kt. 220545-4829, Skarðshlíð 15 J, Akureyri, „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt föstudagsins 3. júní 2000, ekið bifreiðinni MO-687, undir áhrifum áfengis, frá Skarðshlíð 15 á Akureyri og að Eyrarvegi 5, Akureyri. Telst þetta varða við 1. mgr. sbr. 3. mgr. 45. gr. sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. gr. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. gr. og 26. gr. laga nr. 44, 1993.“ Málsatvik eru þau að kl. 04:42 laugardaginn 3. júní 2000 tilkynnti piltur lögreglunni á Akureyri um hugsanlegan ölvunarakstur bifreiðarinnar MO-687 austur Undirhlíð. Fylgdist pilturinn með akstri bifreiðarinnar og vísaði lögreglu á hana er hún kom á vettvang við hús nr. 5A í Eyrarvegi. Lögreglumenn kvöddu dyra á húsinu og kom ákærði til dyra og var hann færður á lögreglustöðina þar sem tekin var af honum skýrsla og úr honum tekið blóðsýni. Við rannsókn á blóðsýninu reyndist það innihalda 2,54‰ alkóhóls. Jafnframt var tekið þvagsýni úr ákærða sem reyndist innihalda 3,01‰ alkóhóls. Við rannsókn lögreglu á vettvangi reyndist ákærði hafa ekið á tvö umferðarmerki á akstursleið sinni í umrætt sinn. Við yfirheyrslu hjá lögreglu neitaði ákærði að hafa fundið til áfengisáhrifa við aksturinn. Hér fyrir dómi hefur ákærði alfarið neitað að hafa fundið til áfengisáhrifa við aksturinn. Kveðst hann hafa verið ósofinn og illa fyrir kallaður, m.a. vegna lyfjaneyslu, er hann ók umrædda leið sem í ákæru greinir. Kveðst hann hafa farið úr bílnum inn í húsið að Eyrarvegi 5 sem sé íbúð móður hans. Þar hafi hann átt áfengi og sturtað í sig meiri hlutanum úr flösku í einu. Er hann hafði drukkið þetta áfengi hafi lögreglan bankað upp á hjá honum og farið með hann á lögreglustöðina svo sem að framan greinir. Móðir ákærða gaf skýrslu fyrir dómi og skýrði hún svo frá að umrædda nótt hefði hún komið að ákærða þar sem hann svolgraði í sig áfengi skömmu áður en lögreglan kom á heimilið og tók hann. Piltar þeir er gerðu lögreglunni aðvart um akstur ákærða voru þeir Hólmgeir Helgi Hallgrímsson og Guðjón Freyr Ragnarsson. Þeir gáfu skýrslur hér fyrir dómi og kváðust þeir hafa fylgst með aksturslagi ákærða greint sinn en það hafi verið mjög skrykkjótt, m.a. hafi hann ekið á umferðarmerki. Lögreglumennirnir Geir Baldursson og Einar Viðarsson gáfu skýrslur fyrir dóminum og báru að ákærði hefði greinilega verið undir áfengisáhrifum er hann var handtekinn. Þeir kváðust ekki hafa kannað hvort áfengi væri til staðar í íbúðinni að Eyrarvegi 5 A er þeir handtóku ákærða, en töldu hann hafa verið nýkominn inn í húsið er þeir komu að. Aflað hefur verið vottorðs Kristínar Magnúsdóttur, deildarstjóra á lyfjafræðistofnun Háskóla Íslands, Rannsóknarstofu í lyfja- og eiturefnafræði, en þar segir: „Blóð- og þvagsýni nr. 042-2000-00049 voru mæld á rannsóknarstofu í lyfjafræði 14. júní 2000 undir rannsóknarnúmerunum 64727 og Þ-2484. Etanolþéttni mældist 2,54 ‰ í blóði en 3,01 ‰ í þvagi (endanlegar niðurstöður). Miðað við hlutfall etanols í blóði og þvagi og hið mikla áfengismagn í blóði (blóðsýni tekið kl. 05:10) eru yfirgnæfandi líkur á að etanolmagn í blóði viðkomandi ökumanns hafi verið umtalsvert kl. 04:42 þennan sama dag.“ Eins og að framan er rakið leið nokkur stund frá því að akstri ákærða lauk og þar til lögreglan handtók hann. Aksturslag ákærða svo og hið mikla áfengismagn í blóði og þvagi hans leiða verulegum líkum að því að ákærði hafi verið undir áhrifum áfengis við aksturinn. Ákærði hefur skýrt svo frá að hann hafi haft þann vana við drykkju að svolgra í sig miklu magni af alkóhóli í einu er hann byrjaði drykkjuna. Þennan framburð hefur móðir ákærða staðfest fyrir dóminum. Þegar framangreint er virt svo og að álit Kristínar Magnúsdóttur deildarstjóra, sem að framan er rakið, er eigi fortakslaust, verður ekki talin fram komin fyllilega lögfull sönnun fyrir sekt ákærða. Verður hann því sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Rétt er að allur kostnaður sakarinnar greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Ólafs Birgis Árnasonar hæstaréttarlögmanns, kr. 50.000,-. Dóm þennan kveður upp Freyr Ófeigsson dómstjóri. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Steinþór Bjarki Stefánsson, skal vera sýkn af kröfum ákæruvaldsins í máli þesu. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði þ.m.t. málvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Ólafs B. Árnasonar hrl., kr. 50.000,-.
Mál nr. 387/2002
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Stöðvunarréttur Dráttarvextir Gjafsókn
G keypti landspildu af S og Ó. Í kaupsamningi um spilduna var tekið fram að á henni væri vatnslind sem sífellt streymdi vatn úr. Eftir að kaupin voru gerð þvarr allt vatn úr lindinni skömmu eftir að G hóf að sækja vatn í hana. Höfðaði G mál á hendur S og Ó þar sem hún krafðist skaðabóta af þessu tilefni og vegna fleiri annmarka sem hún taldi að væru á spildunni. Með dómi héraðsdóms, sem Hæstiréttur staðfesti með vísan til forsendna hans, var fallist á með G að um væri að ræða galla á eigninni sem S og Ó bæru skaðabótaábyrgð á, en öðrum liðum í kröfu hennar hafnað. Var G því dæmd til að greiða S og Ó eftirstöðvar kaupverðsins að frádregnum bótum vegna lindarinnar ásamt dráttarvöxtum frá þeim tíma sem greiðslur samkvæmt kaupsamningnum átti að inna af hendi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Aðaláfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 3. júlí 2002, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 14. ágúst sama árs. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 7. gr. laga nr. 38/1994, áfrýjuðu þeir öðru sinni 21. ágúst 2002. Þeir krefjast þess að gagnáfrýjandi verði dæmd til að greiða þeim 900.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af nánar tilteknum fjárhæðum frá 16. júní 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 1. júlí 2000 að fjárhæð 250.000 krónur. Þá krefjast aðaláfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 30. október 2002. Hún krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjenda og að þeim verði gert óskipt að greiða henni málskostnað í héraði að því leyti, sem krafa hennar um hann verði ekki nýtt til skuldajafnaðar. Til vara krefst gagnáfrýjandi þess að héraðsdómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hún þess að aðaláfrýjendur verði dæmdir óskipt til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur, þar á meðal ákvæði hans um dráttarvexti, sbr. meðal annars dóm Hæstaréttar 6. júní 2002 í máli nr. 391/2001. Aðaláfrýjendum verður gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð eins og í dómsorði greinir. Um gjafsóknarkostnað gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem þar segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjendur, Sveinn Þórir Jónsson og Ólafur Sigurðsson, greiði í sameiningu 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, Guðnýjar Kristrúnar Óskarsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 200.000 krónur. Málið var höfðað 28. ágúst 2001 og dómtekið 19. mars 2002. Stefnendur eru Sveinn Þórir Jónsson, Reyrengi 49, Reykjavík og Ólafur Sigurðsson, Dvergholti 18, Mosfellsbæ. Stefnda er Guðný Kristrún Óskarsdóttir, Álfheimum 27, Reykjavík. Stefnendur krefjast þess að stefnda verði dæmd til að greiða þeim krónur 900.000 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af krónum 300.000 frá 16. júní 2000 til 16. júlí 2000, af krónum 600.000 frá þeim degi til 16. ágúst 2000, af krónum 900.000 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttar­vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags; allt að frádreginni 250.000 króna innborgun 1. júlí 2000. Þá er krafist máls­kostnaðar. Stefnda krefst aðallega sýknu og greiðslu máls­kostnaðar, en til vara að dóm­krafa stefnenda verði stórlega lækkuð og málskostnaður felldur niður. I. Stefnda auglýsti í DV vorið 2000 að hún óskaði eftir kaupum á sumarbústað eða sumar­bústaða­landi í nágrenni við höfuðborgarsvæðið. Auglýsingin var birt fimm sinnum frá 2. til 15. maí. Stefnandi Sveinn hafði samband vegna auglýsingarinnar og varð úr að stefnda fór ásamt dóttur sinni, Guðrúnu Björgu, til að skoða landspildu í eigu stefnenda, sem staðsett var í námunda við Selvatn í landi Miðdals I, Mosfellsbæ. Stefnda sagði fyrir dómi að stefnandi Sveinn hefði gengið með henni um landspilduna og tjáð henni að þar væri lind og að spildunni fylgdi einnig veiðiréttur í Selvatni og að stígur lægi frá spildunni niður að vatninu. Hann hefði enn fremur sagt að útsýni væri yfir Selvatn, efst í landinu vestan- eða norðanverðu. Stefnda kvaðst hafa hrifist af land­spildunni og stað­setningu hennar, en hún hefði hugsað sér að nýta landið til úti­vistar, fugla­skoðunar og trjáræktar og lagt sérstaka áherslu á lindina í viðræðum við Svein. Stefnda kvað vatn hafa flætt um landið þegar hún hefði skoðað spilduna í maí 2000 og hefðu fuglar verið að baða sig í vatninu. Stefnandi Sveinn staðfesti fyrir dómi að hann hefði sýnt stefndu og einhverri stúlku landspilduna í maí og að þá hefði umrædd lind verið til staðar. Að sögn Sveins hefðu hann og meðstefnandi Ólafur keypt spilduna skömmu eftir áramót 1998/1999 og hefði hann í framhaldi oftsinnis farið þangað. Hann hefði fljótlega áttað sig á því að það væri „vatnsflæmi“ neðst í landinu og hefði ávallt verið svo þegar hann hefði komið á staðinn. Stefnandi Ólafur kvaðst fyrir dómi ekki hafa vitað að lind væri á landareigninni þegar stefnendur hefðu keypt hana. Eftir kaupin hefði hann farið mjög oft að landspildunni á meðan hún hefði verið í eigu þeirra. Hann kvað lítið vatn hafa verið í lindinni yfir vetrar­mánuðina, en meira yfir sumarmánuðina. Að sögn Ólafs hefði honum verið kunnugt um að stefnda hygðist stunda einhvers konar ræktun á spildunni. Stefnandi Sveinn kannaðist við að hafa tjáð stefndu við skoðun spildunnar að hann hefði stundum veitt í Selvatni með leyfi ábúenda á Miðdal I, en sagðist ekki hafa rætt þetta frekar við hana. Þá hefði hann getið þess að frá einum stað á spildunni væri útsýni yfir Selvatn og að ganga mætti niður að vatninu eftir akvegi sunnan við landareignina. II. Í framhaldi af ofangreindri skoðun samdi stefnandi Sveinn uppkast að kaup­samningi við stefndu. Er óumdeilt að hún hafi ekki viljað undirrita þau samningsdrög þar sem í uppkastinu var ekki getið um lindina með skýrum hætti. Að beiðni hennar samdi Sveinn því annað uppkast, sem málsaðilar undirrituðu sem kaupsamning um land­­spilduna. Í samningnum, sem dagsettur er 16. maí 2000, kemur fram að heildar­stærð spildunnar sé 2,39 hektarar og hafi hún fastanúmerið 125-205 í fasteignaskrá FMR. Nánari lýsingu sé að finna í meðfylgjandi skipulagsteikningu, sem sýni legu spildunnar og stærð. Spildan sé eignarlóð. Kaupverðið, krónur 1.700.000, skyldi greiðast með 800.000 króna útborgun við undirritun ­samnings og þremur afborgunum 16. júní, 16. júlí og 16. ágúst 2000, hverri að fjár­hæð krónur 300.000. Í samningnum er meðal annars getið um eftirfarandi kvaðir fyrir sumarbústaðalóðir í landi Miðdals: 1. „Sumarbústaðalandið er við Selvatn í landi Miðdals. Landið er afgirt í heild sinni, en samkvæmt hnitmælingum er girðing sú að sunnanverðu sem liggur milli tveggja landspilda ekki alveg á réttum stað. Vísað til sagna fyrri eigenda, svo og sérstakri athugun sl. sumar er vatnslind í landinu, sem sífellt streymir vatn úr sem síðan rennur í Selvatn. Hnitmæling sýnir stað­setningu þessarar lindar.“ 2. „Í skipulagi sem verið er að gera er gert ráð fyrir 3-4 sumarbústaðalóðum að stærðinni 4000-5000 fm. Þetta skipulag er ekki fullgert og hefur ekki verið lagt fyrir skipulagsyfirvöld.“ Samkvæmt kaupsamningnum skyldi landspildan afhent 17. maí 2000. Sama dag undirrituðu stefnandi Sveinn og stefnda annan kaup­samning um sömu landspildu, þar sem kaup­verð eignarinnar er skráð krónur 800.000. Stefnda þinglýsti þeim kaup­samningi samdægurs. Er þess getið í þinglýsingarvottorði, en þar er stefnandi Sveinn einn skráður þinglýstur eigandi land­spildunnar. Sveini og stefndu ber saman um að seinni kaupsamningurinn hafi verið gerður til málamynda, en greinir á um að beiðni hvors sá samningur hafi verið útbúinn. Að undanskildu skráðu kaupverði er skjalið nánast samhljóða fyrri kaup­samningi að öðru leyti en því að framan­greind kvöð, sem lýtur að skipulagi, er orðuð með svohljóðandi hætti: „Í skipulagi sem verið er að gera af Pétri H. Jónssyni er gert ráð fyrir 3-4 sumarbústaðalóðum að stærðinni 4000-5000 fm. Þetta skipulag er ekki fullgert og hefur ekki verið lagt fyrir skipulagsyfirvöld. Sé eitthvert gagn af þessu skipulagi fyrir kaupanda fylgir það með í kaupunum, án greiðslu.“ Af hálfu málsaðila er ekki byggt á seinni kaupsamningnum nema að því er varðar ofangreinda kvöð og hvernig túlka beri efni hennar. Stefnda kvaðst fyrir dómi hafa verið að kaupa landspilduna, með lind og skipu­­lags­vinnu. Fyrir kaupin hefði stefnandi Sveinn sýnt henni rennandi vatn á landar­­eigninni og hefði sú skoðun samrýmst lýsingu í kaupsamningi á lind, sem sífellt streymdi vatn úr. Henni hefði einnig verið sýndur uppdráttur af landinu fyrir kaupin, undirritaður af hálfu verkfræðistofu, þar sem lindin hefði verið hnita­mæld og færð inn á uppdráttinn. Hún hefði því treyst því að lindin væri raun­veru­lega til staðar á landar­eigninni. Þá hefði Sveinn sagt henni fyrir kaupin að verið væri að vinna að skipulagi fyrir spilduna, þar sem gert væri ráð fyrir að skipta mætti henni upp í 3-4 sumar­bústaða­lönd. Aðspurður hefði hann sagt að skipulags­vinnan myndi fylgja með í kaupunum, enda myndi sú vinna ekki nýtast stefnendum eftir sölu spildunnar. Stefnendur voru fyrir dómi spurðir út í efni framan­greindra kvaða. Að því er varðar hina fyrri bar þeim saman um að tilvísun til „sagna fyrri eigenda“ byggðist á samtali stefnanda Sveins við Sigmund Kristjánsson, sem átt hefði spilduna nokkru á undan þeim, en hann hefði sagt Sveini frá lindinni og bætt því við að hann hefði haft sérstakt dálæti á landareigninni vegna hins sérstaka aðgangs að vatni, sem ekki hefði verið í nálægum landspildum. Stefnendum bar einnig saman um að hin „sérstaka athugun“ á lindinni sumarið 1999 byggðist ein­göngu á vitneskju þeirra sjálfra eftir komur á landareignina. Fram kom hjá stefnanda Sveini að það hefði verið „sára­lítill straumur í þessu vatni“ þegar hann hefði séð til, en samt hefði verið sýnilegur far­vegur eftir vatnið. Stefnandi Ólafur upplýsti að lindin hefði ekki verið hnita­mæld af þriðja aðila heldur verið færð inn á uppdrátt samkvæmt fyrirmælum hans og leið­beiningum um staðsetningu. Aðspurður um skipulagsvinnu, sem búið hefði verið að fram­kvæma þegar stefnda keypti land­spilduna, sagði Ólafur að ekki hefði verið búið að setja neitt á blað í þeim efnum, en meðstefnandi Sveinn hefði verið búinn að sýna arkitekt teikningu af landinu og hefðu þeir verið með hugmyndir um að skipta landinu upp í 3-4 sumarbústaðalóðir. Stefnandi Sveinn staðfesti síðast­greindan framburð með­stefnanda og sagði Pétur H. Jónsson skipulagsarkitekt hafa verið búinn að fá í hendur uppdrátt af landspildunni. Skipulagsvinna hefði hins vegar ekki verið hafin þegar stefnda keypti spilduna. Fram kom hjá Sveini að hann hefði áður keypt land­spildu „í heilu lagi“, þ.e. 9 hektara úr landi Iðu í Biskupstungum, og hefði sami arkitekt þá hjálpað honum við gerð skipulags á því svæði, sem skipt hefði verið niður í 10 sumarbústaðalóðir. III. Stefnda hófst fljótlega handa við að flytja tré, stór og smá, á hina nýju landar­eign sína, en trén tók hún úr garði við þáverandi heimili sitt í Hafnarfirði. Munu trén hafa verið flutt fyrstu dagana í júní 2000, en við verkið naut stefnda aðstoðar gröfu­manns og sonar síns, Kristjáns Vals. Kom þá í ljós að engin lind var í landinu og ekkert rennandi vatn. Að sögn stefndu hefði runnið upp fyrir henni að vatnið, sem hún hefði séð við skoðunina með stefnanda Sveini, hefði verið uppsafnað yfirborðs­vatn. Hún hefði því strax haft samband við Svein, sem komið hefði á staðinn til að skoða aðstæður ásamt stefnanda Ólafi. Þeir hefðu bent henni á að hún yrði bara að grafa eftir vatni og vildu ekki taka neinn þátt í úrbótum, svo sem með jarðborun. Stefnendur kannast báðir við að hafa farið á vettvang í kjölfar kvörtunar stefndu og staðfestu fyrir dómi að þá hefði ekkert vatn verið á þeim stað, þar sem áður hefði verið lind. Að sögn Ólafs hefði hann þegar boðist til að lána henni tvo stóra tanka, sem hún hefði þegið, en tankana hefði mátt nota til að dæla vatni úr nálægri tjörn og flytja þaðan að landareigninni til vökvunar á trjágróðrinum. Fyrir liggur að stefnda þáði tankana frá Ólafi og fékk aðstoð við að flytja þannig vatn á landar­eignina, en til að ráða varanlega bót á vatnsskortinum lét hún síðan bora eftir vatni í landinu. Að sögn stefndu hafði hún áður keypt venjulega brunndælu, sem hún hefði ætlað að nota til að dæla vatni upp úr lindinni til vökvunar á trjá­gróðrinum. Stefnda greiddi ekki fyrstu afborgun af landspildunni fyrr en í júlí 2000, en þá innti hún af hendi 250.000 krónur. Frá þeim tíma hefur hún neytt stöðvunar­réttar fyrir 650.000 króna eftirstöðvum kaupverðs og byggir þann rétt á ætluðum göllum á hinu selda, sem stefnendur beri skaðabótaábyrgð á. Gögn málsins bera með sér að frá 20. nóvember 2000 hafi málsaðilar og lögmenn þeirra staðið í bréfaskriftum út af spildunni, en í framhaldi af þeim var mál þetta höfðað. IV. Undir rekstri málsins lét stefnda dómkveðja sérfróðan matsmann til að skoða og meta landareignina og gefa rökstutt álit um eftirfarandi atriði: 1. Að matsmaður staðreyni fullyrðingu stefndu um að lind hafi ekki verið til staðar á landareigninni er hún tók við henni 17. maí 2000, með hliðsjón af lýsingu í kaupsamningi þess efnis að sífellt streymi vatn úr lind, sem hafi verið hnitasett og merkt inn á meðfylgjandi uppdrátt. 2. Að matsmaður meti hverjar ráðstafanir hafi verið nauðsynlegar til öflunar þess vatns, sem ella hefði komið úr nefndri lind og hvert hafi verið markaðs­verð fyrir þær ráðstafanir, miðað við þann kostnað, sem stefnda hafi orðið að leggja í til að koma í veg fyrir tímabundið tjón og til að tryggja áframhaldandi vatnsöflun. 3. Að matsmaður meti markaðsverð skipulagsvinnu eins og þeirrar, sem lýst er í kaupsamningi milli málsaðila (3. gr.). Í matsgerð Stefáns Ingólfssonar verkfræðings frá 17. desember 2001, sem hann staðfesti fyrir dómi, er komist að svohljóðandi niðurstöðum: „Niðurstöður matsmanns eru eftirfarandi og vísast til sömu númera og fram koma í matsbeiðni. Fjárhæðir eru í þúsundum króna, á verðlagi í júní 2000 og virðis­auka­­skattur er innifalinn í fjárhæðum. 1. Upplýsingar sem matsmaður hefur aflað og hafa verið lagðar fyrir hann sýna að í byrjun júní 2000 var ekki vatn í vatnslind á landspildunni. 2. Matsmaður telur að þær ráðstafanir sem matsbeiðandi greip til hafi verið eðlilegar til að tryggja að rennandi vatn væri á landspildunni. Matsmaður telur að kostnaður við að aka vatni inn á svæði og annar kostnaður við geymslu þess sé hæfilega metinn 89 þúsund krónur. Matsmaður telur að kostnaður við leitun að vatni, borun á 18 metra djúpri holu og borholudælu sé hæfilega metinn 304 þúsund krónur. 3. Markaðsverð á skipulagsvinnu eins og þeirrar sem fram kemur í 3. gr. kaup­­samnings matsbeiðanda og matsþola er að áliti matsmanns 65 þúsund krónur. Frávik frá þeirri fjárhæð geta verið 10 þúsund krónur sbr. 4. lið fundargerðar matsfundar.“ Kristján Sæmundsson jarðfræðingur bar vitni fyrir dómi, en til hans var leitað af hálfu matsmanns vegna 1. matsliðarins að framan. Kristján staðfesti álitsgerð, sem hann gerði vegna umrædds matsliðar, en samkvæmt niðurstöðum hans væri ljóst að rennsli úr hinni umþrættu lind væri háð grunnvatnsstöðu og næmi grunnvatnssveiflan allt að 4 metrum í næsta nágrenni við hana. Lindin væri næm fyrir vatnsborðs­sveiflum, þar sem hún lægi ofarlega í bröttum grunnvatnshalla og væri sýnt að ekki hefði verið treystandi á lindina sem öruggt vatnsból. Hún gæti því þornað af og til eins og gerst hefði í júní 2000 og 22. nóvember 2001 þegar matsmaður hefði komið á staðinn. Kristján kvaðst hins vegar hafa séð vatn í lindinni við skoðun 11. desember sama ár og hefði hann áætlað rennslið um 1 l/s. Með tilkomu borholu þeirrar, sem stefnda hefði látið gera, væri hins vegar vel séð fyrir vatnsþörf til fram­tíðar og gæfi holan margfalt meira vatn en nokkurn tíma gæti orðið þörf fyrir á þessari einu spildu. Aðspurður kvað Kristján jarð­skjálfta, sem gengið hefði yfir suður­land 17. júní 2000, ekki hafa haft áhrif til lækkunar á grunnvatnsstöðu og vatns­rennsli í lindinni. Guðrún Sigríður Guðlaugsdóttir bar vitni fyrir dómi, en hún var eigandi hinnar umþrættu landspildu ásamt eiginmanni sínum heitnum á árunum 1974-1980. Guðrún kvað eigin­mann sinn hafa verið miklu meira á landareigninni, en hún hefði oft farið þangað um helgar yfir sumartímann. Hún kvaðst minnast þess að vatn hefði stundum verið í einhverri dæld eða hvammi á eigninni og hefði vatnið komið og farið á víxl. Hún sagðist lítið hafa velt þessu vatni fyrir sér og ekki vita hvort um vatnsuppsprettu hefði verið að ræða eður ei. Auk framangreindra vitna komu Guðrún Björg Eyjólfsdóttir, dóttir stefndu og sonur hennar, Kristján Valdimar Eyjólfsson, fyrir dóm vegna málsins. Fram kom í vitnis­burði Kristjáns að hann hefði hjálpað móður sinni að flytja tré á landareignina og gróðursetja þar fyrstu dagana í júní 2000 og sagði það hafa gerst í kringum 5. júní, en þá hefði hann verið nýlega komin heim úr námi erlendis. Kristján kvaðst ekki muna betur en að vatn hefði verið í lindinni þegar hann hefði mætt fyrst á svæðið, en þegar dæla hefði átt vatninu upp með þar til gerðum búnaði hefði komið í ljós að vatnið hefði ekki dugað til vökvunar á trjáplöntunum. Hann hefði því grafið holu við lindina til að safna nægu vatni, en hún hefði fljótlega tæmst og allt vatn verið uppurið. Í framhaldi hefði hann aðstoðað móður sína við að flytja vatn á landareignina í þar til gerðum vatnstönkum, sem hann hefði dregið á kerru í bifreið sinni. Fleiri hefðu komið að þeirri vatnsöflun, en að lokum hefðu þeir allir gefist upp og móðir hans látið bora eftir köldu vatni. V. Stefnendur byggja málssókn sína á því að stefnda hafi vanefnt kaupsamning milli málsaðila, sbr. 28. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup og beri henni að greiða þeim eftirstöðvar umsamins kaupverðs, krónur 650.000, með áföllnum dráttarvöxtum. Jafn­framt mótmæla stefnendur málatilbúnaði stefndu og gagnkröfu til skuldajafnaðar með eftirgreindum rökum, sem fyrst komu fram við munnlegan málflutning. Af hálfu stefnenda er því haldið fram í fyrsta lagi, að það hafi ekki verið forsenda fyrir kaupum stefndu á landspildunni að lind væri til staðar á landareigninni. Það sé því ekki á ábyrgð stefnenda hvort lind hafi verið til staðar eður ei. Ákvæði þar að lútandi í kaup­samningi feli hvorki í sér ábyrgðaryfirlýsingu né loforð um áskilda kosti, sbr. 2. mgr. 42. gr. kaupalaga. Í öðru lagi er því haldið fram að stefnda hafi sýnt af sér slíkt tóm­læti við að halda gagnkröfu sinni fram í málinu að hún teljist niður fallin. Þessu til skýringar er bent á að stefnda hafi greitt 250.000 króna afborgun 1. júlí 2000, en í fram­haldi haldið að sér höndum þar til gagnkrafa hafi verið sett fram í greinargerð lögmanns hennar í október 2001. Í þriðja lagi er því haldið fram að stefnda hafi ekki gefið stefnendum kost á að bæta úr vatnsskorti á landspildunni, en af þeim sökum teljist réttur til bóta fallinn niður. Bent er á að ávallt hefði verið nauðsynlegt að bora eftir köldu vatni í landinu til að nýta það eins og stefnda hafi haft hug á og því eigi hún ein að bera þann kostnað. Í fjórða lagi er því haldið fram að ætlaðan galla vegna vatnsþurrðar í lindinni megi rekja til náttúrulegra orsaka, sem jafna megi við „force majeure“, en á slíkum atvikum geti stefnendur ekki borið ábyrgð. Loks er því mót­mælt að stefnendur beri skaða­bótaábyrgð vegna þess eins að skipulag hafi ekki verið fyrir hendi varðandi hina umþrættu landspildu, en af hálfu stefnenda var viðurkennt í málflutningi að ofsagt hefði verið í kaupsamningi aðila að skipulag væri „ekki full­gert“. Hið rétta sé að sú vinna hafi í raun ekki verið hafin þegar kaupin fóru fram. Enn fremur er því mót­mælt að veiðiréttur og umferðarréttur hafi fylgt sérstaklega með í kaupunum, en þar standi orð gegn orði. Þá liggi fyrir að útsýni sé yfir Selvatn frá sunnanverðri landar­eigninni, eins og fram hafi komið við vettvangsgöngu. VI. Stefnda byggir sýknukröfu sína á því að hún eigi gagnkröfu til skuldajafnaðar við kröfu stefnenda, vegna galla á hinni seldu fasteign. Gagnkröfunni til stuðnings er vísað til 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup með lögjöfnun og til dóm­venju. Á því er byggt að stefnendur hafi veitt henni rangar upplýsingar um hið selda og þar með bakað sér skaðabótaábyrgð. Landspildan hafi ekki haft þá kosti eða nota­gildi, sem stefnendur hafi ábyrgst og stefnda hafi mátt ætla að hún hefði á grundvelli ummæla stefnanda Sveins við skoðun og lýsingar í kaupsamningi. Spilduna hafi því aug­ljós­lega skort þá kosti, sem áskildir hafi verið berum orðum við gerð kaup­samnings, en stefnendum hafi verið ljóst að hinir áskildu kostir hafi verið mikilvægar forsendur stefndu fyrir kaupunum, einkum að umrædd lind væri til staðar. Stefnda hafi þurft að leggja út í umtalsverða fyrirhöfn og kostnað við að komast að rennandi vatni á landareigninni og við að takmarka tjón sitt vegna trjá­plantna, sem hún hafi flutt þangað í góðri trú um að sífellt streymdi vatn úr lind, en samkvæmt matsgerð nemi tjón hennar vegna þessa samals krónum 393.000. Þá hafi komið í ljós að skipu­lags­vinna hafi ekki verið byrjuð, þrátt fyrir ákvæði þar að lútandi í 3. gr. kaup­samningsins og rýri það verðgildi eignarinnar fyrir stefndu. Matsmaður hafi metið fjár­hæð tjóns vegna þessa krónur 65.000. Loks hafi spildan ekki haft þá nýtingar­mögu­­leika til frí­stunda og útivistar, sem stefnandi Sveinn hafi lýst við skoðun fyrir kaupin, en eigninni hafi hvorki fylgt veiðiréttur í Selvatni né umferðarréttur að vatninu eftir göngu­stíg. Að auki hafi ummæli hans um útsýni yfir Selvatn ekki reynst rétt. Stefnda telur tjón sitt vegna þessara atriða nema krónum 192.000, en samkvæmt því nemi fjárhæð gagnkröfu hennar krónum 650.000. Varakrafa stefndu er á því byggð að hún eigi rétt á afslætti af kaupverði fast­eignarinnar úr hendi stefnenda, sem nemi stefnufjárhæðinni eða annarri lægri fjár­hæð eftir mati. Kröfunni til stuðnings er vísað til 1. mgr. 42. gr. kaupalaga með lögjöfnun og til dóm­venju. Á því er byggt að stefnendur hafi berum orðum ábyrgst að lindin væri til staðar og að verið væri að vinna að skipulagi, sem gerði ráð fyrir 3-4 sumar­bústaðalóðum. Þá hafi stefnandi Sveinn sagt veiði- og umferðarrétt vera að Selvatni, auk þess sem útsýni væri til þess af landinu. Ekkert af þessu hafi reynst rétt. Verði ekki talið að í yfirlýsingum stefnenda hafi falist ábyrgðaryfirlýsing er á því byggt að umræddir kostir hins selda hafi verið áskildir við kaupin og að stefnendur hafi ekki sinnt upplýsingaskyldu sinni heldur þvert á móti gefið beinlínis rangar upplýsingar um landar­eignina, svo að jaðri við svik í skilningi 1. mgr. 42. gr. Stefnda byggir á því að henni hafi verið heimilt að beita skuldajöfnuði og stöðvunar­rétti eftir að umræddir gallar hafi komið í ljós, en að því er lindina varðar megi miða við dagsetninguna 5. júní 2000, sem ekki hafi verið mótmælt af hálfu stefnenda. Í framhaldi hafi hún haldið eftir 650.000 króna eftirstöðvum af kaup­verði landspildunnar. Stefnda krefst þess að sú fjárhæð verði notuð til skulda­jafnaðar við gagn­kröfu hennar um skaðabætur eða afslátt, auk kostnaðar vegna öflunar matsgerðar, krónur 232.815, að því marki sem til þurfi, en að öðru leyti verði matskostnaðurinn greiddur eins og hver annar málskostnaður. Við munnlegan málflutning mótmælti lögmaður stefndu sem nýjum og allt of seint fram komnum þeim fjórum máls­ástæðum, sem sérstaklega eru tilgreindar í V. kafla að framan og sagði þær ekki komast að í málinu. VII. Óumdeilt er að stefnandi Sveinn hafi sýnt stefndu hina umþrættu landspildu í maí 2000 og sagt henni að vatn, sem runnið hafi um landareignina kæmi úr lind í norðanverðu landinu. Í framhaldi útbjó Sveinn kaupsamning um eignina, sem stefnda neitaði að samþykkja nema fram kæmi með skýrum hætti að umrædd lind væri til staðar. Fór því svo að Sveinn breytti samningsdrögunum og útbjó nýjan kaupsamning með því efni, sem málsaðilar undirrituðu 16. maí 2000. Segir þar svo um lindina: „Vísað til sagna fyrri eigenda, svo og sérstakri athugun sl. sumar er vatnslind í landinu, sem sífellt streymir vatn úr sem síðan rennur í Selvatn. Hnitmæling sýnir stað­­setningu þessarar lindar.“ Við meðferð málsins hefur komið í ljós að umrædd tilvísun til sagna fyrri eigenda studdist aðeins við ummæli eins fyrri eiganda landspildunnar og að hin „sér­staka athugun“ byggðist í raun eingöngu á vitneskju stefnenda sjálfra, en ekki athugun sér­fróðs þriðja aðila, eins og samningsákvæðið gefur tilefni til að ætla. Einnig er upp­lýst að hnita­setning lindarinnar og merking inn á uppdrátt frá Verkfræðiþjónustunni Ráðgjöf ehf. var unnin samkvæmt fyrirmælum stefnanda Ólafs, án þess að hlutlaus þriðji aðili sann­reyndi tilvist og staðsetningu lindarinnar. Dómurinn telur að framan­greind þrjú atriði hafi öll verið til þess fallin að styrkja þá trú stefndu fyrir kaupin að á landar­eigninni væri lind og að úr henni streymdi sífellt vatn, sem síðan rynni í Sel­vatn. Samkvæmt framburði stefnanda Sveins fyrir dómi mun „sáralítill straumur“ hafa verið í því vatni, sem hann hafi séð við komur sínar á landareignina. Þá kom fram hjá Sveini og meðstefnanda Ólafi að þegar þeir hefðu keypt eignina hefðu þeir ekki vitað um tilvist lindarinnar. Samkvæmt vitnisburði Guðrúnar Sigríður Guðlaugs­dóttir, sem átti spilduna á árunum 1974-1980, mun hafa verið vatn í dæld eða hvammi og hefði það vatn komið og farið á víxl. Framangreind ummæli stefnenda og vitnisins styðja eindregið þá niðurstöðu dómkvadds matsmanns og álit Kristjáns Sæmunds­sonar jarðfræðings að umrædd lind hafi gegnum tíðina þornað af og til og að ekki hafi mátt treysta á hana sem öruggt vatnsból. Samkvæmt framansögðu verður að telja sannað að sú fullyrðing stefnenda í kaup­samningnum, að sífellt streymdi vatn úr lindinni, sé beinlínis röng. Telur dómurinn að með henni hafi stefnendur gefið yfirlýsingu, sem jafna megi til ábyrgðar á tilteknum kostum eða eiginleikum hins selda, sem ekki reyndust vera fyrir hendi. Bera stefnendur því skaðabótaábyrgð gagnvart stefndu á því tjóni, sem rekja má til umrædds galla á landareigninni, sbr. 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausa­fjár­kaup, sem beitt verður með lögjöfnun í viðskiptum málsaðila. Stefnda krefst einnig skaðabóta eða afsláttar vegna þess að vinna við skipulag fyrir landar­eignina, sem lofað hafi verið að fylgdi með í kaupunum, hafi ekki reynst vera fyrir hendi. Er óumdeilt að sú vinna var á algjöru frumstigi og því misvísandi, sem segir í kaupsamningi, að skipulag sé „ekki fullgert“. Í áður nefndum málamynda­gerningi, sem stefnandi Sveinn og stefnda gerðu í kjölfar kaupsamnings um landar­eignina, segir að umrætt skipulag fylgi með í kaupunum „án greiðslu“. Er ósannað að stefnda hafi greitt sérstaklega fyrir skipulagsvinnuna eða að sú vinna hafi verið for­senda fyrir kaupunum af hennar hálfu. Er heldur ekkert fram komið, sem bendir til þess að verðmat eignarinnar hafi ráðist af slíkri vinnu. Verður því ekki fallist á þennan lið í kröfugerð stefndu. Í kaupsamningi aðila er hvorki getið um veiðirétt í Selvatni né umferðarrétt um göngustíg niður að vatninu. Við vettvangsgöngu dómara kom í ljós að landar­eignin er afgirt og liggur enginn stígur úr landinu niður að Selvatni, sem er í nokkur hundruð metra fjarlægð frá landinu. Með hliðsjón af þessu og þar sem ósannað er að stefnendur hafi lofað veiði- eða umferðarrétti að vatninu verður ekki fallist á kröfu stefndu um skaðabætur eða afslátt vegna ætlaðs galla að þessu leyti. Þá verður fráleitt tekin til greina krafa um skaðabætur eða afslátt vegna þess að ekki hafi verið fyrir hendi útsýni yfir Selvatn frá norðanverðri landspildunni, en vettvangsganga leiddi í ljós að yfirsýn er yfir vatnið frá landinu sunnanverðu. Mátti stefndu vera þetta ljóst við skoðun spildunnar fyrir kaupin. Það er því niðurstaða dómsins að stefnda eigi rétt til skaðabóta vegna þess galla á landareigninni að þar hafi ekki verið til staðar lind, sem sífellt steymdi vatn úr, svo sem áskilið var í kaupsamningi málsaðila. Stefnda hefur ekki fyrirgert bótarétti sínum, hvorki fyrir sakir tómlætis né heldur vegna þess að stefnendum hafi ekki verið gefinn kostur á að bæta úr nefndum galla. Varðandi fyrra atriðið er ljóst að ágreiningur reis um lindina þegar í byrjun júní 2000 og hélt stefnda eftir greiðslum fyrir spilduna frá og með 16. júní sama ár. Að því er varðar rétt stefnenda til úrbóta, sem er takmarkaður samkvæmt 49. gr. kaupalaga, liggur fyrir að stefnendur buðust ekki til að bæta úr gallanum, en samkvæmt matsgerð var nauðsynlegt að bora eftir vatni í landinu til að ráða varanlega bót á vatnsskorti. Í nefndri matsgerð, sem ekki hefur verið hnekkt, er tjón stefndu vegna umrædds galla metið krónur 393.000. Matið byggir meðal annars á framlögðum reikningum frá stefndu vegna útlagðs kostnaðar og yfirlýsingum manna, sem komu að flutningi vatns á landareignina og borun eftir köldu vatni. Er þeim gögnum ekki mót­mælt af hálfu stefnenda. Ber samkvæmt því að taka gagnkröfu stefndu til greina með krónum 393.000, sem henni var rétt að halda eftir af kaupverði landspildunnar frá og með framlagningu matsgerðarinnar á dómþingi 19. desember 2001. Svo sem fram er komið hefur stefnda ekki staðið stefnendum skil á greiðslum samkvæmt kaupsamningi aðila er samtals nema krónum 650.000. Verður stefndu gert að greiða stefnendum þá fjárhæð, en fallist er á að greiðslunni verði skuldajafnað við dæmdar bætur, krónur 393.000. Samkvæmt því ber stefndu að greiða stefnendum krónur 257.000 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987 af krónum 300.000 frá 16. júní 2000 til 1. júlí 2000, af krónum 50.000 frá þeim degi til 16. júlí 2000, af krónum 350.000 frá þeim degi til 16. ágúst 2000, af krónum 650.000 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttar­vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 19. desember 2001, en af krónum 257.000 frá þeim degi til greiðsludags. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skal sá er tapar máli í öllu verulegu að jafnaði dæmdur til að greiða gagnaðila sínum máls­kostnað. Frá þessu má víkja ef veruleg vafaatriði eru í máli eða ef aðili vinnur mál að nokkru og tapar því að nokkru eða ef þeim sem tapar máli hvorki var né mátti vera kunnugt um þau atvik sem réðu úrslitum fyrr en eftir að mál var höfðað, sbr. 3. mgr. 130. gr. Má þá dæma annan aðilann til að greiða hluta málskostnaðar hins eða láta hvorn þeirra bera sinn kostnað af málinu. Með hliðsjón af framangreindum málsúrslitum er ljóst að stefnda hefur með rekstri málsins fengið framgengt dómkröfu sinni að verulegu leyti og var henni nauð­synlegt, eins og á stóð, að afla matsgerðar til að staðreyna tjón sitt. Þykir því rétt með vísan til 3. mgr. 130. gr. síðastnefndra laga að dæma henni málskostnað úr hendi stefnenda, sem taki mið af útlögðum kostnaði vegna öflunar matsgerðarinnar. Þykir máls­kostnaður þannig hæfilega ákveðinn krónur 400.000. Dómurinn er kveðinn upp af Jónasi Jóhannssyni héraðsdómara. DÓMSORÐ: Stefnda, Guðný Kristrún Óskarsdóttir, greiði stefnendum, Sveini Þóri Jónssyni og Ólafi Sigurðssyni, krónur 257.000 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987 af krónum 300.000 frá 16. júní 2000 til 1. júlí 2000, af krónum 50.000 frá þeim degi til 16. júlí 2000, af krónum 350.000 frá þeim degi til 16. ágúst 2000, af krónum 650.000 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en með dráttar­vöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til 19. desember 2001, en af krónum 257.000 frá þeim degi til greiðsludags. Stefnendur greiði stefndu óskipt krónur 400.000 í málskostnað.
Mál nr. 289/2002
Kærumál Endurupptaka
Mál þetta var tekið til úrskurðar 15. maí 2002. Sóknaraðili, Kristín Ólafsdóttir kt. 180172-4089, Þórsgötu 19, Reykjavík krefst þess að héraðsdómsmálið nr. E-11/2002, Íslandsbanki hf. gegn Stephen Peter McKeefry verði endurupptekið, en varnaraðili, Íslandsbanki hf. kt. 421289-2719, Skútuvogi 11, Reykjavík krefst þess að þeirri kröfu verði hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. júní 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 21. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júní 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að mál varnaraðila á hendur Stephen Peter McKeefry yrði endurupptekið. Kæruheimild er í i. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka málið upp á ný, svo og að varnaraðila verði gert að greiða kærumálskostnað. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili verður dæmd til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Kristín Ólafsdóttir, greiði varnaraðila, Íslandsbanka hf., 50.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 845/2016
Ölvunarakstur Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Akstur án ökuréttar
G var sakfelldur fyrir umferðalagabrot með því að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti, yfir leyfðum hámarkshraða og undir áhrifum áfengis og ávana- og fíkniefna. Brot G vegna aksturs undir áhrifum áfengis og ávana- og fíkniefna var ítrekað sjötta sinn og fimmta sinn vegna aksturs sviptur ökurétti. Með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 var refsing G ákveðin fangelsi í 10 mánuði. Þá var hann sviptur ökurétti ævilangt.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Karl Axelsson og Viðar Már Matthíasson.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 14. desember 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærðaum áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefstþess að refsing verði milduð.Í máli þessu erákærði sakfelldur fyrir að hafa 9. febrúar 2016 ekið bifreið sviptur ökuréttiog undir áhrifum áfengis og óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifaávana- og fíkniefna, auk hraðaksturs, og 11. júní sama ár sviptur ökurétti ogóhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna. Brotákærða vegna aksturs undir áhrifum áfengis og ávana- og fíkniefna er ítrekaðsjötta sinni og fimmta sinni vegna aksturs hans sviptur ökurétti. Samkvæmt þvíog með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er refsing ákærðaákveðin fangelsi í 10 mánuði.Ákvæðihéraðsdóms um ökuréttarsviptingu og sakarkostnað eru staðfest.Samkvæmt 1. mgr.220. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála verður ákærði dæmdur til aðgreiða helming alls áfrýjunarkostnaðar málsins, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Ákærði,Guðmundur Friðrik Stefánsson, sæti fangelsi í 10 mánuði, en að öðru leyti skalhéraðsdómur vera óraskaður.Ákærði greiði helmingalls áfrýjunarkostnaðar, sem nemur í heild 383.273 krónum, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda ákærða, Stefáns Karls Kristjánssonarhæstaréttarlögmanns, 372.000 krónur. Að öðru leyti greiðist áfrýjunarkostnaðurúr ríkissjóði.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 16. nóvember 2016Mál þetta, semdómtekið var í dag, er höfðað með ákæru, útgefinni af lögreglu­stjóranum áhöfuðborgarsvæðinu 9. ágúst 2016, á hendur Guðmundi Friðriki Stefánssyni,kennitala [...], Hraunbæ 156, Reykjavík, fyrir eftirtalin umferðarlagabrot meðþví að hafa:. Þriðjudaginn 9. febrúar 2016, ekiðbifreiðinni [...] sviptur ökurétti, undir áhrifum áfengis og óhæfur til aðstjórna henni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (í blóði mældistvínandamagn 1,25 ‰ og amfetamín 135 ng/ml), með 117 km hraða á klukkustund umReykjanesbraut í Vatnsleysustrandarhreppi, vestan við Voga, þar sem leyfðurhámarkshraði var 90 km á klukkustund.Teljast brot þessivarða við 2. mgr. 37. gr., 1., sbr. 3. mgr. 45. gr., 1., sbr. 2. mgr. 45. gr.a. og 1. mgr. 48. gr., allt sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 meðáorðnum breytingum.2. Laugardaginn 11. júní 2016, ekið bifreiðinni[...] sviptur ökurétti og óhæfur til að stjórna henni örugglega vegna áhrifaávana- og fíkniefna (í blóði mældist amfetamín 265 ng/ml) vestur Hvaleyrarbrautí Hafnarfirði, við Fornubúðir, þar sem lögregla stöðvaði aksturinn.Teljast brot þessivarða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. og 1. mgr. 48. gr., allt sbr. 1. mgr.100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum.Þess er krafist aðákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til aðsæta sviptingu ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. laga nr. 50/1987, sbr. 25.og 26. gr. laga nr. 44/1993, sbr. 18. gr. laga nr. 66/2006.Verjandi ákærðakrefst vægustu refsingar sem lög leyfa og hæfilegrar þóknunar sér til handa.Farið var með málþetta samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og var það tekiðtil dóms án frekari sönnunarfærslu þegar sækjanda og verjanda ákærða hafðiverið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Ákærði hefur skýlaust játað brotsín. Sannað er með játningu ákærða ogöðrum gögnum málsins að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin aðsök og eru brot hans rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði er fæddur í ágúst1980. Samkvæmt framlögðu sakavottorði,dagsettu 3. ágúst 2016, á ákærði að baki nokkurn sakaferil og hefur margítrekaðverið fundinn sekur um að aka sviptur ökurétti og undir áhrifum áfengis ogóhæfur til að stjórna bifreið örugglega vegna áhrifa vegna ávana- ogfíkniefna. Við ákvörðun refsingar ermiðað við að ákærði sé nú í áttunda sinn fundinn sekur um að aka undir áhrifumáfengis eða óhæfur til að stjórna bifreið örugglega vegna áhrifa ávana- ogfíkniefna en í sjötta sinn fundinn sekur um að aka sviptur ökurétti. Með hliðsjón af sakarefni þessa máls ogákvæðum 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og í samræmi við dómvenjuþykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrettán mánuði. Með vísan til lagaákvæða í ákæruer áréttuð ævilöng svipting ökuréttar ákærða, frá uppkvaðningu dóms þessa aðtelja. Ákærði greiði málsvarnarþóknunskipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hrl., 145.080 krónur, aðmeðtöldum virðisaukaskatti, og 175.608 krónur í annan sakarkostnað. Af hálfu ákæruvaldsins fluttimálið Elín Hrafnsdóttir fulltrúi. Valborg Steingrímsdóttir,aðstoðarmaður dómara, kveður upp dóminn.D Ó M S O R Ð: Ákærði, Guðmundur FriðrikStefánsson, sæti fangelsi í þrettán mánuði. Ákærði er sviptur ökuréttiævilangt frá uppkvaðningu dóms þessa að telja. Ákærði greiði málsvarnarþóknunskipaðs verjanda síns, Stefáns Karls Kristjánssonar hrl., 145.080 krónur og175.608 krónur í annan sakarkostnað.
Mál nr. 224/2008
Fasteignakaup Fyrirvari Kröfugerð Aðfinnslur
SÁ gerði skriflegt kauptilboð í hluta fasteignar SG og V, sem samþykktu tilboðið daginn eftir með undirskrift. Af hálfu SÁ var skuldbindingargildi samningsins bundið fyrirvara „um fjármögnun í tvær vikur frá samþykki kauptilboðs“. SG og V gerðu hins vegar fyrirvara um samþykki „borgarskipulags“, þar sem hólfa þurfti fasteignina niður í fjögur bil, en af þeim tók kaupsamningurinn til tveggja. Síðarnefndi fyrirvarinn var ótímabundinn og gilti því um hann regla 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup um að kaupsamningur félli niður gengju atvik ekki eftir innan tveggja mánaða. SÁ leitaði til bankans L, sem féllst á að fjármagna kaupin. Óumdeilt var að SÁ tilkynnti hvorki SG og V né starfsmanni fasteignasölunnar sjálfur innan frestsins að hann hefði tryggt fjármögnunina. Upplýst var í málinu að útibústjóri L hefði rætt við starfsmann fasteignasölunnar um að bankinn hefði fallist á að fjármagna kaupin. Ekki lá þó ljóst fyrir hvenær þessi samskipti hefðu átt sér stað og var talið ósannað að starfsmaður fasteignasölunnar hefði innan frestsins tilkynnt SG og V um efni þeirra. Taldi Hæstiréttur að ósannað væri að SG og V hefðu fengið tilkynningu frá SÁ um að atvik þau, sem fyrirvari á skuldbindingu hans samkvæmt kaupsamningnum var bundinn, hefðu gengið eftir innan þess frests sem SÁ hafði áskilið sér. Féll því kaupsamningur aðila niður, sbr. að sínu leyti 8. gr. laga nr. 40/2002. Voru SG og V sýknaðir af kröfu SÁ um mismun á kaupverðinu, sem hann hefði átt að greiða, og söluverði eignarhlutanna er þeir voru seldir þriðja manni.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 22. apríl 2008. Þeir krefjast sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 1. júlí 2008. Hann krefst þess aðallega að aðaláfrýjendur verði dæmdir óskipt til að greiða honum 7.799.500 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 690.000 krónum frá 30. maí 2006 til 5. september sama ár en af 7.799.500 krónum frá þeim degi til greiðsludags og málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Fyrir héraðsdómi krafðist gagnáfrýjandi þess aðallega að aðaláfrýjendur yrðu dæmdir til að efna kaupsamning þann, sem málið varðar með útgáfu afsals fyrir fasteignahlutunum, auk skaðabóta að fjárhæð 690.000 krónur vegna afhendingardráttar á hinu selda. Þennan kröfulið útlistaði hann svo að 50.000 krónur væru vegna ýmissa útgjalda hans en 640.000 krónur væru vegna afnotamissis og missis hagnaðar af útleigu tímabilið 1. janúar 2006 til 1. maí sama ár. Til vara krafðist hann 7.109.500 króna í skaðabætur, en þá kröfu rökstuddi hann með því að um væri að ræða mismun á kaupverðinu, sem hann skyldi greiða, og söluverði eignarhlutanna er þeir voru seldir þriðja manni 30. mars 2006. Í héraðsdómi voru aðaláfrýjendur sýknaðir af aðalkröfu gagnáfrýjanda með þeim rökum að vegna sölu þeirra á eignarhlutunum til þriðja manns myndu efndir samkvæmt aðalefni samnings leiða til slíks óhagræðis og kostnaðar fyrir þá að það væri í verulegu ósamræmi við hagsmuni gagnáfrýjanda af því að fá réttar efndir, sbr. 31. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Þar sem þessum þætti aðalkröfunnar var hafnað kom síðari hluti hennar um skaðabætur vegna afhendingardráttar 690.000 krónur ekki til álita. Fallist var á varakröfu gagnáfrýjanda um skaðabætur en fjárhæð þeirra ákveðin 1.235.750 krónur. Í málatilbúnaði sínum fyrir Hæstarétti gerir gagnáfrýjandi ekki kröfu um efndir kaupsamningsins samkvæmt aðalefni hans. Unir hann niðurstöðu héraðsdóms um þann þátt. Krafa hans er um skaðabætur á sama grundvelli og átti við um varakröfu hans fyrir héraðsdómi, það er að honum verði bætt tjón vegna mismunar á kaupverði því sem hann skyldi greiða og kaupverðinu er aðaláfrýjendur seldu eignarhlutana 30. mars 2006. Við þá kröfu bætir hann nú 690.000 krónum sem var hluti af aðalkröfu hans í héraði og er reist á sama grundvelli og þá, það er um bætur vegna útlagðs kostnaðar og afhendingardráttar frá 1. janúar til 1. maí 2006. Með þessu krefst gagnáfrýjandi í senn bóta fyrir afhendingardrátt hið tilgreinda tímabil og þess að njóta verðhækkunar á fasteigninni á hluta þess sama tímabils. Þessar kröfur eru ósamrýmanlegar. Þessi breyting á málatilbúnaði hans samrýmist heldur ekki 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður því aðeins til úrlausnar fyrir Hæstarétti skaðabótakrafa hans 7.109.500 krónur, sem er hin sama og varakrafan í héraði, auk varakröfunnar um staðfestingu héraðsdóms. II Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir gerði gagnáfrýjandi skriflegt kauptilboð 9. september 2005 í hluta fasteignar aðaláfrýjenda Vagnhöfða 21, Reykjavík. Gagnáfrýjandi samþykkti tilboðið daginn eftir með undirskrift og var með því kominn á bindandi kaupsamningur milli aðila, sbr. 1. mgr. 7. gr. laga nr. 40/2002. Skuldbindingargildi samningsins var þó af beggja hálfu bundið fyrirvara um tiltekin atvik. Af hálfu gagnáfrýjanda var það bundið fyrirvara ,,um fjármögnun í tvær vikur frá samþykki kauptilboðs“. Af hálfu aðaláfrýjenda var skuldbindingargildið bundið fyrirvara um samþykki ,,borgarskipulags“, en samþykki byggingaryfirvalda var nauðsynlegt þar sem hólfa þurfti fasteignina Vagnhöfða 21 niður í fjögur bil, en af þeim tók kaupsamningurinn til tveggja. Síðarnefndi fyrirvarinn var ótímabundinn og gilti því um hann regla 8. gr. laga nr. 40/2002 um að atvik sem fyrirvari væri bundinn þyrftu að ganga eftir innan tveggja mánaða frá því að kaupsamningur komst á, ella félli kaupsamningurinn niður. Aðilum var heimilt samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 40/2002 að semja um skemmri frest svo sem þeir gerðu um fyrrnefnda fyrirvarann. Gagnáfrýjandi hefur lýst því að hann hafi þegar í framhaldi af samþykkt aðaláfrýjenda á tilboði hans leitað til útibús Landsbanka Íslands hf. í Grafarvogi og rætt við útibússtjóra um aðstoð við fjármögnun kaupanna. Gagnáfrýjandi hefur upplýst í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að hann hafi sjálfur ekki fengið tilkynningu frá bankanum með svari við málaleitan sinni innan þess tveggja vikna frests sem áður greinir. Hann hefur einnig greint svo frá að hann hafi ekki sjálfur rætt við þann starfsmann fasteignasölunnar sem hafði milligöngu um söluna innan frestsins og óumdeilt er í málinu að hann tilkynnti sjálfur aðaláfrýjendum ekki innan frestsins að hann hefði tryggt fjármögnunina og væri fallinn frá fyrirvaranum. Upplýst er að útibússtjóri Grafarvogsútibús Landsbanka Íslands hf., sem gagnáfrýjandi leitaði til, ræddi við starfsmann fasteignasölunnar um að bankinn hefði fallist á að fjármagna kaupin. Ekki liggur þó ljóst fyrir hvenær þessi samskipti áttu sér stað og ósannað er að starfsmaður fasteignasölunnar hafi innan frestsins tilkynnt aðaláfrýjendum um efni þeirra. Aðaláfrýjendur höfðu samband við starfsmanninn að liðnum framangreindum fresti og spurðust fyrir um hvort gagnáfrýjandi hefði fallið frá fyrirvaranum og fengu þau svör að ekki hefði borist tilkynning um það. Samkvæmt framansögðu er ósannað að aðaláfrýjendur hafi fengið tilkynningu frá gagnáfrýjanda um að atvik þau, sem fyrirvari á skuldbindingu hans samkvæmt kaupsamningnum var bundinn, hafi gengið eftir innan þess frests sem gagnáfrýjandi hafði áskilið sér. Féll því kaupsamningur aðila niður, sbr. að sínu leyti 8. gr. laga nr. 40/2002. Verða því aðaláfrýjendur sýknaðir af kröfum gagnáfrýjanda. Gagnáfrýjandi verður dæmdur til að greiða aðaláfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem verður ákveðinn í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Aðfinnsluvert er að í hinum áfrýjaða dómi hefur héraðsdómari, andstætt fyrirmælum d. og e. liða 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, tekið upp orðrétt langa kafla úr stefnu og greinargerðum aðaláfrýjenda í héraði í stað þess að vinna úr þessum skjölum stutt yfirlit um helstu málsatvik, málsástæður og tilvísanir til réttarheimilda. Dómsorð: Aðaláfrýjendur, Sigurður Grétarsson og Vélaland ehf., eru sýknir af kröfum gagnáfrýjanda, Sigurðar Arnar Ágústssonar. Gagnáfrýjandi greiði aðaláfrýjendum samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 31. janúar 2008, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Sigurði Erni Ágústssyni, kt. 150376-3199, Melahvarfi 9, Kópavogi, gegn Sigurði Grétarssyni, kt. 280452, Lækjarseli 5, Reykjavík, og Vélalandi ehf., kt. 691288-2349, Vagnhöfða 21, Reykjavík, með stefnum er birtar voru 22. maí 2006. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi: 1. Stefnandi krefst þess aðallega, að stefndu verði dæmdir til að gefa út til stefnanda afsal fyrir tveimur eignarhlutum fasteignarinnar að Vagnhöfða 21, nánar tiltekið tveimur bilum ca 100 m² hvort, annað í norð-austurhluta og hitt í norð-vesturhluta, ásamt öllu því er þeim fylgir og fylgja ber samkvæmt samþykktu kauptilboði aðila dagsettu 9. september 2005, gegn greiðslu kaupverðs kr. 20.600.000, að viðlögðum dagsektum allt að kr. 25.000 pr. dag frá dómsuppkvaðningu eða samkvæmt ákvörðun réttarins. Jafnframt krefst stefnandi þess að stefndu verði, in solidum, dæmdir til að greiða stefnda skaðabætur að fjárhæð kr. 690.000 auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. 2. Stefnandi krefst þess til vara að stefndu verði, in solidum, dæmdir til að greiða stefnanda skaðbætur að fjárhæð 7.109.500 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi framhaldsstefnu til greiðsludags. 3. Í báðum tilvikum krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. Dómkröfur stefndu eru að stefndu verði sýknaðir af kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins. Helstu málavextir eru að stefnandi bauðst til að kaupa af stefndu tvö bil, um það bil 100 m² hvort, úr húsi við Vagnhöfða 21 í Reykjavik hinn 9. september 2005. Milligöngu um viðskiptin hafði fyrirtækið Fasteignamiðlun, Síðumúla 11 í Reykjavík. Stefnandi bauðst til að kaupa eignina fyrir 20.600.000 kr., er hann mundi greiða með peningum að fjárhæð 3.500.000 kr. og með láni, sem stefndu myndu veita veðleyfi fyrir, að fjárhæð 14.400.000 kr., við undirritun kaupsamnings, en 2.700.000 kr. „[s]ex eftir undirritun kaupsamnings þegar húsnæðið er fullklárað“. Í kauptilboðinu er greint frá því m.a. að kaupandi áskilji sér fyrirvara um fjármögnun í tvær vikur frá því að kauptilboðið er samþykkt. Hinn 10. september 2005 var kauptilboðið undirritað af stefnda, Sigurði Grétarssyni, með fyrirvara um samþykki „Borgarskipulags“. Af hálfu stefnanda segir að Sigurður hafi sett þennan fyrirvara vegna þess að nauðsynlegt hafi verið „að hólfa norðurhluta hússins í fjóra sjálfstæða eignarhluta, m.a. bilin sem stefnandi var að kaupa“ en til þess hafi þurft samþykki byggingaryfirvalda. Þá segir í stefnu að sama dag og stefndu undirrituðu kauptilboðið [10. september 2005] hafi stefnanda símleiðis borist tilkynning um það frá fasteignasölunni. Hann hafi þá haldið til fundar við Hjalta G. Karlsson, útibússtjóra hjá Landsbanka Íslands, Grafarvogi, sem veitt hafi honum vilyrði fyrir láni frá bankanum vegna kaupanna. Í skriflegri yfirlýsingu frá Hjalta G. Karlssyni útibússtjóra, dags. 28. október 2005, er stefnandi lagði fram í málinu, segir: Að beiðni lögmanns Sigurðar Arnar Ágústssonar kt. 150376-3199, staðfestir Landsbanki Íslands hf., Grafarvogsútibúi hér með að fjármögnun hafi verið tryggð fyrir kaupum Sigurðar á Vagnhöfða 21, Reykjavík, fastanúmer 204-3118, skv. undirrituðu kauptilboði dags. 9. september 2005. Af hálfu stefndu segir að framangreind yfirlýsing Hjalta hafi fyrst komið stefndu fyrir sjónir við þingfestingu málsins [30. maí 2006]. Í dskj. nr. 13, sem er bréf Arnar Helgasonar, dags. 8. júní 2006, og lagt var fram af hálfu stefndu segir: Sigurður Ágústsson ... gerði tilboð í tvö bil ca. 100 fm. hvort þann 9. september 2005 í húsinu Vagnhöfða 21 Reykjavík, með fyrirvara um fjármögnun í tvær vikur frá samþykki kauptilboðs. Seljandi Sigurður Grétarsson ... samþykkti tilboðið. Í næstu viku að eftir hringdi maður sem kynti sig sem Hjalti G. Karlsson frá Landsbanka Íslands Grafarvogsútibúi og staðfesti munnlega að Sigurður Ágústsson fengi fjármögnun vegna kaupana. Ég hringdi í Sigurð Grétarsson og sagði að maður sem hefði kynnt sig sem Hjalti G. Karlsson frá Landsbaka Íslands Grafarvogsútibúi hefði hringt og staðfest munlega að bankinn myndi fjármagna kaupin á húsnæðinu. Ég reyndi án árangurs að hringja í Sigurð Ágústsson til að tilkynna honum þetta og fá hann á staðinn til að kvitta út fyrirvaran eða staðfesta við mig með sannanlegum hætti að hann væri búinn að fá fjarmögnun vegna kaupanna á Vagnhöfða 21. Ekki náðist í Sigurð Ágústsson né hafði hann samband. Þegar fjármögnunarfyrirvarin rann út hringdi Sigurður Grétarsson í mig og spurði hvort að Sigurður Ágústsson væri búin að kvitta út fyrirvaran eða staðfesta við mig með sannanlegum hætti að hann væri búinn að fá fjarmögnun vegna kaupanna á Vagnhöfða 21 og ég sagði honum að svo væri ekki. Sigurður Ágústsson kom á skrifstofuna nokkrum dögum eftir að fyrirvarinn rann út án þess að vera með neina staðfestingu um fjármögnun. Í stefnu segir hins vegar að skömmu eftir að stefnandi hafði tryggt sér fjármögnun hafi komið í ljós að stefndu höfðu ekki í hyggju að standa við kaupin eins og samþykki þeirra á kauptilboði stefnanda gaf tilefni til. Og er það var ljóst hafi hann leitað sér aðstoðar lögmanns. Stefnandi mun hafa afhent umrætt kauptilboð til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík hinn 30. september 2005. Og í stefndu segir að skjalinu hafi verið vísað frá dagbók sökum þess að eignaskiptayfirlýsingu vegna breytinga á húsnæðinu hefði ekki verið þinglýst og kauptilboðið því ekki tækt til þinglýsingar að svo stöddu. Lögmaður stefnanda sendi stefnda, Sigurði Grétarssyni, símskeyti hinn 11. október 2005 og skoraði á hann að koma til fundar við stefnanda og Arnar Helgasonar, fasteignasala hjá Fasteignamiðlun að Síðumúla 11 í Reykjavík, mánudaginn 17. október 2005, til að ganga frá og undirrita formlegan kaupsamning í samræmi við samþykkt tilboð. Í skeytinu fór lögmaðurinn þess á leit að símasamband yrði haft við hann, ef tíminn væri óhentugur, og bætt við að yrði áskoruninni ekki sinnt myndi stefnandi krefjast efnda á samningnum með málsókn. Ekki varð af þessum fundi. Af hálfu lögmanns stefnanda segir í stefnu að lögmaður stefndu hefði tjáð sér símleiðis að stefndu litu svo á að kauptilboðið væri niður fallið sökum þess að stefnandi hefði ekki, eins og lögmaðurinn hefði orðað, „fallið frá“ fyrirvaranum um fjármögnun. Í greinargerð stefndu segir lögmaður stefndu hins vegar, að í framhaldi af umræddu símskeyti, hafi lögmenn rætt símleiðis um innhald skeytisins og samskipti aðila. Hafi hann tjáð lögmanni stefnanda að stefndu hefðu aldrei fengið staðfestingu þess að fyrirvari stefnanda væri úr sögunni og að símtalinu loknu hafi hann skilið innihald samtals þeirra á þann veg að ekki yrði um frekari kröfur að ræða af hálfu stefnanda. Misseri síðar [22. maí 2006] hafi stefna máls þessa verið birt. Í millitíðinni hafi stefndu selt viðkomandi eignahluta [30. mars 2006]. Í bréfi, dags. 13. desember 2005, er lagt var fram í málinu af hálfu stefnanda sem dskj. nr. 11, segir: Undirritaður, Gunnar Sveinn Kristinsson, ... lýsi hér með yfir að ég hafi samið við Sigurð Águstsson ... munnlega í september 2005, um leigu á endabili (norður-austur) að Vagnhöfða ótímabundið frá og með 1. janúar 2006, leiga á mánuði 80.000 kr. Stefnandi áréttar í framhaldsstefnu, sem lögð var fram í héraðsdómi 5. september 2006, að hann hefði fyrst fengið upplýsingar um að stefndu hefðu selt umrædda fasteign til annars aðila, þegar hann fékk greinargerð stefndu í hendur í lok júní 2006. Greinargerð stefndu væri tilefni framhaldsstefnunnar. Því er mótmælt að lögmaður stefnanda hafi gefið til kynna í símtali við lögmann stefndu, að ekki yrði um frekari kröfur að ræða af hálfu stefnanda. Staðreyndin væri sú að lögmaður stefndu hafi lokið símtalinu á þann veg að hann tilkynnti lögmanni stefnanda að hann myndi senda honum, eins og það var orðað, „línu vegna málsins“. Ekkert hefði hins vegar heyrst frá lögmanninum, hvorki munnlega né skriflega. Í síðari greinargerð stefndu, sem lögð var fram 17. október 2006, lýsa stefndu málavöxtum með eftirfarandi hætti: Mál þetta er framhaldssök en upphaflega var mál milli sömu aðila þingfest þann 30.5. s.l. með stefnum birtum 22. s.m. Tekið var til varna eins og fram kemur í framhaldsstefnu, en þar kemur einnig fram að stefndu höfðu selt Vagni ehf. þann hluta Vagnhöfða 21, Reykjavík, sem um er þrætt í máli þessu þann 30.3.2006. Kaupsamningi var strax þinglýst en Sýslumaðurinn í Reykjavík móttók skjal um kaupin þann 12.4. 2006 (sbr. skjal nr. 16). Þessara viðskipta var að engu getið í upphaflegri stefnu (skjal 1) en málið var þingfest þann 30.5.2006 eins og áður sagði. Að öðru leyti eru málavextir skýrir en rétt er að gera þá athugsemd um símtal sem lögmenn aðila áttu í framhaldi af tilurð skjals nr. 9. Vissulega verður seint upplýst hvað mönnum fór nákvæmlega á milli í símtali. Það er þó staðfest að símtal átti sér stað og fram komu sjónarmið stefndu um málsástæður þeirra, en undirritaður heldur því enn fram að niðurstað símtalsins hafi verið að stefnandi myndi láta kyrrt liggja. Er enn vísað til þess að tæpir átta mánuðir líða frá skeyti sem er skjal 9 þar til stefna er birt, en önnur samskipti voru ekki milli aðila málsins. Á dómþingi hinn 23. nóvember 2006 var lögð fram beiðni af hálfu stefnanda um dómkvaðningu matsmanns til að meta í fyrsta lagi verðmæti afnotaréttar á mánuði yfir eignarhlutum í fasteigninni Vagnhöfða 21 í Reykjavík, auðkenndum nr. 0102 með fastanúmerið 228-9390 (102,7 m²) og 0105 með fastanúmerið 228-9393 (102,8 m²) í fasteigninni Vagnhöfða 21 í Reykjavík, miðað við leiguverð á markaði á árinu 2006 og í öðru laga að meta markaðsverð hinna sömu eignarhluta, annars vegar miðað við verðlag í lok árs 2005 og hins vegar miðað við verðlag í lok árs 2006. Sverrir Kristjánsson, löggiltur fasteignasali hjá Eignamiðlun hf., var til þess kvaddur á dómþingi 1. desember 2006. Matsgerðin er dagsett 22. nóvember 2007 og var hún lögð fram á dómþingi 3. desember s.á. ásamt upplýsingum um þróun fasteignaverðs frá Fasteignamati ríkisins. Undir fyrirsögninni Niðurstöður segir: 1) Kr. 235.750.oo- skrifa – krónur tvöhundruð þrjátíu og fimm þúsund sjöhundruð og fimmtíu. 2) a) Verð í lok árs 2005 Kr. 21.600.000.oo skrifa – krónur tuttugu og eina milljón og sexhundruð þúsund. b) Verð í lok árs 2006 Kr. 27.400.000.oo skrifa – krónur tuttugu og sjö milljónir og fjögurhundruð þúsund. Stefnandi byggir aðalkröfu sína á því að stefndi hafi samþykkt tilboð hans, dagsett 9. september 2005, þar sem m.a. er kveðið á um að um réttarsamband aðila og réttindi þeirra og skyldur gildi lög nr. 40/2002 um fasteignakaup, nema að því leyti sem tilboðið geymir frávik um einstök atriði. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. laganna sé samningur um kaup á fasteign bindandi þegar skriflegt tilboð hefur verið samþykkt af móttakanda þess með undirskrift, enda felist í því skuldbinding um greiðslu tilgreinds kaupverðs og afhendingu fasteignar. Vísað er til þess að stefndi, Sigurður Grétarsson, hafi við undirritun kauptilboðsins skuldbundið sig persónulega og hið stefnda félag, Vélaland ehf., til að selja stefnanda hluta fasteignarinnar Vagnhöfða 21 fyrir ákveðið verð, en þó að því tilskildu að stefnanda tækist að útvega féð innan tveggja vikna. Stefnanda hafi tekist það. Bent er á að stefndu hafi samþykkt tilboðið með fyrirvara um að leyfi fengist frá byggingarfulltrúa til að skipta fasteigninni niður í sjálfstæða eignarhluta. Eðli málsins samkvæmt hafi fyrirvari þessi ekki verið bundinn tímanlegu skilyrði, enda hafi verið óvíst hvenær samþykkið fengist. Vísað er í þessu sambandi til ákvæða 8. gr. laga um fasteignakaup þar sem segir: Nú er skuldbindingargildi kaupsamnings um fasteign bundið fyrirvara um atvik sem ekki hefur gengið eftir og skal þá kaupsamningurinn falla niður að liðnum tveimur mánuðum frá því að hann komst á. Samþykki byggingarfulltrúa fyrir skiptingu heildareignarinnar hafi fengist á fundi byggingarfulltrúa 1. nóvember 2005 og fyrirvari stefndu því fallið niður innan lögmæltra tveggja mánaða. Vísað er til að þess sé getið í kauptilboðskilmálum, 23. tl., að verði af kaupunum og þegar tilboðsgjafi (kaupandi) hefur efnt skyldur sínar, eigi hann rétt á afsali fyrir eigninni. Þá er vísað til þess að samkvæmt 31. gr. laga nr. 40/2002 geti kaupandi haldið fast við kaup og krafist efnda ef það er á valdi seljanda að bæta úr og efndir mundu ekki leiða til slíks óhagræðis eða kostnaðar fyrir hann að það væri í verulegu ósamræmi við hagsmuni kaupanda af því að fá réttar efndir. En þær hindranir sem fram komi í lagaákvæðinu eigi ekki við í þessu máli. Byggt er á því að stefnandi eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefndu, sbr. c-lið 1. mgr. 30. gr. og 34. gr. laga nr. 40/2002. Stefnandi hafi orðið fyrir umtalsverðu tjóni vegna afhendingardráttar stefndu og krefjist hann skaðabóta vegna dráttarins, samtals að fjárhæð 690.000 kr. Beint tjón er að fjárhæð 50.000 kr. og óbeint tjón vegna afhendingardráttar stefndu frá 1. janúar 2006 til 1. maí 2006, að fjárhæð 640.000 kr. Stefnandi vísar til 1. mgr. 59. gr. og 1. ml. 1. mgr. 34. gr. laga nr. 40/2002 í þessu sambandi. Varðandi óbeint tjón sitt greinir stefnandi þannig frá í stefnu: Fasteignin að Vagnhöfða 21 er staðsett í rótgrónasta iðnaðarhverfi borgarinnar auk þess sem útbúnaður eignarinnar, svo sem há innkeyrsla og mikil lofthæð, hentar afar vel til hvers kyns iðnaðarstarfsemi. Það var með þessar forsendur í huga sem stefnandi ákvað að gera tilboð það sem um er þrætt í máli þessu. Bilið í norð-austurhluta hússins hafði stefnandi hugsað sér að leigja út en bilið í norð-vesturhluta hússins ætlaði stefnandi að nýta sjálfur undir viðgerðarstarfsemi. Þegar eftir undirritun kauptilboðsins setti stefnandi sig í samband við aðila sem hann taldi að áhuga gætu haft á að leigja út bilið í norð-austurhluta hússins. Niðurstaða af þessum viðræðum varð sú að stefnandi komst að munnlegu samkomulagi við Gunnar Svein Kristinsson um leigu á umræddu bili frá og með 1. janúar 2006. Leiguverðið var ákveðið 80.000,00 krónur á mánuði, sbr. dskj. nr. 11. Af framangreindu er ljóst að stefnandi hafði gert munnlegt og ótímabundinn leigusamning við þriðja mann, sbr. 10 gr. húsaleigulaga nr. 36/1994. Líkt og áður hefur verið rakið varð hins vegar ekki af afhendingu eignarinnar þann 30. desember sl. og stefnandi gat því ekki efnt leigusamninginn af sinni hálfu. Stefnandi krefst skaðabóta vegna þessara töpuðu samningshagsmuna, sbr. c-lið 2. mgr. 59. gr. laga nr. 40/2002, samtals 80.000,00 krónur fyrir hvern mánuð frá 30. desember 2005 og fram að afhendingardegi. Eins og minnst var á hér að framan ætlaði stefnandi að nýta norð-vesturhluta hússins fyrir sjálfan sig undir viðgerðarstarfsemi. Áætlanir stefnanda fóru hins vegar út um þúfur þegar ljóst var að stefndu höfðu ekki í hyggju að standa við skuldbindingar sínar samkvæmt kauptilboðinu. Stefnandi krefst af þessum sökum sakaðbóta vegna afnotamissis, sbr. b-lið 2. mgr. 59. gr. laga nr. 40/2002, samtals 80.000,00 krónur fyrir hvern mánuð frá 30. desember 2005 og fram að afhendingardegi. Samkvæmt 2. mgr. 59. gr. laga nr. 40/2002 telst notagildis- og samningshagsmunatjón, sbr. b. og c- liður ákvæðisins, til svonefnds óbeins tjóns sem fellur utan stjórnunarábyrgðar seljanda vegna afhendingardráttar. Óbeint tjón verður aðeins bætt, þegar tjón verður vegna mistaka eða vanrækslu. Líkt og áður hefur verið rakið, verður dráttur á afhendingu eignarinnar á engan hátt rakin til atvika er varða stefnanda. Stefndu áttu að afhenda eignina í samræmi við samþykkt kauptilboð 30. desember 2005, en aðhöfðust ekkert í þeim efnum. Afhendingardráttinn má því rekja til saknæmrar háttsemi af hálfu stefndu. Sönnunarbyrði um að stefndu eigi ekki sök á afhendingardrættinum hvílir á stefndu. Varakröfu sína um skaðabætur að fjárhæð 7.109.500 krónur byggir stefnandi á því að stefndu hafi með saknæmum hætti vanefnt samning aðila. Vísar stefnandi til ákvæða 30. gr. og 34. gr. laga nr. 40/2002 í því sambandi. Greint er frá því að lýst hefði verið að kaupverð eignarhluta nr. 0102 væri að fjárhæð 13.847.755 krónum og kaupverð eignarhlut nr. 0105 væri að fjárhæð 13.861.745 krónum, sbr. dskj. nr. 18 og 19. Kaupverð beggja eignarhlutanna væri því 27.709.500 krónur. Umsamið kaupverð eignarhlutanna samkvæmt kauptilboði stefnanda hafi hins vega verið 20.600.000 krónur, sbr. dskj. nr. 5. Skaðabótakrafa stefnanda sé mismunurinn. Þessi mismunur sé bein sönnun og hinn eini nákvæmi mælikvarði á tjón, sem stefnandi varð fyrir af því að fá ekki afsalað til sín eignarhlutunum á því verði, sem um hafði samist milli hans og stefndu. Stefndu byggja á því að tveir fyrirvarar hafi verið gerðir í umræddu kauptilboði, dagsettu 9. september 2005, annars vegar af hálfu stefnanda um fjármögnun í tvær vikur frá samþykki kauptilborðs og hins vegar af hálfu stefndu um leyfi byggingayfirvalda um að fá að hólfa niður fjóra eignahluta í austurhluta hússins við Vagnhöfða 21. Stefndu hefðu ekki borist staðfesting um fjármögnun kaupanna með sannanlegum og tryggilegum hætti innan tveggja vikna frá samþykki kauptilboðsins. Þá sé rangt hjá stefnanda, að byggingaryfirvöld hafi hinn 1. nóvember 2005 samþykkt leyfi til að hólfa af norðurhluta hússins. Í fundargerð byggingarfulltrúa frá 1. nóvember 2005 varðandi málið komi fram, að áskilinn er fyrirvari um lokaúttekt byggingarfulltrúa og sett það skilyrði að eignaskiptayfirlýsingu verði þinglýst til þess að samþykktin öðlaðist gildi. Eignaskiptayfirlýsingin hafi síðan verið móttekin til þinglýsingar hinn 20. mars 2006 og henni þinglýst 30. sama mánaðar en þá hafi öll leyfi verið fengin. Skuldbindingagildi kauptilboðins hafi þá verið fallið niður, en í 8. gr. laga nr. 40/2002 segir: Nú er skuldbindingargildi kaupsamnings um fasteign bundið fyrirvara um atvik sem ekki hefur gengið eftir og skal þá kaupsamningurinn falla niður að liðnum tveimur mánuðum frá því að hann komst á. Þá er vísað til þess að allar bótakröfur stefnanda á stefndu séu reistar á ákvæðum 34. gr. laga nr. nr. 40/2002. Þar segi í 4. mgr.: Verði afhendingardráttur eða tjón vegna saknæmrar háttsemi seljanda getur kaupandi krafist skaðabóta bæði fyrir beint og óbeint tjón. Bent er á að óbeint tjón sé nánar skilgreint í 2. mgr. 59. gr. sömu laga, en ljóst sé að bótakröfur stefnanda falli undir ákvæði b. og c. liða lagagreinarinnar. Stefndu hafi ekki sýnt af sér saknæma háttsemi. Stefnandi hafi sjálfur sett skilyrði um fjármögnun er fengist innan tveggja vikna. Staðfesting á þeirri fjármögnun hafi hvorki borist til stefndu né fasteignasalans fyrr en við þingfestingu málsins 30. maí 2006, eða rúmum átta mánuðum eftir tilboðsgerðina, sbr. dskj. nr. 5. Hafi þá tvær vikur augljóslega löngu verið liðnar. Sama megi segja um yfirlýsingu Landbanka Íslands hf., sem dagsett er 28. október 2005. Tvær vikur voru þá löngu liðnar. Þá segir í síðari greinargerð stefndu: Í framhaldssök er verið að krefja bóta vegna missis hagnaðar í framhaldi sölu Vagns ehf., viðsemjanda stefndu, til þriðja aðila. Að þeirri sölu komu stefndu aldrei né höfðu áhrif á þá sölu m.a. með tilliti til verðlagningar né annarra samningsákvæða. Sakarreglan á því ekki við í þeirri atburðarás, en varla verður því haldið fram að stefndu hafi átt að gera sér grein fyrir því að afleiðing af undirritun kauptilboðs í september 2005 leiddi til bótakrafna upp á þriðjung kaupverðs ári síðar. Ef fallist er á slíka kröfugerð yrðu stefndu í raun aldrei lausir undan bótakröfum ef svo færi að viðsemjendur Vagns ehf. seldu aftur til annarra og enn með hagnaði, og síðar yrði um enn frekari sölur að ræða og þeim ætíð fylgt eftir með bótakröfum af hálfu stefnanda þessa máls. Slíkt gengur auðvitað ekki upp. Stefndu vísa einnig í þessu sambandi til 60. gr. l. 40/2002 en stefnanda hefði verið í lófa lagið að gæta hagsmuna sinna betur en hann í raun gerir og er þá verið að vísa til 28. gr. l. 39/1978, en ef stefnu eða öðru sambærilegu skjali hefði verið þinglýst t.d. með samþykki stefndu, eða eftir atvikum að undangengnum úrskurði, þá hefði a.m.k, því verið svo fyrirkomið að síðari viðsemjendur stefndu og raunar viðsemjendur þeirra hefðu verið grandsamir um þann ágreining sem uppi er í máli þessu. Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði ætlað að nota húsnæðið að Vagnhöfða 21 við eigin rekstur og til leigu. Eftir að kauptilboðið var samþykkt hafi hann farið á fund Hjalta G. Karlssonar, útibússtjóra hjá Landsbanka Íslands í Grafarvogi. Vísað var til þess að kauptilboðið hafi verið samþykkt hinn 10. september 2005 og spurt var, hvort hann hefði farið til útibússtjórans strax á eftir eða síðar. Stefnandi kvaðst strax á eftir hafa farið í bankann og náð tali af Hjalta um fjármögnun á húsnæðinu. Spurt var, hvort hann kannaðist við að Örn Helgason fasteignasali hafi reynt að ná til hans á þeim tíma, sem hann hafði sett sér til að fjármagna kaupin, þ.e. frá 10. til 24. september 2005. Stefnandi kvaðst ekki kannast við það. Hann kvaðst heldur ekki hafa fengið tölvupóst frá Erni. Lagt var fyrir stefnanda dskj. nr. 5, sem er kauptilboðið sem hér um ræðir. Vísað var til þess að upphaflegur afhendingartími var 10. nóvember 2005, en hefði verið færður til 30. desember 2005. Stefnandi kvaðst hafa samþykkt þessa breytingu eins og skjalið beri með sér. Hann sagði að afhendingartímanum hefði verið breytt vegna þess að ekki hefði verið víst að samþykki fengist frá byggingarfulltrúa út af breytingum á húsnæðinu. Spurt var, hvort hann hefði átt samskipti við Örn Helgason fasteignasala eftir að honum var ljóst að stefndi ætluðu ekki að efna kauptilboðið. Stefnandi kvað svo hafa verið. Hann kvaðst bæði hafa hitt hann og talað við hann í síma. Hann kvaðst hafa fundið að störfum fasteignasalans og millgöngu hans um sölu á fasteigninni, og hafi þeir rifist. Stefnandi kvaðst strax hafa haft samband við Hjalta útibússtjóra eftir að kauptilboðið var samþykkt. Hann kvaðst nú starfa sem eftirlitsmaður í Bláfjöllum. Hann hafi ætlað að nýta sér húsnæðið til atvinnureksturs og leigu. Hann kvaðst ekki hafa menntun til að stunda viðgerðir. Hann kvaðst ekki hafa keypt aðra fasteign. Stefndi, Sigurður Viggó Grétarsson, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði hringt til fasteignasalans þegar tvær vikur voru liðnar frá því að kauptilboðið var undirritað. Nokkrum dögum síðar hafi hann fengið að vita að skilaboð hefðu borist símleiðis frá einhverjum útibússtjóra Landsbankans. Örn hefði sagt honum frá þessu. Vísað var til þess að hann hefði selt Vagni ehf. alla eignina að Vagnhöfða 21 [fjórir eignarhlutar] fyrir 44.000.000 kr. hinn 30. mars 2006, og spurt var, hvort um hlutfallslega hærri verðlagningu hefði verið að ræða en í umdeildu kauptilboði. Hann kvað svo í raun ekki hafa verið, en hann hefði fengið lengri afhendingarfrest. Öll eignin hefði verið seld og engin frestur verið settur fyrir kaupanda til að fjármagna kaupin. Vísað var til þess að hann hefði fengið símskeyti frá lögmanni stefnanda, hinn 11. október 2005, og spurt var, hvort hann hefði þá verið búinn að semja um söluna til Vagns ehf. Sigurður sagði að svo hefði verið, enda hefði ekkert skriflegt borist frá stefnanda á þeim tíma um kauptilboðið. Vísað var til þess að hann hefði sett fyrirvara í kauptilboðið um samþykki borgarskipulags. Sigurður sagði að bara hefði verið eftir að fá samþykki til að opna mætti og breyta, maður vissi aldrei hvort maður fengi svona breytingar fyrr en maður væri búinn að fá það skriflega. Þetta hefði bara verið í sambandi við það. Vísað var til þess að í kauptilboðinu hefði verið breytt afhendingardegi frá 10. nóvember 2005 til 30. desember 2005. Spurt var, hvers vegna þessi breyting hefði verið gerð og hvort hann kannaðist við að hafa kvittað undir hana. Sigurður kvaðst hafa staðið að þessari breytingu, seinkun hefði orðið á svörum frá borginni. Spurt var hvað hefði átt að felast í „fyrirvara um samþykki borgarskipulags“. Sigurður sagði að hefði hann ekki fengið í gegn að breyta húsnæðinu og opna þarna í gegn. Þá hefði hann ekki getað selt húsnæðið eins og um var rætt. Fyrirvarinn hefði verið um að leyfi fengist til að breyta húsnæðinu og til að hafa það eins og það átti að vera. Fyrirvarinn hefði verið um að byggingaryfirvöld samþykktu breytingar. Hjalti Guðbjörn Karlsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að hann hefði starfað sem útibússtjóri frá því í lok árs 2001 en hætt því árið 2007. Hann væri nú kominn í annað starf innan bankans. Vísað var til dskj. nr. 7, sem er yfirlýsing Hjalta f.h. Landsbanka Íslands hf., Grafarvogsútibúi, dagsett 28. október 2004. Hjalti kvaðst kannast við þessa yfirlýsingu. Þá var spurt hvort umsókn Sigurðar Arnar hefði farið í gegnum einhvers konar lánaferli í bankanum. Hjalti kvaðst hafa sent þetta frá sér í [aðalbankann] og þar hafi þetta verið samþykkt. Það hafi verið gert 14. september 2005. Spurt var hvort „fjármögnunin“ hefði verið bundin skilyrðum að einhverju tagi. Hjalti kvaðst ekki minnast þess. Lánið hefði átt að veita með fyrsta veði í Vagnhöfða [21] út á þá eignahluta sem þá voru í „kaupsamningnum“. Vísað var til yfirlýsinga frá Erni Helgasyni fasteignasala, sem liggja fyrir í málinu, sbr. dskj. nr. 8 og nr. 13. Hjalti kvaðst muna eftir að hafa talað við fasteignasala þó hann muni ekki nafn hans. Bent var á að þar sé greint frá því að í næstu viku eftir að kauptilboðið var samþykkt hafi hann hringt til fasteignasalans. Hjalti kvaðst væntanlega hafa haft samband við fasteignasalann 14. september 2005. Þá var spurt hvort fasteignasalinn hefði beðið hann um skriflega staðfestingu á því að „fjármögnunin“ væri tryggð. Hjalti kvaðst ekki minnast þess, en hefði svo verið þá hefði það verið gert. Spurt var hvort á lánarfundum hjá bankanum væru bókaðar fundargerðir. Hjalti sagði að gangurinn væri þannig að bankinn sendi frá sér beiðni, síðan væri farið yfir hana og hún samþykkt eða henni hafnað. Hann hafi fengi ákvörðunarblað [frá aðalbankanum]. Þetta væri innanhússblað. Vísað var til þess að á eigninni hefðu hvílt veðbönd í þó nokkru mæli. Þetta hafi verið í einu lagi [á öllum fjórum hlutum eignarinnar] og krossveðsetningar. Spurt var hvort búið hefði verið að skipuleggja hvernig veð yrðu færð til eða annað. Hjalti sagði að einungis hefði verið talað um að [umrætt lán frá bankanum] „færi á fyrsta veðrétt á Vagnhöfða 21 þessa eignahluta sem verið var að kaupa“. Vísað var til þess að stefnandi hefði borið fyrir rétti að hafa farið sama dag og hann undirritaði kauptilboðið [10. september 2005] til fundar við hann [Hjalta]. Hjalti kvaðst ekki muna hvort hann kom samdægurs eða daginn eftir. Honum hafi virst kauptilboðið vera splunkunýtt. Hann sagði að útibúið væri ekki opið á laugardögum og sunnudögum. Vísað var til þess að hann hafi væntanlega afgreitt margar svona lánsumsóknir og spurt var, hvort hann hafi aldrei sent umsækjanda skriflegt svar eða hvort aldrei væri beðið um staðfestingu [á viðbrögðum bankans]. Hjalti kvað svo ekki vera. Örn Helgason gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að stefndi, Sigurður Grétarsson, hefði haft samband við hann eftir að tvær vikur voru liðnar frá samþykki kauptilboðsins. Hann kvaðst þá hafa sagt stefnda að fyrirvari um fjármögnun hefði ekki verið tekinn út af kauptilboðinu né lögð fram staðfesting um að komin væri fjármögnun. Hann sagði að stefnandi, Sigurður Örn Ágústsson, hefði komið til hans einhverjum dögum eftir að fjármögnunarfyrirvarinn var runninn út. Sigurður Örn hefði ekkert haft neitt handbært [varðandi málið]. Hefði hann tjáð Sigurði Erni að hann hefði mikið reynt til að ná í hann en án árangurs. Vísað var til þess að Hjalti G. Karlsson, útibússtjóri hjá Landsbanka Íslands hf., hafi gefið yfirlýsingu um að bankinn hefði ákveðið að fjármagna kaupin fyrir stefnanda og spurt var hvenær hann hefði fyrst vitað um það. Örn kvaðst hafa sett á blað, sem hann hafi sent „honum“, að hann teldi það vikuna eftir að kauptilboðið var gert, en hann minni að það hafi verið eftir að fyrirvarinn var runninn út. Ákvörðun bankans um að fjármagna kaupin fyrir stefnanda hefði ekki borist til hans fyrr en fyrirvarinn var runninn út. Hann kvað það aldrei hafa gerst áður að honum hefði verið tilkynnt símleiðis ákvörðun banka um lánafyrirgreiðslu. Það verði að vera skrifleg staðfesting til að tekið sé mark á henni. Vísað var til þess að stefnandi hefði komið til fundar við hann og spurt var hvernig sá fundur hefði farið fram. Örn sagði að stefnandi hefði viljað að málið væri klárað, við það yrði staðið. Samtalið hafi endað með því að stefnandi hafði í hótunum við hann. Örn kvaðst ekki vera löggiltur fasteignasali. Vísað var til dskj. nr. 8, sem er yfirlýsing frá Erni Helgasyni, sem hann sendi í tölupósti til lögmanns stefnanda 2. desember 2005. Örn kvaðst kannast við efni þessa tölvupósts. Bent var á að þar standi m.a.: Í næstu viku á eftir hringdi Hjalti G. Karlsson frá Landsbanka Íslands Grafarvogsútibúi og staðfesti við mig að Sigurður Ágústsson fengi fjármögnun vegna kaupana. Spurt var hvort sá skilningur væri réttur að núna fyrir dómi hefði hann borið um það tveimur árum seinna, að þetta hafi verið einhverjum dögum eftir að fjármögnunarfyrirvarinn rann út. Örn kvaðst ekki muna þetta upp á dag, en hann minni að það hafi verið eftir að fjármögnunarfyrirvarinn rann út. Örn sagði að dskj nr. 8 hefði hann ritað eftir að lögmaðurinn hringdi til hans, en hann hefði ekki sagt honum að hann væri lögfræðingur. Þetta væri upprifjun sem hann hefði sett á blað sem vinnuskjal til að fara yfir málið. Vísað var til dskj. nr. 13, sem er yfirlýsing Arnar Helgasonar, dags. 8. júní 2006, Vegna tilboðs í Vagnhöfða 21 í Reykjavík. Bent var á að þessi yfirlýsing væri að verulegu leyti samhljóma þeirri sem hann sendi til lögmanns stefnanda 2. desember 2005. Vísað var til þess að þar segi m.a.: Í næstu viku á eftir hringdi maður sem kynnti sig sem Hjalti G. Karlsson frá Landsbanka Íslands Grafarvogsútibúi og staðfesti munnlega að Sigurður Ágústsson fengi fjármögnun vegna kaupanna. Örn sagði að hann myndi þetta ekki nákvæmlega. Spurt var, hvor hann hefði óskað skriflegrar staðfestingar frá Hjalta útibússtjóra um að fjármögnunin væri tryggð. Örn kvaðst ekki hafa gert það. Vísað var til þess að í kauptilboðinu gerir tilboðshafi/seljandi fyrirvara um samþykki „Borgarskipulags“ og spurt var hvort hann hefði vitað hvað átti að felast í þessum fyrirvara. Örn sagði að hann fengi samþykki til að breyta húsnæðinu og búa til „þessi umræddu bil sem tilboðið var í“. Vísað var til þess að hann hefði lýst því sem svari við spurningu lögmanns stefndu að hann [Örn] og stefnandi hefðu talað saman eftir að ljóst var að ekki yrði gengið að kaupsamningi í þessu máli og spurt var í sambandi við þessa yfirlýsingu á dskj. nr. 13, hvernig það hefði komið til að hann [Örn] hefði útbúið þessa yfirlýsingu, hver hefði beðið um hana. Örn sagði að yfirlýsingin hefði verið gerð að beiðni lögmanns stefnanda. Staðhæft var að Sigurður Örn kannist ekki við það og hefði lýst því yfir fyrir réttinum að hann [Örn] hefði reynt að hringja í hann meðan tveggja vikna fresturinn leið sem hann hafði áskilið sér til að útvega fjármagn. Örn sagði að ekki væri í verkahring hans að hringja og reka á eftir hlutunum. Spurt var hvort hann hefði reynt að senda honum e-mail. Örn kvaðst halda að hann hefði ekki haft neitt e-mail númer. Hann hafi fengið tvö símanúmer hjá honum sem hann hefði ítrekað reynt að hringja í. Örn sagði að Sigurður Grétarsson hefði haft símasamband og þá hefði hann sagt honum að [staðfesting á] fjármögnun hefði ekki borist og tilboðið væri fallið úr gildi. Sverrir Kristjánsson kom fyrir rétt. Hann staðfesti að hafa unnið matsgerð þá er liggur fyrir í málinu. Ályktunarorð: Fasteignasalan Fasteignamiðlun, á nafni Jóns Ellerts Lárussonar, löggilts fasteignasala, hafði milligöngu um skriflegan samning aðila, svonefnt kauptilboð stefnanda á tilgreindum eignarhlutum stefndu í húseigninni Vagnhöfða 21 í Reykjavík, er dagsett er hinn 9. og 10. september 2005. Í kauptilboðinu eru tveir fyrirvarar; fyrirvari stefnanda um „fjármögnun í tvær vikur frá samþykki“ á kauptilboðinu og fyrirvari stefndu um samþykki „borgarskipulags“. Ágreiningur aðila er í fyrsta laga hvort stefnandi fékk tryggingu fyrir fé til kaupanna innan tveggja vikna frá því að stefndu samþykktu kauptilboðið eða ekki. Fyrir liggja í málinu skriflegar yfirlýsingar frá Erni Helgasyni, sem starfaði hjá umræddri fasteignasölu, þar sem greint er frá því að Hjalti G. Karlsson hjá Landsbanka Íslands, Grafarvogsútibúi, hafi hringt til hans, innan viku frá því að kauptilboðið var undirritað af aðilum, og sagt honum, að bankinn myndi fjármagna kaupin á húsnæðinu. Þá segir í yfirlýsingum Arnar að hann hafi hringt í stefnda, Sigurð Grétarsson, og sagt honum frá símtali sínu við Hjalta. Þá verður ráðið af skriflegri yfirlýsingu Hjalta, er liggur fyrir í málinu, og framburði hans fyrir rétti, að innan viku frá undirritun kauptilboðsins, hafi stefnandi fengið staðfestingu frá bankanum um að tryggt væri að hann fengi lán til kaupa hans á Vagnhöfða 21. Sú málsástæða stefndu, að fasteigna-sölunni barst ekki skrifleg staðfesting frá bankanum í þessa veru innan tveggja vikna frá undirritun kauptilboðsins, ræður ekki úrslitum. Stefnandi fékk bankatryggingu fyrir kaupunum innan tveggja vikna frá samþykki á kauptilboðinu, og gátu stefndu fengið skriflega yfirlýsingu frá bankanum um það, ef þeim þótti einhver vafi leika á því. Raunar hefði fasteignasalinn átt að liðsinna aðilum í þessum efnum, sbr. ákvæði 15. gr. laga um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa nr. 99/2004. Stefnandi ber hins vegar ekki ábyrgð á vinnubrögðum fasteignasölu sem stefndu fengu til að hafa milligöngu um sölu fasteignar sinnar. Í öðru lagi byggja stefndu á því að hafa ekki fengið samþykki borgaryfirvalda á kauptilboðinu innan tveggja mánaða frá því að það var samþykkt af aðilum, sbr. ákvæði 8. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002. Orðrétt stendur í 8. gr. laganna: Nú er skuldbindingargildi kaupsamnings um fasteign bundið fyrirvara um atvik sem ekki hefur gengið eftir og skal þá kaupsamningurinn falla niður að liðnum tveimur mánuðum frá því að hann komst á. Í greinargerð með frumvarpi laganna segir m.a. um 8. gr. að í þessari grein sé lagt til að lögfest verði regla sem bindi sjálfkrafa enda á kaupsamning um fasteignir, sem gerðar séu með ótímabundnum fyrirvara. Slíkir fyrirvarar hafi lengst af verið óþekktir í framkvæmd, en á þeim hafi mikið borið á undanförnum árum. Rök fyrir því að reglan verði lögfest eru svo nánar rakin og síðan segir orðrétt: Ágreiningur um slíka fyrirvara hefur farið fyrir dómstóla. Fyrirvarar, þar með talið ótímabundnir fyrirvarar, hafa einnig tíðkast nokkuð við sölu á atvinnuhúsnæði. Hefur kaupandi t.d. oft gert fyrirvara um að honum takist að fjármagna kaupin af sinni hálfu. Hefur þá seljandi verið bundinn á meðan kaupandi leitar eftir hagstæðri fjármögnun á kaupunum. Slíkir ótímabundnir fyrirvarar skapa óvissu sem ekki verður unað við til lengdar. Er því lagt til að sett verði regla sem tekur af skarið um það að samningar sem eru gerðir með ótímabundnum fyrirvara falli niður er liðnir eru tveir mánuðir frá því að samningurinn komst á, þ.e. frá því að tilboð var samþykkt. Tíminn, tveir mánuðir, er nægilega langur, hvort heldur er til þess að ljúka fjármögnun með atbeina Íbúðalánasjóðs eða öðrum hætti, þ.e. þegar vilji er fyrir hendi til þess að ljúka málum. Fyrirvarinn sem hér um ræðir og stefndu, seljendur, settu var ótímabundinn. Hann lýtur ekki að fjármögnun. Hann er augljóslega settur til að tryggja stefndu gegn hugsanlegri bótakröfu stefnanda færi svo að stefndu fengju ekki leyfi byggingarfulltrúa til að skipta húsinu að Vagnhöfða 21 formlega í fimm eignir áður en þeim bæri að afhenda umsamda tvo hluta hússins til stefnanda hinn 30. desember 2005. Þegar stefndi, Sigurður Viggó Grétarsson, ákvað að efna ekki kauptilboðið, bar hann ekki þennan fyrirvara fyrir sig, enda var það ekki tímabært, varla mánuður liðinn frá því að kauptilboðið var undirritað. Hann byggði á hinn bóginn þá ranglega á því að stefnandi hefði ekki fengið tryggt fjármagn til kaupanna innan tveggja vikna frá samþykki kauptilboðsins. Þessi fyrirvari stefndu hefur því enga þýðingu fyrir úrslit þessa máls. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu verði dæmd til að afsala honum ákveðnum tveimur eignahlutum fasteignarinnar að Vagnhöfða 21. Jafnframt að stefndu verði óskipt dæmd til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 690.000 krónur auk dráttarvaxta frá 30. maí 2006. Upplýst er að stefndu seldu eignina hinn 30. mars 2006 og kaupandinn hefur selt eignina síðar. Telja verður að verulegt ósamræmi sé milli hagsmuna stefnanda af því að fá réttar efndir á kauptilboði aðila og þeim verulegu fjármunum og verulegu erfiðleikum sem það mundi augljóslega kosta stefndu að kaupa eignina aftur. Verður því með vísun til ákvæða 1. mgr. 31. gr. laga nr. 40/2002 að sýkna stefndu af aðalkröfu stefnanda. Stefnandi krefst þess til vara að stefndu verði óskipt dæmd til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 7.109.500 krónur auk dráttarvaxta frá 30. maí 2006. Byggir stefnandi á því að umsamið kaupverð samkvæmt kauptilboðinu hafi verið 20.600.000 krónur en söluverð hafi verið samtals 27.709.500 krónur samkvæmt tilgreindum kaupsamningum 29. maí 2006. Fallist er á með stefnanda að hann eigi rétt á bótum vegna vanefnda stefndu. Bótafjárhæðina verður hins vegar að miða við almennt verðlag á fasteignum og húsaleigu í borginni á þeim tíma sem stefndu áttu að efna kauptilboðið. Þykir í þessu sambandi mega álykta út frá matsgerð dómkvadds matsmanns í málinu. Verða stefndu því dæmd til að greiða stefnanda óskipt samtals 1.235.750 krónur með vöxtum og málskostnaði, allt eins og í dómsorði segir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Sigurður Viggó Grétarsson og Vélaland ehf., eru sýkn af kröfu stefnanda, Sigurðar Arnar Ágústssonar, um að gefa út til stefnanda afsal fyrir tveimur eignarhlutum fasteignarinnar að Vagnhöfða 21, nánar tiltekið tveimur bilum, ca 100 m² hvort, annað í norð-austurhluta og hitt í norð-vesturhluta, ásamt öllu því er þeim fylgir og fylgja ber samkvæmt samþykktu kauptilboði aðila dagsettu 9. september 2005, gegn greiðslu kaupverðs að fjárhæð 20.600.000 kr. að viðlögðum dagsektum allt að 25.000 kr. á dag frá dómsuppkvaðningu eða samkvæmt ákvörðun réttarins. Þá eru stefndu sýkn af kröfu stefnanda, er fylgir kröfu hans um afsalið, að stefndu verði óskipt dæmdir til að greiða stefnda skaðabætur að fjárhæð 690.000 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda óskipt 1.235.750 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. september 2006 til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda samtals 650.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 372/2002
Fjársvik Skjalafals Tilraun Sakartæming Ítrekun
S ásamt tveimur öðrum mönnum var ákærður fyrir fjársvik og skjalafals sem og tilraun til slíkra brota með því að hafa notað falsaðar millifærslubeiðnir sem sendar voru bönkum í Englandi og á Norður Írlandi og með blekkingum fengið þá til að millifæra upphæðir af reikningum inn á reikninga í bönkum hér á landi. Í héraðsdómi þótti framburður vitna trúverðugur en framburður S lítt trúverðugur. Var talið hafið yfir allan skynsamlegan vafa að S hefði gerst sekur um þá háttsemi sem honum var gefin að sök. Var honum gert að sæta fangelsi í tvö ár. Í Hæstarétti var niðurstaða héraðsdóms staðfest um annað en heimfærslu brota hans sem voru einvörðungu heimfærð til 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. júlí 2002 samkvæmt yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða og greiðslu skaðabóta verði staðfest en refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst þess að málinu verði í heild vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Hann krefst þess og að öllum kröfum ákæruvaldsins um refsingar og skaðabætur til Northern Bank Ltd. verði vísað frá héraðsdómi en ella að hann verði sýknaður af þeim, en til vara að refsing verði ákveðin svo væg sem lög framast heimila og skaðabætur lækkaðar. Mál þetta var höfðað gegn ákærða og tveimur öðrum mönnum með ákærum 12. apríl og 13. maí 2002. Í héraðsdómi voru allir sakfelldir. Tveir dómfelldu una dómi en ákærði neitaði sök með öllu. Engir þeir gallar voru á meðferð málsins í héraði eða á kröfugerð að varði heimvísun málsins eða frávísun krafna. Svo sem í héraðsdómi greinir er það upphaf málsins að beiðni barst frá breskum lögregluyfirvöldum til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra í júní 2001 um rannsókn á tveimur fölsuðum beiðnum um millifærslu af bankareikningum fyrirtækisins T í London. Eigandi fyrirtækisins, R, gaf vitnaskýrslu hjá lögreglu þar í landi 9. maí 2001. Í skýrslu hans, sem lögð var fram í héraði, kemur fram að föstudaginn 27. apríl 2001 hafi hann fengið símhringingu frá starfsmanni í Lloyds TSB banka, sem hefði tilkynnt sér að hann gæti ekki afgreitt beiðni um millifærslu á 18.947 sterlingspundum úr reikningi fyrirtækis hans í bankareikning á Íslandi á nafni Y, eins dómfelldu í máli þessu. Hann hafi svarað því til að hann kannaðist hvorki við þessa millifærslubeiðni né hr. Y. Hann hafi síðan fengið þessar beiðnir sendar til sín frá bankanum í símbréfi. Þá hafi hann séð að bankareikningur fyrirtækis hans hafi verið þar rétt tilgreindur og á bréfunum hafi verið nafn fyrirtækis hans, en bréfin hafi ekki verið á bréfsefni þess. Heimilisfang og símanúmer hafi einnig verið ranglega tilgreind. Bæði bréfin hafi borið með sér að vera undirrituð af honum sjálfum, en þetta hafi ekki verið hans undirskrift, en þó í líkingu við hana. Hann hafi sagt bankanum að hann vissi ekkert hver hefði gert þetta og hann sagði í skýrslu sinni til lögreglunnar að þetta hafi verið gert án hans vitundar og vilja. Í málavaxtalýsingu héraðsdóms er síðan rakið hvað fram kom hér á landi við rannsókn málsins og leiddi til handtöku dómfelldu í máli þessu. Með vísan til röksemda héraðsdóms verður hann staðfestur um sakfellingu ákærða. Í I., II. og V. kafla ákæru eru brot hans talin varða við 248. gr., 248. gr., sbr. 20. gr., og 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Síðastgreinda ákvæðið tæmir sök gagnvart því fyrstnefnda og verða þessi brot því einvörðungu heimfærð til 1. mgr. 155. gr. laganna. Við ákvörðun refsingar ákærða ber, auk þeirra atriða er í héraðsdómi greinir, að líta til 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga, þar sem fleiri unnu verkið í sameiningu, svo og til 255. gr. laganna, þar sem um ítrekun er að ræða. Þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin í héraðsdómi. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Sixtus Mbah Nto, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björns Ólafs Hallgrímssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 13. júní 2002. Málið er höfðað með ákæruskjali dagsettu 12. apríl á hendur: ,,[X], [Y]og Sixtusi Mbah Nto, [...] Með því hafa þann 20. apríl 2001 notað falsaða millifærslubeiðni dags. 18. apríl 2001 sem ákærðu sendu Lloyd´s Bank, Haslemere, Surrey Branch, Englandi, og virtist bera með sér fyrirmæli reikningseiganda til bankans um að millifæra GBP 18.947 eða jafnvirði kr. 2.534.161, af reikningi nr. [...] í eigu [T], Englandi, inn á reikning meðákærða, [Y], nr. [...] í Landsbanka Íslands hf. Austurstræti 11, Reykjavík. Millifærslan náði ekki fram að ganga þar sem upp komst um svikin eftir að Lloyd´s Bank hafði samband við reikningseiganda sem stöðvaði millifærsluna. Teljast brot ákærðu varða við 248. gr., sbr. 20. gr. og 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. A. Með því að hafa þann 10. apríl 2001 notað falsaða millifærslubeiðni dags. 9. apríl 2001 sem ákærðu sendu Lloyd´s Bank, Haslmere Surrey Branch, Englandi og virtist bera með sér fyrirmæli reikningseiganda til bankans um að millifæra GBP 18.947 eða jafnvirði kr. 2.534.161, af reikningi nr. [...] í eigu [T] Englandi, inn á reikning ákærða, [Y], nr. [...] í Landsbanka Íslands hf., Austurstræti 11, Reykjavík. Með blekkingu þessari höfðu ákærðu framangreinda fjárhæð af Lloyd´s Bank þegar Landsbankinn lagði þann 17. apríl 2001 fjárhæðina inn á reikning ákærða [Y], sem tók megnið af fénu út samdægurs en afganginn 27. apríl sama ár, en ágóðanum skiptu ákærðu milli sín. B. Með því að hafa þann 7. september 2001 notað falsaða millifærslubeiðni dags. 5. september 2001 sem ákærðu sendu Northen Bank Limited, Shaftesbury Square, Belfast, Norður Írlandi og virtist bera með sér fyrirmæli reikningseiganda til bankans um að millifæra GBP 19.500 eða jafnvirði kr. 2.852.265, af reikningi nr. [...] í eigu [N] Ltd., Belfast, Norður Írlandi, inn á reikning meðákærða, [Y], nr. [...] í Landsbanka Íslands, Austurstræti 11, Reykjavík. Með blekkingu þessari höfðu ákærðu framangreinda fjárhæð af Northen Bank þegar Landsbankinn þann 11. september 2001 lagði fjárhæðina inn á reikning ákærða [Y] sem tók féð út sama dag, að frádregnum GBP 500, en ágóðanum skiptu ákærðu milli sín. Teljast brot ákærðu samkvæmt A og B lið varða við 1. mgr. 155. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. III. Á hendur ákærða Sixtusi fyrir tilraun til fjársvika. Með því að hafa þann 12. júní 2001 fengið starfsmenn Barclays Bank, London með blekkingum til að millifæra GBP 8500 eða jafnvirði kr. 1.243.040, af reikningi í eigu [Y] Ltd. inn á reikning í eigu [Z], nr. [...] í Íslandsbanka-FBA hf. Millifærslan var afturkölluð að beiðni Barclays Bank þann 15. júní sama ár eftir að í ljós kom að um svik var að ræða og áður en Íslandsbanki-FBA hf. lagði peningana inn á reikning [Z]. Telst brot ákærða varða við 248. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. IV. Á hendur ákærða Sixtusi fyrir fjársvik. Með því að hafa þann 13. júní 2001 fengið starfsmenn National Westminister Bank PLC, London, með blekkingum til að millifæra GBP 8500 eða jafnvirði kr. 1.243.040 af reikningi í eigu P.B. Conway, í bankanum inn á reikning í eigu [Z], nr. [...] í Íslandsbanka-FBA hf. Millifærslan náði fram að ganga en var afturkölluð og bakfærð af reikningi [Z] þann 14. júní 2001 að beiðni National Westminister Bank eftir að upp komst um svikin. Telst brot ákærða varða við 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. V. Á hendur ákærðu Sixtusi og [X] fyrir fjársvik og skjalafals. A. Með því að hafa þann 20. ágúst 2001 notað falsaða millifærslubeiðni dags. 15. ágúst 2001 sem ákærðu sendu Northern Bank, 12. –13. Shaftesbury Square, Belfast, Norður Írlandi og virtist bera með sér fyrirmæli reikningseiganda til bankans um að millifæra GBP 19.500 eða jafnvirði kr. 2.776.590, af reikningi nr. [...] í eigu [N] Ltd., Belfast, Norður Írlandi, inn á reikning ákærða, [X], nr. [...] í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, Skólavörðustíg 11, Reykjavík. Með blekkingu þessari höfðu ákærðu framangreinda fjárhæð af Northern Bank þegar Sparisjóðurinn lagði þann 23. ágúst 2001 fjárhæðina inn á reikning ákærða [X] sem tók megnið af fénu út daginn eftir. B. Með því að hafa þann 29. ágúst 2001 notað falsaða millifærslubeiðni dags. 28. ágúst 2001 sem ákærðu sendu Northern Bank, 12. –13. Shaftesbury Square, Belfast, Norður Írlandi og virtist bera með sér fyrirmæli reikningseiganda til bankans um að millifæra GBP 19.500 eða jafnvirði kr. 2.776.590, af reikningi nr. [...] í eigu [N] Ltd., Belfast, Norður Írlandi, inn á reikning ákærða, [X], nr. [...] í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, Skólavörðustíg 11, Reykjavík. Með blekkingu þessari höfðu ákærðu framangreinda fjárhæð af Northern Bank þegar Sparisjóðurinn lagði þann 4. september 2001 fjárhæðina inn á reikning ákærða X sem tók megnið af fénu út samdægurs. Teljast brot ákærðu samkvæmt A og B lið varða við 1. mgr. 155. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. VI. Á hendur ákærða Sixtusi fyrir peningafals. Með því að hafa aflað sér þriggja falsaðra peningaseðla DEM 100 og NLG 100 og NLG 50 í því skyni að koma þeim í umferð sem ósviknum gjaldeyri, en seðlarnir fundust við húsleit á heimili ákærða, Sixtusar, þann 28. september 2001. Telst brot ákærða varða við 1. mgr. 150. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940.“ Við upphaf aðalmeðferðar málsins 13. maí sl. var af hálfu ákæruvaldsins lögð fram framhaldsákæra, dagsett 13. maí 2002, á grundvelli 1. mgr. 118. gr. laga nr. 19/1940 „til að leiðrétta villur í VI. kafla ákærunnar frá 12. apríl að því er varðar skaðabótakröfu og upptökukröfu " eins og þar segir. Af hálfu verjenda var því mótmælt að á framhaldsákærunni yrði byggt. Ljóst er að þar sem í framhaldsákæru er vísað til VI. kafla ákærunnar frá 12. apríl þá er átt við VII. kafla, Dómkröfur. Þær breytingar sem fram koma í framhaldsákæru eru í fullu samræmi við ákæruna frá 12. apríl 2002. Torveldar leiðrétting sú sem fram kemur þar á engan hátt vörn í málinu enda um augljós atriði að ræða. Telst því skilyrði 1. mgr. 118. gr. laga nr. 19/1990 vera fyrir hendi til að breyta og auka dómkröfur eins og þar koma fram. Verður því byggt á framhaldsákærunni að þessu leyti eftir því sem tilefni gefst til við úrlausn málsins. Telst því VII. kafli ákærunnar svohljóðandi: VII. Dómkröfur „Þess er krafist, með vísan til 3. töluliðar 1. mgr. 69. gr. almennra hegningalaga nr. 19, 1940 að; 1. ákærðu [Y] og Sixtusi verði gert með dómi að þola upptöku á GPB 38.447 eða jafnvirði kr. 5.386.426 sem er ávinningur þeirra af brotum samkvæmt II. kafla ákærunnar liðum A og B og 2. ákærðu [X] og Sixtusi verði gert með dómi að þola upptöku á GBP 39.000 eða kr. 5.553.180 sem er ávinningur þeirra af brotum samkvæmt V. kafla ákærunnar. Þar á meðal eftirtaldar fjárhæðir sem haldlagðar voru af lögreglu 11. október 2001, sbr. a., b. og c. liði og 25. mars 2002, sbr. d. lið: a. Innistæðu að fjárhæð kr. 400.551 ásamt áföllnum vöxtum sem var á reikningi nr. [...] í nafni ákærða Sixtusar b. Innistæðu að fjárhæð GBP 2.491,09 ásamt áföllnum vöxtum sem var á reikningi nr. [...] í nafni ákærða Sixtusar c. Innistæðu að fjárhæð kr. 2.614.860 ásamt áföllnum vöxtum sem var á reikningi nr. [...] í nafni ákærða [Y]. d. Peningaseðlar sem fundust á ákærða [X] við handtöku GBP 195,00 EUR 126,30, DKR 2,50 og SEK 1.591,50 Northern Bank Limited, Belfast, Norður Írlandi gerir kröfu um greiðslu skaðabóta að fjárhæð GBP 58.500 vegna brota sem talin eru upp í kafla II., B og kafla V., A og B. Á hendur ákærðu [Y] og Sixtusi að fjárhæð GBP 19.500 og á hendur ákærðu [X] og Sixtusi að fjárhæð GBP 39.000.“ Verjandi ákærða, Y, Björg Rúnarsdóttir héraðsdómslögmaður, gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins og málskostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, greiðist úr ríkissjóði. Til vara að ákærði hljóti vægustu refsingu er lög leyfa, sem verði skilorðsbundin, og komi gæsluvarðhaldsvist hans þá til frádráttar. Í því tilviki er þess krafist að ákærði verði einungis dæmdur til að greiða hluta sakarkostnaðar. Þá er þess krafist að kröfum skv. VII. lið ákærunnar verði vísað frá dómi en til vara er krafist sýknu af þeim kröfulið og til þrautavara að kröfurnar verði stórlega lækkaðar. Í öllum tilvikum er þess krafist aðallega að ákæruvaldinu verði gert að afhenda Northern Ireland Council for Ethnic Minorities, IKR 2.648.027 og GBP 500 eða jafnvirði IKR 72.765 með vöxtum af gjaldeyrisreikningi nr. [...] við Landsbanka Íslands af GBP 500 frá 11. september 2001 til greiðsludags, og með vöxtum af markaðsreikningi nr. [...] við Búnaðarbanka Íslands af IKR 2.648.027 frá 11. september 2001 til greiðsludags. Til vara að ákæruvaldinu verði gert að afhenda Northern Bank Limited, Belfast, greint fé og vexti og komi það til lækkunar á skaðabótakröfu bankans. Verjandi ákærða X, Sveinn Andri Sveinsson hæstaréttarlögmaður, gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins en til vara að ákærða verði gerð vægasta refsing er lög leyfa. Þá greiðist málskostnaður þar með talin réttargæsluþóknun og málsvarnarlaun skipaðs verjanda úr ríkissjóði. Krafist er sýknu á upptöku- og bótakröfu í VII. kafla ákærunnar. Verjandi ákærða, Sixtusar, gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins. Til vara að refsing verði eins væg og lög leyfa, refsing verði skilorðsbundin og gæsluvarðhaldsvist komi til frádráttar. Þá verði málskostnaður, þar með talin laun vegna réttargæslu á rannsóknarstigi svo og málsvarnarlaun skipaðs verjanda, greidd úr ríkissjóði. Krafist er frávísunar á kröfum um upptöku og skaðabætur í VII. kafla ákæru en til vara sýknu. Málavextir Upphaf málsins var það að efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra barst í júní 2001 óformleg beiðni frá breskum lögregluyfirvöldum um rannsókn á tveimur millifærslubeiðnum sem falsaðar höfðu verið og sendar í útibú Lloyd's Bank þar sem óskað var millifærslna af bankareikningum fyrirtækisins T inn á bankareikning á Íslandi. Önnur þessara tilrauna tókst en hin ekki. Nánar tiltekið var um að ræða eftirfarandi færslubeiðnir og millifærslur þar sem bankareikningar í nafni ákærða, Y, í Landsbanka Íslands hf. koma við sögu. Þann 17. apríl 2001 voru svikin út 18.947 sterlingspund með falsaðri skriflegri beiðni um millifærslu af bankareikningi T hjá Lloyd's Bank inn á bankareikning nr. [...] í Landsbanka Íslands hf. Peningarnir voru teknir út af ákærða Y. Þann 27. sama mánaðar var síðan gerð tilraun til fjársvika að fjárhæð 18.947 sterlingspund með því að nota falsaða skriflega beiðni um millifærslu af bankareikningi T frá Lloyd's Bank inn á bankareikning nr. [...] í Landsbanka Íslands hf. Millifærslan var ekki framkvæmd af breska bankanum. Þann 13. september sl. barst tilkynning frá Landsbanka Íslands til efnahagsbrotadeildar á grundvelli laga um varnir gegn peningaþvætti, um að ákærði, Y, hafi 11. september 2001 fengið millifærð 19.500 sterlingspund inn á bankareikning nr. [...] sem hann á í Landsbanka Íslands hf. Millifærslan var fengin fram á sama hátt og hinar með falsaðri skriflegri beiðni um millifærslu af bankareikningi N Ltd. í Northern Bank Ltd. í Belfast á Norður-Írlandi. Skömmu eftir millifærsluna hafði Landsbankanum borist beiðni um afturköllun hennar vegna þess að um fjársvik væri að ræða. Þegar efnahagsbrotadeild hóf afskipti af málinu hafði ákærði, Y, tekið megnið af peningunum út af bankareikningnum í Landsbankanum og lagt þá inn á bankareikning sinn í Búnaðarbanka Íslands hf., nr. [...], eða kr. 2.614.860. Efnahagsbrotadeild lagði hald á þessa peninga vegna rannsóknar málsins. Með bréfi, dags. 13. september 2001, barst lögreglu tilkynning um peningaþvætti frá Landsbanka Íslands hf. þess efnis að ákærði, X, hefði fengið greitt inn á bankareikning sinn, nr. [...], tvær greiðslur frá breskum banka af bankareikningi bresks fyrirtækis. Þann 22. ágúst sl. barst millifærsla af bankareikningi N Ltd, í Northern Bank í Belfast, að fjárhæð 19.500 sterlingspund. Skömmu seinna barst beiðni um að millifærsla þessi yrði stöðvuð vegna þess að um fjársvik væri að ræða, en þá höfðu peningarnir verið teknir út. Þann 31. ágúst sl. barst síðan önnur millifærsla af bankareikningi N Ltd í Northern Bank Ltd í Belfast að fjárhæð 19.500 sterlingspund. Skömmu seinna barst beiðni um að millifærslan yrði stöðvuð vegna þess að um fjársvik sé að ræða, en þá höfðu peningarnir verið tekið út. Af hálfu lögreglu var aflað mikilla gagna um símatengingar ákærðu innbyrðis og við aðra þá er koma hér við sögu. Þá kannaði breska lögreglan tengsl kærðu við aðila þar í landi meðal annars með húsleitum og eftir atvikum yfirheyrslum. Tengsl við Bretland og breska aðila er að finna í símhringingum kærðu þangað á þeim tíma sem svikin áttu að eiga sér stað og skjölum sendum með símbréfum og notuð voru í tengslum við svikin. II. Þann 28. september 2001 fór fram húsleit á heimili ákærða, Sixtusar, að Krummahólum 10, Reykjavík. Viðstaddir leitina voru sambýliskona hans, Hulda Björg Jóhannesdóttir, og Hilmar Magnússon, skipaður réttargæslumaður hans. Þar fannst m.a. í svefnherbergi skjalataska með ýmsum gögnum og í poka undir borði í holi fundust einnig ýmiss gögn, þar á meðal peningaseðlar. Í haldlagningarskýrslu er innihaldi plastpokans nánar lýst en það sem hér er talið skipta máli er eftirfarandi: A-1 Handskrifað blað með nöfnum fyrirtækja, m.a. N.I C. E. M. Ltd., Belfast. A-2 Handskrifað blað með nafni og kt. X auk reikningsnúmers í Landsbanka Íslands. A-3 Seðlar NLG 150 og DEM 100 sem reyndust við nánari athugun vera falsaðir. Í skjalatöskunni er sérstök ástæða til að geta um eftirfarandi gögn: B-3 Símbréf, dags. 17. apríl 2001, með upplýsingum um millifærslur frá breskum fyrirtækjum í gegnum breskar bankastofnanir. B-4 Símbéf, dags. 14. maí 2001, með upplýsingum um millifærslur frá breskum fyrirtækjum í gegnum breskar bankastofnanir. B-5 Handskrifað bréf með upplýsingum um nafn og reikningsnúmers X hjá LÍ ( á að vera Spron) auk upplýsinga fyrir SWIFT-greiðslur. Í þágu rannsóknar málsins sættu ákærðu gæsluvarðhaldi, ákærði, Y, frá 28. september til 26. október 2001, ákærði, X, frá 23. mars 2002 og ákærði, Sixtus, frá 27. september til 26. eða 29. október 2001. III. Verður nú rakinn framburður ákærðu og vitna fyrir dómi. Ákærði, Y, skýrði svo frá varðandi II kafla ákæru A-lið, að það hafi verið í byrjun apríl 2001, nánar tiltekið 5. apríl, sem Sixtus hefði haft samband við hann og beðið um að fá lánaðan bankareikning ákærða í Landsbanka Íslands. Hefði ákærði sent honum upplýsingar um bankareikninginn á tölvupósti. Ástæða þessa hafi verið sú að Sixtus kvaðst eiga von á símsendum peningum frá fyrirtæki erlendis sem hann hefði verið að vinna með. Hefði Sixtus gefið þá skýringu að hann væri í það mikilli skuld við bankann að hann gæti ekki notað sinn eigin reikning. Peningarnir hefðu komið inn á reikninginn 17. apríl 2001 og þegar hann hefði tjáð Sixtusi það hefði Sixtus óskað eftir því að peningarnir yrðu teknir út þegar í stað. Það hafi hann gert og tekið út í Bandaríkjadölum 5.000 og 7.000 en afganginn í íslenskum krónum og afhent Sixtusi peningana. Hefði úttektin verið í fjórum færslum í mismunandi bönkum, þar sem ekki hefði verið til nægilegt magn seðla á hverjum stað. Kona ákærða, Þ, hefði beðið út í bíl á meðan á þessu stóð. Samkvæmt gögnum málsins var úttekt að Laugavegi 77 framkvæmd kl. 12.58 og úttekt í Landsbankanum við Austurstræti kl. 13.27. Ákærði kvaðst ekki muna nákvæmlega tímasetningar í þessu sambandi en ítrekaði að hann hefði farið í beinu framhaldi heim til Sixtusar með peningana eftir að hafa hringt í hann í vinnuna. Ákærða var bent á framburð hans hjá lögreglu, þar sem fram kemur að hann hafi haft samband við síma Sixtusar 699 1772, þann 17. apríl, kl. 18.02. Kvaðst ákærði muna vel eftir því að hafa hringt í Sixtus eftir að hann fór í bankann þar sem hann hefði verið að vinna til fjögur eða fimm. Eftir það hefði hann farið heim til hans og afhent honum peningana. Ákærði kvaðst hafa fengið greiddar 300.000 krónur af þessum peningum. Ekki hefði verið samið um þóknun fyrirfram heldur hafi Sixtus látið hann fá þessa fjárhæð. Aðspurður kveðst ákærði hafa vonast til að fá eitthvað af þeim 800 dollurum sem skildir voru eftir á bankareikningnum. Hafi konan hans tekið þá peninga út síðar. Ákærði kvaðst ekkert þekkja til fyrirtækisins T og aldrei hafa séð skjöl því tengd. Ákærði var spurður um tíð símasamskipti milli símnúmers hans og Sixtusar á þeim tíma er millifærslan átti sér stað, eða þann 17. apríl 2001, en um er að ræða 13 símtöl þann 17., 11 símtöl þann 18. og 15 símtöl þann 19. sama mánaðar. Ákærði kvað þau ekki tengjast þessu en Sixtus og hann hefðu haft símsamband út af ýmsum málum. Þá hafi ákærði verði mikið á sjó á þessum tíma og símtölin þá tengst því að hann var þá í landi. Varðandi B-lið sama kafla kvað ákærði meðákærða, Sixtus, hafa hringt í hann í byrjun september og fengið á sama hátt og fyrr afnot af reikningi hans. Hefði hann haft á orði að peningarnir kæmu 13. þess mánaðar en þeir hefðu í raun komið tveimur dögum fyrr, eða þann 11. Ákærði hefði tekið peningana þegar í stað út af reikningnum, enda hefði Sixtus verið búinn að biðja um það. Þar sem hann hefði verið á leið út á sjó þann dag og í ljós hefði komið í millitíðinni að hann hefði ekki tíma til að afhenda Sixtusi peningana lagði hann þá samdægurs á reikning sinn í Búnaðarbankanum. Kvað hann þetta ekkert hafa tengst ótta við að peningasendingin yrði bakfærð. Ákærði kvaðst ekkert þekkja til umræddra fyrirtækja og kannaðist hvorki við gögn sem tengjast millifærslunni og fundust á heimil Sixtusar né bréf sem bera með sér að stafi frá N Ákærði skýrði svo frá varðandi I. kafla ákæru að hann kannaðist ekkert við þá millifærslu og kvaðst hann hafa verið í Suður Ameríku á þeim tíma sem sú tilraun átti sér stað. Kveðst hann ekkert kannast við þá millifærslu né að Sixtus hefði verið búinn að ræða hana. Sérstaklega aðspurður um framburð hans hjá lögreglu 27. september sl., þar sem hann gaf þá skýringu á þessari millifærslu að hún hafi komið frá einhverjum manni að nafni Bobby og tengdist ávaxta- og skreiðarkaupum, kvaðst ákærði hafa verið hræddur við lögregluyfirheyrslu en hann hefði áður árangurslaust verið búinn að reyna að ná í Sixtus. Hann hefði enga ástæðu haft til að ætla að um svik væri að ræða hjá Sixtusi en grunur um að ekki væri allt með felldu hefði fyrst vaknað um 11. september. Kvað hann það misskilning, að hann hefði orðað það í lögregluskýrslu að hann hafi grunað að svik væru í tafli á þeim tíma. Ákærði kvaðst kannast við X en kvað þá enga vini. Hann kvaðst hins vegar hafa vitað að X og Sixtus þekktust. Hann hefði hins vegar ekkert vitað fyrr en við rannsókn málsins að X hefði tekið á móti fé inn á sína reikninga. Þá kvaðst ákærði kannast við Æ og hefði hann skýrt henni frá því að hann væri nýbúinn að taka á móti peningum frá Sixtusi. Símtöl þeirra í milli á þessum tíma hefðu hins vegar lotið að öðru, en hann hefði geymt fyrir hana hluti. Ákærði ítrekaði að hann hefði talið, að þar sem peningarnir væru símsendir, þá hefði hann ekki haft grunsemdir um ólöglegt athæfi þegar hann lánaði reikninginn. Ákærði, X, kvaðst hafa komið til Íslands 1998. Hann kveðst vera ættaður frá Kongó og hafa sótt um hæli sem pólitískur flóttamaður. Um tíma hefði hann unnið hjá Samskipum en hætt því og snúið sér að knattspyrnustarfsemi í Kamerún. Þá hafi hann eitthvað unnið óreglulega á veitingarhúsum án þess að slík vinna væri gefin upp til skatts. Hann gerir ekki athugasemdir við upphæðir félagslegrar aðstoðar hér á landi, um 220.000 krónur árið 1999, 470.000 krónur árið 2000 og um 650.000 krónur árið 2001. Hann kvaðst hafa haft um 2.2 milljónir króna í tekjur í þrjú ár. Hann kvaðst aðspurður vegna ákæruliða í V. kafla aldrei hafa sé þau gögn áður sem vörðuðu hinar fölsuðu millifærslur. Hann kvaðst ekkert kannast við félagið N. Þá kvaðst hann ekki hafa tekið við greiðslum inn á bankareikning sinn. Hann staðfesti að hann hefði stofnað reikning í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis í maí 2001 vegna starfssemi sinnar varðandi fótbolta en ekkert notað hann. Hann kvaðst hafa skrifað miða með nafni sínu og upplýsingar um bankareikning í Landsbankanum en það reikningsnúmer hefði hann fengið í bankanum þegar hann ætlaði að endurnýja debetkort sitt út af starfsemi tengdri knattspyrnu. Hann kvaðst enga skýringu geta gefið á því að þessi miði fannst á heimili ákærða Sixtusar. Hann kvaðst ekki hafa ritað á miða í SPRON vegna úttektar 24. ágúst sl., né heldur 4. september og aldrei hafa notað umræddan reikning. Ákærði kannaðist við rithandarsýni sitt úr myndaskrá, sem hann kvaðst hafa gefið þegar hann stofnaði reikning í Búnaðarbankanum 1999, sem og rithönd á vegabréfi ákærða. Ákærða var bent á að það vekti athygli að rithönd hans væri með öðrum hætti þar sem hann hefði gefið rithandarsýnishorn vegna rannsóknar málsins. Ákærði kvaðst ekki hafa verið að aflaga rithöndina af ásetningi. Ákærði neitar því að hafa fengið lánaða tösku hjá Sixtusi og skilað henni með einhverjum pappírum í. Hann kvaðst ekki kannast við þau gögn sem haldlögð voru á heimili Sixtusar. Kvaðst hann vita hvar Sixtus býr og hafa komið þangað einu sinni. Þeir hefðu aldrei verið í viðskiptum saman en hafi báðir áhuga á fótbolta. Aðspurður um notkun á bankareikningi hans kvaðst hann hafa orðið var við að einhver væri að nota reikninginn þar sem hann hafi verið staddur erlendis. Hann hefði því verið að skrifa upp númer á bankareikningunum til að fylgjast með því. Hann kvað 192 krónur hafi verið inn á reikningnum frá janúar 2001 til 31. október s.á. Ákærði kvaðst hafa bókað far af landi brott 5. september og farið þann 6. en hann hefði verið búinn að ákveða að fara löngu fyrr en ekki fengið pláss. Flugmiðann hefði hann hins vegar keypt í janúar það ár í Frakklandi þegar hann var á leið frá Kamerún. Ákærði kvaðst hafa keypt ferðatékka í Evrum upp á 969.853 krónur þann 5. september. Hann hefði átt peninga þegar hann kom til landsins, auk þess að hafa haft hér tekjur, og hefði hann ætlað að kaupa gjaldeyri á þessum tíma vegna hagstæðs gengis. Ákærði kannaðist við símnúmer sitt, 694 5743, sem er númer farsíma. Kvaðst hann hafa gefið manni að nafni Douglas símkortið sitt áður en ákærði fór úr landi, þar sem hann hefði ekki getað notað það erlendis. Ákærða var þá bent á að samkvæmt skráningu símafyrirtækis þá hafi símtækið og símkortið verið notað saman tímabilið 13. maí til 6. september að undanskilum þremur tilvikum 16. júlí. Kvaðst ákærði þá hafa látið umræddan Douglas fá bæði símann og kortið en tekið síðan símann aftur. Kvað hann sama misskilning hafa átt sér stað í framburði hans hjá lögreglu. Ákærða er bent á mikil samskipti milli síma hans og síma Sixtusar á þeim tímum sem brotin eiga sér stað. Þann 24. ágúst séu þau 15 og símtölin eigi sér stað 6 mínútum eftir allar þrjár úttektirnar þennan dag. Samskiptin séu hins vegar lítil á öðrum tímum. Segir ákærði að hann og Sixtus hafi verið í tíðu símasambandi vegna knattspyrnuáhuga beggja. Sama væri að segja um 16 símtöl þann 21. ágúst en þá hafi þeir verið að fylgjast með knattspyrnu í sjónvarpinu. Varðandi símasamskipti þeirra 6. og 7. september þá kvaðst hann hafa verið með símann en ekki símkortið þá daga og kannaðist ekki við að hafa hringt í Sixtus. Ákærða var bent á að hann hafi hringt 6 símtöl í þjónustuver SPRON þann 22. ágúst og 1 símtal þann 4. september og kvaðst hann þá ekki hafa hringt þangað, þar sem hann notaði Internetið til að huga að bankareikningum sínum. Ákærði, Sixtus, kvaðst fæddur í Kamerún en hafa verið á Íslandi nú í 5 ár. Hann hefði starfað í byggingarvinnu og í fiski þar til hann hóf störf sem markaðstjóri hjá fyrirtæki í Keflavík. Hann kveðst ekki kannast við nein þau bréf sem lúta að umræddum millifærslum né að hafa vitað af þeim. Þá kvaðst hann ekki hafa lagt peninga inn á bankareikninga X eða haft bankaviðskipti honum tengd. Hann kvaðst heldur ekki hafa vitað um númer á bankareikningi ákærða Júlíusar í Landsbankanum. Sérstaklega aðspurður um þau tvö skjöl sem fundust á heimili hans við húsleit og tengjast umræddum millifærslum í ákærulið II. lið A og B, þá kvaðst hann ekkert þekkja þessi skjöl og ekki kannast við fyrirtækin N eða T. Ákærði kvaðst enga skýringu geta gefið á því af hverju þessi skjöl fundust á heimili hans og kvaðst ekkert hafa af þeim vitað. Þá kvaðst hann enga skýringu hafa á hinum fölsuðu peningaseðlum sem fundust í plastpoka en kvaðst hafa verið með peninga þegar hann kom heim frá útlöndum 25. september og hafi þeir verið í umslagi. Aðspurður um skýringu á því af hverju skjöl með bankareikningi X, kennitölu o. fl. hafi fundist í skjalatöskunni, kvaðst hann ekki hafa neina skýringu en benti á að hann hafi lánað ákærða, X, töskuna sem hann hafi skilað. Varðandi ákæruliði III og IV kvaðst ákærði aðspurður aldrei hafa verið í viðskiptum við Æ og þekki ekki þau fyrirtæki sem þar eiga hlut að máli. Þá kvaðst hann ekki hafa vitað um bankareikning hennar og sé sleginn yfir framburði hennar. Hann kannaðist við að hafa farið með Æ ásamt eiginkonu sinni í Kringluna til að kaupa afmælisgjöf. Hann hafnar því hins vegar alfarið að ferðin þangað hafi verið í þeim tilgangi að kanna hvort millifærsla peninga hefði átt sér stað. Ákærði kvað Július vera vin sinn og félaga en samband hans við X hafi að mestu verið í gegnum síma en hann hafi þó komið nokkrum sinnum á heimili ákærða á sl. ári. Þeir séu báðir áhugamenn um knattspyrnu og hafi talað mikið saman símleiðis um það mál. Aðspurður um tíð símasamskipti milli hans og meðákærðu 17. apríl, eða 13 símtöl. Þann 18. apríl er um 11 símtöl að ræða og 15 þann 19. apríl. Kveðst ákærði telja umrædd gögn gölluð. Þá kveðst hann hafa verið í sambandi við Y þegar hann var í landi og því ráðist mynstrið af því. Þessi símtöl séu á engan hátt tengd málinu heldur m.a. viðskiptum við Y með fisk. Varðandi símasamskipti við Æ kvað hann þau ekki hafa haft neitt með millifærslur peninga að gera. Hún hafi hins vegar átt í peningavandræðum á þessum tíma og verið sífellt að senda honum SMS-skilaboð um að hann ætti að hringa í hana. Þá hafi verið eitthvað vesen á henni á þessum tíma. Varðandi 17. apríl 2001 þá sýni framlögð gögn að hann hafi verið í vinnu þann dag kl. 7.56 til 16.04 og minnist þess ekki að hafa hitt Július þann dag. Ákærði neitar því að hafa fengið peninga úr hendi Y. Vitnið, Jón Lárusson lögreglufulltrúi, skýrði réttinum frá fyrirkomulagi húsleitar 27. september 2001 á heimili ákærða Sixtusar að Krummahólum 10 en verjandi hans hafi m.a. verið þar viðstaddur. Farið hefði verið yfir öll þau gögn, bæði í skjalatösku sem fannst í svefnherbergi og plastpoka, sem fannst undir spegli í holi. Í töskunni hafi verið fjöldi pappíra sem tengdust ákærða og ekkert sem benti til að þau gögn vörðuðu aðra en hann. Sama gildi um plastpokann. Þar hafi verið farmiðar og ferðapappírar tengdir ákærða auk peningaseðla sem reynst hafi falsaðir. Þá hafi fundist pappírar með upplýsingum um reikningsnúmer og nafn og kennitölu X. Umslag með peningum hafi fundist í umslagi á borði inni í stofu. Vitnið kvaðst hafa gert athuganir á símagögnum frá símafyrirtækum og setti upp í súlurit. Kvað hann þær athuganir unnar eftir bestu þekkingu en hann sé viðurkenndur kerfisfræðingur með vottorði frá Microsoft. Lýsti vitnið því hvernig línurit símhringinga er unnið og kvað gögnin unnin úr öllum þeim tilvikum þar sem viðkomandi símanúmer eiga samskipti saman, óháð tímalengd. Vitnið, Sveinn Ingiberg Magnússon lögreglufulltrúi, gerði einnig grein fyrir húsleitinni að Krummahólum 10. Hann kvað sambýliskonu ákærða, Sixtusar, hafa sagt að innihald poka sem fannst í holi undir borði hafi verið í tösku í eigu ákærða sem væri í viðgerð og hafi hann sturtað úr henni í þennan poka. Í honum hafi m.a. fundist skjal varðandi N. Nánast öll gögnin bæði í pokanum og í töskunni sem fannst svefnherberginu hafi tengst ákærða Sixtusi með einhverjum hætti. Vitnið kvað vera samræmi í rithönd ákærða, X, samkvæmt gögnum um úttekt af debetreikningum frá október og fram í nóvember. Vitnið benti á að rithandarsýni ákærða, sem hann gaf þegar hann stofnaði bankareikninginn og ritað sé með skrifstöfum, sé eins og rithöndin þegar úttektin átti sér stað. Þegar ákærði hafi hins vegar verið beðinn að gefa rithandarsýni þá riti hann nafn sitt með prentstöfum og riti með öðrum hætti. Vitnið, Ö, kvaðst sjá um erlenda sjóði Búnaðarbankans. Hún kvaðst hafa tekið við NLG 50, NLG 100 og DEM 100 frá ríkislögreglustjóra og þegar í stað séð að um falsaða seðla var að ræða. Það sem vakið hafi grunsemdir hennar hafi verið það að pappírinn hafi ekki verið eins og í löglegum seðlum. Þá hafi ekkert vatnsmerki verið í þeim. Við nánari könnun í tækjum bankans hafi þessi grunur hennar verið staðfestur. Vitnið, Æ, kvað Sixtus hafa beðið hana að lána sér bankareikning hennar til að yfirfæra fé vegna fiskkaupa bresks fyrirtækis frá Íslandi. Kvaðst hann ekki geta notað sinn eigin reikning í þessu skyni vegna skuldar við bankann. Hann hafi ekkert sagt til um það hvenær þetta yrði nákvæmlega en sagt henni að hringja í bankann reglulega til að kanna hvort peningarnir væru komnir inn á reikninginn. Hún kvaðst ekkert hafa vitað um fyrri millifærsluna í ákærulið III en varðandi millifærslu í ákærulið IV kvaðst hún hafa sagt Sixtusi að hún gæti ekki náð í peningana þann dag vegna þreytu þar sem hún var að vinna á næturvakt. Hún hafi engu að síður farið í bankann með Sixtusi og Huldu til að fá staðfest að peningarnir væru komnir. Sixtus hafi beðið við dyrnar á meðan hún fór inn. Bankinn hafi hins vegar verið að loka. Sixtus hafi lagt að henni að taka peninga út en hún hafi verið því andvíg. Þau hafi verið í tíðu símasambandi vegna þessara mála. Símasamskipti við Y hafi hins vegar tengst öðru. Hún hafi þó sagt Y frá því að Sixtus hefði beðið hana um bankareikning hennar. Vitnið, Þ, sambýliskona ákærða Y, kvað hann hafa sagt sér að ákærði, Sixtus, hefði beðið hann um að lána bankareikning sinn. Hafi hún síðan vitað að von var á peningum 17. apríl 2001 og keyrt hann í bankann til að taka þá peninga út. Þau hafi síðan farið að Krummahólum 10 þar sem Július hafi farið inn til Sixtusar. Þá kvaðst hún hafa vitað af millifærslunni 11. september. Vitnið kvað hana og Y hafa rætt það sín í milli af hverju þetta væri gert en þegar Y hafi sagt að þetta yrði símsent þá hafi þau talið það í lagi. Vitnið kvaðst hafa vitað að Sixtus hafði setið í fangelsi fyrir afbrot og því hugleitt þetta mál. Þá hafi Y sagt sér að Sixtus hefði beðið Æ að lána bankareikning hennar og hafi það verið nokkrum dögum áður en seinni millifærslan kom. Á sama tíma hafi hún heyrt að X væri að hjálpa Sixtusi við þetta. Vitnið kvaðst hafa furðað sig á þeirri þóknun sem Y hafi fengið fyrir þetta, eða 300.000 krónur, en ekkert gert í því. Sixtus hafi margsinnis hringt í hana eftir 11. september eftir að Y var farinn út á sjó og beðið hana að hringja í bankann til að athuga hvort peningarnir væru komnir. Hafi hann sagst vera í Þýskalandi í eitt sinn en við Y hafi hann sagst vera í London. Hafi hún sagt honum að hún myndi gera það en síðan hafi hún ekki hringt, enda vitað að peningarnir væru á reikningnum. Y hafi lagt peningana inn í Búnaðarbankann og ætlað að geyma þá þar til hann kæmi aftur í land af sjónum. Vitnið, Hulda Björg Jóhannesdóttir, kvaðst ekkert kannast við gögn þau sem fundust á heimili hennar að Krummahólum 10 og tengjast ákærða X né önnur skjöl er varða millifærslurnar. Vitnið kannaðist hins vegar við skjalatöskuna og kvað Sixtus hafa sagt hafa lánað X hana en það sé langt síðan. Vitnið kannaðist við að hafa farið ásamt Sixtusi og Æ í Kringluna en sú ferð hafi tengst kaupum á afmælisgjöf. Niðurstaða. Ákæruliður I. til V. Með bréfi T, dags. 4. apríl 2001, til Lloyd's Bank, Haslemere Surrey Branch, Englandi, var bankanum tilkynnt um breytt heimilisfang fyrirtækisins og þess óskað að öllum pósti til þess yrði beint þangað. Með bréfi fyrirtækisins til bankans, dags. 9. s.m., komu fyrirmæli um að millifæra af reikningi þess GBP 18.949 yfir á reikning ákærða, Y, nr. [...] við Landsbanka Íslands, Austurstræti. Hefur ákærði, Y, viðurkennt fyrir dóminum að hafa tekið þessa fjárhæð út af reikningi sínum. Með bréfi fyrirtækisins, dags. 18. s.m., til bankans komu hliðstæð fyrirmæli um að millifærslu sömu fjárhæð inn á reikning ákærða. Þessi millifærsla náði ekki fram að ganga þar sem reikningseigandi stöðvaði hana. Ákærði, Y kveðst ekkert hafa af þessari millifærslu vitað. Með bréfi N Ltd., London, dags. 6. ágúst 2001, til Northern Bank, Belfast, Norður Írlandi, tilkynnti fyrirtækið um breytt heimilisfang og óskaði þess að allur póstur yrði sendur á það. Með bréfi fyrirtækisins til bankans, dags. 5. september s.á, komu fyrirmæli um að millifæra af reikningi þess GBP 19.500 yfir á reikning ákærða, Y nr. [...] Landsbanka Íslands, Austurstræti. Ákærði, Július, hefur viðurkennt að hafa tekið þessa fjárhæð út af reikningi sínum þann 11. september s.á. Með bréfi, dags. 18. júní 2001, frá Íslandsbanka-FBA hf. til ríkislögreglustjóra var tilkynnt að þann 13. s.m. hefðu bankanum borist greiðslufyrirmæli frá National Westminister Bank PLC, London, í gegnum greiðslukerfið SWIFT, um að greiða GBP 8.500, eða jafnvirði 1.243.740 króna, af reikningi í eigu P.B. Conway í bankanum inn á reikning í eigu Æ, nr. [...], í útibúi Íslandsbanka í Lækjargötu. Millifærslan var bakfærð af reikningi Æ þann 14. júní 2001 að beiðni National Westminster Bank þar sem um svik var að ræða. Þann 12. s.m. hefðu einnig komið fyrirmæli frá Barclays Bank um að millifæra GBP 8.500 af reikningi í eigu Y Ltd. inn á reikning Æ, sem síðan voru afturkölluð 15. s.m. Fram kom að Æ hefði haft samband við bankann þann 18. s.m. og spurst fyrir um þessar greiðslur en þá verið sagt að þær hefur verið afturkallaðar. Ákærði, Y, kveðst ekkert kannast við ofangreind bréf er hann varða né heldur þekkja til þeirra fyrirtækja sem hér um ræðir. Ber hann að ákærði, Sixtus, hafi í byrjun apríl 2001 beðið hann um aðgang að bankareikningi sínum við Landsbanka Íslands til að leggja inn á hann peninga sem Sixtus ætti von á erlendis frá. Hann hefði síðan þann 17. apríl 2001, þegar GBP 18.947 voru lögð inn á reikninginn, tekið peningana út í fjórum færslum að undanskyldum 800 Bandaríkjadölum sem sambýliskona hans tók út síðar. Þetta hefði hann gert að beiðni Sixtusar og afhent honum samdægurs fjárhæðina á heimili hans. Hann hefði fengið 300.000 krónur greiddar af þessum peningum en ekki hefði verið um fyrirfram ákveðna þóknun að ræða. Ákærði ber að með sama hætti hafi Sixtus fengið afnot af öðrum bankareikningi hans í september 2001 og talið að sú peningasending myndi berast 13. sama mánaðar. Peningarnir hafi hins vegar komið tveimur dögum fyrr, eða 11. sama mánaðar. Hafi hann tekið þá peninga út og lagt á reikning á sínu nafni í Búnaðarbankanum sem hann stofnaði samtímis, þar sem honum hafi ekki unnist tími til að skila þeim til Sixtusar. Samkvæmt framburði Æ fyrir dóminum bað ákærði, Sixtus, hana um afnot af bankareikningi sínum hjá Íslandsbanka, útibúi Lækjargötu, vegna fiskkaupa erlendis frá. Að hennar sögn gaf hann henni fyrirmæli um að hringja í bankann reglulega til að grennslast fyrir um hvort peningarnir væru komnir. Hún kvaðst ekkert hafa vitað af millifærslunni 12. júní en varðandi þá síðari, þann 13. júní, kvaðst hún hafa farið með Sixtusi og sambýliskonu hans, Huldu, í útibú bankans í Kringlunni til að fá staðfest að peningarnir væru komnir. Hún hafi hins vegar ekki tekið út af reikningnum þrátt fyrir að Sixtus legði að henni að gera það. Kvað hún þau hafa verið í tíðum símasamskiptum vegna þessa. Þá kvaðst hún hafa skýrt Y frá því í byrjun september að Sixtus hefði beðið sig um um afnot af bankareikningnum. Með bréfi N Ltd., Belfast, Norður Írlandi, dags. 15. ágúst 2001, til Northern Bank, Square, Belfast, Norður Írlandi var farið fram á yfirfærslu á GBP 19.500 af reikningi fyrirtækisins nr. [...], inn á reikning ákærða, X, nr. [...] í Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis, Skólavörðustíg, Reykjavík. Peningarnir voru lagðir inn á reikninginn þann 23. ágúst 2001 og teknir út daginn eftir. Með bréfi fyrirtækisins, dags. 28. ágúst 2001, komu síðan hliðstæð fyrirmæli til bankans um millifærslu á sömu fjárhæð á reikning X. Voru peningarnir lagðir inn á reikninginn þann 4. september 2001 og teknir út samdægurs. Ákærði X neitar öllum afskiptum sínum af umræddum millifærslum og kvaðst ekkert þekkja til umræddra fyrirtækja. Þá neitaði hann að hafa tekið peningana út af reikningi sínum í SPRON þann 24. ágúst og 4. september. Í þágu rannsóknar málsins var aflað gagna hjá símafyrirtækjum um símtöl milli síma ákærðu og fleiri er málinu tengdust. Vann Jón Lárusson rannsóknar-lögreglumaður, sem jafnframt er kerfisfræðingur að mennt, úr þessum gögnum línurit um þessi símasamskipti sem liggja fyrir í málinu. Hefur Jón borið að línuritin sýni öll samskipti milli símanúmeranna óháð tímalengd. Dómurinn hefur, vegna gagnrýni verjanda, yfirfarið þessa úrvinnslu og telur unnt að byggja á þeim við úrlausn málsins. Sýna þau á skýran hátt samskipti milli þessara símtækja m.a. á þeim tímum sem hér um ræðir og nánar verður gerð grein fyrir síðar. Ákærði, Y, hefur borið að hafa látið meðákærða, Sixtusi, í té bankareikninga sína í Landsbankanum til að leggja inn á þá fé sem hann átti von á erlendis frá. Að sögn hans lagði Sixtus ríka áherslu á það að peningarnir yrðu teknir út af reikningunum um leið og millifærslan hefði átt sér stað. Þá hefur ákærði, Y, viðurkennt að hafa fengið í þóknun 300.000 krónur af fjárhæðinni er hann tók út 17. apríl og auk þess viðurkennt að hafa skilið eftir 800 Bandaríkjadali á reikningi sínum af þessum peningum. Þegar ákærði, Y, var handtekinn gaf hann skýringar á atburðum sem reyndust ósannar. Síðari skýrslur hjá lögreglu hafa verið í samræmi við framburð hans fyrir dóminum að mestu leyti. Hins vegar kvað hann framburð sinn hjá lögreglu þess efnis, að hann hefði grunað að svik væru í tafli hjá Sixtusi þegar hann tók peningana út 11. september, ekki nákvæmlega réttan heldur hafi hann þá aðeins grunað að ekki væri allt með felldu. Á þeim tíma er samskipti þessi áttu sér stað vissi Y að Sixtus átti sakaferil vegna fjársvika. Engu að síður samþykkti hann að lána honum bankareikninga sína í nefndum tilgangi og þáði háa þóknun fyrir. Málaleitan Sixtusar var, við þessar aðstæður, til þess fallin að vekja grundsemdir hans að um ólöglegt athæfi væri að ræða enda ræddu hann og sambýliskona hans, Þ, það sín í milli og virðast þau hafa haft af þessu áhyggjur. Hin tíðu símasamskipti Y og Sixtusar, um það leyti þegar brotin áttu sér stað, benda sterklega til þess að um óeðlileg viðskipti hafi verið að ræða. Þá bendir hin ríkulega þóknun Y, sem ekki er í neinu samræmi við það eitt að veita aðgang að bankareikningum sínum, enn fremur til þess að ákærði, Y, hafi talið sig eiga ágóðahlut í peningunum. Þegar allt þetta er virt er það álit dómsins, að ákærða hafi hlotið að vera ljóst að um ólögmæta starfsemi ákærða Sixtusar var að ræða. Þó að ekki verði fallist á það með ákæruvaldinu að þáttur ákærða í verknaðinum hafi verið slíkur að hann verði dæmdur fyrir samverknað með ákærða, Sixtusi, verður hann sakfelldur fyrir hlutdeild í fjársvikum og tilraun til fjársvika samkvæmt I. kafla og II. kafla A og B í ákæru. Samkvæmt þessu telst ákærði, Y, hafa gerst sekur um fjársvik og tilraun til fjársvika eins og í ákæruliðum I og II, A og B greinir. Eru brotin þar rétt færð til refsiákvæða að öðru leyti en því að vísa skal til 1. mgr. 22. gr. almennra hegningarlaga varðandi þátt ákærða, Y. Að mati dómsins er ekkert í gögnum málsins, né í framburði ákærða eða vitna, sem styður það að þáttur ákærða, Y, hafi verið annar og meiri en sá sem hann hefur lýst hvað varðar notkun á hinum fölsuðu millifærslubeiðnum. Þykir því ekki fram komin sönnun þess að ákærði, Y, hafi gerst sekur um skjalafals, og ber að sýkna hann af broti gegn 155. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði, X, er eigandi bankareiknings nr. [...] í Sparisjóði Reykjavíkur, sem notaður var við millifærslur samkvæmt ákærulið V, lið A og B. Af þeim reikningi voru tekin út, þann 24. ágúst og 4. september 2001, GBP 19.500 í hvort sinn. Í málinu liggja fyrir ljósrit 3ja viðskiptakvittana sparisjóðsins, dags. 24. ágúst 2001, þar sem teknar eru út af reikningnum samtals 2.784.607 krónur. Kvittanirnar eru staðfestar með nafni ákærða. Þá liggur einnig frammi viðskiptakvittun, dags. 4. september s.á., vegna úttektar á 2.807.614 krónum af reikningum með nafni ákærða. Til samanburðar þessum nafnritunum liggur frammi sýnishorn nafnritunar ákærða úr gagnabanka Reiknistofu bankanna, frá því er hann stofnaði bankareikning, nafnritun hans á vegabréfi sínu og rithandarsýni sem ákærði var beðinn að gefa við rannsókn málsins. Þar sem úttektirnar eru ritaðar með tölvuskjápenna var að mati ákæruvaldsins talið gagnlaust að beita hefðbundnum rannsóknum á þessum rithandarsýnishornum í málinu. Að mati dómsins er ritun nafns ákærða mjög áþekk í öllum tilvikum nema þar sem ákærði gefur rithandarsýni við rannsókn málsins, þar sem hún er verulega frábrugðin. Verður ekki hjá því komist að álykta að þetta hafi ákærði gert í þeim tilgangi að torvelda að tengja mætti hann við áðurnefndar úttektir. Svo sem rakið hefur verið fundust gögn á heimili Sixtusar þar sem fram koma handritaðar upplýsingar um umrætt reikningsnúmer, kennitala X o.fl. Hefur X viðurkennt að hafa ritað upplýsingarnar á blað en gat enga skýringu gefið á því af hverju það fannst þarna. Neitaði hann því að hafa fengið lánaða tösku hjá Sixtusi, sem hafði gefið í skyn að hugsanlega gætu þessi gögn hafa verið í töskunni frá þeim tíma er hún var í láni hjá X. Á þeim tímum er brotin áttu sér stað voru tíð símtöl milli símnúmera X og Sixtusar. Þannig voru 15 samskipti á milli þessara símanúmera þann 24. ágúst 2001, eða daginn fyrir fyrri úttektina, en næstu tvo daga á undan voru þau samtals 25. Þá voru samtals 11 símtengingar þann 4. september, eða sama dag og síðari úttektin fór fram. Á öðrum tímum eru símtengingar óverulegar. Sérstaka athygli vekur að símasamskipti eru 6 mínútum eftir hvora úttektina. Þá var hringt úr síma ákærða í þjónustuver Spron, 7 símtengingar þann 22. ágúst og einu sinni þann 4. september. Framburður ákærða um þennan þátt málsins hefur verið reikull en hjá lögreglu og fyrir dómi bar hann að hann hefði gefið manni að nafni Douglas símkortið áður en hann fór til útlanda. Breytti hann framburði sínum þegar honum var á það bent að gögn málsins sýndu að síminn og kortið hefðu verið notuð saman. Kvaðst hann þá hafa lánað Douglasi símann en fengið hann til baka fyrir brottför sína. Ákærði hélt af landi brott þann þann 6. september 2001, en hann hafði pantað far með Flugleiðum daginn áður eftir að hafa keypt gjaldeyri fyrir rúmar 900.000 krónur. Benti viðskilnaður hans til þess að hann hafi ekki ætlað sér að koma aftur til landsins í bráð. Skýringar hans um að hann hafi ætlað utan til náms hafa ekki verið studdar neinum gögnum. Það er mat dómsins að framburður ákærða fyrir dóminum sé allur með ólíkindablæ, óstöðugur og lítt trúverðugur. Þykir dóminum, þegar allt það er virt sem hér hefur verið rakið, hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákærulið V, lið A og B. Ber því að sakfella hann fyrir þau brot og eru þau réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærði Sixtus neitar alfarið sök í málinu. Kveðst hann ekki kannast við neitt þeirra fyrirtækja sem hlut eiga að máli, gögn þau sem þar koma við sögu, né heldur að hafa átt í bankaviðskiptum við ákærðu Y og X eða Æ. Svo sem rakið hefur verið fundust á heimili ákærða gögn þar sem fram koma m.a. nöfn þeirra erlendu fyrirtækja sem hlut eiga að máli og aðrar upplýsingar sem tengjast áðurnefndum millifærslum. Hefur ákærði enga haldbæra skýringu getað gefið á þessum fundi. Ákærði, Y, svo og vitnið, Æ, hafa bæði borið að Sixtus hafi óskað eftir því við þau að fá afnot af bankareikningum þeirra til að millifæra á þá fjárhæðir erlendis frá. Er framburður Æ um samskipti hennar við Sixtus samhljóða framburði Y, enda fóru fjársvikin fram með líkum hætti í öll skiptin. Þykir framburður Æ trúverðugur og hefur hann stuðning í yfirliti yfir símsamskipti milli þeirra á þeim tímum er brotin áttu sér stað. Þá hefur Sixtus viðurkennt að hafa farið með henni í Kringluna er hún fór í bankann til að athuga um innstæðuna á reikningnum, þrátt fyrir að hann segi tilgang fararinnar annan en vitnið heldur fram. Vitnið, Þ sambýliskona Y, kvaðst hafa vitað um beiðni Sixtusar um að fá aðgang að bankareikningi sambýlismanns sín og hafa verið með í för þann 17. apríl þegar peningarnir voru teknir út og er Y á að hafa afhent þá á heimili Sixtusar. Þá bar vitnið einnig að Sixtus hefði hringt í hana eftir 11. september til að grennslast fyrir um millifærslu og fara fram á það við hana að hún aðgætti hvort peningarnir væru komnir inn á reikninginn. Fram hefur komið um tíð símsamskipti ákærða Sixtusar við meðákærðu. Hann telur samskipti sín við X að mestu hafa snúist um sameiginlegt áhugamál þeirra, knattspyrnu, en við Y hafi hann verið að ræða viðskipti með fisk. Þessi skýring ákærða þykir lítt trúverðug í ljósi þess sem hér hefur verið rakið. Dómurinn telur það hafið yfir allan skynsamlegan vafa að ákærði, Sixtus, hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í I. til V. kafla ákærunnar og þar er rétt lýst. Ber því að sakfella hann fyrir þau brot sem eru réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. VI. ákæruliður. Við húsleit á heimili ákærða, Sixtusar, þann 28. september 2001, fundust peningaseðlar DEM 100 og NLG 100 og NLG 50 í plastpoka ásamt öðrum pappírsgögnum. Vitnið, Ö, sem tók við seðlunum í Búnaðarbankanum kvaðst þegar í stað hafa séð að seðlarnir voru falsaðir þar sem pappírinn hafi ekki verið löglegur, og eins hafi ekkert vatnsmerki verið á þeim. Nánari athugun bankans hafi leitt í ljós að svo var. Á umræddum seðlum má sjá að vatnsmerki skortir. Telst óumdeilt í málinu að umræddir peningaseðlar séu falsaðir. Ákærði, Sixtus, kvaðst fyrir dóminum ekkert kannast við tilvist peningaseðlanna og benti á að þeir peningar sem hann hefði komið með heim erlendis frá hafi verið í umslagi. Þótt leiða megi að því líkur að peningaseðlarnir stafi frá ákærða, Sixtusi, þá er ekkert fram komið í málinu sem bendir til þess að þeirra hafi verið aflað í því skyni að koma þeim í umferð sem ósviknum gjaldeyri. Ber því að sýkna ákærða af þessum ákærulið. Refsingar. Við ákvörðun refsingar ákærðu ber að líta til 2., 6. og 7. tl. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en um var að ræða vel skipulagða brotastarfsemi sem snýst um miklar fjárhæðir. Ákærði, Sixtus, hlaut dóm 28. maí 1999, 12 mánaða fangelsi fyrir fjársvik. Er því hér um ítrekað brot að ræða ákærða. Þykir refsing ákærða Sixtusar hæfilega ákveðin með hliðsjón af þessu og þegar litið er til 77. gr. almennra hegningarlaga fangelsi í tvö ár. Gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 28. september til 26. október 2001 skal koma til frádráttar. Ákærði skal greiða sakarkostnað þ.m.t. réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Magnússonar héraðsdómslögmanns, 750.000 krónur. Refsing ákærða, X, sem ekki hefur áður gerst sekur um refsiverða háttsemi svo vitað sé, þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 12 mánuði. Gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 23. mars 2002 skal koma til frádráttar. Ákærði skal greiða sakarkostnað þ. m. t. réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 600.000 krónur. Ákærði, Y, hefur að hluta til játað brot sitt og verður til þess litið við ákvörðun refsingar hans. Þykir refsing ákærða, sem ekki hefur áður gerst sekur um refsiverða háttsemi svo vitað sé, hæfilega ákveðin fangelsi í 8 mánuði. Rétt þykir að fresta fullnustu refsingar ákærða og skal hún falla niður að tveimur árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Komi til fullnustu refsingarinnar skal gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 28. september til 26. október 2001 dragast frá. Ákærði skal greiða sakarkostnað þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjargar Rúnarsdóttur héraðsdómlögmanns, 300.000 krónur. Í fyrri málslið 3. tl. 1. mgr. 69. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 segir að gera megi upptækt með dómi muni eða ávinning, sem aflað hefur verið með broti, og enginn á löglegt tilkall til, eða fjárhæð sem svarar til slíks ávinnings. Ljóst er að ávinningur ákærðu af brotum þeirra er töluverður. Aftur á móti er vitað af hverjum ákærðu sviku fé og hverjir eiga tilkall til þeirra fjármuna er greinir í hverjum ákærulið fyrir sig. Þegar af þessari ástæðu er ekki hægt að fallast á upptökukröfur á hendur ákærðu, þar sem segir skýrum orðum í tilvitnuðu lagaákvæði að eitt af skilyrðum fyrir upptöku sé að enginn eigi löglegt tilkall til ávinningsins. Eigi verður komist hjá þessari niðurstöðu þó að lögmætir eigendur fjárins hafi ekki nýtt sér rétt sinn nema að litlu leyti til að halda uppi bótakröfum í málinu. Með vísan til framangreinds er hafnað upptökukröfum ákæruvalds samkvæmt 1. og 2. lið VII. kafla ákæru. Verjandi ákærða, Y, gerir kröfu fyrir hans hönd um afhendingu á nánar tilteknum, sérgreindum peningaupphæðum til annars vegar Northern Ireland Council for Ethnic Minorities og hins vegar til Northern Bank Limited, Belfast. Ákærði hefur verið fundinn sekur um fjársvik og við rannsókn málsins á hendur honum og meðákærðu voru m.a. haldlagðar innstæður á bankareikningum, m.a. á nafni ákærða Y. Óljóst er á hvaða grunni framangreindar kröfur byggja. Virðist fráleitt að ákærði geri kröfu um ráðstöfun fjármuna sem hann hefur verið fundinn sekur um að hafa aflað með fjársvikum, en krafan virðist snúast um peninga á reikningum í eigu ákærða sem haldlagðir voru við rannsókn málsins. Með vísan til framangreinds er kröfu verjandans hafnað. Northern Bank Limited, Belfast, Norður Írlandi, hefur uppi bótakröfu í málinu. Krafist er greiðslu skaðabóta að fjárhæð 19.500 bresk pund, óskipt úr hendi ákærðu Y og Sixtusar, vegna brota samkvæmt II. kafla, B. Einnig er krafist greiðslu á 39.000 breskum pundum, óskipt úr hendi ákærðu X og Sixtusar, vegna brota samkvæmt V. kafla, A og B. Í samræmi við niðurstöðu málsins á tjónþoli bótakröfu á hendur ákærðu. Krafan er í samræmi við niðurstöðu tilgreindra ákæruliða á hendur ákærðu og er fallist á hana að öllu leyti. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Helga Magnúsi Gunnarssyni fulltrúi ríkislögreglustjóra. Dóm þennan kvað upp Valtýr Sigurðsson héraðsdómari ásamt meðdómsmönnunum Einari Guðbjartssyni dósent og Skúla J. Pálmasyni héraðsdómara. DÓMSORÐ: Ákærði, Sixtusi Mbah Nto, sæti fangelsi í tvö ár. Gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 28. september til 26. október 2001 skal koma til frádráttar. Ákærði skal greiða sakarkostnað, þ.m.t. réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Magnússonar héraðsdómslögmanns, 750.000 krónur. Ákærði, X, sæti fangelsi í 12 mánuði. Gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 23. mars 2002 skal koma til frádráttar. Ákærði skal greiða sakarkostnað þ. m. t. réttargæslu- og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 600.000 krónur. Ákærði, Y, sæti fangelsi í 8 mánuði. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að tveimur árum liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Komi til fullnustu refsingarinnar skal gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 28. september til 26. október 2001 dragast frá. Ákærði skal greiða sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Bjargar Rúnarsdóttur héraðsdómlögmanns, 300.000 krónur. Hafnað er upptökukröfum samkvæmt VII. kafla ákæru, 1. og 2. lið. Ákærðu, Y og Sixtus, skulu greiða Northern Bank Limited, Belfast, Norður Írlandi, óskipt 19.500 bresk pund. Ákærðu, X og Sixtus, skulu greiða Northern Bank Limited, Belfast, Norður Írlandi, óskipt 39.000 bresk pund.
Mál nr. 706/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Karl Axelsson og Viðar MárMatthíasson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 8. nóvember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 8. nóvember 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 15.nóvember 2017 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er íl. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til varaað gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness miðvikudaginn 8.nóvember 2017Lögreglustjórinn áSuðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X,kt. [...], verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta áframhaldandigæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 15. nóvember 2017, kl. 16:00, og aðhonum verði gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldsvistinni stendur.Kærði mótmælir kröfulögreglustjóra.IÍ greinargerð með kröfulögreglustjóra segir að embættinu hafi borist tilkynning frá tollgæslu íFlugstöð Leifs Eiríkssonar 31. október sl. þess efnis að kærði hefði veriðstöðvaður á tollhliði við komu til landsins frá [...], með flugi númer [...],vegna gruns um að hann hefði fíkniefni í vörslum sínum. Í viðræðum viðtollverði, og síðar einnig er hann ræddi við lögreglu, hafi kærði viðurkennt aðvera með fíkniefni innvortis. Hann hafi í kjölfarið verið færður áHeilbrigðisstofnun Suðurnesja þar sem hann hafi gengist undir sneiðmyndatöku.Niðurstaða þeirrar rannsóknar hafi verið að kærði væri með aðskotahluti í magaog endaþarmi. Í framhaldinu hafi kærði gengist undir aðgerð áLandspítala-háskólasjúkrahúsi þar sem hin meintu fíkniefni hafi verið fjarlægð. Lögreglustjórisegir rannsókn málsins vera í fullum gangi. Samkvæmt niðurstöðum tæknideildarlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu hafi kærði verið með 299,94 grömm afkókaíni og 61,21 gramm af ecstasy í líkama sínum við komuna til landsins. Íframhaldi af rannsókn tæknideildar hafi sýni úr hinum haldlögðu fíkniefnumverið send til rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði við Háskóla Íslandstil frekari rannsókna og sé beðið niðurstöðu þeirrar rannsóknar.Til þess er vísað afhálfu lögreglustjóra að rannsaka þurfi aðdraganda utanferðar kærða. Einnigþurfi að rannsaka tengsl kærða við hugsanlega vitorðsmenn á Íslandi eða eftiratvikum erlendis, auk annarra atriða, en kærði hafi um það borið fyrir lögregluað efnin hefði hann flutt hingað til lands fyrir annan aðila, sem kærði hafiekki viljað nafngreina. Það sem fram sé komið við rannsókn málsins bendieindregið til þess að fíkniefnin hafi verið ætluð til sölu og dreifingar og aðháttsemi kærða kunni að varða við ákvæði 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr.19/1940, auk ákvæða laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefni. Lögregla telji aðætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samsekagangi hann laus. Í ljósi rannsóknarhagsmuna krefjist lögreglustjóri þess að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu, sbr. b-lið 1.mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kröfum sínum til stuðnings vísarlögreglustjóri til a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, 173. gr. aalmennra hegningarlaga nr. 19/1940 og laga nr. 65/1974.IIMeð vísan til allsframangreinds, svo og gagna málsins, er fallist á það með lögreglustjóra aðkærði sé undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsingliggur við.Mál þetta kom upp fyrirrétt rúmri viku síðan. Rannsókn þess er ekki lokið. Ætla verður lögreglufrekara ráðrúm til þess að rannsaka aðdragandann að ferð kærða og eftir atvikummöguleg tengsl hans við vitorðsmenn. Þó svo fyrir liggi að kærði hafi sýnt afsér ákveðna samvinnu við lögreglu er ljóst að hann hefur við skýrslutökur ekkiupplýst hver það var sem fékk hann til þess að flytja fíkniefnin hingað tillands. Samkvæmt því og að öðru framangreindu virtu er það mat dómsins að ætlamegi, gangi kærði laus, að kærði muni torvelda rannsókn málsins með því að afmámerki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eða vitni.Samkvæmt þessu telst skilyrðum a-liðar 1. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála fullnægt til þess að kærða verðigert að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Með vísan tilframangreinds er jafnframt fallist á kröfu lögreglustjóra um að kærða verðigert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldsvist hans stendur, sbr. b-lið 1.mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Samkvæmt því og öðru framangreindu verður krafalögreglustjóra því tekin til greina með þeim hætti sem hún er fram sett ognánar greinir í úrskurðarorði.Úrskurð þennan kveður uppKristinn Halldórsson héraðsdómari.ÚR S K U R Ð A R O R Ð:Kærði, X, sæti áframgæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 15. nóvember 2017, kl. 16:00.Kærði skal sæta einangrunmeðan á gæsluvarðhaldsvistinni stendur.
Mál nr. 355/2002
Landamerki
Deilt var um landamerki jarðanna Stóra-Knarrarness I, (vesturbæjar) og Stóra-Knarrarness II (austurbæjar) á Vatnsleysuströnd. Voru málsaðilar sammála um að um landamerki á svæðinu skyldi fara eftir landamerkjalýsingu frá 11. júní 1886 en deildu hins vegar um staðsetningu nokkurra kennileita, sem þar voru nefnd, einkum Knarrarneshöfða, Fjöruvatnsgranda og Skeljavíkur. Tekið var fram að í landamerkjalýsingunni væri lýst túnmörkum annars vegar milli austur- og vesturparts Stóra-Knarrarness og hins vegar milli Stóra-Knarrarness og Minna-Knarrarness. Þegar litið væri í heild til þeirra örnefnalýsinga, sem fyrir lágu um hið umdeilda svæði, yrði að telja ótvírætt að svæði það, sem væri norðan túns Stóra-Knarrarness, hefði verið kallað Knarrarneshöfði eða Höfði. Ekkert yrði ráðið með vissu af framburði aðila og vitna, sem komu fyrir dóm, umfram lýsingar í örnefnalýsingum, um staðsetningu umræddra kennileita en aðilarnir hefðu þó verið sammála um að Knarrarneshöfði hefði verið nýttur sameiginlega af báðum Stóra-Knarrarnesbæjum til beitar. Með vísan til orðalags landamerkjalýsingarinnar og framburðar vitna fyrir dómi, þótti verða að líta svo á að landamerkjalýsingin hefði einskorðast við skiptingu túna milli bæjanna, en ekki verið ætlað að ná til Knarrarneshöfða norðan þeirra eða fjörunnar við hann. Benti flest til þess að á þann hluta Stóra-Knarrarness hefði verið litið sem óskipta sameign bæjanna. Væri það og í samræmi við það að líklegt væri að báðir bæirnir hefðu getað hagnýtt sér greiða innsiglingu frá náttúrunnar hendi austan megin á höfðanum og haft aðstöðu við hana. Yrði því ekki dæmt um skiptingu lands norðan grjótgarðs, sem liggur þvert yfir nesið, þar sem eðlilegra væri að hún færi fram á grundvelli landskiptalaga nr. 46/1941, ef aðilar vildu skipta því. Þóttu landamerki bæjanna því réttilega ákveðin með línu úr tilteknum punkti í grjótgarðinum að norðan um tiltekna punkta út að túnhliði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 2. ágúst 2002 og krefjast þess að staðfest verði með dómi að landamerki jarðanna Stóra-Knarrarness I, (vesturbæjar) og Stóra-Knarrarness II (austurbæjar) séu með eftirfarandi hætti eins og þau eru dregin upp á uppdrætti Ásmundar Sigvaldasonar verkfræðings 16. desember 2001: Úr hnitapunkti nr. 2 í austanverðum ósi við Fjöruvatnsgranda í punkt nr. 3 í ósi við Fjöruvatnsgranda í enda á vík, þaðan í punkt nr. 4 í Skeljavík, þaðan í tvær þúfur á Knarrarneshöfða, punkta nr. 1 og 5, og þaðan eftir garðlagi og götu milli túnanna heim að bæ og um bæinn, eftir tröðinni, punktar nr. 6, 7, 8, 9 og 10, og þaðan í beina línu út að túngarðshliði, í hnitapunkt nr. 11. Þá krefjast þeir málskostnaðar sér til handa í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Í báðum tilvikum krefst hann þess að áfrýjendur verði sameiginlega dæmdir til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Nokkur ný skjöl hafa verið lögð fram í Hæstarétti. Áður en munnlegur málflutningur fór fram í Hæstarétti gengu dómendur á vettvang ásamt aðilum og lögmönnum þeirra. I. Aðalkrafa stefnda um frávísun málsins frá Hæstarétti er á því reist að lögmæt skilyrði skorti til áfrýjunar. Samkvæmt 3. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 6. gr. laga nr. 38/1994, ákveði Hæstiréttur hvort hagsmunir svari til áfrýjunarfjárhæðar ef mál varði annars konar hagsmuni en fjárkröfu. Er til þess vísað að samkvæmt kaupsamningi stefnda nemi verðmæti hins umdeilda lands tæplega 84.000 krónum og sé þannig langt innan áfrýjunarfjárhæðar. Með útgáfu áfrýjunarstefnu hefur Hæstiréttur tekið afstöðu til þess atriðis, sem aðalkrafa stefnda tekur til, og hafa engin þau gögn verið lögð fyrir réttinn, sem leitt geti til þess að sú afstaða sæti endurskoðun. Samkvæmt því verður kröfu stefnda um vísun málsins frá Hæstarétti hafnað II. Málsatvik eru rækilega greind í héraðsdómi. Málsaðilar eru sammála um að um landamerki á svæði því, sem mál þetta fjallar um, skuli fara eftir landamerkjalýsingu frá 11. júní 1886, en þeir deila hins vegar um staðsetningu nokkurra kennileita, sem þar eru nefnd, einkum Knarrarneshöfða, Fjöruvatnsgranda og Skeljavíkur. Í inngangi landamerkjalýsingarinnar kemur fram að hún nái til jarðanna Stóra-Knarrarness og Minna-Knarrarness. Er undir 1. tölulið lýst mörkum að austan milli Stóra-Knarrarness og Breiðagerðis. Í a- og b-liðum þessa töluliðs er lýst túnmörkum, annars vegar milli austur- og vesturparts Stóra-Knarrarness og hins vegar milli Stóra-Knarrarness og Minna-Knarrarness. Í 2. tölulið lýsingarinnar er svo lýst mörkum að vestan milli Minna-Knarrarness og Ásláksstaða. Rétt þykir, meðal annars með vísan til dóms Hæstaréttar 21. maí 1993, bls. 1061 í dómasafni, og þeirra landskiptagerða, sem lágu þar til grundvallar, að vísa til vesturbæjar sem Stóra-Knarrarness I og austurbæjar sem Stóra-Knarrarness II. Í héraðsdómi eru raktar þær örnefnalýsingar, sem fyrir liggja um hið umdeilda svæði. Þegar litið er til þeirra í heild og allra aðstæðna verður fallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að hafna beri þeirri fullyrðingu áfrýjenda að Knarrarneshöfði takmarkist við klettarana, sem gengur út úr nesinu austanverðu. Verður að telja ótvírætt að svæði það, sem er norðan túns Stóra-Knarrarness, hafi verið kallað Knarrarneshöfði eða Höfði. Við mat á lýsingu Gísla Sigurðssonar á fjörum fyrir Knarrarnesi er óhjákvæmilegt að hafa í huga að í lýsingunni gætir ósamræmis, sem erfitt er að skýra. Segir þar að Austurbæjarfjörur hafi legið inn að Vörðuskeri, en þá hafi tekið við Minni-Knarrarnesfjörur og legið allt að mörkum móti Breiðagerði. Hið síðastnefnda fær ekki staðist þar sem Minna-Knarrarnes liggur vestan við Stóra-Knarrarnes að mörkum Ásláksstaða. Í lýsingu Gísla er ekki beinlínis sagt hvorum megin höfðans Fjöruvatnsgrandi og Skeljavík eru. Í lýsingu þeirri, sem Kristján Eiríksson skráði 1977 og er meðal annars byggð á lýsingu Soffíu Benjamínsdóttur frá 1976, er Skeljavík ótvírætt staðsett vestan höfðans framan við svonefnt Enni, sem þar er, og eru aðilar sammála um staðsetningu þess. Við mat á lýsingu Soffíu verður hins vegar að hafa í huga að hún var gerð 46 árum eftir að Soffía flutti frá Stóra-Knarrarnesi II og um það leyti er ágreiningur um merki virðist hafa verið að koma upp. Soffía hafði verið í foreldrahúsum að Stóra-Knarrarnesi II frá níu ára til 19 ára aldurs. Lýsing hennar var aldrei borin undir eigendur Stóra-Knarrarness I. Framburður aðila og vitna, sem komu fyrir dóm, er á þann veg, að ekkert verður af honum ráðið með vissu umfram ofangreindar lýsingar um staðsetningu umræddra kennileita. Þessir aðilar voru þó sammála um að Knarrarneshöfði hefði verið nýttur sameiginlega af báðum Stóra-Knarrarnesbæjum til beitar. Af gögnum málsins verður og ráðið að eitthvert útræði hafi verið frá báðum bæjum. Þegar litið er til aðstæðna verður að telja líklegt að báðir bæirnir hafi haft uppsátur á höfðanum austanverðum, þar sem kort í málinu staðsetja Stóra-Knarrarnesvör og áfrýjendur vilja jafnframt kalla Skeljavík. Í lýsingu Kristjáns Eiríkssonar segir að innsiglingin inn í vörina hafi verið nokkuð greið og legið meðfram skerinu Þríhyrningi, en staðsetning þess er óumdeild. Ekkert er í lýsingum getið um innsiglingu vestan á nesinu og benda aðstæður fremur til þess að hún hafi verið torveld. III. Eins og áður er fram komið er tekið fram í upphafi landamerkjalýsingarinnar frá 1886, að hún nái til jarðanna Stóra-Knarrarness og Minna Knarrarness. Að því er varðar austur- og vesturparta Stóra-Knarrarness er einungis lýst túnmörkum milli þeirra. Í örnefnalýsingum Gísla Sigurðssonar og Kristjáns Eiríkssonar er talað um Norðurtún, svokallaðan Harðavöll, norðan bæjar, og kemur fram í síðarnefndri lýsingu að það hafi tilheyrt austurbænum. Áður fyrr voru bæirnir sambyggðir, þar sem nú eru bæjarrústir. Í framburði Ara Benjamínssonar fyrir dómi kom fram að faðir hans, sem var eigandi Stóra-Knarrarness II frá 1929 til 1950, hefði nýtt þetta tún. Ef kröfulína áfrýjenda yrði tekin til greina norðan gamla bæjarins er ljóst að lítill sem enginn hluti túns þessa félli í hlut Stóra-Knarrarness II, en kröfulínan liggur mjög nálægt sjávarbakkanum. Þykir það ekki fá staðist að stór hluti túns þess, sem hér um ræðir, hafi horfið vegna ágangs sjávar og verður því ekki fallist á kröfu áfrýjenda að þessu leyti. Fyrir liggur að norðan við umrætt tún hefur verið hlaðinn grjótgarður þvert yfir nesið. Liggur hann í línu frá vík þeirri vestanmegin, sem stefndi telur Skeljavík, í norðanverða Stóra-Knarrarnesvör, sem áfrýjendur nefna einnig Skeljavík. Af hálfu stefnda er því haldið fram að garðurinn hafi verið hlaðinn eftir að landamerkjum var lýst 1886 og hafi merkjaþúfurnar tvær, sem vísað er til í henni, lent undir garðinum. Þar sem engin haldbær gögn eru til um þetta verður ekki á þessu byggt. Fram kom hjá Ara Benjamínssyni að garðurinn hafi skilið höfðann frá túninu, en eins og fyrr segir eru aðilar sammála um að kúm frá báðum bæjum hafi verið beitt á höfðann norðan túnsins. Þegar til þessa er litið, svo og orðalags landamerkjalýsingarinnar 1886, þar sem aðeins er talað um túnmörk milli vestur- og austurparts Stóra-Knarrarnesbæjanna, verður talið að hún hafi einskorðast við skiptingu túna milli bæjanna, en ekki verið ætlað að ná til Knarrarneshöfða norðan þeirra eða fjörunnar við hann. Með hliðsjón af því skiptir ekki máli að upphaf línu suður túnið sé í landamerkjalýsingunni miðað út frá punkti í fjörunni. Bendir flest til þess að á þennan hluta Stóra-Knarrarness hafi verið litið sem óskipta sameign bæjanna. Er það og í samræmi við það sem áður sagði, að líklegt væri að báðir bæirnir hafi getað hagnýtt sér greiða innsiglingu frá náttúrunnar hendi í Stóra-Knarrarnesvör og haft aðstöðu við hana. Verður því ekki dæmt í máli þessu um skiptingu lands norðan áðurnefnds grjótgarðs, þar sem eðlilegra er að hún fari fram á grundvelli landskiptalaga nr. 46/1941, ef aðilar vilja skipta því. Þegar litið er til þess, sem hér að framan var sagt um Norðurtún (Harðavöll), er rétt að upphafspunktur að norðan í grjótgarðinum teljist þar sem stefndi telur vera Markaþúfu efri. Að þessu athuguðu eru landamerki Stóra-Knarrarness I og II réttilega ákveðin svo, að frá umræddum grjótgarði að norðan, sem liggur þvert yfir nesið, skuli bein lína dregin úr punkti PP2 í garðinum samkvæmt kröfuuppdrætti og hnitsetningu stefnda, er héraðsdómur byggði á, eftir túninu um rústir gamla bæjarins í miðja tröð sunnan þeirra í punkt PP6, og þaðan áfram eftir tröðinni um punkta PP7 og PP8 út að túnhliði í punkti PP9. Ekki er ástæða til að dæma um landamerki frekar í suður með vísan til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar 21. maí 1993 og þeirra landskipta, er um var fjallað í því máli. . Rétt þykir að málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Knarrarneshöfði norðan hlaðins grjótgarðs, er liggur þvert yfir hann, ásamt tilheyrandi fjöru, telst vera í óskiptri sameign Stóra-Knarrarness I (vesturbæjar) og Stóra-Knarrarness II (austurbæjar). Landamerki milli jarðanna Stóra-Knarrarness I og Stóra-Knarrarness II að norðan úr fyrrnefndum garði í túngarðshlið skulu vera sem hér segir: Bein lína úr punkti PP2 (X=711731 7950, Y=396852 2590) eftir túni um rústir gamla bæjarins í punkt í miðri tröð sunnan þeirra, PP6 (X=711758 6940, Y=396721 2150), og þaðan eftir tröðinni um punkta PP7 (X=711772 8380, Y=396640 9080) og PP8 (X=711773 1660, Y=396633 3790) í túngarðshlið í punkti PP9 (X=711753 0860, Y=396600 1240). Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var höfðað 4. september 2001 og tekið til dóms 16. apríl síðastliðinn. Aðalstefnandi er Kemis ehf., kt. 450471-0389, Breiðhöfða 15, Reykjavík en gagnstefnendur eru Ása Ingólfsdóttir, kt. 240379-5899, Vallarbarði 8, Hafnarfirði, Áslaug Hulda Ólafsdóttir, kt. 070730-4219, Kirkjuvegi 1, Keflavík, Baldur Ellertsson, kt. 140958-5149, Hrauntungu 89, Kópavogi, Bjarney Guðrún Ólafsdóttir, kt. 171228-3019, Safamýri 47, Reykjavík, Bjarni Ástvaldsson, kt. 270855-2029, Holtsgötu 9, Sandgerði, Eyjólfur Ólafsson, kt. 130432-4179, Sæviðarsundi 29, Reykjavík, Guðbergur Ólafsson, kt. 070827-5149, Smáratúni 31, Keflavík, Guðfinna Sigrún Ólafsdóttir, kt. 020718-7499, Arahólum 6, Reykjavík, Guðmundur Ólafsson, kt. 061014-5279, Bræðraparti, Vogum, Vatnsleysustrandarhreppi, Guðmundur Viggó Ólafsson, kt. 201120-7999, Kóngsbakka 18, Reykjavík, Hrefna Ólafsdóttir, kt. 160423-2189, Kirkjuvegi 1b, Keflavík, Hulda Ástvaldsdóttir, kt. 090565-4359, Búhamri 38, Vestmannaeyjum, Hulda Klara Ingólfsdóttir, kt. 130975-3809, Steinahlíð 1, Hafnarfirði, dánarbú Huldu Klöru Ólafsdóttur, kt. 100933-5439, Hringbraut 50, Keflavík, Ingibjörg Júlíusdóttir, kt. 130819-2499, Hrauntungu 89, Kópavogi, Margrét Ólafsdóttir, kt. 111124-6209, Bræðarborgarstíg 9, Reykjavík, Matthías Þ. Hannesson, kt. 221252-4549, Ásabraut 8, Sandgerði, Ólafur Ástvaldsson, kt. 150363-2849, Tjarnargötu 8, Sandgerði, Ólafur Ellertsson, kt. 030656-4079, Bæjargili 7, Garðabæ, Ólafur Þór Jónsson, kt. 031242-3719, Birkihlíð 26, Reykjavík, Sigríður S. Jónsdóttir, kt. 280337-4129, Arnarsmára 24, Kópavogi og Þröstur Hlöðversson, kt. 120957-3689, Vatnsendabletti 173, Kópavogi. Dómkröfur aðalstefnanda eru aðallega þær að dæmt verði að landamerki jarðanna Stóra-Knarrarness I (austurbæjar), annars vegar og Stóra-Knarrarness II (vesturbæjar) hins vegar séu úr punkti P 102 austast í Vörðuskeri í punkt SK3 í ósi við Fjöruvatnsgranda austanverðan, þaðan í punkt SK2 í Skeljavík, þaðan beina stefnu í punkt PP2 í þúfu (Markaþúfu efri) í Knarrarneshöfða um ómerktan punkt í þúfu (Markaþúfu fremri) í Knarrarneshöfða, þaðan í beina línu eftir garðlagi og götu milli túnanna í punkt PP4, þaðan um punkt PP5 heim að bæ (nú bæjarrúst), þaðan um bæjarrústina og eftir tröðinni út að túngarðshliði eftir brotinni línu um punkta PP6, PP7, PP8 og PP9 og þaðan úr austanverðu túngarðshliði á heimreiðinni í punkt á nýju Reykjanesbrautinni, 141 m frá Breiðagerðismerkjum, á línu dreginni hornrétt á þau merki, allt samkvæmt landamerkjalýsingu frá 11. júní 1886, landskiptagerð frá 29. apríl 1986 , örnefnaskrám og uppdrætti verkfræðistofunnar Hnit hf. Til vara krefst aðalstefnandi þess að dæmt verði að landamerki jarðanna Stóra-Knarrarness I (austurbæjar), annars vegar og Stóra-Knarrarness II (vesturbæjar), hins vegar séu úr punkti SK3 í ósi við Fjöruvatnsgranda austanverðan, þaðan í punkt SK2 í Skeljavík, þaðan beina stefnu í punkt PP2 í þúfu (Markaþúfu efri) í Knarrarneshöfða um ómerktan punkt í þúfu (Markaþúfu fremri) í Knarrarneshöfða, þaðan beina línu eftir garðlagi og götu milli túnanna í punkt PP4, þaðan um punkt PP5 heim að bæ (nú bæjarrúst), þaðan um bæjarrústina og eftir tröðinni út að túngarðshliði eftir brotinni línu um punkta PP6, PP7, PP8 og PP9, allt samkvæmt landamerkjalýsingu frá 11. júní 1886, örnefnaskrám og uppdrætti verkfræðistofunnar Hnit hf. Í aðal- og varakröfu krefst aðalstefnandi málskostnaðar að mati dómsins. Í aðalsök krefjast gagnsstefnendur sýknu og málskostnaðar. Í gagnsök krefjast gagnstefnendur að landamerki jarðanna Stóra-Knarrarness I og Stóra-Knarrarness II (austur- og vesturparts Stóra-Knarrarness) verði ákvörðuð með eftirfarandi hætti: Úr ós við Fjöruvatnsgranda austanverðan allt upp í Skeljavík, þaðan í tvær þúfur á Knarrarneshöfða er bera skulu hvora í aðra og þá eftir garðlagi og götu milli túnanna heim að bæ og um bæinn eftir tröðinni út að túngarðshliði. Þá krefjast gagnstefnendur málskostnaðar. Aðalstefnandi krefst sýknu og málskostnaðar í gagnsök. I. Jörðin Knarrarnes á Vatnsleysuströnd er fornt býli. Skiptist jörðin þegar á 18. öld í tvö býli, Stóra-Knarrarnes og Minna-Knarrarnes. Stóra-Knarrarnesi var síðar skipt í tvær jarðir og í þessu máli deila aðilar um landamerki milli þessara jarða. Aðalstefnandi er eigandi eystri hlutans en gagnstefnendur eiga vestari hlutann. Ágreiningur er um nafn býlanna. Að áliti aðalstefnanda nefnast þau Stóra-Knarrarnes I (austurbær) og Stóra-Knarrarnes II (vesturbær) en gagnstefnendur telja þau rétt nefnd Knarrarnes II (austurbær) og Knarrarnes I, stóra (vesturbær). Aðalstefnandi leitaði úrlausnar örnefnanefndar um þetta atriði en nefndin taldi sig ekki geta tekið afstöðu í málinu að svo stöddu. Til aðgreiningar og glöggvunar verða bæirnir hér á eftir nefndir vesturbær og austurbær. Jarðirnar Minna-Knarrarnes og Stóra-Knarrarnes (vesturbær og austurbær) og Breiðagerði liggja samsíða við sjávarströndina frá norðvestri til suðausturs. Þann 29. apríl 1986 fóru fram landskipti á „hluta óskipts lands jarðanna Stóra-Knarrarness I, Stóra-Knarraness II og Minna-Knarrarness“ landinu milli túngarðs eins og hann var 1886 og Reykjanesbrautarinnar nýju (frá 1966). Stóra-Knarrarnes I er hér vesturbærinn en Stóra-Knarrarness II austurbærinn. Allt land norðan og innan túngarðsins var þá þegar skipt. Í landskiptagerðinni segir m.a.: „Ágreiningslaust er að Stóra-Knarrarnes hafi verið 20 5/6 hundruð sem síðan hafi skipst að jöfnu milli austurparts og vesturparts. Mörk milli parta þeirra er nú útskipt verða: a) Milli Stóra-Knarrarness II (austurpartsins) og Stóra-Knarrarness I (vesturpartsins): Úr austanverðu túngarðshliði á heimreiðinni í punkt á nýju Reykjanesbrautinni 141 m frá Breiðagerðismerkjum á línu dreginni hornrétt á þau merki.“ Þessi merki munu vera óumdeild og er kröfulína aðalstefnanda samkvæmt þessum skiptum frá túngarðhliðinu að Reykjanesbraut. Í landskiptagerðinni er tekið fram að ágreiningur sé um neðri hluta línunnar milli vestur- og austurbæjar en ályktað að skiptin geti engu að síður farið fram. Í þessu máli er einmitt deilt um þessi mörk frá sjó að túngarðshliði. Þann 20. apríl 1986 dró Pétur Hjálmsson á landskiptakort, sem hann hafði gert á vegum Búnaðarfélags Íslands, línu frá heimtröð að gömlu bæjarrústunum í miðri sjávartröð, gegnum utanvert Enni, í stefnu á austurenda Vörðuskers til að jafna stærð jarðanna vegna skiptingar. Eigandi austurbæjar var þá tilbúinn að fallast á þau skipti þótt hann fengi með því lagi aðeins minna land. Þann 28. maí 1986 gerði Pétur landskiptakort á vegum Búnaðarfélags Íslands og þann 18. júní s.á. hælaði hann út landamerkjalínur. Járnhæll í sjávartröðinni (PP4) á merkjum milli jarðeigna aðila mun vera einn þeirra hæla sem Pétur setti niður á þessum tíma og annar hæll var settur niður norðan við Reykjanesbraut á mörkum Stóra-Knarrarnessbæjanna. Samkvæmt vottorði Péturs 18. maí 1999 var ákveðið við landskiptin að hann myndi ekki fjalla um skipti á „Höfðanum“ fyrir landi Stóra-Knarrarness. Hann gerði þó tilraun til að skipta „Höfðanum“ en því var hafnað. Að því er hér skiptir máli voru skiptin staðfest með bréfi landbúnaðar­ráðuneytisins 21. maí 1986, yfirlandaskiptagerð 1. júlí 1987, dómi aukadóms Kjósarsýslu 1. nóvember 1989 og hæstaréttardómi 21. maí 1993. II. Þann 11. júní 1886 var undirrituð og samþykkt landamerkjalýsing Knarrarness í Vatnsleysustrandarhreppi sem „innibindur Stóra-Knarrarnes og Minna-Knarrarnes“: Túnmörkum milli „austurparts og vesturparts Stóra-Knarrarness“ er lýst þannig: „Úr ós við Fjöruvatnsgranda austanverðan allt upp í Skeljavík; þaðan í tvær þúfur í Knarrarneshöfða, er bera skulu hvora í aðra og þá eptir garðlagi og götu milli túnanna heim að bæ og um bæinn, eptir tröðinni út að túngarðshliði.“ Undir þessa lýsingu rituðu m.a. eigendur að vesturparti Stóra-Knarrarness en núverandi eigendur beggja parta rekja rétt sinn til þáverandi eigenda með óslitinni röð afsala og skiptagerða. Ágreiningslaust er að þessi lýsing, svo langt sem hún nær, gildi um mörk býlanna, en ágreiningur er um staðsetningu merkjapunkta og við hvaða staði örnefnin eiga. Merkjaskráin var þinglesin 15. júní 1886. Í örnefnaskrá Örnefnastofnunar með yfirskriftinni Knarrarnes, saminni eftir lýsingu Gísla Sigurðssonar segir svo m.a.: „Knarrarnesfjörur (9) voru fjörurnar nefndar fyrir landinu öllu. Skiptust svo milli býlanna. Fyrst voru Vesturbæjarfjörur (14) og náðu að Fjöru-Vötnum (15) með Fjöru-Vatnaós (16) við Fjöru-Vatnagranda (17) en úr Fjöru-Vötnum lá línan upp í Skeljavík (18). Þá tóku við Austurbæjarfjörur (19) og láu inn að Vörðuskeri (20 -.“ Í örnefnaskrá Kristjáns Eiríkssonar, sem aðallega er byggð á lýsingu Soffíu Benjamínsdóttur, segir m.a.: „Knarrarnesvík (37) er allstór vík fram af Minna-Knarrarnesi. Við hana, beint niður af bænum, er uppsátrið frá Minna-Knarrarnesi. Sjávarhúsin standa á kampinum sunnan við það. Niður af þeim eru fjöruvötn. Fram af Minni-Knarrarnesvör (38) er krókótt leið milli skerja. Þegar komið er dálítið út úr henni er Vörðusker (39) á hægri hönd. Sundið á milli þessara skerja heitir Vörðuskerssund (41). Ströndin austan Knarrarnesvíkur er nokkuð bein en skerjótt er fram af henni. Þá tekur við Skeljavík (42), lítil vík framan við áðurnefnt Enni. Þá tekur við Höfðinn og innan hans Breiðagerðisvík (43).“ Aðalstefnandi byggir kröfu sína á þessum lýsingum. Ystu mörk Minna-Knarrarness og Stóra-Knarrarness eru í sunnanverðu Vörðuskeri sem aðalstefnandi telur vestan sinna merkja. Hann telur örnefnaskrárnar taka af tvímæli um að Fjöruvötn og þar með Fjöruvatnsgrandi og Skeljavík séu vestan Knarrarneshöfðans en ekki austan við hann eins og gagnstefnendur halda fram og að Skeljavík sé litla víkin utan Ennis en ekki vörin austan í Höfðanum, Stóra­knarrarnes­vör, þar sem gagnstefnendur telja merkin vera. Þessari staðhæfingu til sönnunar vitnar aðalstefnandi til örnefnaskrár Gísla Sigurðssonar þar sem segir: „Innan til á Knarrarnesi er góð vör Stóra-Knarrarnesvör Innri (42).“ Einnig til lýsingar Soffíu Benjamínsdóttur: „Stóra-Knarrarnesvör (44) er austan í Höfðanum. Dálítill klettarani gengur fram austanmegin hennar.“ Gagnstefnendur halda því aftur á móti fram að þar sem Höfðans er getið í merkjalýsingunni sé átt við þennan rana. Í lýsingu Gísla Sigurðssonar segir enn fremur: „Upp á Höfðanum eru tvær þúfur. Markaþúfan fremri (86) og Markaþúfan efri (87). Sunnan í Höfðanum eru hallar og nefnast Enni (90).“ Hjá Soffíu Benjamínsdóttur er þessi lýsing orðuð svo: „Uppi á höfðanum eru tvær þúfur: Markaþúfa, fremri (24) Markaþúfa, efri (25). - Sunnan í Höfðanum er Enni (26). et., hallandi land.“ Aðalstefnandi telur að enn móti fyrir þúfunum undir garðhleðslu og hefur hann merkt punktinn PP2 þar sem hann telur vera Markaþúfu efri en beina línu milli SK2 í Skeljavík og PP2 telur hann liggja yfir Markaþúfu fremri. Telur hann þessar þúfur vera hinar sömu og þær „tvær þúfur í Knarrarnesshöfða, er bera skulu hvora í aðra“ sem komi fyrir í merkjalýsingunni frá 1886. Um túnmörk segir svo í lýsingu Gísla Sigurðssonar: „Stóra-Knarrarnestúni (62) var skipt í Vesturbæjartún (63) og Ausurbæjartún (64). Suður frá bænum láu Traðirnar (71) - Í Norðurtúninu (77) var flöt, nefnd Harðivöllur (78) og um hann lá Sjávarstígurinn (79).“ Soffía Benjamínsdóttir lýsi túnmörkum þannig: „Í Norðurtúni (18) Austurbæjar var flöt nefnd Harðivöllur (19), næst norðan við gömlu bæina. Um hann lá sjávarstígurinn, meðfram sjónum, út á Nesið (20) og Höfðann (21), sem er á því. Hann er einnig nefndur Knarrarneshöfði (22).“ III. Þann 6. júní 1978 var höfðað landamerkjamál að frumkvæði eigenda vesturbæjarins vegna ágreinings um túnmörk. Í því máli kom fram mismunandi túlkun á merkjalýsingunni frá 1886. Málinu var vísað frá dómi þar sem verulega þótti skorta á upplýsingar. Samkvæmt framburði eiganda austurbæjarins í lögregluskýrslu 18. ágúst 1995 settu vesturbæjarmenn upp girðingu á austurbæjarlandi árið 1983 en hún var tekin niður að skipun sýslumanns. Þann 13. janúar 1989 var þingað út af landamerkjaágreiningi eigenda þeirrar jarðar sem mál þetta snýst um og eiganda Minna-Knarrarness. Af hálfu eigenda vesturbæjarins var þess krafist að Höfðinn tilheyrði þeirra landi. Þeirri kröfu mótmælti þáverandi eigandi austurbæjarins og staðhæfði að mörkin í Höfðanum lægju ljós fyrir samkvæmt landamerkjalýsingu. Sáttatilraun varð árangurslaus. Þann 25. maí 1993 ritaði eigandi austurbæjarins sýslumanni bréf þar sem þess var óskað að leitað yrði sátta með aðilum í tilefni af því að eigendur vesturbæjarins hefðu fært girðingu inn á mitt land hans og reist hús á landi hans. Þann 2. júní 1993 lagði sýslumaður fyrir málshefjanda að skilgreina ágreining aðilanna nánar með uppdrætti af landamerkjum eins og hann teldi þau eiga að vera og setja inn á hann girðingu. Þann 10. júní 1993 sendi eigandi austurbæjarins sýslumanni umbeðið kort og skýrði jafnframt frá því að húskofi hefði verið byggður í bæjarrústunum sín megin. Þann 18. ágúst 1995 óskaði eigandi austurbæjarins eftir aðstoð lögreglu vegna girðingaframkvæmda vesturbæinga á landi hans. Tveir eigenda vesturbæjarins sem lögreglan hitti þar fyrir kváðu vesturbæinga eiga spilduna sem þeir höfðu girt. Girðingin lá frá gömlu bæjarrústunum í NA, yfir svokallaðan Harðavöll í átt að nefndri Stóru-Knarrarnesvör með stefnu út í skerið Þríhyrning á Breiðagerðisvík. Vesturbæingar sögðust hafa farið að ráðum byggingarfulltrúa en samkvæmt bréfi sveitarstjóra Vatnsleysustrandarhrepps, dags. 5. febrúar 2000, er það ekki í verkahring byggingarfulltrúa að benda á landamerki milli jarða. Þann 4. september 1995 óskaði eigandi austurbæjarins þess enn við sýslumann að leitað yrði sátta og gerði þá kröfu að viðurkennt yrði að um mörkin milli austur- og vesturbæjarins í Stóra-Knarrarnesi færi eftir þinglýstu landamerkjabréfi frá 15. júní 1886 og samkvæmt því yrði eigendum vesturbæjarins gert að taka niður girðingu og fuglahús. Þann 9. október 1995 sendu vesturbæingar sýslumanni kort með kröfulínu sínum. Í bréfinu kemur fram að þeir viðurkenna merkjalýsinguna frá 1886 en leggja allt annan skilning í hana en aðalstefnandi, því þeir halda fram að Skeljavík sé uppsátursvík austan í Höfðanum Þann 17. október 1995 var ágreiningur aðila tekinn fyrir utan réttar til sátta samkvæmt ákvæðum 3. mgr. 6. gr. laga nr. 41/1919 um landamerki, sbr. 25. gr. laga nr. 92/1991. Fram kom að ágreiningur var um örnefni frá túngarðshliði og niður í sjó. Sáttatilraun sýslumanns varð árangurslaus. IV. Aðalstefnandi telur sinn skilning á merkjaskránni mun eðlilegri en skilning gagnstefnenda og að örnefnaskrár taki af tvímæli í því efni. Kröfur gagnstefnenda leiði til ójöfnuðar. Aðalstefnandi telur að í samræmi við yfirlandskiptagerð eigi skipting lands milli býlanna að vera jöfn. Merki sunnan túngarðs séu óumdeild og að svokallaður Harðivöllur (eða Norðurtún) tilheyri austurbænum. Um hann hafi legið sjávarstígur fram á nesið. Með því að rekja merki öndvert við lýsingu landamerkjaskrár telur aðalstefnandi ljóst að merkin milli jarðanna liggi frá bænum (bæjunum) eftir þessum sjávarstíg í garð fyrir enda stígsins, sem hreppsnefnd hafi á sínum tíma látið hlaða þvert yfir Höfðann. Í garðinum séu merkjaþúfur þær sem vitnað sé til í landamerkjalýsingunni. Hafi garðurinn verið lagður yfir þúfurnar og hulið þær. Aðalstefnandi telur þó að vel sjáist enn móta fyrir þeim undir garðinum. Þaðan fylgi svo merkin garðinum í átt vestur að Skeljavík og í ósinn í Fjöruvatnsgrandanum. Aðalstefnandi telur, í samræmi við örnefnaskrár, Skeljavík vera víkina norður og vestur af bænum en Vörðusker þar út af. Enda sé víkin skeljótt mjög og hafi þar verið mikill kræklingur þar til æðarvarp var friðuð. Fjöruvatnsgranda telur aðalstefnandi vera í fjörunni í átt að austurenda Vörðuskers. Skipting landsins norðan og neðan túngarðs samkvæmt uppdrætti Péturs Hjálmssonar og hnitamælingu Gísla Óskarssonar sé jöfn eða u.þ.b 2,48 ha. er komi í hvors hlut. Samkvæmt skilningi gagnstefnenda hlyti vesturbærinn 3,38 ha. en austurbærinn aðeins 1,58 ha. Að mati aðalstefnanda hafi girðingin frá 18. ágúst 1995 farið í bága við girðingalög nr. 10/1965 sbr. einkum 1. mgr. 12. gr., sbr. 1. gr. laga nr. 41/1971. Sá skilningur á merkjalýsingu jarðanna sem girðingin hafi miðað við myndi leiða til þess að austurbærinn fengi aðeins u.þ.b. 1 ha. beitilands milli túngarðs og sjávar og frá sjávarkambi neðan gömlu rústanna að austanverðum Halagarði, að meðtöldum hlaðvarpanum. Mælt flatarmál heimalands jarðarinnar norðan og neðan túngarðs myndi leiða til að vesturbærinn fengi 3,355 ha. í sinn hlut en austurbærinn aðeins 1,615 ha. Flatarmál skikans milli þeirra merkja sem aðalstefnandi viðurkenni og girðingarinnar sé 0,87 ha. en sé það stykki reiknað austurbænum verði lönd aðila túngarðs jöfn að stærð, 2,485 ha. Yrði því játað að gagnstefnendur ættu deilustykkið væri allur eignarréttur til sjávar tekinn af fornri útvegsjörð. Á 7. eða 8. áratugnum hafi vesturbæingar byggt bátaskýli það er enn standi við Knarrarnesvík, innan við Enni, rétt vestan merkjanna að skilningi aðalstefnanda og bendi það ekki til að þeir hafi á þeim tíma álitið sig eiga deilulandið. Muni þeir þá hafa sjósett að vestanverðu. Aðalstefnandi styður kröfur sínar við ákvæði landamerkjalýsingar og örnefnaskrár kunnugra manna og staðhætti. Varðandi sönnunarbyrði er því haldið fram að aðalstefnandi hafi leitt svo veigamikil rök að sínu máli að sönnunarbyrðin hvíli á gagnstefnendum samkvæmt sönnunarreglum í öllu sem máli skipti. Aðalstefnandi hefur lagt fram uppdrátt af þrætulandinu með hnitasetningu kröfulínunnar. Hnitin eru samkvæmt GPS mælingu Gísla Óskarssonar mælingamanns og hefur aðalstefnandi fært staðaheiti inn á uppdráttinn. Aðalstefnandi tekur fram til skýringar á kröfugerð að varakrafan miðist við að ekki verði talið nægilega í ljós leitt að skipti hafi verið gerð lengra út en í punkt SK 3 í ósnum og að þarflaust sé að krefjast dóms um óumdeild merki sunnan túngarðs. V. Gagnstefnendur mótmæla hnitasetningu stefnanda sem rangri. Í gagnsök hafa gagnstefnendur lagt fram loftmynd með hnitasetningu eftir þeirra kröfum. Gagnstefnendur halda því fram að hitasetning aðalstefnanda sé röng og benda á að ós við Fjöruvatnsgranda (hnitapunktur nr. SK3) og Skeljavík (hnitapunktur SK2) séu ranglega staðsett sem leiði af sér að kröfulína aðalstefnanda (bæði aðal- og varakrafa) fái engan veginn staðist. Af einhverjum ástæðum kjósi aðalstefnandi að staðsetja þessi kennileiti vesta við Nesið, en Nesið (Knarrarnesið) nefni aðalstefnandi ranglega Knarrarneshöfða. Aðrir viðmiðunarpunktar séu einnig að mati gagnstefnenda ranglega staðsettir hjá aðalstefnanda þótt ekki skeiki þar eins miklu. Gagnstefnendur halda því fram að hnitapunktar PP2 (þúfa), PP4 (garðlag og gata milli túna) og PP5 (bæjarrúst) sé nokkru vestar en vera ætti með réttu. Gagnstefnendur byggja sýknukröfu sína á því að rangfarið sé með staðsetningu kennileita hjá aðalstefnanda. Benda gagnstefnendur á að landamerkjalýsingin fyrir Knarrarnesjarðir, dags. 11. júní 1886, sé bæði skýr og ótvíræð. Sé landamerkjalýsingin þannig auðlesanleg og kennileiti sem þar sé miðað við sýnileg og vel finnanleg í landinu. Með vísan til þessa hafni gagnstefnendur alfarið bæði aðal- og varakröfu aðalstefnanda og að auki öllum skilningi hans og sjónarmiðum um ójöfnuð ef ekki yrði fallist á kröfur hans í málinu. Slíkar fullyrðingar aðalstefnanda séu fráleitar auk þess sem aðalstefnandi geri ekki neina tilraun til þess að rökstyðja fullyrðingar sínar að þessu leyti né heldur að tiltaka hvaðan hann fái upplýsingar um staðsetningu kennileita sem hann byggi kröfur sínar á. Í öllu falli sé ljóst að framlagðar örnefnaskrár taki alls ekki af tvímæli um staðsetningu kennileita eða legu landamerkja eins og aðalstefnandi haldi fram og mótmæli gagnstefnendur þeim fullyrðingum hans. Lega garðlagsins og götunnar sem miðað sé við ætti ekki að þurfa að vera deiluefni hjá aðilum enda þessi kennileiti vel greinanleg í landinu. Þá séu rústir gamla Knarranesbæjarins vel sýnilegar. Sama gildi einnig um „túngarðshlið“ og sé ekki deilt um staðsetningu þess. Gagnstefnendur halda því fram að örnefnalýsingar þær sem aðalstefnandi byggi á séu ósamhljóða og um margt villandi. Eigi það sérstaklega við um lýsingu ættaða frá Soffíu Benjamínsdóttur, sem gagnstefnendur telji beinlínis ranga. Ekki sé vitað til þess að Soffía hafi þekkt til örnefna á Vatnsleyuströnd og óljóst sé með öllu hvers vegna þurft hafi að umorða og breyta örnefnalýsingu Gísla Sigurðssonar. Eigi það t.d. við um þá fullyrðingu að Skeljavík sé að vestanverðu á Höfðanum, sem gagnstefnendur telja rangt. Þau staðsetja Skeljavík að austanverðu við Höfðann (Knarrarneshöfða). Þessu til stuðnings vísa gagnstefnendur til framburðar aðilanna Bjarneyjar Guðrúnar Ólafsdóttur, fæddrar 1928 og Margrétar Ólafsdóttur Svendsen, fæddrar 1924, en báðar séu fæddar og uppaldar að Knarrarnesi. Gagnstefnendur vísa til landamerkjalaga nr. 5/1882 og nr. 41/1919 með síðari breytingum og almennra reglna íslensks réttar um gildi landamerkjabréfa og túlkun þeirra. VI. Eins og að framan er rakið eru aðilar sammála um að landamerkjalýsingin frá 11. júní 1886 gildi um mörk austurparts og vesturparts Stóra-Knarrarness, en þar segir: „Úr ós við Fjöruvatnsgranda austanverðan allt upp í Skeljavík; þaðan í tvær þúfur í Knarrarneshöfða, er bera skuli hvora í aðra og þá eftir garðlagi og götu milli túnanna heima að bæ og um bæinn, eftir tröðinni út að túngarðshliði.“ Þessa lýsingu túlka aðilar hvor með sínum hætti. Deila þeir sérstaklega um staðsetningu örnefnanna Skeljavíkur, Fjöruvatnsgranda og Knarrarneshöfða. Aðalstefnandi, eigandi austurbæjar, telur Skeljavík og Fjöruvatnsgranda vera á vestanverðu nesinu og er kröfugerð hans miðuð við það. Gagnstefnendur, eigendur vesturbæjar, telja hins vegar þessi kennileiti vera staðsett á austanverðu nesinu. Þá kallar aðalstefnandi nesið Knarrarneshöfða eða Höfða en gagnstefnendur kalla hið sama nes Knarrarnes eða Nes. Ekki er deilt um staðsetningu gamla bæjarins enda rústir hans vel sýnilegar ásamt tröðinni fyrir framan bæinn. Nokkrar heimildir eru til um þessi kennileiti. Við úrlausn málsins hefur dómurinn stuðst við eftirfarandi gögn: 1. Örnefnaskrá Gísla Sigurðssonar sem til er á Örnefnastofnun. 2. Örnefnaskrá sem skráð var af Kristjáni Eiríkssyni. Heimildir þeirrar skrár er lýsing Gísla Sigurðssonar og lýsing Soffíu Benjamínsdóttur, sem skráð var 1976. Soffía var fædd 1911 og bjó að Stóra-Knarrarnesi frá 1920 til 1930. Lýsingin var borin undir mann hennar Guðmund Gíslason sem var fæddur í Minna-Knarrarnesi 1912 og alinn þar upp til 1935. Faðir Guðmundar og afi bjuggu báðir í Minna-Knarrarnesi og mun ættin hafa komið þangað 1820. Soffía Benjamínsdóttir var dóttir Benjamíns Halldórssonar er áður bjó í austurbænum. 3. Örnefnaskrá Ara Gíslasonar. 4. Framburð aðilanna Bjarneyjar Guðrúnar Ólafsdóttur og Margrétar Ólafsdóttur Svendsen hér fyrir dómi. Þær eru báðar fæddar og uppaldar í austurbænum, Bjarney fædd 1928 en Margrét 1924. Þær báru að lítill klettarani á austanverðu nesinu hefði verið kallaður Knarrarneshöfði en nesið sjálft ávallt kallað Knarrarnes eða Nes. Skeljavík væri fyrir framan þennan klettarana og Fjöruvatnsgrandi í flæðarmálinu þar fyrir utan. Efni örnefnaskránna er rakið hér að framan. Allar þessar skrár styðja túlkun aðalstefnanda á landamerkjalýsingunni frá 1886, þ.e. að Fjörvatnsgrandi og Skeljavík séu á vestanverðu nesinu og nesið kallist Knarrarneshöfði. Í lýsingu Gísla Sigurðssonar segir að fjörurnar fyrir landinu öllu hafi verið nefndar Knarrarnesfjörur. Síðan segir: „Fyrst voru Vesturbæjarfjörur og náðu að Fjöru-Vötnum með Fjöru-Vatnsós við Fjöru-Vatnagranda, en úr Fjöru-Vötnum lá línan upp í Skeljavík. Þá tóku við Austurbæjarfjörur og lágu inn að Vörðuskeri .“ Leggja verður þann skilning í þessa lýsingu að Fjöruvatnsgrandi og Skeljavík hafi verið á vestanverðu nesinu. Soffía Benjamínsdóttur slær því föstu í sinni lýsingu og segir að Skeljavík sé framan við svokallað Enni en ekki er ágreiningur með aðilum um staðsetningu þess kennileitis. Sú skoðun gagnstefnenda að kennileitin Fjöruvatnsgrandi og Skeljavík séu staðsett á austanverðu nesinu fær hvergi stoð í þeim örnefnaskrám sem fram hafa verið lagðar í málinu. Sú fullyrðing gagnstefnenda að Knarrarneshöfði sé lítill klettarani sem gengur út úr nesinu að austanverðu fær heldur ekki stoð í örnefnaskrám. Þvert á móti er nesið sjálft kallað Knarrarneshöfði og sagt að hann hafi verið grasgefinn og nýttur sameiginlega af báðum bæjum til kúabeitar. Gagnstefnendur hafa ekki rennt stoðum undir þá málsvörn sína í aðalsök og kröfugerð í gagnsök að framangreindar heimildir og lýsingar í örnefnaskrám séu rangar. Verður þannig ekki á það fallist með gagnstefnendum að draga megi lýsingu Soffíu Benjamínsdóttur frá 1976 í efa vegna þess að hún hafi búið í austurbænum, enda verður ekki séð að hún hafi átt hagsmuna að gæta þar sem faðir hennar seldi austurbæinn 1950 og engar landamerkjadeilur voru þá milli aðila. Tilvísun aðalstefnanda til sanngjarnrar skiptingar á landi Stóra-Knarrarness norðan túngarðshliðs styður og kröfugerð hans í málinu, þó ein og sér geti sú málsástæða hans ekki ráðið niðurstöðu málsins. Niðurstaða málsins verður því sú að aðalkrafa aðalstefnanda verður tekin til greina að öðru leyti en því að aðalstefnandi þykir ekki hafa sýnt fram á að draga megi skiptalínu úr ós út í Vörðusker. Markalínan verður því talin liggja úr ós við Fjöruvatnsgranda austanverðan í Skeljavík, þaðan í tvær þúfur á Knarrarneshöfða og síðan eftir garðlagi og götu milli túna heim að bæ og um bæinn eftir tröðinni út að túngarðshliði, allt eftir þeirri hnitasetningu sem í dómsorði greinir. Þykja gagnstefnendur ekki hafa sýnt fram á að hnitasetning aðalstefnanda sé röng samkvæmt þessari lýsingu. Við aðalmeðferð kom fram að ekki er ágreiningur um mörk frá túngarðshliði að nýju Reykjanesbrautinni. Verður því aðalkrafa aðalstefnanda að því leyti einnig tekin til greina. Með hliðsjón af öllum málavöxtum og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að málskostnaður falli niður milli aðila. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt Jónasi Jóhannssyni og Þorgeiri Inga Njálssyni héraðsdómurum. DÓMSORÐ Landamerki milli jarðanna Stóra-Knarrarness I (austurbæjar) annars vegar og Stóra-Knarrarness II (vesturbæjar) hins vegar skulu vera sem hér segir: Úr punkti SK3 (X=711799 9220, Y=396878 3910) í ósi við Fjöruvatnsgranda austanverðan, þaðan í punkt SK2 (X=711774 6780, Y=396868 6050) í Skeljavík, þaðan beina stefnu í punkt PP2 (X=711731 7950, Y=396852 2590) í þúfu (Markaþúfu efri) í Knarrarneshöfða um ómerktan punkt (X=711610 3240, Y=396590 0650) í þúfu (Markaþúfu fremri) í Knarrarneshöfða, þaðan í beina línu eftir garðlagi og götu milli túnanna í punkt PP4 (X= 711764 2140, Y=396777 9150 ), þaðan um punkt PP5 (X=711769 9770, Y=396746 6330) heim að bæ (nú bæjarrúst), þaðan um bæjarrústina og eftir tröðinni út að túngarðshliði eftir brotinni línu um punkta PP6 (X= 711758 6940, Y=396721 2150), PP7 (X=711772 8380, Y=396640 9080), PP8 (X=711773 1660, Y=396633 3790) og PP9 (X=711753 0860, Y=396600 1240) og þaðan úr austanverðu túngarðshliði á heimreiðinni í punkt á nýju Reykjanesbrautinni, 141 m frá Breiðagerðismerkjum, á línu dreginni hornrétt á þau merki.
Mál nr. 443/2016
Kærumál Nauðungarsala Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli A á hendur V hf., Í, ÍB og W var vísað frá dómi þar sem talið var að tilkynning A, þar sem krafist var ógildingar á nauðungarsölu, hefði borist eftir lögmæltan frest, 1. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þó svo að frumrit tilkynningarinnar hefði borist héraðsdómara eftir umræddan frest, lægi fyrir að A hefði sent honum tölvubréf innan frestsins með tilkynningunni í viðhengi og hefði dómarinn staðfest móttöku þess. Hefði tilkynningin því borist honum innan frestsins. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 9. júní 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Vestfjarða 27. maí 2016, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilumvar vísað frá dómi. Kæruheimild er í 1. mgr. 85. gr., laga nr. 90/1991um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldurúr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefsthann kærumálskostnaðar.Varnaraðilar hafa ekki látið málið til síntaka fyrir Hæstarétti.Nauðungarsala á fasteigninni Aðalstræti 12,fastanúmer 212-5390, Þingeyri, fór fram 14. apríl 2016. Í 1. mgr. 80. gr. laganr. 90/1991 kemur fram að hver sá sem hefur lögvarinna hagsmuna að gæta getileitað úrlausnar héraðsdómara um gildi nauðungarsölu, en krafa þess efnis skalþá berast héraðsdómara innan fjögurra vikna frá því að uppboði lauk. Fyrirliggur að lögmaður sóknaraðila sendi héraðsdómara tölvubréf 12. maí 2016, en íviðhengi þess var tilkynning þar sem krafist var ógildingar hinnar umdeildunauðungarsölu. Héraðsdómarinn svaraði tölvubréfinu samdægurs og staðfesti að erindilögmannsins hefði „verið móttekið“. Þó svo að frumrit tilkynningarinnar hafiekki borist héraðsdómaranum fyrr en 17. maí 2016 liggur fyrir að hún barst dómaranum sannarlega 12.sama mánaðar, sem var innan þess frests sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 80. gr.laga nr. 90/1991. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildiog lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrirhéraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 27.maí 2016.IMál þetta barst dóminum í tölvupósti 12. maí sl. meðbréfi sóknaraðila dagsettu sama dag en frumrit bréfsins barst 17. maí 2016.Málið er tekið til úrskurðar í dag með vísan til 1. mgr. 82. gr. laga nr. 90/1991um nauðungarsölu.Sóknaraðili er Arnór Sigurvinsson, Øvre Klasgarden 19,6016 Ålesund, Noregi.Sóknaraðili krefst þess að nauðungarsalasem fram fór á fasteigninni Aðalstræti 12, Þingeyri, með fastanúmerið 212-5390,14. apríl sl., klukkan 11.00, verði ógilt með dómi.IIÍbréfi sóknaraðila leitar hann úrlausnar dómstóla um gildi nauðungasölunnar, enheimild til þess er að finna í 1. mgr. 80. gr. laga um nauðungarsölu nr.90/1991. Þar kemur fram að honum sem gerðarþola hafi ekki verið kunnugt umnauðungarsölu fasteignarinnar fyrr en hún var um garð gengin ogsamþykkisfrestur útrunninn. Af hálfu sýslumanns hafi honum ekki verið sendtilkynning um fyrirtöku beiðni um nauðungasölu samkvæmt 16. gr. laga nr.90/1991 um nauðungarsölu, ásamt afriti af beiðninni. Telur sóknaraðili aðsýslumanni hafi borið af sjálfsdáðum að gæta að fyrirmælum laganna umundirbúning og framkvæmd nauðungarsölunnar og hefði með réttu átt að stöðvafrekari aðgerðir. Það hafi hins vegar ekki verið gert og hafi fasteignin þvíverið seld nauðungasölu án vitundar sóknaraðila og sé því farið fram áógildingu sölunnar.Þá barst héraðsdómi bréf TryggvaGuðmundssonar hdl. vegna Wouter Van Hoemissen, kaupanda eignarinnar, dagsett20. maí 2016. Þar er þess krafist að kröfu sóknaraðila verði vísað frá dómi. Er þar á því byggtannars vegar að krafa sóknaraðila hafi borist að liðnum fresti samkvæmt 1. mgr.80. gr. laga nr. 90/1991 og hins vegar að fyrir liggi að sóknaraðila hafiborist tilkynning um nauðungarsölu.IIISamkvæmt 1. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991 getur hver sá sem hefur lögvarinnahagsmuna að gæta leitað úrlausnar héraðsdómara um gildi nauðungarsölu þegaruppboði hefur verið lokið samkvæmt V. kafla laganna en krafa þess efnis skal þáberast héraðsdómara innan fjögurra vikna frá því tímamarki sem á við hverjusinni. Uppboð eignarinnar fór fram 14. apríl 2016 og miðast upphafframangreinds frests við það tímamark. Bréf sóknaraðila barst héraðsdómi meðtölvupósti 12. maí 2016 og frumrit bréfsins barst dómnum 17. sama mánaðar en afumslagi sem bréfið barst í má ráða að það var póststimplað 13. maí sl. Við matá því hvort krafan hafi komið innan frestsins ber að miða við það tímamark erdómnum barst krafan bréfleiðis en tilkynning til héraðsdóms í tölvupósti telstekki vera nægileg. Var frestur samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laganna því liðinnþegar krafan barst héraðsdómi. Þá bera málsgögn með sér að sóknaraðili hafimóttekið tilkynningar frá sýslumanni vegna sölunnar.Þegarfrestur samkvæmt 1. mgr. 80. gr. laga nr. 90/1991 er liðinn verður því aðeins,samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins, leitað úrlausnar héraðsdómara um gildinauðungarsölu að það sé samþykkt af hendi allra aðila að henni, sem hafa haftuppi kröfur fyrir sýslumanni og úrlausnin gæti varðað, svo og kaupanda aðeigninni ef um hann er að ræða. Samkvæmt 2. mgr. 81. gr. laga nr. 90/1991 skulukröfu fylgja yfirlýsingar um samþykki fyrir rekstri málsins eigi það við. Ígreinargerð sem fylgdi frumvarpi því sem varð að lögum nr. 90/1991 segir aðákvæðið heimili engar undantekningar frá því að slíkar yfirlýsingar fylgitilkynningu strax í byrjun. Af málsgögnum má ráða að Vátryggingafélag Íslandshf., Íbúðalánasjóður og Ísafjarðarbær hafi lýst kröfum vegna sölunnar. Ekkiliggur fyrir samþykki þessara aðila. Þá má ætla af bréfi lögmanns kaupandaeignarinnar að slíkt samþykki fengist ekki af hans hálfu. Meðvísan til framangreinds er málinu vísað frá dómi.Úrskurðþennan kveður upp Sigríður Elsa Kjartansdóttir dómstjóri.ÚR S K U R Ð A R O R Ð:Máliþessu er vísað frá dómi.
Mál nr. 568/2006
Kærumál Gjaldþrotaskipti Endurupptaka Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá Hæstarétti
V ehf. kærði úrskurð héraðsdóms, þar sem fallist var á að endurupptaka mál, sem lokið hafði með úrskurði um að bú G yrði tekið til gjaldþrotaskipta vegna kröfu B ehf. Þá kærði V ehf. ákvörðun héraðsdóms um að fella umrætt mál niður. Vísað var til þess að með ákvörðun um niðurfellingu málsins hefðu réttaráhrif úrskurðar um gjaldþrotaskiptin fallið úr gildi og að dómur nú þar sem endurupptöku málsins yrði hafnað myndi engu breyta um þá niðurstöðu, enda yrði ákvörðun um niðurfellingu málsins ekki kærð til Hæstaréttar. Af þessum sökum var talið að V ehf. hefði ekki lögvarða hagsmuni af því að fá niðurstöðu úrskurðarins hnekkt og var málinu því vísað frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 31. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 17. október 2006, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um endurupptöku á máli vegna kröfu Blikkrásar ehf. um að bú hans yrði tekið til gjaldþrotaskipa. Jafnframt er kærð ákvörðun Héraðsdóms Vestfjarða 20. október 2006 um að fella málið niður. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til q. og k. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. r. lið sama ákvæðis og 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að „hinum kærða úrskurði verði hrundið og breytt þannig að synjað verði um endurupptöku málsins og réttaráhrif úrskurðar um gjaldþrotaskipti sem upp var kveðinn þann 29. september verði látin standa.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur ásamt hinni kærðu ákvörðun. Í báðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar. Í framhaldi af því að hinn kærði úrskurður var upp kveðinn var málið tekið fyrir á dómþingi Héraðsdóms Vestfjarða 20. október 2006 og það fellt niður. Féllu þar með úr gildi réttaráhrif úrskurðar 29. september 2006 um að bú varnaraðila væri tekið til gjaldþrotaskipta. Efnisdómur nú þar sem endurupptöku málsins yrði hafnað myndi engu breyta um þá niðurstöðu, enda verður ákvörðun héraðsdómara um niðurfellingu málsins ekki kærð. Sóknaraðili hefur af þessum sökum ekki lögvarða hagsmuni af því að fá niðurstöðu úrskurðarins hnekkt. Þegar af þessari ástæðu verður málinu vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Sóknaraðili, Vélasalan ehf., greiði varnaraðila, Guðmundi Karvel Pálssyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Skuldarinn, Guðmumdur Karvel Pálsson, [...], Hlíðarvegi 12, Suðureyri, Ísafjarðarbæ, krefst þess að mál þetta verði endurupptekið. Krafa lánardrottins, Blikkrásar ehf., [...], Óseyri 16, Akureyri, um gjaldþrotaskipti á búi skuldarans var tekin fyrir 20. september sl. Útivist varð af hálfu skuldarans og var krafan tekin til úrskurðar. Úrskurður um gjaldþrotaskipti var kveðinn upp 29. september sl. Með bréfi sem barst dómnum 12. október sl. er krafist endurupptöku málsins og að úrskurðinum verði breytt á þann veg að hafnað verði kröfu um gjaldþrotaskipti. Við fyrirtöku beiðninnar var þess krafist til vara að málið yrði endurupptekið og meðferð þess frestað um einn mánuð. Af hálfu lánardrottins var þing ekki sótt við fyrirtöku endurupptökubeiðninnar. Um heimild til endurupptöku er vísað til 4. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 og XXIII. kafla sömu laga. Tekið er fram að skuldara hafi orðið kunnugt um úrskurðinn 6. október sl. Skuldarinn kveðst byggja á því að bú hans hefði ekki verið tekið til gjaldþrotaskipta hefði hann mætt við fyrirtökuna 20. september sl. Hefði lánardrottinn þá fallist á að fresta málinu um mánuð, sbr. 3. mgr. 70. gr. laga nr. 21/1991. Hefur hann lagt fram afrit tölvupósts frá lögmanni lánardrottins, þar sem staðfest er að fallist hefði verið á ósk þessa efnis. Þá kveðst skuldarinn byggja á því að hann hefði greitt kröfu lánardrottins og kveðst munu gera svo, verði málið endurupptekið. Lýsir lögmaður hans því yfir að fyrirframgreiðslum til sín frá skuldaranum vegna máls sem hann rekur fyrir hans hönd verði ráðstafað til greiðslu kröfunnar. Þá tekur skuldarinn fram að lögmæt forföll í skilningi 1. mgr. 97. gr. laga nr. 91/1991 hafi valdið því að hann sótti ekki þing 20. september sl. Verði að skoða þá málsástæðu sjálfstætt. Muni hann leggja fram gögn til stuðnings henni á síðari stigum. Gögn þessa efnis hafa ekki verið lögð fram. Í lögum nr. 21/1991 er ekki að finna heimildir um endurupptöku máls eftir að úrskurður um gjaldþrotaskipti hefur gengið. Litið hefur verið svo á að heimilt sé, ef útivist hefur orðið, að leita endurupptöku samkvæmt reglum laga nr. 91/1991, sbr. Hrd. 1992:2028 og síðari dóma sama efnis. Þó verður einnig að líta til þess að reglum 137. gr. laga nr. 91/1991 verður ekki beitt sjálfkrafa um endurupptöku meðferðar máls um gjaldþrotaskiptabeiðni, sbr. dóm Hæstaréttar 16. ágúst sl. í máli nr. 339/2006. Að því gefnu samkvæmt framansögðu að ekki beri fortakslaust að synja um endurupptöku máls sem þessa, verður með tilliti til forsendna síðastgreinds dóms að líta svo á að miða beri við að niðurstaða máls hefði getað orðið önnur ef sótt hefði verið þing af hálfu skuldarans. Það að lánardrottinn hefði í því tilviki samþykkt að meðferð kröfunnar yrði frestað um einn mánuð nægir ekki í því sambandi, en líta verður svo á að mál verði ekki endur­upptekið að úrskurði gengnum í því skyni einu að fresta meðferð þess, þótt að­ilar séu sammála um það. Hins vegar verður að líta til þess að samkvæmt 2. tl. 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 verður bú skuldara ekki tekið til gjaldþrotaskipta að kröfu lánardrottins bjóði þriðji maður fram greiðslu á kröfu hans. Hefði getað reynt á þetta við fyrirtöku málsins og niður­staða þess hugsanlega orðið önnur, hefði skuldarinn þá sótt þing og komið á fram­færi yfirlýsingu lögmanns síns þess efnis að fyrrgreindum fyrirfram­greiðsl­­­­um yrði ráðstafað til greiðslu kröfu lánardrottins. Með þetta í huga þykir ekki verða synjað um endurupptöku málsins. Verður því fallist á beiðni skuldarans um hana. Hins vegar eru ekki skilyrði til þess að svo komnu máli að hafna beiðni lánardrottins um gjaldþrotaskipti á búi skuldarans. Verður að reyna á það við næstu fyrirtöku málsins hvort nefnt skilyrði 2. tl. 3. mgr. 65. gr. laga nr. 21/1991 girðir fyrir að krafa lánardrottins verði tekin til greina. Þá eru ekki skilyrði til að fresta meðferð málsins svo lengi sem varakrafa skuldarans hljóðar um. Verður boðað til fyrirtöku þess svo fljótt sem hægt þykir. Úrskurðinn kveður upp Erlingur Sigtryggsson dómstjóri. Úrskurðarorð: Mál þetta er endurupptekið.
Mál nr. 126/2016
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram farbanni á grundvelli 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir setturhæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 16. febrúar 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. febrúar 2016, þar sem varnaraðilavar gert að sæta áfram farbanni allt til þriðjudagsins 15. mars 2016 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 16. febrúar 2016.Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurkrafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], skuli sæta áframhaldandi farbanni, allt til þriðjudagsins 15. mars 2016, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjóra segir að hannhafi haft til rannsóknar stórfellt fíkniefnalagabrot er varðarinnflutning á sterkum fíkniefnum hingað til lands. Þann 28. september sl. hafilögreglan lagt hald á rúmlega 19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg afkókaíni sem hafi fundist í bifreið sem hafi verið staðsett við gistiheimili að[...] í [...]. Tveir erlendir aðilar hafi verið handteknir inni í húsnæðinugrunaðir um aðild að innflutningi fíkniefnanna hingað til lands en annar þeirrahafi komið með bifreiðina til landsins með ferjunni Norrænu þann 22. septembersl. Lögreglan hafi verið með eftirlit með bifreiðinni sem innihélt fíkniefnin ínokkra daga. Við það eftirlit hafi lögreglan ítrekað orðið vör við aðra bifreiðsem virtist fylgja hinni eftir. Við frekari skoðun lögreglu hafi komið í ljósað um var að ræða bílaleigubifreiðar sem kærði X hafi verið skráður leigutakiað. Kærði hafi verið handtekinn skammt frá gistiheimilinu á bifreiðinni [...]og lögreglan fundið í henni sjónauka, lambhúshettu og rúmlega 15.600 evrur, semsvari til rúmlega 2,2 milljóna íslenskra króna. Lögregla telur að kærði hafiþar verið að fylgjast með meðkærðu og bifreiðinni. Við rannsókn lögreglu hafieinnig komið í ljós að kærði hafi verið staðsettur á Seyðisfirði sama dag ogNorræna kom til landsins þann 22. september. Kærði hafi neitaðsök við skýrslutöku hjá lögreglu. Framburði kærða beri ekki saman við þau gögnsem lögreglan hafi undir höndum, framburð meðkærða og vitna. Kærði hafi að öðruleyti lítið kosið að tjá sig hjá lögreglu eða kveðst ekki muna eftir atvikummáls. Í framburðum meðkærðu hjá lögreglu hafi komið fram að erlendir aðilarhafi tekið þátt í skipulagningu innflutningsins og þeir verið í samskiptum eðaí samstarfi við aðila hér á landi sem fylgdust með ferðum bifreiðarinnar. Þaðer ætlun lögreglu að kærði og meðkærði Y hafi verið samstarfsmenn þessara aðilahér á landi. Með heimildHéraðsdóms Reykjaness hafi lögreglan skoðað síma og fjármálagögn kærða. Við þáskoðun hafi margt komið fram sem styrki grun lögreglu. Ljóst sé að kærði hafinokkuð fjármagn í höndunum og virðist vera sem mikið fjármagn sé að fara ámilli kærða og meðkærða Y hér á landi og erlendis. Meðkærði Y segi þó mjöglítil fjárhagsleg tengsl vera á milli þeirra og kærði neiti að tjá sig um það.Við skoðun á fjármálagögnum kærða og meðkærða Y hafi komið í ljós að átímabilinu frá 22. júlí til 10. september hafi verið lagðar rúmlega 9 milljónirinn á 30 Ikort, en 25 þeirra hafi fundist á heimili kærða. Þá megi sjá aðrúmlega 8 milljónir hafi verið teknar út af þessum kortum í hraðbönkum í Evrópuá tímabilinu frá 22. júlí til 17. september. Lögreglan telur að þessir peningarhafi verið notaðir til að fjármagna fíkniefnainnflutninginn. Kærði hafi neitaðað tjá sig um það í hvaða tilgangi hann lagði inn þessa peninga og hver eða hverjirhafi tekið út þessar fjárhæðir og í hvaða tilgangi. Þá hafi lögreglan undirhöndum gögn sem sýni það að kærði hafi á þessu tímabili tekið nokkrar bifreiðartil leigu. Bifreiðunum hafi verið ekið yfir 2000 km á meðan kærði hafði umráðyfir þeim og hafi komið í ljós að þrisvar sinnum á þessu sama tímabili hafikærði verið staðsettur á Seyðisfirði. Í framburðum meðkærðu hafi komið fram aðerlendir aðilar hafi tekið þátt í skipulagningu innflutningsins og þeir verið ísamskiptum eða í samstarfi við aðila hér á landi sem fylgdust með ferðumbifreiðarinnar. Við leit á heimili og í bifreið meðkærða Y hafi fundist kassarutan af Blackberry símum. Einn kassinn hafi verið utan af síma sem kærði hafiverið með við handtöku og telur lögreglan að sá sími hafi verið notaður ísamskiptum við erlenda samverkamenn. Við rannsókn lögreglu á þessum síma hafikomið í ljós að símtækið hafi eingöngu verið hægt að nota í þeim tilgangi aðeiga dulkóðuð texta samskipti, en kærði neiti að tjá sig um það. Þá hafi komiðí ljós að meðkærði Y hafi ítrekað keypt flugferðir fyrir kærða á þessu ári, enaðspurðir hafi þeir neitað að tjá sig um það hjá lögreglu. Kærðiþyki vera undir sterkum grun um aðild að broti sem geti varðað allt að 12 árafangelsi. Að mati lögreglu þykir meint aðild kærða mikil en hún sé talintengjast skipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá sé einniglagt til grundvallar kröfu að um mjög mikið magn hættulegra fíkniefna sé aðræða. Hið ætlaða brot kærða þyki mjög alvarlegt og þess eðlis að talið hafiverið að tryggja ætti að kærði gengi ekki laus á meðan mál hans er tilmeðferðar. Telja verði að ef sakborningur, sem orðið hefur uppvís að jafnalvarlegu broti og kærði sé látinn laus áður en máli lýkur með dómi, þá valdiþað hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Metur lögregla þaðsvo að skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála séfullnægt í því máli sem hér um ræðir en staða kærða þyki sambærileg stöðusakborninga á öðrum svipuðum málum, sbr. dóma Hæstaréttar í málum nr. 736/2015,152/2013, 149/2013, 269/2010, 164/2010 og 91/2010, þar sem sakborningum hafiverið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli almannahagsmuna þegar legið hafifyrir sterkur grunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna íágóðaskyni. Kærðihafi sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29. september, síðastmeð úrskurði Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. R-[...]/2015, en sá úrskurðurhafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Þar sem kærði hafi sættgæsluvarðhaldi í 12 vikur án þess að mál hafi verið höfðað á hendur honum hafilögregla talið, í samræmi við 4. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, að ekki væriunnt að úrskurða kærða áfram í gæsluvarðhald á grundvelli almannahagsmuna. Ísamræmi við það hafi verið farið fram á og kærði í kjölfarið verið úrskurðaðurí farbann og sá úrskurður verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Því sé fariðfram á að kærði verði úrskurðaður í áframhaldandi farbann á grundvelli 100. gr.laga nr. 88/2008 en á því er byggt að skilyrði 2. mgr. 95. gr. séu uppfyllt,eins og áður er rakið. Jafnframt telur lögregla vera fyrir hendi skilyrði tilað úrskurða kærða í farbann á grundvelli b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008. Kærði sé íslenskur ríkisborgari en sé búsettur á [...]. Hann eigi voná barni með [...] unnustu sinni sem einnig sé búsett erlendis. Sæti hann ekkifarbanni megi ætla að hann reyni að komast úr landi til að komast undan málsókneða fullnustu refsingar. Að mati lögreglu er brýnt að tryggja nærveru kærða ámeðan mál hans er til meðferðar fyrir yfirvöldum hér á landi og því nauðsynlegtað honum verði gert að sæta farbanni þar til mál hans er til lykta leitt. Rannsókn lögregluhafi að hluta til verið unnin í samstarfi við erlend yfirvöld þar sem óskaðhafi verið eftir húsleitum og skýrslutökum. Rannsóknin sé nú á lokastigi ogverði málið sent héraðssaksóknara á næstu dögum. Tilrannsóknar sé ætlað brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940ásamt síðari breytingum, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Um heimildtil að úrskurða kærða í farbann sé vísað til b-liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr.95. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008. Með vísan til alls framangreinds og framlagðra gagna málsins sé þessbeiðst að krafa lögreglustjóra um farbann nái fram að ganga. Meðdómi Hæstaréttar 21. janúar 2016 í máli nr. 50/2016 var kærða gert að sætafarbanni á grundvelli 100. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 2. mgr. 95. gr. sömulaga. Er ekkert fram komið í málinu sem leiðir til þess að ekki séu lengurfyrir hendi skilyrði til að kærða verði gert að sæta áframhaldandi farbanni, enrannsókn málsins, sem hefur verið mjög umfangsmikil, er á lokastigi og verðurmálið sent héraðssaksóknara á næstu dögum. Með vísan til framagreinds erfallist á kröfu lögreglustjóra, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp SandraBaldvinsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð:Kærði, X, kt. [...], skal sæta farbanni allttil þriðjudagsins 15. mars 2016, kl. 16:00.
Mál nr. 219/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. apríl 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. apríl 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó ekki lengur en til föstudagsins 11. maí 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 59/2000
Fasteignasala Lögmaður Aðildarskortur
H keypti fasteign fyrir milligöngu einkahlutafélagsins M og voru af þessu tilefni útbúin veðskuldabréf og þeim þinglýst á eignina. Þegar ekki reyndist unnt að selja veðskuldabréfin gengu kaupin til baka og gaf H þá M umboð til þess að annast aflýsingu bréfanna og endurgreiðslu stimpil- og þinglýsingargjalda. M afhenti H aðeins hluta hinna endurgreiddu stimpilgjalda, en afganginum var ráðstafað til greiðslu reiknings einkahlutafélagsins L fyrir vinnu við gerð veðskuldabréfanna, þinglýsingu þeirra og aflýsingu og beiðni um endurgreiðslu stimpilgjalda, en eigendur að L, sem rak lögmannsþjónustu, voru þeir sömu og að M og fór starfsemin fram í sama húsnæði. Með dómi Hæstaréttar var M dæmt til að greiða H eftirstöðvar stimpilgjaldanna, þar sem ósannað væri að M hefði verið heimilt að ráðstafa hluta fjárins til greiðslu á kröfu þriðja manns á hendur H. L fékk gerða kyrrsetningu í kröfu H samkvæmt þessum dómi og krafðist þess að H greiddi sér sömu fjárhæð og M hafði verið dæmt til að greiða H. Talið var að ósannað væri að H hefði mátt vera ljóst að sér hefði verið veitt þjónusta í nafni L en ekki á vegum M. Þótti því ekki verða hjá því komist að sýkna H með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og var niðurstaða héraðsdóms þess efnis staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. febrúar 2000. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 612.540 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 19. september 1997 til greiðsludags. Hann krefst þess einnig að staðfest verði kyrrsetning fyrir framangreindri dómkröfu, sem sýslumaðurinn í Hafnarfirði gerði 10. júní 1999 hjá stefnda í kröfu hans á hendur Fasteignasölunni Miðborg ehf. samkvæmt dómi Hæstaréttar uppkveðnum 29. apríl 1999. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á að áfrýjandi hafi ekki sannað að stefnda hafi mátt vera ljóst að sér hafi verið veitt þjónusta, sem um ræðir í málinu, í nafni áfrýjanda en ekki á vegum Fasteignasölunnar Miðborgar ehf. Verður því með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ekki komist hjá að sýkna stefnda af kröfu áfrýjanda. Samkvæmt því verður niðurstaða hins áfrýjanda dóms staðfest um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 28. janúar 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 13. þ.m., er höfðað með stefnu þingfestri 1. september 1999. Stefnandi er Lögmenn Laugardal ehf., kt. 621096-2659, Suðurlandsbraut 4a, Reykjavík, en stefndi er Höfðaberg ehf., kt. 540886-1219, Eyrarbraut 29, Stokkseyri. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til greiðslu 612.540 króna með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá 19. september 1997 til greiðsludags. Þess er krafist að áfallnir dráttarvextir falli á skuldina á 12 mánaða fresti, í fyrsta sinn 19. september 1998. Málskostnaðar er og krafist. Stefnandi gerir jafnframt þá kröfu að kyrrsetningargerð sýslumannsins í Hafnarfirði 10. júní 1999 í málinu nr. K-3/1999 verði staðfest með dómi. Kyrrsetning þessi var gerð í kröfu stefnda á hendur Fasteignasölunni Miðborg ehf. samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 406/1998, sem kveðinn var upp 29. apríl 1999, en þar var Fasteignasalan Miðborg ehf. dæmd til að greiða stefnda 612.540 krónur með dráttarvöxtum frá 19. september 1997 til greiðsludags, auk 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti til tryggingar framangreindum kröfum. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda í málinu og að stefnandi verði dæmdur til þess að greiða stefnda málskostnað. Þá krefst stefndi þess ennfremur að ofangreind kyrrsetning frá 19. júní 1999 í málinu nr. K-3/1999 verði felld úr gildi. I. Upphaf máls þessa er að framkvæmdastjóri stefnda, Óli Pétur Friðþjófsson, sá auglýsingu í Morgunblaðinu þar sem Fasteignasalan Miðborg ehf. auglýsti til sölu verksmiðjuhúsnæði að Suðurhrauni 2 og 2a (nú 4) í Garðabæ. Framkvæmdastjórinn fór á fasteignasöluna í mars 1997 til þess að fá frekari upplýsingar. Hitti hann þar fyrir Karl Georg Sigurbjörnsson hdl. og löggiltan fasteignasala og síðar einnig Björn Þorra Viktorsson, sem einnig er héraðsdómsdómslögmaður og löggiltur fasteignasali. Ljóst var í upphafi að stefndi átti ekkert eigið fé til kaupanna. Kom þá fram sú hugmynd að útbúa skuldabréf að fjárhæð samtals 20.000.000 króna og selja til þess að afla fjár fyrir útborgun. Var seljandi eignarinnar, Eignarhaldsfélagið Stoð ehf, samþykkur þessu og heimilaði þinglýsingu bréfanna á eignina. Kaupsamningur var gerður 27. maí 1997. Kaupverð var 84.000.000 krónur, sem skyldi greiðast með útgáfu skuldabréfs að fjárhæð 71.000.000 krónur og 13.000.000 krónur í peningum við undirritun. Þennan sama dag voru jafnframt útbúin af Karli Georg Sigurbjörnssyni hdl. fjögur veðskuldabréf, hvert að fjárhæð 5.000.000 krónur. Seljandinn samþykkti að bréfunum yrði þinglýst á eignina með því skilyrði að lögmaðurinn Björn Þorri Viktorsson yrði framsalshafi á bréfunum enda yrði afsali ekki þinglýst fyrr en greiðsla hefði borist. Stefndi afhenti Birni Þorra hdl. tékka stílaðan á sýslumanninn í Hafnarfirði fyrir stimpil- og þinglýsingargjöldum af skuldabréfunum, sem voru móttekin til þinglýsingar 5. júní 1997. Ekki reyndist unnt að selja veðskuldabréfin og gengu því kaupin til baka. Stefndi gaf þá Fasteignasölunni Miðborg ehf. umboð til þess að óska eftir því við sýslumann í Hafnarfirði að skuldabréfin yrðu afmáð úr veðmálabókum og þinglýsingar- og stimpilgjöldin endurgreidd. Stimpilgjöld að fjárhæð 1.365.000 krónur voru endurgreidd af sýslumanni þann 19. september 1997 og veitti Björn Þorri hdl. þeim móttöku. Er forsvarsmaður stefnda hugðist sækja endurgreiðsluna til Fasteignasölunnar Miðborgar ehf. var honum afhendur tékki að fjárhæð 752.460 krónur svo og kvittaður reikningur frá stefnanda, Lögmönnum Laugardal ehf., fyrir 612.540 krónum. Framkvæmdastjóri stefnda tók á móti tékkanum með þeim fyrirvara að greiðslan væri aðeins hlutagreiðsla. Tilraunir stefnda með lögmannsaðstoð til þess að fá eftirstöðvar endurgreiddar reyndust árangurslausar. Stefndi höfðaði þá mál á hendur Fasteignasölunni Miðborg ehf. til greiðslu skuldarinnar. Dómur í því máli gekk í héraðsdómi 11. ágúst 1998 og Hæstarétti 29. apríl 1999. Í dómi Hæstaréttar var sú niðurstaða héraðsdóms staðfest að Fasteignasölunni Miðborg ehf. bæri að endurgreiða stefnda 612.540 krónur og greiða auk þess málskostnað að fjárhæð 300.000 krónur í héraði og Hæstarétti. Segir í dómi Hæstaréttar að stefndi hafi veitt fasteignasölunni umboð til þess að fá afmáð úr þinglýsingarbók veðskuldabréf og fá endurgreidd stimpilgjöld. Hafi fasteignasölunni borið að standa stefnda skil á endurgreiðslu gjaldanna, enda ósannað að fasteignasölunni hafi verið heimilt að ráðstafa hluta fjársins til greiðslu á kröfu þriðja manns á hendur stefnda. Stefndi hugðist nú fá fullnustu kröfu sinnar með fjárnámsgerð á hendur Miðborg ehf. samkvæmt áðurnefndum Hæstaréttardómi. Stefnandi brást þá þannig við að hann lét kyrrsetja kröfu stefnda á hendur Miðborg ehf. til tryggingar þeirri kröfu sem stefnandi telur sig eiga á hendur stefnda í máli þessu og höfðaði síðan mál þetta til heimtu kröfu sinnar og til staðfestingar kyrrsetningargerðinni. II. Nokkur ágreiningur er með málsaðilum um hvernig málsatvikum var háttað. Stefnandi telur að fyrirsvarsmanni stefnda hafi verið gerð grein fyrir því að þörf væri á lögmannsaðstoð, sem yrði að greiða fyrir, því það sé fyrir utan verksvið fasteignasala að útvega fjármagn til fasteignakaupa, m.a. með gerð og sölu skuldabréfa. Hafi orðið úr að Lögmenn Laugardal ehf. aðstoðuðu stefnda í þessum efnum og hafi Björn Þorri Viktorsson hdl. og Karl Georg Sigurbjörnsson hdl. séð um þessa vinnu af hálfu lögmannsstofunnar. Fyrirsvarsmaður stefnda telur hins vegar að sér hafi aldrei verið gerð grein fyrir þörf á lögmannsaðstoð enda hefði hann þá leitað til síns lögmanns. Lögmennirnir Björn Þorri Viktorsson og Karl Georg Sigurbjörnsson eru báðir löggiltir fasteignasalar hjá Fasteignasölunni Miðborg ehf. en reka jafnframt á sama stað lögfræðifirmað Lögmenn Laugardal ehf. í félagi við þriðja lögmann. Í yfirheyrslum kom fram hjá þeim Birni Þorra og Karli Georg að skrifstofa Fasteignasölunnar Miðborgar ehf. sé sameiginleg með skrifstofu Lögmanna Laugardal ehf. og engin sérstök skil á milli. Vinna lögmanna hafi falist í því að útbúa fjögur veðskuldabréf, þinglýsa þeim og að ábyrgjast seljendum tiltekna fjárhæð að andvirði bréfanna eftir að þau höfðu verið seld. Bréfunum hafi verið komið til verðbréfafyrirtækis og hafi lögmennirnir verið í nær daglegu sambandi við forsvarsmann stefnda í u.þ.b. tvo og hálfan mánuð meðan sölutilraunir stóðu yfir. Forsvarsmaður stefnda sagði að honum hafi aldrei verið gerð grein fyrir því að um aukakostnað yrði að ræða og allra síst að sérstakur lögmannskostnaður leggðist á málið. Taldi hann sig vera að skipta við Fasteignasöluna Miðborg ehf. en ekki Lögmenn Laugardal ehf. Í málinu hefur verið lagt fram bréf Guðmundar Jónssonar hrl. frá 30. september 1997 en hann var lögmaður stefnda í upphafi. Bréf þetta var ritað til stefnanda, Lögmanna Laugardal ehf., og reikningi þeirra mótmælt. Guðmundur kom fyrir dóm og sagði að bréfið hafi verið stílað á stefnanda vegna mistaka. III. Af hálfu stefnanda er á því byggt að stefndi hafi falið lögmönnum stefnanda að inna ákveðið verk af hendi fyrir sig í tengslum við kaup hans á fasteigninni Suðurhrauni 4, Garðabæ. Vinna þessi hafi verið samning og frágangur fjögurra skuldabréfa, hvert að fjárhæð 5.000.000 krónur, umsjón með þinglýsingu þeirra, milliganga um sölu þessara bréfa, vinna við aflýsingu og endurgreiðslu stimpilgjalda. Þá hafi Björn Þorri Viktorsson hdl., starfsmaður stefnanda, verið skráður eigandi bréfanna að formi til og borið ábyrgð á þeim samkvæmt því. Stefnandi kveðst byggja á því að þessi vinna geti ekki talist til hefðbundinnar vinnu fasteignasala. Reikningur stefnanda sé byggður á unnum vinnustundum en taki einnig mið af þeim hagsmunum sem vinna hans snérist um. Samkvæmt lið 14.1 í gjaldskrá stefnanda sé þóknun fyrir gerð skuldabréfa 10.000 krónur og allt að 2,5% af fjárhæð þeirra. Samkvæmt gjaldskránni hafi því reikingsfjárhæð, einungis fyrir gerð skulda­bréfanna, getað numið allt að 540.000 krónum auk virðisaukaskatts, 132.300 krónur, eða samtals 672.300 krónur. Samkvæmt framlagðri tímaskýrslu hafi skráðar vinnustundir hjá starfs­mönnum stefnanda sem önnuðust mál þetta, Birni Þorra Viktorssyni hdl. og Karli Georg Sigurbjörnssyni hdl. verið 110 klukkustundir vegna verks þessa. Samkvæmt lið 18.0 í gjaldskrá stefnanda sé tímagjald skrifstofunnar frá 6.000 - 9.000 krónur pr. klst. auk virðisaukaskatts. Hin umkrafða fjárhæð sé því vel innan þeirra marka sem gjaldskrá stefnanda kveður á um og fullu í samræmi við þau verk sem unnin hafi verið og þá ábyrgð sem þeim fylgdu. Byggt sé á því að reikningur stefnanda sé samkvæmt gjaldskrá hans sem legið hafi frammi þegar viðskipti aðila fóru fram. Stefnandi kveðst byggja kröfu sína um staðfestingu kyrrsetningar á því að uppfyllt hafi verið skilyrði til þess að hún næði fram að ganga enda hafi stefnandi átt lögvarða kröfur á hendur stefnda um greiðslu peninga sem ekki hafi verið unnt að fullnægja með aðför. Stefnandi hafi talið sennilegt að næði kyrrsetning ekki fram hefði það dregið verulega úr líkindum til að fullnusta kröfunnar tækist eða fullnusta hefði orðið verulega örðugri. Stefnanda hafi ekki verið kunnugt um neinar aðrar óveðsettar eignir í eigu stefnda og vegna eðlis hinnar kyrrsettu eignar hafi mátt telja veruleg líkindi til þess að hún yrði ekki til staðar þegar krafa stefnanda yrði aðfararhæf. Stefndi byggir á því að hann hafi aldrei leitað til stefnanda um fyrirgreiðslu af neinu tagi. Allur skjalafrágangur hafi verið unninn af fasteignasölunum Karli Georg Sigurbjörnssyni og Birni Þorra Viktorssyni. Stefndi hafi aldrei leitað til þeirra sem lögmanna, heldur aðeins sem fasteignasala. Vinna þeirra hafi verið í eðlilegum tengslum við væntanleg fasteigankaup stefnda. Varðveisla og meðferð skuldabréfanna af hálfu fasteignasölunnar hafi verið eðlileg vegna þess trúnaðar sem fasteignasalan var bundin seljanda um það að skuldabréfin sem tryggð voru með veði í eign seljanda yrðu aðeins fénýtt í þágu kaupa stefnda á fasteigninni. Telur stefndi að vinnuframlag fasteignasölunnar hafi verið í samræmi við ákvæði 8. og 12. gr. laga nr. 34/1986, sbr. nú 10. og 13. gr. laga nr. 54/1997. Stefndi telur því ljóst að sýkna beri hann vegna aðildarskorts samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. IV. Stefndi átti ekkert eigið fé til kaupanna. Til þess að gera honum kleift að kaupa eignina og uppfylla skilyrði seljanda um 13.000.000 króna útborgun, var gripið til þess ráðs að útbúa fjögur skuldabréf, samtals að fjárhæð 20.000.000 króna, sem þinglýst voru á fasteignina með samþykki seljanda. Var reynt að selja þau á verðbréfasölu en án árangurs og gengu þá kaupin til baka. Reikningur stefnanda er vegna þessarar umsýslu, að útbúa skuldabréfin, þinglýsa þeim, hafa milligöngu um sölu þeirra og fá endurgreidd stimpil- og þinglýsingargjöld. Í 8. og 12. gr. laga nr. 34/1986, sem þá giltu um fasteigna- og skipasölu (sbr. nú 10. og 13. gr. laga nr. 54/1997), segir að fasteignasali skuli liðsinna báðum aðilum, seljanda og kaupanda, og gæta réttmætra hagsmuna þeirra. Hann skal ennfremur annast alla skjalagerð varðandi sölu fasteignar. Eins og framan er rakið fór forsvarsmaður stefnda á skrifstofu Fasteigna­sölunnar Miðborgar ehf. í þeim tilgangi að kaupa fasteign, sem hann hafði séð auglýsta í dagblaði. Hitti hann þar fyrri löggilta fasteignasala, sem jafnframt eru héraðsdómslögmenn. Fasteignasalan og skrifstofur lögmannanna eru í sama húsnæði án sérstakrar aðgreiningar. Stefnandi heldur því fram að stefnda hafi verið gerð grein fyrir því strax í upphafi að greiða þyrfti sérstaklega vegna þjónustu lögmannanna við að fjármagna kaupin. Stefndi mótmælir þessari fullyrðingu stefnanda og segist ekki hafa vitað annað en hann væri að skipta við fasteignasöluna eingöngu. Þegar litið er til almennra sönnunarreglna íslensks réttar er ljóst að þeim sem byggja rétt sinn á löggerningi beri að sama tilvist hans og efni, en bera ella halla af sönnunarskortinum. Gegn andmælum stefnda þykir ósannað að honum hafi verið gerð grein fyrir því að hann væri ekki einungis að eiga viðskipti við Fasteignasöluna Miðborg ehf. heldur einnig við firmað Lögmenn Laugardal ehf. á sömu skrifstofu og í eigu sömu aðila. Var stefnanda nauðsyn á að tryggja sér sönnun fyrir þessu, þar sem stefndi mátti ætla, nema um annað væri sérstaklega samið, að hann hefði hina almennu stöðu kaupanda í fasteignaviðskiptum og væri eingöngu að skipta við Fasteignasöluna Miðborg ehf. Ber því að fallast á kröfu stefnda að sýkna beri hann vegna aðildarskorts sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Eftir þeim úrslitum ber að fella úr gildi kyrrsetningu sem gerð var hjá sýslumanni í Hafnarfirði þann 10. júní 1999 í málinu K-3/1999 í kröfu stefnda á hendur Fasteigna­sölunni Miðborg ehf. samkvæmt dómi Hæstaréttar 29. apríl 1999. Stefnandi greiði stefnda 150.000 krónur í málskostnað. Ekki er þá tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Höfðaberg ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Lögmanna Laugardal ehf., í máli þessu. Felld er úr gildi kyrrsetning sem fram fór 10. júní 1999 hjá sýslumanni í Hafnarfirði í málinu nr. K-3/1999 í kröfu stefnda á hendur Fasteignasölunni Miðborg ehf. samkvæmt dómi Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 406/1998, sem var kveðinn upp þann 29. apríl 1999, þar sem Fasteignasalan Miðborg ehf. var dæmd til þess að greiða stefnda 612.540 krónur með dráttarvöxtum frá 19. september 1997 til greiðsludags auk 300.000 krónur í málskostnað. Stefnandi greiði stefnda 150.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 488/2016
Kærumál Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar hafnað var kröfu X um að fella úr gildi kyrrsetningar sýslumanns í nánar tilgreindum eignum hans. Málinu var vísað frá Hæstarétti, enda hafði kæra borist héraðsdómi eftir að frestur samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var liðinn.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 28. júní 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2016, þar semhafnað var kröfu varnaraðila um að fella úr gildi kyrrsetningar sýslumannsins íReykjavík 8. nóvember 2013 og 28. maí 2014 á nánar tilgreindum eignum hans ogað aflétta haldi á tilteknum eignum hans. Kæruheimild er í k. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðframangreindar kyrrsetningar verði felldar úr gildi. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Við uppkvaðningu hins kærðaúrskurðar 16. júní 2016 sótti þing nafngreindur lögmaður vegna verjandavarnaraðila. Kæra varnaraðila barst héraðsdómi 29. sama mánaðar.Samkvæmt upphafsmálslið 2. mgr.193. gr. laga nr. 88/2008 er kærufrestur þrír sólarhringar og byrjar hann aðlíða frá því að aðili fékk vitneskju um úrskurðinn. Fresturinn tekur því aðlíða strax við uppkvaðningu úrskurðar ef sótt er þing af hálfu aðila. Var kærufresturþví liðinn þegar kæran barst héraðsdómi. Samkvæmt þessu verður að vísa málinufrá Hæstarétti.Kærumálskostnaður verður ekkidæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Máli þessu er vísað fráHæstarétti.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 16. júní 2016.I. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar25. maí sl., var af hálfu varnaraðila borið undir Héraðsdóm Reykjavíkur meðkröfu sem barst þann 10. maí 2016 um að nánar tilgreindar ákvarðanirsýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu frá 8. nóvember 2013 og 28. maí 2014, umkyrrsetningu á eignum hans að kröfu sóknaraðila, yrðu felldar úr gildi. Krafanlýtur að eftirfarandi fjórum kyrrsetningargerðum: 1. [...] þar sem kyrrsettar voru fasteignirnar að [...],fnr. [...], [...] og [...]. 2. [...]þar sem kyrrsett voru ökutækin [...] [...] skotbómulyftari með númerinu [...],fasteignin að [...] í Reykjavík, fnr. [...], hlutir í [...]., kt. [...], oghlutir í Eignarhaldsfélaginu [...] ehf., kt. [...] 3. [...]þar sem kyrrsett voru ökutækin [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]),[...] [...] og báturinn [...]. 4. [...]þar sem kyrrsett voru ökutækin [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...]og [...]. Þá krefst varnaraðili þess að haldiverði aflétt af eftirfarandi munum: Tölva– Hewlett Packard merkt[...]Geisladiskur merkt [...]Farsími (GSM), Nokia merkt [...]Pappírar merkt[...]Peningaseðlar merkt [...]Peningaseðlar merkt [...]Posastrimlar merkt [...]Posi merkt[...]Tölvu – Hewlett Packard merkt [...]Tölva – König merkt [...]Áfengismælir merkt [...]Verðlisti merkt[...]Tölva – Dell merkt [...]Tölva merkt[...]Bók merkt[...]Skjöl – bókhaldsgögn merkt[...]Umslög m/posastrimlum merkt [...]Farsími merkt[...]Harður diskur merkt [...]Harður diskur merkt [...]USB lykill merkt[...]Flakkari merkt[...]Skjöl merkt[...]Peningaseðlar merkt [...]Peningaseðlar merkt [...]Skartgripir merkt[...]Tölva merkt[...]Harður diskur merkt [...]Harður diskur merkt [...]Harður diskur merkt [...]Harður diskur merkt [...]Harður diskur merkt [...]Diktafónn merkt[...]Myndavél merkt[...]Myndabandstökuvél merkt [...]Spjaldtölva merkt [...]Skjöl merkt [...]Fartölva merkt[...]Posastrimill merkt [...]Posastrimill merkt [...]Posastrimill merkt [...]Posastrimill merkt [...]Posastrimill merkt [...]Farsími merkt[...]Tölva merkt[...]USB lykill merkt[...]Skjöl merkt[...]Minnisblokk merkt [...]Farsími – Nokia merkt [...]Bókhaldsgögn merkt [...] Bókhaldsgögn merkt [...]Tölva – HP/Compaq merkt [...]USB lykill merkt[...]XPC shuttle merkt[...]USB lykill merkt[...]Lyklakippa merkt [...]Þá krefst varnaraðiliþess að að haldi verið aflétt af fjármunum varnaraðila og bankareikningum félaga sem lutu stjórnvarnaraðila. Um er að ræða eftirtalda bankareikninga og upphæðir, en þær takamið af dags. 29. október 2013.Eigandi Kennitala Reikningnúmer Fjárhæð[...] [...] [...] 189.052[...] [...] [...] 5.237.677[...] [...] [...] 633.926[...] [...] [...] 70.331[...] [...] [...] 313.933[...] [...] [...] 23.533 Þá er þess krafist, að sóknaraðilaverði gert að greiða varnaraðila málskostnað, varnaraðila að skaðlausu. Þess erkrafist að málskostnaður beri virðisaukaskatt þar sem varnaraðili er ekkivirðisaukaskattsskyldur.Embætti héraðssaksóknara, sóknaraðili, krefst þess að hafnað verði öllumkröfum X (varnaraðila) um að felldar verði úr gildi fjórar kyrrsetningar semSýslumaðurinn í Reykjavík framkvæmdi þann 8. nóvember 2013 og 28. maí 2014, ímálum nr. [...],[...],[...]og [...]og að aflétt verði haldi af nánartilgreindum munum og fjármunum af bankareikningi varnaraðila og félaga er lutuhans stjórn, og að sá málskostnaður sem kann að verða úrskurðaður verði felldurá varnaraðila. Mál þetta er rekið ágrundvelli 2. mgr. 69. gr. og 2. mgr. 102. gr. sakamálalaga nr. 88/2008.Það athugast að í kröfu varnaraðila var sóknaraðili tilgreindurLögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu en hann framsendi Embættihéraðssaksóknara málið 12. janúar 2016 og er því sóknaraðili í máli þessu. Þáer hann í greinargerð héraðssaksóknara tilgreindur sem varnaraðili og X semsóknaraðili og er þetta leiðrétt.II. Í greinargerð sóknaraðila kemur fram aðí október 2013 hafi hafist rannsókn sóknaraðila vegna ætlaðrar sölu ogmilligöngu vændis af hálfu forsvarsmanna og starfsmanna veitingastaðar í [...]í Reykjavík, sem rekinn var undir heitinu [...]. Varnaraðili sé skráðurhandhafi veitingaleyfis staðarins en rekstur hans sé í höndum einkahlutafélagssem ber heitið [...] ehf. Varnaraðili sé skráður stjórnarformaður félagsins ogfari einn með prókúru þess. Á fyrstu stigum hafi rannsóknin aðallega beinst aðætluðum brotum gegn 206. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en við nánarikönnun á fjármálum varnaraðila og félögum honum tengdum hafi kviknað grunur umstórfelld skattalagabrot er gætu varðað við 1. mgr. 262. gr. hegningarlaga ogjafnframt sé grunur um brot gegn 264. gr. sömu laga um peningaþvætti. Því hafieinnig verið til rannsóknar brot gegn peningaþvættisákvæði 264. gr. almennrahegningarlaga í tenslum við áðurnefnd brot.Gögn málsins hafi verið talin benda til gríðarlegs ávinnings af ætluðumbrotum. Meðal annars hafi gögn sem lögregla hafði undir höndum sýnt verulegtmisræmi milli veltu á bankareikningum varnaraðila og uppgefnum tekjum hans semog á opinberri tekjuskráningu vegna reksturs [...] og veltu samkvæmttekjuskráningarkerfi. Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi því farið fram á kyrrsetningu þeirrafasteigna og ökutækja í eigu sóknaraðila og/eða félaga sóknaraðila, sem nú erkrafist afléttingar á. Beiðni um kyrrsetningu hafi byggst á 88. gr. laga ummeðferð sakamála nr. 88/2008, og verið gerð til tryggingar greiðslu sektar,sakarkostnaðar og upptöku ávinnings vegna meintra brota sóknaraðila gegn 206.gr., 1. mgr. 262. gr. og 264. gr. hegningarlaga. Beiðnin hafi verið sett framþar sem hætta þótti á að eignum yrði skotið undan, þær glötuðust eða rýrnuðutil muna. Rannsókn á þeim hluta málsins, er sneri að meintum brotum gegn 206. gr.hgl., hafi verið lokið í desember 2014 og gögn um þann þátt málsins verið sendRíkissaksóknara. Þeir þættir málsins er tengdust ætluðum skattalagabrotum ogpeningaþvætti hafi verið áfram til rannsóknar hjá lögreglunni áhöfuðborgarsvæðinu. Fram til þess tíma hafi lögreglan ekki talið tímabært aðvísa meintum skattalagabrotum til meðferðar hjá skattrannsóknarstjóra enda hafiþað verið einn meginþáttur rannsóknarinnar að upplýsa hvort ætlaður ólögmæturávinningur eða hluti hans væri afrakstur meintrar vændisstarfsemi eða tilkominnvegna annars lögmæts reksturs veitingastaðarins. Þegar málið var loks sentRíkissaksóknara hafi það verið mat lögreglu, að teknu tilliti til framburða ogannarra gagna málsins, að ekki væri unnt að sýna fram á tengsl óuppgefinnarveltu í rekstri veitingastaðarins og á reikningum sóknaraðila við meintavændisstarfsemi. Ljóst var því að í framhaldinu yrði öll velta á reikningumsóknaraðila og tengdra félaga rannsökuð sem andlag skattalagabrots. Á sama háttværi þá litið á meint skattlagabrot sem grundvöll rannsóknar á ætluðum brotumgegn 264. gr. hegningarlaga. Hjá lögreglu hafi haldið áfram vinna við greinargerð vegnafjármálaþáttar málsins auk þess sem fundað var með starfsmönnumSkattrannsóknarstjóra í mars 2015. Með bréfi dags. 12. maí 2015 var þeim hluta málsinser varðaði meint skattalagabrot vísað til meðferðar hjá Skattrannsóknarstjóra,en bréfinu fylgdu gögn málsins, þ. á m. bráðabirgðaútgáfa fjármálagreinargerðarfrá 22. apríl 2015. Með bréfi, dags. 18. júní 2015, felldi Ríkissaksóknari niður þann hlutamálsins er varðaði meint brot gegn 3. mgr. og 6. mgr. 206. gr. almennrahegningarlaga, með vísan til 145. gr. laga nr. 88/2008. Í bréfi Ríkissaksóknarahafi verið sérstaklega tekið fram að ákvörðunin tæki ekki til meintra brotagegn 1. mgr. 262. gr. og 264. gr. almennra hegningarlaga sem væru enn tilmeðferðar hjá lögreglu. Með bréfi, dagsettu 8. janúar 2016, vísaði Skattrannsóknarstjóriríkisins máli er varðar skattskil X varnaraðila og lögaðilans [...] ehf. tilEmbættis lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Rannsókn Skattrannsóknarstjórabeindist að tekjum og skattskilum varnaraðila vegna tekjuáranna 2010 til og með2013 og á virðisaukaskattsskilum og bókhaldi [...] ehf., sem og úttektumfyrirsvarsmanns félagsins, á rekstrartímabilinu frá og með janúar 2010 til ogmeð desember 2013. Helstu niðurstöður rannsóknar Skattrannsóknarstjóra hafiverið þær að varnaraðili hefði staðið skil á efnislega röngum skattframtölumgjaldárin 2011 til og með 2014 vegna tekjuáranna 2010 til og með 2013. Tekjurvarnaraðila vegna framangreindra ára hefðu verið vantaldar um samtals64.259.767 kr. Þá hefði færslu bókhalds [...] ehf. verið verulega ábótavant,virðisaukaskattsskyld velta og útskattur vantalin og innskattur oftalinnrekstrarárin 2010 og 2011. Vantalin virðisaukaskattsskyld velta hafi veriðsamtals að fjárhæð 230.554.767 kr. og vantalinn útskattur samtals að fjárhæð58.791.478 kr.Með bréfi, dagsettu 12. janúar 2016, hafi málið verið framsent Embættihéraðssaksóknara ásamt fylgigögnum. Rannsókn Embættis héraðssaksóknara sé hafinog eru meint brot talin varða við ákvæði XXVI. kafla og 262. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, 109. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt, 40. gr.laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, og 37. gr., sbr. 36. gr., laga nr.145/1944, um bókhald. Fram kemur í greinargerð héraðssaksóknara að embætti hans sé með málið írannsókn. Málið sé umfangsmikið en rannsóknin taki til fjögurra ára. Talið séað um sé að ræða verulegar fjárhæðir sem ekki hefur verið gerð grein fyrir ískattskilum. Málið sé í fullri vinnslu, yfirferð og úrvinnslu gagna sé lokið ogverður boðað til yfirheyrslu í næstu viku. Ekki sé unnt að segja til á þessustigi hvenær rannsókn málsins lýkur en henni verður hraðað eins og kostur er.III. Varnaraðili vísar til þess að með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. R-157/2015 frá 1. júní sl. hafi veriðhafnað kröfu varnaraðila um að kyrrsetningar yrðu felldar úr gildi. Sú ákvörðunhafi verið kærð til Hæstaréttar Íslands er staðfesti niðurstöður héraðsdóms meðdómi í máli réttarins nr. 385/2015. Ríkissaksóknari fór með málin f.h.sóknaraðila en meint brot varnaraðila hafi átt undir embættið.Ríkissaksóknari hafi hins vegar fellt niður rannsókn máls á hendurvarnaraðila vegna ætlaðra brota gegn 3. og 6. mgr. 206. gr. hgl. og ertilkynning þar um dags. 18.6.2015; þ.e. fjórum dögum áður en Hæstiréttur kvaðupp dóm í máli 385/2015. Ríkissaksóknari og sóknaraðili hafi hins vegar látiðfyrir farast að upplýsa varnaraðila, lögmann varnaraðila eða Hæstarétt umniðurfellingu málsins. Erindið barst lögmanni varnaraðila 23.6.2015 eða fimmdögum eftir að það var dagsett og daginn eftir að dómur Hæstaréttar gekk í málinr. 385/2015 þann 22.6.2015. Lögmaður varnaraðila hafisent erindi á Ríkissaksóknara þar sem skorað var á embættið að fella niðurrannsókn vegna ætlaðra brota á 262. gr. og 264. gr. hgl. og á það bent að ekkifæri fram rannsókn gegn neinu broti sem gæti verið frumlag í ætluðu broti gegnákvæðum 264. gr. hgl. Í svarbréfi Ríkissaksóknara, dags. 8.7.2015, hafi þvíverið hafnað og rökstutt á þann veg að ætlað brot varnaraðila á ákvæðum 262.gr. hgl. sé orðið að frumlagi vegna ætlaðs brots gegn ákvæðum 264. gr. hgl.Ríkissaksóknari hafi fráboðið sér frekari fyrirspurnir. Þann30.7.2015 hafi borist tilkynning frá Skattrannsóknarstjóra ríkisins um að hannhefði ákveðið að taka málið til rannsóknar á grundvelli heimilda í lögum umtekjuskatt og laga um staðgreiðslu opinberra gjalda. Ekki hafi verið getið umrannsókn vegna ætlaðra brota gegn ákvæðum hegningarlaga. Undir rekstri Hrd.385/2015 hafi komið í ljós að Skattrannsóknarstjóra var ekki sent erindi umætluð skattsvik varnaraðila fyrr en í maí 2015, eða um tveimur árum eftir aðrannsókn hófst í júní 2013. Bæði dómstig hafi átalið ákæruvaldið fyrir hægamálsmeðferð. Þar sem ekki hafi verið ráðið að nein rannsókn færi fram, og í ljósiþess að rannsókn var að stærstum hlut felld niður, setti varnaraðili að nýjufram kröfu við Héraðsdóm Reykjavíkur þann 13. ágúst 2015 og krafðist þess aðkyrrsetningar yrðu felldar úr gildi. Héraðsdómur hafi synjað kröfu varnaraðilameð úrskurði 12. október 2015, en Hæstiréttur ómerkt þann úrskurð með dómi 21.október 2015 þar sem lengri tími en fjórar vikur liðu frá því að mál var tekiðtil úrskurðar þar til úrskurður var kveðinn upp. Málið hafi verið fluttmunnlega á ný 30. október 2015 og úrskurður kveðinn upp 17. nóvember sama ár.Aftur hafi héraðsdómur synjað kröfum varnaraðila og var úrskurður kærður tilHæstaréttar sem kvað upp dóm í máli nr. 786/2015. Hæstiréttur staðfesti úrskurðhéraðsdóms með vísan til forsendna hans en þó með einni athugasemd, sem varsvohljóðandi: „Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurðier málið til rannsóknar hjá skattrannsóknarstjóra, sem áætlar að henni ljúki íársbyrjun 2016.“ Þrátt fyrir að Hæstiréttur hafi þannig annað sinn ítrekað viðsóknaraðila og ákæruvald að ljúka rannsókn hafi engu verið áorkað. Þegar þettasé skrifað sé árið 2016 rétt tæplega hálfnað og sannreynt sé að yfirlýsingarsóknaraðila og Skattrannsóknarstjóra hafa reynst marklausar. Varnaraðili vísar til þess að aðgerðir sóknaraðila hafi valdið honumótæpilegu fjártjóni og mannorðshnekki. Þannig hafi varnaraðili átt í erfiðleikummeð greiðslu opinberra gjalda, trygginga o.fl. Ríkisskattstjóri beiti félöginviðurlögum vegna vanskila en hald sóknaraðila á gögnum hafi staðið í vegi fyrirskilum. Fram séu komnar kröfur um gjaldþrotaskipti á félögum varnaraðila, einsog framlögð gögn beri með sér, og standi til að selja heimili hansnauðungarsölu en fyrsta fyrirtaka sölunnar var 20. apríl sl. hjá Sýslumanninumá höfuðborgarsvæðinu. Þá hafi nýlega verið seld nauðungarsölu fasteign að [...]í eigu félags varnaraðila. Framlögð gögn á dómskjölum 13 - 15 gefi innsýn í þaufjárhagsvandræði sem varnaraðili glímir nú við en þau séu ekki tæmandi talin.Varnaraðili hafi misst starfsgetu vegna aðgerða sóknaraðila sem hafi lagstþungt á hann. Kyrrsetningar þær semhann krefst nú að verði felldar úr gildi hafi staðið í tæpa 32 mánuð ogrannsókn máls, sem hófst í júní 2013, hafi verið hætt um alvarlegustusakargiftir. Varnaraðili ítreki því kröfu sína og áskilur sér rétt til þess aðhafa uppi kröfu til bóta í sérstöku máli.Ákvæði 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnaráskilji þegnum rétt til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér um refsiverðaháttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðum ogóhlutdrægum dómstóli. Ákvæðinu sé enn fremur að finna stað í 1. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þeim sem rannsaka sakamálberi, skv. 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008,að hraða meðferð máls og sá sem er hafður fyrir sök er því tryggðurréttur til málsmeðferðar, án óhæfilegs dráttar. Sérstök þörf sé á að hraðamálsmeðferð þegar sakborningur sætir þvingunaraðgerðum eða öðrum íþyngjandiaðgerðum sem takmarka frelsi hans eða forræði yfir eignum sínum. Ákvæði 3. mgr.sömu greinar áskilji að þeir sem rannsaki sakamál skuli gæta þess að mönnumverði ekki gert meira tjón, óhagræði eða miski, en óhjákvæmilegt sé eftir þvísem á stendur.Í 3. mgr. 88. gr. laganr. 88/2008 séu ákvæði um það hvenær kyrrsetning, samkvæmt greininni, fellurniður. Hæstiréttur hafi áður dæmt, að þótt dráttur á rannsókn máls sé ekkimeðal þess sem þar er talið upp, geti sakborningur átt réttmæta kröfu á því aðaflétt sé þeim hömlum sem kyrrsetning leggur á stjórnarskrárvarinn rétt hanstil að njóta forræðis yfir eigum sínum ef rannsókn dregst úr hófi, sbr. Hrd.648/2011 og Hrd. 96/2015.Varnaraðili setur framkröfu hið þriðja sinni þess efnis að héraðsdómur felli úr gildi kyrrsetningarsýslumanns. Þá hefur varnaraðili aukið við kröfur sínar frá því sem áður var ogkrefst þess nú, með vísan til 2. mgr. 69. gr. sakamálalaga, að haldilögreglunnar, á þeim munum og verðmætum sem tilgreind eru í dómkröfu, verðiaflétt. Varnaraðili ætlar að sóknaraðili og ákæruvald hafi í engu virt þærathugasemdir og ábendingar sem Hæstiréttur hefur sett fram í tveimur dómumsínum. Sá dráttur sem orðið hefur á málum hans er með öllu ólíðandi,sérstaklega í ljósi endurtekinna athugasemda Hæstaréttar Íslands, og hefur hannhaft umtalsvert fjártjón og miska í för með sér.Um heimild vísar varnaraðili til 3. mgr. 69. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008.Um varnarþing vísar varnaraðilitil 3. mgr. 49. gr. sakamálalaga.IV.Sóknaraðili byggir á því að varnaraðili í þessu máli liggi undir grun umað hafa framið stórfelld skattalagabrot og/eða brot gegn kafla XXVI. kaflaalmennra hegningarlaga. Um afar kerfisbundna ætlaða refsiverða háttsemi ígegnum annars löglega atvinnustarfsemi virðist vera að ræða ásamt því aðvarnaraðili liggur undir grun um að hafa vantalið launatekjur sínarverulega. Nánar tiltekið séu grunsemdir um að varnaraðili hafi á árunum 2010 tilog með 2013 vanframtalið skattskylda veltu einkahlutafélagsins stórlega ensamkvæmt niðurstöðu Skattrannsóknarstjóra sé talið að skattskyld velta sévantalin um samtals 230.554.762 kr. á framangreindum árum. Þá sé einnig grunurum oftalinn innskatt og vantaldar tekjur sóknaraðila. Til rannsóknar sé einnigbókhald félagsins og grunur liggi fyrir um að færslu þess sé verulegaábótavant.Varnaraðili reisi kröfu sína á því að sá dráttur sem orðið hefur árannsókn málsins eigi að leiða til þess að kyrrsetningar þær sem um ræðir verðifelldar niður og að haldlagning varnaraðila á nánar tilgreindum munum verðiaflétt ásamt haldi á fjármunum sóknaraðila og þeirra félaga sem lutu stjórnhans.Sóknaraðili vísar til þess að hafa verði í huga að rannsókn málsins sébæði flókin og tímafrek. Hún varði mörg ár og verulega fjárhagslega hagsmuni.Eins og áður hafi komið fram tilkynnti Skattrannsóknarstjóri ríkisinsvarnaraðila og einkahlutafélaginu Veitingahúsinu [..] um skattrannsókn þann 30.júlí 2015. Skattrannsóknarstjóri hafi vísað málinu til lögreglunnar áhöfuðborgarsvæðinu með bréfi, dagsettu 8. janúar 2016. Lögreglan áhöfuðborgarsvæðinu vísaði málinu til héraðssaksóknara með bréfi, dagsettu 12.janúar 2016. Héraðssaksóknari hafi í kjölfarið hafið rannsókn á málinu.Rannsókn málsins sé í fullri vinnslu. Yfirferð gagna og úrvinnslu þeirra erlokið og verður boðað til yfirheyrslu í næstu viku. Sóknaraðili vísartil þess að fram komi í fyrirmælum Ríkissaksóknara nr. 5/2009 um hámarkstímameðferðar líkamsárásarmála, nauðgunarmála og efnahagsbrota hjá lögreglu ogákærendum, að almennt sé viðurkennt að efnahagsbrot geti veriðumfangsmikil og flókin og því kunni þau að geta tekið mun lengri tíma en önnurmál. Þá komi þar fram að rannsókn skuli lokið innan 2 ára nema sérstakarástæður komi í veg fyrir það, sem er að mál teljist mjög umfangsmikið eða þegarafla þarf gagna erlendis frá. Ljóst sé, eins og áður hafi komið fram, að um erað ræða umfangsmikið mál sem tengist bæði félögum og persónulegum skattskilumaðila. Um það bil tvö og hálft ár sé liðið síðan lögreglan hóf rannsókn vegnaætlaðrar sölu og milligöngu vændis. Frá því að Skattrannsóknarstjóri ríkisinsfékk meint skattalagabrot til rannsóknar sé liðið rúmt ár en af þeim tíma hefurmálið verið í rúma fjóra mánuði hjá Embætti héraðssaksóknara. Kapp verði lagt áað ljúka rannsókn þess eins hratt og kostur er.Sóknaraðili vísar til þess að í 3. mgr. 88. gr. laga nr. 88/2008 umsakamál sé kveðið á um hvenær kyrrsetning falli niður. Hún falli niður samkvæmtgreininni ef ákærði hefur verið sýknaður með endanlegum dómi af greiðslu sektarog sakarkostnaðar eða upptaka ávinnings hefur ekki verið dæmd. Jafnframt efsaksókn er felld niður eða rannsókn leiðir ekki til saksóknar. Rannsóknartímimála sé ekki meðal þeirra atriði sem talin séu upp í 88. gr. laganna.Varnaraðili vísi til hæstaréttardóma nr. 684/2011 og 96/2015, þar semkyrrsetningar féllu úr gildi vegna óhóflegs dráttar á rannsókn málanna.Sóknaraðili telur það ekki eiga við í því máli sem hér um ræðir, ekki sé umóhóflegan drátt að ræða og ekki sé hægt að jafna þeim málum er framangreindirhæstaréttardómar fjalla um við það mál sem hér sé til meðferðar. Ljóst sé að umumfangsmikið skattamál sé að ræða sem hafi einungis verið til meðferðar hjáhéraðssaksóknara í um fjóra mánuði. Þá skuli tekið fram að kyrrsetning sé vægasta aðgerð sem unnt er aðgrípa til, til að tryggja að eignir verði til staðar sem unnt verði að geraupptækar, komi til þess í máli þessu.Sóknaraðili vísar til þess að ákvörðun um haldlagningu hafi veirð tekiná grundvelli þess að ef til refsimáls kæmi myndi vera gerð krafa um að munirniryrðu gerðir upptækir þar sem þeirra var aflað með refsiverðum hætti, sbr. 1.mgr. 68. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Með haldlagningunni hafisóknaraðli verið sviptur vörslum á bankareikningum og munum. Rannsókn málsinssé enn í gangi. Vörslusvipting á grundvelli haldlagningar geti, eftir aðstæðum,staðið yfir í misjafnlega langan tíma. Ákveðin skilyrði þurfa að vera fyrirhendi til þess að lagt verði hald á muni, sbr. 1. mgr. 68. gr. laga nr.88/2008, um meðferð sakamála. Ákvörðun um haldlagningu fjármunanna í þessu málihafi verið tekin á grundvelli þess að ef til refsimáls kæmi á hendur m.a. sóknaraðilamyndi verða gerð krafa um að munirnir yrðu gerðir upptækir þar sem þeirra hefðiverið aflað með refsiverðum hætti. Varnaraðili telur að skilyrði laganna séuuppfyllt hvað þetta varðar. Samkvæmt því sem rakið hefur verið í greinargerð þessari þá telurvarnaraðili að um rökstuddan grun um refsiverðan verknað sé að ræða sem hafigefið tilefni til rannsóknar og þeirrar ákvörðunar sem hafi leitt tilhaldlagningar. Hvað varðar rannsóknartíma málsins þá vill sóknaraðili af því tilefnibenda á að hafa verði eðli haldlagningar sem þvingunarráðstöfunar í huga, en ífræðiskrifum sé hún almennt álitin sú þvingunarráðstöfun sem gangi skemmst ískerðingarátt. Þegar metið sé hvort réttmætt sé að fella niður haldlagningu meðdómsúrskurði á grundvelli tímalengdar rannsóknar einnar saman, sem að mativarnaraðila getur ekki talist hafa dregist úr hófi, verði að taka tillit tileðlis haldlagningar. Í íslenskri dómaframkvæmd hafi verið tekið tillit tiltímalengdar rannsóknar ef dráttur á rannsókn hefur talist óhæfilegur viðákvörðun refsingar, þ.e. ef gefin hefur verið út ákæra og sakfellt samkvæmthenni. Að öðrum kosti hafi sakborningur, í máli þar sem rannsókn hafi veriðhætt eða fallið frá saksókn, átt kost á því að höfða bótamál gegn ríkissjóði efhann telur að hann hafi orðið fyrir tjóni eða óhagræði vegna rannsóknar lögreglu.Samkvæmt 72. gr. laga nr.88/2008, um meðferð sakamála, skuli aflétta haldi þegar þess sé ekki lengurþörf og í síðasta lagi þegar máli er endanlega lokið. Í máli því sem hér umræðir sé hvorugt þessara skilyrða uppfyllt. Varnaraðili telur að ríkarrefsivörsluástæður hafi verið og séu fyrir hendi til að viðhalda haldlagningu ímálinu.V. Kyrrsetningargerðir þær, sem krafist erniðurfellingar á, eru reistar á 1. mgr. 88. gr. laga nr. 88/2008. Í 3. mgr.þeirrar greinar er fjallað um það hvenær kyrrsetning fellur niður. Segir þarm.a. að kyrrsetning falli niður ef saksókn hefur verið felld niður eða rannsóknleiðir ekki til saksóknar. Svo sem fram kemur, og rakið er í atvikalýsingu, ákvaðRíkissaksóknari að fella niður þann hluta málsins á hendur varnaraðila semlýtur að ætluðum brotum gegn 3. og 6. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Í bréfi Ríkissaksóknara var sérstaklega tekið fram að ákvörðunin tækiekki til ætlaðra brota gegn 262. og 264. gr. hegningarlaganna. Þá voru skattskil varnaraðila oglögaðila [...] ehf. til rannsóknar hjá Skattrannsóknarstjóra ríkisins og helstuniðurstöður rannsóknarinnar eru raktar í atvikalýsingu. Með bréfi dags. þann 8.janúar 2016 vísaði Skattrannsóknarstjóri máli varðandi framangreint tilEmbættis lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, en í áður tilvitnuðumathugasemdum Hæstaréttar Íslands í dómi í máli 786/2015 sagði að eins og framkæmi í hinum kærða úrskurði væri málið til rannsóknar hjáSkattrannsóknarstjóra, sem áætli að henni ljúki í ársbyrjun 2016. Þetta gekkþví eftir. Með bréfi, dags. 12. janúar, var málið framsent Embættihéraðssaksóknara og meint ætluð brot eru talin varða við ákvæði XXVII. kafla og262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 109. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt,40. gr. laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, og 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr.145/1944, um bókhald. Samkvæmt þessu er ekki tilefni til aðtaka til greina kröfu varnaraðila um að fella niður kyrrsetningarnar á þeirriforsendu að málin sem liggja til grundvallar þeim hafi verið felld niður. Þá byggir varnaraðili á því að fella beri niðurkyrrsetningarnar þar sem rannsókn málsins hafi dregist óhæfilega. Þótt tafir á rannsókn mála séu ekki meðal þeirra atriða semtalin eru upp í 88. gr. laga nr. 88/2008, leiðir af 1. mgr. 70. gr.stjórnarskrárinnar að óhæfilegur dráttur á rannsókn mála getur leitt til þessað slík krafa verði tekin til greina, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar í máli nr.684/2011. Mál það, sem hér er til umfjöllunar er mjög umfangsmikið og varðarbæði varnaraðila og félög honum tengd. Þá eru miklir fjárhagslegir hagsmunir íhúfi. Frá því lögregla hóf rannsókn sína vegna ætlaðrar sölu og milligönguvændis eru liðin rúm tvö og hálft ár og frá því rannsókn Skattrannsóknarstjóra hófst er liðið rúmt ár.Málið hefur nú verið til rannsóknar hjá Embætti héraðssaksóknara í rúma fimmmánuði. Í þinghaldi 25. maí sl. var lagt fram tölvuskeyti Héraðssaksóknara þarsem kom fram að varnaraðili hafi verið boðaður til skýrslutöku hjá Embættihéraðssaksókara þann 27. maí sl. til skýrslutöku. Við aðalmeðferð kom fram hjásettum saksóknara að kapp sé lagt á að ljúka rannsókninni ein hratt og kosturer og skammt muni því að vera vænta ákvörðunar um það af hálfu Héraðssaksóknaraí málinu. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr.stjóranrskrárinnar ber öllum réttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér umrefsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óháðumog óhlutdrægum dómstóli, sbr. og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evróðu, sbr.lög nr. 62/1994. Samkvæmt 2. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008 ber þeim semrannsaka sakamál að hraða málsmeðferð eftir því sem kostur er. Sérstök þörf erá að hraða málsmeðferð þegar sakborningur sætir þvingunaraðgerðum eða öðrumíþyngjandi aðgerðum sem takmarka frelsi hans eða forræði yfir eignum sínum,sbr. og 3. mgr. sömu lagagreinar. Þó að dráttur á rannsókn máls sé ekki meðalþess sem þar er talið upp verður talið leiða af framangreindum ákvæðumstjórnarskrár að sakborningur geti átt réttmæta kröfu á því að aflétt sé þeimhömlum sem kyrrsetning leggur á stjórnarskrárvarinn rétt hans. Þrátt fyrir aðrannsókn hafi tekið langan tíma verður að líta til þess að málið er mjögumfangsmikið, og að rannsókn hafa komið bæði lögregla, Skattrannsóknarstjóri ognú Embætti héraðssaksóknara og gera má ráð fyrir að rannsókn ljúki fljótlega,er ekki fallist á að tilefni sé nú til að verða við kröfu varnaraðila umniðurfellingu kyrrsetninganna á grundvelli óhæfilegs dráttar á rannsóknmálsins. Varðandi kröfu varnaraðila um að afléttverði haldlagningu á nánar tilgreindum munum og fjármunum af bankareikningivarnaraðila og félaga er lutu stjórn hans þá var ákvörðun um haldlagninu tekiná grundvelli þess að ef til refsimáls kæmi myndi vera gerð krafa um upptöku ámununum þar sem þeirra hefði verið aflað með refsiverðum hætti, sbr. 1. mgr.68. gr. laga nr. 88/2008. Fallast verður á, samkvæmt því sem rakið hefur verið,að rökstuddur grunur hafi verið um refsiverðan verknað sem hafi gefið tilefnitil rannsóknar, sem síðan leiddi til haldlagningarinnar. Í 72. gr. laga nr.88/2008, um meðferð sakamála, skal aflétta haldi þegar þess er ekki lengur þörfog í síðasta lagi þegar máli er endanlega lokið. Hvað varðar mál þetta eruhvorugt þessar skilyrða uppfyllt. Með framangreindum rökstuðningi er kröfum varnaraðila, umniðurfellingu kyrrsetningar og haldlagningar, hafnað. Í ljósi niðurstöðumálsins verður ekki úrskurðaður málskostnaður.Þórður Clausen Þórðarsonkvað upp kvað upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð:Kröfu varnaraðila, X, um að kyrrsetningar Sýslumannsins í Reykjavík þann8. nóvember 2013 og 28. maí 2014 verði felldar úr gildi er hafnað. Þá er hafnaðkröfum varnaraðila um afléttingu á haldlagningu. Málskostnaður verður ekki úrskurðaður.
Mál nr. 149/2017
Frelsissvipting Nauðungarvistun Mannréttindi Stjórnarskrá Viðurkenningarkrafa Frávísun frá héraðsdómi að hluta
A höfðaði máli gegn Í og krafðist meðal annars skaðabóta þar sem hann hafði verið fluttur gegn vilja sínum af lögreglu á bráðaþjónustu geðdeildar Landspítala en systir A hafði óskað eftir því að hann yrði nauðungarvistaður á grundvelli lögræðislaga nr. 71/1997. Við komuna höfðu læknar talið að ekki væru forsendur fyrir því að nauðungarvista A. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að ekki væru skilyrði til að dæma A bætur á grundvelli 1. mgr. 32. gr. lögræðislaga enda hefði að undangengnu viðtali hans við lækna á geðdeild ekki verið talin þörf á nauðungarvistun. Þá var talið með vísan til heildarmats á aðstæðum við frelsissviptinguna og aðdraganda hennar að A hefði ekki að ósekju verið fluttur nauðugur á sjúkrahús til nákvæmari greiningar á ástandi hans í skilningi 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar né að vistunin á sjúkrahúsinu hefði tekið óhæfilega langan tíma. Var Í því sýknað af kröfu A.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og KarlAxelsson og Kristbjörg Stephensen landsréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. mars 2017. Hann krefst þess að hinumáfrýjaða dómi verði hnekkt og að bótaskylda stefnda verði viðurkennd. Þá krefsthann að stefnda verði gert að greiða sér 90.000.000 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15.september 2015 til greiðsludags.Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti, en til vara að fjárhæð kröfu áfrýjanda verði lækkuð ogmálskostnaður falli niður. IMálsatvikum erlýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar kemur fram leitaði systir áfrýjanda 3.mars 2014 til héraðsvaktar Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins, að ábendingugeðlæknis er hún hafði áður ráðfært sig við, og óskaði eftir að áfrýjandi yrðinauðungarvistaður á grundvelli lögræðislaga nr. 71/1997. Taldi systir áfrýjandahann hafa verið veikan undanfarnar tvær vikur og hefðu veikindin ágerst.Áfrýjandi hafði tveimur dögum áður farið sjálfviljugur í fylgd mágs síns íviðtal á geðdeild Landspítalans. Gert hefði verið ráð fyrir endurkomu 3. marsen áfrýjandi neitaði að mæta í bókaðan viðtalstíma. Væri ástand hans verra entveimur dögum fyrr. Að fenginni staðfestingu geðdeildar Landspítala á fyrirhugaðriendurkomu þennan sama dag, tók læknir á héraðsvakt heilsugæslunnar ákvörðun umað vitja áfrýjanda og leggja mat á hvort nauðsynlegt væri að flytja hann ásjúkrahús til að meta hvort þyrfti að nauðungarvista hann. Óskaði hann eftir aðlögregla væri til taks til að flytja áfrýjanda á geðdeildina en talið var aðhann færi ekki sjálfviljugur. Í kjölfar þess að læknirinn hitti áfrýjanda fyrirí töluverðu ójafnvægi tók hann ákvörðun um að áfrýjandi skyldi fluttur gegnvilja sínum af lögreglu á bráðaþjónustu geðdeildar Landspítala. Niðurstaða tveggjalækna á geðdeildinni, er mátu ástand áfrýjanda við komuna þangað, var aðáfrýjandi væri undir mikilli streitu en ekki væru klár merki um geðrof eða „maniu“þótt slíkt gæti verið í uppsiglingu. Hann var ekki metinn í sjálfsvígshættu eðahættulegur sjálfum sér og því töldu læknarnir ekki forsendur fyrir því aðnauðungarvista hann þó svo þeir hvettu hann, án árangurs, til að leggjast innog taka lyf vegna ástands síns. IIÍ málinu gerir áfrýjandibæði kröfu um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda og kröfu um að stefndi verðidæmdur til að greiða áfrýjanda nánar tiltekna fjárhæð í skaðabætur. Í kröfu umskaðabætur að tiltekinni fjárhæð felst krafa um viðurkenningu áskaðabótaskyldu. Áfrýjandi hefur því ekki lögvarða hagsmuni af því að leyst sésjálfstætt úr viðurkenningarkröfu hans og verður henni því vísað frá héraðsdómi.IIIÍ 1. mgr. 19. gr.lögræðislaga nr. 71/1997 segir að sjálfráða maður verði ekki vistaður nauðugur ísjúkrahúsi. Samkvæmt fyrsta málslið 2. mgr. þeirrar lagagreinar getur læknir þóákveðið að sjálfráða maður skuli færður og vistaður nauðugur í sjúkrahúsi efhann er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svosé eða ástand hans er þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms. Íathugasemdum með frumvarpi því er varð að lögræðislögum var tekið fram aðalvarlegur geðsjúkdómur í merkingu þessa ákvæðis væri samheiti yfir geðraskanirsem einkenndust af verulegum hugsanatruflunum og dómgreindarbresti ogsamsvaraði nokkurn veginn hugtakinu geðrof sem í íslensku máli væri einnignefnt geðveiki. Fyrir utan hugtakið féllu hins vegar hugraskanir og streitutengdarraskanir sem einkennst gætu af kvíða, fælni og þráhyggju, enn fremurpersónuleikaraskanir og þroskahefting. Hent gæti að sá sem haldinn værihugröskun, persónuleikaröskun eða þroskaheftingu sýndi jafnframtsjúkdómseinkenni sem bent gætu til alvarlegs geðsjúkdóms og mætti þá vista hanngegn vilja sínum á sjúkrahúsi til rannsóknar og meðferðar ef læknir teldi þaðóhjákvæmilegt. Heimildin til að vista mann nauðugan á sjúkrahúsi ef verulegarlíkur væru taldar á að hann væri haldinn alvarlegum geðsjúkdómi væri á þvíbyggð að oftar en ekki væri í tilfelli bráðageðveiki ógjörningur að koma viðnákvæmri greiningu á ástandi viðkomandi áður en honum yrði komið á sjúkrahús.Áfrýjandi hefurmeðal annars byggt kröfur sínar á 1. mgr. 32. gr. lögræðislaga þar sem mælt erfyrir um að dæma skuli bætur úrríkissjóði vegna nauðungarvistunar sjálfráða manns ef lögmæt skilyrði hefurbrostið til slíkrar aðgerðar, hún hefur staðið lengur en efni stóðu til eða aðhenni staðið á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Fyrir liggur aðáfrýjandi var fluttur gegn vilja sínum af lögreglu á geðdeild til mats áástandi hans en lögreglu er samkvæmt 2. málslið 4. mgr. 19. gr. lögræðislagaskylt að verða við beiðni læknis um aðstoð við að flytja mann nauðugan ásjúkrahús. Þótt áfrýjandi hafi þannig verið fluttur gegn vilja sínum ásjúkrahús var, að undangengnu viðtali hans við lækna á geðdeild og að fengnumati yfirlæknis, ekki talin þörf á nauðungarvistun. Samkvæmt þessu eru því ekkiskilyrði til að dæma áfrýjanda bætur á grundvelli 1. mgr. 32. gr. lögræðislaga.Þá hefur áfrýjandivísað til þess að samkvæmt 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. gr.stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, megi engan svipta frelsi nema samkvæmt heimildí lögum. Þá er svo fyrir mælt í 5. mgr. 67. gr. að hafi maður verið svipturfrelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Í málinu þarf að leysa úrþví hvort áfrýjandi hafi verið sviptur frelsi að ósekju í umrætt skipti þannigað stefndi hafi af þeim sökum bakað sér bótaskyldu gagnvart honum.Þótt læknar á geðdeild hafi komist að þeirriniðurstöðu að ástand áfrýjanda væri ekki þess eðlis að það réttlætti að hannyrði nauðungarvistaður verður því ekki þar með slegið föstu að áfrýjandi hafiað ósekju verið sviptur frelsi sínu heldur verður að leggja heildarmat áaðstæður við frelsissviptinguna og í aðdraganda hennar. Leggja verður tilgrundvallar að hegðun áfrýjanda og líðan hafði breyst síðustu vikur áður en komað því að hann var fluttur á geðdeild, eins og áður greinir, og að fjölskyldahans taldi sig hafa ástæðu til að óttast um heilsu hans. Af þeim sökum hafðimágur áfrýjanda talið hann á að fara í viðtal á geðdeild þann 1. mars. Við þaðtilefni hafnaði áfrýjandi lyfjagjöf en gert var ráð fyrir endurkomu hans eftirtvo daga eða sama dag og áfrýjandi var fluttur á geðdeildina. Systir áfrýjandaog mágur héldu því bæði fram að ástand áfrýjanda hefði versnað á þeim tveimurdögum. Læknir á héraðsvakt heilsugæslunnar, sem kom fyrir héraðsdóm, bar aðerfitt gæti verið að meta hvort einstaklingur væri í geðrofi. Ekki væri unnt aðleggja fyrir hann einfalt próf sem greindi hvort um slíkt væri að ræða. Hannstaðfesti jafnframt að í ljósi sögu áfrýjanda, frásagna fjölskyldunnar afbreyttri hegðun hans og ætluðum ranghugmyndum og því að geðdeild hefði ráðlagtendurkomu á deildina í viðtali tveimur dögum fyrr, hefði það verið mat hans aðáfrýjandi gæti verið í geðrofi. Hann greindi jafnframt frá því að þegar hannhitti áfrýjanda fyrir 3. mars 2014 hafi áfrýjandi verið í ójafnvægi og því hefðihann tekið ákvörðun um að láta flytja hann nauðugan á geðdeild svo ástand hansyrði metið. Þá verður til þess að líta að í göngudeildarnótu geðlæknis, er tóká móti áfrýjanda við komuna á geðdeild, kemur fram að áfrýjandi væriaugljóslega haldinn mikilli streitu þó ekki væru klár merki um geðrof eða „maniu“þótt slíkt gæti verið í uppsiglingu. Þá var hann ekki talin vera ísjálfsvígshættu. Allt að einu var áfrýjandi hvattur til að þiggja lyfjagjöf ogjafnframt til þess að leggjast inn á deildina sjálfviljugur sem hann hafnaði.Með vísan til þess sem nú var rakið, verður ekki talið að áfrýjandi hafi aðósekju verið fluttur nauðugur á sjúkrahús til nákvæmari greiningar á ástandihans. Jafnframt verður talið að vistunin á sjúkrahúsinu hafi ekki tekiðóhæfilega langan tíma. Læknir á geðdeild, er mat ástand áfrýjanda við komunaþangað, taldi við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi, að viðtalið við áfrýjanda hefðitekið innan við klukkutíma. Áfrýjandi hefur ekki mótmælt því mati vitnisins. Þáverður staðfest, með vísan til forsendna, sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms, aðengir aðrir þeir annmarkar hafi verið á framkvæmd frelsissviptingar áfrýjandaumræddan dag eða undirbúningi hennar að lögum, sem varðað geti því að húnteljist hafa verið ólögmæt. Framkvæmd flutnings áfrýjanda á geðdeildLandspítala var því í fullu samræmi við áskilnað 19. gr. lögræðislaga og húnekki að ósekju í skilningi 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrár.Samkvæmtframansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að málskostnaðurfyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Vísaðer frá héraðsdómi kröfu áfrýjanda, A um viðurkenningu á skaðabótaskyldustefnda, íslenska ríkisins.Hinnáfrýjaði dómur skal að öðru leyti vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. janúar 2017 Mál þetta, sem var höfðað 15.september 2015, var dómtekið eftir aðalmeðferð þess 12. janúar 2017.Stefnandi er A, [...],Kópavogi og stefndi eríslenska ríkið, Arnarhvoli, 150 Reykjavík. Stefnandikrefst þess að viðurkennd verði bótaskylda stefnda, vegna ólöglegrarfrelsissviptingar sem stefnandi sætti í mars 2014, þegar hann var færðurnauðugur af lögreglu, frá heimili sínu niður á geðdeild Landspítalans og haldiðþar nauðugum.Þess er jafnframt krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda,90.000.000 króna í bætur, vegna miska og skaða.Þá er krafist dráttarvaxta frá stefnubirtingardegi til greiðsludags,samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001.Stefndikrefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdurtil að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins.Til vara erþess krafist að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaðurverði felldur niður.I.Gögn málsins gefa að mati dómsinsótvírætt til kynna að það hafi verið þann 3. mars 2014, sem B, systirstefnanda, muni hafa haft samband við C, lækni við Heilsugæsluna áhöfuðborgarsvæðinu, og óskað eftir því að stefnandi yrði nauðungarvistaður, enheilsugæslan starfrækir svokallaða héraðsvakt sem sinnir beiðnum um bráðanauðungarvistun einstaklinga utan sjúkrahúsa. Ástæða beiðninnar þennan dag varsögð sú að B taldi stefnanda vera veikan og hafa verið það a.m.k. undanfarnartvær vikur. Stefnandi, sem er verkfræðingur, hafði ekki skilað sér til vinnusíðustu daga, en það sagði hann við aðalmeðferð málsins að hefði verið aðáeggjan systur hans. Stefnandi heldur því fram að atvik málsins hafi gerst 2.mars en ekki daginn eftir. Tveimur dögum fyrr eða 1.mars 2014 hafði eiginmaður B fengið stefnanda til að fara með sér til læknis ogþeir farið á geðdeild. Stefnandi undraðist þetta en beið rólegur á biðstofunnií drykklanga stund eftir að komast inn. Stefnanda voru ráðlögð lyf til að bætasvefn og draga úr spennu sem hann þáði ekki. Þegar ósk um nauðungarvistun varsett fram hafði stefnanda hrakað mjög á tveimur dögum að sögn systur hans. Cmat það svo að lýsingar systur stefnanda og eiginmanns hennar á ástandistefnanda gætu bent til þess að hann væri í geðrofi.C læknir hringdi áLandspítala og ræddi við deildarlækni á geðdeild sem greindi frá því að ámorgunfundi þann dag hefði verið rætt um að stefnandi kæmi mögulega í mataftur. Deildarlæknir var upplýstur um að aðstandendur hans bæðu umnauðungarvistunarmat og teldu að hann yrði að koma í lögreglufylgd þar sem hannfæri ekki sjálfviljugur. Deildarlæknir upplýsti að gert hefði verið ráð fyrirhonum aftur í viðtal þennan dag.Ákveðið var að óska eftiraðstoð lögreglu sem kom að heimili stefnanda sama dag ásamt C lækni sem spurðistefnanda hvort hann hygðist mæta til viðtals þann dag. Þegar stefnandi neitaðiþví tilkynnti C honum að hann yrði þá færður nauðugur á geðdeildina. Stefnandilýsti sig ósáttan við að fara og mótmælti, en kom þó mótþróalaust ílögreglubifreiðina og kom með á geðdeild. Stefnandi var, samkvæmtvottorði yfirlæknis, metinn ítarlega á bráðaþjónustunni og mátu læknar það svoað stefnandi væri undir miklu álagi. Var hann hvattur til að þiggja lyf ogleggjast inn á geðdeild sjálfviljugur, en hann hafnaði því. Engin merki komufram um alvarlega geðhæð þótt grunur væri um að slíkt gæti verið í uppsiglingu.Engin merki voru um geðrof eða sjálfsvígshugleiðingar. Ekki voru því taldarforsendur fyrir nauðungarvistun og stefnandi fór heim. Stefndi áréttar að allirlæknar sem starfi á Héraðsvakt Heilsugæslu höfuðborgarsvæðisins séu bærir tilað taka ákvarðanir samkvæmt skv. 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga, nr. 71/1997.Stefndi lýsir því svo, aðvaktinni sé falið að sinna óskum um nauðungarvistun einstaklinga utansjúkrahúsa á höfuðborgarsvæðinu. Komi fram ósk frá einstaklingi eða fjölskyldusem álíti nákominn ættingja í þannig andlegu ástandi að það jafnist á viðalvarlegan geðsjúkdóm en viðkomandi vill ekki leita læknis eða fellst ekki álæknismeðferð sem honum hefur verið ráðlagt, sé oft vísað á héraðsvaktina tilað fá aðstoð. Venjulega hafi þá fjölskyldan áður leitað ráða á geðdeildLandspítalans eða hjá geðlækni. Sé leitað til vaktarinnar afli læknir á vakt þáupplýsinga um sjúkdómsástand einstaklingsins frá ættingjum sem hafa haftsamband svo og hjá læknum sem viðkomandi hefur leitað til ef um slíkt ræðir. Efættingjar lýsi hátterni einstaklingsins til orðs og æðis fyrir læknivaktarinnar þannig að læknirinn telji það líklegt að viðkomandi sé í geðrofifallist læknir á að hitta hann. Áður kynni hann sér hvort viðkomandi ættingjarhafi ráðfært sig við geðlækna eða geðdeild Landspítalans um hvað sé best aðgera fyrir þann sem talinn er veikur. Þegar læknir á héraðsvaktinni fari til aðhitta einstaklinginn fari hann í fylgd lögreglu. Áður hafi hann haft sambandvið lögregluna og óskað eftir aðstoð við að flytja sjúkling nauðugan ásjúkrahús samkvæmt 19. gr. lögræðislaganna. Sé það gert þar sem allar líkurstandi til þess að hinn meinti sjúklingur neiti að fara sjálfviljugur í viðtalá geðdeildina þó að læknir leggi að honum að gera það. Einnig hafi læknirinnsamband við vakthafandi lækni á geðdeildinni til að láta vita að það gæti komiðtil geðlæknismats á viðkomandi einstaklingi með tilliti til nauðungarvistunareins og ættingjar hafi beðið um. Ef læknir telji, eftir að hafa hitt meintansjúkling og fengið sögu um hátterni hans, að það þurfi að fá álit geðlæknis tilað meta hvort þörf sé á nauðungarvistun fyrir hann á sjúkrahúsi þá tilkynnirlæknirinn sjúklingnum um það. Ef hann fellst ekki á að fara sjálfviljugur íviðtalið sé beiðnin um aðstoð lögreglu virkjuð og lögreglan flytji hann íviðtal við geðlækni á Landspítalanum. Starfsfólk geðdeildar sé þá látið vita aðvon sé á lögreglu með viðkomandi einstakling til mats m.t.t. nauðungarvistunar.Svo hafi verið í tilviki stefnanda.Skýrslur fyrir dómi gáfu Clæknir, D yfirlæknir, E yfirlæknir, F sérfræðilæknir G læknir, H læknanemi oglögreglumennirnir I og J.II.Stefnandikveðst byggja á því að íslenska ríkið hafi, á grundvelli húsbóndaábyrgðar áathöfnum starfsmanna sinna, bakað sér bótaskyldu gagnvart honum samkvæmt 32. grlögræðislaga nr. 71/1997, 5. mgr. 67.gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr.26.gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993.Stefnandi bendir á að ákvörðun C læknis hafi verið byggð á2.mgr. 19.gr. lögræðislaga, en þar komi fram að 18. gr.stjórnsýslulaga, um að stytta tíma til andmæla, gildi ekki um meðferð málasamkvæmt umræddri grein. Löggjafinn sé með þessu að styrkja andmælaréttmálsaðila gagnvart stjórnvaldsákvörðun sem tekin er á grundvelli 2. mgr.19.gr. lögræðislaga. Stjórnvald verði því að gefa málsaðila óskertan tímatil andmæla, en að öðrum kosti geti stjórnvald eingöngu byggt ákvörðun ágrundvelli greinarinnar á gögnum/sjónarmiðum þar sem andmæli málsaðila séuaugljóslega óþörf, samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga. Það sé ósannað að sú staðahafi verið uppi í tilviki stefnanda.Stefnandi byggir á því að ákvörðun um nauðungarvistun séstjórnvaldsákvörðun. Það sé því ekki heimild í lögum fyrir aðra lækna en þá semhafa stjórnsýsluvald að beita 2.mgr. 19.gr. lögræðislaga. Chéraðslæknir hafi ekki stjórnsýsluvald til að taka stjórnvaldsákvörðun samkvæmtákvæðinu, gagnvart stefnanda.Stefnandi byggir á því að C héraðslæknir hafi safnað persónuupplýsingumum stefnanda án þess að hafa til þess nokkra rannsóknarheimild samkvæmt lögum.Vísar stefnandi til þess að læknirinn hafi hringt í geðdeild og eiginmannsystur stefnanda án nokkurrar lagaheimildar, auk þess að skrifa minnispunkta ákennitölu stefnanda, án heimildar.Stefnandi telur að engin heimild sé til þess að ættingjar aðila óskieftir nauðungarvistun á grundvelli 2. mgr. 19. gr. Samkvæmt 20. gr.lögræðislaga geti ættingjar, nánar skilgreint í 2. mgr. 7 gr. sömu laga, sentbeiðni með ósk um nauðungarvistun manns samkvæmt 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga.Slík beiðni skuli samkvæmt 21.gr. laganna vera skrifleg og berast tilinnanríkisráðuneytisins. Stefnandi byggir á því að ekki skipti máli hvertilkynnir stjórnvaldi í málum sem þessum, stjórnvald taki ákvörðun um það íhvaða farveg mál er sett og beri alfarið ábyrgð á því að farið sé að lögum.Byggt er á því að sú framkoma heilbrigðisstarfsmanna að bera ættingja stefnandafyrir ákvörðunum sínum í málinu, sé mannréttindabrot gagnvart stefnanda ogfjölskyldu hans.Stefnandi byggir á því að þar sem hann hafi verið fluttur nauðugur ásjúkrahús og haldið þar, samkvæmt 18.gr. lögræðislaga, falli það undirnauðungarvistun. Stefnandi hafi verið sjálfráða maður, nauðungarvistaðursamkvæmt skilgreiningu lögræðislaga og hafi því átt að njóta allra réttindasamkvæmt lögum, sem nauðungarvistaður sjálfráða maður.Stefnandi vísar til þess að hann hafi óskað eftir lögmanni, bæði viðlögreglu og einnig hafi hann í upphafi viðtals á geðdeild Landspítalans óskaðeftir lögmanni, enda haldið þar nauðugum, en honum hafi verið synjað um það.Stefnandi byggir á því að, samkvæmt 1. mgr. 25. gr. lögræðislaga, beri aðtilkynna nauðungarvistuðum manni tafarlaust um rétt hans til að njóta stuðningsráðgjafa, samkvæmt 27. gr. lögræðislaga. Stefnandi bendir á að ekki hafi veriðgefnar út reglur samkvæmt, 5. mgr. 27. gr. lögræðislaga, sem m.a. eigi að takaá skyldum slíks ráðgjafa. Stefnandi byggir á því að hér hafi verið brotiðgróflega á réttindum hans en það geti stafað af því að framangreindar reglurhafi ekki verið gefnar út.Loks byggir stefnandi á því að geðdeild Landspítalans hafi ekkilagaheimild til að nauðungarvista sjálfráða menn. Reglugerð samkvæmt5.mgr. 19. gr. lögræðislaga hafi ekki verið gefin út. Þar af leiðandihafi Landspítalinn enga heimild til að nauðungarvista sjálfráða menn. Byggt séá reynslu stefnanda, um að geðdeild Landspítalans sé með öllu ófær um að gætaréttarstöðu sjálfráða einstaklinga sem sæta nauðungarvistun þar og sé þar meðóhæf til að sinna slíkum verkefnum.III.Stefndi segir að við úrvinnslu málsstefnanda hafi verið fylgt 3. kafla lögræðislaga nr. 71/1997 og vísar í þvísambandi til 2. mgr. 19. gr., sbr. 4. mgr. 19. gr. s.l., og byggir á því aðfullnægt hafi verið skilyrðum greinarinnar fyrir aðgerðum þeim sem mál þettafjallar um. Aðgerðin hafi verið lögmæt í alla staði.Óhjákvæmilegt hafi verið að koma stefnanda til nánariskoðunar á geðdeild. Geri 19. grein laganna beinlínis ráð fyrir því og ekki séhægt að sjá hvernig hægt hefði verið að standa að málum með öðrum hætti.Ákvörðunin hafi falið í sér bráðabirgðaákvörðun sem staðfesta yrði ásjúkrahúsinu af þar til bærum sérfræðingi/yfirlækni.Stefnandi hafi ekki gertneinar athugasemdir við aðkomu lögreglu að málinu en stefndi bendir í þessumefnum á það sem hann telur skyldu lögreglu skv. 4. mgr. 19. gr. lögræðislaga,nr. 71/1997, sbr. e-lið 2. gr. lögreglulaga, nr. 90/1996. Aðkoma lögreglu ímálinu hafi verið lögmæt í alla staði.Stefndi telur það vafaundirorpið en kveðst telja að sé hægt að líta svo á að í kröfugerð stefnandafelist bótakrafa vegna starfa starfsfólks Landspítala sé þeim kröfum mótmælt enengin skilyrði séu til að dæma bætur vegna þeirrar starfsemi. AðkomaLandspítala hafi verið lögmæt í alla staði.Stefndi kveðst benda á aðstefnandi hafi skömmu áður leitað til bráðaþjónustu geðsviðs í fylgd ættingjaþar sem grunur var um byrjandi örlyndisástand.Lýsing systur stefnandaog eiginmanns hennar á hátterni stefnanda síðustu daga fyrir umræddan atburð,auk upplýsinga frá geðdeild Landspítalans, hafi verið þannig að það hafi getaðjafnast á við að stefnandi væri í geðrofi eða þannig andlega veikur að hanngæti verið hættulegur sjálfum sér og öðrum. Ákvörðun skv. 2. mgr. 19. gr.lögræðislaga, nr. 71/1997, sé ákvörðun læknis. Saga stefnanda ein og sér hafigetað leitt til þess að læknir vildi fá álit sérfræðings á geðdeild, en erfittgeti verið að greina geðrof. Þegar C læknir hafi hitt stefnanda hafi hann taliðþað einu leiðina til að fá úr því skorið hvort hann væri í geðrofi og þyrfti aðvistast á sjúkrahúsi, að fá álit geðlæknis. Byggt sé á því að þetta hafi veriðrétt mat. Stefnandi byggi á því ístefnu að eingöngu dómarar geti fjallað um sjálfræðissviptingu samkvæmtlögræðislögum. Stefndi kveðst ekki átta sig á þessari málsástæðu en ítrekar að2. mgr. 19. gr. heimili lækni þá aðgerð sem ákveðin hafi verið og hafi húnverið fyllilega lögmæt og læknirinn bær til að taka hana.Stefndi kveðst mótmælaþví sem fram kemur í stefnu að læknirinn hafi verið búinn að ákveða að stefnandiyrði færður á geðdeild Landspítala áður en hann hitti stefnanda fyrir framanheimili hans á [...]. Þá mótmælir stefndi því að stefnandi hafi veriðhandtekinn.Stefndi telur og ósannaðog mótmælir því að stefnanda hafi verið haldið nauðugum í viðtali á geðdeild. Ígögnum málsins komi fram að stefnandi hafi ekki verið beittur neinni nauðungeða frelsissviptingu af hálfu geðdeildar.Stefnandi byggi á því aðíslenska ríkið hafi á grundvelli húsbóndaábyrgðarreglu á athöfnum starfsmannasinna bakað sér bótaskyldu gagnvart honum samkvæmt 32. gr. lögræðislaga, nr.71/1997, 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga,nr. 50/1993. Stefndi mótmælir þessari málsástæðu stefnanda og byggir á því aðekki sé fullnægt skilyrðum ákvæðis umræddra lagaákvæða í þessu máli fyrirbótaskyldu. Í 32. gr. lögræðislaga sé kveðið á um skaðabætur ef lögmæt skilyrðivegna nauðungarvistunar hafa brostið. Nauðungarvistun var aldrei ákveðinendanlega í þessu tilviki. Ekki sé heldur hægt að vefengja það læknisfræðilegamat C að senda stefnanda á sjúkrahús til frekari rannsóknar og ákvarðanatöku.Stefndi vísar á bugsjónarmiðum stefnanda um 18. gr. stjórnsýslulaga og tengslum hennar við 19. gr.lögræðislaga og telur þau illskiljanleg. Vísar stefnandi um aðra niðurstöðu tilathugasemda við frumvarp það er varð að lögræðislögum Stefndi telur ljóst aðlækni, sem fái erindi líkt og C fékk, beri að kynna sér málið og persónulegarupplýsingar um viðkomandi einstakling. Læknirinn hafi haft fullar heimildir tilað kanna mál stefnanda.Stefndi kveðst benda á,að komi fram ábending til læknis sem hann metur trúverðuga, þurfi að fylgjaslíku eftir og kanna betur, þótt ekki sé bein heimild í lögræðislögum um aðættingjar geti sent inn beiðni um nauðungarvistun í tilvikum sem 2. mgr. 19.gr. lögræðislaga tekur til. Ekkert sé ólögmætt eða athugavert við það. Þámótmælir stefndi sjónarmiðum stefnanda um meint mannréttindabrot.Stefndi telur ósannað aðstefnandi hafi óskað eftir lögmanni á geðdeild. Því sé og mótmælt af hálfustefnda að stefnandi hafi átt rétt á lögmanni.Þá telur stefndi rangt að það hafi verið hlutverk C læknis að bendastefnanda á réttindi samkvæmt 1. mgr. 25. gr. lögræðislaga enda þar talað umvakthafandi sjúkrahúslækni og sjúkrahúsdvöl og meðferð þar. C hafi einungislátið flytja stefnanda á geðdeild til mats en honum hafi ekki verið haldið þar.Og sé á því byggt að ekki hafi verið um nauðungarvistun að ræða enda þurfitvennt að koma til skv. 18. gr. lögræðislaga, bæði að vera fluttur og haldiðþar. Síðara atriði sé ekki uppfyllt. Stefndi mótmælir því aðekki sé heimild í lögum til að nauðungarvista sjálfráða menn og vísar tillögræðislaga því til stuðnings. Auk þess vísar hann til þess að stefnandi hafiekki verið nauðungarvistaður á spítalanum.Stefnditelur bótakröfu stefnandameð öllu vanreifaða. Meint fjártjón sé með öllu ósannað enda ekki minnst á þaðeinu orði í stefnu. Kröfum stefnanda sémótmælt að öllu leyti.Á því sé byggt að upphafsgreining C og ákvörðun hans umflutning og allar þær aðgerðir sem til skoðunar eru í þessu máli hafi veriðfullkomlega lögmætar og málefnalegar. Ekki hafi verið brotið gegn ákvæðumstjórnarskrár né öðrum réttarheimildum.Stefndi vísar ummálskostnaðarkröfu til XXI. kafla laga nr. 91/1991.Stefndi vísar varðandivarakröfu sína til sömu málsástæðna og sjónarmiða og fram koma í umfjöllun umaðalkröfu um sýknu. Dómkröfur stefnandaséu allt of háar og í raun fjarstæðukenndar og sé krafist stórkostlegrar lækkunarþeirra.IV.Stefnandibyggir á því að atvik málsins, þ.e. þegar C læknir kom í fylgd lögreglu tilhans og færði hann til viðtals á geðdeild, hafi átt sér stað sunnudaginn 2.mars 2014 en ekki mánudaginn 3. mars 2014. Stefnandi gat að mati dómsins ekkiútskýrt hvaða þýðingu þetta hefði fyrir málið ef þessi væri raunin. Í stefnuheldur hann því þó fram að þetta sýni að einhvers konar annarleg sjónarmið hafibúið að baki öllu málinu. Dómurinn telur hins vegar ljóst, án þess að það verðitalið skipta máli við úrlausn málsins, að atvikin hafi gerst 3. mars. Allarskýrslur lækna vegna málsins staðfesta það, sem og dagbókarfærsla lögreglu. Aðauki átti stefnandi að koma til viðtals aftur á geðdeild síðar þann dagsamkvæmt forskrift frá lækni í viðtali 1. mars, en hafði neitað að mæta, en súneitun mun m.a. hafa kallað á þá aðgerð sem ráðist var í. Samkvæmt 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga, nr.71/1997, er lækni falið það vald að ákveða að sjálfráða maður skulifærður og vistaður nauðugur í sjúkrahúsi ef hann er haldinn alvarlegumgeðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svo sé eða ástand hans erþannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms. Frelsisskerðing má ekki standalengur en 72klukkustundir nema til komi samþykki sýslumanns. Ákvæði þettaer undantekning frá meginreglu 1. mgr. um að sjálfráða maður verði ekkivistaður nauðugur á sjúkrahúsi.Í ákvæðinu er ekki skilgreint hvaða eða hverniglækni sé átt við og ekki gerð krafa um sérstaka menntun eða embættisheiti einsog stefnandi hefur ýjað að. Því verður ekki séð að það fyrirkomulag sem stjórnheilsugæslunnar á höfuðborgarsvæðinu hefur ákveðið, um að vakthafandi læknar ásvokallaðri héraðsvakt heilsugæslunnar skuli sinna óskum um nauðungarvistun, séandstætt ákvæðinu.Því er ekkert sem stendur í vegi þess að læknirsem fær upplýsingar um að einstaklingur sé hugsanlega í slíku ástandi sem lýster í ákvæðinu, kanni málið frekar og má jafnvel tala um skyldu hans í þeimefnum. Engu máli getur skipt hvaðan slíkar upplýsingar koma, hvort það er fráaðstandanda, nágrönnum, lögreglu o.s.frv. Grundvallaratriði er þó að viðkomandi læknir metiþað sjálfur, áður en hann grípur til aðgerða samkvæmt ákvæðinu, hvort ástandviðkomandi einstaklings gefi tilefni til frekari rannsóknar til ákvörðunareftir atvikum um nauðungarvistun viðkomandi, sbr. 4. mgr. 19. gr. laganna. Í framburði C borgarlæknis fyrir dómi kom þaðenda fram að þetta væri ætíð gert og þetta hefði hann gert þegar hann hittistefnanda 3. mars 2014 og metið það svoað frekari rannsóknar væri þörf. Ekkert bendir til þess að þetta mat læknisinsá þessari stundu hafi verið rangt. Í framburði læknisins fyrir dómi kom og framað erfitt gæti oft verið að meta hvort um væri að ræða geðrof og slík greiningkallaði oft á ítarlegri skoðun. Því er hafnað, sem stefnandi heldur fram, að áhonum hafi verið brotinn réttur með því að lögreglan hafi, áður en hún kom með Clækni á vettvang, fyllt út eyðublað til að staðfesta beiðni um aðstoð lögreglu,og C hefði skrifað undir það skjal. Ekkert er heldur komið fram um, og er þaðósannað, að C hafi verið búinn að mynda sér skoðun í málinu áður en hann hittistefnanda fyrir. Stefnandi fór, eins og að framan greinir, ánmótþróa með lögreglunni á geðdeild til viðtals. F, sérfræðilæknir á geðdeild,stjórnaði viðtalinu við stefnanda. Hún mundi ekki eftir því hvað viðtalið hefðistaðið lengi en sagði svona viðtöl yfirleitt taka frá 20 mínútum til 60mínútna. Stefnandi sjálfur telur að viðtalið hafi tekið nálægt einniklukkustund. Í göngudeildarnótu er ástæða fyrir komu stefnanda sögð m.a. sú aðóregla hafi verið á hegðun undanfarnar vikur og grunur um maníu. Einnig aðfjölskyldan hefði haft áhyggjur af hátterni hans og reynt að fá hann til læknisen án árangurs. Það var álit læknisins að stefnandi væri undir miklustreituálagi en ekki væru klár merki umgeðrof eða maníu. Slíkt gæti þó verið í uppsiglingu. Stefnanda var ráðlögðinnlögn og lyfjataka en hann vildi ekki þiggja það. Undir lok viðtalsinskallaði F til E yfirlækni til að fá annað álit á þá skoðun sína að ekki væriástæða til nauðungarvistunar. Eftir að E hafði rætt við stefnanda samþykktihann það mat F. Stefnandi var sagður hafa farið sáttur og rólegur. Stefnandi byggir á því að honum hafi borið ríkariandmælaréttur og vísar um það til þess að í 2. mgr. 19. gr. segir að 18. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993 eigi ekki við í málum sem þessu. Hafna verður þvíað þessi tilvísun í 18. gr. hafi eitthvað með andmælarétt að gera. Þvert á mótiendurspeglar hún þá staðreynd að mál samkvæmt ákvæðinu eru þess eðlis að oftaren ekki þarf að hafa skjótar hendur. Því er ekki gert ráð fyrir því að sá semfyrir verður fái frest til að kynna sér gögn málsins til að undirbúa einhverskonar andsvör. Sömu rök leiða til þess að ekki verður að jafnaði veitturfrestur til andmæla. Þá verður hafnað þeirri málsástæðu stefnanda aðlöggjafanum hafi ekki verið heimilt að fela læknum það vald sem gert er með 2.mgr. 19. gr. lögræðislaga. Sú málsástæðaer ekki rökstudd sérstaklega, en telja verður að löggjafinn hafi án nokkursvafa þetta vald, enda um mjög afmarkað tilvik að ræða og bráðaaðstæður og þeimer fyrir verður tryggður víðtækur bótaréttur ef vikið er með einhverjum hættifrá lagaskilyrðum.Ekki verður séð að það hafi sjálfstæða þýðingufyrir málið hvort C hafi safnað persónuupplýsingum um stefnanda ef sú erraunin. Ganga verður enda út frá því að þar sé þá um að ræða gögn er varðaheilsufar stefnanda og þeim þá haldið til haga vegna hagsmuna stefnanda sjálfs.Þá verður það ekki heldur talið hafa þýðingu aðstefnanda hafi verið neitað um aðstoð lögmanns þegar hann kom til viðtals ágeðdeild og engin lagaskylda sem kveður á um slíkan rétt. Einnig er þaðhaldlaust hjá stefnanda að það geti skipt máli við úrlausn á sakarefninu,einkum sjálfum bótagrundvellinum, að ekki ekki hafi verið settar reglugerðirsamkvæmt 5. mgr. 27. gr. og 5. mgr. 19. gr. lögræðislaga. -------Stefnandivísar um bótakröfu sína m.a. til lögræðislaga, nr. 71/1997, en í 1. mgr. 32.gr. þeirra kemur fram að dæma skuli bætur úr ríkissjóði vegnanauðungarvistunar sjálfráða manns ef lögmæt skilyrði hefur brostið til slíkraraðgerðar, hún hefur staðið lengur en efni stóðu til eða að henni staðið áóþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt.Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ekki veriðnauðungarvistaður. Stefnandi, hins vegar, bendir á að hann hafi ekki áttannarra kosta völ en að verða við tilmælum lögreglu en það hafi hins vegarverið í óþökk hans. Því hafi hann komið til viðtals gegn vilja sínum. Dómurinntelur að ekki þurfi að skilgreina þessa stöðu í málinu með það í huga hvort 32.gr. skapi stefnanda rétt til bóta því samkvæmt framangreindu verður að líta svoá að þær aðgerðir sem ráðist var í 3. mars 2014 gagnvart stefnanda hafi veriðlögmætar og uppfyllt öll skilyrði laga. Stefnandi eigi því ekki rétt til bótasamkvæmt ákvæðinu. Dómurinn telur með sama hætti að ekki séu uppfylltskilyrði í málinu til að dæma stefnanda bætur á grundvelli 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993, eða annarra réttarheimilda sem stefnandi tilgreinirí stefnu málsins, þar sem skilyrði um saknæmi og ólögmæti skortir.-------Með vísan til framangreinds verðurþví stefndi sýknaður af kröfum stefnanda.Dómurinn telur rétt, meðvísan til eðlis málsins og þeirra hagsmuna sem um ræðir, að málskostnaður falliniður.Stefnandi, sem erólöglærður, flutti mál sitt sjálfur og af hálfu stefnda flutti málið Óskar Thorarensenhæstaréttarlögmaður. Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð:Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaðuraf kröfum stefnanda, A. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 746/2013
Kærumál Vitni
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem heimilað var að tekin yrði skýrsla af nafngreindu vitni í tengslum við áfrýjun Í hf. á dómi héraðsdóms í máli sem S höfðaði gegn bankanum. Í niðurstöðu héraðsdóms kom m.a. fram að ekki yrði annað séð en að umbeðin skýrslutaka sneri að atvikum sem vitnið hefði orðið áskynja af eigin raun í starfi sínu hjá Í hf. Af d. lið 2. mgr. 156. gr. og 160. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála leiddi að áfrýjanda væri heimilt að afla nýrra sönnunargagna til að leggja fram við meðferð máls fyrir Hæstarétti. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms með vísan til þess að eins og málið lægi fyrir yrði ekki fullyrt að ákvæði 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 stæði í vegi beiðni Í hf. um að leiða umrætt vitni en afstaða yrði fyrst tekin til þess við efnisúrlausn Hæstaréttar hvort umbeðin skýrsla gæti haft þar áhrif.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Árni Kolbeinsson og Greta Baldursdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. nóvember 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. nóvember 2013, þar sem heimilað var að tekin yrði skýrsla af nafngreindu vitni í tengslum við áfrýjun varnaraðila á dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. maí 2013 í máli sem sóknaraðili höfðaði gegn varnaraðila. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu varnaraðila um að skýrsla verði tekin af framangreindu vitni hafnað. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og málið liggur nú fyrir verður ekki fullyrt að ákvæði 3. mgr. 46. gr. laga nr. 91/1991 standi í vegi beiðni varnaraðila um að leiða umrætt vitni, en afstaða verður fyrst tekin til þess við efnisúrlausn Hæstaréttar hvort umbeðin skýrsla geti haft þar áhrif. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt er í dómsorði greinir. Sóknaraðili verður dæmdur til að að greiða varnaraðila kærumálkostnað eins og dómsorði greinir. Það athugast að í hinum kærða úrskurði er ítrekað rætt um vitnastefnanda, vitnastefnda og vitnamál en ekkert þessara hugtaka á sér stoð í réttarfarslögum eftir gildistöku laga nr. 91/1991. Dómsorð: Heimilt er að leiða Stefán Þór Björnsson sem vitni í máli þessu. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað er staðfest. Sóknaraðili, Steingrímur Wernersson, greiði varnaraðila. Íslandsbanka hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 453/1998
Útivist Ómerking héraðsdóms Skriflegur málflutningur
Opinbert mál var höfðað á hendur G. Héraðsdómari gaf út fyrirkall og í áritun um birtingu þess kom fram að G hafi óskað eftir því að V yrði skipaður verjandi sinn. G sótti ekki þing þar sem mættir voru saksóknari og V, skipaður verjandi G. Ákvað héraðsdómari að fresta málinu. Aftur gaf héraðsdómari út fyrirkall á hendur G og við birtingu þess óskaði G eftir því að S yrði skipaður verjandi sinn. Þegar málið var tekið fyrir að nýju mættu saksóknari og lögmaðurinn V, en ekki G. Reifuðu þeir málið og var það dómtekið og dómur felldur í því. Í héraðsdóminum var vísað til þess að G hefði ekki sótt þing þrátt fyrir að ákæra og fyrirkall hefði verið löglega birt honum, svo og að hann hefði játað brot sitt fyrir lögreglu. Var málið dæmt með heimild í 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991 og var G sakfelldur. Talið var að ekki hafi orðið útivist af hálfu G, því þó að G hefði ekki sjálfur komið fyrir héraðsdóm hafi verið mættur af hans hálfu lögmaður sem að ósk G var skipaður verjandi hans. Skilyrði til að fella dóm á málið eftir ákvæðum 126. gr. laga nr. 19/1991 voru ekki talin hafa verið fyrir hendi. Var héraðsdómur ómerktur ásamt meðferð málsins frá og með síðara þinghaldinu í héraði og málinu vísað heim í hérað til nýrrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. nóvember 1998 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds að fengnu áfrýjunarleyfi samkvæmt 1. mgr. 150. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 10. gr. laga nr. 37/1994. Ákæruvaldið krefst þess að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar frá og með þinghaldi 25. mars 1998. Ákærði krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara gerir hann sömu kröfu og ákæruvaldið. Málið var tekið til dóms fyrir Hæstarétti án munnlegs flutnings samkvæmt heimild í 1. mgr. 156. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 16. gr. laga nr. 37/1994. I. Málið var höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra 27. febrúar 1998, þar sem ákærða voru gefin að sök nánar tiltekin brot gegn lögum um virðisaukaskatt og lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda sem framkvæmdastjóri og stjórnarformaður Gifspússningar ehf. Héraðsdómari gaf út fyrirkall til ákærða 6. mars 1998, þar sem hann var kvaddur til að mæta á dómþingi 13. sama mánaðar kl. 9.30. Í fyrirkallinu var meðal annars tekið fram að ef ákærði myndi ekki sækja þing að forfallalausu mætti hann búast við því að fjarvist hans yrði talin jafngilda að hann játi sök í málinu og að dómur yrði felldur á það að honum fjarstöddum, sbr. 120. gr. og 126. gr. laga nr. 19/1991. Jafnframt var þar vakin athygli á að heimild til að áfrýja slíkum dómi væri takmörkuð samkvæmt 150. gr. sömu laga. Þetta fyrirkall var ásamt ákæru birt fyrir ákærða 12. mars 1998. Í áritun um birtingu á fyrirkallinu var þess getið að ákærði hafi óskað eftir að Valgeir Kristinsson hæstaréttarlögmaður yrði skipaður verjandi sinn. Ákærði sótti ekki þing við þingfestingu málsins 13. mars 1998, þar sem voru mættir saksóknari og fyrrnefndur lögmaður, sem var skipaður verjandi ákærða. Héraðsdómari ákvað að fresta málinu til 19. sama mánaðar sökum þess að dregist hafi að birta ákærða fyrirkall og verjandinn hafi ekki haft ráðrúm til að kynna sér framlögð skjöl. Af gögnum málsins verður ekki séð að orðið hafi af þinghaldi 19. mars 1998. Þann dag gaf héraðsdómari hins vegar út nýtt fyrirkall á hendur ákærða. Var það sama efnis og fyrra fyrirkall að frátöldu því að ákærði var nú kvaddur til þinghalds 25. sama mánaðar kl. 10.30. Í ódagsettri áritun um birtingu fyrirkallsins fyrir ákærða kemur fram að hann hafi beðið um að Sigmundur Hannesson hæstaréttarlögmaður yrði skipaður verjandi sinn. Þegar málið var tekið fyrir á ný í héraðsdómi 25. mars 1998 mættu saksóknari og Valgeir Kristinsson hæstaréttarlögmaður, en ákærði hins vegar ekki. Kvaðst verjandinn hafa ítrekað reynt að ná til ákærða, en án árangurs. Héraðsdómari hafnaði að verða við ósk, sem ákærði hafði látið uppi við birtingu síðara fyrirkallsins í málinu, um að sér yrði skipaður annar verjandi. Að þessu gerðu fól dómarinn saksóknara og verjanda að reifa málið með tilliti til ákvörðunar á refsingu. Færðist verjandinn undan því, þar sem honum hafi ekki gefist kostur á að kynna sér viðhorf ákærða til málsins. Féllst dómarinn ekki á það, enda hafi ákærða tvívegis verið birt fyrirkall með aðvörun um afleiðingar útivistar. Reifuðu síðan saksóknari og verjandinn málið, sem var dómtekið. Í beinu framhaldi af því var hinn áfrýjaði dómur felldur á málið. Í dóminum var vísað til þess að ákærði hafi ekki sótt þing, þrátt fyrir að ákæra og fyrirkall hafi verið löglega birt honum, svo og að hann hafi játað brot sitt fyrir lögreglu. Væri málið dæmt með heimild í 1. mgr. 126. gr. laga nr. 19/1991. Var ákærði sakfelldur fyrir þau brot, sem honum voru gefin að sök í ákæru, og dæmdur til að greiða sekt að fjárhæð 12.000.000 krónur að viðlagðri vararefsingu, varðhaldi í tólf mánuði, ásamt nánar tilteknum sakarkostnaði. II. Ekki verður fallist á það með ákærða að annmarkar hafi verið á rannsókn málsins fyrir útgáfu ákæru, sem leitt geti til að því verði vísað frá héraðsdómi. Verður aðalkröfu ákærða fyrir Hæstarétti því hafnað. Þótt ákærði hafi ekki sjálfur komið fyrir héraðsdóm í áðurnefndum þinghöldum 13. og 25. mars 1998 var mættur þar af hans hálfu lögmaður, sem að ósk ákærða var skipaður verjandi hans. Af þessum sökum varð ekki útivist af hálfu ákærða. Þegar af þeirri ástæðu voru ekki skilyrði til að fella dóm á málið eftir ákvæðum 126. gr. laga nr. 19/1991. Verður því að fallast á kröfur aðilanna um að héraðsdómur verði ómerktur ásamt meðferð málsins frá og með þinghaldi 25. mars 1998 og vísa málinu heim í hérað til nýrrar meðferðar. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur ásamt meðferð málsins frá og með þinghaldi 25. mars 1998. Málinu er vísað heim í hérað til nýrrar meðferðar. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði, Valgeirs Kristinssonar hæstaréttarlögmanns, 35.000 krónur, og skipaðs verjanda hans fyrir Hæstarétti, Péturs Þórs Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Héraðsdómur Reykjavíkur 25. mars 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 25. mars, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Pétri Guðgeirssyni, héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 209/1998: Ákæruvaldið gegn Guðmundi Davíðssyni sem tekið var til dóms samdægurs. Málið er höfðað með ákæruskjali Ríkislögreglustjóra, dagsettu 27. febrúar sl. á hendur ákærða, Guðmundi Davíðssyni, Krókamýri 78, Garðabæ, kt. 100740-4789, „I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Ákærði sem framkvæmdastjóra og stjórnarmanni Gifspússningar ehf. Hólabergi 36, Reykjavík, kt. 670588-1499, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti sem innheimtur hafði verið í nafni Gifspússningar ehf. á árinu 1993, 1994 og 1995 samtals að fjárhæð 7.311.958 og sundurliðast sem hér greinir: Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50,1988, um virðis­aukaskatt, sjá nú 3. gr. laga nr. 42,1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39,1995. II. Fyrir brot gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda. Þá er ákærða gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda með því að hafa eigi, í samræmi við það sem lög áskilja, staðið Gjaldheimtunni í Reykjavík skil á staðgreiðslu opinberra gjalda sem haldið var eftir af launum starfsmanna Gifspússningar ehf. á árunum 1994 og 1995 samtals að fjárhæð kr. 2.291.545 og sundurliðast sem hér segir: Telst þetta varða við 1. mgr. 30. gr. sbr. 7. mgr. laga nr. 45,1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sjá nú 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45,1987, sbr. 2. gr. laga nr. 42,1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 39,1995. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar fyrir framangreind brot.” Niðurstaða. Ákærða hefur verið löglega birt ákæra og fyrirkall og hefur hann hvorki sótt þing né boðað forföll. Hjá lögreglu hefur hann játað það atferli sem hann er saksóttur fyrir. Er málið nú dæmt með heimild í 1. mgr. 126. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19,1991. Hefur ákærði orðið sekur um athæfi það sem greinir í ákærunni og réttilega er þar fært til refsiákvæða. Gera ber ákærða 12.000.000 króna sekt til ríkissjóðs sem greiða ber innan 4 vikna frá dómsbirtingu en ákærði sæti ella varðhaldi í 12 mánuði, greiðist sektin ekki innan 4 vikna frá dómsbirtingu. Þá ber að dæma ákærða til þess að greiða allan sakarkostnað, þar með talda þóknun til verjandans, Valgeirs Kristinssonar, hrl., 35.000 krónur. Dómsorð: Ákærði, Guðmundur Davíðsson, greiði 12.000.000 krónur í sekt til ríkissjóðs og komi 12 mánaða varðhald í stað sektarinnar, greiðist hún eigi innan 4 vikna frá dómsbirtingu. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talda þóknun til verjanda síns, Valgeirs Kristinssonar, hæstaréttarlögmanns, 35.000 krónur.
Mál nr. 103/2008
Ölvunarakstur Rangur framburður
X var gefinn að sök ölvunarakstur, með því að hafa stjórnað og reynt að stjórna bifreið undir áhrifum áfengis, hafi hann sest undir stýri bifreiðar og reynt að gangsetja hana og látið hana renna afturábak nokkra metra. X neitaði sök og hafði þar nokkurn stuðning í vætti J. J taldi að X hefði ekki reynt að setja bifreiðina í gang, enda væri það ekki auðvelt og jafnframt sagðist hann hafa tekið kveikjuláslykilinn í sínar vörslur. Vitnið S, lögreglumaður, bar jafnframt að kveikjuláslykillinn hefði ekki verið í bifreiðinni en vírar hefðu hangið niður úr kveikjulásnum. Þá kom fram í framburði vitnisins H að hann hefði fengið greinda bifreið til viðgerðar fyrir þetta atvik og hefði gangsetningarbúnaður bifreiðarinnar verið bilaður. Vitni G, sem tilkynnt hafði ölvunarakstur X, breytti framburði sínum fyrir dómi og kvaðst ekki hafa séð það sem hann áður bar. Í héraðsdómi var talið að ákæruvaldinu hefði ekki tekist að sanna sök ákærða og var hann sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Í Hæstarétti krafðist ákæruvaldið að hinn áfrýjaði dómur yrði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Ákæruvaldið studdi kröfu sína um ómerkingu þeim rökum að eftir að dómur hefði gengið hefði vitnið G verið dæmdur fyrir að gefa ranga skýrslu fyrir héraðsómi í þessu máli, sbr. 1. mgr. 142. gr. almennra hegningarlaga. Talið var að ekki væru efni til að ætla að niðurstaða málsins yrði á annan veg ef héraðsdómur yrði ómerktur og skýrsla tekin á ný af vitninu G, þótt hann bæri á sama veg og hann gerði upphaflega fyrir lögreglu við rannsókn málsins. Var niðurstað héraðsdóms því staðfest og X sýknaður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson prófessor. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 30. janúar 2008 og krefst að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms. Ákæruvaldið styður kröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms þeim rökum, að eftir að hann gekk, hafi vitnið G verið dæmdur fyrir að gefa ranga skýrslu fyrir héraðsdómi í máli því sem hér er til meðferðar, sbr. 1. mgr. 142. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hann hafi játað brotið. Telur ákæruvaldið að niðurstaða héraðsdóms hefði orðið önnur, ef greint vitni hefði sagt rétt frá. Vitnið hafi orðið fyrir þrýstingi af hálfu ákærða sem leitt hafi til hins ranga framburðar. Byggir ákæruvaldið á því að 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála eigi hér við. Samkvæmt því ákvæði getur Hæstiréttur fellt úr gildi héraðsdóm og meðferð máls í héraði séu líkur fyrir að niðurstaða héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kunni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls. Greint vitni sagði upphaflega við yfirheyrslu hjá lögreglu að hann hefði séð ákærða í umrætt sinn „setjast undir stýri og gera sig líklegan að gangsetja bifreiðina“, að hann hefði fylgst með er ákærði „hafi látið bifreiðina renna aftur á bak eins að hann væri að reyna að gangsetja bifreiðina“, en hann hafi síðan „sofnað undir stýri hennar.“ Fyrir dóminum bar vitnið hins vegar að hann hefði ekki séð ákærða fara inn í bifreiðina og hefði fyrst veitt honum athygli þar stuttu áður en lögregla kom á staðinn, sem hafi verið tveimur til þremur tímum eftir að hann tilkynnti um atvikið. Skýrði hann framburð sinn hjá lögreglu með því að hann hefði verið ákærða reiður í umrætt sinn. Þegar hann var yfirheyrður síðar hjá lögreglu vegna gruns um rangan framburð, bar hann að upphafleg skýrsla sín hjá lögreglu hefði verið rétt. Ákærða er gefinn að sök ölvunarakstur, með því að hafa „stjórnað og reynt að stjórna bifreiðinni Y-XXXX, undir áhrifum áfengis er ákærði settist undir stýri bifreiðarinnar og reyndi að gangsetja hana og lét hana renna afturábak nokkra metra“. Ákærði neitar sök og hefur þar nokkurn stuðning í vætti J, sem kvaðst hafa farið með ákærða út í bifreiðina, þar sem hann hefði síðan sofnað. Taldi hann ákærða ekki hafa reynt að setja bifreiðina í gang, enda væri það ekki auðvelt. Hann kvaðst hafa tekið kveikjuláslykilinn í sínar vörslur. Vitnið S, lögreglumaður, bar að kveikjuláslykill hefði ekki verið í bifreiðinni og hefðu vírar hangið niður úr kveikjulásnum. Hann kvaðst ekki geta sagt til um hvort reynt hefði verið að tengja víra til að gangsetja bifreiðina í þetta skipti, en engin ummerki önnur hafi verið um það. Kvað hann bifreiðina hafa verið sjálfskipta og stýrið hefði verið læst, en kvaðst ekki muna staðsetningu gírstangarinnar. Vitnið H, sem kvaðst hafa fengið greinda bifreið til viðgerðar, bar að gagnsetningarbúnaður hennar hefði verið bilaður fyrir þetta atvik, hún hefði verið sjálfskipt og því væri ekki hægt að láta hana renna í gang. Samkvæmt ofangreindu er ósannað að bifreiðin hafi verið gangsett. Í hinum áfrýjaða dómi kemur fram það mat héraðsdómara, að því fari fjarri að ákæruvaldinu hafi tekist að sanna sök ákærða gegn neitun hans svo að ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum. Ekki eru efni til að ætla að niðurstaða málsins yrði á annan veg ef héraðsdómur yrði ómerktur og vitnaskýrsla tekin á ný af G, þótt hann bæri þá á sama veg og hann gerði upphaflega fyrir lögreglu við rannsókn málsins. Verður því að staðfesta hinn áfrýjaða dóm. Allur kostnaður af meðferð málsins fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 12. desember 2007. Mál þetta, sem dómtekið var 19. nóvember sl., höfðaði lögreglustjórinn á Vestfjörðum með ákæru 23. ágúst 2007 á hendur ákærða, X; Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993 og nr. 84/2004.“ Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds, en til vara að honum verði gerð vægasta refsing sem lög frekast heimila. I. Samkvæmt framlögðum rannsóknargögnum bárust lögreglunni á Vestfjörðum boð frá Fjarskiptamiðstöð ríkislögreglustjórans, aðfaranótt sunnudagsins 10. júní 2007, um kl. 04:20, þess efnis að tveir ölvaðir menn væru með ólæti í Reykjanesi við Ísafjörð. Fylgdi sögunni að tilkynnandi, G, staðarhaldari á hótelinu í Reykjanesi, teldi að mennirnir ætluðu sér að aka bifreið og væru þeir að reyna að gangsetja hana. Tveir lögreglumenn héldu þegar af stað frá Hólmavík áleiðis í Reykjanes. Er bókað í frumskýrslu S lögreglumanns að á leiðinni á vettvang hafi lögreglu borist tilkynning um að annar mannanna hefði fært bifreiðina úr stað og síðan sofnað ölvunarsvefni í bifreiðinni. Hinn maðurinn hefði verið sagður farinn af vettvangi. Í Reykjanesi komu lögreglumennirnir þegar auga á bifreiðina Y-XXXX á bifreiðastæði og var ákærði sofandi undir stýri bifreiðarinnar. Í kjölfarið hafði lögregla uppi á tilkynnanda er samkvæmt bókun í frumskýrslu skýrði lögreglu frá atvikum með líkum hætti og þau birtust í tilkynningum hans fyrr um nóttina. Við skoðun lögreglu á vettvangi kom í ljós að engir lyklar voru í kveikjulás bifreiðarinnar Y-XXXX og voru vírar hangandi út frá kveikjulásnum, sem og undir stýri bifreiðarinnar. Samkvæmt frumskýrslu leiddi vettvangsrannsókn lögreglu í ljós að greinanleg för voru frá bifreiðastæði því sem bifreiðin var sögð hafa verið á fyrr um kvöldið og þangað sem hún stóð er lögreglu bar að um nóttina. Þá er ennfremur bókað í títtnefndri skýrslu að G hafi sýnt lögreglu inn í afgreiðslu hótelsins og vísað henni á skilrúm sem hann hafi sagt hafa verið brotið. G hafi talið mögulegt að peningum hefði verið stolið úr sjóðvél innan við skilrúmið en hann þó ekki verið viss. Þá hafi G jafnframt álitið líklegast að annaðhvort ákærði eða J hefði brotið skilrúmið. Hann hafi þó heldur ekki verið viss hvað það varðaði. Ákærði var handtekinn á vettvangi og í kjölfarið fluttur á lögreglustöðina á Ísafirði. Vegna gruns um ölvun við akstur voru blóðsýni tekin úr ákærða í þágu rannsóknar málsins um kl. 08:35 og 09:35. Í kjölfarið var hann vistaður í fangageymslum. Skýrsla var tekin af ákærða laust fyrir hádegi og að henni lokinni var ákærði frjáls ferða sinna. Samkvæmt niðurstöðu rannsóknar Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði á fyrrnefndum blóðsýnum var alkóhólmagn í því sýni sem fyrr var tekið 1,73‰ en 1,61‰ í því síðara. II. Um kl. 11:38 að morgni sunnudagsins 10. júní 2007 hófst skýrslutaka af ákærða á lögreglustöðinni á Ísafirði. Í skýrslunni, sem G lögreglumaður ritaði, er eftirfarandi haft eftir ákærða um málsatvik umrædda nótt: Aðspurður kveðst X hafa verið við áfengisdrykkju sl. nótt inni í Reykjanesi ásamt nokkrum vinnufélögum hjá KNH. X segir að um nóttina hafi hann ætlað að gangsetja bifreiðina Y-XXXX sem hafi verið fyrir utan hótelið þar sem hann hafi verið kominn með ökumann sem hafi ekki verið ölvaður. X kvaðst hafa sest undir stýri bifreiðarinnar og látið hana renna aftur á bak nokkra metra til þess að koma bifreiðinni í gang. X segir að bifreiðin hafi ekki farið í gang þannig að hætt hafi verið við að fara á henni. Aðspurður kveður Xl ... J hafa verið með honum þegar hann hafi ætlað að gangsetja bifreiðina sem hafi einnig verið ölvaður. Aðspurður kvaðst X hafa verið mjög ölvaður þegar hann hafi reynt að gangsetja bifreiðina. X kvaðst hafa verið búinn að drekka talsvert af bjór fyrr um kvöldið. Aðspurður kveðst X ekki hafa drukkið áfengi eftir að hann hafði látið bifreiðina renna aftur á bak til að reyna að gangsetja bifreiðina. X kveðst hafa sofnað undir stýri bifreiðarinnar og vaknað þegar lögreglan hafi komið á vettvang og handtekið hann vegna gruns um ölvun við akstur. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að á þeim tíma er atvik máls gerðust hefði dvalarstaður hans verið í vinnubúðum KNH í Vatnsfirði. Á milli kl. 22:00 og 23:00 umrætt kvöld hefði hann farið ásamt nokkrum vinnufélögum sínum á hótelbarinn í Reykjanesi á bifreiðinni Y-XXXX. Áfengi sagði ákærði hafa verið haft um hönd á leiðinni. Kvaðst ákærði ekki hafa átt pantaða gistingu í Reykjanesi og það því verið ætlun hans að fara aftur í vinnubúðirnar síðar um nóttina. Fram kom hjá ákærða að hann hefði verið við drykkju á barnum fram eftir nóttu og fljótt orðið ofurölvi. Taldi ákærði að hann hefði um nóttina farið inn og út af hótelinu og meðal annars sótt sér áfengi í bifreiðina Y-XXXX. Síðar um nóttina kvaðst ákærði hafa yfirgefið barinn og lagt sig í bifreiðinni. Það næsta sem hann reki minni til sé er hann var vakinn af lögreglu, mjög líklega af ölvunarsvefni. Spurður út í áður tilvitnaða lögregluskýrslu bar ákærði að hann myndi sáralítið eftir skýrslutökunni, enda hann þá enn verið „blindfullur“. Skýrslutökuna kvað ákærði hafa farið þannig fram að lögreglumaðurinn hefði lýst fyrir honum atvikum og hann einfaldlega jánkað því öllu, enda hann hugsað um það eitt að losna úr haldi lögreglu. III. Vitnið G gaf skýrslu vegna málsins fyrir lögreglu 10. júlí 2007. Í skýrslunni er eftirfarandi meðal annars bókað eftir Guðbrandi: G segir að X hafi verið búinn að vera við áfengisdrykkju um nóttina og orðinn talsvert ölvaður. G segir að seint um nóttina hafi hann séð P fara inn í bifreiðina Y-XXX og setjast undir stýri hennar og gera sig líklegan til að gangsetja bifreiðina. Hann hafi svo fylgst með X þegar P hafi látið bifreiðina renna aftur á bak u.þ.b. 15 til 20 metra eins og hann væri að reyna að gangsetja bifreiðina. G segir að P hafi verið einn í bifreiðinni þegar hann hafi látið hana renna aftur á bak. G kvaðst hafa hringt í lögregluna og tilkynnt henni að X væri að reyna að fara G segir að eftir að P hafi látið bifreiðina renna aftur á bak hafi X sofnað undir stýri hennar. Fyrir dómi skýrði G svo frá að umrætt laugardagskvöld hefðu nokkrir starfsmenn KNH komið á bifreið úr vinnubúðum fyrirtækisins í Vatnsfirði. Þeir hefðu ásamt fleirum farið í sund og síðar um kvöldið og nóttina tekið þátt í gleðskap á bar hótelsins. Vitnið sagðist vera kunnugt umræddum mönnum og hefði það því rétt fyrir lokun um nóttina „tekið“ eilítið áfengi með þeim. Skömmu síðar hefði komið til skrílsláta eða einhvers konar „apagangs“ og í kjölfarið orðið hvöss orðaskipti milli vitnisins og ákærða. Sagðist vitnið hafa reiðst ákærða og vísað honum út af barnum. Eftir að hafa lokað barnum kvaðst vitnið hafa farið niður í anddyri hótelsins og þá séð að búið var að brjóta vængjahurð að sjoppunni í anddyrinu. Taldi vitnið að þetta hefði verið upp úr kl. 03:30 um nóttina. Þar sem vitnið hefði talið mögulegt að einhverju hefði verið stolið hefði það ákveðið að kalla til lögreglu og fá hana til að mynda verksummerki. Vitnið sagði lögreglu hafa komið á vettvang tveimur til þremur tímum síðar. Í framhaldinu hefði lögregla haft afskipti af ákærða í bifreiðinni Y-XXXX fyrir utan hótelið, en honum kvaðst vitnið fyrst hafa veitt athygli í ökumannssæti bifreiðarinnar rétt áður en lögregla kom á vettvang. Sérstaklega aðspurt af dómara, eftir að hafa verið upplýst um rétt sakaðra manna, bar vitnið að málsatvikalýsing sú, sem það hefði gefið lögreglu við skýrslutöku 10. júlí 2007, væri röng. Vitnið hefði ekki séð ákærða fara inn í bifreiðina Y-XXXX og færa hana eins og lýst sé í skýrslunni. Vitnið hefði veitt því athygli að bifreiðin hafði verið færð en hver það gerði gæti það ekki um borið. Kvaðst vitnið hafa séð þá menn, sem á bifreiðinni komu fyrr um kvöldið, á hótelhlaðinu og við bifreiðina en engan þeirra hefði vitnið séð fara inn í hana. Framburð sinn fyrir lögreglu skýrði vitnið með hefnigirni í garð ákærða, vitnið hefði verið honum reitt. IV. S lögreglumaður lýsti aðkomu sinni að málinu svo að umrædda nótt hefði hann, í kjölfar tilkynningar sem barst lögreglu, lagt af stað ásamt starfsfélaga sínum áleiðis í Reykjanes. Aðspurt kvaðst vitnið ekki muna hvenær þeir voru komnir á vettvang en bar að þeir hefðu verið um eina klukkustund á leiðinni. Á bifreiðastæði við hótelið í Reykjanesi kvaðst vitnið strax hafa komið auga á bifreið sem það hefði talið þá sem fyrrnefnd tilkynning laut að. Þegar að bifreiðinni kom hefði vitnið séð að maður svaf í ökumannssæti hennar. Vitnið sagði þá ákvörðun hafa verið tekna að ræða fyrst við tilkynnanda, G, staðarhaldara í Reykjanesi, áður en afskipti yrðu höfð af manninum í bifreiðinni, ákærða í málinu. G hefði staðfest við lögreglu að nefnd bifreið og ákærði væru bifreið sú og maður sem tilkynning hans hefði varðað. Að þeirri staðfestingu fenginni hefði lögregla farið að bifreiðinni og reynt að ná sambandi við ákærða, er tekið hefði nokkurn tíma þar sem hann hefði verið mjög ölvaður. Því næst hefði lögregla togað ákærða út úr bifreiðinni, sem streist hefði á móti, og hann af þeim sökum verið færður í handjárn og settur inn í lögreglubifreið. Eftir handtöku ákærða kvaðst vitnið hafa leitað í bifreiðinni að kveikjuláslykli en engan fundið. Við þá leit sína sagðist vitnið hafa veitt athygli vírum, tengdum kveikjulás bifreiðarinnar, sem hangið hefðu niður undan stýri hennar. Þá kom einnig fram hjá vitninu að það hefði séð för á vettvangi sem bent hefðu til þess að bifreiðin hefði fyrst staðið ofar í stæðinu en síðan verið færð aftur á bak. Ennfremur bar vitnið að það hefði kannað aðstæður inni á hótelinu með það í huga hvort brotist hefði verið þar inn. Frásögn G af því hversu miklir fjármunir hefðu verið í kassanum hefði hins vegar verið mjög óljós og þá hefði ekki verið hægt að tengja neinn við þau eignaspjöll sem sjáanleg voru. Eftir að hafa kannað vettvang kvaðst vitnið hafa ekið, ásamt starfsfélaga sínum, með ákærða til móts við lögreglumenn frá Ísafirði sem tekið hefðu við ákærða og flutt hann á lögreglustöðina á Ísafirði. J bar fyrir dómi að hann hefði umrætt kvöld komið akandi úr Vatnsfirði í Reykjanes ásamt nokkrum vinnufélögum sínum. Vitnið kvaðst hafa átt pantaða gistingu í Reykjanesi þar sem ekki hefði verið nægjanlegt pláss fyrir alla í vinnubúðunum í Vatnsfirði. Um nóttina kvaðst vitnið hafa verið við drykkju á barnum ásamt ákærða, G og fleirum. Vitnið sagði G og ákærða hafa sinnast og hefði G reiðst ákærða og skammað hann. Vitnið og ákærði hefðu í kjölfarið „vappað eitthvað um hótelið“ og þeir meðal annars ræðst við inni á herbergi vitnisins. Ákærði hefði síðan farið út af hótelinu, sest inn í bifreiðina Y-XXXX og sofnað. Upplýsti vitnið að áður en ákærði yfirgaf hótelið hefði það tekið lyklana að bifreiðinni í sínar vörslur. Þetta kvaðst vitnið hafa gert til öryggis vegna ölvunarástands ákærða. G rannsóknarlögreglumaður sagði rannsókn máls þessa hafa verið hefðbundna. Blóð- og þvagsýni hefðu verið tekin úr ákærða og hann síðan verið vistaður í fangageymslum þar til af honum var runnið og hann orðinn hæfur til skýrslutöku. Nánar um ástand ákærða er skýrsla var tekin af honum í kjölfar vistunar í fangaklefa bar vitnið að það hefði verið þokkalegt, hann hefði alla vega verið 100% skýrsluhæfur. Þá gaf einnig vitnaskýrslu fyrir dómi H, starfsmaður á verkstæði KNH, en ekki þykir ástæða til að rekja framburð hans sérstaklega. V. Eftir að ákærði var handtekinn í Reykjanesi aðfaranótt 10. júní 2007 vegna ætlaðs aksturs undir áhrifum áfengis var hann færður á lögreglustöðina á Ísafirði. Eins og rakið er í kafla I voru tvö blóðsýni tekin úr ákærða á lögreglustöðinni, hið fyrra um kl. 08:35 og hið síðara um kl. 09:35. Í kjölfarið var ákærði vistaður í fangageymslum. Samkvæmt niðurstöðum rannsóknar Rannsóknastofu í lyfja- og eiturefnafræði á fyrrnefndum blóðsýnum var alkóhólmagn í því blóðsýni er fyrr var tekið 1,73‰ en 1,61‰ í því sýni sem tekið var klukkustundu síðar, eða einungis 0,12‰ lægra. Tveimur tímum eftir töku síðara blóðsýnisins gaf ákærði þá framburðarskýrslu sem reifuð er í kafla II. Af tilvitnuðum rannsóknarniðurstöðum má ráða að ákærði hafi við þá skýrslutöku enn verið undir miklum áfengisáhrifum og dregur það verulega úr sönnunargildi skýrslunnar. Svo sem áður hefur verið rakið tilkynnti G lögreglu símleiðis fyrrgreinda nótt að hann hefði séð ákærða fara inn í bifreiðina Y-XXXX og færa hana til á bifreiðastæði við hótelið í Reykjanesi. Gaf G efnislega samhljóða framburð við skýrslutöku hjá lögreglu mánuði eftir að atvik máls gerðust. Við aðalmeðferð málsins bar G hins vegar að málsatvikalýsing þessi væri röng. Hann hefði ekki séð ákærða fara inn í bifreiðina Y-XXXX og færa hana heldur einungis séð að bifreiðin hafði verið færð, en hver það gerði gæti hann hins vegar ekki um borið. Hinar röngu sakargiftir fyrir lögreglu skýrði G með hefnigirni í garð ákærða, hann hefði verið ákærða reiður. Við mat á hinum breytta framburði G verður ekki fram hjá því litið að hann hefur eitt vitna borið um akstur ákærða umrædda nótt. Verður framburði G fyrir dómi því ekki vikið til hliðar í málinu þó svo skýringar hans á hinum breytta framburði verði að teljast með nokkrum ólíkindablæ. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið fer því fjarri að ákæruvaldinu hafi tekist að sanna gegn neitun ákærða, svo ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991, að hann hafi umrædda nótt ekið bifreiðinni Y-XXXX undir áhrifum áfengis. Verður ákærði því sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds í málinu. Samkvæmt 1. mgr. 166. gr. laga nr. 19/1991 greiðist allur kostnaður sakarinnar úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Braga Björnssonar hdl., er hæfilega þykja ákveðin, eftir umfangi málsins og þess tíma sem fór í ferðalög hjá lögmanninum, svo sem í dómsorði greinir að virðisaukaskatti meðtöldum. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari, en uppkvaðning dómsins hefur dregist örlítið vegna starfsanna dómara. D Ó M S O R Ð: Ákærði, X, skal sýkn af kröfum ákæruvalds í málinu. Allur kostnaður sakarinnar greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Braga Björnssonar hdl., 181.272 krónur.
Mál nr. 532/2006
Kærumál Yfirmat
Héraðsdómur hafnaði beiðni V hf. um að yfirmat færi fram um hvort orsakatengsl væru á milli óhapps, sem Þ hafði orðið fyrir, og líkamseinkenna hennar, en féllst á beiðnina að öðru leyti. Talið var að undirmatsgerð svaraði báðum þeim álitaefnum, sem V hf. bað um yfirmat á, og að matsbeiðnin hefði því verið í samræmi við 64. gr. laga nr. 91/1991. Var því fallist á að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn til að meta þau atriði, sem greindi í matsbeiðni V hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. september 2006, þar sem heimilað var að dómkvaddir yrðu yfirmatsmenn til að meta varanlega fjárhaglega örorku varnaraðila vegna slyss sem hún varð fyrir 8. september 2001. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að jafnframt verði lagt fyrir matsmenn að meta hvort „orsakatengsl séu á milli umferðaróhappsins 8. september 2001 og þeirra líkamseinkenna sem matsþoli telur nú afleiðingu óhappsins.“ Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Matsbeiðandi getur krafist yfirmats á þeim atriðum sem áður hafa verið metin, samkvæmt 64. gr. laga nr. 91/1991. Í matsbeiðni varnaraðila 25. ágúst 2005 voru matmenn beðnir um að meta tímabundið atvinnutjón hennar, varanlegan miska, varanlega fjárhagslega örorku og þjáningatímabil, allt „vegna umferðarslyss 8. september 2001“. Loks var spurt um batahvörf. Í matsgerð fara matmennirnir ítarlega yfir heilsufar hennar strax eftir slys og einkenni við skoðun á matsfundi. Loks taka þeir í IX. kafla matsgerðarinnar almenna afstöðu til matsefna áður en þeir svara hverri matsspurningu fyrir sig. Í lok þessa kafla segir: „Matsmenn telja því að orsakasamband sé á milli slyssins og núverandi einkenna matsbeiðanda.“ Af framangreindu er ljóst, að undirmatsmenn fjölluðu sérstaklega um orsakatengsl á milli slyssins og líkamseinkenna matsbeiðanda. Í undirmatsgerð er þannig svarað báðum þeim álitaefnum sem sóknaraðili biður um yfirmat á og er matsbeiðni hans því í samræmi við 64. gr. laga nr. 91/1991. Verður því að taka til greina kröfu sóknaraðila um að yfirmatsmenn verði dómkvaddir til að leggja mat á þau atriði, sem greinir í matsbeiðni hans 27. júlí 2006. Eins og atvikum er háttað þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Dómkvaddir skulu yfirmatsmenn til að meta þau atriði, sem greinir í matsbeiðni sóknaraðila, Vátryggingafélags Íslands hf., frá 27. júlí 2006. Kærumálskostnaður fellur niður. Málið barst dóminum 1. ágúst sl. Það var þingfest 15. september sl. og tekið til úr­skurðar sama dag. Matsbeiðandi er Vátryggingafélag Íslands hf. Matsþoli er Þórhildur Svava Svavarsdóttir, Fossvegi 2, Selfossi. Matsbeiðandi krefst þess í beiðni frá 27. júlí sl. sem ber yfirskriftina yfir­mats­beiðni “að dómkvaddir verði þrír sérfróðir og óvilhallir matsmenn, tveir læknar og einn lögfræðingur, til þess að meta hvort og þá að hvaða marki matsþoli hafi orðið fyrir líkamstjóni sem rekja megi til óhapps sem hann varð fyrir 8. september 2001 og nánar er vikið að í gögnum málsins. Þess er óskað að matið verði framkvæmt á grund­velli skaðabótalaga nr. 50/1993. Nánar tiltekið er óskað eftir mati á eftirfarandi atriðum: 1. Hvort orsakatengsl séu á milli umferðaróhappsins 8. september 2001 og þeirra líkamseinkenna sem matsþoli telur nú afleiðingu óhappsins. 2. Komist mats­menn að þeirri niðurstöðu að um orsakatengsl sé að ræða milli óhappsins 8. september 2001 og núverandi líkamseinkenna, óskast það metið hver sé varanleg fjárhagsleg ör­orka í skilningi 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna slyssins.” Matsþoli mótmælir kröfu matsbeiðanda um að dómkvaddir verði þrír yfir­mats­menn. Málavextir eru þeir að matsþoli slasaðist í umferðarslysi 8. september 2001. Tveir læknar mátu heilsufar hennar sumarið 2005. Hún sætti sig ekki við niðurstöðu þeirra og fékk dómkvadda tvo matsmenn í október sama ár til að gefa “skriflegt og rök­stutt álit um eftirfarandi: 1. Hvert er tímabundið atvinnutjón matsbeiðanda, skv. 2. gr. skaðabótalaga? 2. Hver er varanlegur miski matsbeiðanda, skv. 4. gr. skaða­bóta­laga? 3. Hver er varanleg fjárhagsleg örorka matsbeiðanda, skv. 5. gr. skaðabótalaga? 4. Hvert er þjáningartímabil matsbeiðanda skv. 3. gr. laga nr. 50/1993? 5. Hvenær ekki var að vænta frekari bata hjá tjónþola, skv. 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga?” Matsmennirnir hafa skilað ódagsettri matsgerð þar sem þessum spurningum er svarað. Matsbeiðandi byggir á því að í undirmatinu hafi ekki verið spurt um hvort or­saka­tengsl séu á milli slyssins og heilsufars matsþola og sé nauðsynlegt að fá álit mats­manna á því atriði. Þá er á því byggt að læknarnir tveir hafi talið að matsþoli hafi enga varanlega fjárhagslega örorku hlotið af völdum slyssins, en matsmennirnir meti hana 5 af hundraði. Matsþoli byggir á því að samkvæmt 64. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einka­mála sé yfirmatsbeiðanda aðeins heimilt að óska þess að tekin verði til endur­mats þau atriði sem undirmatsmenn hafa áður metið. Undirmatsmenn hafi ekki verið spurðir að því hvort orsakasamband sé á milli slyssins, sem matsþoli varð fyrir, og ástands hennar í dag. Þeirri spurningu verði ekki fyrst svarað af yfirmatsmönnum. Matsmennirnir voru beðnir um álit á því hver væri varanleg fjárhagsleg örorka mats­þola og mátu þeir hana. Matsbeiðandi getur því krafist yfirmats um það atriði, sbr. 64. gr. einkamálalaga. Það er hins vegar fyrst með yfirmatsbeiðninni í þessu máli sem beðið er um mat á því hvort orsakatengsl séu á milli umferðaróhappsins 8. september 2001 og þeirra líkamseinkenna sem matsþoli telur nú afleiðingu óhappsins. Af nefndri grein einkamálalaganna verður sú ályktun dregin að matsbeiðandi geti ekki beðið um yfirmat á atriðum sem hafa ekki áður verið metin af matsmönnum. Verður því ekki orðið við kröfu hans um dómkvaðningu yfirmatsmanna til að meta það atriði. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Dómkveðja skal yfirmatsmenn til að meta hver sé varanleg fjárhagsleg örorka mats­þola, í skilningi 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, vegna slyssins 8. september 2001.