Title
stringlengths 15
17
| Keywords
stringlengths 3
238
| Summary
stringlengths 73
7.23k
| Text
stringlengths 125
444k
|
|---|---|---|---|
Mál nr. 171/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess að X, [kt. og heimilisfang], sæti gæsluvarðhaldi til fimmtudagsins 6. apríl 2006, kl. 16:00.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. mars 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. mars 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 6. apríl 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði er varnaraðili undir rökstuddum grun um að hafa í félagi við tvo aðra menn framið rán á bensínafgreiðslustöð. Ætlað brot varnaraðila er talið varða við 252. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með þeim rökstuðningi sem fram kemur í hinum kærða úrskurði er fallist á með sóknaraðila að rannsóknarhagsmunir standi til þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Þó verður gæsluvarðhaldinu ekki markaður lengri tími en til 3. apríl 2006 kl. 16. Dómsorð: Varnaraðili, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 3. apríl 2006, kl. 16.
|
Mál nr. 29/2023
|
Húsaleigusamningur Vanefnd Áhættuskipti Force majeure Túlkun samnings Brostnar forsendur Stjórnunarábyrgð Ógilding samnings
|
Með leigusamningi til 20 ára leigði S ehf. til B hf. fasteignir undir hótelrekstur. Vegna aðstæðna sem rekja mátti til heimsfaraldurs Covid-19 lokaði B hf. hótelinu í mars 2020. Jafnframt greiddi B hf. 20% af umsaminni leigu á tímabilinu. Í málinu krafði S ehf. B hf. um vangoldnar leigu samkvæmt leigusamningnum, að frátöldum framangreindum innborgunum. Kröfu var jafnframt beint að I hf., sem með áritun á samninginn ábyrgðist greiðslu fjárhæðar sex mánaða leigu. Í dómi Hæstaréttar var lagt til grundvallar að áhættuskipti að gagnkvæmum samningi ættu ekki að hafa áhrif á leigu umrætt tímabil. Skylda til greiðslu peninga hefði ekki fallið niður vegna reglunnar um force majeure. Þá ætti regla um stjórnunarábyrgð sem skuldari bar fyrir sig ekki við í málinu og heldur ekki reglur um brostnar forsendur. Jafnframt hafnaði Hæstiréttur því að efni væru til þess á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga að skilyrði væru til þess að víkja til hliðar endurgjaldsákvæði samningsins. Þó var upphafstími dráttarvaxta leiguskuldar miðaður við höfðun máls í héraði en ekki við umsamda gjalddaga. Þá var I hf. dæmdur greiðsluskyldur eftir ábyrgð sinni samkvæmt samningnum og var upphafstími dráttarvaxta dómkröfunnar á hendur honum hinn sami og hjá B hf.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Karl Axelsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Aðaláfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 5. apríl 2023 en ekki varð af þingfestingu málsins og var áfrýjað að nýju 9. júní 2023. Þeir krefjast aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda en til vara að kröfur hans verði lækkaðar verulega. Þá krefjast aðaláfrýjendur málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Gagnáfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar fyrir sitt leyti 16. ágúst 2023. Hann krefst þess að aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. verði með dómi gert að greiða sér 145.911.799 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 22.502.442 krónum frá 11. apríl 2020 til 11. maí sama ár, af 45.057.093 krónum frá þeim degi til 11. júní sama ár, af 67.720.911 krónum frá þeim degi til 11. júlí sama ár, af 90.508.134 krónum frá þeim degi til 11. ágúst sama ár, af 113.395.030 krónum frá þeim degi til 11. september sama ár, af 136.266.207 krónum frá þeim degi til 11. október sama ár, af 159.290.748 krónum frá þeim degi til 11. nóvember sama ár og af 182.360.829 krónum frá þeim degi til greiðsludags, að frádregnum innborgunum að fjárhæð 4.490.878 krónur 7. apríl 2020, 18.193.466 krónur 18. ágúst 2020, 4.574.235 krónur 8. september 2020, 4.577.379 krónur 5. október 2020 og 4.613.072 krónur 5. nóvember 2020. Þá krefst gagnáfrýjandi þess að aðaláfrýjandi Icelandair Group hf. verði dæmdur til að greiða sameiginlega með aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. 137.852.244 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 3. nóvember 2020 til greiðsludags. Loks krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum.Ágreiningsefni4. Mál þetta varðar ágreining um leigugreiðslur fyrir fasteignir að Hafnarstræti 17–19 í Reykjavík sem aðaláfrýjandi Berjaya Hotels Iceland hf., er áður bar heitið Flugleiðahótel hf., tók á leigu af gagnáfrýjanda undir rekstur hótels með samningi 10. október 2014. Ágreiningurinn reis í kjölfar þess að áhrifa COVID-19 heimsfaraldursins tók að gæta á árinu 2020 og aðgerða stjórnvalda vegna hans. Dómkröfur gagnáfrýjanda taka til átta mánaða tímabils frá apríl 2020 til og með nóvember sama ár. Aðaláfrýjandi Berjaya Hotels Iceland hf. greiddi 20% umsaminnar leigu á umræddu tímabili. Þá lækkun leigunnar styður hann við reglu kröfuréttar um óviðráðanleg ytri atvik (force majeure), reglu um stjórnunarábyrgð, reglu samningaréttar um brostnar forsendur og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. 11. gr. húsleigulaga nr. 36/1994. Með leigusamningnum gekkst aðaláfrýjandi Icelandair Group hf. undir ábyrgð á efndum leigutaka sem nemur sex mánaða leigu auk virðisaukaskatts og er deilt um hvers eðlis sú ábyrgð er.5. Með héraðsdómi var fallist á kröfu gagnáfrýjanda um greiðsluskyldu aðaláfrýjenda. Í hinum áfrýjaða dómi Landsréttar var talið að vegna force majeure hefði leigutaki losnað undan efndaskyldu á umræddu tímabili. Reiknuðust ekki dráttarvextir af leigu fyrr en frá 1. september 2021 og þá á alla kröfufjárhæðina en ekki sérstaklega frá hverjum gjalddaga svo sem kröfugerð gagnáfrýjanda miðar við. Málinu er gagnáfrýjað í því skyni að fá þeirri niðurstöðu hnekkt sem og niðurstöðu Landsréttar um að fella niður málskostnað í héraði og þar fyrir dómi.6. Áfrýjunarleyfi í málinu var veitt 4. apríl 2023, með ákvörðun réttarins nr. 2023-27, á þeim grunni að dómur í því gæti haft verulegt gildi um efndir og uppgjör í viðvarandi samningssambandi með hliðsjón af áhrifum ófyrirsjáanlegra og óviðráðanlegra ytri atvika og þýðingu ógildingarreglna samningaréttar við slíkt uppgjör.MálsatvikLeigusamningur aðila7. Með tímabundnum leigusamningi 10. október 2014 tók aðaláfrýjandi Berjaya Hotels Iceland hf., sem rekur fjölda hótela hér á landi, á leigu af gagnáfrýjanda atvinnuhúsnæði að Hafnarstræti 17–19 í Reykjavík. Þar rekur aðaláfrýjandi Reykjavík Konsúlat hótel. Með samningnum skuldbatt gagnáfrýjandi sig til að útbúa hið leigða sem hótel- og þjónustuhúsnæði.8. Svo taka mætti hið leigða húsnæði í notkun undir rekstur hótels þurfti að ráðast í margvíslegar framkvæmdir svo það yrði í samræmi við skilalýsingu er fylgdi leigusamningi. Afhendingardagur átti að vera 1. maí 2016 og í grein 3.8 samningsins var sérstakt ákvæði þar sem sagði að kæmi til þess að afhending drægist fram yfir afhendingardag af óviðráðanlegum ástæðum sem leigusala yrði ekki kennt um gæti leigutaki ekki krafist tafabóta úr hendi leigusala. Tekið var fram að með óviðráðanlegum ástæðum væri átt við verulegar tafir á afgreiðslu stjórnvalda á útgáfu byggingarleyfis eða annarra framkvæmdaleyfa, tafir vegna óska leigutaka um verulegar breytingar á húsnæðinu frá því sem fram kæmi í viðfestri skilalýsingu eða aðrar óviðráðanlegar ástæður (force majeure).9. Í samningnum kom fram að hið leigða væri 70 herbergja hótel- og þjónustuhúsnæði, alls um 3.700 fermetrar að brúttóstærð. Leigutími hæfist 1. maí 2016 og stæði til 30. apríl 2036. Um leigufjárhæð voru ítarleg ákvæði í grein 4 í samningnum. Þar sagði meðal annars að leigutaki skyldi greiða leigusala 192.000.000 króna á ári með mánaðarlegum 16.000.000 króna afborgunum á gjalddaga 10. hvers mánaðar, að viðbættum virðisaukaskatti. Fjárhæð leigu tæki breytingum samkvæmt vísitölu neysluverðs til verðtryggingar. Yrði leigugreiðsla ekki innt af hendi á gjalddaga skyldu dráttarvextir falla á skuldina samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Að liðnum fimm árum frá afhendingu fasteignarinnar skyldi ársleiga hækka í 196.320.000 krónur og mánaðarleiga nema þá 16.360.000 krónum.0. Í grein 4.10 samningsins sagði að aðaláfrýjandi Icelandair Group hf., móðurfélag leigutaka, ábyrgðist efndir á leigugreiðslum samkvæmt leigusamningi gagnvart gagnáfrýjanda eða þeim sem fyrir framsal hefðu öðlast réttindi samkvæmt honum að fjárhæð sem næmi sex mánaða leigu, auk virðisaukaskatts. Ábyrgðin yrði virk þegar frestur leigutaka til að bæta úr vanefndum væri liðinn samkvæmt grein 12.1 í samningi. Í niðurlagi samningsins sagði svo að um önnur atriði en þar kæmu fram skyldu ákvæði húsaleigulaga gilda.Heimsfaraldur COVID-19 og viðbrögð stjórnvalda á dómkröfutímabili1. Á þeim tíma sem máli skiptir fyrir úrlausn málsins er þess að geta að Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin lýsti yfir neyðarástandi um allan heim 30. janúar 2020 vegna kórónaveiru sem veldur sjúkdómnum COVID-19. Í lok febrúar það ár var fyrst greint innanlandssmit af völdum kórónuveiru og í kjölfarið var hættustig almannavarna virkjað. Ríkislögreglustjóri lýsti yfir neyðarstigi almannavarna 6. mars 2020 og 11. sama mánaðar var því lýst yfir af Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni að kórónuveira væri orðin að heimsfaraldri. Útbreiðsla sjúkdómsins varð hröð í kjölfarið og var brugðist við honum með ýmsum hætti á heimsvísu. Innanlands brugðust stjórnvöld meðal annars við með því að takmarka komur ferðamanna til landsins sem og að setja á samkomubann. Neyðarstigi almannavarna var lýst yfir hér á landi í tvígang á dómkröfutímabilinu, fyrst 6. mars 2020 til 25. maí sama ár og því næst 4. október 2020 til 12. febrúar 2021.2. Hérlendis voru öll lönd skilgreind sem áhættusvæði frá og með 19. mars 2020. Reglur nr. 259/2020 um sóttkví og einangrun vegna COVID-19 tóku gildi 26. mars 2020 og var öllum íslenskum ríkisborgurum og fólki sem búsett var á Íslandi en kom til landsins eftir dvöl í löndum sem voru skilgreind sem hááhættusvæði gert að fara í 14 daga sóttkví frá komu til landsins, sbr. 3. gr. reglnanna. Nýjar reglur um sóttkví og einangrun tóku gildi í apríl sama ár og í kjölfarið voru allir sem komu til Íslands frá hááhættusvæðum skyldaðir til að fara í sóttkví. Samhliða var tekið upp tímabundið eftirlit á innri landamærum. Voru þær reglur endurnýjaðar með nokkrum minni háttar breytingum 15. maí sama ár. Reglugerð nr. 580/2020 tók gildi 15. júní 2020 þar sem gefinn var kostur á að fara í sýnatöku fremur en 14 daga sóttkví. Á dómkröfutímabilinu voru svo ýmsar reglur í gildi um sóttkví, einangrun og sýnatöku við landamæri Íslands sem allar miðuðu að því að takmarka útbreiðslu sjúkdómsins hér á landi.Áhrif heimsfaraldursins á hótelrekstur aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. 3. Þegar áhrifa heimsfaraldursins tók að gæta hér á landi á fyrri hluta árs 2020 kom upp ágreiningur með aðilum um hvort fyrir hendi væru óviðráðanlegar ytri aðstæður (force majeure) sem leiða ættu til niðurfellingar eða lækkunar á leigugreiðslum. Aðaláfrýjandi Berjaya Hotels Iceland hf. lokaði Reykjavík Konsúlat hóteli 21. mars 2020 þar sem hann taldi kostnað við að halda því opnu mun meiri en þær tekjur sem unnt væri að hafa af rekstrinum. Óumdeilt er að hótelið var lokað allt dómkröfutímabilið. Það mun hafa verið opnað aftur um mánaðamótin júlí – ágúst 2021.4. Aðaláfrýjandi Berjaya Hotels Iceland hf. hefur upplýst, meðal annars með ársreikningum, að hann stundi afar umfangsmikinn atvinnurekstur, reki tvær aðskildar hótelkeðjur og að auki þrjú hótel samkvæmt sérleyfissamningi við erlenda hótelkeðju. Voru viðskiptaákvarðanir um notkun fasteigna undir hótelrekstur teknar á grunni reksturs samstæðunnar í heild sinni. Fram er komið að sumar fasteigna sem aðaláfrýjandi hafði til umráða voru í notkun á umræddu tímabili en aðrar ekki.5. Eins og rakið er í hinum áfrýjaða dómi hefur aðaláfrýjandi Berjaya Hotels Iceland hf. lagt fram ýmis gögn um verulega tekjurýrnun meðan á heimsfaraldrinum stóð. Hann hefur meðal annars vísað til þess að samkvæmt ársreikningum samstæðunnar hafi hagnaður af reglulegri starfsemi (EBITDA) árið 2019 verið um 2,7 milljarðar króna, en árið 2020 hafi tap af reglulegri starfsemi numið tæpum milljarði. Tap hafi verið á rekstri samstæðunnar í heild bæði árin og um fjórum milljörðum króna meira árið 2020 en 2019. Eftir rekstrarárið 2019 hafi eigið fé samstæðunnar verið jákvætt um tæplega 4,5 milljarða króna en eftir rekstrarárið 2020 hafi það verið neikvætt um 169 milljónir króna. Jafnframt er fram komið að aðaláfrýjandinn naut ýmissa tímabundinna úrræða stjórnvalda til að draga úr tjóni fyrirtækja í rekstri vegna heimsfaraldurs. Þá liggur fyrir að eftir að honum lauk færðist ferðaþjónusta hér á landi í fyrra horf.Samskipti málsaðila vegna vangoldinnar leigu6. Þótt greiðslur aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. á 20% leigu á umræddu tímabili hafi ekki verið inntar reglulega af hendi þá miða aðilar við að á kröfutímabilinu hafi hann greitt 20% af leigu hvers mánaðar. Þetta hafi verið gert samkvæmt einhliða ákvörðun hans og er ekki tölulegur ágreiningur með aðilum.7. Í byrjun júní 2020 funduðu aðilar vegna vangreiddrar leigu. Í framhaldi fundarins sendi aðaláfrýjandi Berjaya Hotels Iceland hf. gagnáfrýjanda drög að samkomulagi um greiðslu leigu. Þar var gert ráð fyrir „greiðsluskjóli“ aðaláfrýjanda vegna leigugreiðslna á tímabilinu frá apríl 2020 til mars 2021 á þann hátt að greidd yrði 20% af fjárhæð leigu. Hvorki yrðu reiknaðir dráttarvextir né annar kostnaður af ógreiddri leigu og aðilar myndu í sameiningu vinna að lausn málsins eftir því sem aðstæður skýrðust. Gagnáfrýjandi hafnaði þessum tillögum sama dag og skoraði á aðaláfrýjanda að greiða ógreidda leigu sem fyrst. Á hinn bóginn tók hann fram að ábyrgð á húsaleigu yrði ekki „virkjuð“ á næstu tveimur mánuðum ef í það minnsta helmingur vangoldinnar leigu yrði greiddur fyrir lok þeirrar viku. Gagnáfrýjandi sendi svokallaða innheimtuaðvörun 3. júlí 2020 til aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. Var honum veittur sjö daga frestur til að greiða gjaldfallna húsaleigu eða semja um greiðslu hennar. Afrit bréfsins var sent aðaláfrýjanda Icelandair Group hf.8. Frekari tilraunir til að semja reyndust árangurslausar. Hinn 19. október 2020 sendi gagnáfrýjandi „Áskorun og viðvörun“ til beggja aðaláfrýjenda þar sem fram kom að húsaleiga að fjárhæð 127.454.790 krónur auk dráttarvaxta væri í vanskilum frá 11. apríl 2020. Vísað var til fyrrnefndrar greinar 12 í leigusamningi og veittur 15 daga frestur til að bæta úr vanefndum en tekið fram að ábyrgð aðaláfrýjanda Icelandair Group hf. yrði þá virk. Með bréfi aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. 22. sama mánaðar var „gjaldfellingu“ leiguskuldar mótmælt og vísað til þess að gagnáfrýjandi hefði væntanlega samið við viðskiptabanka sinn um greiðsluskjól vegna COVID-19. Þá kom fram í bréfinu að á meðan ástandið varði myndi aðaláfrýjandi bera fyrir sig varnir á grundvelli force majeure. Tilkynnti hann jafnframt að áfram yrðu greidd 20% af fjárhæð hvers reiknings í samræmi við fyrra tilboð og samninga aðaláfrýjanda við aðra leigusala sína.9. Mál þetta var höfðað 25. nóvember 2020. Eins og fyrr er rakið voru á þeim tíma í gildi ýmsar aðgerðir stjórnvalda vegna heimsfaraldursins. Með bókun í þinghaldi 31. maí 2021 lýsti gagnáfrýjandi því yfir að viðskiptabanki sinn hefði veitt sér frest á greiðslu langtímalána. Hefði greiðslufrestur eða frysting afborgana og vaxta af láni við bankann verið í gildi frá apríl 2020.20. Eins og fram kemur í hinum áfrýjaða dómi hefur leiga verið að fullu greidd frá opnun hótelsins í byrjun ágúst 2021.Helstu málsástæður aðilaHelstu málsástæður aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. 21. Þessi aðaláfrýjandi vísar í fyrsta lagi til ólögfestrar reglu kröfuréttar um force majeure sem hafi það efnislega inntak að ófyrirséð ytri atvik, sem séu sérstök í eðli sínu og valdi því að ómögulegt eða því sem næst sé að efna samningsskuldbindingu, eigi að hafa þau áhrif að efndaskylda falli niður eða leysi skuldara undan vanefndaúrræðum sem kröfuhafi ætti ella. Gagnáfrýjandi sé aðalskuldari leigusamningsins og beri þá skyldu að útvega húsnæði sem unnt sé að nýta undir hótelrekstur og jafnframt áhættuna af því ef leiguhúsnæði verður ónothæft til umsaminna nota vegna tilviljunarkenndra atvika.22. Í öðru lagi telur aðaláfrýjandi að regla kröfuréttar um stjórnunarábyrgð leysi hann undan skaðabótaábyrgð sökum þess að hann hafi ekki getað efnt samninginn eftir aðalefni hans vegna hindrunar sem sannarlega teljist óvænt, ófyrirséð og óviðráðanleg. Reglan sé almenn í kröfurétti og taki því einnig til ólögfestra tilvika. Líta verði til áhættuskiptareglna kröfuréttar en í reglunni um stjórnunarábyrgð felist að samningsaðili losni undan skaðabótaábyrgð meðan hindrun sem hann hefur ekki stjórn á kemur í veg fyrir að hann geti greitt réttilega samkvæmt samningi. Leiði hindrunin til þess að kröfuhafi geti hvorki krafist efnda eftir efni samnings né heldur skaðabóta og dráttarvaxta.23. Í þriðja lagi heldur aðaláfrýjandi því fram að regla samningaréttar um brostnar forsendur leysi hann undan skuldbindingu sinni og taki hún mið af atvikum sem upp koma eftir samningsgerð. Þannig hafi forsenda fyrir rekstri hótelsins brostið algjörlega með lokun þess en báðum samningsaðilum hafi verið ljóst að hótelrekstur var ákvörðunarástæða fyrir gerð leigusamningsins. Þá leiði beiting reglunnar ekki til óréttlátrar réttindaskerðingar fyrir annan samningsaðilann en tilgangur hennar sé að létta skuldbindingum af samningsaðila þegar forsenda, sem var ákvörðunarástæða hans fyrir gerð samningsins og viðsemjanda hans var kunnugt um, breytist eða brestur.24. Í fjórða lagi telur aðaláfrýjandi leiða af 36. gr. laga nr. 7/1936 að leigusamningi skuli breytt eða vikið til hliðar vegna atvika sem komu til eftir samningsgerð. Heimsfaraldurinn hafi leitt til ómælds og óvænts tjóns leigutaka. Ekki geti talist sanngjarnt að leigutaki hótels skuli bera einn kostnaðinn af atvikum er leitt hafi til þess að koma ferðamanna til landsins stöðvaðist nær alveg meðan leigusali fái hins vegar allar sínar kröfur greiddar.Helstu málsástæður aðaláfrýjanda Icelandair Group hf.25. Þessi aðaláfrýjandi reisir aðal- og varakröfur sínar á sömu málsástæðum og lagarökum og aðaláfrýjandi Berjaya Hotels Iceland hf. Að auki vísar hann til þess að hann hafi samkvæmt leigusamningnum einungis tekist á hendur einfalda ábyrgð á leigugreiðslum. Það sé meginregla kröfuréttar að ábyrgðarmaður verði ekki talinn hafa gengist undir aðra tegund ábyrgðar nema það leiði af ábyrgðaryfirlýsingu. Með vísan til þess beri gagnáfrýjanda að leita fyrst fullnustu hjá aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. Verði sú innheimta árangurslaus geti gagnáfrýjandi fyrst haft uppi kröfur á hendur honum.Helstu málsástæður gagnáfrýjanda 26. Gagnáfrýjandi reisir dómkröfur sínar á því að um sé að ræða ótvíræða samningsskuldbindingu um peningagreiðslu samkvæmt langtímasamningi um atvinnuhúsnæði. Samningurinn hafi ekki að geyma ákvæði um force majeure sem snúi að efndum leigugreiðslna. Áhætta vegna breyttra markaðsaðstæðna geti ekki legið hjá gagnáfrýjanda. Þá sé lagareglum um stjórnunarábyrgð ekki til að dreifa þegar komi að leigu á fasteign til rekstrar. Að virtum atvikum og efni samningsins geti ætluð óskráð regla þar að lútandi ekki leitt til brottfalls skilyrðislausar samningsskyldu til greiðslu peninga.27. Gagnáfrýjandi vísar til meginreglu samningaréttar um að samningsaðili beri sjálfur ábyrgð á þeim forsendum og væntingum sem liggi til grundvallar loforði hans eða samningi, nema viðsemjandi hafi ábyrgst annað. Sjónarmið um brostnar forsendur eða 36. gr. laga nr. 7/1936 eigi ekki við í málinu. Um sé að ræða reglur sem feli í sér undantekningu frá meginreglunni um að samningar skuli standa og beri að túlka þær þröngt. Aðilar langtímasamnings megi almennt gera ráð fyrir því að ýmislegt óvænt geti gerst á samningstíma. Í tvíhliða samningssambandi, þar sem báðir aðilar verða fyrir tjóni vegna farsóttar eða samkomubanns, verði samningsákvæðum ekki hliðrað til hagsbóta fyrir annan aðilann en til tjóns fyrir hinn.28. Gagnvart aðaláfrýjanda Icelandair Group hf. reisir gagnáfrýjandi kröfu sínar á grein 4.10 í samningi aðila. Með áritun sinni á samninginn hafi aðaláfrýjandi gengist í ábyrgð fyrir efndum leigutaka sem nemi sex mánaða leigu auk virðisaukaskatts og svari krafa á hendur honum til þess. Samkvæmt samningnum hafi ábyrgðin orðið virk 3. nóvember 2020 þegar 15 dagar voru liðnir frá áskorun um greiðslu. Því sé krafist dráttarvaxta frá þeim degi.NiðurstaðaUm kröfugerð gagnáfrýjanda29. Eins og að framan greinir miða aðilar við að leiga hafi einungis verið greidd að fimmtungi á tímabilinu frá apríl 2020 til og með nóvember sama ár, sem er kröfutímabil máls þessa. Gagnáfrýjandi hefur ekki fært síðari leigugreiðslur inn á eldri skuld vegna tímabilsins. Miðar hann fyrri lið kröfu sinnar, sem beinist að aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf., að ætlaðri skuld hans samkvæmt leigusamningi vegna vangreiddrar leigu í átta mánuði. Síðari liður dómkröfu hans, sem hann beinir að aðaláfrýjanda Icelandair Group hf., nemur fjárhæð ábyrgðar á leigugreiðslum í sex mánuði af þessu tímabili. Í þinghaldi í héraði gaf lögmaður gagnáfrýjanda þá skýringu að ekki bæri að skilja málatilbúnað hans svo að aðaláfrýjandi Berjaya Hotels Iceland hf. sé til viðbótar krafinn um fjárhæðir samkvæmt síðari lið kröfugerðar hans heldur skuli lesa kröfuliðina í samhengi. Síðari kröfuliðurinn lúti einungis að greiðsluábyrgð aðaláfrýjanda Icelandair Group hf. en aðaláfrýjendur báðir beri sameiginlega ábyrgð samkvæmt þeim lið að svo miklu leyti sem dæmdar kröfur á hendur þeim falli saman.30. Heildarkrafa gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. er fundin út með þeim hætti að frá leigu í umrædda átta mánuði, samtals 182.360.829 krónur, dregur hann innborganir sem voru um 20% af leigu, samtals 36.449.030 krónur. Nemur vangoldin leiga samkvæmt fyrri lið kröfugerðar hans sem beinist að aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. 145.911.799 krónum sem gagnáfrýjandi tiltekur sem höfuðstól. Eigi að síður dregur hann aftur sömu innborganir frá þeim höfuðstól og áföllnum dráttarvöxtum. Augljóst er að gagnáfrýjanda urðu að þessu leyti á mistök við framsetningu kröfugerðar. Við þennan málatilbúnað sinn er hann bundinn og með honum hefur hann ráðstafað sakarefni málsins.31. Verður nú hér í framhaldinu vikið að þeim einstöku málsástæðum sem aðaláfrýjendur telja að leiða eigi til þess að fallist verði á kröfur þeirra í málinu.Áhættuskipti í kröfuréttarsambandi aðila32. Samkvæmt meginreglu kröfuréttar um áhættuskipti í gagnkvæmum samningi ber hvor samningsaðila um sig að öllu jöfnu áhættu af ófyrirséðum og óviðráðanlegum ytri atvikum við efndir sínar á samningi.33. Leigutaka ber aðeins að greiða fyrir hið leigða meðan hann hefur það til umráða. Sú meginregla gildir um leigusamninga að leigusali ber áhættuna ef leiguhlutur skemmist, rýrnar eða ferst af tilviljun á leigutíma og sér hennar meðal annars stað í ákvæðum 15. gr., 3. mgr. 17. gr., 2. mgr. 19. gr., 2. mgr. 20. gr. og 3. og 4. tölulið 1. mgr. 60. gr. húsaleigulaga. Í þessu felst að verði leiguhúsnæði ónothæft til umsaminna nota vegna tilviljunarkenndra atvika fellur skylda leigutaka til að greiða leigusala umsamið endurgjald fyrir leigunotin niður frá og með því tímamarki er húsnæðið verður ónothæft, sbr. dóm Hæstaréttar 28. febrúar 2013 í máli nr. 587/2012. Þetta gildir bæði um tímabundna og ótímabundna leigusamninga. Þannig má líta á tjónsatburð sem vanefnd af hálfu leigusala er heimilar leigutaka viðeigandi vanefndaúrræði, svo sem afslátt eða riftun. Leigusali á ekki rétt á endurgjaldi fyrir þann tíma sem leigutaki hefur ekki haft not af hinu leigða af framangreindum sökum.34. Þegar metin eru áhættuskipti í samningssambandi aðila máls þessa verður að líta til þess að um var að ræða langtímasamning tveggja fyrirtækja um leigu húsnæðis sem var leigutaka til reiðu allt það tímabil sem um ræðir. Húsnæðið skemmdist hvorki né spilltist á leigutímabilinu og hvorki voru í leigusamningi ákvæði um tryggingar, skipta áhættu samningsaðila að einhverju leyti né um skiptingu hagnaðar með tilliti til veltu eða afkomu reksturs á þeim langa tíma sem samningurinn tók til.35. Fyrir liggur að aðgerðir stjórnvalda vegna heimsfaraldursins fólu ekki í sér bann við nýtingu hins leigða húsnæðis. Þvert á móti hélt aðaláfrýjandi Berjaya Hotels Iceland hf. umráðum þess allan þann tíma sem dómkrafa gagnáfrýjanda tekur til og ákvað einhliða að greiða einungis hluta leigunnar. Nýtti hann húsnæðið bæði fyrir og eftir að ástandinu lauk. Jafnframt liggur fyrir að einhver önnur hótel aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. voru opin hluta tímabilsins samkvæmt ákvörðun hans. Verður því ekki fallist á að áhættuskiptareglur kröfuréttar eigi að hafa áhrif á leigu umrætt tímabil. Aðstæðum í máli þessu verður því að engu leyti jafnað til þeirra sem fjallað var um í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 587/2012.Óviðráðanleg ytri atvik (force majeure)36. Efnislegt inntak reglunnar um force majeure er að ófyrirséð, óviðráðanleg ytri atvik sem eru sérstök í eðli sínu og valda því að ómögulegt, eða því sem næst, er að efna samningsskuldbindingu eiga að hafa áhrif á efndaskyldu eða það hvort eða hvaða vanefndaúrræðum má beita. Með óviðráðanlegum ytri atvikum er átt við atvik sem ekki varða skuldarann sjálfan og eiga það sameiginlegt að ekki mátti sjá þau fyrir eða forðast með venjulegum öryggisráðstöfunum. Þau þurfa jafnframt að hafa úrslitaáhrif fyrir möguleika skuldara á að efna skyldu sína. Þegar svo háttar til stöðvast skylda aðalskuldara til að efna samningsskuldbindingu eftir efni sínu (in natura) meðan hindrun stendur yfir.37. Nánari réttaráhrif reglunnar fara eftir atvikum hverju sinni, svo sem eðli efndahindrana, tegund samningsskyldna og jafnframt því hvaða afleiðingar hindranir hafa á efndir. Einnig skiptir máli hversu fyrirsjáanleg atvik eru þegar metið er hvort aðilar í gagnkvæmu samningssambandi hefðu getað gert ráð fyrir þeim í samningi sínum. Þá hefur áhrif sú löggjöf er lýtur að viðkomandi kröfuréttarsambandi, sbr. dóma Hæstaréttar 28. júní 2023 í málum nr. 2/2023, 3/2023 og 4/2023.38. Þess er þó sérstaklega að gæta að skuldari getur almennt ekki borið fyrir sig fjárskort til að koma sér undan greiðsluskyldu í peningum á þessum grundvelli. Dugar þá ekki að vísa til viðskiptasjónarmiða eða fjárhagsstöðu skuldara almennt. Annað gildir þó ef greiðslumiðlun liggur niðri, gjaldeyrishöft koma til eða aðrar hindranir í þá veru. Á hinn bóginn raknar skyldan til greiðslu peninga að öllu jöfnu við um leið og slíkt ástand varir ekki lengur.39. Í leigusamningi aðila er að finna sérstakt ákvæði um force majeure en það lýtur einungis að skilum gagnáfrýjanda á hinu leigða húsnæði sem sætti á þeim tíma er samningur var gerður lagfæringum svo nota mætti það undir hótelrekstur. Sambærilegt ákvæði er hins vegar ekki í samningnum um skyldu til greiðslu leigu. Hér gegnir því öðru máli en í dómi réttarins sem kveðinn er upp í dag í máli nr. 33/2023. Í því máli var beinlínis samið um áhrif ófyrirsjáanlegra atvika (force majeure) á skyldu leigutaka til greiðslu peninga.40. Að framangreindu virtu verður ekki fallist á að skylda aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. til greiðslu peningaskuldar hafi á grundvelli reglunnar um force majeure fallið niður á þeim tíma sem um ræðir.Stjórnunarábyrgð41. Í stjórnunarábyrgð felst efnislega að samningsaðili ber ábyrgð á efndum samnings nema því aðeins að einhver sú hindrun standi þeim í vegi sem hann getur ekki yfirunnið. Reglan ræðst af atvikum hverju sinni og eru þannig gerðar mismunandi kröfur eftir því hvort um er að ræða seljanda eða kaupanda, sbr. til dæmis til hliðsjónar 1. mgr. 23. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup í tilviki seljanda og 1. mgr. 57. gr. laganna þegar um ræðir kaupanda. Samkvæmt síðargreinda ákvæðinu getur seljandi krafist skaðabóta fyrir tjón af völdum greiðsludráttar kaupanda en þó ekki meðan hann sýnir fram á að greiðsludráttur stafi af stöðvun almennra samgangna eða greiðslumiðlunar eða annarri hindrun sem hann hefur ekki stjórn á og ekki er með sanngirni hægt að ætlast til að hann hafi getað haft í huga við samningsgerðina, komist hjá afleiðingunum af eða yfirunnið.42. Skyldur aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. eru um greiðslu leigu og ætlaðar skaðabætur vegna greiðsludráttar í formi dráttarvaxta. Verður því ekki fallist á málatilbúnað aðaláfrýjenda þess efnis að skylda til greiðslu leigu falli niður, hvorki í heild né hluta, á þessum grunni.Brostnar forsendur43. Skilyrði reglunnar um brostnar forsendur eru þau að um sé að ræða verulega forsendu fyrir gerð samnings sem brestur eftir samningsgerð. Báðum aðilum verður að vera hún ljós auk þess sem líta verður til hagsmuna beggja samningsaðila þannig að hún leiði ekki til óréttlátrar réttarskerðingar fyrir annan þeirra.44. Við mat á því hvort unnt er að beita reglunni hér verður að líta til þess að þær aðstæður sem urðu vegna heimsfaraldursins voru ófyrirséðar og höfðu víðtæk áhrif á íslenskt efnahagslíf. Ekki verður fallist á að einungis verði litið til þeirra áhrifa sem þær aðstæður höfðu á hagsmuni aðaláfrýjenda umfram gagnáfrýjanda. Að því marki sem unnt er að líta svo á að um brostna forsendu sé að ræða verður þvert á móti að telja að hún eigi jafnt við um samningsaðila. Samkvæmt því eru ekki efni til að fallast á með aðaláfrýjendum að ógilda samningsskuldbindingar í heild eða að hluta á þessum grundvelli.Ógildingarregla 36. gr. laga nr. 7/193645. Loks krefjast aðaláfrýjendur þess að ákvæðum leigusamnings aðila um greiðslu leigu verði vikið til hliðar vegna umrædds tímabils sökum þess að ósanngjarnt sé að leigutaki beri einn áhættuna af því að algjört tekjufall varð í rekstri Reykjavík Konsúlat hótels vegna heimsfaraldurs.46. Í 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 segir að samningi megi víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Samkvæmt 2. mgr. sömu greinar skal við mat samkvæmt 1. mgr. líta til efnis samnings, stöðu samningsaðila, atvika við samningsgerð og atvika sem síðar koma til.47. Við mat á ósanngirni í skilningi 36. gr. laga nr. 7/1936, sbr. 11. gr. húsaleigulaga, verður í máli þessu fyrst og fremst litið til samnings aðila og þeirrar skiptingar rekstraráhættu sem þar er að finna. Er þá þess að gæta að aðilar sem starfa við atvinnurekstur eiga að vera best í stakk búnir að meta sjálfir hagsmuni sína og þá áhættu sem þeir kjósa að taka með gerð samnings. Þeir verða jafnframt að vera viðbúnir því að grípa til ráðstafana til tjónstakmörkunar við rekstraráföll. Ekki verður fallist á þá málsástæðu aðaláfrýjenda að fyrrgreind óviðráðanleg ytri atvik (force majeure) skuli vera hluti ósanngirnismatsins þótt litið verði til áhrifa þess ástands sem skapaðist við almennt mat samkvæmt ákvæðinu.48. Þegar metið er hvort sanngjarnt sé að hliðra samningsskyldum aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. er til þess að líta að þegar um langtímasamning er að ræða verður að meta aðstæður í heild sinni og þá með hliðsjón af samningstímanum öllum. Alla jafna þarf mikið að koma til eigi að hliðra samningsskyldu á hluta gildistíma gagnkvæms samnings sem ætlað er að gilda óbreyttur að öðru leyti um langan tíma. Hér gegnir öðru máli en þegar krafist er breytingar á endurgjaldi í gagnkvæmum langtímasamningi sem ætlað er að gilda svo breyttum framvegis, sbr. til hliðsjónar þær aðstæður sem uppi voru í dómi Hæstaréttar 8. nóvember 1990 og birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 1437.49. Aðilar máls þessa búa að þekkingu og reynslu á sviði fyrirtækjarekstrar og nutu jafnframt sérfræðiaðstoðar við gerð leigusamningsins. Tímabil það sem um ræðir í máli þessu nær aðeins yfir átta mánuði af tuttugu ára leigutíma. Í samningnum er ekki að finna ákvæði um endurskoðun leigu að öðru leyti en að þar er mælt fyrir um að hún sé bundin vísitölu. Fjárhæð leigu er því ekki tengd rekstri aðaláfrýjanda að öðru leyti en að hún var lægri á fyrstu fimm árum leigutímans. Þannig tók aðaláfrýjandi Berjaya Hotels Iceland hf. á sig áhættu af því hvernig mál myndu skipast í framtíð þegar kom að rekstri hótelsins en aðilar sömdu um fast leiguverð óháð afkomu.50. Eins og rakið hefur verið hélt aðaláfrýjandi Berjaya Hotels Iceland hf. umráðum hótelsins allan þann tíma sem dómkröfur hans taka til en aðgerðir innlendra stjórnvalda vegna heimsfaraldursins fólu ekki í sér kröfu um lokun hótela. Þær höfðu aftur á móti mikla þýðingu fyrir rekstur aðaláfrýjanda þótt mismunandi strangar reglur hefðu verið í gildi á því tímabili sem dómkröfur gagnáfrýjanda taka til.51. Samkvæmt málflutningi aðaláfrýjenda hér fyrir dómi var brugðist við þessum aðstæðum með ýmsum hætti, þar með talið lokun hótelsins 21. mars 2020. Fallist verður á þá ályktun Landsréttar að leggja verði til grundvallar að aðaláfrýjandi Berjaya Hotels Iceland hf. hafi, gagnstætt gagnáfrýjanda, notið góðs af ýmsum mótvægisaðgerðum stjórnvalda vegna heimsfaraldursins. Þannig hefur því verið lýst fyrir Hæstarétti að hann hafi ákveðið að nýta sér þau úrræði sem honum stóðu til boða af hálfu stjórnvalda. Í framangreindu fólust ákvarðanir aðaláfrýjanda sem voru liður í takmörkun á tjóni á sama tíma og hann hélt fullum umráðum húsnæðisins.52. Að þessu virtu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms hafa aðaláfrýjendur ekki sýnt fram á að skilyrði séu til þess að að víkja til hliðar endurgjaldsákvæði samningsins með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 þannig að leiga falli niður eða lækki vegna umrædds kröfutímabils. Þegar litið er litið til atvika allra er þó rétt, á þeim sama grundvelli, að miða upphaf dráttarvaxtakröfu gagnáfrýjanda á hendur aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. við málshöfðun í héraði 25. nóvember 2020.Ábyrgð aðaláfrýjanda Icelandair Group hf.53. Það er meginregla í kröfurétti að ábyrgð teljist einföld nema annað sé sérstaklega tekið fram. Í henni felst að ekki er unnt að ganga að ábyrgðarmanni fyrr en leitt hefur verið í ljós að ekki fáist greiðsla hjá aðalskuldara. Í sjálfskuldarábyrgð felst hins vegar að unnt er að ganga að ábyrgðarmanni um leið og aðalskuldari hefur vanefnt kröfu án tillits til þess hvort kröfuhafi hafi reynt að fá hana greidda hjá aðalskuldara. Í grein 4.10 í umræddum leigusamningi er skýrt kveðið á um að ábyrgð aðaláfrýjanda Icelandair Group hf. á skyldu til greiðslu leigu skuli verða virk 15 dögum eftir að skorað er á aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. að bæta úr vanefnd að því gefnu að ekki hafi verið úr henni bætt. Samkvæmt þessu er um sjálfskuldarábyrgð aðaláfrýjandans að ræða á leigugreiðslum. Gagnáfrýjandi sendi áskorun í samræmi við þetta til aðaláfrýjenda 19. október 2020. Varð ábyrgðin því virk 3. nóvember það ár eins og kröfugerð gagnáfrýjanda miðar við. Verður aðaláfrýjandi því dæmdur til greiðslu sex mánaða leigu eins og ábyrgðin kveður á um en með dráttarvöxtum eins og áður greinir.Niðurstaða samkvæmt kröfugerð gagnáfrýjanda54. Þar sem ekki hefur verið fallist á kröfu gagnáfrýjanda um dráttarvexti fyrr en frá 25. nóvember 2020 og allar innborganir aðaláfrýjanda Berjaya Hotels Iceland hf. bárust fyrir þann tíma verður í ljósi kröfugerðar gagnáfrýjanda að líta svo á að innborganirnar komi beint til frádráttar höfuðstól kröfunnar sem þannig lækkar í 109.462.769 krónur eins og réttilega var komist að niðurstöðu um í hinum áfrýjaða dómi. Með vísan til þess verður fallist á þá niðurstöðu í hinum áfrýjaða dómi að aðaláfrýjandi Icelandic Group hf. greiði gagnáfrýjanda kröfu að höfuðstól 137.852.244 krónur samkvæmt síðari lið dómkrafna hans en af þeim höfuðstól skuli aðaláfrýjendur greiða sameiginlega 109.462.769 krónur.55. Samkvæmt öllu framanrituðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með þeim breytingum sem að framan greinir um upphafstíma dráttarvaxta. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður.Dómsorð:Aðaláfrýjandi, Icelandair Group hf., greiði gagnáfrýjanda, Suðurhúsum ehf., 137.852.244 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. nóvember 2020 til greiðsludags.Þar af greiði aðaláfrýjandi, Berjaya Hotels Iceland hf., gagnáfrýjanda, sameiginlega með aðaláfrýjanda Icelandair Group hf., 109.462.769 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 25. nóvember 2020 til greiðsludags.Málskostnaður á öllum dómstigum fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=88a2e262-a818-47a8-afeb-c30f6fecefb4&verdictid=ee618b03-0310-4a1a-a82c-918d25e834d6
|
Mál nr. 648/2012
|
Kærumál Sönnunarfærsla Dómkvaðning matsmanns Matsgerð
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á beiðni X um að dómkvaddur yrði matsmaður til að svara tilteknum spurningum er lutu einkum að því hvernig barnaklám hefði komist í tölvur í eigu X. Ekki var fallist á með ákæruvaldinu að matsgerðin væri tilgangslaus í skilningi 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og var því dómkvaddur matsmaður til að svara spurningum sem fram komu í matsbeiðni. Í dómi Hæstaréttar var kveðið á um að matsmaður skyldi ekki semja skriflega matsgerð, heldur bæri honum að mæta fyrir héraðsdóm áður en aðalmeðferð færi fram og gefa þar skýrslu um niðurstöðu matsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. október 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. október 2012, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að dómkvaddur yrði matsmaður samkvæmt matsbeiðni en auk þess skyldi matsmaður svara spurningum sem bókaðar höfðu verið af hálfu sóknaraðila í þingbók. Kæruheimild er í o. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns hafnað. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Eins og vikið er að í hinum kærða úrskurði hefur verið höfðað sakamál á hendur varnaraðila. Í ákæru er hann borinn sökum, sem tilgreindar eru í tveimur hlutum. Annars vegar eru í I. ákærulið tilgreind fjögur ætluð kynferðisbrot, auk ólögmætrar nauðungar og hótunar sem varnaraðili er sakaður um. Hins vegar er varnaraðili borinn þeim sökum í II. ákærulið að hafa um nokkurt skeið haft í vörslum sínum á tveimur tölvum 71 ljósmynd og sex myndskeið sem sýni börn á kynferðislegan og klámfenginn hátt. Í ákæru segir að myndirnar og myndskeiðin hafi fundist við leit lögreglu 1. nóvember 2010. Varnaraðili neitar þeim sökum sem hann er borinn í ákærunni. Vörn sína vegna sakargifta í II. ákærulið reisir hann meðal annars á því að hann hafi aldrei sótt eða orðið sér úti um barnaklám til vörslu í tölvu sinni. Hafi slíkt efni verið á tölvu hans hafi það gerst án þess að ásetningur hans hafi staðið til að sækja eða varðveita slíkt efni þar. Í greinargerð sem lögð var fram af hálfu varnaraðila fyrir héraðsdómi er leitt getum að því hvernig slíkt efni hefði getað komist í tölvu hans og verið þar án þess að skilyrðum refsiábyrgðar væri fullnægt. Varnaraðili gerði um það áskilnað í greinargerðinni að leggja fram matsbeiðni í því skyni að óska eftir ,,að matsmaður verði kallaður til, yfirfari umrædda diska og veiti nánari svör um gögn málsins.“ Matsbeiðni var síðan lögð fram 12. október 2012. Í hinum kærða úrskurði eru í níu stafliðum tilgreindar þær spurningar í matsbeiðni sem varnaraðili óskar svara við. Í beiðninni kemur einnig fram að varnaraðili hyggist með mati hins dómkvadda manns sýna fram á að verulegur vafi leiki á því að þær skrár sem fundust í tölvu hans og þessi ákæruliður tekur til hafi nokkru sinni verið opnaðar og matsmaður athugi nánar hvernig skrár þær sem um ræðir kunni að hafa komist í tölvu varnaraðila. II Fallist er á þá niðurstöðu í hinum kærða úrskurði að ekki verði fullyrt að matsgerð sú, sem varnaraðili hefur beiðst, verði tilgangslaus til sönnunar um atvik, sem skipt geta máli, sbr. 3. mgr. 110. gr. laga nr. 88/2008. Verður því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að taka til greina beiðni varnaraðila um að dómkvaddur verði matsmaður í því skyni og á þann hátt sem að neðan er lýst. Í hinum kærða úrskurði var einnig fallist á að matsmaður skyldi svara spurningum, sem bókaðar voru af hálfu sóknaraðila í þingbók. Fyrir Hæstarétti gerir sóknaraðili einungis þá kröfu að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og kröfu varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns hafnað. Um spurningar þær sem bókaðar voru í þingbók vegna matsbeiðni tekur sóknaraðili fram í greinargerð sinni að bókunin hafi verið gerð ,,til þess að tryggja [að] athugasemdir ákæruvaldsins við matsbeiðnina kæmu fram yrði hún samþykkt.“ Í 5. mgr. 128. gr. laga nr. 88/2008 kemur fram að dómari geti að eigin frumkvæði bætt atriðum við matsbeiðni með því að færa þau til bókar. Aðilar eiga þess kost að koma að sjónarmiðum sínum varðandi matið á matsfundi og við skýrslugjöf matsmanns fyrir dómi, sbr. 2. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 132. gr. laganna. Samkvæmt þessu verða fyrrgreindar athugasemdir sóknaraðila ekki hluti af þeim spurningum sem lagðar verða fyrir matsmann, auk þess sem þær fela að nokkru leyti í sér að honum er ætlað að leggja mat á hvort um klám eða barnaklám í skilningi 4. mgr. 210. gr. laga nr. 88/2008 sé að ræða. Slík álitaefni lúta lögfræðilegu mati, sem dómari annast samkvæmt 2. mgr. 127. gr. sömu laga. III Sakir þær, sem varnaraðili er borinn í II. kafla ákæru, eru veigalitlar í samanburði við þær, sem getur í I. kafla hennar. Viðfangsefni matsmanns, sem dómkvaddur yrði á grundvelli þeirrar beiðni sem varnaraðili lagði fram, er um flest afmarkað við tæknilega rannsókn á skrám, sem vistaðar voru á tveimur tölvum, og hvernig þær hafi borist í tölvurnar. Meðferð málsins hefur dregist nokkuð á rannsóknarstigi, en kæra barst lögreglu 22. september 2010. Ákæra var gefin út 19. júní 2012. Mikilvægt er að meðferð málsins fyrir dómi dragist ekki úr hömlu, sbr. 1. mgr. 171. gr. laga nr. 88/2008. Með vísan til framangreindra atriða verður fallist á beiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanns, sem svari þeim spurningum er í matsbeiðni greinir, án þess að hann þurfi að semja skriflega matsgerð, sbr. 2. mgr. 130. gr. laga nr. 88/2008. Þess í stað skal matsmaður að lokinni rannsókn sinni mæta fyrir dóm áður en aðalmeðferð málsins fer fram og gefa þar skýrslu um niðurstöðu matsins. Um skýrslugjöf hans fer eftir 2. mgr. 132. gr. sömu laga. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Fallist er á beiðni varnaraðila, X, um að dómkvaddur verði matsmaður til að svara þeim spurningum, sem í matsbeiðni framlagðri 12. október 2012 greinir. Matsmaður skal ekki semja skriflega matsgerð, heldur ber honum að mæta fyrir héraðsdóm áður en aðalmeðferð fer fram og gefa þar skýrslu um niðurstöðu matsins.
|
Mál nr. 705/2010
|
Stjórnarskrá Skattur Gjaldtaka
|
M höfðaði mál gegn Í og krafðist endurgreiðslu á hluta þess gjalds sem M hafði greitt vegna heilbrigðiseftirlits kjötskoðunarlækna með slátrun M á alifuglakjöti á árunum 2005 til 2008. Gjaldheimtan var reist á grundvelli 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997 um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat á sláturafurðum eins og ákvæðinu hafði verið breytt með lögum nr. 82/2002. Þar kom fram að eftirlitsgjaldið miðist við raunkostnað og skyldi vera 6,50 krónur fyrir hvert kíló alifuglakjöts. Fyrir lá að kostnaður vegna heilbrigðiseftirlits með alifuglakjöti hefði á þessu tímabili verið verulega lægri en innheimt gjald vegna eftirlits með slátrun þess. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ljóst væri af áliti landbúnaðarnefndar Alþingis að við ákvörðun á fjárhæð gjaldsins í lögunum hefði verið tekið mið af raunkostnaði við eftirlitið eins og hann var á þeim tíma þegar lögunum var breytt. Þetta fengi því þó ekki breytt að gjaldið hefði verið fastákveðið af löggjafanum og því hefði ekki verið á færi annarra en hans að gera á því breytingar, enda þótt þær kostnaðarforsendur sem fyrir Alþingi lágu við samþykkt frumvarpsins hefðu síðar breyst. Í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 82/2002 kæmi síðan beinlínis fram að tilgangur þess hefði öðrum þræði verið að koma í veg fyrir að fjárhæð gjaldsins væri háð ákvörðunum stjórnvalda á hverjum tíma. Ákvæði 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997, eins og ákvæðið hljóðaði á þessum tíma, hefði tilgreint hverjir skyldu vera gjaldskyldir, við hvað gjaldið skyldi miðast og hver skyldi vera fjárhæð þess. Þótti það því fullgild heimild til skattlagningar samkvæmt 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar og hefði stjórnvöldum ekki verið falin ákvörðun um nein meginatriði skattheimtunnar. Var Í því sýknað af kröfu M.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Eiríkur Tómasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. desember 2010. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að dæmd fjárhæð verði lækkuð og málskostnaður látinn niður falla. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Stefndi er sláturleyfishafi og framleiðandi alifuglakjöts. Hann greiddi á árunum 2004 til 2008 gjald samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997 um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat á sláturafurðum, eins og henni var breytt með lögum nr. 82/2002, sbr. og lög nr. 167/2007. Stefndi ritaði Matvælastofnun bréf 30. apríl 2009. Þar tók hann fram að til umrædds gjalds hafi verið stofnað til að standa straum af kostnaði við heilbrigðiseftirlit kjötskoðunarlækna með sláturafurðum. Með lögum nr. 82/2002 hafi gjaldið verið sundurliðað eftir tegundum kjöts og kveðið á um að hlutfallslega hæst gjald skyldi greitt vegna alifuglakjöts eða 6,50 krónur á hvert kg. Þetta hafi löggjafinn ákveðið á grundvelli upplýsinga frá yfirdýralækni þar sem fram komi að hlutfallslega mestur kostnaður væri við eftirlit með alifuglakjöti. Þessar forsendur hafi með öllu brostið þar sem eftirlitskostnaður á hvert kg alifuglakjöts hafi lækkað umtalsvert. Hann fór þess því á leit að Matvælastofnun gæfi upplýsingar um raunkostnað við umrædda kjötskoðun allt frá árinu 2004. Jafnframt krafðist hann endurgreiðslu munar á innheimtu gjaldi og raunkostnaði, enda kæmi fram í umræddri lagagrein að gjaldið miðaðist við raunkostnað. Erindi þetta ítrekað stefndi með bréfi 22. maí 2009. Í svari Matvælastofnunar 28. maí 2009 sagði að ekki væri unnt að sundurliða kostnaðartölur á einstakar kjöttegundir vegna áranna 2004 og 2005, en umbeðnar upplýsingar voru veittar vegna áranna 2006 til 2008. Þar kom meðal annars fram að heildarkostnaður vegna heilbrigðiseftirlits með sláturafurðum hafi öll þessi ár verið hærri en tekjur af gjaldi samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997 með áorðnum breytingum. Hins vegar hafi kostnaður vegna heilbrigðiseftirlits með alifuglakjöti á hverju þessara ára verið verulega lægri en innheimt gjald vegna þessara afurða. Kröfu stefnda um endurgreiðslu var hins vegar hafnað þar sem innheimt gjöld hefðu verið í samræmi við lög. Stefndi sætti sig ekki við þessa afstöðu Matvælastofnunar og höfðaði mál þetta 13. janúar 2010. II Aðila greinir á um hvernig túlka beri 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997, eins og henni var breytt með lögum nr. 82/2002. Í frumvarpi því sem síðar varð að lögum nr. 96/1997 var í 1. málslið 2. mgr. 11. gr. lagt til að landbúnaðarráðherra skyldi innheimta gjald af öllu innvegnu kjöti í afurðastöð er rynni í sérstakan sjóð til að standa straum af heilbrigðiseftirliti kjötskoðunarlækna með sláturafurðum. Í 2. málslið var svohljóðandi ákvæði: „Eftirlitsgjald þetta miðast við raunkostnað og skal vera 2,50 kr. á hvert kíló kjöts miðað við vísitölu framfærslukostnaðar í janúar 1997.“ Loks var ráðherra í 3. málslið falið að setja nánari ákvæði um atriði er lytu að framkvæmd á innheimtu gjaldsins. Þetta ákvæði breyttist í meðförum Alþingis. Í áliti landbúnaðarnefndar sagði að nefndin teldi ekki ástæðu til að eftirlitsgjald samkvæmt greininni yrði bundið við 2,50 krónur á hvert kg eins og gert væri ráð fyrir í frumvarpinu heldur yrði það hámarksfjárhæð gjaldsins, en ráðherra ákvæði fjárhæð þess með hliðsjón af kostnaði við eftirlitið. Þannig væri eðlilegt að yrði tekjuafgangur í þeim sjóði, sem gjaldið rynni til við árslok, yrði gjaldið lækkað sem því næmi árið eftir. Jafnframt yrði lögfest hverjir væru gjaldskyldir aðilar og ákvæði um reglugerðarheimild ráðherra einfaldað með hliðsjón af því. Var 2. mgr. 11. gr. frumvarpsins breytt þessu til samræmis og ákvæðið lögfest þannig. Var tekið fram að gjaldið skyldi greitt af sláturleyfishöfum og eftirlitsgjaldið skyldi „miðast við raunkostnað“ og vera „allt að 2,50 kr. á hvert kíló kjöts.“ Fyrir 127. löggjafarþing 2001-2002 var lagt frumvarp til breytinga á umræddu ákvæði. Var þar lagt til að fjárhæð eftirlitsgjaldsins yrði 3,46 krónur á hvert kg í stað þess að vera allt að 2,50 krónum á kg. Í athugasemdum með frumvarpinu var nauðsyn á hækkun gjaldsins rökstudd með því að fjárhagsstaða sjóðs þess sem gjaldið rann til væri mjög erfið, enda hefðu tekjur af gjaldinu orðið minni en ráð var fyrir gert en útgjöld farið vaxandi. Þá var talið „nauðsynlegt að gera þá breytingu að ákveða fasta fjárhæð gjaldsins með lögum í stað þess að hún er nú valkvæð og miðast við allt að 2,50 kr.“, en með þessu væri „komið í veg fyrir að fjárhæð gjaldsins verði háð ákvörðunum stjórnvalda á hverjum tíma.“ Í áliti landbúnaðarnefndar um frumvarpið sagði meðal annars: „Fyrir nefndina hafa verið lögð gögn frá yfirdýralækni sem sýna skiptingu kostnaðar við eftirlit milli einstakra dýrategunda. Samkvæmt þeim upplýsingum er hlutfallslega mestur kostnaður við eftirlit með alifuglakjöti, einkum vegna salmonellu- og kampýlóbktersmits. Nefndin telur eðlilegt að hver grein um sig beri þann kostnað sem af eftirlitinu hlýst og leggur til að mismunandi gjald verði innheimt fyrir hverja tegund kjöts. Þá telur nefndin að kostnaður af starfi héraðsdýralækna við kjötskoðun skuli greiðast af launalið viðkomandi embætta samkvæmt fjárlögum enda verður að telja skoðunina hluta af starfi þeirra. Óeðlilegt er að framleiðendur og/eða neytendur greiði þann hluta kostnaðarins með skattheimtu af þessu tagi. Nefndin leggur því til breytingar á frumvarpinu sem miðast við mismikla gjaldtöku af hverri tegund fyrir sig.“ Frumvarpinu var breytt til samræmis við tillögu nefndarinnar og samþykkt þannig sem lög nr. 82/2002. Eftir þessa breytingu var 2. mgr. 11. gr. laganna svohljóðandi: „Til að standa straum af kostnaði við heilbrigðiseftirlit kjötskoðunarlækna með sláturafurðum skal landbúnaðarráðherra innheimta gjald af sláturleyfishöfum af öllu innvegnu kjöti í sláturhúsi sem rennur í sérstakan sjóð í vörslu landbúnaðarráðuneytisins. Eftirlitsgjald þetta miðast við raunkostnað og skal vera 2,10 kr. fyrir hvert kíló kindakjöts, 3,00 kr. fyrir hvert kíló svínakjöts, 2,20 kr. fyrir hvert kíló nautgripakjöts, 2,90 kr. fyrir hvert kíló hrossakjöts og 6,50 kr. fyrir hvert kíló alifuglakjöts.“ Ákvæði þetta stóð þannig óbreytt á öllu því tímabili sem ágreiningur aðila tekur til ef frá er talin breyting með lögum nr. 167/2007, en samkvæmt henni skyldi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra innheimta gjaldið í stað landbúnaðarráðherra og sjóðurinn vera í vörslu Matvælastofnunar í stað landbúnaðarráðuneytis. Á þessu tímabili mælti landbúnaðarráðherra þrívegis fyrir frumvörpum þar sem lagt var til að í stað fasts lögákveðins gjalds yrði ráðherra heimilt að setja gjaldskrá um eftirlitið en ekkert þeirra náði fram að ganga. III Samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997 eins og ákvæðið hljóðaði á þessum tíma miðaðist eftirlitsgjaldið við raunkostnað og skyldi vera 6,50 kr. fyrir hvert kíló alifuglakjöts. Ljóst er af framangreindu áliti landbúnaðarnefndar að við ákvörðun á fjárhæð gjaldsins var tekið mið af raunkostnaði við eftirlit með einstökum kjöttegundum, eins og hann var á þeim tíma sem breytingartillagan var til meðferðar á Alþingi, á grundvelli þeirra upplýsinga sem fram komu í gögnum sem yfirdýralæknir lagði fyrir nefndina. Eru þær forsendur fjárhæðar gjaldsins einnig beinlínis orðaðar í ákvæðinu. Það fær því þó ekki breytt að gjaldið er fastákveðið af löggjafanum sem ákveðin krónutala á hvert kg kjöts. Var því ekki á færi annarra en löggjafans að gera á því breytingar, enda þótt þær kostnaðarforsendur sem fyrir Alþingi lágu við samþykkt frumvarpsins hefðu síðar breyst. Er reyndar ljóst af athugasemdum með frumvarpi því sem síðar varð að lögum nr. 82/2002 að tilgangur með frumvarpinu var öðrum þræði að koma „í veg fyrir að fjárhæð gjaldsins verði háð ákvörðunum stjórnvalda á hverjum tíma“, en frumvarpið breyttist ekki að þessu leyti í meðförum þingsins. Í 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997, eins og ákvæðið hljóðaði á þessum tíma, var tilgreint hverjir væru gjaldskyldir samkvæmt ákvæðinu, við hvað gjaldið skyldi miðast og hver væri fjárhæð þess. Í lögum voru því greind öll þau meginatriði sem þarf til þess að ákvæðið væri fullgild heimild til skattlagningar samkvæmt 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar og var stjórnvöldum ekki falin ákvörðun um nein meginatriði skattheimtunnar. Bar því enga lagalega nauðsyn til þess að samræmi væri milli gjaldsins og kostnaðar við eftirlitið, eins og þörf hefði verið á ef um þjónustugjald hefði verið að ræða. Samkvæmt þessu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnda, Matfugls ehf. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var miðvikudaginn 1. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Matfugli ehf., kt. 471103-2330, Völuteigi 2, Mosfellsbæ, með stefnu, birtri 13. janúar 2010, á hendur íslenzka ríkinu, kt. 550169-2829, Arnarhváli, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda kr. 39.040.821, með 7,70% ársvöxtum af kr. 860.923 frá 10.10. 2005 til 01.11. 2005, en af kr. 860.923 með 8% ársvöxtum frá þeim degi til 10.11. 2005, af kr. 1.712.315 með 8% ársvöxtum frá þeim degi til 10.12. 2005, en af kr. 2.477.665 með 8% ársvöxtum frá þeim degi til 01.01. 2006, en af kr. 2.477.665 með 8,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.01. 2006, en af kr. 3. 207.894 með 8,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.02. 2006, en af kr. 3.899.555 með 8,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.03. 2006, en af kr. 4.875.338 með 8,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.04. 2006, en af kr. 5.686.685 með 8,3% ársvöxtum frá þeim degi til 01.05. 2006, en af kr. 5.686.685 frá þeim degi til 10.05. 2006, en af kr. 6.665.853 með 8,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.06. 2006, en af kr. 7.523.242 með 8,7% ársvöxtum frá þeim degi til 01.07. 2006, en af kr. 7.523.242 með 9,30% ársvöxtum frá þeim degi til 10.07. 2006, en af kr. 8.597.902 með 9,3% ársvöxtum frá þeim degi til 01.08. 2006, en af kr. 8.597.902 með 9,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.08. 2006, en af kr. 9.448.416 með 9,7% ársvöxtum frá þeim degi til 01.09. 2006, en af kr. 9.448.416 með 10,0% ársvöxtum frá þeim degi til 10.09. 2006, en af kr. 10.263.212 með 10,0% ársvöxtum frá þeim degi til 01.10. 2006, en af kr. 10.263.212 með 10,30% ársvöxtum frá þeim degi til 10.10. 2006, en af kr. 11.236.004 með 10,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.11. 2006, en af kr. 12.185.999 með 10,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.12. 2006, en af kr. 13.164.660 með 10,3% ársvöxtum frá þeim degi til 01.01. 2007, en af kr. 13.164.660 með 10,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.01. 2007, en af kr. 14.308.069 með 10,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.02. 2007, en af kr. 15.347.541 með 10,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.03. 2007, en af kr. 16.340.415 með 10,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.04. 2007, en af kr. 17. 208.806 með 10,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.05. 2007, en af kr. 18.114.383 með 10,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.06. 2007, en af kr. 18.970.195 með 10,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.07. 2007, en af kr. 19.987.893 með 10,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.08. 2007, en af kr. 21.060.667 með 10,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.09. 2007, en af kr. 22.112.145 með 10,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.11. 2007, en af kr. 23.055.891 með 10,7% ársvöxtum frá þeim degi til 01.12. 2007, en af kr. 23.055.891 með 11,0% ársvöxtum frá þeim degi til 10.12. 2007, en af kr. 24.137.877 með 11,0% ársvöxtum frá þeim degi til 10.01. 2008, en af kr. 25.129.797 með 11,0% ársvöxtum frá þeim degi til 10.02. 2008, en af kr. 26.037.982 með 11,0% ársvöxtum frá þeim degi til 10.03. 2008, en af kr. 27.382.161 með 11,0% ársvöxtum frá þeim degi til 10.04. 2008, en af kr. 28.499.994 með 11,0% ársvöxtum frá þeim degi til 01.05. 2008, en af kr. 28.499.994 með 12,30% ársvöxtum frá þeim degi til 10.05. 2008, en af kr. 29.539.087 með 12,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.06. 2008, en af kr. 30.915.197 með 12,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.07. 2008, en af kr. 31.915.737 með 12,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.09. 2008, en af kr. 34.247.478 með 12,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.10. 2008, en af kr. 35. 202.508 með 12,3% ársvöxtum frá þeim degi til 01.11. 2008, en af kr. 35. 202.508 með 10,0% ársvöxtum frá þeim degi til 10.11. 2008, en af kr. 36.367.995 með 10,0% ársvöxtum frá þeim degi til 01.12. 2008, en af kr. 36.367.995 með 14,0% ársvöxtum frá þeim degi til 10.12. 2008, en af kr. 37.295.244 með 14,0% ársvöxtum frá þeim degi til 10.01. 2009, en af kr. 38.262.968 með 14,0% ársvöxtum frá þeim degi til 01.02. 2009, en af kr. 38.262.968 með 13,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.02. 2009, en af kr. 39.040.821 með 13,3%ársvöxtum frá þeim degi til 01.03. 2009, en af kr. 39.040.821 með 12,7% ársvöxtum frá þeim degi til 01.05. 2009, en af kr. 39.040.821 með 12,0% ársvöxtum frá þeim degi til 01.06. 2009, en af kr. 39.040.821 með 7,0% ársvöxtum frá þeim degi til 08.10. 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt er gerð krafa um málskostnað úr hendi stefnda að skaðlausu skv. mati dómsins. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati réttarins, en til vara, að stefnukröfurnar verði stórkostlega lækkaðar, og málskostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. II Málavextir Málavextir eru óumdeildir og er þeim lýst svo í stefnu: Málið lýtur að ágreiningi á túlkun 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997 um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat á sláturafurðum. Samkvæmt tilvísuðu ákvæði skal sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra, til að standa straum af kostnaði við heilbrigðiseftirlit kjötskoðunarlækna með sláturafurðum, innheimta gjald af sláturleyfishöfum af öllu innvegnu kjöti í sláturhúsi, sem rennur í sérstakan sjóð í vörzlu Matvælastofnunar. Eftirlitsgjald þetta miðast við raunkostnað og skal vera kr. 2,10 fyrir hvert kíló kindakjöts, kr. 3,00 fyrir hvert kíló svínakjöts, kr. 2,20 fyrir hvert kíló nautgripakjöts, kr. 2,90 fyrir hvert kíló hrossakjöts og kr. 6,50 fyrir hvert kíló alifuglakjöts. Í 1. gr. reglugerðar nr. 336/2005, um innheimtu gjalds vegna heilbrigðiseftirlits með sláturafurðum, settri með stoð í lögunum, segir jafnframt að innheimt gjald miðist við raunkostnað við heilbrigðiseftirlitið. Í 4. gr. reglugerðarinnar er sérstaklega tiltekið til hvaða þátta í heilbrigðiseftirliti sláturafurða gjaldinu er ætlað að standa straum af. Í 5. gr. hennar segir, að sláturleyfishafa sé skylt að standa skil á gjaldi eftir lok hvers tímabils, þannig að fyrir framleiðslu hvers mánaðar skuli gjalddagi vera 10. dag þar næsta mánaðar á eftir. Stefnandi, sem framleiðandi alifuglakjöts og sláturleyfishafi, hefur þurft að reiða ofangreint eftirlitsgjald af hendi. Stefnandi telur hins vegar, að hann hafi ofgreitt hlutaðeigandi gjald, þar sem hið innheimta gjald, sem stefnandi hefur reitt af hendi, hafi ekki svarað til raunkostnaðar af eftirlitinu, svo sem hin almennu lög og reglugerðin, sett með stoð í þeim, ráðgera hins vegar. Vegna þessa ritaði stefnandi Matvælastofnun, en gjaldið rennur í sérstakan sjóð í vörzlu hennar, erindi, dags. 30. apríl 2009 og 22. maí 2009, þar sem farið var fram á, að Matvælastofnun sýndi fram á útlagðan raunkostnað við kjötskoðun í sláturhúsi stefnanda í Mosfellsbæ, ásamt því að stofnunin endurgreiddi stefnanda mismuninn á hinu innheimta gjaldi annars vegar og raunkostnaðinum hins vegar. Kveðst stefnandi raunar þegar árið 2005 hafa gert athugasemdir vegna þessa, sbr. bréf stefnanda til stefnda, dags. 2. febrúar 2005. Í svarbréfi stofnunarinnar til stefnanda, dags. 28. maí 2009, upplýsti stofnunin, að hún hefði tekið saman yfirlit vegna reksturs heilbrigðiseftirlits með sláturafurðum, sundurliðað niður á einstakar kjöttegundir, fyrir árin 2006, 2007 og 2008, en rekstraryfirlit væri gert upp á ársgrundvelli. Ekki væri hins vegar hægt að sundurliða rekstrartölur niður á einstakar kjöttegundir fyrir árin 2004 og 2005, þar sem bókhald þáverandi Embættis yfirdýralæknis hefði verið fært með þeim hætti, að öll gjöld voru færð til gjalda án sundurliðunar niður á einstakar kjöttegundir. Samkvæmt svarbréfi stofnunarinnar var hið innheimta gjald vegna alifugla árið 2006 kr. 42.158.000; árið 2007 kr. 47.800.000 og árið 2008 kr. 47.994.000. Kostnaður vegna sama tímabila hafi hins vegar verið kr. 17.790.000 árið 2006, kr. 23.529.000 árið 2007, og kr. 19.667.000 árið 2008. Af framangreindu telur stefnandi ótvírætt mega ráða að innheimt gjald, vegna alifugls sé langtum hærra en nemur raunkostnaði af eftirliti. Í erindi Matvælastofnunar var kröfu stefnanda um endurgreiðslu ofgreiddra gjalda hins vegar hafnað á þeim grundvelli, að stofnunin hefði, við innheimtu gjaldsins, farið að þeim lögum, sem giltu um heilbrigðiseftirlit með sláturdýrum og afurðum, og innheimt hjá sláturleyfishöfum þau gjöld, sem löggjafinn hefði ákveðið með lögum nr. 96/1997. III Málsástæður stefnanda Stefnandi kveðst vera einn stærsti alifuglaframleiðandi landsins. Hafi hann, á grundvelli laga nr. 96/1997 og reglugerðar, settri með stoð í þeim, nr. 336/2005, þurft að greiða eftirlitsgjald. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997 kveði á um, að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra skuli, til að standa straum af kostnaði við heilbrigðiseftirlit kjötskoðunarlækna með sláturafurðum, innheimta gjald af sláturleyfishöfum af öllu innvegnu kjöti í sláturhúsi, sem renni í sérstakan sjóð í vörzlu Matvælastofnunar. Eftirlitsgjald þetta miðist við raunkostnað. Sé gjaldið fyrir alifuglakjöt ákveðið kr. 6,50 fyrir hvert kíló. Fyrir liggi hins vegar, sbr. áðurgreint bréf Matvælastofnunar til stefnanda, að innheimt gjald fyrir alifuglakjöt á árunum 2006-2008 sé miklu hærri fjárhæð en nemi raunkostnaði. Stefnandi byggi á því, að túlka verði ákvæði 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997, sbr. og 1. gr. reglugerðar nr. 336/2005, með þeim hætti, að innheimt eftirlitsgjald eigi eingöngu að standa straum af raunkostnaði við heilbrigðiseftirlit vegna hverrar tegundar sláturafurða. Óheimilt sé, án skýrrar lagaheimildar, að láta tiltekinn notendahóp, hér alifuglaframleiðendur, greiða mun hærra þjónustugjald en almennt hljótist af því að veita umrædda þjónustu til að afla fjár til að greiða niður þjónustuna fyrir annan notendahóp. Af erindi Matvælastofnunar til stefnanda, dags. 28. maí 2009, sé hins vegar ljóst, að svo virðist ástatt um alifuglaframleiðendur, þ.e.a.s. þeir, þ.m.t. stefnandi, séu látnir niðurgreiða kostnað af eftirliti með t.d. svínum og sauðfé. Stefnandi byggi jafnframt á því, að við beitingu gjaldtökuheimilda í lögum beri að gæta jafnræðis og samræmis. Af því leiði jafnframt, að túlka beri umþrætt ákvæði þannig, að innheimt eftirlitsgjald eigi eingöngu að standa straum af raunkostnaði við heilbrigðiseftirlit vegna hverrar tegundar sláturafurða. Þar sem gjaldið, í tilviki alifugla, geri það hins vegar ekki, sé í reynd um ofgreiðslu gjalda að ræða, sem stefnandi eigi rétt á að fá endurgreidda, sbr. og 1. gr. laga nr. 29/1995, sem kveði á um, að stjórnvöld, sem innheimti skatta eða gjöld, skuli endurgreiða það fé, sem ofgreitt reynist lögum samkvæmt, ásamt vöxtum samkvæmt 2. gr. laganna. Stefnandi byggi jafnframt á því í þessu sambandi, að yrði stefnanda gert að greiða hærra gjald, en nemi raunkostnaði af eftirlitinu, þá væri í reynd um skatt að ræða. Af orðalagi 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997, sbr. og 1. gr. reglugerðar nr. 336/2005, sé hins vegar ljóst, að vilji löggjafans standi ekki til skattheimtu í þessu tilliti. Þvert á móti sé umþrættu gjaldi ætlað að vera þjónustugjald, þ.e.a.s. því er ætlað að vera greiðsla sem tilteknum aðilum er gert að greiða hinu opinbera fyrir sérgreint endurgjald, þ.e. eftirlit hins opinbera. Stefnandi vísi jafnframt til þess, að til að um lögmæta skattlagningu væri að ræða, yrði hún að eiga sér skýra og ótvíræða lagastoð, sbr. 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Stefnandi vísi jafnframt til þess, að það sé margstaðfest, að þegar ekki sé til að dreifa skattlagningarheimild í skilningi 40. og 77. gr. stjórnarskrár, sé óheimilt að byggja „fjárhæð“ gjalds á sjónarmiðum um almenna tekjuöflun. Gjaldið megi ekki vera hærra en sá kostnaður, sem almennt hljótist af því að veita umrædda þjónustu. Ákvörðun fjárhæðar þjónustugjalds verði jafnframt að byggjast á traustum útreikningi. Að öðrum kosti séu lagaákvæði, sem heimili töku þjónustugjalds, notuð í skattalegu sjónarmiði um almenna fjáröflun, svo sem hér sé ástatt að mati stefnanda, en slíkt brjóti jafnframt í bága við 40. og 77. gr. stjórnarskrár. Stefnandi byggi einnig á því, að einungis sé heimilt að ráðstafa þjónustugjaldi til að mæta þeim kostnaðarliðum, sem mælt sé fyrir í lögum. Þeim áskilnaði sé hins vegar ekki fullnægt hér, enda gjaldinu ráðstafað til að mæta kostnaði af eftirliti með öðrum kjöttegundum. Stefnandi telji öll framangreind atriði, hvert um sig og saman, leiða til þess að umþrætt gjaldtaka gagnvart stefnanda sé ólögmæt, þ.e.a.s. að svo miklu leyti sem innheimt gjöld svari ekki kostnaði af eftirlitinu (séu umfram kostnaðinn). Stefnandi vísi til þess, sbr. og að framan, að samkvæmt 1. gr. laga nr. 29/1995 skuli stjórnvöld, sem innheimti skatta eða gjöld, endurgreiða það fé, sem ofgreitt reynist lögum samkvæmt, ásamt vöxtum samkvæmt 2. gr. laganna. Fyrir liggi, að samkvæmt svarbréfi Matvælastofnunar hafi hið innheimta gjald vegna alifugla árið 2006 verið kr. 42.158.000, árið 2007 kr. 47.800.000 og árið 2008 kr. 47.994.000. Gjöld stefnanda vegna ársins 2006 hafi verið kr. 19.806.204; vegna ársins 2007 kr. 21.052.453 og vegna ársins 2008 kr. 22.038.712. Af framangreindu leiði, að hlutfall greiðslna stefnanda af innheimtum gjöldum á þessum tímabilum hafi verið 47% á árinu 2006, 44% á árinu 2007 og 45,9% á árinu 2008, eða að meðaltali 45,6%. Rétt sé að taka fram, að reikningshaldsmánuður sé ávallt einum mánuði á eftir sláturmánuði. Því sé gerður reikningur í janúar vegna desember, í febrúar vegna janúar o.s.frv. Hin ætluðu ofteknu gjöld vegna sama tímabils, þ.e. áranna 2006-2008, nemi samkvæmt erindi Matvælastofnunnar kr. 24.368.000 fyrir árið 2006, kr. 24.271.000 fyrir árið 2007 og kr. 28.327.000 vegna ársins 2008. Hlutfall oftekinna gjalda fyrir sömu ár séu að sama skapi 57,8% fyrir 2006, 50,78% fyrir 2007, og 59% fyrir árið 2008. Stefnandi byggi á því að vegna hverrar greiðslu, sem hann hafi innt af hendi á árinu 2006, eigi hann rétt á að fá endurgreidda fjárhæð, sem svari til hlutfalls þess, sem oftekið hafi verið. Hið sama gildi um árin 2007 og 2008. Endurgreiðsla verði þá svofelld: Til viðbótar framangreindu setji stefnandi fram kröfu um endurgreiðslu þeirra fjármuna, sem hafi verið inntir af hendi á árinu 2005, að svo miklu leyti sem endurgreiðslukrafa stefnanda teljist ekki fyrnd. Ekki liggi fyrir af hálfu Matvælastofnunar, hver innheimta stofnunarinnar var vegna alifugla árið 2005. Fyrir liggi hins vegar, að meðaltal oftekinna gjalda á tímabilinu 2006-2008 hafi verið 55,86%. Í samræmi við það sé sú prósentutala notuð til grundvallar kröfu um endurgreiðslu af hverri ætlaðri ofgreiddri fjárhæð á árinu 2005. Rétt sé að taka fram, að stefnandi hafi höfðað mál til endurgreiðslu umkrafinna gjalda með stefnu, þingfestri þann 15. október 2009. Málið hafi verið fellt niður þann 14. janúar 2010, þar sem talið hafi verið rétt að gera ákveðnar tölulegar breytingar. Sé stefnanda heimilt að höfða nýtt mál, sbr. mál þetta, til greiðslu á sömu skuldum, án þess að þær verði taldar fyrndar, sbr. 11. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu kröfuréttinda. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 29/1995 skuli, við endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda skv. 1. gr., greiða gjaldanda vexti, sem skuli vera þeir sömu og Seðlabanki Íslands ákveði og birti skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af því fé, sem oftekið hafi verið, frá þeim tíma, sem greiðslan átti sér stað og þar til endurgreiðsla fari fram. Í samræmi við framangreint sé krafizt vaxta af hverri ofangreindri greiðslu frá tímamarki hlutaðeigandi greiðslu til og með útgáfudags stefnu þessarar, en krafizt sé dráttarvaxta frá þeim degi til og með greiðsludags, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995, sem kveði á um, að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. skuli greiða dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim tíma, er gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra skatta eða gjalda. Sé stefnufjárhæð málsins sett fram í samræmi við framangreint. Um lagarök vísi stefnandi einkum til laga nr. 96/1997 um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat á sláturafurðum, reglugerðar nr. 336/2005 um innheimtu gjalds vegna heilbrigðiseftirlits með sláturafurðum, laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, 40. og 77. gr. stjórnarskrár, auk meginreglna stjórnsýsluréttar. Málsástæður stefnda Í 1. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997 komi fram, að heilbrigðisskoðun skuli fara fram á öllum sláturdýrum, áður en slátrun fari fram. Þá skuli allar sláturafurðir í sláturhúsum heilbrigðisskoðaðar, áður en þær fari til frekari vinnslu og dreifingar. Að lokinni skoðun skuli afurðir merktar um skoðunina. Ákvæði 2. mgr. 11. gr. laganna hafi upphaflega hljóðað svo: Til að standa straum af kostnaði við heilbrigðiseftirlit kjötskoðunarlækna með sláturafurðum skal landbúnaðarráðherra innheimta gjald af sláturleyfishöfum af öllu innvegnu kjöti í sláturhúsi sem rennur í sérstakan sjóð í vörslu landbúnaðarráðuneytisins. Eftirlitsgjald þetta miðast við raunkostnað og skal vera allt að 2,50 kr. á hvert kíló kjöts. Með lögum nr. 82/2002 hafi verið gerð breyting á 2. málslið 2. mgr. 11. gr. þannig að málsliðurinn orðaðist svo: Eftirlitsgjald þetta miðast við raunkostnað og skal vera 2,10 kr. fyrir hvert kíló kindakjöts, 3,00 fyrir hvert kíló svínakjöts, 2,20 kr. fyrir hvert kíló nautgripakjöts, 2,90 fyrir hvert kíló hrossakjöts og 6,50 kr. fyrir hvert kíló alifuglakjöts. Ákvæði 2. og 3. mgr. 11. gr. hljóði nú svo með áorðnum breytingum á 2. mgr.: Til að standa straum af kostnaði við heilbrigðiseftirlit kjötskoðunarlækna með sláturafurðum skal sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra innheimta gjald af sláturleyfishöfum af öllu innvegnu kjöti í sláturhúsi sem rennur í sérstakan sjóð í vörslu Matvælastofnunar. Eftirlitsgjald þetta miðast við raunkostnað og skal vera 2,10 kr. fyrir hvert kíló kindakjöts, 3,00 fyrir hvert kíló svínakjöts, 2,20 kr. fyrir hvert kíló nautgripakjöts, 2,90 fyrir hvert kíló hrossakjöts og 6,50 kr. fyrir hvert kíló alifuglakjöts. Ráðherra setur nánari ákvæði um framkvæmd eftirlits og innheimtu eftirlitsgjalds samkvæmt þessari grein. Ekki sé um það deilt, að kostnaður við heilbrigðiseftirlit með alifuglaslátrun hafi farið lækkandi, og tekjur af lögákveðnu gjaldi vegna heilbrigðiseftirlits við þá framleiðslu hafi reynzt hærri frá árinu 2006 en gjaldfærður kostnaður við það eftirlit. Hins vegar hafi verið í heild tap á sjóðnum á öllu þessu tímabili, þar sem innheimt gjöld hafi ekki staðið undir kostnaði, sbr. bréf Matvælastofnunar á dskj. nr. 6. Lækkun tilkostnaðar við eftirlit með alifuglum stafi bæði af því, að alifuglaframleiðendur sendi ekki lengur sýkta sláturhópa í sláturhús og af því, að sláturhópar alifugla séu stærri en áður, sbr. bréf stefnanda á dskj. nr. 4. Af hálfu landbúnaðarráðherra hafi, eftir lagabreytinguna með lögum nr. 82/2002, í þrígang verið hlutazt til um að gerðar yrðu breytingar á 2. mgr. 11. gr. í þá veru, að eftirlitsgjald yrði þjónustugjald og ráðherra heimilað að setja gjaldskrá um eftirlitið, þannig að betur væri hægt að endurspegla raunverulegan kostnað og bregðast við hækkunum og lækkunum á raunkostnaði. Frumvörp í þá veru hafi verið lögð fram á árunum 2005 til 2006 á 131., 132. og 133. löggjafarþingi, án þess að þau næðu fram að ganga. Ekkert þeirra hafi verið afgreitt úr nefnd í kjölfar 1. umræðu. Hafi hagsmunaaðilar, þ. á m. þeir, sem töluðu máli framleiðenda alifuglaafurða og alifuglasláturhúsa, eindregið lagzt gegn öllum þessum frumvörpum, sbr. bréf sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins á dskj. nr. 10. Ekki sé unnt að fallast á þau sjónarmið stefnanda, að hin umþrætta gjaldtaka sé ólögmæt gagnvart stefnanda að því marki sem innheimt gjöld vegna alifugla séu umfram kostnað við það eftirlit. Frá því að lög nr. 96/1997 öðluðust gildi og fram til gildistöku breytingarlaga nr. 82/2002 hinn 1. júní 2002 skyldi ráðherra ákveða fjárhæð eftirlitsgjaldsins með hliðsjón af kostnaði við eftirlitið allt, að hinni tilgreindu hámarksfjárhæð, og skyldi sama kílóagjald lagt á allt kjöt. Þrátt fyrir að í lögum nr. 82/2002 segði, að eftirlitsgjaldið miðaðist við raunkostnað, hafi löggjafinn jafnframt ákveðið nákvæmlega, hver sú fjárhæð ætti að vera, sem innheimta skyldi fyrir hverja kjöttegund fyrir sig, og sé engu svigrúmi samkvæmt lögunum til að dreifa til hækkunar eða lækkunar þess gjalds, sem þannig sé ákveðið í lögunum að innheimta skuli, eða veitt nein heimild til endurgreiðslu þess. Engum lögvörðum rétti stefnanda til endurgreiðslu á hluta innheimtra eftirlitsgjalda sé þannig til að dreifa. Eftir þær breytingar, sem gerðar hafi verið með lögum nr. 82/2002, beri eftirlitsgjaldið flest merki um skattheimtu, og lagaheimild til álagningar og innheimtu þess umframkostnaðar vegna einstakra tegunda afurða til að mæta auknum kostnaði annarra afurða uppfylli skilyrði 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Gjaldið eigi sér þannig skýra og ótvíræða lagastoð í skilningi 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar. Ekkert valdframsal eigi sér stað til stjórnvalda varðandi gjaldtökuna. Í ákvæðinu komi fram, hvaða aðilar séu gjaldskyldir, hver gjaldstofninn sé, og gjaldið sé ákveðið í lögunum sjálfum og kveðið á um, að það skuli vera fastákveðin krónutala fyrir hvert kíló kjöts af einstökum afurðum. Allar breytingar á gjaldinu verði þannig að gerast með lögum, hvort heldur sem sé til hækkunar eða lækkunar, og engin heimild sé veitt til endurgreiðslu þess gjalds, sem lögin kveði á um að skuli innheimta. Beri þannig að sýkna af öllum kröfum stefnanda Ekki sé tölulegur ágreiningur í málinu. Kröfur stefnanda vegna ársins 2006 nemi samtals kr. 11.447.986, vegna ársins 2007 nemi þær samtals kr. 10.690.441 og vegna ársins 2008 samtals kr. 13.002.839. Varakröfu sína um lækkun reisi stefndi í fyrsta lagi á því að sýkna beri af öllum kröfum stefnanda vegna ársins 2005 að fjárhæð samtals kr. 3.899.555, sem stefnandi reisi við meðaltal oftekinna gjalda á tímabilinu 2006 til 2008. Engra haldbærra gagna njóti við um ofgreiðslu stefnanda vegna alifugla á árinu 2005. Kröfum stefnanda, um að einstakar greiðslur innan árs beri vexti að liðnum mánuði frá sláturdegi, sé mótmælt. Fáist ekki séð, að slík krafa geti átt neina lagastoð. Ljóst sé, að ekkert geti legið fyrir um ofgreidd gjöld, og þar með rétt einstakra sláturleyfishafa sem gjaldenda til endurgreiðslu, fyrr en eftir uppgjör ársreiknings. Samkvæmt því sé því mótmælt, að kröfur stefnanda vegna höfuðstóls ætlaðrar ofgreiðslu einstakra ára, sbr. hér að ofan, geti borið vexti frá fyrri tíma en miðað við 1. marz næsta ár á eftir. IV Forsendur og niðurstaða Í 2. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997 um eldi og heilbrigði sláturdýra, slátrun, vinnslu, heilbrigðisskoðun og gæðamat á sláturafurðum segir svo: Til að standa straum af kostnaði við heilbrigðiseftirlit kjötskoðunarlækna með sláturafurðum skal sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra innheimta gjald af sláturleyfishöfum af öllu innvegnu kjöti í sláturhúsi, sem rennur í sérstakan sjóð í vörslu Matvælastofnunar. Eftirlitsgjald þetta miðast við raunkostnað og skal vera 2,10 kr. fyrir hvert kíló kindakjöts, 3,00 kr. fyrir hvert kíló svínakjöts, 2,20 kr. fyrir hvert kíló nautgripakjöts, 2,90 kr. fyrir hvert kíló hrossakjöts og 6,50 kr. fyrir hvert kíló alifuglakjöts. Eftirlitsgjaldið var ákveðið eins og þarna greinir með breytingarlögum nr. 82/2002, en fyrir þá breytingu skyldi eftirlitsgjaldið miðast við raunkostnað og vera allt að 2,50 kr. á hvert kíló kjöts, óháð tegund. Samkvæmt framangreindum lagaákvæðum þykir ljóst, að löggjafinn hafi ætlað eftirlitsgjaldinu að vera þjónustugjald fyrir tiltekna veitta þjónustu. Kemur sú ætlan enn skýrar í ljós við breytinguna, sem varð á 2. mgr. 11. gr. með l. n.r. 82/1992, þar sem mismunandi gjald er ákveðið fyrir hvern kjötflokk. Segir svo m.a. í nefndaráliti með frumvarpi með þeim lögum: Með frumvarpinu er lagt til að hámark gjalds sem heimilt er að innheimta fyrir heilbrigðiseftirlit með sláturafurðum í sláturhúsum verði hækkað úr 2,50 kr. í 3,46 kr. á hvert kíló kjöts. Fyrir nefndina hafa verið lögð gögn frá yfirdýralækni sem sýna skiptingu kostnaðar við eftirlit milli einstakra dýrategunda. Samkvæmt þeim upplýsingum er hlutfallslega mestur kostnaður við eftirlit með alifuglakjöti, einkum vegna salmonellu- og kampýlobaktersmits. Nefndin telur eðlilegt að hver grein um sig beri þann kostnað sem af eftirlitinu hlýst og leggur til að mismunandi gjald verði innheimt fyrir hverja tegund kjöts. Þá telur nefndin að kostnaður af starfi héraðsdýralækna við kjötskoðun skuli greiðast af launalið viðkomandi embætta samkvæmt fjárlögum enda verður að telja skoðunina hluta af starfi þeirra. Óeðlilegt er að framleiðendur og/eða neytendur greiði þann hluta kostnaðarins með skattheimtu af þessu tagi. Nefndin leggur því til breytingar á frumvarpinu sem miðast við mismikla gjaldtöku af hverri tegund fyrir sig. Lagði nefndin síðan til að frumvarpið yrði samþykkt með þeirri breytingu, sem síðan varð að lögum nr. 82/2002. Það liggur fyrir, að hið háa gjald, sem innheimt hefur verið fyrir alifuglakjöt samkvæmt framangreindri lagabreytingu, tók á þeim tíma, sem það var ákveðið í lögum, mið af þeim raunkostnaði sem var við eftirlit með alifuglakjöti, en eins og fram kemur í framangreindu nefndaráliti, var sá kostnaður mun hærri en eftirlit með öðrum kjötflokkum. Í 4. gr. i.f. reglugerðar nr. 336/2005 um innheimtu gjalds vegna heilbrigðiseftirlits með sláturafurðum, sem sett var samkvæmt heimild í 3. mgr. 11. gr. laga nr. 96/1997, er skýrt tekið fram, að gjaldið taki ekki til greiðslu á öðrum kostnaði við heilbrigðiseftirlit, en rakið er í liðum a-d í 4. gr. Ágreiningslaust er með aðilum, að verulega hafi dregið úr þessum mikla kostnaði við eftirlit með alifuglakjöti, þannig að í raun hafa gjöldin að hluta til runnið til niðurgreiðslu eftirlits með öðrum kjöttegundum, sem gengur þvert á tilgang þann sem endurspeglast í framangreindu nefndaráliti, og er jafnframt skýrt tekið fram í lögunum, að gjaldið skuli miðast við raunkostnað. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið er ekki fallizt á þá málsástæðu stefnda, að gjaldið sé skattur, hvorki sá hluti þess sem fellur undir raunkostnað við eftirlit, né þær umframgreiðslur, sem stefnandi innti af hendi. Telst gjaldtaka stefnda af stefnanda umfram raunkostnað við eftirlit með alifuglakjöti óheimil. Ber stefnda því að endurgreiða stefnanda þann mismun, sem ofgreiddur var. Ekki er tölulegur ágreiningur um ofgreiðslur vegna áranna 2006-2008, og verða kröfur vegna þeirra ára teknar til greina að fullu. Ekki liggja fyrir upplýsingar um raunkostnað vegna alifuglakjöts fyrir árið 2005. Stefnandi áætlar því ofgreiðslu sína vegna þess árs og byggir á meðaltali oftekinna gjalda árin 2006-2008. Stefndi hefur ekki andmælt því, að um ofgreiðslu hafi verið að ræða árið 2005, en hann ber hallann af því að sönnun skortir um raunkostnað ársins. Með því að hann hefur ekki sýnt fram á, að sú fjárhæð, sem stefnandi krefur um, sé röng, stefnda í óhag, verða kröfur stefnanda teknar til greina, eins og þær eru fram settur. Stefndi hefur mótmælt upphafstíma vaxta. Óumdeilt er, að gjalddagi eftirlitsgjaldanna var 10. dagur þar næsta mánaðar eftir hvern framleiðslumánuð, og miðar vaxtakrafa stefnanda við þá daga. Ber því að taka vaxtakröfuna til greina, eins og hún er fram sett. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir eftir atvikum hæfilega ákveðinn kr. 1.100.000. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, íslenzka ríkið, greiði stefnanda, Matfugli ehf., kr. 39.040.821, með 7,70% ársvöxtum af kr. 860.923 frá 10.10. 2005 til 01.11. s.á., en með 8% ársvöxtum frá þeim degi til 10.11. s.á., en af kr. 1.712.315 frá þeim degi til 10.12. s.á., en af kr. 2.477.665 frá þeim degi til 01.01. 2006, en með 8,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.01. s.á., en af kr. 3. 207.894 frá þeim degi til 10.02. s.á., en af kr. 3.899.555 frá þeim degi til 10.03. s.á., en af kr. 4.875.338 frá þeim degi til 10.04. s.á., en af kr. 5.686.685 frá þeim degi til 10.05. s.á., en með 8,7% ársvöxtum af kr. 6.665.853 frá þeim degi til 10.06. s.á., en af kr. 7.523.242 frá þeim degi til 01.07. s.á., en með 9,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.07. s.á., en af kr. 8.597.902 frá þeim degi til 01.08. s.á., en með 9,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.08. s.á., en af kr. 9.448.416 frá þeim degi til 01.09. s.á., en með 10,0% ársvöxtum frá þeim degi til 10.09. s.á., en af kr. 10.263.212 frá þeim degi til 01.10. s.á., en með 10,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.10. s.á., en af kr. 11.236.004 frá þeim degi til 10.11. s.á., en af kr. 12.185.999 frá þeim degi til 10.12. s.á., en af kr. 13.164.660 frá þeim degi til 01.01. 2007, en með 10,7% ársvöxtum frá þeim degi til 10.01. s.á., en af kr. 14.308.069 frá þeim degi til 10.02. s.á., en af kr. 15.347.541 frá þeim degi til 10.03. s.á., en af kr. 16.340.415 frá þeim degi til 10.04. s.á., en af kr. 17. 208.806 frá þeim degi til 10.05. s.á., en af kr. 18.114.383 frá þeim degi til 10.06. s.á., en af kr. 18.970.195 frá þeim degi til 10.07. s.á., en af kr. 19.987.893 frá þeim degi til 10.08. s.á., en af kr. 21.060.667 frá þeim degi til 10.09. s.á., en af kr. 22.112.145 frá þeim degi til 10.11. s.á., en af kr. 23.055.891 frá þeim degi til 01.12. s.á., en með 11,0% ársvöxtum frá þeim degi til 10.12. s.á., en af kr. 24.137.877 frá þeim degi til 10.01. 2008, en af kr. 25.129.797 frá þeim degi til 10.02. s.á., en af kr. 26.037.982 frá þeim degi til 10.03. s.á., en af kr. 27.382.161 frá þeim degi til 10.04. s.á., en af kr. 28.499.994 frá þeim degi til 01.05. s.á., en með 12,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.05. s.á., en af kr. 29.539.087 frá þeim degi til 10.06. s.á., en af kr. 30.915.197 frá þeim degi til 10.07. s.á., en af kr. 31.915.737 frá þeim degi til 10.09. s.á., en af kr. 34.247.478 frá þeim degi til 10.10. s.á., en af kr. 35. 202.508 frá þeim degi til 01.11. s.á., en með 10,0% ársvöxtum frá þeim degi til 10.11. s.á., en af kr. 36.367.995 frá þeim degi til 01.12. s.á., en með 14,0% ársvöxtum frá þeim degi til 10.12. s.á., en af kr. 37.295.244 frá þeim degi til 10.01. 2009, en af kr. 38.262.968 frá þeim degi til 01.02. s.á., en með 13,3% ársvöxtum frá þeim degi til 10.02. s.á., en af kr. 39.040.821 frá þeim degi til 01.03. s.á., en með 12,7% ársvöxtum frá þeim degi til 01.05. s.á., en með 12,0% ársvöxtum frá þeim degi til 01.06. s.á., en með 7,0% ársvöxtum frá þeim degi til 08.10. s.á., en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá greiði stefndi stefnanda kr. 1.100.000 í málskostnað.
|
Mál nr. 269/1998
|
Opinberir starfsmenn Kjarasamningur Vinnusamningur
|
J krafði H, fyrrverandi vinnuveitanda sinn, um vangoldin laun og orlofslaun, sem hann taldi vera mismun greiðslna sem honum báru samkvæmt kjarasamningi og þeirra greiðslna sem hann hafði fengið. Tekið var til þess að við undirritun samkomulags um starfslok bar J ekki fram umrædda kröfu sína og samkomulagið var orðað þannig að verið væri að semja um fullnaðargreiðslur vegna starfslokanna. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest um að þetta orðalag samkomulagsins bæri ekki að skýra þannig að það veitti J rétt til að gera nú kröfu vegna launa á þeim tíma, sem vinnusamband málsaðila stóð.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. júní 1998. Eru aðal- og varakröfur hans fyrir Hæstarétti þær sömu og endanlegar kröfur hans í héraði að því viðbættu að hann krefst málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst stefndi lækkunar á kröfum áfrýjanda og að málskostnaður verði felldur niður. I. Áfrýjandi var rekstrarstjóri háspennudeildar stefnda frá 1. október 1985 til 1. nóvember 1996. Áður hafði hann gegnt starfi rafveitustjóra í Njarðvík um árabil. Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um vangoldin laun og orlofslaun vegna svonefndrar kerfisgæslu á tímabilinu frá júlí 1993 til og með október 1996. Kveður hann stefnufjárhæð vera mismun greiðslna, sem honum bar að fá samkvæmt kjarasamningi og þeirra greiðslna, sem hann fékk í raun á tímabilinu. Í ársbyrjun 1986 var komið á svonefndri kerfisgæslu í nýstofnaðri rafmagnsdeild stefnda. Kerfisgæslan var falin Sævari Sörenssyni rekstrarstjóra lágspennudeildar og áfrýjanda, sem var eins og fyrr segir rekstrarstjóri háspennudeildar. Gegndi áfrýjandi gæslunni til 1. nóvember 1996, er hann lét af störfum hjá stefnda, þá tæplega 66 ára að aldri. II. Áfrýjandi og Sævar Sörensson leituðu seint á árinu 1993 til forstöðumanns rafmagnsdeildar stefnda og óskuðu eftir hækkun á greiðslum til sín vegna bakvakta. Sýndu þeir honum bréf dagsett 9. desember 1993, þar sem þeir fóru fram á “leiðréttingu á bakvaktarlaunum”, sem reiknuð yrðu aftur í tímann. Bréfið undirrituðu þeir ekki, en nöfn þeirra voru vélrituð undir það. Forstöðumaðurinn skýrði svo frá fyrir dómi, að hann hafi minnst á þessa kröfu áfrýjanda og Sævars við yfirmenn stefnda, en ekkert hafi verið frekar gert í málinu. Hvorki verður séð, að af hálfu áfrýjanda hafi bréf þetta verið ítrekað né formlega verið krafist breytinga á greiðslum fyrir kerfisgæslu eða bakvaktir fyrr en með bréfi Starfsmannafélags Suðurnesjabyggða til stefnda 8. október 1996, en þar segir að áfrýjandi hafi aðeins fengið 40% af bakvaktargreiðslum eins og þær séu samkvæmt kjarasamningi. Áfrýjandi kveður þá félaga hafa leitað til starfsmannafélagsins í árslok 1995, en ekki liggur fyrir hvers vegna starfsmannafélagið gerði kröfuna ekki fyrr en í október 1996. III. Málsaðilar gerðu 16. apríl 1996 skriflegt samkomulag um að áfrýjandi lyki störfum hjá stefnda 1. nóvember 1996. Er aðalefni samkomulagsins tekið upp orðrétt í héraðsdómi. Fyrir Hæstarétti heldur áfrýjandi fram, að með því að gangast undir samkomulagið hafi hann ekki afsalað sér hinum umdeildu greiðslum, sem hann hafi átt rétt á samkvæmt ákvæðum laga og kjarasamnings, enda hafi þær verið að miklum mun hærri en greiðslur, sem samkomulagið veitti honum. Í kjarasamningi hafi verið kveðið á um að reglur þágildandi laga nr. 38/1954 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins giltu um réttarstöðu félagsmanna í Starfsmannafélagi Suðurnesjabyggða eftir því sem við geti átt. Greiðslur samkvæmt samkomulaginu 16. apríl 1996 hafi verið lítið sem ekkert hærri en biðlaun, sem hann hefði hvort eð er átt kröfu til að fá eftir kjarasamningi, sbr. 14. gr. laga nr. 38/1954, ef staða hans hefði verið lögð niður. Í málinu liggja ekki fyrir ótvíræðar upplýsingar um kjör þau, sem áfrýjandi hefði notið eftir kjarasamningi og lögum, ef starfslok hefði borið að með öðrum hætti en gerð samkomulagsins 16. apríl 1996. Þá liggur ekki heldur ljóst fyrir, hvernig störfum, sem hann gegndi var sinnt eftir 1. nóvember 1996. Þegar af framangreindum ástæðum er ókleift við úrlausn málsins að bera saman greiðslur eftir samkomulaginu og réttindi, sem áfrýjandi hefði átt án þess. Í apríl 1996 voru liðin meira en tvö ár frá því að áfrýjandi og starfsfélagi hans hreyfðu í samræðum við forstöðumann rafmagnsdeildar stefnda kröfum um hækkun á launum fyrir kerfisgæslu eða bakvaktir. Svo sem áður greinir verður ekki séð að þeir hafi ítrekað þetta við stefnda á því tímabili. Er samkomulagið var gert 16. apríl 1996 höfðu þeir félagarnir þegar leitað til stéttarfélags síns með ósk um aðstoð við innheimtu launa, sem þeir töldu vera vangreidd vegna bakvaktanna. Ekki er leitt í ljós, að stefnda hafi þegar samkomulagið var undirbúið, verið eða mátt vera kunnugt um að áfrýjandi hygðist krefjast greiðslna vegna vakta, en stefnda barst ekki krafa þess efnis fyrr en um sex mánuðum síðar í fyrrnefndu bréfi Starfsmannafélags Suðurnesjabyggða. Þar var fjárhæðar kröfu áfrýjanda ekki getið og lá hún ekki fyrir fyrr en í bréfi lögmanns hans til stefnda 30. janúar 1997. Leggja verður til grundvallar að hin umdeilda krafa áfrýjanda hafi ekki borið á góma við undirritun samkomulagsins og hefur áfrýjandi sjálfur skýrt svo frá að hann hafi ekkert minnst á hana. Stefndi hafði því ekki tilefni til að orða samkomulagið öðru vísi en að með því væri verið að semja um “fullnaðargreiðslur vegna starfslokanna”. Er ekki fallist á með áfrýjanda að það orðalag samkomulagsins veiti honum rétt til að gera nú kröfu vegna launa á þeim tíma, sem vinnusamband málsaðila stóð. Áfrýjandi ritaði undir samkomulagið án nokkurs fyrirvara um frekari kröfugerð. Mátti stefndi treysta því að með greiðslum í samræmi við samkomulagið væri lokið að fullu fjárhagslegu uppgjöri vegna starfa áfrýjanda hjá stefnda. Ekki er dregið í efa af áfrýjanda að gilt samkomulag hafi stofnast 16. apríl 1996. Hann hefur ekki heldur borið fyrir sig að 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga verði beitt um samkomulagið í heild eða að hluta. Samkvæmt framangreindu verður héraðsdómur staðfestur. Rétt þykir að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. D ó m s o r ð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 3. apríl 1998. Ár 1998, föstudaginn 3.apríl, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness sem háð er að Brekkugötu 2, Hafnarfirði af Gunnari Aðalsteinssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr. E-918/1997: Jóhann Líndal Jóhannsson gegn Hitaveitu Suðurnesja Mál þetta, sem dómtekið var 18. mars sl., var þingfest 24. september 1997. Stefnandi er Jóhann Líndal Jóhannsson, kt. 251130-3969, Vallarbraut 6, Njarðvík. Stefndi er Hitaveita Suðurnesja, kt. 680475-0169, Brekkustíg 36, Njarðvík. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru aðallega þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda vangoldin laun og orlof að fjárhæð kr. 2.202.023,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtarlaga nr. 25/1987 af kr. 41.429,- frá 15.07.93 til 15.08.93 en af kr. 87.807,- frá þ.d. til 15.09.93 en af kr. 138.478,- frá þ.d. til 15.10.93 en af kr. 182.827,- frá þ.d. til 15.11.93 en af kr. 222.648,- frá þ.d. til 15.12.93 en af kr. 262.469,- frá þ.d. til 31.12.93 en af kr. 296.113,- frá þ.d. til 15.02.94 en af kr.352.642,- frá þ.d. til 15.03.94 en af kr. 393.689,- frá þ.d. til 15.04.94 en af kr. 443.358,- frá þ.d. til 01.05.94 en af kr. 506.524,- frá þ.d. til 15.05.94 en af kr. 547.571,- frá þ.d. til 15.06.94 en af kr. 602.432,- frá þ.d. til 15.07.94 en af kr. 633.462,- frá þ.d. til 15.08.94 en af kr. 685.695,- frá þ.d. til 15.09.94 en af kr. 734.180,- frá þ.d. til 15.10.94 en af kr. 779.219,- frá þ.d. til 15.11.94 en af kr. 816.624,- frá þ.d. til 15.12.94 en af kr. 857.671,- frá þ.d. til 31.12.94 en af kr. 897.496,- frá þ.d. til 15.02.95 en af kr. 953.007,- frá þ.d. til 15.03.95 en af kr. 994.054,- frá þ.d. til 15.04.95 en af kr. 1.019.324,- frá þ.d. til 01.05.95 en af kr. 1.085.608,- frá þ.d. til 15.05.95 en af kr. 1.130.826,- frá þ.d. til 15.06.95 en af kr. 1.176.044,- frá þ.d. til 15.07.95 en af kr. 1.241.111,- frá þ.d. til 15.08.95 en af kr. 1.294.882,- frá þ.d. til 15.09.95 en af kr. 1.346.673,- frá þ.d. til 15.10.95 en af kr. 1.390.903,- frá þ.d. til 15.11.95 en af kr. 1.435.133,- frá þ.d. til 15.12.95 en af kr. 1.479.363,- frá þ.d. til 31.12.95 en af kr. 1.537.942,- frá þ.d. til 15.02.96 en af kr. 1.602.121,- frá þ.d. til 15.03.96 en af kr. 1.649.941,- frá þ.d. til 15.04.96 en af kr. 1.692.733,- frá þ.d. til 01.05.96 en af kr. 1.773.311,- frá þ.d. til 15.05.96 en af kr. 1.829.337,- frá þ.d. til 15.06.96 en af kr. 1.878.445,- frá þ.d. til 15.07.96 en af kr. 1.952.225,- frá þ.d. til 15.08.96 en af kr. 2.008.220,- frá þ.d. til 15.09.96 en af kr. 2.060.365,- frá þ.d. til 15.10.96 en af kr. 2.109.699,- frá þ.d. til 15.11.96 en af stefnufjárhæð frá þ.d. til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda vangoldin laun og orlof að fjárhæð kr. 2.032.493,- með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 36.621,- frá 15.07.93 til 15.08.93 en af kr. 77.406,- frá þ.d. til 15.09.93 en af kr. 121.979,- frá þ.d. til 15.10.93 en af kr. 160.964,- frá þ.d. til 15.11.93 en af kr. 195.977,- frá þ.d. til 15.12.93 en af kr. 230.990,- frá þ.d. til 31.12.93 en af kr. 259.071,- frá þ.d. til 15.02.94 en af kr. 313.314,- frá þ.d. til 15.03.94 en af kr. 353.233,- frá þ.d. til 15.04.94 en af kr. 401.548,- frá þ.d. til 01.05.94 en af kr. 466.012,- frá þ.d. til 15.05.94 en af kr. 505.931,- frá þ.d. til 15.06.94 en af kr. 558.844,- frá þ.d. til 15.07.94 en af kr. 587.813,- frá þ.d. til 15.08.94 en af kr. 638.805,- frá þ.d. til 15.09.94 en af kr. 685.936 frá þ.d. til 15.10.94 en af kr. 729.733,- frá þ.d. til 15.11.94 en af kr. 766.010,- frá þ.d. til 15.12.94 en af kr. 805.929,- frá þ.d. til 31.12.94 en af kr. 843.990,- frá þ.d. til 15.02.95 en af kr. 897.103,- frá þ.d. til 15.03.95 en af kr. 937.022,- frá þ.d. til 15.04.95 en af kr. 980.202,- frá þ.d. til 01.05.95 en af kr. 1.045.579,- frá þ.d. til 15.05.95 en af kr. 1.085.582,- frá þ.d. til 15.06.95 en af kr. 1.125.585,- frá þ.d. til 15.07.95 en af kr. 1.184.099,- frá þ.d. til 15.08.95 en af kr. 1.231.729,- frá þ.d. til 15.09.95 en af kr. 1.277.677,- frá þ.d. til 15.10.95 en af kr. 1.316.928 frá þ.d. til 15.11.95 en af kr. 1.356.179,- frá þ.d. til 15.12.95 en af kr. 1.395.430,- frá þ.d. til 31.12.95 en af kr. 1.447.430,- frá þ.d. til 15.02.96 en af kr. 1.504.830,- frá þ.d. til 15.03.96 en af kr. 1.547.382,- frá þ.d. til 15.04.96 en af kr. 1.585.195,- frá þ.d. til 01.05.96 en af kr. 1.657.217,- frá þ.d. til 15.05.96 en af kr. 1.706.606,- frá þ.d. til 15.06.96 en af kr. 1.749.924,- frá þ.d. til 15.07.96 en af kr. 1.816.242,- frá þ.d. til 15.08.96 en af kr. 1.865.813,- frá þ.d. til 15.09.96 en af kr.1.912.168,- frá þ.d. til 15.10.96 en af kr. 1.956.032,- frá þ.d. til 15.11.96 en af stefnufjárhæð frá þ.d. til greiðsludags. Bæði í aðalkröfu og varakröfu er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður og honum dæmdur málskostnaður en til vara að kröfur verði lækkaðar og í því tilfelli að málskostnaður verði látinn niður falla. I. Stefnandi kveður málavexti þá að hann hafi starfað hjá stefnda allt frá því að stefndi tók yfir öll veitukerfi og dreifingu rafmagns á Suðurnesjum á árinu 1985 þar til hann lét af störfum 1. nóvember 1996. Stefnandi var við sameiningu veitnanna starfsmaður stærstu veitnanna á Suðurnesjum og ábyrgðarmaður þeirra allra ásamt öðrum starfsmanni, Sævari Sörenssyni. Um var að ræða Keflavíkur-, Njarðvíkur-, Garðs-, Sandgerðir- og Vogaveitu. Við sameiningu var stefnandi ráðinn rekstrarstjóri háspennudeildar enda með tilskilin réttindi. Vegna tíðra rafmagnsbilana hafi þótt nauðsynlegt að hafa menn til taks allan sólarhringinn, a.m.k. yfir vetrarmánuðina. Gengið hafi verið frá samkomulagi við stefnanda og Sævar Sörensson, rekstrarstjóra lágspennudeildar, um að sinna bakvöktum á háspennukerfi 6 mánuði á ári en greiðslum hafi átt að dreifa jafnt yfir árið. Að liðnum 6 mánuðum hafi þótt ljóst að full þörf væri á bakvöktum allt árið um kring og hafi þeim verið skipt jafnt milli stefnanda og Sævars Sörenssonar. Breyting hafi hins vegar ekki verið gerð á launagreiðslum til stefnanda vegna bakvaktanna. Stefnandi kveður að þrátt fyrir nokkuð tíðar bilanir á veitukerfinu og fjölda útkalla þeim tengdum hafi stefnandi ekki fengið greitt fyrir aukavinnu vegna útkalla á bakvöktum og hafi ekki krafist þess sérstaklega. Hann hafi hins vegar ítrekað farið fram á leiðréttingu á launagreiðslum vegna bakvaktanna en ávallt fengið þau svör að breytingar væru yfirvofandi og nýtt skipulag væntanlegt. Breytingar hafi hins vegar látið á sér standa og þann 9. desember 1993 hafi stefnandi og Sævar Sörensson farið á fund Hreins Jónassonar, forstöðumanns rafmagnsdeildar, og sett fram kröfu um að laun vegna bakvakta yrði leiðrétt aftur í tímann. Enn hafi stefnanda verið ráðlagt að draga slíkar kröfur til baka þar sem skipulagsbreytingar stæðu fyrir dyrum. Með bréfi 8. október 1996 fór starfsmannafélag Suðurnesjabyggða þess á leit við stefnda að stefnandi fengi greitt fyrir bakvaktir samkvæmt ákvæðum kjarasamninga. Stefndi hafnaði þeirri kröfu á þeirri forsendu að ekki væri um bakvaktir að ræða. Með innheimtubréfi 30. janúar 1997 var sett fram krafa af hálfu stefnanda. Þeirri kröfu var hafnað með bréfi 11. mars 1997. Stefnandi kom fyrir dóm. Hann sagði að það hefði verið að frumkvæði Þorsteins Sigurjónssonar, forstöðumanns yfir rafmagnsdeildum og Alberts Albertssonar yfirverkfræðings, að vöktum var komið á. Þær hefðu verið kallaðar kerfisvaktir til aðgreiningar frá öðrum bakvöktum. Hann og Sævar Sörensson hefðu sinnt þessum vöktum þar sem þeir höfðu tilskilin leyfi til þess að vinna við háspennukerfið. Tíðar bilanir hefðu verið á flutningslínu í háspennukerfinu og hafi það verið ástæðan fyrir því að bakvöktum var komið á. Í fyrstu hefði verið rætt um að þessar vaktir stæðu aðeins í 6 mánuði, frá því í október 1986. Þegar sá tími var liðinn hefðu Albert og Þorsteinn mælst til þess við þá að þeir stæðu áfram þessar vaktir, því annað væri ófært vegna tíðra bilanna. Þorsteinn hefði útbúið starfslýsingu fyrir kerfisvaktir og hvernig skyldi staðið að þeim. Hefðu þeir Sævar unnið eftir þessari lýsingu. Skjal þetta er dagsett 28. mars 1986 og ber yfirskriftina: “Kerfisgæsla Hitaveitu Suðurnesja.” Í því segir m.a. “ Tilgangur: Hann er sá, að ætíð sé staðsettur starfsmaður á veitusvæði Hitaveitu Suðurnesja, sem þekkir aðveitukerfi rafmagns nægilega vel til að geta stjórnað aðgerðum, ef bilanir eða útsláttur verður í aðveitukerfinu. Framkvæmd Rekstrarstjóri háspennudeildar er ábyrgur fyrir daglegum rekstri aðveitukerfis og stjórnar aðgerðum í bilanatilfellum í venjulegum vinnutíma. Utan venjulegs vinnutíma tekur kerfisgæslan við. Hana skal hver maður annast eina viku í senn, nema sérstakar ástæður komi til. Skipti milli vikna skulu fara fram kl. 13,00 á hverjum föstudegi og skulu menn þá hafa samband sín á milli þannig að framhald kerfisgæslu sé tryggt. Kerfisgæslumaður, sem tekur við, skal hafa samband við Svartsengi fyrir kl. 14,00 sama dag. Verði bilum eða útsláttur í aðveitukerfinu utan venjulegs vinnutíma skal sá sem þá annast kerfisgæslu, enn stjórna aðgerðum og skulu öll samskipti fara í gegnum hann. Hann skal leita eftir ástæðu fyrir útslætti eða straumrofi, fá upplýsingar um stöðu varnarliða á þeim stöðum sem þurfa þykir og haga síðan aðgerðum í samræmi við það. Spennu skal ekki setja á hugsanlegan bilunarstað, nema fullkannað sé að línan sé óslitin og engin hlutur fastur við hana. Eftir umfangi bilana skal hafa samband við lögreglu, bakvaktarmenn, Svartsengi, Landsvirkjun, verktaka og aðra þá, sem þátt taka í aðgerðum. Hann skal í öllum tilfellum einn sjá um eða samþykkja að rofi sé settur inn eða sleginn út og er ábyrgur fyrir framkvæmd aðgerða. Kvaðir: a) Kerfisgæslumaður sé tiltækur á veitusvæði Hitaveitu Suðurnesja. b) Hann er ekki skyldugur til að vera tiltækur í síma, en hafi með sér VHF handstöð stillta á tíðni HS og með réttum Squels. c) Hann sé tilbúinn að hefja aðgerðir, þegar honum er tilkynnt um rafmagnsleysi eða hann verður var við það. d) Hann skal hafa samband við Svartsengi eins oft og þurfa þykir. Sérstaklega ef álag er mikið, eða veðurútlit gefur tilefni til að vera á verðbergi.” Í kerfisvaktinni hefði falist að annar hvor þeirra Sævars skyldi ávallt vera til taks á veitusvæðinu. Þá hefði Bjarni Ingvarsson, skipulags og vinnusálfræðingur samið starfslýsingu fyrir rekstrarstjóra háspennudeildar. Þar segir að stefnandi sé á “stanslausum bakvöktum” á móti rekstrarstjóra lágspennudeildar og að engir aðrir megi setja í gang eftir rafmagnsleysi eða slá inn háspennurofa. Stefnandi segist ekki hafa samið þetta skjal sjálfur en hins vegar hefði hann svarað ýmsum spurningum Bjarna þegar hann samdi skjalið. Undir þetta skjal hefði síðan Júlíus Jónsson forstjóri stefnda skrifað ásamt stefnanda. Þeir Sævar hefðu útbúið vaktatöflu fyrir árið þar sem gefnir hefðu verið upp heimasími og farsími. Þessum vaktatöflum hefðu þeir komið til lögreglu, Landsvirkjunar og til starfsmanna Svartsengis. Stefndi sagði að þann 16. apríl 1996 hefði hann gert sérstakan starfslokasamning. Var gert samkomulag að hann héldi störfum til 1. nóvember 1996, en fengi greitt kaup til ársloka 1997. II. Í málavaxtalýsingu stefnda segir m.a: “ Þegar stefndi yfirtók rekstur sex rafveitna á Suðurnesjum ásamt því að kaupa allar eignir RARIK á svæðinu þá var lögð rík áhersla á það af hálfu sveitarstjórnar, eigendum rafveitnanna á svæðinu, að allir fastráðnir starfsmenn rafveitnanna ættu rétt á starfi hjá stefnda eftir sameininguna og á sambærilegum kjörum og þeir höfðu haft. Þetta leiddi til talsverðra erfiðleika þar sem sníða þurfti skipulag rafmagnsdeildar og að hluta til skrifstofu stefnda að þörfum þeirra starfsmanna sem áttu rétt á vinnu, frekar en að þeim verkefnum sem þurfti að vinna hjá stefnda. Stefnandi máls þessa ásamt Sævari Sörenssyni höfðu báðir starfað sem rafveitustjórar hvor í sínu byggðarlagi með ábyrgð á nærliggjandi sveitarfélögum. Tekin var sú ákvörðun, til að ná fram ofangreindum markmiðum að laga skipulag rafmagnsdeildar að öllum þeim starfsmönnum sem taka varð við, að skipta rafmagnsdeildinni í tvennt þ.e. í háspennu- og lágspennudeild. Stefnandi var ráðinn rekstrarstjóri háspennudeildar og fyrrgreindur Sævar yfirmaður lágspennudeildar. Við yfirtökuna var eins og áður segir rík áhersla lög á það að starfsmenn héldu eftir breytinguna sambærilegum launakjörum og verið hafði. Þar sem röðun í launaflokka þurfti að vera sem frekast var kostur, innan þess ramma er kjarasamningur við Starfsmannafélag Suðurnesjabyggða kvað á um komu upp nokkur vandkvæði í þessari samræmisvinnu. Til að brúa það bil sem var á milli þess launaflokks sem stefnandi var settur í og þeirra launa sem hann hafði notið áður sem rafveitustjóri var því samið um aukagreiðslur honum til handa. Greiðslur þessar voru í formi afnots af bifreið, 50 stunda fastrar yfirvinnu á mánuði auk greiðslna fyrir svokallaða kerfisgæslu. Með þessu náðist fram markmið um “sambærileg” kjör. Um annað var ekki samið og markmiðið var þetta eitt. Hugtakið “kerfisgæsla” var þannig í raun “fundið upp” í tengslum við þessa vinnu til að ná þessu markmiði, enda hugtakið ekki til í gildandi kjarasamningum þeim er giltu um kjör starfsmannsins. Þetta undirstrikar enn frekar aðalatriði þessa máls sem er að ekki var ætlast til þess að stefnandi sinnti “kerfisgæslu” (eða stæði “kerfisvaktir”) umfram aðra yfirmenn stefnda og engar kröfur voru gerðar af hálfu stefnda í þá veru enda þá í raun algjörlega óskilgreint í hverju sú gæsla væri þá efnislega fólgin. Bakvaktir hafa á hinn bóginn, eðli málsins samkvæmt, ætíð verið við líði hjá stefnda allt frá því að hann yfirtók rekstur rafveitnanna bæði í rafmagns- og vatnsdeild en þær bakvaktir sem voru unnar af öðru starfsfólki stefnda en stefnanda, voru nákvæmlega skilgreindar og áttu sér jafnframt stoð í kjarasamningum og greitt fyrir þær samkvæmt þeim. Það stóð aldrei til að hafa tvöfalt bakvaktakerfi enda slíkt algjörlega óþarft og þekkist ekki í samskonar rekstri. Þannig er því alfarið mótmælt að gert hafi verið eitthvert sérstakt samkomulag við stefnanda um að hann væri ráðinn til að sinna bakvöktum eins og byggt er á að hálfu stefnanda.” Stefndi heldur því fram að skjal það sem stefnandi segir samið af Bjarna Ingvasyni sé í raun samið af stefnanda sjálfum. Hafi það verið gert til þess að fá hækkað starfsmat hjá launanefnd sveitarfélaga. Tillögur Þorsteins Sigurjónssonar um kerfisvaktir hafi ekki heldur þýðingu. Tillögur hafi aldrei verið formlega samþykktar af forsvarsmönnum stefnda. Júlíus Jónsson byrjaði að vinna hjá stefnda 1982 sem fjármála- og skrifstofustjóri. Frá 1992 hefur hann gegnt starfi forstjóra. Á sínum tíma sá hann um starfsmannahald og samninga í því sambandi. Júlíus kom fyrir dóm og sagði að stefnandi hefði verið vel launaður í fyrra starfi og því verið erfitt að fella starfskjör hans inn í launaramma stefnda. Búið hafi verið að hækka óunna yfirvinnu úr 35 tímum á mánuði í 50 tíma á mánuði og bílastyrk úr 1200 km í 1500 km á mánuði. Því hefði hinum svokölluðu kerfisvöktum verið komið á í því augnamiði að gera stefnanda eins settan launalega og er hann gegndi fyrra starfi. Stefnandi hefði verið yfirmaður hjá fyrirtækinu og þegið fasta óunna yfirvinnu. Aðrir yfirmenn stefnda fengu einnig slíkar greiðslur en væru ekki á bakvöktum. Þeir sinntu þó útköllum ef svo bar undir. Taldi Júlíus að það fælist í starfskyldum stefnanda sem yfirmanns að sinna útköllum enda hefði hann fengið 50 tíma í yfirvinnu á mánuði. III. Vitnið Gunnlaugur Óskarsson hefur verið verkstjóri í rafmagnsdeild frá 1985. Hann hefur verið á bakvöktum frá þeim tíma. Hann sagðist hafa leitað til stefnanda eða Sævars Sörenssonar ef bilun varð á háspennukerfi. Það hefði þó ekki verið regla, en hann litið svo á að stefnanda og Sævari væri skylt að sinna þessum vöktum. Þeir hefðu ávallt komið ef þess hefði verið óskað og náðst hefði í þá. Þorsteinn Sigurjónsson starfaði hjá stefnda á árunum 1985-1987. Hann kvaðst hafa samið tillögur að kerfisvöktun. Það hefði verið talið nauðsynlegt að sérstakar vaktir væru í háspennukerfinu. Stefnandi og Sævar Sörensson hefðu farið eftir þessum tillögum í öllum aðalatriðum. Fyrst hefði verið talað um að kerfisvaktir stæðu aðeins yfir veturinn en vegna tíðra bilanna hefði verið ákveðið að þær yrðu allt árið. Þessar tillögur hefðu aldrei verið samþykktar formlega af hálfu stefnda en tilefnið hefði verið að stefnandi og Sævar hefðu viljað fá leiðbeiningar um hvernig vaktirnar skyldu vera. Þess vegna hefðu þessar tillögur verið samdar. Þorsteinn sagði að hann hefði ekki haft heimild til þess að semja um greiðslur fyrir bakvaktir og þess vegna hefði það verið lítið rætt. Hreinn Jónasson er forstöðumaður rafmagnsdeildar og næsti yfirmaður stefnanda og Sævars. Hreinn sagði að þeir hefðu komið á hans fund í desember 1993 með bréf þar sem þess var farið á leit við hann að hann hlutaðist til um að laun þeirra vegna bakvakta yrðu leiðrétt og reiknuð aftur í tímann. Hann sagðist hafa ráðlagt þeim að draga bréfið til baka vegna þess að skipulagsbreytingar stæðu fyrir dyrum hjá stefnda í þessum málum og hefðu þeir gert það. Hreinn sagði að hann hefði alltaf litið svo á að þeim bæri að sinna þessum vöktum og vera til staðar. Albert Albertsson var yfirverkfræðingur stefnda en aðstoðarforstjóri frá 1992. Hann sagðist aldrei hafa haft launamál fyrirtækisins á sinni könnu. Hins vegar hafi hann komið að samningum stefnanda þegar starfslok hans voru til umræðu. Þá hefði ekki verið minnst á kerfisvaktir. Bjarni Jónsson hefur verið vélstjóri hjá stefnda frá 1979. Hann sagði að hann hefði haft lista yfir kerfisvaktir og hringt í stefnanda eða Sævar Sörensson ef bilanir hefðu orðið í háspennukerfi. Sigurður Óli Kolbeinsson lögfræðingur hjá Sambandi íslenskra sveitafélaga kom fyrir dóm. Hann sagði það venju að miða við 5. þrep í kjarasamningi þegar greiða ætti laun fyrir bakvaktir. IV. Stefnandi byggir kröfur sínar á kjarasamningi starfsmannafélags Suðurnesjabyggða og launanefndar sveitarfélaga. Samkvæmt ákvæði 2.5.1. í kjarasamningi sé með bakvakt átt við að starfsmaður sé ekki við störf en reiðubúinn að sinna útkalli. Strax í upphafi hafi bakvaktir stefnanda verið skilgreindar og þær kallaðar “kerfisgæsla.” Þorsteinn Sigurjónsson, þáverandi forstöðumaður rafmagnsdeildar, hafi lýst tilgangi kerfisgæslunnar og framkvæmd og eftir tillögum hans hafi verið unnið. Þá hafi Júlíus Jónsson, þáverandi fjármálastjóri stefnda, undirritað lýsingu á starfi stefnda þar sem segir að stefnandi sé á stöðugum bakvöktum. Bakvaktartöflur hafi verið afhentar hlutaðeiganda. Stefnandi telur að engu máli skipti hvort vaktir séu kallaðar bakvaktir eða kerfisvaktir. Stefnandi sé félagi í starfsmannafélagi Suðurnesjabyggða og eigi rétt til launa samkvæmt kjarasamningi starfsmannafélags og launanefndar sveitarfélaga. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks o.fl. séu samningar einstakra launamanna og atvinnurekanda um lakari kjör en hinir almennu kjarasamningar ákvæða ógildir. Af gögnum málsins megi sjá að greiðslur til stefnanda vegna svokallaðra kerfisvakta hafi numið 40% af greiðslum vegna þeirra vakta sem skilgreindar hafi verið sem bakvaktir af hálfu stefnda. Greiðslur stefnda til stefnanda vegna bakvakta hafi numið á tímabilinu frá júlí 1993 til og með október 1996 1.476.772 krónur. Mælt sé fyrir um greiðslur fyrir bakvaktir í kafla 1.6. í kjarasamningi Starfsmannafélags Suðurnesjabyggða og launanefndar sveitarfélaga. Af orðalagi greinar 1.6.1 í kjarasamningum og tilvísun þar til greinar 1.4.1 megi ráða að bakvaktaálag beri að greiða miðað við þann launaflokk og það launaþrep sem stefnandi var í á hverjum tíma, enda hafi stefnandi verið í hærra launaþrepi en 5. þrepi á þeim tíma sem krafa stefnanda taki til. Stefnufjárhæð sé mismunur þeirra greiðslna sem stefnanda bar að fá skv. gildandi kjarasamningi á ofangreindum tímabilum og þeirra greiðslna sem hann fékk í reynd frá stefnda. Stefnandi segir aðalkröfuna vera reiknaða út frá 7. launaþrepi þess launaflokks sem stefnandi tók laun eftir en varakrafan sé miðuð við 5. launaþrep sama launaflokks. Stefndi krefst sýknu á grundvelli þess að stefnandi og stefndi hafa gert með sér samning um starfslok dagsettan 16. apríl 1996 og í þeim samningi falli báðir aðilar frá frekari kröfum á hendur hvor öðrum vegna starfslokanna. Stefnandi hafi beinlínis með samningi aðilanna fallið frá kröfum sínum um frekari greiðslur úr hendi stefnda. Þegar af þessari ástæðu beri því að sýkna stefnda. Stefndi byggir sýknukröfu sína ennfremur á því að stefnandi hafi aldrei sinnt bakvöktum. Stefnandi hafi sinnt svokallaðri “kerfisgæslu” og þegið fyrir það laun samkvæmt samkomulagi og auk þess fengið greiðslur fyrir fasta yfirvinnu. Um annað var hafi ekki samið. Til þess að gera stefnanda eins settan eftir sameiningu veitnanna hafi verið útbúin launaliður sem kallaður var ,,kerfisgæsla”. Ekki hafi verið unnt að hækka eftirvinnukaup stefnda frekar vegna samanburðar við aðra starfsmenn. Í þessu ljósi beri að skýra hinar svokölluðu kerfisvaktir. Það sé ljóst að í þeirri starfsemi sem stefndi rekur, þ.e. rekstur rafveitna og veitukerfa, geti starfsmenn þurft að mæta í vinnu, sérstaklega yfirmenn, á hvaða tíma sólarhrings sem er og er þá litið til þess að þeir fái greidda fasta yfirvinnu. Stefndi hafi sjálfur skipt árinu niður í kerfisgæslu (vaktir) fyrir sig og Sævar Sörensson, rekstrarstjóra lágspennudeildar, til þess að annar hvor þeirra, einir yfirmanna, þyrftu ekki að mæta í útköll kæmu upp bilanir. Með því móti hefði annar þeirra getað verið í fríi. Bakvaktir í skilningi kjarasamnings Starfsmannafélags Suðurnesjabyggða og launanefndar sveitarfélaga hafi ætíð verið til staðar bæði í rafmagns- og vatnsdeild stefnda. Þessum vöktum hafi stefnandi hins vegar aldrei sinnt enda ekki eftir því leitað. Með aukinni tækni hafi búnaður rafveitna orðið flóknari. Hafi þá verið ráðinn rafmagnstæknifræðingur á árinu 1992 til stefnda, sem hafi leitt til breytinga á starfi stefnanda í þá veru að ekki var eins mikilvægt að til hans næðist þegar bilanir áttu sér stað. Stefndi telur að lýsing á störfum stefnanda og rekstrarstjóra lágspennudeildar frá 4. nóvember 1987 hafi verið samin af þeim sjálfum. Stefndi byggir jafnframt sýknukröfu sína á tómlæti. Samkomulag hafi verið gert á milli aðila á árunum 1984-1985 um launakjör stefnanda. Stefnandi geri hins vegar engar athugasemdir við forsvarsmenn stefnda fyrr en með bréfi formanns Starfsmannafélags Suðurnesjabyggða dags. 8. október 1996. Því bréfi hafi verið svarað þann 21. október s.á. af forstjóra stefnda. Það næsta sem gerist sé að stefndi fékk kröfubréf frá lögmanni stefnanda. Tilkynningum eða formlegum kvörtunum stefnanda vegna launakjara sinna fyrir ofangreindan tíma sé því mótmælt sem ósönnuðum. Engar athugasemdir hafi þannig verið gerðar vegna hinnar svokölluðu kerfisgæslu sem stefnandi kjósi nú að kalla bakvaktir, fyrr en 11 árum og 6 mánuðum eftir að kjör stefnanda voru ákveðin og greiðslur hafnar í samræmi við þau. Hér sé um stórkostlegt tómlæti að ræða hjá stefnanda við gæslu á meintum rétti sínum, sem leiði til sýknu að mati stefnda. Varakröfu sína byggir stefndi á því að ekki hafi verið tekið tillit til þess að stefnandi fékk 50 tíma á mánuði í eftirvinnu. Þessum greiðslum hafi verið ætlað að mæta hugsanlegum útköllum yfirmanna. Varakrafan er einnig byggð á því að í aðalkröfu hafi stefnandi byggt útreikninga sína á 7. launaþrepi 64. launaflokks. Það sé óheimilt samkvæmt kjarasamningi 1.4.1. gr. V. Eins og framan er rakið gerðu aðilar máls þessa samkomulag um starfslok stefnanda. Samkomulag þetta var gert 16. apríl 1996 og er svohljóðandi: “ Samkomulag er um það, að Jóhann Líndal láti af störfum sínum sem rekstrarstjóri háspennusviðs þann 1. nóvember 1996. Frá þeim tíma og til ársloka 1997 mun Jóhann þiggja föst mánaðarlaun (mánaðarlaun og fasta yfirvinnu, 50 st. mán) eins og þau eru í nóvember 1996 og með þeim breytingum sem almennir kjarasamningar gera ráð fyrir á tímabilinu. Framangreindar greiðslur teljast fullnaðargreiðslur vegna starfslokanna, þ.m.t. orlof, og jafnframt lýsa aðila því yfir, að hvorugur eigi frekari kröfur á hinn vegna starfslokanna.” Af hálfu beggja aðila kom fram fyrir dómi að við gerð þessa samkomulags hefði ekki verið rætt um greiðslur vegna hina svokölluðu kerfisvakta. Þá liggur fyrir í málinu að stefnandi hafði ekki gert formlega kröfu um greiðslur vegna vaktanna þegar hann undirritaði starfslokasamninginn. Það var ekki fyrr en 8. október 1996 sem krafa var sett fram með bréfi starfsmannafélags Suðurnesjabyggða. Með starfslokasamninginum var af hálfu stefnda fallist á að stefnandi þyrfti ekki að sinna vinnuskyldu sinni síðustu 14 mánuðina. Stefndi samþykkti jafnframt að stefnandi héldi fullu mánaðarkaupi, yfirvinnu og orlofi. Telja verður að það hafi verið brýnt fyrir stefnanda er hann gekk til þessarar samningsgerðar að fyrir lægju allar kaupkröfur stefnanda. Niðurstaða samningsins, t.d. um vinnuskyldu stefnanda hlaut að ráðast af því hvaða kaupkröfur hann gerði. Verður því talið að túlka beri samning aðila þannig að hvorugur eigi frekari kröfur á hendur hinum. Stefndi eigi ekki frekari kröfur á hendur stefnanda um vinnuframlag og stefndi ekki frekari kröfur um laun. Þykir því bera að sýkna stefnda þegar af þessari ástæðu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Hitaveita Suðurnesja, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Jóhannesar Líndal Jóhannssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 93/2004
|
Vátrygging Viðurkenningarmál
|
J krafði V um bætur úr slysatryggingu F+ fjölskyldutryggingar vegna slyss sem hann varð fyrir, er hann féll niður af brú þar sem hann gekk á kanti hennar og niður á hellulagða gangstétt. J kvaðst hafa drukkið 2-3 bjóra fyrir slysið en bar fyrir sig minnisleysi um atburðinn. Þegar aðstæður á vettvangi voru virtar þóttu ekki aðrar rökréttar skýringar á slysi J, en að hann hafi annaðhvort sjálfur klifrað yfir grindverkið á umræddri brú og fallið eða kastað sér niður, eða að hann hafi verið að ganga á öðrum hvorum þeim kanti sem voru ofan á og utan með grindverkinu, og fallið þannig niður fyrir slysni. Slík háttsemi teldist til stórfellds gáleysis í skilningi skilmála tryggingarinnar. Var V því sýknað af kröfum J.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 27. febrúar 2004. Hann krefst þess, að viðurkenndur verði réttur hans til greiðslu bóta úr slysatryggingu F+ fjölskyldutryggingar hjá stefnda vegna slyss, sem hann varð fyrir 8. maí 1999. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Eftir atvikum er rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 27. nóvember 2003. I. Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 13. nóvember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Jóni Friðgeiri Þórissyni, kt. 120572-4159, Kríuási 19, Hafnarfirði, með stefnu birtri 23. desember 2002 á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær, að viðurkenndur verði með dómi réttur stefnanda til greiðslu bóta úr slysatryggingu F+ fjölskyldutryggingar hjá stefnda vegna slyss, sem stefnandi varð fyrir þann 8. maí 1999. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða mati réttarins, að viðbættum 24,5% virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins. II. Málavextir: Málavextir eru þeir, að stefnandi var staddur í Dresden þann 8. maí 1999. Um kl. 2100 að kvöldi þess dags kveðst hann hafa hitt félaga sinn á matsölustað, þar sem þeir hafi borðað fram eftir kvöldi og drukkið tvo til þrjá bjóra. Í stefnu er haft eftir stefnanda, að um kl. 0200 eftir miðnætti hafi hann farið í gönguferð og gengið yfir brú, sem liggur yfir ána Elbe. Skyndilega hafi hann fallið af brúnni, þar sem hann gekk á kanti hennar, og niður á hellulagða gangstétt. Stefnandi mun hafa legið í um þrjá klukkustundir á slysstað, áður en hans varð vart, og var hann þá fluttur á sjúkrahús. Kveðst hann í reynd lítið muna, hvað gerðist eftir fallið. Hann hlaut alvarlega áverka við fallið, þ.m.t. höfuðhögg, hryggbrot og meiðsli á báðum ökklum og hægri hendi. Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., hafi selt honum sérstaka tryggingu, sem bæta eigi tjón á líkama við aðstæður sem þessar, svonefnda F+ fjölskyldutryggingu. Að sögn stefnda mun faðir stefnanda skráður fyrir tryggingu þessari, en ekki er ágreiningur um, að tryggingin taki til stefnanda. Stefndi kveðst hafa hafnað bótaskyldu með vísan til 4. gr. VII. kafla (sic. í grg.) skilmála F+ fjölskyldutryggingarinnar, sem fjalli um ásetning, stórkostlegt gáleysi og ölvun. Stefnandi skaut ágreiningi aðila til tjónanefndar vátryggingafélaganna með greinargerð, dags. 22. marz 2001. Niðurstaða nefndarinnar var sú, að bótaréttur væri ekki fyrir hendi vegna stórkostlegs gáleysis. Stefnandi skaut málinu því til úrskurðarnefndar í vátryggingamálum, sbr. mál nr. 70/2001, sem komst að þeirri niðurstöðu, að umræddur tjónsatburður væri bótaskyldur úr slysatryggingu F+ fjölskyldutryggingar. Með bréfi, dags. 3. maí 2001, tilkynnti stefndi stefnanda, að hann hygðist ekki hlíta úrskurði nefndarinnar í þessu máli. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi byggir dómkröfur sínar á því, að hann hafi keypt F+ fjölskyldutryggingu frá stefnda og eigi, í samræmi við skilmála tryggingarinnar, rétt til slysatryggingabóta vegna slyss, sem hann varð fyrir þann 8. maí 1999. Um fjárhæð slysatryggingabóta fari eftir skilmálum, sem í gildi voru á tjónsdegi. Stefnandi kveður tjónsatburðinn hafa verið slys í skilningi skilmála slysatrygginga F+ fjölskyldutryggingar. Stefnandi hafi verið á gangi á brú, er hann féll skyndilega við og lenti á gangstétt. Engin vitni hafi verið að atburðinum. Stefnandi hafi hlotið alvarleg meiðsli af, bæði meiðsli á höfði, hryggbrot, meiðsli á báðum ökklum og hægri hendi. Í samræmi við hefðbundna skilgreiningu slysahugtaksins, svo og í samræmi við skilmála slysatryggingar F+ fjölskyldutryggingar, eigi stefnandi ótvíræðan rétt til slysabóta, sbr. dskj. nr. 10. Stefnandi mótmæli því alfarið, að hann hafi sýnt af sér gáleysi, hvorki einfalt gáleysi né stórkostlegt gáleysi, í tengslum við tjónsatburð. Þannig sé sú fullyrðing, sem stefndi hafi byggt á fyrir úrskurðarnefnd í vátryggingamálum, þess efnis, að stefnandi hafi gengið á brúarhandriði, bæði efnislega röng og hafi auk þess einungis að geyma útúrsnúning stefnda á lýsingum stefnanda. Hafi stefndi hvorki fært sönnur á né leitt líkum að staðhæfingum sínum þessa efnis. Þá hafi stefndi virt að vettugi allar skýringar stefnanda í máli þessu og haldið fast við eigin túlkanir á málavöxtum, án þess þó að hafa gert tilraun til að kanna ummerki á tjónsstað eða aðstæður þar að öðru leyti. Af hálfu stefnanda sé enn fremur á því byggt, að hann hafi ekki verið ölvaður, þegar tjónsatburður varð. Í því sambandi bendi stefnandi á, að fyrir liggi gögn frá sjúkrahúsi því, sem hann var lagður inn á, sbr. dskj. nr. 4. Hvorki í nefndum sjúkraskýrslum né í öðrum gögnum málsins liggi fyrir, hvort, og þá hve mikið, magn áfengis hafi verið í líkama stefnanda, þegar slysið varð. Í því sambandi vísist enn fremur til skýrslu Stephans Müller, sbr. dskj. nr. 5. Af framangreindu verði ráðið með óyggjandi hætti, að tjónsatburð hafi ekki verið að rekja til ölvunar. Þá byggi stefnandi enn fremur á því að leggja beri frásögn hans af tjónsatburði til grundvallar við úrlausn máls þessa, enda liggi ekkert fyrir í máli þessu, sem hreki þá frásögn eða leiði líkum að annarri atburðarrás. Af hálfu stefnanda sé því alfarið mótmælt, að staðhæfingar og útúrsnúningur stefnda á skýringum hans verði lögð til grundvallar við úrlausn þessa máls. Byggi stefnandi á því, að stefndi verði að færa sönnur á staðhæfingar sínar, enda liggi fyrir, að stefnandi hafi orðið fyrir slysi, sem sé bótaskylt úr áðurnefndri slysatryggingu F+ fjölskyldutryggingu hjá stefnda. Af hálfu stefnanda sé á því byggt, að af framangreindu megi ráða, að hann hafi hvorki valdið slysinu af ásetningi né stórkostlegu gáleysi, eða að slys þetta megi rekja að einhverju leyti til ölvunar. Slíkar staðhæfingar séu getgátur og hugarburður stefnda og eigi ekki við nein rök að styðjast. Stefnandi vísi enn fremur til samningalaga nr. 7/1936 með síðari breytingum, sbr. t.d. 36. gr. þeirra, varðandi álitaefni, sem varði vátryggingarskilmála, túlkun þeirra o.fl. Bendi stefnandi á í því sambandi, að allan hugsanlegan vafa í máli þessu beri að túlka honum í hag. Stefnandi vísar til laga nr. 20/1954, um vátryggingarsamninga. Þá vísar hann til meginreglna kröfuréttar. Þá vísar stefnandi til ákvæða samningalaga nr. 7/1936, sbr. t.d. 36. gr. þeirra. Stefnandi vísar enn fremur til skilmála slysatrygginga F+ fjölskyldutrygginga hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Um málskostnað vísar stefnandi til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt byggist á ákvæðum laga nr. 50/1988, en stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattsskyldur. Um varnarþing vísast til 32. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Málsástæður stefnda: Stefndi krefst sýknu á grundvelli þess, að um stórkostlegt gáleysi hafi verið að ræða af hálfu stefnanda, þegar hann datt fram af brú niður um 10 metra. Eins og komi fram í málavaxtalýsingu hér að ofan, hafi stefnandi ekki skýrt út, hvað hann eigi við í tilkynningu um slysið til stefnda, dskj. nr. 12, þar sem segi, að hann hafi gengið á kantinum og fallið niður. Miðað við orðanna hljóðan og aðstæður á vettvangi sé ljóst, að stefnandi hafi gengið á brúarkantinum eða viðhaft einhverja þá háttsemi, sem leiddi til slyssins. Ekkert utanaðkomandi virðist hafa valdið slysinu. Í tilkynningunni, dskj. nr. 12, segi ekki, að stefnandi hafi gengið út í kanti brúarinnar eða við kant brúarinnar, heldur segi skýrlega, að hann hafi gengið á kantinum. Engin hætta stafi af því að ganga út við kant brúarinnar og því mjög ólíklegt, að stefnandi hafi verið þar á gangi og skyndilega fallið niður af brúnni fram yfir brúarhandrið, sem sé u.þ.b. einn metri á hæð. Meta verði trúverðugleika þess, að fullorðinn maður falli skyndilega niður af brú fram yfir eins metra brúarhandrið, án þess að annað og meira komi til. Langlíklegast sé, að stefnandi hafi gengið á brúarhandriðinu eða veggnum og fallið niður af þeim sökum. Hafa verði í huga, að stefnandi sé einn til frásagnar um atvikið. Myndirnar, sem stefnandi hafi látið taka fyrir stefnda, sem hafi átt að sýna umræddan kant, sýni brúarhandriðið og vegginn. Ljóst sé, að stefnandi hefði látið taka öðruvísi myndir, ef umræddi kantur væri ekki handrið eða veggur brúarinnar. Meta verði heildstætt allar aðstæður, aðdraganda og gögn málsins við mat á líklegri atburðarrás, sbr. 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þetta sé staðfest í Ufx: 1999, bls. 1706H, þar sem maður hafi verið talinn hafa klifrað upp á þak og fallið niður, án þess að nokkurt vitni væri að atburðinum. Það að ganga á brúarhandriði eða vegg, sem sé í eins metra hæð, þar sem u.þ.b. 10 metrar séu niður til jarðar, sé augljóslega stórkostlegt gáleysi. Stórkostlegt gáleysi hafi stundum verið skilgreint sem sérstaklega ámælisvert frávik frá venjulegri háttsemi, þar sem líkur aukist á tjóni. Stefnanda hafi mátt vera ljóst, að hann væri að stofna lífi sínu í hættu með þessu athæfi. Stefnandi hafi samkvæmt þessu lagt sig í óþarfa hættu, og verði að telja háttsemi hans jafngilda stórkostlegu gáleysi, sbr. skilmála F+ fjölskyldutryggingarinnar, dskj. nr. 14. og 18. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sbr. einnig 124. gr. Sambærileg háttsemi hafi verið talin stórkostlegt gáleysi í fyrrgreindum Ufx: 1999, bls. 1706H. Stefnandi viðurkenni að hafa drukkið tvo til þrjá bjóra um kvöldið, en ljóst sé, að slíkt magn af áfengi slævi dómgreind manna. Sé ekki ólíklegt, að þessi áfengisdrykkja hafi haft áhrif á, að slysið gerðist. Sé litið til aðdraganda slyssins, aðstæðna og þeirrar staðreyndar, að stefnandi hafi ekki upplýst nægilega um atvik málsins, verði að ætla, að stórkostlegt gáleysi hans eða ölvun hafi valdið slysinu. Því verði enn fremur að hafna bótaskyldu félagsins með vísan í 20. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga og 4. tl. 8. gr. IV. kafla skilmála F+ fjölskyldutryggingarinnar, dskj. nr. 14. Samkvæmt 22. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 20/ 1954 beri vátryggða að veita allar þær upplýsingar, er honum sé unnt að veita um atvik, er máli kunni að skipta, er dæma skuli um vátryggingaratburðinn. Ósannað sé, að stefnandi hafi gert það, sem í valdi hans sé, til að upplýsa málið. Eðli málsins samkvæmt hljóti lögregluskýrsla að hafa verið gerð, enda hafi verið um alvarlegt slys að ræða. Lögregluskýrsla myndi varpa ljósi á atburðarrásina, en hún hafi, að sögn stefnanda, ekki fundizt. Mjög ólíklegt verði að teljast, að lögregluskýrsla um svona alvarlegt slys finnist ekki. Stefnandi hafi verið skyldugur samkvæmt þessu til að afla allra gagna, þannig að stefndi gæti metið vátryggingaratburðinn. Við mat á sönnunargildi vitnisburðar Stephans Müller, dskj. nr. 5, verði að hafa í huga, að hann sé, eða hafi verið, góður félagi stefnanda. Verði því að ætla, að yfirlýsing hans hafi mjög takmarkaða þýðingu í málinu. Stefnandi vísi til 36. gr. samningalaga nr. 7/1936 í stefnu. Því sé algerlega hafnað, að 36. gr. samningalaga eigi við, enda sé enginn vafi um orðalag eða túlkun skilmála vátryggingarinnar. Í 4. gr. VII. kafla skilmála F+ fjölskyldutryggingarinnar sé skýrlega tekið fram, að bótaréttur vátryggðs falli niður, ef um ásetning, stórkostlegt gáleysi eða ölvun hans sé að ræða, sbr. einnig 18.-20. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954. Enn fremur sé því mótmælt, að umrætt ákvæði skilmálanna sé ósanngjarnt eða í ósamræmi við góðar viðskiptavenjur. IV. Forsendur og niðurstaða: Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að hann eigi bótarétt úr F+ fjölskyldutryggingu, sem keypt var í nafni föður hans, en ekki er ágreiningur um, að tryggingin taki til stefnanda. Stefndi hefur hafnað bótaskyldu með vísan til ákvæða í tryggingaskilmálunum, sem kveða á um undanþágu félagsins frá bótaskyldu, þegar vátryggður hefur valdið tjóninu af ásetningi, stórkostlegu gáleysi eða undir áhrifum áfengis eða annarra vímuefna. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi og enn fremur vitnin Stephan Müller og Hinrik Hermannsson, fulltrúi í tjónadeild stefnda. Í stefnu er málavöxtum lýst svo, að slysið hafi orðið með þeir hætti, að stefnandi hafi verið á gangi á kanti brúarinnar, þegar hann féll skyndilega af henni niður á hellulagða gangstétt. Sú málavaxtalýsing er í samræmi við þá málavexti, sem hafðir eru eftir stefnanda í tjónaskýrslu á dskj. nr. 12. Fyrir dómi skýrði stefnandi hins vegar svo frá, að hann myndi ekkert frá slysinu og myndi það eitt frá umræddu kvöldi, að hann hefði verið, ásamt vinum sínum á árbakka Elbe, þar sem þeir hafi verið fram eftir kvöldi og grillað, og hefði stefnandi drukkið þar 2-3 bjóra. Um miðnætti hefði verið haldið á spænskan veitingastað, og þar kvaðst stefnandi muna síðast eftir sér, allt þar til hann rankaði við sér fyrir neðan Marienbrücke, brú, sem liggur yfir ána Elbe. Þar hafi honum tekizt að gera vart við sig, og var hann því næst fluttur með þyrlu á sjúkrahús. Vitnið, Stephan Müller, einn af vinum stefnanda, sem var með honum að skemmta sér umrædda nótt, skýrði svo frá m.a., að stefnandi hefði drukkið 2-3 bjóra niðri við ána Elbe, og e.t.v. 1 bjór á spænska veitingastaðnum. Eftir að hafa haft stutta viðdvöl á spænska staðnum hefði verið farið á diskótek. Vitnið gat hins vegar ekki fullyrt, hvort stefnandi hefði drukkið eitthvað meira síðar um kvöldið, enda hefði hann ekki verið við hlið hans allan tímann, þetta hefði verið stór hópur saman að skemmta sér. Um nóttina hefði leiðir skilið og vitnið hefði haldið heim til sín, en stefnandi hefði ætlað eitthvað annað. Hann kvað hins vegar rangt haft eftir sér í skýrslu hjá Landeskriminalamt Sachsen, að stefnandi hefði verið undir greinilegum áfengisáhrifum (offenbar erheblich alkoholisiert), þegar leiðir þeirra skildi um nóttina. Hann minntist þess ekki, að stefnandi hefði verið áberandi ölvaður. Aðrar upplýsingar um áfengisneyzlu stefnanda umrædda nótt liggja ekki fyrir í málinu og verður ekki á því byggt, að áfengisneyzla hans hafi verið meiri en fram hefur komið. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Jóns Friðgeirs Þórissonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 14/2008
|
Gjaldþrotaskipti Riftun Sératkvæði
|
Félagið P átti eignirnar A og B og var tilgangur þess að gera húseignir upp og breyta þeim í íbúðir. Eigandi P stofnaði einkahlutafélagið N í júní 2005 og seldi því farmangreindar eignir 5. ágúst sama ár. Kaupverð var greitt með yfirtöku skulda við bankann F. Í september sama ár voru allir hlutir í N seldir fyrir 11.063.000 krónur. Einu eignir félagsins voru fasteignirnar A og B. Nafni félagsins N var á sama degi breytt í E. P var úrskurðað gjaldþrota 12. janúar 2006 og skiptastjóri skipaður. Í málinu krafðist þrotabú P að staðfest yrði með dómi riftun á gjafagerningi sem fólst í afsali P til N 5. ágúst 2005. Þrotabú P byggði málsókn sína aðallega á 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Talið var sannað að P hefði staðið höllum fæti fjárhagslega 5. ágúst 2005 og að tilgangur stofnunar N og yfirfærsla einu eigna P hefði verið sá að losa eignirnar frá P svo auðveldara væri að selja þær. Þar með var talið sannað að um gjafa- eða málamyndagerning hefði verið að ræða. Jafnframt var talið sannað að verðmæti eignanna hefði verið töluvert hærra en nam framangreindum skuldum. Lögskipti þessi áttu sér stað rúmum fimm mánuðum fyrir frestdag. Þar með var skilyrðum 131. gr. laga nr. 21/1991 fullnægt og fallist á kröfu þrotabúsins um riftun gerninganna. Jafnframt var fallist á bótakröfu þrotabúsins og að miða mætti fjárhæð tjónsins við kaupverð N í september 2005 auk mismunar á uppgreiðsluverðmæti skuldanna við F þegar gjafagerningurinn átti sér stað og N var selt.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. janúar 2008. Hann krefst aðallega að staðfest verði með dómi riftun annars vegar á afsali Parma ehf. til stefnda 5. ágúst 2005 á fasteigninni að Hafnarstræti 81A, Akureyri og hins vegar á afsali Parma ehf. til stefnda sama dag á fasteigninni að Hafnarstræti 81B, Akureyri. Þá krefst áfrýjandi nú að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 13.837.366 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. ágúst 2005 til greiðsludags. Einnig krefst hann málskostnaðar úr hendi stefnda í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Þegar umdeild viðskipti áttu sér stað bar stefndi nafnið Norm ehf. Nafninu var breytt í kjölfar sölu alls hlutafjár í félaginu 17. september 2005. Félagið Parma ehf. keypti eignirnar Hafnarstræti 81A og 81B á Akureyri af Akureyrarbæ 12. júní 2003. Tilgangur félagsins var að gera húseignirnar upp og breyta þeim í íbúðir. Hinn 27. júní 2005 stofnaði eigandi Parma ehf. nýtt félag, Norm ehf., og seldi því síðan framangreindar eignir 5. ágúst sama ár. Var Parma ehf. þá skuldsett og erfiðleikar höfðu komið upp við framkvæmdirnar við Hafnarstræti. Kaupverð var að fullu greitt með yfirtöku skulda við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. sem miðað er við að hafi á þeim degi numið 146.235.122 krónum að uppgreiðsluverðmæti. Afsöl voru gefin út fyrir eignunum á samningsdegi 5. ágúst 2005 og þau innfærð til þinglýsingar 10. sama mánaðar. Hinn 17. september sama ár voru allir hlutir í Norm ehf. seldir fyrir 11.063.000 krónur. Einu eignir félagsins voru Hafnarstræti 81A og 81B og skuldir við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. námu á þeim degi 149.009.488 krónum. Sama dag var nafni félagsins Norm ehf. breytt í Erki ehf. Beiðni um að taka Parma ehf. til gjaldþrotaskipta var móttekin af héraðsdómi 12. janúar 2006 og úrskurður kveðinn upp 9. febrúar 2006. Kröfulýsingarfresti lauk 22. apríl 2006. Meðal gagna málsins eru óundirrituð drög að tilboði til Parma ehf. 7. júlí 2005, frá sömu aðilum og keyptu síðar Norm ehf., um kaup á eignunum fyrir 155.000.000 króna, sem meðal annars skyldu greiðast með yfirtöku lána hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. að fjárhæð 135.000.000 krónur. Einnig liggja fyrir undirrituð drög að kauptilboði sömu aðila í alla hluti Norm ehf. 24. ágúst 2005, þar sem tilgreint kaupverð er 12.400.000 krónur, og var uppgreiðsluverðmæti skulda hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. sagt nema þann dag 147.172.847 krónum. Loftur Gunnar Sigvaldason var einn eigandi Parma ehf. á þeim tíma sem hér um ræðir og stofnandi og eini eigandi Norms ehf. á þeim tíma sem umræddar eignir voru seldar. Með skýrslum hans hjá skiptastjóra 12. maí og 14. júlí 2006 og síðar fyrir dómi og með afsali 5. ágúst 2005 er sannað annars vegar að Parma ehf. stóð höllum fæti fjárhagslega 5. ágúst 2005 og hins vegar að tilgangur stofnunar Norms ehf. og yfirfærsla einu eigna Parma ehf., fasteignanna að Hafnarstræti 81A og 81B á Akureyri, var einmitt sá að losa eignirnar frá Parma ehf. svo auðveldara væri að selja þær. Lýsti hann því yfir við skýrslugerð hjá skiptastjóra að um hafi verið að ræða gjafa- eða málamyndagerning. Með þessu, kaupsamningi 17. september 2005, fyrri þreifingum um kaup, fyrst á eignunum af Parma ehf. 7. júlí 2005 og síðar á Norm ehf. 24. ágúst 2005, sem og annars vegar áætluðu söluverðmæti eignanna að framkvæmdum loknum 14. apríl 2005 og hins vegar verðmætamati á framkvæmdu verki og verkstöðu 25. maí 2005, er nægilega sannað að 5. ágúst 2005 var verðmæti eignanna töluvert hærra en nam framangreindum skuldum sem Parma ehf. hafði þá stofnað til við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. vegna framkvæmdanna. Samkvæmt því sem rakið er hér að ofan liggur fyrir að tilgangur afsala Parma ehf. og Norms ehf. 5. ágúst 2005 var að losa eignirnar frá fyrrnefnda félaginu vegna slæmrar skuldastöðu þess, einnig að verðmæti eignanna var talsvert meira en nam skuldum félagsins hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf., og loks að ekkert endurgjald kom fyrir eignirnar við þá gerninga annað en yfirtaka þeirra skulda. Því varð eignaaukning hjá Norm ehf. sem svaraði til mismunar á verðmæti eignanna og áhvílandi skulda. Lögskipti þessi áttu sér stað rúmum fimm mánuðum fyrir frestdag. Samkvæmt því sem hér að framan hefur verið rakið er fallist á með áfrýjanda að afsöl Parma ehf. til Norms ehf. 5. ágúst 2005 hafi verið gjafagerningar og er því fullnægt skilyrðum 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Fallist er á kröfu áfrýjanda um riftun gerninganna. Því er haldið fram af hálfu stefnda að félagið hafi ekki auðgast á umræddum löggerningum, heldur hafi endurgjaldið runnið til fyrrum eiganda þess. Kaupandi eignanna 5. ágúst 2005 var Norm ehf. og er það því riftunarþoli í máli þessu. Þegar litið er til skýrslugjafar Lofts Gunnars Sigvaldasonar, sem var eigandi Parma ehf. og Norms ehf. er umþrættir gerningar áttu sér stað 5. ágúst 2005, er fallist á með áfrýjanda að stefnda hafi verið fullkunnugt um riftanleika þessara ráðstafana. Verður fallist á kröfu áfrýjanda um bótaskyldu stefnda samkvæmt lokamálslið 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Einnig er ljóst af framburði málsvara kaupenda Norms ehf. 17. september sama ár að þeim var kunnugt um bágan fjárhag Parma ehf. á þessum tíma. Framkvæmdum við umræddar fasteignir var að mestu lokið og stór hluti eignanna seldur þegar mál þetta var höfðað og óskaði áfrýjandi ekki eftir matsgerð um hvert ætlað markaðsverð eignanna hafi verið 5. ágúst 2005. Hins vegar má áætla af drögum kauptilboðs 7. júlí 2005 um greiðslu 20.000.000 króna umfram skuldir við Frjálsa fjárfestingarbankann hf., drögum að kaupsamningi á Norm ehf. 24. ágúst 2005 um greiðslu 12.400.000 króna, og loks af endanlegu kaupverði Norm ehf. 11.063.000 krónum 17. september sama ár hvert tjón þrotabúsins hefur verið. Mismunur uppgreiðsluverðmætis skulda við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. 5. ágúst 2005 og 17. september sama ár var 2.774.366 krónur. Nemur kaupverð Norms ehf. 17. september 2005 og framangreindur mismunur uppgreiðsluverðmætis skuldanna samtals 13.837.366 krónum, sem er dómkrafa áfrýjanda. Hefur stefndi nægilega sannað tjón sitt og þykir mega miða við þessa fjárhæð. Sjónarmið 145. gr. laga nr. 21/1991 eiga hér ekki við. Þá byggir stefndi á því að 8.550.755 krónur af kaupverði félagsins Norm ehf. hafi gengið til greiðslu skulda Parma ehf. Stefndi ber sönnunarbyrði fyrir þessu. Stefndi sundurliðar kröfuna í greinargerð í héraði og meðal málsgagna eru ljósrit af nokkrum víxlum, kvittunum og reikningum. Stefndi hefur hins vegar ekki fært að því nægilegar líkur að gögn þessi sýni að kaupverðið hafi að þessu leyti verið notað til hagsbóta fyrir áfrýjanda og ber hann halla af því. Verður því ekki fallist á kröfu stefnda um lækkun af þessum sökum. Þá eru heldur ekki rök til lækkunar á kröfu áfrýjanda vegna sölulauna við gerð kaupsamnings 17. september 2005. Það var fyrst við höfðun máls þessa að áfrýjandi setti fjárkröfu sína fram með glöggum hætti, þykir því rétt að miða upphaf dráttarvaxta við þingfestingu málsins í héraði 25. október 2006. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti sem ákveðst í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Erki ehf., greiði áfrýjanda, þrotabúi Parma ehf., 13.837.366 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 25. október 2006 til greiðsludags. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Félagið Parma ehf. var stofnað 5. maí 2003. Tilgangur þess var byggingastarfsemi, kaup og sala fasteigna, leiga þeirra og rekstur. Meginmarkmið með stofnun félagsins var að kaupa fasteignirnar Hafnarstræti 81A og 81B á Akureyri af Akureyrarbæ í því skyni að gera húsin sem þarna stóðu upp og breyta þeim í íbúðarhús. Keypti félagið fasteignirnar af bænum með kaupsamningi 12. júní 2003. Um aðdraganda þess dómsmáls sem hér er til úrlausnar vísast að öðru leyti til atkvæðis meiri hluta dómara. Áfrýjandi krefst riftunar á afsölunum 5. ágúst 2005 og byggir kröfur sínar á því að um hafi verið að ræða gjafagerning samkvæmt 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Þá vísar hann einnig til 141. og 142. gr. sömu laga til stuðnings kröfum sínum. Stefndi mótmælir kröfum áfrýjanda og telur ósannað að sala fasteignanna til Norms ehf. hafi verið undir markaðsverði og falið í sér gjöf eins og kröfur áfrýjanda byggi á. Kveður hann fermetraverð fasteignanna, sem við hafi verið miðað við sölu hlutabréfanna 17. september 2005, hafa verið „langt umfram það fermetraverð sem áður hafði þekkst á Akureyri“. Sérstaklega mótmælir hann því að um auðgun hafi verið að ræða hjá stefnda í viðskiptunum og tjón áfrýjanda sé enn fremur ósannað. Við úrlausn málsins verður að hafa í huga að hlutfallslega var lítill munur á söluverði fasteignanna við söluna 5. ágúst 2005 og þess verðs sem greitt var fyrir hlutabréfin í Normi ehf. 17. september 2005. Sönnunarbyrði um að fasteignirnar hafi verið seldar undir markaðsverði 5. ágúst 2005 hvílir á áfrýjanda. Til þeirrar sönnunar dugar að mínum dómi ekki að vísa til skýrslu sem skiptastjóri áfrýjanda tók af fyrri fyrirsvarsmanni áfrýjanda eftir að áfrýjandi hafði verið tekinn til gjaldþrotaskipta. Áfrýjandi hefur ekki með matsgerð eða á annan fullnægjandi hátt sannað staðhæfingu sína um að selt hafi verið á undirverði. Liggur því ekki fyrir að salan hafi valdið honum tjóni eða að stefndi hafi auðgast við hana á ólögmætan hátt. Þegar af þessari ástæðu tel ég að staðfesta beri hinn áfrýjaða dóm og þarf þá ekki að taka afstöðu til staðhæfinga stefnda um að fyrrverandi eigandi hans hafi ráðstafað kaupverði hlutabréfanna, 11.063.000 krónum, til að greiða skuldir Parma ehf. áður en til gjaldþrots fyrirtækisins kom. Með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála tel ég að dæma beri áfrýjanda, þrotabú Parma ehf., til að greiða stefnda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 17. október 2007. Mál þetta var þingfest 25. október 2006 og tekið til dóms 20. september 2007. Stefnandi er þrotabú Parma ehf., kt. 460603-4040, Efstaleiti 5, Reykjavík en stefndi er Erki ehf., kt. 690605-2950, Blásölum 22, Kópavogi. Dómkröfur stefananda eru eftirfarandi: 1. Að staðfest verði með dómi riftun stefnanda á gjafagerningi milli aðila sem fólst í afsali Parma ehf. til stefnda, dags 5. ágúst 2005 á fasteigninni að Hafnarstræti 81a, fastanúmer 214-6930, safnhús 01-0101, Akureyri og hins vegar afsali Parma ehf. til stefnda, dags. 5. ágúst 2005 á fasteigninni að Hafnarstræti 81b, fastanúmer 214-6931, tónlistarskóli 01-0101, Akureyri. 2. Að stefndi verði aðallega dæmur til að greiða stefnanda 28.344.878 krónur og beri tildæmd fjárhæð dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001 frá 5. ágúst 2005 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 13.837.366 krónur og beri tildæmd fjárhæð dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðbætur nr. 38/2001 frá 5. ágúst 2005 til greiðsludags. 3. Að stefndi verði dæmur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Stefndi krefst þess aðallega að vera sýknaður af öllum kröfum stefnanda en til vara að stefnukröfur verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum krefst stefndi málskostnaðar. I. Stefandi segir að forsaga málsins sé sú að þann 5. maí 2003 hafi fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra verið tilkynnt um stofnun einkahlutafélagsins Parma ehf. með lögheimili að Hafnarstræti 81, Akureyri. Tilgangur félagsins hafi verið sagður byggingastarfsemi, kaup og sala fasteigna, leiga þeirra og rekstur. Allt frá stofnun félagsins hafi aðalstarfsemi félagsins verið endurbætur og bygging fasteignarinnar að Hafnarstræti 81a, safnhús, Akureyri, og Hafnarstræti 81b, tónlistarskóli, Akureyri. Félagið hafi breytt þessum byggingum í 25 íbúðir af mismunandi stærðum og gerðum. Skila hafi átt íbúðum fullbúnum með innréttingum, öllum gólfefnum og tækjum í eldhús, eldavél, viftu, ísskáp og uppvöskunarvél ásamt öllum ljósum í eigninni. Brúttóstærð hússins sé 1.600 fm en birt flatarmál íbúðanna u.þ.b. 1.450 fm. Fasteignasalan Hóll á Akureyri hafi metið söluverð fasteignanna 14. apríl 2005, miðað við fullbúnar eignir, að fjárhæð 203 milljónir krónur. Breytingarnar hafi verið fjármagnaðar að mestu leyti af Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. Bankinn hafi haft sér til aðstoðar Teiknistofu HSH á Akureyri til eftirlits með framkvæmdunum. Haraldur S. Árnason byggingatæknifræðingur hafi tekið að sér að fylgjast með framvindu verksins og meta verðmæti eignarinnar þannig að veðsetningarhlutfall bankans færi ekki upp fyrir þau mörk sem bankinn hafði sett sér. Samkvæmt yfirliti Teiknistofu HSH, dags. 14. apríl 2005 og 25. maí 2005, hafi verðmæti þess sem þá hafi verið framkvæmt verið að fjárhæð 180.337.500 krónur. Hafi þá átt eftir að leggja lokahönd á eignina til þess að hún yrði fullbúin. Með úrskurði uppkveðnum í Héraðsdómi Reykjaness þann 9. febrúar 2006 hafi bú Parma ehf. verið tekið til gjaldþrotaskipta. Sama dag hafi Ólafur Eiríksson hdl. verið skipaður skiptastjóri þrotabúsins. Frestdagur við skiptin sé 12. janúar 2006 en þann dag hafi fyrsta beiðni um gjaldþrotaskipti verið móttekin hjá Héraðsdómi Reykjaness. Skiptastjóri hafi tekið skýrslu af fyrrverandi framkvæmdastjóra Parma ehf., Lofti Gunnari Sigvaldasyni, þann 12. maí 2006. Fram hafi komið hjá Lofti að framkvæmdir við fyrrgreinda fasteign hafi gengið vel allt fram að páskum 2005 en þá hafi byggingastjóri gengið út og tekið með sér starfsmenn. Í kjölfarið hafi byggingafulltrúi Akureyrarbæjar stöðvað framkvæmdir. Ágreiningur vegna þess hafi staðið í u.þ.b. einn og hálfan mánuð en þá hafi komið aðilar sem sýnt hafi áhuga á að kaupa eignirnar í því ástandi sem þær voru. Sala hafi hins vegar verið háð leyfi Frjálsa fjárfestingarbankans hf. sem hafi átt veð í eigninni. Á þessum tíma hafi verkið verið langt komið. Stefnandi kveður fyrrgreindum fasteignum hafi verið afsalað til einkahlutafélagsins Norm ehf. með tveimur afsölum, 5. ágúst 2005 sem þinglýst hafi verið 10. sama mánaðar. Í afsölum segi að umsamið kaupverð sé að fullu greitt m.a. með yfirtöku þriggja skulda við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. Það hafi ekki komið fram í afsölunum hver staða skuldanna hafi verið á afsalsdegi. Samkvæmt upplýsingum frá bankanum hafi staða þeirra þann 5. ágúst 2005 verið að fjárhæð 146.235.122 kr. Stefnandi segir að Norm ehf. hafi að fullu verið í eigu Lofts Gunnars Sigvaldasonar. Stefnandi kveður Loft hafa sagt í skýrslu sinni hjá skiptastjóra að hann hafi stofnað félagið Norm ehf. gagngert til þess að það félag keypti fasteignirnar af Parma ehf. og hafi það verið gert til að skapa frið um eignirnar og auðvelda sölu þeirra. Hinir væntanlegu kaupendur hafi ekki viljað kaupa fyrirtækið með rekstrinum. Þeir hafi ekki viljað kaupa Parma ehf. vegna skulda og því hafi þetta verið nauðsynlegt. Hafi hann fengið ráðleggingu frá bankanum þess efnis. Hann hafi verið orðinn heilsuveill á þessum tíma og reynt að gera það besta að hans mati fyrir kröfuhafa Parma ehf. Hið selda hafi verið 11 2ja herbergja íbúðir og 14 stúdíóíbúðir. Ármann Sverrisson fasteignasali hjá fasteignasölunni Hóli hafi metið eignina. Kaupendur hafi tekið yfir skuld við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. og borgað auk þess 11.063.000 krónur. Sú fjárhæð hafi verið fundin þannig að tilboð hafi komið frá kaupendum sem hann hafi samþykkt. Til hafi staðið hjá kaupendum að kaupa eignirnar en að tillögu bankans hafi verið talið betra að hann stofnaði fyrirtækið Norm ehf. og kaupendur keyptu síðan félagið. Engar greiðslur hafi komið frá Norm ehf. er það félag hafi keypt eignirnar af Parma ehf. Eignirnar hafi verið færðar yfir til Norm ehf. án nokkurrar greiðslu. Það hafi hann gert til þess að losa eignirnar frá Parma ehf. í þeim tilgangi að auðvelda sér að koma þeim í verð. Stefnandi kveðst hafa sent stefnda riftunarbréf 18. september 2006 og hafi því bréfi verið svarað 2. október 2006. Stefnandi getur þess að með breytingu á lóðarleigusamningi 12. október 2005 hafi fyrrgreindar tvær eignir verið felldar saman undir eitt heiti, Hafnarstræti 81, Akureyri. Stefnandi kveður málatilbúnað sinn byggjast á því að gjöf sú sem falist hafi í fyrrgreindum afsölum sé riftanleg. Í því sambandi vísar stefnandi til 131. gr., 141.gr., sbr. 142. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefnandi að þessar gjafir hafi verið til þess fallnar að rýra eignastöðu þrotamanns og hafi leitt af sér ógjaldfærni hans á þeim tíma sem þessar ráðstafanir hafi farið fram. Augljóst sé að þrotamaður hafi orðið ógjaldfær þegar fasteignunum var afsalað til stefnda enda hafi ekkert endurgjald komið fyrir gjöfina. Ráðstöfunin sé því riftanleg á grundvelli 131. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Í þessu sambandi beri að líta til þess að Loftur Gunnar Sigvaldason hafi verið stjórnarmaður, framkvæmdastjóri og prókúruhafi Parma ehf. og Norm ehf. teljist vera nákominn í skilningi 3. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Stefnda hafi verið kunnugt um að umrædd ráðstöfun væri ólögmæt og riftanlegt undanskot á eignum þrotabúsins. Vísist í því sambandi til skýrslutöku yfir fyrirsvarsmanni Parma ehf. Skuldir Parma ehf. hafi verið miklar og eina óumdeilda eign búsins hafi verið fyrrgreindar fasteignir. Þess vegna hafi stefnda verið kunnugt um að ef eignirnar væru seldar yrði Parma ehf. ógjaldfært. Því sé gjöfin einnig riftanleg á grundvelli 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Varðandi kröfufjárhæð vísar stefnandi til þess að kaupverð eignanna við afsal þeirra 5. ágúst 2006 hafi eingöngu falist í yfirtöku á skuldum að fjárhæð 146.235.122 krónur. Þann 25. maí 2005 hafi raunvirði eignanna verið metið að fjárhæð 180.337.500 krónur af Haraldi S. Árnasyni byggingatæknifræðingi fyrir hönd Frjálsa fjárfestingarbankans hf. Miðað við þróun fasteignaverðs á Akureyri frá maí 2005 til ágúst 2005 verði að telja að verðmæti fasteignanna hafi alls ekki lækkað á þessum tíma heldur frekar hækkað. Þetta sé viðurkennt og staðfest í bréfi lögmanns stefnda, dags. 2. október 2006. Aðalkrafa stefnanda varðandi kröfufjárhæð sé því byggð á því að raunvirði fasteigna á þeim tíma sem þeim var afsalað, hafi a.m.k. verið að fjárhæð 180.337.500 krónur. Áhvílandi skuldir hafi hins vegar á þeim degi verið 146.235.122 krónur. Telji dómurinn ekki sannað að verðmæti fasteignanna hafi a.m.k. verið að fjárhæð 180.337.500 krónur þann 5. ágúst 2005 verði að telja að það hafi a.m.k. ekki verið lægra en kaupverð einkahlutafélagsins Norm ehf. samkvæmt kaupsamningi 17. september 2005. Í kaupsamningnum komi fram að kaupverð hafi verið 11.063.000 krónur miðað við stöðu lána hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. að fjárhæð 149.009.488 krónur. Heildarverðmæti fasteignanna hafi því verið metið að fjárhæð 160.072.488 krónur þann 17. september 2005. Þar sem staða lána hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. hafi verið að fjárhæð 146.235.122 krónur þann 5. ágúst 2005 sé varakrafa stefnanda um greiðslu frá stefnda að fjárhæð 13.837.366 krónur sem sé mismunur áhvílandi lána þann 5. ágúst 2005 og heildarverðmætis stefnda þann 17. september 2005. Krafa stefnanda um dráttarvexti samkvæmt 3. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 sé miðuð við 5. ágúst 2005. Byggt sé á því að þá hafi peningakrafa á hendur þrotamanni stofnast. II. Stefndi kveður málavexti þá að þrír einstaklingar á Akureyri, þeir Jón Ellert Lárusson, Vignir Már Þormóðsson og Gunnar Bogi Sigurðsson, hafi ákveðið að kaupa framangreint húsnæði sem hafi verið í sölumeðferð hjá Ármanni Sverrissyni fasteignasala. Þá hafi ástand hússins verið í grófum dráttum þannig að búið hafi verið að hólfa það niður og grunnmála en öll innréttingarvinna, hurðir o.þ.h. hafi verið eftir. Kaupverðið hafi aðallega átt að vera fólgið í yfirtöku áhvílandi lána við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. Áhugi þremenninganna hafi eingöngu beinst að því að kaupa fasteignirnar til þess að ljúka framkvæmdum og selja síðan einstakar íbúðir. Í upphafi hafi verið rætt um að kaupa eignirnar beint og sett fram tilboð að fjárhæð 155.000.000 krónur. en samningar ekki náðst. Hafi þá verið gert ráð fyrir að yfirtaka áhvílandi skuldir og greiða jafnframt gjaldfallnar skuldir við iðnaðarmenn sem hafi verið áætlaðar um 15.000.000 krónur. Að undirlagi þáverandi forsvarsmann seljanda, Lofts Gunnars Sigvaldasonar, hafi hins vegar verið ákveðið að þremenningarnir keyptu félagið Norm ehf. í heild. Það félag hafi verið kvaðalaus eigandi fasteignanna. Kaupverðið hafi að stærstum hluta verið fólgið í yfirtöku áhvílandi veðskulda að fjárhæð 149.009.488 krónur en að auki hafi átt að greiða 11.063.000 krónur með öðrum hætti, ýmist með peningum eða víxlum. Samkvæmt samningi aðila hafi sú fjárhæð átt að lækka ef í ljós kæmi að félagið skuldaði meira. Heildarkaupverð eignarinnar hafi því verið 160.072.488 krónur. Það hafi verið langt umfram það fermetraverð sem áður hafði þekkst á Akureyri. Stefndi segir að Loftur hafi talið það þjóna betur hagsmunum allra aðila, m.a. kröfuhafa, að selja eignina með þessum hætti enda hafi hann ætlað að greiða kröfuhöfum Parma ehf. af andvirði sölunnar. Framlögð gögn í málinu sanni þessa fullyrðingu. Því sé því mótmælt sem ósönnuðu að sala á fasteignunum til Norms ehf. 5. ágúst 2005 hafi verið undir markaðsverði eða falið í sér gjöf. Stefndi byggir á því í aðalkröfu að ósannað sé að um gjafagjörning í skilningi 131. gr. gjaldþrotaskiptalaga hafi verið að ræða. Ráðstafanir forsvarsmanns Parma ehf. hafi fyrst og fremst miðast við að tryggja hag kröfuhafa. Þannig hafi hann ráðstafað greiðslum fyrir félagið til skulda við byggingaraðila og til bæjarfélagsins. Ósannað sé hvert raunverulegt verðmæti eignarinnar hafi verið 15. ágúst 2005. Stefndi mótmælir rangfærslum í stefnanda um að eina endurgjaldið fyrir eignina hafi verið yfirtaka á áhvílandi veðskuldum. Þá sé einnig ósannað að stefndi hafi auðgast á viðskiptunum eða að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni. Loks telur stefndi að 145. gr. gjaldþrotaskiptalaga leiði til þeirrar niðurstöðu að sýkna beri af sanngirnisástæðum þegar horft sé til allra atvika. Því sé mótmælt að 141. gr. gjaldþrotaskiptalaga eigi við eins og hér standi á. Varakröfu sína um verulega lækkun byggi hann á svipuðum sjónarmiðum og vísar stefndi í því sambandi aðallega til 142. gr. og 145. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Hvernig sem málið fari telur stefndi að ekki verði litið fram hjá því að stefndi hafi greitt til kröfuhafa Pharma ehf. ýmsar skuldir: Skuld við Akureyrarbæ að fjárhæð 1.250.000 krónur, sölulaun að fjárhæð 2.325.000 krónur, víxil eða fjárhæð 2.000.000 krónur, skuld við Álfaborg ehf. að fjárhæð 1.000.000 krónur, skuld við Tréverk að fjárhæð 1.000.000 krónur., skuld við Álfaborg ehf. að fjárhæð 300.000 krónur, skuld við Akureyrarbæ, annars vegar að fjárhæð 89.643 krónur og hins vegar að fjárhæð 596.112 krónur eða samtals að fjárhæð 8.550.755 krónur. Því sé aldrei hægt að ganga lengra heldur en að dæma stefnda til greiðslu á varakröfunni að fjárhæð 13.837.366 krónur að frádregnum 8.550.755 krónum eða 5.286.611 krónur. Stefndi mótmælir sérstaklega mati Haraldar S. Árnasonar á eigninni og telur að afla hefði þurft mats dómkvadds matmanns, auk þess hafi eignin verið til sölu á almennum markaði og ekkert liggi fyrir um að óeðlileg sjónarmið hafi ráðið verðlagningu hennar. Raunar telji stefndi að verðið hafi verið óvenju hátt. Af hálfu stefndu komu fyrir dóminn Ármann Sverrisson, Jón Ellert Lárusson og Haraldur Sigmar Árnason. III. Parma ehf. var stofnað 5. maí 2003 í þeim tilgangi að breyta safnhúsi og tónlistarskóla að Hafnarstræti 81 a og b, Akureyri í íbúðarhús með 25 íbúðum. Síðar með nýjum lóðarleigusamningi 12. október 2005 voru lóðirnar og húsin sameinuð undir Hafnarstræti 81. Til stóð hjá Parma ehf. að selja íbúðirnar og skila þeim fullbúnum til kaupenda. Framkvæmdirnar voru fjármagnaðar að miklu leyti af Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. og munu þær hafa gengið vel framan af, allt fram að páskum 2005, en þá kom upp vandamál sem leiddi til þess að byggingastjóri hússins gekk út sem aftur varð til þess að byggingafulltrúi Akureyrarbæjar stöðvaði framkvæmdir. Framkvæmdastjóri Parma ehf., Loftur Gunnar Sigvaldason, ákvað nú að reyna að selja eignirnar á því byggingarstigi sem þær voru þá í. Áður en að sölu kom seldi Parma ehf. Normi ehf. framkvæmdirnar á Hafnarstræti 81 a og b með tveimur afsölum 5. ágúst 2005. Kaupverð var einungis yfirtaka skulda við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. en engin greiðsla fór á milli aðila. Loftur var einn eigandi beggja þessara félaga. Í skýrslu sinni hjá skiptastjóra og hér fyrir dómi sagði hann að tilgangurinn með þessari sölu hafi eingöngu verið sá að skapa frið vegna skuldheimtumanna Pharma ehf. og selja eignirnar á almennum markaði til hagsbóta fyrir kröfuhafa. Hafi honum verið ráðlagt að standa þannig að verki. Þrír aðilar á Akureyri, þeir Jón Ellert Lárusson, Vignir Már Þormóðsson og Gunnar Borg Sigurðsson, sýndu áhuga á að kaupa eignirnar. Fram hefur komið að fasteignasalan Hóll hafði verðmetið eignirnar miðað við það ástand sem þær voru í og í framburði Árna Sverrissonar fasteignasala, sem annaðist söluna, kom fram að skýrsla Haraldar S. Árnasonar byggingartæknifræðings var lögð til grundvallar þessu verðmati fasteignasölunnar, að teknu tilliti til markaðsaðstæðna á Akureyri. Hófust nú samningaviðræður og voru fyrst boðnar 155.000.000 króna í eignirnar. Á það var ekki fallist af hálfu Lofts en að lokum féllst hann á tilboð þremenninganna að fjárhæð 160.072.488 krónur. Fram hefur komið að kaupendur vildu einungis kaupa eignirnar en ekki félagið Norm ehf. og er þeirra fyrsta tilboð miðað við það. Að beiðni Lofts varð úr að þeir keyptu alla hluti í einkahlutafélaginu Normi og var gerður kaupsamningur um þau viðskipti 17. september 2005. Kaupverð var sem áður sagði 160.072.488 krónur sem skiptist þannig að kaupendur yfirtóku skuld við Frjálsa fjárfestingarbankann hf. að fjárhæð 149.009.488 krónur og greiddu út í peningum og víxlum 11.063.000 krónur. Í kaupsamningi var ákvæði þess efnis að kaupverð skyldi lækka kæmi í ljós að félagið væri skuldbundið umfram það sem fram hefði komið. Fram hefur komið í málinu að Loftur ráðstafaði 8.550.755 krónum af útborgunargreiðslu til skuldheimtumanna Parma ehf. Í kjölfar þessarar sölu var nafni Norms ehf. breytt í Erki ehf. Fram kom í skýrslu Jóns Ellerts Lárussonar, framkvæmastjóra stefnda, að tilgangur þeirra félaga með kaupum á eignunum var að fullgera íbúðirnar og selja þær síðan. Hann kvað þá hafa vitað af fjárhagserfiðleikum Parma ehf. og hafi þeir viljað kaupa eignirnar beint af Parma ehf. en Loftur viljað hafa þennan hátt á og þeir fallist á það án þess að íhuga hvort sú ráðstöfun orkaði tvímælis eða gæti haft eftirmála í för með sér. Stefnandi byggir málsókn sína aðallega á 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o. fl. og telur að gjöf hafi falist í afsali Pharma ehf. til Norms ehf. Þá byggir stefnandi einnig á 141. gr. laganna. Loftur Gunnar Sigvaldason var einn eigandi Parma ehf. þegar eignirnar að Hafnarstræti 81 a og b voru seldar til Norms ehf. með tveimur afsölum 5. ágúst 2005. Loftur stofnaði Norm ehf. 27. júní 2005 og tilkynnti stofnun félagsins til Fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra tveimur dögum síðar. Loftur átti sjálfur alla hluti í Normi ehf. Með kaupsamningi 17. september 2005 eignuðust Jón Ellert Lárusson, Vignir Már Þormóðsson og Gunnar Bogi Sigurðsson alla hluti í félaginu. Eftir þessum úrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 470.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til reglna um virðisaukaskatt. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Erki ehf., er sýkn af kröfum stefnanda, þrotabúi Pharma ehf., í þessu máli. Stefnandi greiði stefnda 470.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 364/2010
|
Kærumál Þinghald Sératkvæði
|
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. H krafðist, sem borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands, úrskurðar um lokun þinghalds, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í Hæstarétti var talið að samkvæmt almennum reglum réttarfars yrði sá sem krefst úrskurðar samkvæmt framangreindu lagaákvæði að eiga lögvarða hagsmuni af sakarefni málsins. Yrði lýsing H ekki skilin á annan hátt en þann að hún léti sig málið varða sem almennur borgari sem áhuga hefði á að fylgjast með rekstri málsins. Samkvæmt nefndri meginreglu réttarfars geti slíkt ekki talist fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og þá heldur ekki til að kæra til Hæstaréttar úrskurð um lokun þinghalda í máli. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Halla Gunnarsdóttir, Flókagötu 16, Reykjavík, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júní 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2010, þar sem þinghöldum í málinu nr. S-397/2010 var lokað. Um kæruheimild vísar kærandi til b. liðar 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hún krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að þinghöld í málinu verði opin, en til vara að lokun þinghalda nái aðeins til skýrslugjafar vitna í málinu. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls í málinu, sbr. 1. mgr. 155. gr. laga nr. 88/2008, að þinghald til þingfestingar þess yrði lokað. Í því þinghaldi 2. júní 2010 var bókað með vísan til a. og d. liða 1. mgr. 10. gr. sömu laga, að þinghaldið skyldi vera lokað svo og öll þinghöld í málinu eftir það. Við þingfestinguna voru lögð fram ýmis skjöl, meðal annars ákæra og skjalaskrá ásamt fylgigögnum. Þá var lagt fram bréf kæranda 28. maí 2010 þar sem hún krafðist þess að ,,formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-397/2010, svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirrituð fyrrgreinda kröfu fram sem borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands...“ Hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að sóknar- og varnaraðilar höfðu tjáð sig um kröfu kæranda. Í kæru til Hæstaréttar kveðst kærandi byggja aðild sína á 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2010 og gerir hún í greinargerð til Hæstaréttar grein fyrir henni með sama hætti og í framangreindu bréfi til héraðsdóms. Í 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er kveðið á um heimild dómara til að ákveða að þinghöld í máli skuli vera lokuð. Segir þar að sá sem ekki sætti sig við ákvörðun dómara geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um hvort þinghöld eða einstakt þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum. Talið verður samkvæmt almennum reglum réttarfars að sá sem krefst úrskurðar dómara samkvæmt framangreindu lagaákvæði verði að eiga lögvarða hagsmuni af sakarefni málsins. Kærandi hefur látið við það sitja að lýsa hagsmunum sínum af málinu með þeirri almennu lýsingu á sjálfri sér sem að framan greinir. Verður þetta ekki skilið á annan hátt en þann að hún láti sig málið varða sem almennur borgari sem áhuga hefur á að fylgjast með rekstri málsins. Samkvæmt nefndri meginreglu réttarfars getur slíkt ekki talist fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og þá heldur ekki til að kæra til Hæstaréttar úrskurð um lokun þinghalda í máli samkvæmt b. lið 1. mgr. 192. gr. sömu laga. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Hjördísar Hákonardóttur hæstaréttardómara Ég er ósammála túlkun meirihluta dómenda á þeim lagarökum sem varða aðild kæranda að máli þessu. Í 3. málslið 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála segir: „Sá sem sættir sig ekki við ákvörðun dómara getur krafist þess að hann kveði upp úrskurð um það hvort þinghöld eða einstakt þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum.“ Efnislega verður ákvæði þetta rakið til laga nr. 36/1999 þar sem breytt var 8. gr. þágildandi laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Miðuðu breytingar þær sem þá voru gerðar einkum að því að bæta réttarstöðu brotaþola. Í athugasemdum við 10. gr. frumvarps þess sem varð að lögum nr. 88/2008 er vísað til þessarar breytingar og tekið fram að sá möguleiki að krefjast úrskurðar dómara um ákvörðun varðandi það hvort þinghald skuli háð fyrir luktum dyrum, og eftir atvikum að kæra slíkan úrskurð, hafi ekki aðeins nýst brotaþola, heldur einnig öðrum svo sem fréttamönnum, sbr. dóm Hæstaréttar frá 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000. Skýra verður þetta fordæmi Hæstaréttar þannig, að réttindin einskorðist ekki við ákæruvald, ákærða eða þolendur við rekstur sakamáls og er það í samræmi við orðalag ákvæðisins „sá sem sættir sig ekki við“. Í íslenskum rétti hefur á hinn bóginn ekki verið viðurkennd sú regla að almenningur geti átt aðild að dómsmálum og er orðalag þetta ekki svo afdráttarlaust að talið verið að með því hafi sú veigamikla breyting verið gerð að innleiða almenna aðild að dómsmálum. Það er grundvallarregla að þinghöld í dómsmálum séu opin, en lög leyfa undantekningar þar frá. Kærandi máls þessa krafðist formlegs úrskurðar um ákvörðun dómara um að loka þinghaldi með vísan til 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 og vísaði til framangreinds fordæmis Hæstaréttar þar sem kæra blaðamanns um sambærilegt ágreiningsefni fékk efnislega umfjöllun. Setur kærandi kröfu sína fram sem „borgari, blaðamaður og talskona Femínistafélags Íslands“. Eins og að framan greinir verður ekki fallist á það að almennur borgari sem slíkur geti átt aðild að kröfunni, á hinn bóginn getur blaðamaður átt það í krafti þeirrar skyldu sinnar að upplýsa almenning um meðferð og framgang dómsmála. Með svipuðum rökum tel ég að ef efni máls varðar samfélagslega hagsmuni sem tilgreindir hópar eða félagasamtök láta sérstaklega til sín taka, þá séu þeir ekki síður en hinn almenni blaðamaður í þeirri stöðu að þeir eigi að hafa möguleika á að fá úr því skorið hvort þinghald í máli sem snýst um slíka hagsmuni verði lokað. Leiði ég þetta af hinu víða orðalagi lagaákvæðisins og tilgangi löggjafans sem birtist í framagreindum athugasemdum. Femínistafélag Íslands hlýtur að teljast hagmunaaðili í þessum skilningi þegar um er að ræða dómsmál um vændiskaup. Leggja verður til grundvallar að kærandi sé blaðamaður þó að hún tilgreini ekki sérstakan fréttamiðil og að hún sé talskona Femínistafélags Íslands. Ég tel að sem slík geti hún átt aðild að máli þessu og að kæra hennar eigi að fá efnislega umfjöllun hjá réttinum. Þar sem meirihluti dómsins hefur vísað málinu frá Hæstarétti er hins vegar ekki tilefni til að fjalla um efnisþátt þess. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2010. Í málinu er ákærða gefið að sök kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi og er það talið varða við 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Við útgáfu fyrirkalls ákvað dómarinn að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað. Hann byggði þá ákvörðun á a og d liðum 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í upphafi nefndrar lagagreinar kemur fram að þinghöld skuli háð í heyranda hljóði, en í greininni eru undantekningar frá meginreglunni sem miða að því að vernda sakborninga, brotaþola, vandamenn þeirra, vitni eða aðra sem málið varða. Halla Gunnarsdóttir, sem krafist hefur þess að þinghaldið verði opið, byggir kröfu sína á því að framangreindar undantekningar eigi ekki við í þessu máli fremur en öðrum og nefnir sem dæmi líkamsárásamál og fíkniefnamál. Telur hún að kaupendur vændis eigi ekki að njóta meiri friðhelgi en aðrir meintir brotamenn. Í þessu máli er fjallað um viðkvæm málefni ákærða og stúlkunnar sem hann er sakaður um að hafa keypt vændi af og eiga því nefndar undantekningar í 10. gr. sakamálalaganna við í málinu. Kröfu Höllu Gunnarsdóttur er því hafnað og skulu þinghöld í málinu vera lokuð, sbr. 2. mgr. 10. gr. sakamálalaganna. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð Þinghöld í málinu nr. S-397/2010 skulu vera lokuð.
|
Mál nr. 304/2009
|
Umferðarlagabrot Ökuréttarsvipting
|
S var ákærður fyrir brot gegn 3., sbr. 2. mgr. 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, með því að hafa neitað að láta lögreglu í té þvagsýni í þágu rannsóknar á ætluðu umferðarlagabroti hans. Í dómi Hæstaréttar kom fram að lögreglu hefði verið rétt við yfirheyrslu að gera ákærða grein fyrir því hvaða viðurlögum það kynni að varða ef hann léti ekki í té þvagsýni til rannsóknar og að þau kynnu að verða þyngri ef slíkt sýni yrði ekki gefið. Á hinn bóginn var ekki talið að ákærði losnaði undan refsiábyrgð á synjun sinni af þeirri ástæðu einni að honum hafi ekki verið veitta leiðbeiningar um þetta. Var S því sakfelldur fyrir ofangreint umferðarlagabrot og sviptur ökurétti samkvæmt 2. mgr. 102. gr. umferðarlaga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. apríl 2009 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða og tímalengd ökuréttarsviptingar, en að refsing hans verði þyngd. Ákærði krefst sýknu af kröfu ákæruvaldsins vegna ætlaðs umferðarlagabrots hans. Af hálfu Íslandsbanka hf., sem kemur í stað Glitnis banka hf., er gerð sú krafa að ákvæði hins áfrýjaða dóms um bætur til hans verði staðfest. Fyrir Hæstarétti er einungis deilt um ætlað umferðarlagabrot ákærða 24. júní 2008 og ákvörðun viðurlaga fyrir það. Að beiðni ákærða féllst Héraðsdómur Vestfjarða með úrskurði 28. maí 2009 á að fresta framkvæmd ökuréttarsviptingar samkvæmt hinum áfrýjaða dómi vegna áfrýjunar hans. Ákærði var í Héraðsdómi Suðurlands 24. apríl 2009 dæmdur til greiðslu sektar vegna umferðarlagabrots og sviptur ökurétti í ,,fjóra mánuði frá 9. mars 2010 að telja.“ Í kjölfar aksturs ákærða var tekin skýrsla af honum að viðstaddri móður hans á lögreglustöð vegna gruns um akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Rituðu ákærði og móðir hans bæði undir skýrsluna. Í henni kemur fram að honum hafi verið gerð grein fyrir því að honum væri óskylt að tjá sig um sakarefnið, en ef hann kysi að gera það væri hann áminntur um sannsögli. Jafnframt kemur fram að honum sé kynnt að ,,hann eigi rétt á aðstoð verjanda á öllum stigum málsins.“ Lögreglu var við þessar aðstæður rétt að gera ákærða grein fyrir því hvaða viðurlögum það kynni að varða ef hann ekki léti í té þvagsýni til rannsóknar og að þau kynnu að verða þyngri en ef slíkt sýni yrði látið í té. Það verður á hinn bóginn ekki talið að ákærði losni undan refsiábyrgð á synjun sinni af þeirri ástæðu að honum voru ekki veittar leiðbeiningar um þetta. Ákærða var samkvæmt 3., sbr. 2. mgr. 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 skylt að láta í té þvagsýni í þágu rannsóknar á ætluðu umferðarlagabroti. Með því að neita að sinna þessari skyldu hefur hann unnið til þeirrar sviptingar ökuréttar, sem getur í 2. mgr. 102. gr. laganna og tilgreind er í héraðsdómi. Með þessum athugasemdum, en öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Vegna frestunar ökuréttarsviptingar, sem getið er að framan, og áðurnefnds dóms Héraðsdóms Suðurlands, verður sá hluti ökuréttarsviptingar sem frestað hefur verið hagað eins og í dómsorði greinir. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðast að meðtöldum virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Við ákvörðun þóknunar verjandans hefur verið litið til starfa hans vegna kröfu um frestun á ökuréttarsviptingu. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ökuréttarsviptingu ákærða, Sigurðar Ágústs Sigurðssonar, skal haga svo að hann sé sviptur ökurétti frá 26. nóvember 2009 til 9. mars 2010 og frá 9. júlí 2010 til 31. desember 2010. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins 270.955 krónur þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 29. janúar 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 5. desember sl., höfðaði lögreglustjórinn á Vestfjörðum með ákæru 26. ágúst 2008 á hendur ákærða, Sigurði Ágústi Sigurðssyni, kt. 290191-2119, Aðalstræti 22, Ísafirði, fyrir: I. Eignaspjöll, með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 15. maí 2008, slegið með krepptum hnefa í skjágler í hraðbanka Glitnis við Hafnarstræti 1, Ísafirði, með þeim afleiðingum að hún (sic) brotnaði. Telst þetta varða við 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 50/1940. II. Fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa þriðjudaginn 24. júní 2008, á lögreglustöðinni á Ísafirði, Hafnarstræti 1, neitað að láta lögreglu í té þvagsýni og þannig neitað að veita atbeina sinn við rannsókn máls á ætluðu broti hans fyrir akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Telst þetta varða við 1. mgr. sbr. 2. og 3. mgr. 47. gr., sbr. 1. mgr., sbr. 4. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997, 186. gr. laga nr. 82/1998 og 7. gr. laga nr. 84/2004. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993 og nr. 66/2006. Í ákærulið I. gerir Glitnir banki hf., kt. 550500-3530, kröfu um greiðslu bóta að fjárhæð kr. 197.813, auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 15. maí 2008 til greiðsludags, og dráttarvaxta skv. 9. gr. sömu laga frá 23. júní 2008 til greiðsludags, auk virðisaukaskatts. Með ákæru 26. ágúst 2008 var sakamál, sem fékk númerið S-72/2008 hjá dómnum, höfðað gegn ákærða, A og B; fyrir eftirtalin þjófnaðarbrot framin á Ísafirði og í Hnífsdal: I. Með því að hafa aðfaranótt miðvikudagsins 16. apríl 2008, stolið 5 ljóskösturum af bifreiðinni UU 412 í eigu AÓA útgerð ehf., kt. 610900-2240, þar sem hún stóð við Ásgeirsgötu á Ísafirði, samtals að verðmæti kr. 150.000. II. Með því að hafa aðfaranótt miðvikudagsins 16. apríl 2008, stolið 6 ljóskösturum af bifreiðinni PY 327 í eigu Orkubús Vestfjarða, kt. 660877-0299, þar sem hún stóð við Stekka í Hnífsdal, samtals að verðmæti um kr. 90.000. Telst þetta varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Í málinu gerir AÓA útgerð ehf. kt. 610900-2240, kröfu um greiðslu bóta að fjárhæð kr. 50.000.- auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 16. apríl 2008 til greiðsludags, og dráttarvaxta skv. 9. gr. sömu laga. I. Við þingfestingu máls þessa 17. september 2008 kom ákærði, sem fæddur er árið 1991, fyrir dóm ásamt móður sinni. Óskaði ákærði eftir því að Sveinn Andri Sveinsson hrl. yrði skipaður verjandi hans í málinu og varð dómari við þeirri ósk. Dómari fór því næst yfir efni ákæruskjals. Upplýsti ákærði að hann hefði fyrir þinghaldið ráðfært sig við verjanda sinn og sagðist reiðubúinn til þess að tjá sig um sakargiftir þó svo verjandinn væri ekki mættur. Kvaðst ákærði játa sakargiftir samkvæmt I. tölulið ákæru en hafna bótakröfu Glitnis banka hf. sem of hárri. Hann neitaði hins vegar sök samkvæmt II. tölulið ákærunnar, en tók þó fram að hann gerði ekki athugasemd við lýsingu málsatvika í ákæruliðnum. Síðar sama dag var mál nr. S-72/2008 þingfest og sótti ákærði þá einnig þing ásamt móður sinni. Óskaði ákærði, líkt og áður, eftir skipun Sveins Andra Sveinssonar hrl. sem verjanda og varð dómari við þeirri ósk. Eftir að dómari hafði farið yfir sakargiftir játaði ákærði, sem og meðákærðu í umræddu máli, A og B, sök samkvæmt báðum töluliðum ákæru, sem bornir voru undir ákærðu hvor fyrir sig. Í þinghaldi 24. september sl. var þáttur meðákærðu A og B í máli nr. S-72/2008 sameinaður máli nr. S-73/2008, en þáttur ákærða í málinu sameinaður máli þessu. Var dómur kveðinn upp í máli nr. S-73/2008 hinn 14. október 2008 og meðákærðu sakfelldir á grundvelli játningar þeirra. Ákærði krefst þess í málinu að honum verði gerð sú vægasta refsing sem lög leyfa og að kröfu ákæruvalds um sviptingu ökuréttar verði hafnað. Þá krefst verjandi ákærða hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa úr ríkissjóði. II. A. Aðalmeðferð fór fram í máli þessu 5. desember sl. og sótti ákærði þá ekki þing. Upplýsti skipaður verjandi ákærða, Sveinn Andri Sveinsson hrl., að ákærða væri kunnugt um þinghaldið en að hann hefði, að höfðu samráði við verjanda, talið ástæðulaust að mæta til þess í ljósi þeirrar afstöðu sem eftir honum var bókuð í þinghöldum 17. september sl. í máli þessu og máli nr. S-72/2008. Vísaði verjandi til þess að fyrir lægi að ákærði hefði játað aðrar sakargiftir samkvæmt fyrirliggjandi tveimur ákærum en þær er lytu að meintu broti hans á 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Hvað þær sakargiftir varðaði hefði ákærði þó tekið fram að hann gerði ekki athugasemdir við lýsingu málsatvika í ákærulið þeim sem til þeirra tæki. Við aðalmeðferð málsins vísaði verjandi ákærða annars vegar til þess að ákærði hefði veitt fullnægjandi atbeina við rannsókn málsins með því að gefa blóðsýni. Hins vegar vísaði verjandi til þess að ákvæði 3. mgr. 47. gr., sbr. 2. mgr. 102. gr., umferðarlaga nr. 50/1987 stæðist ekki mannréttindaákvæði. Sakborningar mættu neita að tjá sig, þeim yrði ekki gert að varpa á sig sök. Sækjandi hafnaði þessum málatilbúnaði ákærða og sagði ákvæði 1., 2. og 3. mgr. 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 standast mannréttindaákvæði. Vísaði hann í því sambandi til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu í málum nr. 15809/02 og 25624/02 frá 29. júní 2007. B. Í ákærulið þeim sem hér um ræðir er ákærða gefið að sök umferðarlagabrot, með því að hafa þriðjudaginn 24. júní 2008, á lögreglustöðinni á Ísafirði, Hafnarstræti 1, neitað að láta lögreglu í té þvagsýni og þannig neitað að veita atbeina sinn við rannsókn máls á ætluðu broti hans fyrir akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Skv. 2. mgr. 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 getur lögreglan fært ökumann til rannsóknar á öndunar-, svita- og munnvatnssýni eða til blóð- og þvagrannsóknar ef ástæða er til að ætla að hann hafi brotið gegn ákvæðum 2. eða 4. mgr. 44. gr., 45. gr. eða 45. gr. a eða hann neitar lögreglunni um að gangast undir öndunarpróf eða láta í té svita- eða munnvatnssýni eða er ófær um það. Liggi fyrir grunur um önnur brot en akstur undir áhrifum áfengis getur lögreglan auk þess fært ökumann til læknisskoðunar. Þá segir í lokamálslið 3. mgr. 47. gr. að ökumanni sé skylt að hlíta þeirri meðferð sem talin er nauðsynleg við rannsókn skv. 2. mgr. Svo sem áður er rakið neitaði ákærði sök samkvæmt umræddum ákærulið við þingfestingu málsins, en tók þó fram að hann gerði ekki athugasemd við lýsingu málsatvika í ákæruliðnum. Sú yfirlýsing ákærða er í fullu samræmi við framlögð rannsóknargögn, bæði frumskýrslu lögreglu og framburðarskýrslu sem lögregla tók af ákærða, en í þeim gögnum kemur skýrlega fram að ákærði hafi neitað að gefa þvagsýni vegna málsins. Þá verður af orðum 2. og 3. mgr. 47. gr. umferðarlaga ekki með nokkru móti ráðið að ákærða hafi verið rétt að neita að láta lögreglu í té þvagsýni, og þannig neita að hlíta þeirri meðferð sem lögregla taldi nauðsynlega við rannsókn skv. 2. mgr., af þeirri ástæðu einni að hann hafi þegar verið búinn að gefa blóðsýni. Sá málatilbúnaður ákærða sem að þessu lýtur, og rakinn er í kafla II A hér að framan, er því haldlaus með öllu. Fyrir liggur að ástæða afskipta lögreglu af ákærða 24. júní 2008 var hraðakstur hans eftir Vestfjarðavegi. Þá er upplýst að á vettvangi gaf ákærði lögreglu upplýsingar um fíkniefnaneyslu sína nokkru áður og vaknaði við það rökstuddur grunur lögreglu um að ákærði hefði ekið bifreið undir áhrifum ávana- og fíkniefna og óhæfur til að stjórna ökutæki örugglega í skilningi 1. mgr., sbr. 2. mgr., 45. gr. a. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands í málum nr. 254/2008 og 260/2008 sem kveðnir voru upp 19. júní sl. Samkvæmt 3. mgr. 32. gr. laga nr. 19/991 um meðferð opinberra mála, nú 2. mgr. 64. gr. og 2. mgr. 113. gr. laga nr. 88/2008, er sakborningi óskylt á öllum stigum sakamáls að svara spurningum sem varða refsiverða hegðun sem honum er gefin að sök. Þá skal hver sá sem borinn er sökum um refsiverða háttsemi talinn saklaus uns sekt hans er sönnuð að lögum, sbr. 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sem veitt var lagagildi hér á landi með lögum nr. 62/1994. Er almennt viðurkennt að réttur sakaðra manna til að neita að tjá sig um sakarefnið og að varpa ekki á sig sök sé einn grundvallarþáttanna í ákvæði 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um rétt manna til réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Það liggur hins vegar fyrir að Mannréttindadómstóll Evrópu hefur komist að þeirri niðurstöðu að ákvæði eins og um ræðir í 47. gr. umferðarlaga brjóti ekki gegn þeim réttindum sem 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu er ætlað að tryggja, sbr. t.d. ákvörðun dómstólsins í máli nr. 43486/98 frá 15. júní 1999. Samkvæmt því og að framangreindum atvikum virtum verður ekki talið að ákvæði 3. mgr. 47. gr., sbr. 2. mgr. 102. gr., umferðarlaga nr. 50/1987 fari í bága við réttindi ákærða sem varin eru af stjórnlögum. Ákærði verður því sakfelldur fyrir brot gegn 3. mgr., sbr. 2. mgr., 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en tilvísun ákæruvalds til 1. mgr. þeirrar greinar þykir ekki eiga við í málinu. III. Svo sem rakið er í kafla I kom ákærði fyrir dóm 17. september sl. og játaði þjófnaðarbrot sín samkvæmt báðum töluliðum ákæru frá 26. ágúst 2008, upphaflega mál dómsins nr. S-72/2008. Þá játaði hann einnig sama dag að hafa gerst sekur um eignaspjöll með því að hafa slegið með krepptum hnefa í skjágler á hraðbanka Glitnis banka hf. með þeim afleiðingum að glerið brotnaði, sbr. I. tölulið ákæru lögreglustjóra sem gefin var út sama dag. Samrýmast játningar ákærða gögnum málsins og þykja því vera efni til að leggja dóm á málið að þessu leyti á grundvelli 125. gr. laga nr. 19/1991, nú 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008. Ljóst er að þjófnaðarbrot ákærða 16. apríl 2008 varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá eru eignaspjöll ákærða réttilega heimfærð til 1. mgr. 257. gr. laganna í ákæru lögreglustjóra. Samkvæmt því og öðru framangreindu verður ákærði sakfelldur fyrir brot gegn nefndum ákvæðum almennra hegningarlaga. IV. A. Í ákæru þeirri frá 26. ágúst 2008, er tekur til þjófnaðarbrota ákærða, er höfð uppi krafa AÓA útgerðar ehf., á hendur ákærða og meðákærðu í máli nr. S-72/2008, A og B, um greiðslu bóta að fjárhæð 50.000 krónur „... auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 16. apríl 2008 til greiðsludags, og dráttarvaxta skv. 9. gr. sömu laga.“ Með vísan til samþykkis ákærða verður hann dæmdur til að greiða AÓA útgerð ehf., óskipt ásamt meðákærðu, A og B, er dæmdir voru til greiðslu kröfunnar með dómi 14. október sl., mál nr. S-73/2008, 50.000 krónur ásamt vöxtum og dráttarvöxtum svo sem nánar greinir í dómsorði. B. Í ákæru lögreglustjóra frá 26. ágúst 2008, þar sem ákærða eru annars vegar gefin að sök eignaspjöll og hins vegar umferðarlagabrot, er tekin upp bótakrafa Glitnis banka hf. þess efnis að ákærða verði gert að greiða bankanum 197.813 krónur, auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001, frá 15. maí 2008 til 23. júní 2008 en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Við þingfestingu málsins 17. september sl. hafnaði ákærði bótakröfu Glitnis banka hf. sem of hárri. Upplýst er að viðgerð var framkvæmd á umræddum hraðbanka um miðjan maí 2008 og er krafa Glitnis banka hf. að fullu studd reikningi vegna þeirrar viðgerðar. Hefur ákærði engin haldbær rök fært fram sem hnekkt geta tilvitnuðum reikningi. Verður honum því gert að greiða Glitni banka hf. 197.813 krónur ásamt vöxtum og dráttarvöxtum svo sem nánar greinir í dómsorði. V. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins gekkst ákærði 25. ágúst 2006 undir sektargerð lögreglustjóra vegna fíkniefnabrots. Þá var ákvörðun refsingar hans vegna líkamsárásar frestað skilorðsbundið í þrjú ár með dómi 12. mars 2008. Með brotum sínum nú rauf ákærði skilorð dómsins frá 12. mars 2008. Samkvæmt ákvæði 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ber að taka dóminn upp og dæma bæði málin í einu lagi að teknu tilliti til 77. gr. laganna. Fyrir liggur að verðmæti þau er þjófnaðarbrot ákærða vörðuðu námu á þriðja hundrað þúsund króna. Við ákvörðun refsingar ákærða verður jafnframt að líta til þess tjóns sem hann olli á hraðbanka Glitnis banka hf. Ákærða til nokkurra málsbóta horfir hins vegar að hann játaði nefnd brot skýlaust fyrir dómi og þá var hann einungis sautján ára gamall er hann framdi brot sín. Að þessum atriðum virtum og að teknu tilliti til 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og brots ákærða samkvæmt dómnum frá 12. mars 2008, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin tveggja mánaða fangelsi. Eftir atvikum og með heimild í 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þykir rétt að fresta fullnustu refsingar ákærða og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Í 1. málslið 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 er kveðið á um að hafi stjórnandi vélknúins ökutækis brotið gegn ákvæðum 1. mgr. 45. gr. eða 45. gr. a. eða neitað að veita atbeina sinn við rannsókn máls skv. 3. mgr. 47. gr. skuli hann sviptur ökurétti. Þá segir í 2. mgr. 102. gr. laganna að neiti stjórnandi vélknúins ökutækis að veita atbeina sinn við rannsókn máls skv. 3. mgr. 47. gr. skuli svipting ökuréttar eigi vara skemur en eitt ár. Svo sem rakið er í kafla II B hefur ákærði nú verið sakfelldur fyrir brot gegn 3. mgr., sbr. 2. mgr., 47. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt því og 2. mgr., sbr. 1. málslið 1. mgr., 102. gr. laganna ber að svipta ákærða ökurétti í eitt ár hið minnsta. Þar sem alls engin efni eru til að svipta ákærða ökurétti umfram lögboðið lágmark verður hann sviptur ökurétti í eitt ár frá birtingu dóms þessa að telja. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. Fyrir uppsögu dómsins var gætt 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. og dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 448/2002 sem kveðinn var upp 20. mars 2003. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Sigurður Ágúst Sigurðsson, sæti fangelsi í tvo mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði er sviptur ökurétti í eitt ár frá birtingu dóms þessa að telja. Ákærði greiði 97.608 krónur í sakarkostnað. Ákærði greiði AÓA útgerð ehf. óskipt með A og B, sbr. dóm Héraðsdóms Vestfjarða í máli nr. S-73/2008, 50.000 krónur ásamt vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 frá 16. apríl 2008 til 28. september sama ár, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði Glitni banka hf. 197.813 krónur ásamt vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 frá 15. maí 2008 til 17. október sama ár, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.
|
Mál nr. 57/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald Útlendingur
|
Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfu lögreglustjóra verði hafnað, til vara að varnaraðila verði gert að sæta farbanni og til þrautavara að honum verði gert að halda sig á afmörkuðu svæði.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. janúar 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 17. janúar 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi uns til framkvæmdar kæmi ákvörðun Útlendingastofnunar um að senda hann aftur til Finnlands, þó eigi lengur en til föstudagsins 23. janúar 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu að honum verði gert að halda sig á afmörkuðu svæði. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 88/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. febrúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. febrúar 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 16. febrúar 2011, klukkan 16 og einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og að hann sæti ekki einangrun. Þá krefst hann „kærumálskostnaðar, að mati dóms, fyrir meðferð máls fyrir héraðsdómi og fyrir Hæstarétti Íslands.“ Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Skilja verður kröfu varnaraðila svo, sbr. og dóm Hæstaréttar 20. janúar 2011 í máli nr. 48/2011, að hann krefjist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Samkvæmt 38. gr. og 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008 eru ekki skilyrði til að fallast á slíka kröfu. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 268/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur HæstaréttarMál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Karl Axelssonog Ingibjörg Benediktsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. apríl 2017,sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. maí sama ár. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 28. apríl 2017, þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. maí 2017 klukkan 16 og einangrun meðaná því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 28. apríl 2017. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinuhefur í dag krafist þess að kærða X, fd. [...], verði gert að sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. maí nk. klukkan 16. Þá er þesskrafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinustendur. Í greinargerð lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu kemur fram að embættið hafi nú til rannsóknar mál er varðiinnflutning fíkniefna hingað til lands. Lögreglu hafi borist upplýsingar þessefnis að til stæði að flytja inn til landsins mikið magn af sterkum fíkniefnum meðferjunni Norrænu. Lögreglan hafi því verið með eftirlit á tollsvæðinu áSeyðisfirði þegar ferjan kom til landsins 25. apríl sl. Bifreiðin[...] hafi vakið athygli lögreglu og tollvarða og hafi hún verið tekin tilfrekari skoðunar. Ökumaður bifreiðarinnar hafi verið kærði X og hafi afskiptilögreglu og tollvarða af honum og bifreiðinni leitt til þess að grunsemdirvöknuðu um að í bifreiðinni væru falin fíkniefni. Lögregla hafi í kjölfariðfengið heimild í dómsúrskurði til að koma fyrir eftirfararbúnaði oghljóðupptöku í bifreiðinni, sem og hlustun á farsíma X.Bifreiðinnihafi síðan verið fylgt eftir til Reykjavíkur og hafi X ekið sem leið liggur tilKeflavíkur þar sem hann hafi sótt A á flugvöllinn. Þeir hafi síðan ekið aðgistiheimilinu [...] fyrir [...] þar sem þeir hafi átt pantað herbergi. Ígær hafi þeir X og A farið í verslunina [...] og keypt þar topplyklasett,sexkanta, nælonhanska, skrúfjárn og vigt. Lögregla telji að ætlunin hafi veriðað nota þessi verkfæri til að ná fíkniefnum úr bifreiðinni. Kærði X og A hafiverið handteknir síðdegis í gær á gistiheimilinu [...] með rúmlega eitt kíló afsterkum fíkniefnum. Við handtöku hafi A verið búinn að setja um helming efnannainn á vasa á yfirhöfn sinni. Það sé ætlun lögreglu að þeir hafi ætlað aðafhenda efnin einhverjum óþekktum aðila. Í ljósi ofangreinds og þeirra gagnasem lögreglan hafi aflað sé kærði undir rökstuddum grun um aðild aðinnflutningi á miklu magni af sterkum fíkniefnum hingað til lands. Ljóst sé aðfíkniefnin hafi verið ætluð til sölu og dreifingar hér á landi og sé það grunurlögreglu að fleiri aðilar tengist málinu. Telji lögregla því brýna nauðsyn áþví á þessu stigi málsins að kærði sæti gæsluvarðhaldi og verði hafður íeinangrun þar sem ljóst sé að gangi kærði laus geti hann sett sig í samband viðmeinta samverkamenn eða þeir sett sig í samband við hann. Þá geti kærði einnigkomið undan gögnum með sönnunargildi sem lögreglan hafi ekki lagt hald á núþegar.Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr.95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sbr.2. mgr. 98. gr. sömu laga, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga eins oghún er sett fram. Með hliðsjón af framangreindu oggögnum málsins er fallist á það með lögreglustjóra að kærði sé undir rökstuddumgrun um refsiverðan verknað sem fangelsisrefsing er lögð við. Rannsókn málsinser á frumstigi og má ætla að kærði muni torvelda rannsókn málsins, svo sem með þvíað afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif á samseka eðavitni, fari hann frjáls ferða sinna. Er því fullnægt skilyrðum a-liðar 1. mgr.95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, til að taka megi tilgreina kröfu lögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánar greinir íúrskurðarorði. Ragnheiður Bragadóttirhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kærði, X, sætigæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. maí nk. klukkan 16. Kærði sætieinangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Mál nr. 621/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 28. september 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2017 þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 26. október2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úrgildi.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 28. september 2017. Héraðssaksóknari hefur krafistþess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að ákærða, X,kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 26.október nk. kl. 16.00. Í greinargerð saksóknarakemur fram að héraðssaksóknari hafi þann 31. ágúst síðastliðinn gefið útákæru á hendur X fyrir stórfellda líkamsárás sem leiddi til bana, með því aðhafa að kvöldi mánudagsins 7. júní 2017, [...], [...], veist með ofbeldi að A. Háttsemi ákærða sé lýst svo í ákæru að ákærði hafi haldiðbáðum höndum A fyrir aftan bak, þar sem hann hafi legið á maganum á jörðinni,farið klofvega yfir bak A og notað líkamsþunga sinn til að halda honum föstum,þá hafi hann tekið A hálstaki og slegið hann ítrekað í andlit og höfuð meðkrepptum hnefa. Af þessu hafi A hlotið margar rispur og skrámur víða á höfuð oglíkama; margúla víða á andlit; blæðingar í mjúkvef á gagnauga og á hægragagnaugavöðva, á miðjum hálsi að framanverðu og hægra megin; nefbrot; brot ábáðum hornum skjaldbrjósks og hafi A látið lífið af völdum mikillar minnkunar áöndunarhæfni sem olli banvænni stöðukæfingu sem rekja megi til einkennaæsingsóráðs, þeirrar þvinguðu frambeygðu stöðu sem hann hafi verið í með hendurfyrir aftan bak, þunga ákærða sem hafi þrýst á brjósthol hans aftanvert,hálstaks í langan tíma og mótspyrnu hans sjálfs. Háttsemi ákærða sé í ákæru talin varða við 2. mgr. 218. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og geri ákæruvaldið þær dómkröfur að hannverði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Við rannsókn málsins hafi ákærðineitað sök og það gerði hann einnig við þingfestingu málsins [...] í HéraðsdómiReykjavíkur þann 14. september síðastliðinn. Næst sé fyrirhuguð fyrirtaka ímálinu þann 5. október næstkomandi og gera megi ráð fyrir að þá verði ákveðiðhvenær aðalmeðferð þess muni fram fara. Ákærða hafiupphaflega verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmunafrá 8. júní sl. til 23. júní sl. Frá þeim tíma hafi kærði sætt gæsluvarðhaldi ágrundvelli almannahagsmuna til dagsins í dag skv. úrskurðum HéraðsdómsReykjavíkur nr. R-209/2017, R-248/2017,R-274/2017 og R-290/2017, sem staðfestir hafi verið með dómum HæstaréttarÍslands nr. 409/2017, 476/2017, 518/2017 og 553/2017. Með vísan tilframangreinds og rannsóknargagna málsins, sem ákæran byggist á, sé ákærði aðmati héraðssaksóknara undir sterkum grun um að hafa framið ofangreint brot.Brot ákærða samkvæmt framangreindu ákvæði almennra hegningarlaga geti varðaðallt 16 ára fangelsi. Að mati ákæruvaldsins sé brotið þess eðlis að með tillititil almannahagsmuna sé nauðsynlegt að tryggja áfram að kærði gangi ekki laus ámeðan mál hans sé til meðferðar hjá ákæruvaldi og dómstólum. Dómstólar hafi ífjórgang talið skilyrði gæsluvarðhalds á grundvelli almannahagsmuna vera fyrirhendi í máli ákærða, sbr. framangreinda dóma Hæstaréttar, og að álitiákæruvaldsins hafi ekki neitt nýtt komið fram í málinu sem breytt geti því matidómstóla.Með vísan tilframangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamálamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga.NiðurstaðaÍ greinargerð héraðssaksóknara kemur fram aðhéraðssaksóknari hafi 31. ágúst sl. gefið út ákæru á hendur X fyrir stórfelldalíkamsárás sem hafi leitt til bana, með því að hafa að kvöldi mánudagsins 7.júní 2017, [...], [...], veist með ofbeldi að A, eins og rakið er í dómiHæstaréttar í málinu nr. 533/2017 sem kveðinn var upp 4. september sl. Ákæra í málinu var gefin út 31. ágúst sl. ogmálið þingfest 14. september sl. og verjandi mun skila greinargerð í þinghaldisem fyrirhugað er 5. október nk.Háttsemi ákærða er íákæru talin varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákæra var móttekin í Héraðsdómi Reykjavíkur á útgáfudegi hennar og í dag. Í greinargerð kemur fram að viðrannsókn málsins hafi ákærði neitað sök. Þá kemur fram að ákærða hafiupphaflega verið gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli rannsóknarhagsmunafrá 8. júní sl. til 23. júní sl. Frá þeim tíma hafi kærði sætt gæsluvarðhaldi ágrundvelli almannahagsmuna til dagsins í dag skv. úrskurðum HéraðsdómsReykjavíkur nr. R-209/2017, R-248/2017og R-274/2017 og R-290/2017 sem staðfestir hafi verið með dómum HæstaréttarÍslands nr. 409/2017, 476/2017, 518/2017 og 533/2017. Meðvísan til framangreinds og rannsóknargagna málsins, sem ákæran byggist á, erfallist á það mat héraðssaksóknara að ákærði sé undir sterkum grun um að hafaframið ofangreint brot. Brot kærða samkvæmt framangreindu ákvæði almennrahegningarlaga getur varðað allt 16 ára fangelsi. Dómurinn fellst á það meðhéraðssaksóknara að brotið sé þess eðlis að með tilliti til almannahagsmuna sénauðsynlegt að tryggja áfram að kærði gangi ekki laus á meðan mál hans sé tilmeðferðar hjá ákæruvaldi og dómstólum. Dómstólar hafa í fjórgang talið skilyrðigæsluvarðhalds á grundvelli almannahagsmuna vera fyrir hendi í máli ákærða,sbr. framangreinda dóma Hæstaréttar, og dómurinn telur að ekki hafi neitt nýttkomið fram í málinu sem breytt geti því mati dómstóla. Verður því ágrundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála fallist áþá kröfu héraðssaksóknara um að ákærði sæti áfram gæsluvarðhaldi allt tilfimmtudagsins 26. október nk. til kl. 16.00. Lárentsínus Kristjánsson kveður upp þennanúrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Ákærði,X, kt. [...], skal sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 26. októbernk. kl. 16.00.
|
Mál nr. 138/2017
|
Kærumál Gögn Afhending gagna Verjandi
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu X um að H yrði gert að afhenda verjanda hennar afrit af öllum skjölum sem vörðuðu hana í nánar tilgreindu máli. Hafði H fellt niður rannsókn málsins á hendur X á þeim grundvelli að það sem fram væri komið væri ekki nægjanlegt eða líklegt til sakfellis. Ákvörðun H um niðurfellingu málsins var skotið til setts ríkissaksóknara sem felldi úr gildi ákvörðunina sökum vanhæfis lögreglufulltrúa sem vann að rannsókn málsins. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eftir að H felldi málið niður hefði X átt rétt á því að kynna sér gögn málsins, sbr. 6. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og skipti þá engu þótt bera mætti þá ákvörðun undir ríkissaksóknara. Hefði H því í síðasta lagi á því tímamarki borið að afhenda X eða lögmanni hennar skjöl málsins, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og BenediktBogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. febrúar 2017, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 20. febrúar 2017, þar sem fallist var á kröfuvarnaraðila um að sóknaraðila yrði gert að afhenda verjanda varnaraðila öllrannsóknargögn í tilgreindu máli. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að varnaraðili fái aðeins afhentnánar tilgreind rannsóknargögn.Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.ISvosem rakið er í hinum kærða úrskurði var sóknaraðila sem settum héraðssaksóknarafalið 17. ágúst 2016 af settum ríkissaksóknara að fara með tvær kærur á hendurvarnaraðila þar sem henni var gefin að sök misbeiting á lögregluvaldi í starfihjá lögreglustjóranum á Suðurnesjum við rannsókn máls sem var til meðferðar hjáríkissaksóknara. Að ósk varnaraðila var henni tilnefndur verjandi 26. októbersama ár og sama dag var tekin af henni skýrsla hjá sóknaraðila. Við það tilefnimun sóknaraðili hafa greint verjanda frá því að hann fengi ekki vegnarannsóknarhagsmuna afrit af skjölum málsins næstu þrjár vikur, sbr. 1. mgr. 37.gr. laga nr. 88/2008.Verjandivarnaraðila ritaði sóknaraðila tölvupóst 15. nóvember 2016 til að minna á aðdaginn eftir rynni út fyrrgreindur þriggja vikna frestur. Fór verjandinn þess áleit að honum yrðu send gögn málsins eða tilkynnt um að hann mætti vitja þeirra.Þessu erindi svarði sóknaraðili með tölvupósti 16. sama mánaðar þar sem framkom að verið væri að rita endurrit af upptökum af skýrslum og þær yrðu sendarum leið og þær væru tilbúnar. Önnur gögn væru að berast og fleiri á leiðinni ogbað sóknaraðili verjandann um að sýna sér biðlund af þessum sökum.Verjandinnáréttaði beiðni sína um afhendingu gagna með tölvupósti 6. desember 2016. Þvíerindi svaraði sóknaraðili með tölvupósti samdægurs þar sem beiðninni varhafnað að svo stöddu með vísan til rannsóknarhagsmuna. Í kjölfarið fóru frambréfaskipti milli verjandans og sóknaraðila um afhendingu gagnanna, en ekki eruefni til að rekja þau nánar. Verjandinn bar synjun sóknaraðila síðan undir héraðsdómmeð bréfi 14. desember 2016.Meðákvörðun sóknaraðila 16. desember 2016 var málið á hendur varnaraðila felltniður á þeim grundvelli að það sem fram væri komið væri ekki nægjanlegt eðalíklegt til sakfellis, sbr. 145. gr. laga nr. 88/2008. Í kjölfar þessafturkallaði lögmaður varnaraðila kröfu sína fyrir héraðsdómi um afhendingugagna og heldur varnaraðili því fram að það hafi verið gert í trausti þess aðgögnin yrðu afhent úr því málið hefði verið fellt niður.Ákvörðunsóknaraðila um niðurfellingu málsins var skotið til setts ríkissaksóknara ágrundvelli 3. mgr. 147. gr. laga nr. 88/2008. Með ákvörðun hans 27. janúar 2017var ákvörðunin felld úr gildi sökum vanhæfis lögreglufulltrúa sem vann aðrannsókn málsins.Meðbréfi verjanda varnaraðila 31. janúar 2017 var enn áréttuð krafa um afhendinguallra gagna í málinu. Því erindi svaraði sóknaraðili með tölvupósti 3. febrúarsama ár þar sem afhendingu gagnanna var synjað. Fyrir því voru færð þau rök aðendurtaka þyrfti að stórum hluta rannsóknina vegna vanhæfis lögreglufulltrúansog því gæti rannsóknin skaðast ef gögnin yrðu afhent. Með bréfi verjandans 7.sama mánaðar var synjun sóknaraðila aftur borin undir héraðsdóm og krafa hanstekin til greina með hinum kærða úrskurði.IISamkvæmt1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 skal verjandi jafnskjótt og unnt er fá afritaf öllum skjölum máls sem varða skjólstæðing hans, svo og aðstöðu til að kynnasér önnur gögn í málinu. Lögregla getur þó neitað að veita verjanda aðgang aðeinstökum gögnum í allt að þrjár vikur frá því að þau urðu til eða komust ívörslu hennar ef hún telur að það geti skaðað rannsókn málsins. Af sömu ástæðuer lögreglu heimilt að neita verjanda um afrit af einstökum skjölum meðan árannsókn máls stendur. Bera má synjun undir dómara.Þegarmál er fellt niður fellur sjálfkrafa úr gildi tilnefning verjanda sakborningsvið rannsóknina, sbr. 3. mgr. 30. gr. laga nr. 88/2008. Með því að ríkissaksóknarihnekkti ákvörðun sóknaraðila 16. desember 2016 um niðurfellingu málsins leiðiraf sjálfu sér að verjandi varnaraðila tók aftur við hlutverki sínu viðrannsóknina og gat borið undir héraðsdóm synjun sóknaraðila. Verður því ekkifallist á það með sóknaraðila að verjandinn sé ekki bær til að setja framkröfur eftir 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008.Eftirað sóknaraðili hafði fellt málið niður 16. desember 2016 átti varnaraðili réttá því að kynna sér gögn málsins, sbr. 6. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993 og skipti þá engu þótt bera mætti þá ákvörðun sóknaraðila undirríkissaksóknara. Í síðasta lagi á því tímamarki bar sóknaraðila að afhendavarnaraðila eða lögmanni hennar skjöl málsins. Getur engu breytt í því tillitistaðhæfing sóknaraðila um að aðgangur að gögnum málsins geti spilltrannsóknarhagsmunum án þess að því hafi nánar verið lýst í hverju þeirhagsmunir séu fólgnir. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur áþann veg sem í dómsorði greinir.Dómsorð:Sóknaraðili, héraðssaksóknari, skal afhenda verjanda varnaraðila, X, afritaf öllum skjölum sem varða hana í máli nr. 300-2016-[...].Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. febrúar 2017.Málþetta, sem tekið var til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 17. febrúarsl., barst dóminum 8. febrúar sl. með kröfu lögmanns sóknaraðila, sem verjandahennar, um afhendingu gagna samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008. Meðkröfu lögmannsins var synjun setts héraðssaksóknara, um að afhenda honum semverjanda sóknaraðila afrit af öllum rannsóknargögnum í lögreglumáli nr.300-2016-[...] á hendur henni, borin undir héraðsdóm. Með kröfubréfinu fylgdiafrit af tilnefningu lögmannsins sem verjanda sóknaraðila, dags. 26. október2016, gögn um samskipti hans við settan héraðssaksóknara og við settanríkissaksóknara í málinu varðandi afhendingu gagna, á tímabilinu 16. nóvember2016 til 3. febrúar 2017, bréf verjandans til Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 14.desember 2016, og ákvörðun setts héraðssaksóknara, dags. 16. desember 2016, umniðurfellingu málsins á hendur sóknaraðila.Viðfyrirtöku máls þessa 15. febrúar sl. hafnaði varnaraðili, settur héraðssaksóknari,kröfu verjandans um afhendingu gagna og óskaði frests til að skila greinargerð,sem hann lagði fram við fyrirtöku málsins 16. febrúar sl. Þá lagði hann einnigfram afstöðu setts ríkissaksóknara til kæru samkvæmt 3. mgr. 147. gr. laga nr.88/2008, sbr. 16. gr. laga nr. 47/2015, dags. 27. janúar 2017. Þar var fallistá kröfu Garðars Steins Ólafssonar hdl. fyrir hönd A og B um að felld yrði úrgildi ákvörðun setts héraðssaksóknara frá 16. desember 2016 um að fella niðurmálið á hendur sóknaraðila. Við fyrirtöku máls þessa 17. febrúar sl. lagðiverjandinn fram kærubréf Garðars Steins Ólafssonar hdl. til settsríkissaksóknara, dags. 16. janúar 2017. Við málflutning sama dag gerðu aðilareftirtaldar kröfur.Verjandisóknaraðila krefst aðallega afhendingar á öllum rannsóknargögnum í máli nr.300-2016-[...]. Til vara krefst verjandinn afhendingar á þeim gögnum semkrafist var afhendingar á í fyrra erindi hans til Héraðsdóms Reykjavíkur, dags.14. desember 2016. Þá var gagna krafist þannig:„1.Afrits af framburðarskýrslu X 26.10.20162.Afrits af vitnaskýrslu C (skýrsla líklega tekin 19.10.2016)3.Afrits af vitnaskýrslu D saksóknara (skýrsla tekin 20.10.2016)4.Afrits af vitnaskýrslu E lögreglumanns (skýrsla tekin í lok okt.)5.Afrits af vitnaskýrslum annarra lögreglumanna (gefnar á tímabilinu frá okt. til22. nóv.)6.Afrits af öllum skjalfestum gögnum frá ríkissaksóknara, til og með 22.11.20167.Lista yfir öll rannsóknargögn málsins, frá 18.10 til og með 22.11.2016“Ívarakröfunni er í stað gagna sem aflað hafi verið til og með 22. nóvember 2016samkvæmt töluliðum 5-7 í fyrra erindi, nú krafist afhendingar gagna samkvæmtþeim liðum sem aflað var til og með 27. janúar 2017.Varnaraðili,settur héraðssaksóknari, krefst þess að kröfum verjanda sóknaraðila umafhendingu afrita rannsóknargagna í máli nr. 300-2016-[...] verði hafnað.Yfirlit helstu málsatvika og ágreiningsefnaSetturhéraðssaksóknari kveður málsatvik vera þau að þann 17. ágúst 2016 hafi setturríkissaksóknari falið honum, sem settum héraðssaksóknara, að fara með meðferð átveimur kærum. Kærurnar hafi lotið að meintum brotum sóknaraðila, sem nú starfi[...] hjá embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, á 1. mgr. 35. gr.lögreglulaga nr. 90/1996, sbr. 28. gr. laga nr. 47/2015, ákvæðum laga ummeðferð sakamála, nr. 88/2008, o.fl. lagaákvæðum.Lögmaðursóknaraðila kveðst þann 26. október 2016 hafa verið tilnefndur verjandisóknaraðila, í málinu sem settur héraðssaksóknari stjórni rannsókn á. Sama daghafi verið tekin framburðarskýrsla af sóknaraðila, kærðu í því máli. Í lokskýrslugjafar hafi hún að eigin frumkvæði afhent skjalabunka með öllum eða næröllum tölvupóstsamskiptum við lögreglumenn og aðra samstarfsmenn í tengslum viðrannsókn svokallaðs [...] máls, frá september 2013 til júlí 2014. Hún hafi ogveitt ótvírætt samþykki fyrir óheftum aðgangi rannsóknara að öllumtölvupóstsamskiptum gegnum netfangið [...]. Við sama tækifæri hafi verjandinn,með vísun til meginreglu 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála,spurst fyrir um hvenær honum yrðu afhent afrit af rannsóknargögnum málsins eðaí það minnsta einhver hluti þeirra. Settur héraðssaksóknari hafi svaraði þvítil að hann „tæki þriggja vikna frestinn“.Verjandinnhafi sent settum héraðssaksóknara tölvupóst 15. nóvember s.á., minnt á aðdaginn eftir rynni á enda svokallaður þriggja vikna frestur og áréttað beiðnium afhendingu málsgagna eða í það minnsta hluta þeirra. Í svarpósti 16.nóvember s.á. hafi settur héraðssaksóknari ekki sagst hafa aðgang að riturumsaksóknaraembætta og yrði því að láta vinna hljóðupptökur á lögmannsstofusinni, en skýrslur yrðu sendar verjandanum um leið og þær væru tilbúnar. Þáhafi verjandinn sent settum héraðssaksóknara tölvupóst 6. desember s.á. ogáréttað beiðni um afhendingu málsgagna eða í það minnsta hluta þeirra. Þeimpósti hafi settur saksóknari svarað samdægurs, og þá borið fyrir sigrannsóknarhagsmuni samkvæmt undanþáguákvæði 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 ogsynjað alfarið um afhendingu rannsóknargagna málsins.Meðbréfi 7. desember s.á. hafi verjandinn sent settum héraðssaksóknara erindi,rakið gang fyrri samskipta verjanda og saksóknara og tiltekið sérstaklegahverra gagna væri krafist á grundvelli meginreglu 1. mgr. 37. gr. laga nr.88/2008. Því bréfi hafi verið svarað með tölvupósti 8. desember s.á., erindiverjandans drepið á dreif og engin afstaða tekin til fyrri krafna um afhendingugagna. Næst hafi verjandinn sent settum héraðssaksóknara erindi 9. desembers.á., ítrekað enn og aftur kröfu um afhendingu tilgreindra rannsóknargagna oggefið saksóknara frest til 13. desember s.á. til að bregðast við þeirri skyldu,en ellegar yrði synjun hans borin undir Héraðsdóm Reykjavíkur. Því erindi hafiekki verið svarað. Málinu hafi því verið skotið til héraðsdóms 14. desembers.á. Óskað var afhendingar nánar tiltekinna gagna. Héraðsdómur hafði ekki boðaðtil þinghalds þegar settur héraðssaksóknari hafi tekið þá ákvörðun 16. desembers.á. að hætta rannsókn þar sem það sem fram hafði komið við rannsóknina væriekki nægilegt eða líklegt til sakfellis. Krafa verjandans til héraðsdóms var þáafturkölluð, enda hafi hann treyst því að fyrst rannsókn væri lokið fengi hannloks margumbeðin gögn í málinu.Verjandinnkveðst hafa haft símasamband við settan héraðssaksóknara um miðjan janúar 2017.Hann hafi vísað til þess að nú lægi ákvörðun fyrir og ekkert gæti verið því tilfyrirstöðu að afhenda afrit af öllum skjölum málsins. Settur héraðssaksóknarihafi játað því að öll gögn væru til staðar á skrifstofu hans og búið að vélritaallar skýrslur vegna málsins. Áðuren orðið hafi af afhendingu gagna hafi greind ákvörðun setts héraðssaksóknaraverið kærð til Boga Nilssonar, setts ríkissaksóknara í málinu. Í bréfi Boga,dags. 20. janúar sl., til verjandans sé vísað til fram kominnar kæru, sem ogathugasemda verjanda vegna synjana setts héraðssaksóknara um afhendingu gagna.Þar segi: Tel ég víst að setturhéraðssaksóknari ad hoc muni hafa samband við yður með það fyrir augum aðafhenda yður eintak af gögnum málsins eins fljótt og unnt er. Verði á þvímisbrestur bið ég yður að gera mér viðvart. Ákvörðunsetts héraðssaksóknara um að fella málið niður var felld úr gildi 27. janúarsl. og lagt fyrir saksóknarann að taka kærur á hendur X til meðferðar að nýju.Ákvörðun setts ríkissaksóknara er á því byggð að lögreglumaður sá er aðstoðaðisettan héraðssaksóknara við rannsóknina hafi verið vanhæfur þar sem hann tjáðisig með afgerandi hætti um rannsóknina og niðurstöður hennar á Facebooksamskiptasíðu sóknaraðila eftir að ákvörðun setts héraðssaksóknara lá fyrir.Settur ríkissaksóknari hafi ekki tekið efnislega afstöðu til ákvörðunarvarnaraðila um niðurfellingu málsins þar sem ákvörðun hans hafi alfarið byggt ávanhæfi aðstoðarmannsins. Meðþví að fella ákvörðun setts héraðssaksóknara úr gildi og fela honum að takaumræddar kærur til meðferðar á nýjan leik, hafi rannsókn hans verið ómerkt.Fyrir liggi að umræddur lögreglufulltrúi hafi komið að undirbúningi, rannsóknog meðferð málsins að öðru leyti. Ný ákvörðun verði því hvorki byggð á skjölumné gögnum sem aflað hafi verið af, eða með þátttöku hins vanhæfalögreglufulltrúa við rannsókn máls nr. 300-2016-[...].Verjandinnkveðst þann 31. janúar sl. hafa sent enn eitt erindi til settshéraðssaksóknara, enn krafist afhendingar málsgagna, nú allra fyrirliggjandigagna í máli nr. 300-2016-[...] og enn á grundvelli meginreglu 1. mgr. 37. gr.laga nr. 88/2008. Saksóknaranum hafi verið gefinn frestur til 3. febrúar sl.til afhendingar, en að þeim tíma liðnum yrði málið sent héraðsdómi öðru sinni.Erindið hafi einnig verið sent settum héraðssaksóknara með tölvupósti. Ísvarpósti, dags. 3. febrúar sl., sé vísað til ákvörðunar setts ríkissaksóknarafrá 27. janúar og sagt að rannsóknargögn sem vanhæfisákvörðunin tæki til gætuekki lengur talist hluti af gögnum málsins. Þar sem endurtaka þyrfti stóranhluta fyrri rannsóknar væri einnig ljóst að afhending gagna úr eldri rannsókngæti skaðað rannsóknina. Á þessu stigi myndi settur héraðssaksóknari því engingögn afhenda í máli nr. 300-2016-[...] á hendur X. Málsástæður og lagarök sóknaraðilaVerjandisóknaraðila óskar atbeina dómsins við afhendingu umbeðinna gagna, með vísan til1. mgr. 37. gr., sbr. 2. mgr. 102. gr. og 2. mgr. 103. gr. laga nr. 88/2008.Verjandinn kveður 15 vikur liðnar frá því að hann hafi verið tilnefndurverjandi sóknaraðila, kærðu X. Á þessum tíma hafi settur héraðssaksóknari ekkiafhent verjandanum afrit eins einasta skjals sem varði umbjóðanda hans, sbr.meginreglu 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála. Sú staða séólíðandi og í hrópandi andstöðu við greinda meginreglu opinbers réttarfars. Málatilbúnaðiog útskýringum setts héraðssaksóknara sé mótmælt í einu og öllu sem haldlausum.Aðþessu gættu og með vísan til 1. mgr. 37. gr., sbr. 2. mgr. 102. gr. og 2. mgr.103. gr. laga nr. 88/2008 sé synjun setts héraðssaksóknara borin undirhéraðsdóm og óskað atbeina dómsins við afhendingu afrita af öllumrannsóknargögnum í máli nr. 300-2016-[...].Málsástæður og lagarök varnaraðilaSetturhéraðssaksóknari kveður skýr og málefnaleg sjónarmið hafa legið að baki þeirriákvörðun sinni að hafna beiðni þáverandi verjanda um afhendingu skjala ogannarra gagna á sínum tíma. Stærstur hluti skjala sem verjandi sóknaraðila hafigert kröfu um afhendingu á í tengslum við rannsókn málsins á fyrri stigum hafivarðað upplýsingar sem á þeim tíma hafi einkum verið til á hljóð- ogmynddiskum. Hæstiréttur hafi ítrekað komist að þeirri niðurstöðu að rétturverjenda til að fá afhent til sín skjöl á grundvelli 1. mgr. 37. gr. nr.88/2008, um meðferð sakamála, taki ekki til gagna sem einungis séu til á hljóð-og mynddiskum. Af þeim sökum m.a. hafi afhendingu verið hafnað. Höfnun áafhendingu annarra gagna en skjala hafi einkum verið byggð á því að umbeðingögn hefðu hvorki orðið til né komist í vörslur héraðssaksóknara innan þessþriggja vikna frests sem kveðið sé á um í 1. mgr. 37. gr. sakamálalaga þegar umþau hafi verið beðið. Auk þess sem afhending gagnanna á þeim tíma hefði skaðaðrannsóknarhagsmuni. Afstöðusína um að hafna beri kröfu lögmanns sóknaraðila fyrir dóminum um afhendinguafrita rannsóknargagna byggir varnaraðili einkum á þremur málsástæðum. Í fyrsta lagi að lögmaður sóknaraðilahafi ekki stöðu verjanda við rannsóknina og geti því ekki krafist afhendingarskjala og gagna á grundvelli 1. mgr. 37. gr. sakamálalaga. Í annan stað að þau gögn sem beðið er um afhendingu á hafi meðákvörðun setts ríkissaksóknara verið ómerkt, og þau séu ekki lengur hlutirannsóknargagna málsins. Í þriðja lagier á því byggt að afhending gagnanna muni skaða rannsóknarhagsmuni og geti gertstöðu aðila ójafna fyrir dómi þannig að komið verði í veg fyrir að ákæruvaldinuverði gert kleift að sinna hlutverki sínu um sönnunarfærslu. Lögmaður sóknaraðila hefur ekki stöðuverjandaEinsog fram komi í 3. mgr. 30. gr. sakamálalaga falli tilnefning verjenda ísakamáli sjálfkrafa úr gildi þegar rannsókn málsins er hætt eða mál fellt niðurmeð öðrum hætti. Því verði að líta svo á að við niðurfellingu málsins þann 16.desember sl. hafi tilnefning verjanda sóknaraðila sjálfkrafa fallið úr gildi.Sú tilnefning rakni ekki við þó að ákvörðun setts héraðssaksóknara umniðurfellingu málsins hafi verið felld úr gildi. Við rannsókn settshéraðssaksóknara hafi sóknaraðili fengið stöðu sakbornings við skýrslutöku hjálögreglu. Formlegri sök hafi því verið beint að sóknaraðila við skýrslutöku. Íframhaldi af því hafi sóknaraðila verið tilnefndur verjandi í samræmi viðákvæði sakamálalaga. Það sé ljóst að endurtaka þurfi skýrslutöku afsóknaraðila. Ekki hafi verið tekin ákvörðun um hvaða réttarstöðu sóknaraðilifái við þá skýrslutöku. Af þeim sökum hafi lögmaður sá er geri umþrætta kröfufyrir hönd sóknaraðila um afhendingu gagna í máli þessu ekki stöðu verjanda þarsem hann hafi ekki verið tilnefndur samkvæmt 2. mgr. 30 gr. sakamálalaga.Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. sakamálalaga sé það aðeins verjandi sakbornings semgeti gert kröfu á hendur lögreglu um afhendingu rannsóknargagna. Umbeðin gögn ekki hlutirannsóknargagna málsins Ákvörðunsetts héraðssaksóknara frá 16. desember 2016 hafi verið felld úr gildi sökumvanhæfis lögreglufulltrúa. Um áhrif vanhæfis á gögn sem unnin hafi verið meðaðkomu og/eða tilstuðlan vanhæfs starfsmanns, fjalli doktor Páll Hreinsson íbók sinni Stjórnsýsluréttur Málsmeðferð, enþar segi m.a.:Íöðrum tilvikum kann starfsmaður að hafa unnið að rannsókn máls og í raun markaðþví þann farveg sem unnið hefur verið eftir. Í slíkum tilvikum verður aðendurvinna þann þátt málsins, sem hinn vanhæfi hefur unnið, svo tryggt sé aðathafnir og afstaða hins vanhæfa starfsmanns hafi ekki áhrif á ákvörðunmálsins. Þegar hinn vanhæfi starfsmaður hefur haft mikil áhrif á undirbúning ogmeðferð máls kann svo að fara að óhjákvæmilegt reynist að ómerkjamálsmeðferðina og byrja málið upp á nýtt.Umræddurlögreglufulltrúi hafi haft mikil áhrif á undirbúning rannsóknar settshéraðssaksóknara, komið að rannsókn og meðferð málsins og hafi því komið aðöllum þáttum meðferðar þess. Af þeim sökum sé ekki hægt að líta svo á aðumbeðin gögn séu lengur hluti rannsóknargagna. Varnaraðila hafi verið falið aðtaka kærurnar til meðferðar á nýjan leik og því komi ekki til álita að verðavið beiðni um afhendingu þeirra. Jafnræðifyrir dómi og rannsóknarhagsmunirEins og mál þetta hafi þróast sé ljóst aðrannsaka verði málið að nýju frá grunni. Endurtaka þurfi til að myndaskýrslutökur af þeim sem gefið hafi skýrslur við fyrri rannsókn settshéraðssaksóknara. Það liggi því í hlutarins eðli að það færi ekki í bága viðalmenn sjónarmið um jafnræði og réttláta málsmeðferð að sóknaraðili verði fyrstyfirheyrður áður en hann fái að kynna sér skjöl málsins, þar á meðalfyrirliggjandi framburð annarra vitna, enda standi réttmætar og efnislegarástæður til þess. Ákæruvaldinu kynni að öðrum kosti að vera gert ókleift aðsinna hlutverki sínu um sönnunarfærslu ef sóknaraðili hefði fyrir framan sigöll gögn úr fyrri rannsókn málsins áður en hún gæfi skýrslu á ný hjá lögreglu. Varnaraðili byggi kröfu sína um að kröfusóknaraðila verði hafnað einkum á ákvæðum laga nr. 88/2002, um meðferðsakamála, ákvæðum stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og áhrifum vanhæfis, meginreglumlaga og eðli máls.NiðurstaðaMeðþví að ákvörðun setts héraðssaksóknara frá 16. desember 2016 um niðurfellingumálsins var felld úr gildi með ákvörðun setts ríkissaksóknara 27. janúar 2017þá falla jafnframt niður réttaráhrif þeirrar ákvörðunar sem ógilt var. Þar meðtalin eru þau réttaráhrif að tilnefning verjanda sóknaraðila falli úr gildisamkvæmt 3. mgr. 30. gr. laga nr. 88/2008. Í gögnum málsins kemur fram aðsóknaraðili hafi í tveimur kærum verið borin sökum um refsiverð brot. Staðfestivarnaraðili við málflutning að í þeim kærum sem honum hefði nú verið falið aðtaka til meðferðar að nýju væru ekki aðrir bornir sökum en hún. Kveðstvarnaraðili enn ekki hafa tekið ákvörðun um það hvort sóknaraðili myndi fástöðu sakbornings við nýja rannsókn málsins. Stöðu sóknaraðila sem sakborningshefur samkvæmt þessu að svo komnu ekki verið breytt. Verjandi sóknaraðila erbær aðili til þess að gera kröfu um afhendingu gagna á grundvelli 1. mgr. 37.gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála.Hvorkisóknaraðili né verjandi hennar munu hafa fengið afhent afrit af fyrrnefndumkærum á hendur henni, en þær eru samkvæmt gögnum málsins dagsettar 14. apríl2016. Verjandinn upplýsti við málflutning að þeim hefði gefist kostur á aðkynna sér kærurnar stuttlega við upphaf skýrslutöku af sóknaraðila 26. október2016. Verjandinn kvað þau refsiákvæði sem vísað sé til í kærunum skipta tugum,kæruatriði væru margvísleg og ógjörningur væri að gæta hagsmuna sóknaraðila ímálinu án þess að hafa afrit þeirra undir höndum.Upplýster að verjandinn hefur engin gögn fengið afhent. Varnaraðili synjaralfarið um afhendingu umbeðinna gagna og hefur ekki fallist á að afhendanokkurt þeirra. Fyrirliggur að við rannsókn málsins var aflað fjölda skjallegra gagna sem varða þærsakargiftir sem kærurnar taka til. Kveður varnaraðili umbeðin gögn ekki lengurvera hluta rannsóknargagna málsins þar sem gögnin sem lögreglufulltrúinn tókþátt í að afla teljist ekki til gagna málsins. Synjun á afhendingu er ekki studdvið reglur sem gilda um heimildir sakbornings til að fá afhent gögn úr rannsóknsem lokið er. Varnaraðili hefur ekki afhent lista yfir rannsóknargögn. Þærkærur sem varnaraðila er falið að taka til rannsóknar að nýju hljóta að teljasttil gagna málsins. Við málflutning tók varnaraðili fram að sér væri óheimilt aðbyggja nýja ákvörðun í málinu á gögnum úr fyrri rannsókn og því værisóknaraðila engin þörf á því að fá þau í hendur. Íþessu sambandi er þess að gæta að ekki felst í fyrirmælum 1. mgr. 37. gr. laganr. 88/2008, um að verjanda skuli jafnskjótt og unnt sé fá afrit af öllumskjölum máls sem varði skjólstæðing hans, svo og aðstöðu til að kynna sér önnurgögn í málinu, að verjandi þurfi að rökstyðja það sérstaklega hvers vegna honumsé þörf á að kynna sér gögn. Á hinn bóginn er synjun lögreglu um aðgang aðeinstökum skjölum eða öðrum gögnum í allt að þrjár vikur, eða synjun um afritað einstökum skjölum lengur meðan á rannsókn stendur, því aðeins heimil aðlögregla telji að það geti skaðað rannsókn málsins að slíkur aðgangur séveittur eða að afrit verði afhent. Hvílir því á varnaraðila að rökstyðja synjunsína á kröfu sóknaraðila um afhendingu umbeðinna gagna.Íkafla um yfirlit helstu málsatvika hér að framan eru rakin samskipti verjandansog varnaraðila varðandi beiðni verjandans um afrit af gögnum málsins. Svo semþar greinir kvað varnaraðili í upphafi gögn ekki verða afhent fyrr en að liðnumþriggja vikna fresti. Því næst bar hann fyrir sig að gögnin væru ekki tiltæk ogloks það að sökum rannsóknarhagsmuna yrðu þau ekki afhent. Við meðferð málsinshér fyrir dóminum ber varnaraðili fyrir sig rannsóknarhagsmuni með afaralmennum hætti. Þannig, að það myndi ekki fara í bága við almennsjónarmið um jafnræði og réttláta málsmeðferð að sóknaraðili verði fyrstyfirheyrð áður en hún fengi að kynna sér skjöl málsins. Einnig, að ákæruvaldinukynni að vera gert ókleift að sinna hlutverki sínu um sönnunarfærslu, efsóknaraðili hefði fyrir framan sig öll gögn úr fyrri rannsókn málsins áður enhún gæfi skýrslu á ný hjá lögreglu. Viðmálflutning upplýsti varnaraðili að sóknaraðili hefði enn ekki verið boðuð tilskýrslutöku eftir að varnaraðila hefði verið falið að taka að nýju tilmeðferðar kærur á hendur henni og ekki lægi fyrir hvenær af því yrði.Varnaraðili skýrði drátt á þeirri skýrslutöku þannig að hann hefði enn ekkifengið nýjan lögreglufulltrúa sér til aðstoðar við rannsókn málsins. Fyrir liggur að kæruefnin verða nú rannsökuðað nýju og að ekki verður við þá rannsókn byggt á þeim gögnum úr fyrri rannsóknsem lögreglufulltrúinn kom að. Samkvæmt þeim fyrirmælum í ákvörðun settsríkissaksóknara, að taka beri til skoðunar við nýja rannsókn málsinsathugasemdir sem fram komi í kæru lögmanns kærenda á ákvörðun um niðurfellingumálsins, munu ný atriði jafnframt koma til skoðunar við rannsóknina.Varnaraðili hefur ekki útskýrt það nánar með hvaða hætti það geti skaðað nýjurannsóknina að verjandinn fái umbeðin gögn afhent. Kveður varnaraðili þaðjafnframt óráðið hvort sóknaraðili fái réttarstöðu sakbornings við nýjarannsókn. Þegar til þess er litið hversu lengi varnaraðili hefur dregið að takaskýrslu af sóknaraðila að nýju, án þess að séð verði að hún eigi nokkra sök áþeim drætti, verður ekki fallist á að synjun á afhendingu umbeðinna gagna verðimeð réttu studd þeim rökum einum að ekki hafi enn verið tekin ný skýrsla afsóknaraðila. Réttur verjanda sóknaraðila til þess að fágögn afhent á grundvelli 1. mgr. 37. gr. laga nr. 88/2008 er ótvíræður og eraðeins heimilt að synja um afhendingu í afmörkuðum undantekningartilvikum. Hérhefur ekki verið sýnt fram á að verjandi sóknaraðila hefði ekki með réttu áttað fá þau gögn afhent, sem hann óskaði eftir þegar skýrsla hafði verið tekin afsóknaraðila, áður en til þess kom að rannsóknin var felld niður. Þau atvik semurðu þess valdandi að rannsaka þarf málið að nýju eru ekki á ábyrgð sóknaraðilaog verður réttur hennar að þessu leyti ekki skertur vegna þess hvernig haldiðvar á málum.Að öllu framangreindu virtu, og að teknutilliti til þess að ekki hefur verið skýrt fyrir dóminum á hvern hátt afhendingumbeðinna gagna geti skaðað nýja rannsókn setts héraðssaksóknara áfyrirliggjandi kærum á hendur sóknaraðila, verður ekki fallist á að varnaraðilasé heimilt að synja verjanda sóknaraðila um gögnin.Verður því fallist á aðalkröfu verjandasóknaraðila og verður varnaraðila gert að afhenda honum öll rannsóknargögn ímáli nr. 300-2016-[...], svo sem krafist er.Úrskurð þennan kveður upp KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ðVarnaraðila, settum héraðssaksóknara ad hoc,Lúðvík Bergvinssyni hdl., ber að afhenda verjanda sóknaraðila, X, JónasiJóhannssyni hrl., öll rannsóknargögní máli nr. 300-2016-[...].
|
Mál nr. 489/2008
|
Kærumál Framhaldssök Sakarauki
|
Héraðsdómur vísaði sakaraukningu og framhaldssök frá í máli þar sem þrotabú T hf. hafði áður höfðað mál gegn E ehf. og krafðist riftunar á afsali T hf. á nánar tilgreindri byggingarlóð og til greiðslu 7.500.000 króna með nánar tilgreindum vöxtum. Fjárhæðina studdi þrotabúið við álit löggilts fasteignasala á verðmæti lóðarinnar með fyrirvara í stefnu um dómkvaðningu matsmanns ef til andmæla kæmi af hálfu E ehf. Eftir að slík andmæli komu fram fékk þrotabúið dómkvaddan matsmann til að meta verðmæti lóðarinnar og var stefnufjárhæð í framhaldssök studd við matsgerðina. Þrotabúið höfðaði einnig sakaraukningu gegn A þar sem í ljós kom við rekstur málsins að umræddri byggingarlóð hafði verið afsalað til A án endurgjalds. Eins og atvikum málsins var háttað var talið að skilyrði 29. gr. laga nr. 91/1991 til að auka við fyrri kröfu í málinu, hefðu verið fyrir hendi og að ekki bæri að meta þrotabúinu til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur á hendur E ehf., í einu lagi, í upphafi. Þá hefði aukning á fyrri kröfu hvorki verið til þess fallin að raska grundvelli málsins né að auka E ehf. vinnu við vörn sína. Þá var talið að skilyrði 3. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um sakaraukningu hefðu jafnframt verið fyrir hendi og að dómkröfur á hendur E ehf. og A ættu rætur að rekja til sömu aðstöðu, sbr. 1. mgr. 19. gr. sömu laga. Var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. ágúst 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 13. ágúst 2008, þar sem vísað var frá dómi framhaldssök og sakaraukningu í máli, sem sóknaraðili hafði áður höfðað á hendur varnaraðilanum Eignarhaldsfélaginu Hara ehf. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og þeim dæmdur kærumálskostnaður úr hendi sóknaraðila. I Sóknaraðili höfðaði málið upphaflega 13. september 2007 gegn varnaraðilanum Eignarhaldsfélaginu Hara ehf. og krafðist þess annars vegar að rift yrði afsali Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. á byggingarlóð nr. 6 við Bakkasíðu á Akureyri með framkvæmdum við sökkul þar og að varnaraðili yrði dæmdur til að greiða 7.500.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Fjárhæðina studdi hann við álit löggilts fasteignasala á verðmæti lóðarinnar, en í stefnu áskildi hann sér rétt til að leita eftir mati dómkvadds manns um það. Eftir að andmæli komu fram frá varnaraðilanum um ætlað verðmæti lóðarinnar fékk sóknaraðili dómkvaddan mann til að meta það og styðst stefnufjárhæð í framhaldssök við mat hans. Þeirri staðhæfingu sóknaraðila hefur ekki verið mótmælt að hann hafi ekki fengið bókhaldsgögn Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. í hendur fyrr en verulega var liðið á málshöfðunarfrest samkvæmt 148. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Einungis hluti bókhaldsgagnanna hafi fengist afhentur. Eins og atvik málsins eru vaxin verður ekki talið að meta beri sóknaraðila til vanrækslu að hafa ekki gert kröfur sínar á hendur nefndum varnaraðila í einu lagi í öndverðu eða óskað eftir dómkvaðningu matsmanns þegar við þingfestingu málsins, sbr. 29. gr. laga nr. 91/1991. Þá er aukning á fyrri kröfu hvorki til þess fallin að raska grundvelli málsins né að auka varnaraðilanum vinnu við vörn sína. Verður krafa sóknaraðila að þessu leyti tekin til greina. II Trésmiðja Fljótsdalshéraðs hf. afsalaði áðurnefndri lóð á Akureyri til varnaraðilans Eignarhaldsfélagsins Hara ehf. 12. desember 2005, sem afsalaði henni aftur til varnaraðilans Önnu Maríu Oddsdóttur 28. sama mánaðar. Síðara afsalið var innfært í þinglýsingabók sýslumannsins á Akureyri tveimur dögum síðar. Sóknaraðili styður kröfu sína í málinu við það að í fyrrnefnda afsalinu sé tekið fram að kaupverð fyrir lóðina sé að fullu greitt. Engin staðfesting hafi hins vegar fundist í bókhaldsgögnum sóknaraðila á því að varnaraðilinn Eignarhaldsfélagið Hara ehf. hafi greitt fyrir lóðina og því verið talið að henni ásamt sökkulframkvæmdum hafi í raun verið afsalað án þess að endurgjald kæmi fyrir. Þessi varnaraðili hafi því auðgast við sölu rúmlega hálfum mánuði síðar og að afhending Trésmiðju Fljótsdalshéraðs hf. væri riftanleg. Þessi mynd af málavöxtum hafi einnig stuðst við það að í síðara afsalinu sé tekið fram að kaupverð varnaraðilans Önnu sé að fullu greitt. Það hafi ekki verið fyrr en með greinargerð frumstefnda í málinu að í ljós kom að varnaraðilinn Anna hafi ekkert endurgjald innt af hendi fyrir lóðina og yfirlýsing um greiðslu í afsali til hennar því ekki verið rétt. Ekkert tilefni hafi gefist til að höfða málið gegn varnaraðilanum Önnu fyrr en að fengnum þessum upplýsingum. Í 3. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 greinir frá því með hvaða skilyrðum er unnt að stefna nýjum aðila eftir þingfestingu máls til að svara til sakar með þeim, sem þegar hefur verið stefnt. Samkvæmt því, sem að framan er rakið, verður sóknaraðila ekki metið til vanrækslu að hafa ekki stefnt varnaraðilanum Önnu þegar í upphafi. Þá eiga dómkröfur á hendur báðum varnaraðilum rætur að rekja til sömu aðstöðu, sbr. 1. mgr. 19. gr. sömu laga. Verður fallist á kröfu sóknaraðila sem beint er að varnaraðilanum Önnu. Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hvor varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
|
Mál nr. 432/2014
|
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
|
L hf. höfðaðimál á hendur P ehf. og krafðist skaðabóta vegna tjóns sem L hf. taldi sig hafaorðið fyrir vegna ætlaðrar skaðabótaskyldrar háttsemi P ehf. við endurskoðun ogkönnun á árshlutauppgjörum L hf. Undri rekstri málsins í héraði lögðu bæði Lhf. og P ehf. fram beiðni um dómkvaðningu matsmanna og var beiðni beggja tekintil greina. P ehf. óskaði síðan eftir því að matsmenn yrðu dómkvaddir til aðsvara sex spurningum til viðbótar. Með hinum kærða úrskurði var beiðnin tekintil greina að því er varðaði tvær spurningar matsbeiðni P ehf. en hafnað að þvíer aðrar spurningar varðaði. Í dómi Hæstaréttar var hinn kærði úrskurðurstaðfestur að öðru leyti en því að einnig var fallist á kröfu P ehf. um að fádómkvadda matsmenn til að svara tveimur spurningum til viðbótar í matsbeiðnihans. Voru enda ekki taldir á spurningunum nokkrir þeir annmarkar sem girt gætufyrir að þær yrðu lagðar fyrir matsmenn.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur BörkurÞorvaldsson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16.júní 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. júní 2014 þar sem fallist var á beiðnisóknaraðila um dómkvaðningu matsmanna til að svara tveimur spurningum en hennihafnað að því er varðaði aðrar matsspurningar. Kæruheimild er í c. lið 1. mgr.143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagtverði fyrir héraðsdómara að dómkveðja menn til að framkvæma hið umbeðna mat. Þákrefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurð héraðsdómsfyrir sitt leyti og kemur krafa hans um málskostnað í héraði þegar af þeirriástæðu ekki til álita hér fyrir dómi. Sóknaraðili hafði ekki uppi kröfu um málskostnað íhéraði í þessum þætti málsins og kemur sú kafa hans því ekki til úrlausnar. I Varnaraðili hét áður Landsbanki Íslands hf. og ernú undir slitum. Varnaraðili höfðaði mál 8. mars 2012 á hendur sóknaraðila ogPricewaterhouseCoopers LLP til heimtu skaðabóta vegna tjóns sem varnaraðilitelur sig hafa orðið fyrir við endurskoðun og könnun á árshlutauppgjörumbankans og ráðgjafar um hvernig haga skyldi tilteknum þáttum í reikningsskilumhans. Málatilbúnaði varnaraðila er nánar lýst í hinum kærða úrskurði. Með úrskurði héraðsdóms 16. júlí 2013 var fallist ábeiðni varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna til að svara tilteknum spurningum.Úrskurður þessi var staðfestur með dómi Hæstaréttar 19. september 2013 í málinr. 533/2013. Í kjölfarið óskaði sóknaraðili eftir dómkvaðningu matsmanna tilað svara spurningum í 37 liðum, en mörgum þeirra var skipt upp í undirliði. Meðúrskurði héraðsdóms 29. janúar 2014 var fallist á að dómkveðja matsmenn til aðsvara þremur af þessum spurningum. Þeim úrskurði héraðsdóms var ekki skotið tilHæstaréttar. Sóknaraðili óskaði síðan eftir að matsmenn yrðu dómkvaddir til aðsvara sex spurningum til viðbótar. Með hinum kærða úrskurði var fallist á aðdómkveðja matsmenn til að svara 3. og 4. spurningu í beiðni hans en henni að öðru leyti hafnað.Sóknaraðili hefur skotið úrskurðinum til réttarins í því skyni að fá honumhnekkt að því marki sem beiðni hans var hafnað. Þær sex spurningar sem sóknaraðilivill að lagðar verði fyrir matsmenn eru teknar upp í hinum kærða úrskurði. II Í 1. spurningu ímatsbeiðni sóknaraðila er óskað eftir áliti dómkvaddra manna á því hvort gerð,framsetning og skýringar, aðferðafræði og reikningshaldslegt mat stjórnenda ísamandregnum árshlutareikningi varnaraðila 30. júní 2008 hafi verið í samræmivið góða reikningsskilavenju að því er varðar eignarhluti aflandsfélaga ívarnaraðila, eignarhluti í honum á svonefndum LI-Hedge reikningi, virði heildarskiptasamninga(svonefndra Total Return Swap samninga) og virðisrýrnun útlána. Samkvæmt VII. kaflaA. og 90. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga bar varnaraðila að beitaalþjóðlegum reikningsskilastöðlum við samningu árshlutareiknings, enda var hannfélag samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 1. gr. laganna. Svo sem tekið var fram íathugasemdum við 3. gr. í frumvarpi til laga nr. 45/2005 um breyting á lögumnr. 144/1994 um ársreikninga fólu fyrrgreindu lögin í sér þá breytingu á þeimsíðargreindu að í stað góðrar reikningsskilavenju var vísað til settra reikningsskilareglnaog var þá átt við reglur Reikningsskilaráðs og samþykkta alþjóðlega reikningsskilastaðla.Eftir setningu laganna voru eldri lög um ársreikninga síðan endurútgefin semlög nr. 3/2006. Þótt umrædd matsspurning sé að þessu leyti ónákvæm ummatsgrundvöll er þess að gæta að við mat á því hvað telst góðreikningsskilavenja fyrir varnaraðila ber að miða við þær reikningsskilareglursem áttu við þegar árshlutareikningurinn var saminn. Þá er ekki um að ræða sömuspurningu og fallist var á að leggja fyrir matsmenn með fyrrgreindum dómiréttarins í máli nr. 533/2013 þótt spurningin lúti að nokkru marki að sömuatriðum. Enn fremur verður spurningin ekki talin svo víðtæk eða óljós að þvíverði slegið föstu að útilokað sé fyrir matsmenn að afmarka hana nánar og takaafstöðu til hennar, en sóknaraðili ber kostnað af matinu og áhættu af því aðþað komi honum að notum. Verður því fallist á að dómkvaddir verði matsmenn tilað svara þessari spurningu. Í 2. spurningu er þessfarið á leit að matsmenn fjalli um hvort einhverjar staðfestingar eða yfirlýsingarstjórnenda varnaraðila, sem fram komu í staðfestingarbréfi til sóknaraðila 28.júlí 2008, hafi verið rangar og þá á hvern hátt að því er varðar sömu atriði oggreinir í 1. spurningu. Þær matsspurningar sem teknar hafa verið til greina viðreksturs þessa dómsmáls lúta ekki að þessu nánar afmarkaða atriði og eru ekkiþeir annmarkar á þessari spurningu sem girða fyrir að hún verði lögð fyrirmatsmenn. Verða þeir því einnig dómkvaddir til að svara henni. Með vísan til forsendnahins kærða úrskurðar verður hann staðfestur að því er varðar 5. og 6. spurninguí matsbeiðni sóknaraðila. Rétt er að kærumálskostnaðurfalli niður Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur að öðru leyti en því að tekin er til greina krafa sóknaraðila,PricewaterhouseCoopers ehf., um að fá dómkvadda matsmenn til að svara 1. og 2. spurninguí matsbeiðni hans. Kærumálskostnaður fellurniður.
|
Mál nr. 212/2004
|
Opinberir starfsmenn Kjarasamningur
|
Kennarinn A höfðaði mál gegn R til greiðslu vangreiddra launa. Samkvæmt vinnuskýrslu A, sem skólastjóri hafði útbúið haustið 2001, var vinnutími hennar ekki samfelldur og þar mynduðust eyður. A hélt því fram að skólastjóri hafi gefið þau fyrirmæli að kennarar ættu að vera í skólanum í umræddum eyðum en skólastjórinn kvaðst ekki hafa gert kröfu um slíka viðveru. Talið var, að viðverutími A hafi vegna þessa verið lengri en sá tími sem tilgreindur var undir launaliðum í vinnuskýrslu. Samkvæmt kjarasamningi skuli vinnutími kennara vera samfelldur. Hafi ætlunin verið sú að A hefði ekki samfellda viðveruskyldu í samræmi við vinnuskýrslu þótti ekki sýnt gegn andmælum hennar að henni hafi verið gerð nægileg grein fyrri því.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Hrafn Bragason. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. maí 2004 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 13. júlí 2004. Hún krefst þess aðallega að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér 231.211 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 137.764 krónum frá 1. janúar 2002 til 1. mars sama ár, en af 231.211 krónum frá þeim degi til greiðsludags, svo og að ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað verði staðfest. Til vara krefst hún þess að héraðsdómur verði staðfestur. Í báðum tilvikum krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði segir. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að um dráttarvexti af kröfu gagnáfrýjanda, Arngunnar Sigurþórsdóttur, fer samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Aðaláfrýjandi, Reykjavíkurborg, greiði gagnáfrýjanda 200.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. janúar 2004. Mál þetta var þingfest 19. desember 2002. Það var dómtekið 14. nóvember sl. en flutt að nýju þann 29. janúar 2004 og dómtekið sama dag. Stefnandi er Arngunnur Sigurþórsdóttur, Kaplaskjólsvegi 69, Reykjavík. Stefndi er Reykjavíkurborg, Ráðhúsinu við Tjarnargötu, Reykjavík. Dómkröfur Stefnandi krefst þess aðallega að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 231.211 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt. 6. mgr. l. gr. laga nr. 38/2001 af 137.764. krónum frá 1. janúar 2002 til 1. mars s.á., en frá þeim degi af 231.211 krónum til greiðsludags. Til vara að stefndi verði dæmdur til þess að greiða stefnanda 140.285 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 6. mgr. l. gr. laga nr. 38/2001 af 83.587 krónum frá l. janúar 2002 til l. mars s.á., en frá þeim degi af 140.285 krónum til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt gjaldskrá Löggarðs ehf. Dómkröfur stefnda eru þær að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt mati dómsins. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og í því tilviki verði málskostnaður látinn niður falla. Málavextir Málavextir eru þeir að stefnandi er lærður kennari og hefur sem slík starfað við Grandaskóla í Reykjavík, frá árinu 1988 og kennt textílmennt. Hún er félagsmaður í Félagi grunnskólakennara, sem er eitt af aðildarfélögum Kennarasambands Íslands. Með kjarasamningi Kennarasambands Íslands (KÍ) og Launanefndar sveitarfélaga (LN), er undirritaður var 9. janúar 2001, varð sú breyting á vinnutíma kennara að framvegis skyldi hann vera samfelldur. Þá varð einnig grundvallarbreyting á eðli vinnuskýrslna kennara, en vinnuskýrslur eru gerðar í upphafi hvers skólaárs. Í bókun 8 í kjarasamningi aðila segir að aðilar séu sammála um að grundvallarbreytingar verði á eðli vinnuskýrslu. Vinnuskýrslan greini frá skipulagningu vikulegrar vinnuskyldu kennara undir verkstjórn skólastjóra og rammi þannig af daglega viðveru kennara í skóla. Vinnuskýrslan rammi einnig af töflusetta yfirvinnu. Skólastjóra sé heimilt að færa til störf innan þess ramma. Vinnuskýrsla sé tilkynning skólastjóra um vinnumagn kennara til launaafgreiðslu. Breytingar á rammanum sé einungis hægt að gera með samþykki beggja eða uppsögn ráðningar með lögmætum uppsagnarfresti. Samkvæmt gr. 2.1.6.l í kjarasamningi KÍ og LN er vikuleg vinnuskylda kennara 42.86 klst. á viku miðað við fullt starf og 37 vikna starfstíma grunnskóla. Samkvæmt grein 2.1.3 í kjarasamningi KÍ og LN skal vinnutími starfsmanna vera samfelldur. Samkvæmt gr. 2.1.6.5 skal skólastjóri við upphaf skólaárs ákveða dagleg mörk viðverutíma. Skal hann vera samfelldur og liggja innan marka dagvinnutímabils eftir því sem við verður komið. Samkvæmt sömu grein skal viðverutími, annar en kennsla, þó aldrei vera utan dagvinnumarka nema með samþykki kennara. Samkvæmt grein 2.1.2 er heimilt að haga vinnu með öðrum hætti en segir í 2. kafla kjarasamningsins, náist um það samkomulag milli skólastjóra og kennara. Slíkt samkomulag er þó háð samþykki viðkomandi stéttarfélags Hinn 11. september 2001 var undirrituð af stefnanda og skólastjóra Grandaskóla, vinnuskýrsla fyrir vinnu stefnanda í Grandaskóla. Vinnuskýrslan var fyrir skólaárið 2001/2002 og skyldi gilda frá 1. ágúst 2001 til 31. júlí 2002. Á vinnuskýrslu var starfshlutfall stefnanda ákveðið 100% og hlutfall yfirvinnu 0,33 á viku. Launaflokkur stefnanda skyldi vera 236-4 og orlofsprósenta 13.04%. Almenn kennsla hennar skyldi vera 28 stundir og fagleg störf kennara skyldu unnin 9.15 stundir á viku. Vinnutími stefnanda hófst kl. 0815 að morgni alla daga vikunnar. Mánudaga, þriðjudaga, fimmtudaga og föstudaga lauk vinnutíma hennar kl. 1600, en miðvikudaga kl. 1530. Í vinnuskýrslu stefnanda voru eyður og lítur stefnandi svo á að þær eyður teljist til vinnutíma og að þannig hafi viðvera hennar í skólanum á viku hverri verið 38 klst. og 15 mínútur en samkvæmt nefndum kjarasamningi skyldi viðvera hins vegar vera 33 klst. og 3 mínútur. Viðvera stefnanda hafi þannig verið 4 klst. og 27 mínútum lengri en vikuleg vinnuskylda Vísar stefnandi í því sambandi til gr. 2.1.3 í kjarasamningi KÍ og LN um að vinnutími starfsmanna skuli vera samfelldur. Sé miðað við að viðveru hafi lokið kl. 1330 á föstudögum, en á því byggir varakrafa stefnanda, þá er viðvera stefnanda samkvæmt vinnuskýrslu 2 klst. og 42 mínútum lengri en vikuleg viðveruskylda. Samkvæmt grein 2.3.l telst yfirvinna sú vinna sem fram fer utan tilskilins daglegs vinnutíma, svo og vinna sem innt er af hendi umfram vikulega vinnuskyldu, þótt á dagvinnutímabili sé. Ágreiningur kom upp í Grandaskóla um launauppgjör og gerðu nokkrir kennarar athugasemdir við launauppgjör, stefnandi þar á meðal. Hinn 1. mars 2002 var undirrituð ný vinnuskýrsla stefnanda og þar tekið mið af samfelldum vinnutíma. Stefndi heldur því fram að athugasemdir við vinnuskýrslu stefnanda hafi komið fram í kjölfar fundar félags grunnskólakennara með kennurum Grandaskóla þann 5. febrúar 2002. Þar hafi komið fram það mat félagsins að vinnutilhögun kennara innan skólans, eins og hún er tilgreind í stundatöflu einstakra vinnuskýrslna og sett niður af skólastjóra í samráði við viðkomandi kennara, sé bindandi. Þannig hafi félagið haldið því fram að í tilviki stefnanda bæri henni að fá greitt fyrir samfelldan vinnutíma við önnur fagleg störf á föstudögum til kl. 1600 þrátt fyrir að bæði kennsla stefnanda sem og störf annarra kennara Grandaskóla væri löngu lokið þann dag. Í kjölfar þessa skilnings stéttarfélags stefnanda hafi skólastjóri séð sig knúinn til að óska eftir að vinnuskýrsla stefnanda yrði endurskoðuð og áður umsaminn sveigjanleiki tekinn án þess þó að breyta í nokkru vinnuframlagi stefnanda. Samkvæmt undirritaðri stundaskrá og vinnuramma stefnanda, dags. 1. mars 2002, hafi faglegri vinnu verið ráðstafað í beinu framhaldi af kennslu stefnanda og vinnutími stefnanda samkvæmt vinnurammanum 30 klst. og 43 mín. á viku, en samkvæmt kjarasamningi skuli vinnurammi kennara (viðvera í skóla) vera allt að 33 klst. og 31 mínúta. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 5. júní 2002, var Fræðslumiðstöð Reykjavíkur, sem fer með yfirstjórn skólamála í umboði borgarráðs Reykjavíkur, krafin um leiðréttingu á launum þriggja kennara við Grandaskóla, fyrir það tímabil sem vikuleg vinnuskylda og vinna samkvæmt vinnuskýrslum fóru ekki saman. Með bréfi Fræðslumiðstöðvar, dags. 9. júlí 2002, var kröfunni hafnað. Það var aðallega byggt á því að viðkomandi kennarar og skólastjóri Grandaskóla hefðu gert samkomulag um að hluti af vinnuskilum skyldu vera utan hefðbundins ramma. Með bréfi Fræðslumiðstöðvar Reykjavíkur, dags. 19. ágúst 2002, var kröfunni enn hafnað. Í bréfum Fræðslumiðstöðvar Reykjavíkur er því m.a. haldið fram, að fulltrúar Félags grunnskólakennara hafi á sameiginlegum fundi vegna málsins lýst því yfir að skólastjóra og kennurum hafi verið heimilt að flytja til vinnu með þeim hætti sem vísað er til. Þessu hafnar stefnandi alfarið og heldur því fram að fulltrúi Félags grunnskólakennara hafi aldrei gefið til kynna að heimilt væri að setja á vinnuskýrslu, vinnuramma, sem væri rýmri en nemur vinnuskyldu kennara undir stjórn skólastjóra, án þess að til kæmu yfirvinnugreiðslur. Það sé hins vegar sameiginlegur skilningur aðila að þegar settur hefur verið réttur rammi, þá sé skólastjóra og kennara heimilt að gera samkomulag um að ákveðnum hluta af vinnuskyldu sé gegnt utan þess ramma. Eftir að öllum kröfum var hafnað af Fræðslumiðstöð Reykjavíkur, var erindið sent borgarlögmanni til skoðunar og hafnaði hann einnig kröfunni. Málsástæður stefnanda og lagarök Á því er byggt í máli þessu að vinnuskylda stefnanda undir verkstjórn skólastjóra hafi samkvæmt vinnuskýrslu í upphafi skólaárs haustið 2001 numið 33 klst. og 3 mínútum. Viðvera hennar innan skólans, með eyðum í stundaskrá, hafi numið 38 klst. og 15 mínútum, en til vara 35 klst. og 45 mínútum. Eftir gerð síðasta kjarasamnings KÍ og LN sé vinnutími kennara samfelldur. Því eigi stefnandi, með vísan til gr. 2.3.1. í kjarasamningi KÍ og LN, að fá umframtíma, vegna viðveru sinnar í skólanum, greiddan í yfirvinnu. Nánari rökstuðningur sé sá að samkvæmt bókun 8 í kjarasamningi KÍ og LN þá greini vinnuskýrsla frá vikulegri vinnuskyldu kennara og sé þannig tilkynning skólastjóra til launagreiðanda um vinnumagn viðkomandi kennara. Samkvæmt grein 2.1.3. í sama samningi skuli vinnutími kennara vera samfelldur. Aðilar kjarasamnings KÍ og LN hafi túlkað það svo að eyða teljist nú til vinnutíma kennara, sbr. spurningar og svör sem komin séu frá samstarfsnefnd aðila. Þannig séu í raun ekki, eftir síðasta kjarasamning kennara, til eyður í vinnutíma þeirra. Kennsla og önnur störf innan skólans eigi að mynda eina samfellda heild. Viðvera stefnanda vegna starfa sem falli undir verkstjórn skólastjóra sé almenn kennsla, 28 kennslustundir pr. viku eða 18 klst. og 40 mínútur pr. viku, verkstjórnarþáttur 9.14 klst. pr. viku, sem samsvari 9 klst. og 8 mínútum, gæsla 0.33 klst. pr. viku eða 20 mínútur, frímínútur, kaffitímar og matartímar alls 4 klst. og 55 mínútur pr. viku. Samtals 33 klukkustundir og 3 mínútur á viku sem sé vikuleg viðvera stefnanda. Viðverutími, sem jafnframt sé vinnutími kennara, sé samkvæmt vinnuskýrslu 35 klst. og 45 mínútur eða 2 klst. og 42 mínútum umfram vikulega viðveruskyldu, ef miðað sé við að vinnu á föstudögum hafi lokið kl. 12.50, en 38 klst. og 15 mínútur, ef miðað sé við að viðveru hafi lokið kl. 1600 á föstudögum eins og aðalkrafan geri ráð fyrir. Þar sé um að ræða vinnu upp á 4 klst. og 27 mínútur umfram viðveruskyldu. Vinna umfram vikulega viðveruskyldu teljist yfirvinna í skilnings greinar 2.3.1. í kjarasamningi KÍ og LN. 4. Á því er byggt að það sé óheimilt að greiða lægri laun en kjarasamningur KÍ og LN segi til um og sé um það vísað til 24. gr. laga nr. 94/1986 um kjarasamninga opb. starfsmanna. Sú staðreynd að ekki sé greitt fyrir vinnu þessa sé í andstöðu við grein 2.3.1 í kjarasamningi þeim er stefnandi fái greidd laun eftir og sé þannig í andstöðu við ofangreint lagaákvæði. Sé í þessu sambandi einnig vitnað til l. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launþega o.fl. svo og grunnreglu 7. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur. Vitnað er til almennra reglna kröfuréttar um vangreidd laun. Um dráttarvexti vísar stefnandi til laga nr. 38/2001. Um málskostnað til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði. Krafið sé um vangreidd laun fyrir tímabilið ágúst 2001 til og með febrúar 2002, eða fram til þess tíma er vinnurammi hafi verið leiðréttur. Í aðlakröfu sé miðað við að vinnutími sé 4 klst. og 27 mínútur umfram viðveruskyldu á viku. Aðalkrafa stefnanda sundurliðast þannig: Ágúst - desember 2001 17 vikur 4.45 klst. pr viku x 1.821.07 137.764 kr Janúar - febrúar 2002 8 vikur 4.45 klst. pr. viku x 1.875.71 66.775 kr. Orlof 13.04% af 204.539 26.672 kr. Samtals 231.211 kr. Í varakröfu sé miðað við að vinnutími sé 2 klst. og 42 mínútum umfram viðveruskyldu á viku. Varakrafa stefnanda sundurliðist þannig. Ágúst-desember 2001 17 vikur 2.7 klst. pr. viku x 1.821.07 pr. klst. 83.587 kr. Janúar-febrúar 2002 8 vikur 2.7 klst. pr. vikur x 1.875.71 40.515 kr. Orlof 13.04% 16.183 kr. Samtals 140.285 kr. Um orlof vitnar stefnandi til vinnuskýrslu, en þar komi fram að orlofsprósenta hennar sé 13.04%. Málsástæður stefnda og lagarök Aðalkrafa Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að heimilt hafi verið að útbúa vinnuskýrslu stefnanda með þeim hætti sem gert var. Þrátt fyrir að kjarasamningurinn geri ráð fyrir því að vikuleg vinnuskylda kennara, undir verkstjórn skólastjóra, komi fram í vinuskýrslu hans sé ekki óheimilt samkvæmt kjarasamningnum að ráðstafa vinnuskyldunni með öðrum hætti. Í 2. kafla kjarasamnings aðila sé fjallað um vinnutíma en í grein 2.1.2 komi skýrt fram að heimilt sé að haga vinnu með öðrum hætti en í kaflanum greini, semjist svo um á milli starfsmanna og forráðamanna stofnunar. Þá segi í grein 2.1.6.5 um viðverutíma kennara, að viðverutími skuli liggja innan marka dagvinnutímabils eftir því sem við verði komið. Af orðalagi ákvæðisins verði augljóslega ráðið að ekki sé gert ráð fyrir fortakslausri skyldu varðandi tilhögun á viðveru kennara. Jafnframt bendi stefndi á að í bókun 8 með kjarasamningi aðila sé gert ráð fyrir því að kennari og skólastjóri geti breytt vinnutímarammanum séu þeir sammála um slíkt. Um framangreinda bókun og önnur ákvæði um vinnuramma sé fjallað á bls. 84-85 í kjarasamningi aðila, en þar megi lesa um sameiginlega túlkun aðila á efni vinnurammans. Þar segir m.a. að öll vinna sem falli utan vinnurammans sé yfirvinna nema samkomulag hafi orðið um annað og jafnframt segi að vinnurammanum verði ekki breytt nema með samþykki beggja aðila. Þá geti vinna innan vinnurammans verið breytileg frá degi til dags og viku til viku. Réttur skilningur á þessari sameiginlegu túlkun aðila feli í sér að skólastjóri og kennari geti gert með sér samkomulag um ákveðinn sveigjanleika á því hvenær kennari inni af hendi umsamin störf. Þá hafi fulltrúar Félags grunnskólakennara, Skólastjórafélags Íslands og Launanefndar sveitarfélaga lýst því ítrekað yfir á sameiginlegum kynningarfundum í Reykjavík fyrir kennara og skólastjórnendur að túlka beri ofangreind ákvæði kjarasamnings þannig að þau lýsi meginreglu. Kennara og skólastjóra sé, þrátt fyrir það heimilt að semja um frávik, sem t.d. gætu falið í sér að hluta af vinnuskilum sé skilað utan hefðbundins vinnuramma. Á fundi Fræðslumiðstöðvar með fulltrúum allra samningsaðila þann 13. ágúst sl. hafi öll ofangreind sjónarmið verið staðfest af samningsaðilum. Ákvæði kjarasamnings aðila hafi því heimilað þá ráðstöfun vinnutíma stefnanda sem fram komi í framlagðri vinnuskýrslu hennar og því beri að sýkna stefnda. Stefnandi og skólastjóri Grandaskóla hafi undirritað vinnuskýrslu stefnanda þann 11. september 2001 án nokkurra athugasemda af stefnanda hálfu. Stefnandi hafi því samþykkt þá vinnutilhögun sem þar sé að finna, en eins og vinnuskýrslan beri greinilega með sér sé yfirvinna stefnanda á umræddu tímabili ákveðin 0,33 klst. á viku. Með engu móti sé unnt að líta einungis til stundatöfluhluta á vinnuskýrslu stefnanda og þeirrar röðunar á faglegri vinnu sem þar komi fram, án tengsla við aðrar upplýsingar á umræddri vinnuskýrslu. Með vinnuskýrslunni hafi verið ákveðið að yfirvinna stefnanda á skólaárinu 2001-2002 væri 0,33 klst. á viku. Stefnandi hafi samþykkt það yfirvinnumagn og hafi því ekki gert ráð fyrir að sú ráðstöfun á vinnutíma sem fram komi í stundatöflu vinnuskýrslunnar leiddi til yfirvinnugreiðslna umfram það sem vinnuskýrslan tilgreini. Eins og sjá megi af vinnuskýrslu stefnanda hafi það verið ætlun skólastjóra að gefa kennurum, þ.á m. stefnanda, möguleika til þess að ráðstafa því sjálfir hvenær þeir ynnu þau faglegu störf sem ekki krefðust fyrir fram ákveðinnar viðveru þeirra. Þannig hafi verið ætlunin að gefa kost á sveigjanlegri vinnutíma til hagsbóta fyrir kennara skólans. Jafnframt megi sjá af vinnuskýrslu stefnanda að þessi tilhögun hafi ekki átt að leiða til sérstakra yfirvinnugreiðslna umfram það sem komi fram á vinnuskýrslu. Þessi tilhögun á vinnutíma stefnanda sé heimil samkvæmt gildandi kjarasamningi og hafi verið samþykkt af stefnanda án athugasemda. Af stefnu málsins verði ekki annað ráðið en í kröfu stefnanda felist að aðeins megi leggja til grundvallar þá vinnutilhögum sem komi fram í sjálfri stundatöflu vinnuskýrslunnar. Í trássi við aðrar þær upplýsingar sem fram komi á umræddri vinnuskýrslu telur stefnandi að miða beri lok vinnuskyldu hans við niðurröðun faglegra starfa og þar sem vinnutími kennara sé samfelldur, sbr. ákvæði kjarasamnings aðila, beri að greiða yfirvinnu fyrir tíma umfram viðveruna 33 klst. og 48 mínútur. Þessi skilningur stefnanda eigi sér hvorki stoð í vinnuskýrslu aðila né kjarasamningi aðila. Ef þeir tímar sem tilgreindir séu í sjálfri vinnuskýrslunni séu settir upp í vinnuramma og tekið tillit til matar- og kaffitíma samkvæmt ákvæðum kjarasamningsins sé vinnurammi stefnanda 30 klst. og 43 mín. Þegar litið sé til vinnuskýrslu stefnanda í heild en ekki þröngrar skoðunar á stundatöfluhluta vinnuskýrslunnar fái túlkun stefnanda ekki staðist. Augljóst megi vera, ef aðeins mætti leggja til grundvallar niðurröðun vinnu eins og hún komi fram í stundatöflu stefnanda, hefði niðurröðun faglegrar vinnu hennar verið allt önnur. Þá hefði faglegri vinnu verið raðað í beinu framhaldi við aðra vinnu stefnanda eins og fram komi í vinnuskýrslu stefnanda, dags. 1. mars 2002, en tekið skuli fram að engar efnisbreytingar á vinnuskyldu stefnanda komi fram á þeirri skýrslu. Aðeins sé þar verið að færa til faglega vinnu. Telji dómurinn að kjarasamning aðila megi aðeins túlka með þeim hætti að miða skuli vinnuskyldu stefnanda við stundatöflu vinnuskýrslurnar án tillits til annarra upplýsinga sem þar komi fram og að samþykki stefnanda fyrir þeirri tilhögun á vinnuskyldu sinni sé ekki bindandi fyrir stefnanda, byggi stefndi á því að um afsakanlegan misskilning á gerð vinnuskýrslunnar sé að ræða. Umrædd vinnuskýrsla hafi verið fyrsta vinnuskýrslan samkvæmt hinum nýja kjarasamningi og margir þættir við framkvæmd kjarasamningsins ekki komnir í rétt horf. Allar upplýsingar á vinnuskýrslu stefnanda fyrir tímabilið 1. ágúst 2001 til 31. júlí 2002 séu réttar nema þá þær að niðurröðun vinnunnar í stundatöfluhluta séu ekki í beinu framhaldi af annarri vinnu stefnanda. Eins og áður segi skýrist sú niðurröðun af því að veita stefnanda tækifæri til að ráðstafa sjálf þeim tíma til faglegra starfa sem ekki krefjist fyrir fram ákveðinnar viðveru hennar. Sú niðurröðun eigi að mati stefnda stoð í kjarasamningi aðila, en sé svo ekki að mati dómsins megi af öllum atvikum þessa máls sjá að hér sé um mjög afsakanlega mistúlkun að ræða sem rekja má til nýs kjarasamnings og þeirra breytinga sem þá hafi verið að innleiða. Í þessu sambandi bendi stefndi jafnframt á bréf Kennarafélags Reykjavíkur til trúnaðarmanna sinna, dags. 20. maí 2001. Málskostnaðarkrafa stefnda byggir á 130. gr., sbr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Telji dómurinn þrátt fyrir allt að stefnda beri að greiða yfirvinnu vegna niðurröðunar á faglegum störfum í stundatöfluhluta vinnuskýrslu, dags. 11. september 2001, byggir stefndi á því að lækka beri kröfur stefnanda verulega. Í því sambandi skuli sérstaklega bent á þá áralöngu venju að kennarar ljúki vinnu sinni á föstudögum þegar kennslu þeirra lýkur. Í stefnu og öðrum gögnum sem stefnandi leggi fram sé þessi venja staðfest af stefnanda. Af þessum sökum geti því greiðsla vegna vinnuskyldu eftir kennslu stefnanda á föstudögum ekki komið til enda hafi stefnandi sýnilega ekki unnið eftir kennslu sína á föstudögum. Afstaða stefnanda til tímanna á föstudögum sýni jafnframt að sú faglega vinna sem sett hafi verið niður seint á daginn og í engum tengslum við aðra vinnu stefnanda hafi ekki verið unnin á þeim tíma sem hún var sett niður. Þá þurfi að hafa það í huga að það er skólastjóri sem ákveði hvort starfsmaður vinni yfirvinnu. Af vinnuskýrslu stefnanda verði ráðið að yfirvinna stefnanda hafi verið ákveðin 0,33 klst. á viku. Augljós mistök hafi átt sér stað, telji dómurinn að unnt sé að lesa meiri yfirvinnu út úr vinnuskýrslu stefnanda. Stefnanda megi vera kunnugt um að ekki hafi verið ætlunin að vinna stefnanda leiddi til meiri yfirvinnu en fram komi í launalið vinnuskýrslunnar. Í ljósi þessara atvika beri að fara mjög varlega í viðurkenningu á einhverri yfirvinnu umfram það sem réttbær aðili hafi þegar ákveðið í tilviki stefnanda. Af framangreindu beri því að lækka dómkröfur stefnanda verulega. Þá hafi aðilar kjarasamningsins augljóslega gert ráð fyrir því að framkvæmd kjarasamningsins myndi ekki ganga snurðulaust fyrir sig fyrsta árið, sbr. bréf Kennarafélags Reykjavíkur til trúnaðarmanna sinna, dags. 20 maí 2001. Í ljósi þessa, annarra atvika málsins og aðdraganda þess misskilnings sem kröfur stefnanda byggi á mæli öll sanngirnisrök með því að lækka kröfur stefnanda. Verði varakrafa stefnda tekin til greina og kröfur stefnanda lækkaðar krefst stefndi þess að málskostnaður verði felldur niður í samræmi við ákvæði 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Í máli þessu byggir stefndi m.a. á lögum um réttindi og skyldur kennara og skólastjórnenda nr. 72/1996, lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna nr. 94/1986, lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991, kjarasamningi Launanefndar sveitarfélaga og Kennarasambands Íslands fyrir grunnskóla frá 9. janúar 2001, almennum reglum vinnuréttarins, almennum reglum stjórnsýsluréttarins og almennum reglum samninga- og kröfuréttar. Niðurstaða Eins og fyrr getur var nýr kjarasamningur gerður milli Kennarasambands Íslands og Launanefndar sveitarfélaga hinn 9. janúar 2001. Gildistími samningsins er 1. janúar 2001 til og með 31. mars 2004. Samkvæmt grein 2.1.3 í kjarasamningnum skal vinnutími starfsmanns vera samfelldur. Í grein 2.1.6.5 segir varðandi viðverutíma að við upphaf skólaárs skuli skólastjóri ákveða dagleg mörk viðverutíma. Skal hann vera samfelldur og liggja innan marka dagvinnutímabils eftir því sem við verður komið. Viðverutími annar en kennsla skal þó aldrei vera utan dagvinnumarka nema með samþykki kennara. Í grein 2.3.1 í kjarasamningi, þar sem yfirvinna er skilgreind, segir að yfirvinna teljist sú vinna, sem fram fer utan daglegs vinnutíma, svo og vinna sem innt er af hendi umfram vikulega vinnutímaskyldu. Haustið 2001, eða áður en kennsla hófst, útbjó skólastjóri Grandaskóla, Kristjana Margrét Kristjánsdóttir, vinnuskýrslu stefnanda, í samræmi við nefnda grein kjarasamningsins. Bar Kristjana fyrir dómi að jafnan þegar hún hefði útbúið vinnuskýrslur kennara hafi hún undirritað þær og afhent þær viðkomandi kennara eða sett í hólf kennarans í skólanum. Hafi kennararnir haft skýrslurnar undir höndum í nokkra daga og getað gert athugsemdir við þær ef svo bæri undir. Stefnandi skrifaði undir sína vinnuskýrslu og gerði ekki athugasemdir við skýrsluna áður en hún undirritaði hana. Bar stefnandi fyrir dómi að hún hafi ekki gert athugasemdir við skýrsluna fyrr en hún fór að vinna eftir henni eða þegar hún gerði sér grein fyrir að þetta gekk ekki upp. Hún kvaðst ekki hafa gert athugasemdir við skólastjórann en hafi rætt við trúnaðarmann og aðila hjá Kennarasambandinu. Í vinnuskýrslu stefnanda kemur fram að kennsluskylda hennar er 28 tímar, almenn yfirvinna er 0,33 tímar og fagleg störf kennara 9,15 tímar. Samkvæmt vinnuskýrslunni er vinnutími stefnanda ekki samfelldur og myndast þar eyður. Fyrir liggur að í kjölfar hins nýja kjarasamnings komu upp vissir erfiðleikar við gerð vinnuskýrslna. Samkvæmt framburði Kristins Kristjánssonar, starfsmanns hjá Félagi íslenskra sveitarfélaga, höfðu skólastjórar ekki á þeim tíma tölvuforrit til þess að gera vinnuskýrslur sem sniðið var að hinum nýja kjarasamningi. Hið nýja forrit hafi ekki almennt komið í gagnið fyrr en haustið 2002. Bar Kristinn að ef skólastjórinn hefði stuðst við hið nýja forrit hefði ekki verið verið hægt að útbúa vinnuskýrslu stefnanda eins og gert var haustið 2001. Kristjana bar fyrir dómi að hún hefði viljað koma tímum vegna faglegra starfa inn á vinnuskýrsluna, þ.e. 9 klst. og 15 mínútur, og skýrslan því unnin með þessum hætti. Bar hún að á fundum um hinn nýja kjarasamning hafi alltaf komið fram að þrátt fyrir ákveðinn ramma skyldu kennarar ekki vera rígbundnir heldur hafa ákveðinn sveigjanleika. Hefði hún því litið svo á að kennarar hefðu um það frjálst val hvenær þeir ynnu þessa faglegu vinnu, að öðru leyti en því að tími fyrir kennarafund var fastákveðinn á þriðjudegi svo og viðverustund á miðvikudegi til þess að foreldrar gætu náð sambandi við kennara á vissum tíma. Hún bar einnig fyrir dómi að hún hefði orðið vör við ákveðna óánægju hjá kennurum með vinnuskýrslur en hún hefði ekki fengið neinar ákveðnar athugasemdir þar að lútandi. Hún bar að það hefði ekki verið fyrr en á fundi kennara, í febrúar 2002, með fulltrúa frá Kennarasambandinu sem hún hafi gert sér fulla grein fyrir því hvernig skyldi standa að gerð vinnuskýrslna. Hafi hún þá strax breytt öllum vinnuskýrslum kennara við Grandaskóla. Liggur fyrir að vinnuskýrslu stefnanda var breytt 1. mars 2002. Í 2. kafla kjarasamnings KÍ og LN, þar sem fjallað er um vinnutíma, segir í grein 2.1.2 að heimilt sé að haga vinnu með öðrum hætti en í kaflanum greini með samkomulagi starfsmanna og forráðamanna stofnunar. Einnig sé heimilt að semja við einstaka starfsmenn um rýmkun á dagvinnutímabili og um ákveðið frjálsræði um hvenær vinnuskyldu er gegnt. Leita skal samþykkis viðkomandi stéttarfélags þegar heimilda þessara er neytt. Eins og áður er rakið leit skólastjóri Grandaskóla svo á, á þessum tíma, að tilgreina þyrfti fjölda tíma vegna faglegra starfa kennara í vinnuskýrslu, enda þótt kennarar hefðu að mestu frjálsar hendur um það hvenær sú vinna væri unnin. Styður framburður Harðar Grétars Gunnarssonar, íþróttakennara, og Jóns Thoroddsen, myndmenntakennara, fyrir dómi þessa fullyrðingu skólastjórans, en í framburði Harðar kom fram að skólastjóri hefði ekki gert kröfu til þess að hann ynni eða væri til staðar í skólanum á þeim tímum sem eyður sköpuðust samkvæmt vinnuskýrslu hans. Stefnandi heldur því hins vegar fram að skólastjóri hafi gefið þau fyrirmæli að kennarar ættu að vera í skólanum á þeim tímum þar sem eyða hefði skapast samkvæmt vinnuskýrslu og jafnframt hafi kennurum borið að láta vita af því ef þeir færu út. Stefnandi bar fyrir dómi að hún hefði alltaf, nema á föstudögum, sem hafi verið frjáls, verið til staðar í skólanum á þessum tímum og verið til taks. Samkvæmt framburði Birgis Björns Sigurjónssonar, forstöðumanns kjaraþróunardeildar Reykjavíkurborgar, er það meginhugsunin með kjarasamningnum að vinna eigi að vera skipulögð og eyður í vinnu kennara séu á kostnað vinnuveitanda og er það í sjálfu sér ekki umdeilt í málinu, sé ekki um annað samið. Ljóst er, samkvæmt vinnuskýrslu stefnanda, að eyður mynduðust í vinnutíma hennar. Leit hún svo á að henni bæri að vera í skólanum á þeim tíma, nema á föstudögum. Þykir ekki sýnt fram á annað en að viðverutími hennar hafi samkvæmt því verið lengri en sá tími sem tilgreindur var undir launaliðum í vinnuskýrslu. Samkvæmt kjarasamningnum skal vinnutími kennara vera samfelldur, eins og áður greinir. Hafi ætlunin verið sú að stefnandi hefði ekki samfellda viðveruskyldu í samræmi við vinnuskýrslu og hefði að mestu frjálst val um það hvar og hvenær hin faglegu störf væru unnin, þykir ekki sýnt fram á, í tilviki stefnanda og gegn andmælum hennar, að henni hafi verið gerð nægileg grein fyrir því. Ljóst þykir að vegna óvissu um framkvæmd hins nýja kjarasamnings, að þessu leyti, urðu mistök við gerð vinnuskýrslu stefnanda sem telja verður að stefndi beri ábyrgð á gagnvart stefnanda, enda skylda skólastjóra við upphaf skólaárs að ákveða dagleg mörk viðverutíma, sbr. grein 2.1.6.5 í kjarasamningi KÍ og LN, eins og áður greinir. Ber því, samkvæmt framansögðu, að taka til greina varakröfu stefnanda í málinu, en eins og fram hefur komið lýsti stefnandi því yfir fyrir dómi að hún hefði litið svo á að hún hefði frjálsan tíma á föstudögum og er því ekki fallist á aðalkröfu hennar. Eftir þessari niðurstöðu ber stefnda að greiða stefnanda málskostnað sem ákveðst 300.000 krónur. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Reykjavíkurborg, greiði stefnanda, Arngunni Sigurþórsdóttur, 140.285 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 6. mgr. l. gr. laga nr. 38/2001 af 83.587 krónum frá l. janúar 2002 til l. mars s.á., en frá þeim degi af 140.285 krónum til greiðsludags og 300.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 451/2016
|
Brot gegn lyfjalögum Vopnalagabrot Upptaka Sératkvæði
|
Xvar sakfelldur fyrir lyfja- og vopnalagabrot með því hafa átt í sölu- og dreifingarskyni nánar tiltekið magn af Ritalin og Ritalin Uno töflum og fyrir að geyma mikið magn skotfæra í ólæstum hirslum á heimili sínu. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að J hefði ítrekað brotið gegn ákvæðum lyfjalaga nr. 93/1994, sbr. 1. mgr. 49. gr. laganna. Var refsing J ákveðin fangelsi í þrjá mánuði. Þá voru gerð upptæk 100 stykki af Ritalini sem lögregla hafði lagt hald á við rannsókn málsins.
|
Dómur HæstaréttarMál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Helgi I.Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 7. júní 2016 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verðiþyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu entil vara að refsing hans verði milduð.Fallist er á það mat héraðsdómsað hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi átt töflur þær sem um ræðir ímálinu í sölu- og dreifingarskyni. Varðar sú háttsemi hans við 1. mgr. 7. gr.og 1. mgr. 20. gr. lyfjalaga nr. 93/1994, sem ákærða verður gerð refsing fyrirsamkvæmt 1. mgr. 49. gr. laganna, sbr. dóma Hæstaréttar 27. september 2012 ímáli nr. 122/2012 og 6. febrúar 2014 í máli nr. 457/2013. Þá verða lyf þau semí ákæru greinir gerð upptæk samkvæmt 3. mgr. 49. gr. lyfjalaga. Samkvæmt þessuog að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hannstaðfestur.Ákærði verður dæmdur til aðgreiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðsverjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskattieins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður.Ákærði, Jónas James Norris,greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 511.251 krónu, þar með talinmálsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, Oddgeirs Einarssonarhæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur.SératkvæðiIngveldar EinarsdótturSamkvæmt ákæru eru ákærða gefin að sök annars vegarbrot gegn lyfjalögum nr. 93/1994 og hins vegar brot gegn vopnalögum nr.16/1998. Brot ákærða gegn lyfjalögum ertalið felast í því að hafa átt í sölu- og dreifingarskyni 85 stykki af Ritalintöflum og 15 stykki af Ritalin Uno töflum, án þess að hafa markaðs- oglyfsöluleyfi Lyfjastofnunar og eru annars vegar heimfærð til 1. mgr. 7. gr.lyfjalaga og hins vegar til 1. mgr. 20. gr. laganna, sbr. 1. mgr. 49. gr.þeirra.Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. lyfjalaga er markmið þeirraað tryggja landsmönnum nægilegt framboð af nauðsynlegum lyfjum með semhagkvæmastri dreifingu þeirra á grundvelli eðlilegrar samkeppni og í samræmivið þær reglur sem gilda á hinu Evrópska efnahagssvæði. Samkvæmt 2. mgr. 1. gr.eru Lyfjamálastjóri, Umhverfisstofnun, landlæknir, Lyfjastofnun,lyfjagreiðslunefnd og Matvælastofnun ráðherra til ráðuneytis við framkvæmdlaganna. Hlutverk Lyfjastofnunar er skilgreint í 3. gr. laganna, en það ermeðal annars að annast útgáfu, breytingu, niðurfellingu og afturköllunmarkaðsleyfa lyfja og leyfa til samhliða innflutnings lyfja, í samræmi við þærreglur sem gilda á Evrópska efnahagssvæðinu. Í IV. kafla lyfjalaga er fjallaðum markaðsleyfi og í þeim kafla er að finna 1. mgr. 7. gr. lyfjalaga semháttsemi ákærða er talin varða við. Þar segir að fullgerð lyf (lyf tilbúin eðasem næst tilbúin til notkunar) sé einungis heimilt að flytja til landsins,selja eða afhenda að fengnu markaðsleyfi eða leyfi til samhliða innflutnings. Eins og rakið hefur verið er háttsemi ákærða meðalannars talin varða við fyrrgreinda 1. mgr. 7. gr. lyfjalaga. Ekki mun veraágreiningur um að lyfjunum Ritalin og Ritalin Uno hafi verið veitt markaðsleyfihér á landi samkvæmt IV. kafla laganna. Af því leiðir að lyfið hafi þá uppfylltgildandi lög og reglur um lyf og kröfur Lyfjastofnunar til þess að hljótamarkaðsleyfi. Samkvæmt þessu verður viðhlítandirefsiheimild fyrir þeirri háttsemi ákærða að hafa í sölu- og dreifingarskyni átt tilgreindar Ritalintöflur, án þess aðhafa markaðsleyfi Lyfjastofnunar, ekki fundin stoð í 1. mgr. 7. gr.lyfjalaga. Verður háttsemi hans því ekki heimfærð til þess lagaákvæðis. Að öðruleyti er ég samþykk niðurstöðu meirihluta dómenda.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2016.Mál þetta, sem dómtekiðvar í dag, var höfðað með ákæru lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu/héraðssaksóknara, dagsettri 2. febrúar 2016, á hendur JónasiJames Norris, kt. [...], Hólabergi 72, Reykjavík, „fyrir eftirtalin lyfja- ogvopnalagabrot, með því að hafa fimmtudaginn 14. janúar 2016, á heimili sínu aðHólabergi 72 í Reykjavík:. Átt í sölu- og dreifingarskyni 85stk. Ritalin töflur og 15 stk. Ritalin Uno töflur, án þess að hafa markaðs- oglyfsöluleyfi Lyfjastofnunar.Telst þetta varða við 1. mgr. 7. gr. og 1. mgr. 20. gr., sbr.1. mgr. 48. gr. lyfjalaga nr. 93/19942. Geymt mikið magn skotfæra í ólæstumhirslum í bílskúr, svefnherbergi og leikherbergi heimilisins. Telstþetta varða við 1. og 2. mgr. 23. gr., sbr. 1. mgr. 36. gr. vopnalaga nr.16/1998. Þesser krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar, greiðslu alls sakarkostnaðarog til að sæta upptöku á 85 stk. af Ritalin töflum og 15 stk. af Ritaline Unotöflum samkvæmt heimild í 3. mgr. 48. gr. lyfjalaga nr. 93/1994.“ Ákærðineitar sök. Af hálfu verjanda ákærða er krafist vægustu refsingar er lög leyfaog hæfilegrar þóknunar sér til handa. I. Þann14. janúar 2015 framkvæmdi lögreglan húsleit á grundvelli dómsúrskurðar álögheimili ákærða að Hólabergi 72. Í skýrslu lögreglu kemur fram að ákærða hafiverið kynnt að hann væri grunaður um sölu og dreifingu á læknalyfjum og brotumá lyfjalögum. Aðdragandi leitarinnar voru ítrekaðar tilkynningar ífíkniefnasíma lögreglu um að ákærði seldi lyfseðilskyldu lyfin Ritalin ogRitalin Uno en mikil eftirspurn væri eftir þeim hjá ákveðnum hópi fólks. Viðleit fundust 85 Ritalin töflur í eldhússkap, sem skipt hafði verið í níusmelluláspoka. Voru tíu töflur í hverjum poka en fimm í einum. Auk þessaframvísaði ákærði 15 Ritalin Uno töflum sem hann bar á sér í smelluláspoka. Íeldhússkápnum var einnig að finna tölvuvert magn af ónotuðum smelluláspokum. Íherbergi, svokölluðu „hobbyherbergi“ eða leikherbergi í húsinu var einnig aðfinna fjöldann allan af slíkum pokum. Voru töflurnar haldlagðar af lögreglu. Íhúsinu fundust skotfæri á víð og dreif á ýmsum stöðum, m.a. í bílskúr,svefnherbergi og leikherbergi, einnig bæði haglaskot og riffilskot af ýmsumgerðum. Þá var að finna mikið magn af byssupúðri í áðurnefndu leikherbergi enþað var geymt í stórum dunkum. Tekinvar vettvangsskýrsla af ákærða og kvað hann umræddar töflur vera Ritalin. Hannkvaðst ekki kaupa lyfin heldur fá þau á annan hátt. Kvað hann töflurnar veratil eigin nota. Þá kvað hann trassaskap að hafa ekki skotfærin í læstumhirslum. Samkvæmtefnaskýrslu tæknideildar lögreglu reyndust hinar haldlögðu töflur vera„læknalyf“. Ígreinargerð ákærða sem lögð var fram í þinghaldi 29. febrúar sl. er því mótmæltað verknaðarlýsing ákæru sé rétt hvað ákærulið 1 varði og að ekki sé fyrirhendi lagastoð til að gera honum refsingu. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. og 1. mgr.20. gr. lyfjalaga sé aðeins lagt bann við sölu, innflutningi og afhendingulyfja en ekki vörslum eða eignarhaldi á lyfjum. Sú háttsemi sem lýst sérefsiverð í ákæru sé ekki refsinæm samkvæmt þeim refsiákvæðum sem ákært séfyrir. Ákærði hafi ekki verið staðinn að því að flytja til landsins, selja eðaafhenda Ritalin töflurnar. Þá leggi 1. mgr. 20. gr. lyfjalaga ekki bann viðþeirri háttsemi að hafa Ritalin töflur undir höndum, hvort sem sé í sölu- og dreifingarskynieða ekki. Jafnframt telur ákærði að ekki hafi verið um að ræða fullframið brotá fyrrgreindum ákvæðum lyfjalaga. Hvernigsem litið verði á refsiheimild lyfjalaga vegna meints eignarhalds á lyfjum ísölu- og dreifingarskyni sé því mótmælt að verknaðarlýsingin sé sönnuð, þ.e. aðákærði hafi ætlað að selja lyfin. Hvaðvarðar ákærulið 2 byggir ákærði á sömu málsástæðum og í ákærulið 1. Hafi hanngeymt skotfærin í læstum hirslum í skilningi 2. mgr. 23. gr. laga nr. 16/1998. Ákærðikom fyrir dóminn og kvað hann hinar haldlögðu töflur hafa verið til eigin nota.Um væri að ræða Ritalin og Ritalin Uno. Hann hefði lengi þurft á þeim að haldaog hefði í fyrstu fengið þær hjá lækni en lögreglan hefði komið í veg fyrir aðsvo yrði áfram. Hann aflaði taflnanna því á annan hátt. Fengi hann þær alltafafhentar í smelluláspokum. Kvaðst hann þurfa á töflunum að halda vegnaeinbeitingarskorts og tæki hann báðar tegundir eftir þörfum. Kvaðst hann vitaað virkni taflnanna væri ólík. Spurður um smelluláspoka sem fundust á heimilihans kvað hann þá hafa verið fyrir skotfæri eingöngu. Hann kvaðst ekki seljatöflur og hefði ekki gert. Honum hefði verið hótað af lögreglu áður og skýriþað fyrri sakfellingardóma. Hvaðvarðar skotfærin kannaðist hann við að þau hefðu verið víðar en íleikherberginu. Honum hefði verið kennt á námskeiði að geyma skotfæri ekki ílæstum skápum en alla jafna væri herbergið læst og í því væri líka þjófakerfi. Arannsóknarlögreglumaður gaf símskýrslu en hann ritaði frumskýrslu. Kvaðst hannsjá smelluláspoka eins og þá sem fundust hjá ákærða í málum sem tengdustvörslum lyfja og fíkniefna. Afar mikið magn ónotaðra poka hefði fundist áheimili ákærða. Hvaðvarðar skotfærin kvaðst vitnið hafa tekið fram hvar þau fundust en þau hefðum.a. verið tekin úr skáp og ljósmynduð. Kvað vitnið skotfærin hafa verið áfleiri en einum stað í húsinu, í ólæstum hirslum og í bílskúrnum líka og geymslaþeirra væri kæruleysisleg.II. Niðurstaða Ákæruliður 1. Ákærðineitar sök. Hann mótmælir því að verknaðarlýsing sé rétt og í samræmi við þaulagaákvæði sem hann er talinn brjóta gegn með háttsemi sinni. Skortiviðhlítandi lagastoð til að gera honum refsingu. Þá sé fyrirætlun um að seljalyfin ósönnuð. Ákærðaer gefið að sök að hafa átt í sölu- og dreifingarskyni samtals 100 töflur afgerðinni Ritalin og Ritalin Uno, án þess að hafa markaðs- og lyfsöluleyfiLyfjastofnunar. Ágreiningslaust er að um hafi ofangreindar tegundir hafi veriðað ræða. Þá er ágreiningslaust að ákærði hafi hvorki markaðsleyfi til að flytjainn, selja eða afhenda umrædd lyf né lyfsöluleyfi Lyfjastofnunar. Þauákvæði lyfjalaga sem verknaðurinn er talinn varða við eru annars vegar 1. mgr.7. gr. og hins vegar 1. mgr. 20. gr., sbr. 1. mgr. 49. gr. lyfjalaga nr.93/1994. Fyrra ákvæðið er að finna í IV. kafla laganna er fjallar samkvæmtfyrirsögn sinni um markaðsleyfi lyfja, mat á lyfjum og klínískar lyfjaprófanir.Í því segir að fullgerð lyf (lyf, tilbúin eða sem næst tilbúin til notkunar) séeinungis heimilt að flytja til landsins, selja eða afhenda að fengnumarkaðsleyfi eða leyfi til samhliða innflutnings. Hið seinna, sem er að finna íVII. kafla laganna um stofnun lyfjabúða og lyfsöluleyfi, kveður á um að leyfitil lyfjasölu hafi þeir aðilar einir sem til þess hafi hlotið leyfiLyfjastofnunar með nánar tilgreindum undantekningum. Ákærðivar nú síðast með dómi Hæstaréttar frá 16. október 2014 í máli nr. 193/2014dæmdur til refsingar fyrir brot gegn ofangreindum ákvæðum lyfjalaga. Varháttsemi ákærða, sem fólst í því selja 10 stykki af Ritalin töflum og eiga 109stykki í sölu- og dreifingarskyni án þess að hafa markaðs- og lyfsöluleyfi,heimfærð undir 1. mgr. 20. gr., sbr. 49. gr. lyfjalaga. Meirihluti Hæstaréttartaldi þannig ofangreint ákvæði eitt og sér viðhlítandi lagastoð fyrir því aðgera ákærða refsingu fyrir háttsemina en gerði ekki athugasemdir við heimfærslutil lagaákvæða í ákæru. Í því máli háttaði svo til að ákærði var handtekinn viðslíkar aðstæður að ekki þótti leika vafi á að hann ætlaði töflurnar til sölu. Ímálinu voru aðstæður þær að húsleit var gerð á heimili ákærða og fundusttöflurnar þar auk þess sem hann framvísaði hluta þeirra. Lýtur sönnun þannig aðþví hvort það hafi verið ásetningur ákærða að selja og dreifa töflunum sem voruí vörslu hans. Verður fyrirætlun hans í þessum efnum þannig að birtast íeinhverjum athöfnum hans eða atvik að vera með þeim hætti að hafið sé yfirskynsamlegan vafa að ákærði haft haft ofangreint í hyggju. Viðsönnunarmat ber að líta til þess að umræddum lyfjum er ekki ávísað á ákærða aflækni en þau eru lyfseðilskyld. Um talsvert magn er að ræða sem ákærði hefurekki gefið skýringar á. Þrátt fyrir að staðfest sé í sálfræðilegri athugun frá2008 að niðurstöður prófa bendi eindregið til þess að ADHD-einkenni ákærða séuyfir greiningarmörkum sannar það ekki að töflurnar sem fundust hjá honum núhafi verið til eigin nota. Þá hefur hann ekki upplýst um hvaðan töflurnar erufengnar. Skýringar ákærða nú um að töflurnar hafi verið til eigin nota eru aðmati dómsins ótrúverðugar. Liggur ekkert fyrir um þarfir ákærða í þessum efnum. Viðhúsleit hjá ákærða fannst mikið magn af smellupokum en ákærði framvísaði 15töflum til lögreglu í smelluláspoka. Töflum sem fundust í eldhússkáp var einnigskipt niður í smelluláspoka eins og áður er lýst. Staðfesti A að mikið magnþeirra hefði fundist á heimili ákærða. Þegarofangreint fyrirkomulag á umbúnaði taflnanna er virt og ótrúverðugar skýringarákærða á vörslum þeirra þykir sannað svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa aðákærði hafi átt töflurnar í sölu- og dreifingarskyni en til þess skorti hannleyfi. Braut hann þannig gegn þeim ákvæðum lyfjalaga sem greinir í ákæru. Ákæruliður 2. Ákærðineitar sök. Telur hann verknaðarlýsingu í ákæru ranga og lagastoð skorta fyrirþví að gera honum refsingu. Samkvæmt1. mgr. 23. gr. vopnalaga nr. 16/1998 skal eigandi eða vörsluaðili skotvopns ogskotfæra ábyrgjast vörslu þeirra með þeim hætti að óviðkomandi aðili nái ekkitil þeirra. Þá segir í 2. mgr. ákvæðisins að þegar skotvopn og skotfæri séuekki í notkun skuli skotvopn annars vegar og skotfæri hins vegar geymd íaðskildum og læstum hirslum. Um refsingu er vísað til 36. gr. laganna. Ágreiningslauster að mikið magn skotfæra fannst á heimili ákærða sem ekki voru í læstumhirslum eða rými. Á meðal gagna málsins eru ljósmyndir af skotfærum ogbyssupúðri á heimili ákærða, þá er tiltekið í skýrslunni hvar skotfærinfundust. Fyrir dóminum lýsti A lögreglumaður aðkomu á heimili ákærða ogstaðfesti frumskýrslu málsins. Með því að geyma skotfærin á þennan hátt á þeimstöðum er greinir í ákæru, braut ákærði gegn fyrrgreindum lagaákvæðum. Stoðarákærða ekki að bera fyrir sig að hann hafi fengið upplýsingar á námskeiðum umað slík varsla væri fullnægjandi. Engin staðfesting liggur fyrir um það ígögnum málsins. Eru brot hans réttilega færð til refsiákvæða í ákæru. Ákærðiá að baki sakaferil sem nær aftur til ársins 1980. Hann hefur hlotið samtals 22refsidóma, í flestum tilfellum fyrir auðgunarbrot eða tilraun tilauðgunarbrota. Með dómi Hæstaréttar nr. 457/2013 frá 6. febrúar 2014 var ákærðisakfelldur fyrir sambærileg brot á lyfjalögum, vopnalögum og peningaþvætti. Varhann dæmdur í sex mánaða fangelsi en fullnustu refsingarinnar var frestað ífimm ár héldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Ákærði rauf skilorð dómsins og var sá dómur tekinn upp eftir ákvæðum 60. gr.laganna með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar nr. 193/2014 og hann dæmdur í sjömánaða fangelsi. Ákærðihefur með brotum sínum nú ítrekað brotið gegn tilvitnuðum ákvæðum lyfjalaga oger til þess litið við ákvörðun refsingar sbr. 1. mgr. 49. gr. lyfjalaga. Þá erlitið til einbeitts ásetnings ákærða en hann hefur ekki látið af háttsemi sinniþrátt fyrir sakfellingu í sambærilegum málum. Er í þessu sambandi vísað til 2.ml. 1. mgr. 49. gr. lyfjalaga. Aðofangreindu virtu þykir refsing ákærða hæfileg þriggja mánaða fangelsi. Meðvísan til ákvæða í ákæru skulu gerð upptæk til ríkissjóðs 15 stykki af RitalinUno og 85 stykki af Ritalin, sem lögreglan lagði hald á við rannsókn málsins. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns eins og í dómsorði greinir. Sigríður Hjaltestedhéraðsdómari kveður upp dóm þennan. Dó m s o r ð : Ákærði,Jónas James Norris, sæti fangelsi í 3 mánuði. Ákærði sæti upptöku á 15 stykkjum afRitalin Uno og 85 stykkjum af Ritalin, sem lögreglan lagði hald á við rannsóknmálsins. Ákærðigreiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Oddgeirs Einarssonar,hæstaréttarlögmanns 160.000 krónur.
|
Mál nr. 5/2021
|
Líkamstjón Slys Slysatrygging Uppgjör
|
Ágreiningur aðila laut að uppgjöri bóta úr slysatryggingu launþega sem I ohf. tók hjá V hf. en A varð fyrir fjöláverka af völdum slyss í júlí 2015 þegar hann var starfsmaður I ohf. V hf. taldi að við uppgjör bóta ætti ekki að leggja saman miskastig vegna orkutaps af völdum hvers áverka um sig samkvæmt miskatöflum örorkunefndar heldur beita svokallaðri hlutfallsreglu. A taldi hins vegar að við uppgjörið ætti að leggja saman miskastig samkvæmt þeirri miskatöflu örorkunefndar sem í gildi var þegar örorka hans var metin. Í dómi Hæstaréttar var talið að við skýringu á skilmálum slysatryggingarinnar bæri að beita andskýringarreglu og skýra umdeilanleg ákvæði í samningi þeim í óhag sem samdi þau en ekki hefði annað komið fram í málinu en að um einhliða staðlaða skilmála hafi verið að ræða sem V hf. hefði samið. Í reglunni fælist jafnframt að sá sem hefði átt að tjá sig skýrar yrði að bera hallann af því að hafa ekki gert það. Talið var að V hf. hefði ekki sýnt fram á að skaðabótalög, kjarasamningar, lög um vátryggingarsamninga, skilmálar slysatryggingar launþega, eins og þeir yrðu túlkaðir í ljósi andskýringarreglunnar, eða sú miskatafla örorkunefndar frá árinu 2006 sem í gildi var þegar mat á varanlegri örorku A fór fram styddi málatilbúnað hans. Þá hefði hann ekki heldur með tilvísun til dómaframkvæmdar eða með öðrum hætti sýnt fram á tilvist venju um beitingu hlutfallsreglu við mat á heildarmiska af völdum fjöláverka á grundvelli miskatöflu örorkunefndar frá árinu 2006. Voru kröfur A því teknar til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 26. janúar 2021. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar á öllum dómstigum en ella að málskostnaður verði látinn niður falla. 3. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.Ágreiningsefni4. Mál þetta lýtur að ágreiningi málsaðila um uppgjör bóta úr slysatryggingu launþega sem Isavia ohf. tók hjá áfrýjanda. Stefndi varð fyrir fjöláverka af völdum slyss 4. júlí 2015 þegar hann var starfsmaður Isavia ohf. Krafa stefnda í málinu tekur mið af mismun bóta annars vegar miðað við 45% og hins vegar miðað við 38% læknisfræðilega örorku en bætur voru greiddar eftir lægra örorkustiginu. Áfrýjandi telur að við uppgjör bóta eigi ekki að leggja saman miskastig vegna orkutaps af völdum hvers áverka um sig samkvæmt miskatöflum örorkunefndar heldur beita svokallaðri hlutfallsreglu. Stefndi telur hins vegar að við uppgjörið eigi að leggja saman miskastig samkvæmt þeirri miskatöflu örorkunefndar sem í gildi var þegar örorka hans var metin. Hann telur að hlutfallsreglan eigi sér hvorki stoð í þeirri töflu né skilmálum vátryggingarinnar. 5. Áfrýjandi var sýknaður í héraði af kröfum stefnda. Í hinum áfrýjaða dómi var hins vegar komist að þeirri niðurstöðu að hann hefði skort að lögum heimild til að skerða bætur til stefnda fyrir varanlega læknisfræðilega örorku með beitingu framangreindrar hlutfallsreglu og var krafa stefnda tekin til greina að fullu. 6. Beiðni um áfrýjunarleyfi var meðal annars studd þeim rökum að með dómi Landsréttar væri komin upp óvissa um beitingu miskataflna örorkunefndar og að dómurinn væri bersýnilega rangur að formi og efni til. Hlutfallsreglan væri reikniregla í tengslum við læknisfræðilegt mat á fjöláverkum eftir að þeir hefðu verið heimfærðir undir ákvæði miskataflna. Reglan byggði á því að einföld samlagning á miska vegna einstakra áverka fæli í sér ofmat á heildarafleiðingum. Áfrýjunarleyfi var veitt á þeim grunni að með tilliti til gagna málsins gætu úrslit þess meðal annars haft fordæmisgildi um mat á örorku vegna fjöláverka á grundvelli miskatöflu örorkunefndar. Málsatvik7. Stefndi slasaðist 4. júlí 2015 er hann féll af reiðhjóli á leið heim úr vinnu hjá Isavia ohf. Við fallið hlaut hann ýmsa áverka á höfði og fann einnig fyrir verkjum í hálsi og baki og náladofa í vinstri handlegg og hendi. 8. Isavia ohf. hafði sem fyrr segir í gildi slysatryggingu launþega hjá áfrýjanda sem tók til tímabundinnar og varanlegrar örorku vegna slyss stefnda. Tryggingin var keypt á grundvelli kjarasamnings 29. maí 2012 milli Isavia ohf. og Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna sem framlengdur var til 28. febrúar 2017 með tilteknum breytingum með kjarasamningi 29. apríl 2014 milli annars vegar Félags flugmálastarfsmanna ríkisins, SFR – Stéttarfélags í almannaþjónustu og Landssambands slökkviliðs- og sjúkraflutningamanna og hins vegar Samtaka atvinnulífsins vegna Isavia ohf. Í kafla 7 í kjarasamningnum var fjallað um tryggingar og í grein 7.1 um slysatryggingar. Í grein 7.1.1 sagði að starfsmenn skyldu „slysatryggðir fyrir dauða eða vegna varanlegrar örorku“ og í grein 7.1.3 kom fram að bætur vegna varanlegrar örorku skyldu greiðast í hlutfalli við tryggingafjárhæðina, 18.102.513 krónur, þó þannig að hvert örorkustig frá 26—50% skyldi vega tvöfalt en frá 51—100% þrefalt. Í grein 7.1.6 var mælt fyrir um að um trygginguna skyldu, að öðru leyti en tekið væri fram í kaflanum, gilda skilmálar viðkomandi tryggingafélags og ákvæði laga um vátryggingarsamninga. Tryggingin skyldi samkvæmt grein 7.1.7 gilda allan sólarhringinn. 9. Stefndi krafði áfrýjanda um bætur á grundvelli fyrrnefndrar tryggingar vegna afleiðinga slyssins. Í kjölfarið óskuðu málsaðilar sameiginlega eftir mati bæklunarskurðlæknis á tímabundinni og varanlegri læknisfræðilegri örorku stefnda. Endanleg matsgerð lá fyrir 9. júlí 2018. Niðurstaða hennar var meðal annars að varanleg læknisfræðileg örorka væri 45%. Ef tekið væri tillit til hlutfallsreglu væri „heildar varanleg læknisfræðileg örorka metin 37%“. Varanleg örorka vegna heilaáverka var metin 20%, vegna breytinga á bragð- og lyktarskyni 5%, vegna raddbreytingar og lömunar á öðru raddbandi 5% og vegna hálseinkenna með taugarótareinkennum 15%.0. Samkvæmt grein 10.2 í skilmálum vátryggingarinnar skyldi meta örorku í hundraðshlutum samkvæmt þeim töflum örorkunefndar um miskastig sem í gildi væru þegar örorkumat færi fram. Þegar matið fór fram var í gildi miskatafla örorkunefndar frá 21. febrúar 2006. Núgildandi miskatafla örorkunefndar er frá 5. júní 2019.1. Áfrýjandi greiddi stefnda 10. september 2018 bætur að fjárhæð 10.837.347 krónur og tóku þær mið af 38% varanlegri örorku „að teknu tilliti til hlutfallsreglu“. Stefndi gerði fyrirvara um beitingu hlutfallsreglu og lækkun mats á varanlegri læknisfræðilegri örorku. Hann taldi að óheimilt væri að beita slíkri reglu við uppgjör bótanna og áskildi sér rétt til að bera ákvörðun áfrýjanda undir dómstóla. Krafa stefnda tekur mið af því að fjárhæð bótanna hefði átt að nema 13.824.502 krónum.Niðurstaða Hlutfallsregla í ljósi lagafyrirmæla, kjarasamnings og vátryggingarskilmála2. Þeir skilmálar slysatryggingar launþega sem til umfjöllunar eru í málinu eru hluti af vátryggingarsamningi sem áfrýjandi og Isavia ohf. gerðu með sér til hagsbóta fyrir launþega í starfi hjá síðarnefnda félaginu á grundvelli kjarasamnings sem það var aðili að. Vátryggingarsamningurinn var þannig hópvátryggingarsamningur þar sem stefndi var vátryggður en hafði jafnframt stöðu þriðja manns sem persónutryggður launþegi hjá Isavia ohf. 3. Ekki er annað komið fram í málinu en að um einhliða staðlaða skilmála hafi verið að ræða sem áfrýjandi hafi samið. Við skýringu á þeim er rétt að beita svokallaðri andskýringarreglu en samkvæmt henni ber að skýra umdeilanleg ákvæði í slíkum samningi þeim í óhag sem samdi þau en í reglunni felst jafnframt að sá sem hefði átt að tjá sig skýrar, í þessu tilviki áfrýjandi, verður að bera hallann af því að hafa ekki gert það.4. Óumdeilt er að samkvæmt fyrrnefndum kjarasamningi og skilmálum þeirrar vátryggingar sem Isavia ohf. tók hjá áfrýjanda á grundvelli hans skyldu afleiðingar slyss bættar á grundvelli mats á læknisfræðilegri örorku samkvæmt töflum örorkunefndar um miskastig. Ekkert verður hins vegar ráðið af kjarasamningnum hvaða reiknireglu eigi að beita við heildarmat á orkutapi vegna fjöláverka við ákvörðun bóta úr slysatryggingu launþega vegna varanlegrar örorku. 5. Um þann vátryggingarsamning sem krafa um bætur er reist á giltu ákvæði um persónutryggingar í lögum nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga sem nú eru í III. hluta laganna. Af þeim lagaákvæðum verða engar ályktanir dregnar um það ágreiningsefni sem uppi er í málinu. 6. Í skilmálum slysatryggingar launþega sem Isavia ohf. keypti hjá áfrýjanda og tóku til slyss stefnda var fjallað um bætur fyrir varanlega örorku í grein 10. Í grein 10.2 sagði að örorku skyldi meta í hundraðshlutum samkvæmt töflum örorkunefndar um miskastig sem í gildi væru þegar örorkumat færi fram. Meta skyldi skerðingu á líkamlegri færni án tillits til starfs, sérstakra hæfileika eða þjóðfélagsstöðu hins slasaða (læknisfræðilega örorku). Væri áverka hins slasaða ekki getið í töflum örorkunefndar um miskastig skyldi meta örorkuna sérstaklega með hliðsjón af töflunum. Tekið var fram að örorka gæti aldrei talist meiri en 100%. Í grein 10.3 sagði að örorkubætur skyldu greiðast í hlutfalli við vátryggingarfjárhæð samkvæmt fyrirmælum í kjarasamningi. Við útreikning örorkubóta skyldi ekki tekið tillit til örorku sem til staðar hefði verið fyrir slysið. Loks sagði í grein 10.4 að við ákvörðun örorkubóta skyldi að auki fylgja nánar tilteknum reglum svo sem þeirri að missir eða bæklun á útlim eða líffæri sem ónothæft hefði verið fyrir slysið skapaði ekki rétt til örorkubóta. Meta skyldi örorku vegna missis eða bæklunar á útlim eða líffæri sem áður hefði verið bæklað með hliðsjón af fyrri bæklun. Tekið skal fram að í dómi Landsréttar var vísað til greinar 10.3 og ranglega sagt að í henni kæmi fram að við útreikning örorkubóta skyldi tekið tillit til örorku sem til staðar hefði verið fyrir slys. 7. Grundvöllur örorkubóta samkvæmt slysatryggingunni er þannig í höfuðatriðum læknisfræðilegt mat á orkuskerðingu vegna slyss sem er sambærilegt hinu almenna mati á varanlegum miska samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga. Eins og um önnur sérfræðileg atriði sem ágreiningur er um fyrir dómi skera dómstólar endanlega úr um hvaða miskastig skuli lagt til grundvallar niðurstöðu um bætur.8. Töflur örorkunefndar um miskastig sem vísað er til í grein 10.2 í vátryggingarskilmálunum eru samdar á grundvelli fyrirmæla í 3. mgr. 10. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Í 1. mgr. 4. gr. laganna segir að þegar fjárhæð bóta fyrir varanlegan miska sé ákveðin skuli litið til þess hvers eðlis og hversu miklar afleiðingar tjóns séu frá læknisfræðilegu sjónarmiði, svo og til erfiðleika sem það valdi í lífi tjónþola. Varanlegan miska skuli meta til stiga og miða við heilsufar tjónþola þegar það væri orðið stöðugt. Í almennum athugasemdum í greinargerð með frumvarpi því sem varð að skaðabótalögum sagði meðal annars að bætur fyrir varanlegan miska væru staðlaðar og að þær skyldi ákveða á grundvelli miskastigs samkvæmt sérstakri töflu. Í athugasemdum við 4. gr. í greinargerðinni sagði jafnframt að við gerð taflnanna skyldi lagt til grundvallar að tiltekinn varanlegur miski bitnaði jafnþungt á hverjum þeim sem fyrir honum yrði þannig að sami áverki eða sams konar líkamsspjöll leiddu að jafnaði til sama miskastigs. Töflurnar ættu því að sýna læknisfræðilega orkuskerðingu eða miska en ekki skerðingu til að afla tekna. Samkvæmt þessu ber að leggja miskatöflu örorkunefndar til grundvallar við þann hluta ákvörðunar um fjárhæð miskabóta samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga sem lýtur að almennu mati á því hversu miklar afleiðingar tjóns eru frá læknisfræðilegu sjónarmiði. 9. Ekkert verður samkvæmt framansögðu ráðið af 4. gr. og 3. mgr. 10. gr. skaðabótalaga eða athugasemdum í greinargerð með frumvarpi sem varð að þeim lögum hvort rétt er að leggja saman miskastig vegna orkutaps af völdum hvers áverka um sig samkvæmt miskatöflum við mat á heildarmiska vegna fjöláverka eða beita annarri aðferð. 20. Þegar örorka stefnda var metin af lækni að ósk beggja málsaðila með endanlegri matsgerð 9. júlí 2018 var í gildi miskatafla sem örorkunefnd hafði gefið út 21. febrúar 2006. Í inngangi töflunnar var vísað til 3. mgr. 10. gr., sbr. 1. mgr. 4. gr. skaðabótalaga, og meðal annars sagt að í slíkri töflu væri metin skerðing á líkamlegri og eftir atvikum andlegri færni hjá þeim sem orðið hefðu fyrir líkamstjóni. Taflan væri fyrst og fremst leiðbeinandi um mat á miskastigi vegna tiltekinna tegunda líkamstjóns. Þá var þar tekið fram að áverka sem ekki væri getið um í töflunni yrði að meta með hliðsjón af svipuðum áverkum í henni og hafa til hliðsjónar miskatöflur annarra landa sem getið væri um í hliðsjónarritum. Í miskatöflunni var miski fyrir hverja tegund áverka fyrir sig gefinn upp sem hlutfall af hundraði. 21. Í fyrrnefndri miskatöflu var ekki vikið að því með almennum hætti hvernig meta skyldi heildarmiska vegna tjóns á fleiri en einum líkamshluta. Þá var heldur ekki vikið að því hvaða áhrif miski vegna eldra líkamstjóns ætti að hafa við mat á miska vegna síðara orkutaps. Í kafla VII um útlimaáverka var sérstakur liður um miska vegna finguráverka. Þar var gert ráð fyrir að samanlagðan miska vegna missis fleiri en eins fingurs ætti að meta minni en sem næmi samtölu miska vegna missis hvers fingurs fyrir sig. Í töflunni var ekki að finna önnur sambærileg tilvik og engar öruggar vísbendingar eða leiðbeiningar um hvort beita ætti samlagningu eða hlutfallsreglu við mat á heildarmiska vegna orkutaps sem tengdist fleiri en einum líkamshluta. 22. Örorkunefnd gaf út nýja töflu um miskastig í júní 2019 eftir að fyrrnefnd matsgerð var unnin. Í inngangi töflunnar er að finna sambærilegar upplýsingar og í þeirri eldri. Í VIII. kafla er sett fram sú regla að þegar um er að ræða útbreiddar afleiðingar slyss með færniskerðingu og miska frá fleiri en einu líkamssvæði skuli beita svokallaðri hlutfallsreglu og um hana vísað til hliðsjónarrita og tilgreindrar vefslóðar. Jafnframt er vísað til þess að ef tjónþoli hefur orðið fyrir líkamstjóni í eldra slysi og „verið metinn til varanlegs miska vegna þess“ skuli einnig beita hlutfallsreglu með þeim hætti sem lýst hafi verið. Þá kemur fram í kaflanum að frá þessari reglu séu undantekningar bæði til hækkunar og lækkunar og sem dæmi tekið líkamstjón á pöruðum líffærum, svo sem augum, eyrum og nýrum. Í niðurlagi kaflans eru ítarlegar reiknitöflur til að auðvelda útreikninga á grundvelli hlutfallsreglunnar. 23. Svo sem fyrr greinir segir í grein 10.2 í vátryggingarskilmálunum að örorku skuli meta í hundraðshlutum samkvæmt töflum örorkunefndar um miskastig sem í gildi eru þegar örorkumat fer fram en ekki vikið að því hvaða reiknireglu beri að beita ef slys hefur valdið orkutapi sem tengist fleiri en einum líkamshluta eða líffæri. Orðalag greinar 10.3 um að við „útreikning örorkubóta [skuli] ekki tekið tillit til örorku sem var til staðar fyrir slysið“ verður samkvæmt orðanna hljóðan skilið með þeim hætti að ekki skuli miða greiðslu miskabóta vegna slyss við lægra miskastig en samkvæmt töflum örorkunefndar þótt tjónþoli hafi áður orðið fyrir líkamstjóni sem metið hafi verið til miska. Frá þeirri meginreglu er hins vegar gerð sú undantekning í grein 10.4 að missir eða bæklun á útlim eða líffæri sem ónothæft var fyrir slys skuli ekki hafa í för með sér bótarétt og að missir eða bæklun á útlim eða líffæri sem áður var bæklað skuli meta með hliðsjón af bæklun fyrir slys. Ekki er útfært í skilmálunum hvernig reikna eigi slíka lækkun miska vegna forskaða. Í ljósi andskýringarreglunnar og þeirrar meginreglu sem kemur fram í grein 10.3 í vátryggingarskilmálunum um að hlutfallsreglu verði ekki beitt þegar um forskaða er að ræða stóð það áfrýjanda nær að kveða á um það með skýrum hætti í skilmálunum ef hann taldi að beita ætti hlutfallsreglu við læknisfræðilegt heildarmat á miska af völdum fjöláverka. Samkvæmt því verður áfrýjandi að bera hallann af því að ekkert í skilmálum slysatryggingarinnar styður málatilbúnað hans um beitingu hlutfallsreglu.Hlutfallsregla sem meginregla í matsfræðum við mat á miska vegna fjöláverka24. Hvað sem líður framangreindu er því jafnframt haldið fram af hálfu áfrýjanda að sú hlutfallsregla sem kemur fram í miskatöflu örorkunefndar frá árinu 2019 hafi verið viðurkennd meginregla í þeim matsfræðum sem læknar hafi unnið eftir við mat á læknisfræðilegri örorku vegna fjöláverka á grundvelli miskatöflu örorkunefndar frá árinu 2006.25. Í 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga segir að bætur fari eftir aldri tjónþola á tjónsdegi og skuli vera í samræmi við töflu sem fram kemur í greininni „fyrir algeran, 100 stiga, miska“. Í 3. mgr. 4. gr. laganna er heimild til að ákveða allt að 50% hærri miskabætur en samkvæmt umræddri töflu. Ekki verður lagður rýmri skilningur í ákvæði 2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga um að alger miski samsvari 100 stigum en að það teljist hámarksmiski og bætur verði ekki greiddar umfram það ef 3. mgr. 4. gr. er ekki beitt. Umrædd ákvæði geta því ekki talist vísbending um að beita beri hlutfallsreglu þegar afleiðingar fjöláverka eru metnir til miska og samanlagður miski nær ekki 100 stigum. 26. Í miskatöflu örorkunefndar frá árinu 2006 eru ákvæði um finguráverka eins og áður hefur verið rakið. Regla þessi er í ætt við hlutfallsregluna og hefur sérstöðu í þessari miskatöflu. Þrátt fyrir upptöku hlutfallsreglunnar í miskatöflu örorkunefndar frá árinu 2019 er sérregluna um áverka á fleiri en einum fingri einnig þar að finna. Tilvist þessarar reglu í eldri miskatöflu frá árinu 2006 getur því ekki stutt þá málsástæðu áfrýjanda að hlutfallsreglan hafi verið meginreglan við læknisfræðilegt mat á miska í gildistíð þeirrar miskatöflu enda hefði sérreglan þá verið óþörf.27. Í framkvæmd hefur verið litið til mats á varanlegum miska samkvæmt dönskum miskatöflum þegar hinum íslensku sleppir og hefur sú framkvæmd stoð í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til skaðabótalaga, sbr. dóm Hæstaréttar 14. mars 2013 í máli nr. 608/2012. Í þeim dómi var fjallað um mat á varanlegum miska vegna líkamstjóns. Í honum sagði meðal annars að miskatafla örorkunefndar frá árinu 2006 svari að stórum dráttum til sambærilegrar danskrar töflu um mat á varanlegum miska sem þó hafi í ýmsum efnum verið ítarlegri. Í dóminum var því aftur á móti hafnað að styðjast mætti við bandaríska töflu um mat á varanlegri örorku. 28. Þau almennu viðmið í dönsku miskatöflunni frá 1. febrúar 2017, sem vísað hefur verið til í málinu, gera meðal annars ráð fyrir að við mat á heildarmiska þegar um fjöláverka af völdum sama slyss er að ræða verði ekki sjálfkrafa beitt samlagningu á miska vegna hvers áverka fyrir sig. Nánar tiltekið er þar gert ráð fyrir að heildarmiski vegna fjöláverka geti ýmist verið metinn til fleiri, jafnmargra eða færri miskastiga en samanlagður miski vegna hvers áverka um sig. Það ræðst af því hvort einstakir áverkar magna upp afleiðingar hinna, afleiðingar hvers þeirra um sig séu óháðar afleiðingum hinna eða einkenni fleiri en eins áverka skarist. Svipuð viðmið koma þar fram um mat á miska þegar um forskaða er að ræða. Danska miskataflan mælir því ekki fyrir um beitingu hlutfallsreglu við mat á fjöláverka með eins afdráttarlausum hætti og miskatafla örorkunefndar frá árinu 2019 þótt í henni segi að frá hlutfallsreglunni geti verið undantekningar bæði til hækkunar og lækkunar. Hún rennir því heldur ekki stoðum undir þá ætluðu meginreglu um beitingu hlutfallsreglu sem áfrýjandi styður málatilbúnað sinn við. Af hálfu áfrýjanda hefur heldur ekki verið sýnt fram á með hvaða hætti sambærilegar töflur í öðrum löndum renni stoðum undir þá meginreglu í matsfræðum sem hann byggir á í máli þessu. 29. Af hálfu áfrýjanda hefur verið vísað til dóms Hæstaréttar 17. maí 2018 í máli nr. 488/2017. Í því máli var um að ræða kröfu um miskabætur samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga en þar sem ekki var ágreiningur um aðferðafræði við mat á miska hefur dómurinn ekki fordæmisgildi í máli þessu.30. Af hálfu áfrýjanda hefur jafnframt verið vísað til nokkurra úrskurða úrskurðarnefndar velferðarmála sem varða kröfur á hendur Sjúkratryggingum Íslands um bætur fyrir varanlega læknisfræðilega örorku af völdum slysa á grundvelli laga nr. 100/2007 um almannatryggingar og laga nr. 45/2015 um slysatryggingar almannatrygginga. Áfrýjandi dregur þá ályktun af þeim að þótt ekki sé í umræddum lögum kveðið á um hvernig meta skuli læknisfræðilega örorku hafi sú venja skapast í framkvæmd á því sviði að beita hlutfallsreglu við slíkt mat.31. Sem fyrr segir er bótakrafa stefnda í þessu máli reist á vátryggingarsamningi sem gerður var við áfrýjanda af hálfu vinnuveitanda stefnda á grundvelli kjarasamnings sem stéttarfélag hans átti aðild að. Réttarstaða stefnda gagnvart áfrýjanda er því önnur en þeirra sem krefja Sjúkratryggingar Íslands um bætur.32. Samkvæmt öllu framangreindu hefur áfrýjandi ekki sýnt fram á að skaðabótalög, kjarasamningar, lög um vátryggingarsamninga, skilmálar slysatryggingar launþega, eins og þeir verða túlkaðir í ljósi andskýringarreglunnar, eða sú miskatafla örorkunefndar sem í gildi var þegar mat á varanlegri örorku fór fram styðji málatilbúnaði hans. Þá hefur hann heldur ekki með tilvísun til dómaframkvæmdar eða með öðrum hætti sýnt fram á tilvist venju um beitingu hlutfallsreglu við mat á heildarmiska af völdum fjöláverka á grundvelli miskatöflu örorkunefndar frá árinu 2006.33. Þar sem skilmálar fyrrnefndrar slysatryggingar launþega mæltu fyrir um að meta skyldi örorku í hundraðshlutum samkvæmt töflum örorkunefndar um miskastig sem í gildu væru þegar örorkumat færi fram er ekki tilefni til þess að taka til þess afstöðu í málinu hvort miskatafla örorkunefndar frá árinu 2019 á sér lagastoð svo sem gert var í dómi Landsréttar. 34. Samkvæmt öllu framangreindu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. 35. Um málskostnað og gjafsóknarkostnað hér fyrir dómi fer eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Vörður tryggingar hf., greiði 1.000.000 króna í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð.Allur gjafsóknarkostnaður stefnda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 1.000.000 króna. https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/$Verdict/Download/?docId=6fe7fa02-6466-4a8a-a624-76dd8350d9c2&pageitemid=bc17135c-20a8-11e9-85de-94b86df896cb
|
Mál nr. 176/2014
|
Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá héraðsdómi
|
S ehf. höfðaði mál gegn L hf. og krafðist viðurkenningar á því að krafaP, sem var eigandi S ehf., á hendur L hf. um endurgreiðslu á ofgreiddumgreiðslum samkvæmt nánar tilgreindum bílasamningi hefði verið framseld sér meðyfirlýsingu um yfirtöku samningsins. Fyrir lá að nauðsamningur hafði veriðstaðfestur vegna hins upphaflega lánveitanda, A hf., og hafði P fengiðendurgreidda 1.000.000 krónur á grundvelli samningsins. Í dómi Hæstaréttar komfram að umrædd fjárhæð stæði óhreyfð á reikningi P og að því hefði ekki veriðborið við að eitthvað stæði því í vegi að fjárhæðin yrði greidd S ehf. eða að Phyggðist allt að einu halda greiðslunni, sem hann þóteldi sig ekki eiga tilkall til. Að umræddri greiðslu frágenginni væri óljósthvaða fjárhagslegu hagsmuni S ehf. teldi sig geta sótt á hendur L hf. effallist yrði á viðurkenningarkröfu hans. Heimild til að krefjast í einkamáliviðurkenningardóms væri samkvæmt 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála háð því skilyrði að stefnandi leiddi líkur að því að slík réttindiværu til staðar og að viðkomandi kynni að eiga tilkall til þeirra. Þá værióhjákvæmilegt að stefnandi bæri skýrlega fyrir sig í stefnu málsástæður um aðlögvarðir hagsmunir væru af nánar tilgreindum ástæðum fyrir hendi. Þar sem Sehf. hafði ekki sýnt fram á lögvarða hagsmuni sína af úrlausn málsins varmálinu vísað frá dómi.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson og Benedikt Bogason og Karl Axelsson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. mars2014. Hann krefst þess að viðurkennt verði að krafa Páls Kr. Pálssonar á hendur stefnda um endurgreiðslu á ofgreiddumgreiðslum samkvæmt nánar tilgreindum bílasamningi hafi verið framseld sér meðyfirlýsingu 6. janúar 2009 og að krafa sín um endurgreiðslu á ofgreiddumgreiðslum á grundvelli samningsins, sem eigi rætur að rekja til tímabilsinsfyrir umrætt tímamark, haldist þrátt fyrir ákvæði 7. mgr. 18. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. Ágreiningur aðila snýst um það hvort mögulegurréttur til endurgreiðslu vegna ólögmætrar gengistryggingar bílasamnings AVANThf. við Pál Kr. Pálsson frá 3. apríl 2007 hafi flust til áfrýjanda við yfirtökuhans á umræddum samningi 6. janúar 2009 vegna tímabilsins frá samningsgerð framað umræddri yfirtöku réttinda og skyldna samkvæmt samningnum. Á árinu 2011sameinaðist AVANT hf. stefnda en Páll er ásamt eiginkonu sinni eigandi og fyrirsvarsmaðuráfrýjanda, svo sem hann staðfesti við skýrslugjöf fyrir héraðsdómi. Með bréfi 15. mars 2011 var Páli tilkynnt aðnauðasamningur hefði verið staðfestur vegna AVANT hf. og á grundvellisamningsins voru honum greiddar 1.000.000 krónur sem lagðar voru inn á reikningá hans nafni. Af gögnum málsins verður ekki ráðið hvort eða að hvaða markiumrædd greiðsla var endurgreiðsla vegna ofgreiddra afborgana, liður íniðurfærslu ofreiknaðs höfuðstóls eða hvoru tveggja. Fyrir liggur að Páll teluráfrýjanda réttan móttakanda endurgreiðslunnar. Kröfugerð áfrýjanda felur í sér að viðurkennt verðiað endurgreiðsla AVANT hf. eigi með réttu að greiðast áfrýjanda. Samkvæmtupplýsingum áfrýjanda stendur fjárhæðin óhreyfð á fyrrgreindum reikningi. Þáhefur því ekki verið borið við að eitthvað standi því í vegi að umrædd fjárhæðverði greidd áfrýjanda eða að Páll hyggist allt að einu halda umræddrigreiðslu, sem hann telur sig ekki eiga tilkall til. Að þeirri greiðslufrágenginni er óljóst hvaða fjárhagslegu hagsmuni áfrýjandi telur sig geta sóttá hendur stefnda ef fallist yrði á viðurkenningarkröfu hans. Heimild 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála hefur verið skýrð svo að sá sem höfðar mál til viðurkenningar átilvist mögulegra fjárhagslegra réttinda verði hvað sem öðru líður að leiðanægar líkur að því að slík réttindi séu fyrir hendi og að viðkomandi kunni aðeiga tilkall til þeirra. Þá er óhjákvæmilegt að stefnandi beri skýrlega fyrirsig í stefnu málsástæður um að lögvarðir hagsmunir séu af nánar tilgreindumástæðum fyrir hendi. Það var fyrst við munnlegan flutning málsins fyrirHæstarétti sem því var borið við af áfrýjanda að hugsanlegir hagsmunir hans,umfram nefnda endurgreiðslu, kynnu að felast í rétti til að skuldajafna kröfuvegna ofreiknaðs höfuðstóls á móti eftirstöðvum samningsgreiðslna þrátt fyrirtilvist fyrrgreinds nauðasamnings. Í því sambandi ber að gæta að því aðkröfugerð áfrýjanda endurspeglar ekki þann grundvöll málsins að hann hafifengið framseldan rétt fyrri samningshafa til höfuðstólsleiðréttingar, sbr. tilhliðsjónar aðgreiningu 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, sbr. lög nr. 151/2010, í endurgreiðslu ofgreiddra afborganaannars vegar og höfuðstólsleiðréttingar hins vegar. Miðast dómkrafa áfrýjandaeingöngu við að viðurkennt verði að krafa Páls Kr. Pálssonar, um endurgreiðsluá ofgreiddum greiðslum samkvæmt nefndum bílasamningi frá 3. apríl 2007, hafiverið framseld honum að fullu og nær hún því ekki til höfuðstólsleiðréttingar. Samkvæmt framangreindu hefur áfrýjandi ekki sýntfram á lögvarða hagsmuni til að fá leyst úr þeirri kröfu sem hann hefur uppi ogverður málinu því vísað frá héraðsdómi. Málskostnaðarákvörðun hins áfrýjaða dóms skalóröskuð en áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstaréttisvo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað er staðfest. Áfrýjandi, Skyggni ehf., greiði stefnda, Landsbankanumhf., 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2013. I. Málþetta, sem var dómtekið 29. nóvember sl., er höfðað 11. mars 2013 af Skyggniehf., Ármúla 8 í Reykjavík, gegn Landsbankanum hf., Austurstræti 11 íReykjavík. Dómkröfurstefnanda eru þær „að viðurkennt verði með dómi að krafa Páls Kr. Pálssonar, kt. [...], á hendur stefnda um endurgreiðslu á ofgreiddumgreiðslum samkvæmt bílasamningi, upphaflega á milli Páls Kr. Pálssonar og AVANThf., dags. 3. apríl 2007, hafi verið framseld að fullu til stefnanda, meðyfirlýsingu undirritaðri af Páli Kr. Pálssyni, stefnanda og AVANT hf., dags. 6.janúar 2009, og að krafa stefnanda um endurgreiðslu á ofgreiddum greiðslum ágrundvelli samningsins sem á rætur að rekja til tímabilsins fyrir 6. janúar2009 haldist, þrátt fyrir ákvæði 7. mgr. 18. gr. laga um vexti og verðtryggingunr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010“. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendistefnda. Stefndikrefst sýknu auk málskostnaðar. Íöndverðu krafðist stefndi þess aðallega að málinu yrði vísað frá dómi. Þeirrikröfu var hafnað með úrskurði 2. október sl. II. Atvikmáls þessa eru þau að fyrirsvarsmaður stefnanda, Páll Kr. Pálsson, gerði 3.apríl 2007 samning við AVANT hf. sem bar yfirskriftina „Bílasamningur AVANT hf.Kaupleigusamningur Jafnar greiðslur“. Með samningnum tók hann bifreið ákaupleigu, en þar kemur fram að samningsverð skuli vera 5.138.462 krónur ogmánaðarleg leiga nemi 74.848 krónum að meðaltali. Samkvæmt samningnum skylduvextir miðast við tiltekna myntkörfu, en í framkvæmd virðist hafa verið litiðsvo á að fyrrgreint leigugjald væri gengistryggt. Ágreiningslaust er aðóheimilt hafi verið að gengistryggja greiðsluskyldu leigutaka samkvæmtsamningnum og að af þeim sökum hafi stofnast til endurkröfuréttar vegna þesssem leigutaki ofgreiddi. Hinn6. janúar 2009 var undirrituð yfirlýsing af hálfu Páls, stefnanda og AVANT hf.Í yfirlýsingu þessari sagði meðal annars eftirfarandi: „Samkomulag hefur orðiðum að Skyggni hf. [...] yfirtaki frá dagsetningu yfirlýsingar þessarar allanrétt og allar skyldur núverandi leigutaka samkvæmt framangreindum bílasamningien eftirstöðvar þann 6. janúar 2009 eru kr. 8.406.538. Verðandi leigutaki ogsjálfskuldarábyrgðaraðilar hafa móttekið samningsskilmála bílasamnings AVANThf. og staðfesta með undirritun sinni að hafa kynnt sér og samþykkt ákvæði ogskilmála bílasamningsins að öllu leyti. Samningurinn þarf að vera í skilum ogumráðaskipti framkvæmd áður en yfirtaka þessi fer fram. Yfirlýsing þessiupphefur ekki greiðsluskyldu núverandi leigutaka vegna gjaldfallina eðaáfallinna vátryggingariðgjalda né sekta eða annarra opinberra gjalda afleigutækinu á yfirtökudegi. / Þegar umráðaskipti hafa átt sér stað ogyfirlýsing þessi hefur verið samþykkt og undirrituð af AVANT hf. fellur niðurallur réttur og allar skyldur núverandi leigutaka varðandi sama samning aðundanskildu því sem að framan greinir.“ Fyrrgreindur Páll undirritaðiyfirlýsingu þessa sem fyrri leigutaki og sjálfskuldarábyrgðaraðili sem og fyrirhönd stefnanda sem verðandi leigutaka. Pálivar tilkynnt 15. mars 2011 að nauðasamningur hefði verði staðfestur vegna AVANThf. sem fæli í sér nánar tilgreinda tilhögun á uppgjöri krafna viðskiptavinafélagsins vegna ólögmætra bílasamninga. Þar kemur fram að greiðsla til Páls aðfjárhæð 1.000.000 króna yrði lögð inn á nánar tiltekinn reikning. Fram kemur ístefnu og fyrirliggjandi gögnum að Páll hafi mótmælt tilkalli sínu til þessararendurgreiðslu og að fjárhæðin standi enn óhreyfð á reikningi hans. Ágreiningslauster að stefndi hafi á árinu 2011 tekið við öllum réttindum og skyldum AVANT hf.Lögmaður stefnanda og Páls ritaði stefnda bréf 12. september 2012 þar sem framkom að niðurstaða endurútreikning samkvæmt 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001,sbr. bráðabirgðaákvæði X í lögunum, væri sú að Páll Kr. Pálsson ætti kröfu aðfjárhæð 4.691.196 krónur, en fengi einungis greiddar 1.000.000 króna vegnanauðasamningsins, og ætti stefnandi enga kröfu á hendur kröfuhafa. Var upplýstað ekki yrði unað við þessa niðurstöðu, þar sem stefnandi hefði yfirtekið öllréttindi og skuldbindingar Páls samkvæmt samningnum. Ef lagabreytingin yrðitalin eiga við um hann hefði það í för með sér að stefnandi tæki að sér munhærri skuldbindingu en í raun hafi verið til staðar. Taldi hann þessaniðurstöðu brjóta í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar sem og samningsviðauka1 við mannréttindasáttmála Evrópu. Ísvarbréfi stefnda 3. október 2012 er staðfest að með endurútreikningi samkvæmtfyrrgreindu lagaákvæði hefði verið komist að þeirri niðurstöðu að Páll hefðiofgreitt 4.691.196 krónur á sama tíma og stefnandi skuldaði 8.711.806 krónur ágrundvelli bílasamningsins. Þá var því hafnað að þessi niðurstaða færi í bágavið 72. gr. stjórnarskrárinnar og tilgreindan samningsviðaukamannréttindasáttmálans. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveðst byggja dómkröfu sína á því að 7. mgr. 18.gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, verðiekki beitt gagnvart honum, þar sem ákvæðið brjóti í bága við 72. gr.stjórnarskrárinnar og lög um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, sbr.samningsviðauka nr. 1 við samning um verndum mannréttinda og mannfrelsis. Stefnandi tekur fram að lög nr.151/2010 hafi tekið gildi eftir yfirtöku bílasamningsins, en virðist engu aðsíður eiga að taka til bílasamningsins. Enn fremur sé með lögunum mælt fyrir umhvernig kröfuhafi skuli gera upp við fyrri skuldara annars vegar og seinniskuldara hins vegar (sem hafi yfirtekið skuldbindingar fyrri skuldarans). Þvíséu lögin, a.m.k. að því er varðar 7. mgr. 18. gr. laganna, afturvirk, sbr.bráðabirgðaákvæði X í lögunum. Þátekur stefnandi fram að hann hafi tekið yfir öll réttindi og skyldur Páls Kr.Pálssonar samkvæmt bílasamningnum 6. janúar 2009. Heldur stefnandi því fram aðef lög nr. 151/2010 hefðu ekki verið lögleidd hefðu almennar reglur átt aðgilda. Hefði það þýtt að við skuldskeytinguna hefði stefnandi yfirtekið öllréttindi og allar skuldbindingar Páls Kr. Pálssonar samkvæmt bílasamningnum.Stefnandi hefði því notið lækkunar á höfuðstól þar sem bílasamningurinn hafiverið með ólögmæta gengistryggingu. Stefnandiheldur því fram að með almennum lögum sé ekki unnt, með svo íþyngjandi hættisem á reyni hér, að hrófla með afturvirkum hætti við réttarreglum um efniskuldbindinga og greiðslur skulda frá því sem hafi gilt þegar til þeirra hafiverið stofnað og af þeim greitt, sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnandiáréttar sérstaklega í þessu sambandi að hann hafi tekið við öllum réttindum ogskuldbindingum Páls Kr. Pálssonar samkvæmt bílasamningnum, en ekki einungisskuldbindingum hans. Stefnandiheldur því jafnframt fram að jafnvel þótt talið yrði að stefnda sé heimilt aðbera fyrir sig 7. mgr. 18. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, sbr.lög nr. 151/2010, þá megi af 9. mgr. 18. gr. laganna, að teknu tilliti tilbráðabirgðaákvæðis X, ráða að skuldurum sé heimilt að semja um það innbyrðishvernig fari um uppgjörsfjárhæð. Þar komi fram að ágreiningurrísi innbyrðis á milli skuldara skv. 7. mgr. 18. gr. laganna skuli kröfuhafigreiða uppgjörsfjárhæð inn á geymslureikning í samræmi við ákvæði laga nr.9/1978 með þeim skilmálum að deiluaðilar sanni rétt sinn til greiðslunnarmeð gildu samkomulagi eða að fullnaðardómur hafi gengið um ágreining þeirra. Afþessu megi ráða að löggjafinn hafi veitt möguleika á að skuldarar náisamkomulagi um hvaða skuldari eigi rétt á greiðslu. Beri lagaákvæðið merki þessað með því hafi átt að tryggja sanngirni og að skuldarar geti sammælst sín ámilli um það hver eigi rétt til greiðslunnar. Stefnanditekur fram að í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 151/2010 segi um 9. mgr.18. gr. laganna að mikilvægt sé að uppgjörsgreiðsla verði innt af hendi tilþess aðila sem raunverulega hafi orðið fyrir tjóni og að komið verði í vegfyrir frekari þrætur, eftir að greiðsla hefur verið innt af hendi, eða deilurum það hvert fjármálafyrirtæki eigi að ráðstafa greiðslunum. Í tilvikistefnanda og Páls Kr. Pálssonar ríki samkomulag um að stefnandi eigi rétt áallri greiðslunni (endurútreikningnum) en ekki Páll Kr. Pálsson. Því beri að takatillit til þessa samkomulags. Ístefnu reisti stefnandi kröfu sína enn fremur á því að víkja bæribílasamningnum til hliðar að hluta á þeim grundvelli að það væri ósanngjarnteða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr.7/1936. Við aðalmeðferð málsins féll stefnandi frá þessari málsástæðu. Umlagarök vísar stefnandi til almennra reglna samninga- og kröfuréttar, einkumtil sjónarmiða um framsal, efndir og lok kröfuréttinda. Þá vísar hann tilákvæða laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, einkum II., VI. og VII.kafla þeirra. Enn fremur styðjist krafa um málskostnað við XXI. kafla laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, aðallega 129. og 130. gr. 2. Málsástæður og lagarök stefnda Af hálfu stefnda er því mótmælt aðákvæði 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 fari í bága við ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar umvernd eignarréttar og fyrsta samningsviðauka við mannréttindasáttmála Evrópu.Ákvæði 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 mæli fyrir um endurgreiðslu til þessaðila sem hafi raunverulega orðið fyrir tjóni með því að ofgreiðasamningsbundnar greiðslur á grundvelli ólögmætrar gengistryggingar. Um þettavísar stefndi til greinargerðar með ákvæðinu í frumvarpi því sem varð að lögumnr. 151/2010, en nánari grein verður gerð fyrir athugasemdunum í kafla IV. Stefnditekur undir framangreind sjónarmið í greinargerðinni. Bendir hann á að þegarstefnandi hafi yfirtekið samninginn, sem málið fjalli um, hafi væntanlega veriðgert ráð fyrir því að jafn verðmæt eign kæmi á móti skuld eins og hún hafistaðið á þeim tíma sem yfirtakan hafi átt sér stað. Því sé með öllu óeðlilegtað stefnandi fái notið endurgreiðslu sem sé til komin vegna ofgreiðslu fyrriskuldara sem hafi orðið fyrir tjóni vegna ólögmætrar gengistryggingar. Að öðrumkosti fengi stefnandi bæði notið endurgreiðslunnar og lægra kaupverðs viðyfirtöku kröfunnar eins og fram komi í greinargerð með 7. mgr. 18. gr. laga nr.38/2001. Stefndihafnar því að stefnandi hefði samkvæmt almennum reglum átt rétt áendurgreiðslunni en ekki Páll Kr. Pálsson. Hvað sem líður ákvæði 7. mgr. 18.gr. laga nr. 38/2001 telur stefnandi ljóst að Páll hefði alltaf verið rétturaðili til að gera tilkall til endurgreiðslunnar en ekki stefnandi. Því skiptigreinin í raun engu máli um réttarstöðuna, enda mæli ákvæðið fyrir umsambærilega reglu og leiddi af gildandi rétti, þ.e. af almennum reglum kröfu-og skaðabótaréttar. Íþessu sambandi vísar stefndi í fyrsta lagi til framangreindra röksemda að baki7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Í öðru lagi telur stefndi að líta beri tilþess að krafa vegna ofgreiðslu, sem er til komin vegna ólögmætrargengistryggingar, sé þess eðlis að hana sé hægt að setja fram annaðhvort íformi endurgreiðslukröfu eða skaðabótakröfu. Skaðabótakröfur sem þessar byggi áþeim grundvelli að lánveitandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því aðbjóða einhliða upp á ólögmæta skilmála í samningi og krefja skuldara meðólögmætum hætti um of háar greiðslur. Telur stefndi ljóst að ekki komi tilgreina að líta á framsalshafa slíks samnings sem tjónþola. Tjónþolinn sé án efaframseljandinn og tjón hans sé til komið vegna þeirra ofgreiðslna sem hann hafiinnt af hendi á þeim tíma sem hann hafi verið skuldari að samningnum.Framsalshafinn hafi hins vegar ekki orðið fyrir neinu tjóni þar sem hann metistöðu sína við framsalið út frá því að krafan sé að fullu gild, að þeirrifjárhæð sem hún standi þá í, án tillits til þess hvort endurgreiðsla kunnisíðar að koma til. Þá hafi lánveitandinn ekki heldur sýnt af sér neina saknæmaháttsemi gagnvart framsalshafanum sem leitt hafi til tjóns fyrir hann. Vegnaþessa sé m.a. ljóst að réttur aðili að skaðabótamáli á hendur stefnda hafiverið framseljandinn, Páll Kr. Pálsson, en ekki framsalshafinn sem séstefnandi. Telur stefndi því jafnframt að réttur aðili að því að sækja kröfunaí formi endurgreiðslu hljóti að vera sami aðilinn og ætti skaðabótakröfuna,þ.e.a.s. sá aðili er orðið hafi fyrir tjóninu. Önnur niðurstaða myndi að matistefnda leiða til þess að kröfuhafar almennt þyrftu að sæta því að fleiri eneinn aðili eignuðust í raun sömu kröfuna vegna ofgreiðslu á grundvelliólögmætrar gengistryggingar. Framsalshafinn eignaðist þá endurgreiðslukröfu enframseljandinn skaðabótakröfu. Slík niðurstaða gangi ekki upp heldur hljótikrafan að liggja hjá einum og sama aðilanum á hvaða grundvelli sem hún kunni aðvera reist. Stefndivísar enn fremur til þess að liggi endurgreiðslukrafan hjá framsalshafanumleiði það jafnframt til óréttmætrar auðgunar framsalshafa og að sama skapi tilsamsvarandi tjóns fyrir framseljanda kröfunnar. Engin rök standi til þess aðframsalshafinn eigi rétt á því að njóta góðs af endurgreiðslu vegna greiðslnasem framseljandinn ofgreiddi. Þátelur stefndi að jafnvel þótt litið yrði svo á að 7. mgr. 18. gr. laga nr.38/2001 hafi breytt réttarástandinu frá því sem gilt hafi samkvæmt almennumreglum leiði það ekki til þess að um brot á eignarrétti sé að ræða, sbr. 72.gr. stjórnarskrárinnar. Eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar geti aldreistaðið í vegi fyrir því að með lögum sé málum skipað þannig að réttindi séuveitt þeim aðila sem augljóst sé að á að lokum rétt á að eignast viðkomandiréttindi. Stefnandi geti aldrei átt efnislegan rétt eða tilkall tilendurgreiðslunnar og ekki komi því til greina að líta á hana sem „eign“ hans í skilningi72. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndimótmælir málsástæðu stefnanda sem byggir á 9. gr. 18. gr. laga nr. 38/2001harðlega. Í ákvæðinu segi að ef ágreiningur um rétt til greiðslu rísi innbyrðismilli skuldara skv. 7. mgr. eða skuldara og þriðja manns skv. 8. mgr. skulikröfuhafi greiða uppgjörsfjárhæð inn á geymslureikning í samræmi við ákvæðilaga nr. 9/1978 með þeim skilmálum að deiluaðilar sanni rétt sinn tilgreiðslunnar með gildu samkomulagi eða að fullnaðardómur hafi gengið umágreining þeirra. Af málatilbúnaði stefnanda megi ráða að enginn slíkurágreiningur sé fyrir hendi heldur virðist vera óumdeilt að milli stefnanda ogPáls ríki samkomulag um að stefnandi eigi rétt á greiðslunni. Hins vegar hafiPáli þegar verið greitt á grundvelli 7. mgr. 18. gr. laganna og því getistefnandi krafið Pál um greiðslu á grundvelli samkomulags þeirra á milli. Afþessum sökum eigi 9. mgr. 18. gr. laganna ekki við í málinu, enda taki ákvæðiðekki til þess þegar ágreiningur rís milli skuldara og kröfuhafa um það hvereigi rétt á greiðslu skv. ákvæðinu. Ákvæðið geti heldur ekki átt við þegarkröfuhafi hafi þegar innt greiðslu af hendi til skuldara skv. 7. mgr. en þriðjimaður (stefnandi) telur kröfuhafa hafa greitt ranglega til skuldara. Því beriað hafna þessari málsástæðu stefnanda. Stefndivísar til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 18. gr. Einnig sévísað til og byggt á almennum reglum kröfu- og skaðabótaréttar. Þá styðjistkrafa um málskostnað við XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Einsog rakið hefur verið fékk Páli Kr. Pálsson endurgreidda 1.000.000 króna ágrundvelli endurútreiknings á skuld samkvæmt samningi hans og AVANT hf. frá 3.apríl 2007, en ágreiningslaust er að greiðslur samkvæmt samningnum hafi tekiðmið af gengi erlendra gjaldmiðla sem hafi farið í bága við 13. og 14. gr. laganr. 38/2001. Samkvæmt útreikningnum mun Páll hafa ofgreitt AVANT hf. 4.691.196krónur meðan hann var greiðandi samkvæmt samningnum. Á grundvelli nauðasamningsAVANT hf. fékk hann hins vegar einungis fyrrgreinda fjárhæð endurgreidda. Fyrirliggur að Páll, sem er fyrirsvarsmaður stefnanda, vill ekki þiggja þessaendurgreiðslu og telur að stefnandi, sem hafi tekið við öllum skyldum ogréttindum leigutaka samkvæmt samningnum með yfirlýsingu 6. janúar 2009, eigi aðnjóta hennar. Stefndi telur aftur á móti að farið hafi verið að lögum með þvíað standa með fyrrgreindum hætti að uppgjöri vegna ofgreiðslna fyrri leigutaka.Af þeim sökum hafnar hann því að stefnandi eigi rétt á leiðréttingu vegna ofgreiðslnafrá því fyrir 6. janúar 2009. Meðmálshöfðun sinni krefst stefnandi viðurkenningar á því að hann hafi meðyfirlýsingu 6. janúar 2009 fengið framselda kröfu um endurgreiðslu á ofgreiddumgreiðslum samkvæmt umræddum samningi sem inntar voru af hendi fyrir 6. janúar2009. Lýtur ágreiningur aðila einkum að þýðingu 7. mgr. 18. gr. laga nr.38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, í því samhengi. Stefnandi telur aðvirða beri ákvæðið að vettugi sökum þess að með fyrrgreindum lögum nr. 151/2010hafi verið hróflað með afturvirkum og íþyngjandi hætti við rétti hans tilendurgreiðslu samkvæmt fyrrgreindri yfirlýsingu þannig að farið hafi í bága við72. gr. stjórnarskrárinnar. Stefndi hafnar þessu, enda lítur hann svo á að 7.mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 breyti engu um að fyrri greiðandi eigi ávalltendurkröfurétt vegna ofgreiðslu sinnar auk þess sem hann telur ákvæðiðfullnægja kröfum 72. gr. stjórnarskrárinnar. Lögnr. 151/2010 voru sett í tilefni af niðurstöðu Hæstaréttar Íslands um aðólögmætt væri að verðtryggja lán í íslenskum krónum með því að láta þau takamið af gengi erlendra mynta, sbr. dóma Hæstaréttar Íslands frá 16. júní 2010 ímálum nr. 92/2010 og 153/2010. Jafnframt var í lögunum tekið tillit til þeirrarniðurstöðu Hæstaréttar Íslands, sbr. dóm réttarins frá 16. september 2010 ímáli nr. 471/2010, að samningsákvæði gengistryggðra lána í íslenskum krónum umsvonefnda LIBOR-vexti væru ógild, og að vaxtaskilmálar 4. gr. laga nr. 38/2001kæmu þeim til fyllingar. Með 1. gr. fyrrgreindra laga nr. 151/2010 var gerðbreyting á 18. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þar er mæltfyrir um hvernig haga beri uppgjöri lánssamninga sem hafa að geyma ógildsamningsákvæði um vexti eða endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldareða dráttarvexti. Ákvæði 7. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 7. mgr. 1. gr.laga nr. 151/2001, hljóðar svo: Nú hafa, einu sinni eðaoftar, orðið aðila- eða skuldaraskipti að lánssamningi þar sem um er að ræðaólögmæta vexti og/eða verðtryggingu. Skal þá hver skuldari eiga sjálfstæðanrétt gagnvart kröfuhafa til leiðréttingar á greiðslum þeim sem þeir inntu afhendi vegna lánsins, svo og rétt eða skyldu til leiðréttingar vegna breytinga áhöfuðstól lánsins vegna áhrifa gengistryggingar. Réttindi og skyldur hvers ogeins aðila skulu miðast við þann tíma sem viðkomandi var skuldari lánssamnings.Leiðrétting nær bæði til greiðslna og höfuðstóls á því tímabili samkvæmteftirfarandi reglum: a.Greiðsluuppgjör.Reiknaður skal mismunur allra þeirra greiðslna semskuldari innti af hendi og þess sem hefði átt að greiða miðað við vexti skv. 4.gr. og aðra skilmála lánssamnings. b.Höfuðstólsleiðrétting.Breytingar á höfuðstól vegna ólögmætrarverðtryggingar sem reiknaður hefur verið á höfuðstól láns meðan hver aðili varskuldari láns skal koma til sérstaks uppgjörs sem miðast við dagsetninguaðilaskipta að lánssamningi og miðast réttur eða skylda hvers aðila tilleiðréttingar við þann dag. Sé aðili ekki lengur skuldari láns skal mismunur vegnagreiðslna og leiðrétting höfuðstóls vegna ólögmætrar verðtryggingar koma tilsérstaks uppgjörs. Sé aðili enn skuldari skal mismunur greiðslna færður áhöfuðstól láns eða dreginn frá honum samkvæmt öðrum ákvæðum þessarar greinar. Afathugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 151/2010 má ráða aðtilgangur þeirra hafi einkum verið að draga úr óvissu við uppgjör samninga meðólögmætum samningsskilmálum um verðtryggingu. Þar kom fram að til grundvallarlagasetningunni lægju þau sanngirnisrök að sambærileg mál fengju sambærileganiðurstöðu auk þess sem tryggja átti réttaröryggi við uppgjör lána meðóskuldbindandi gengisviðmiðun. Í athugasemdum við það ákvæði er varð að 7. mgr.18. gr. laga nr. 38/2001 kemur fram að þar sé vikið að álitamálum um uppgjörslíkra lána þar sem skuldaraskipti hefðu orðið. Þar segir að í þeim tilvikum,sem kaupandi eignar hefur yfirtekið skuld með ólögmætum skilmálum umverðtryggingu eða vexti, sé ljóst að fyrri skuldari getur hafa orðið fyrirtjóni sökum þess að gert hafi verið ráð fyrir að lán hafi verið hærri fjárhæðaren raun varð á. Tekið er fram að í þessum tilvikum þurfi lánveitandi að geraupp við hvern skuldara, bæði afborgunarþátt og höfuðstólsbreytingar, sem miðistvið það tímabil er viðkomandi hafi verið skuldari að viðkomandi láni. Framkemur að skuldari, sem hafi t.d. yfirtekið lán með ólögmætri gengistryggingu,geti ekki gert kröfu um endurgreiðslu eða lækkunar á höfuðstól nema hann hafi ásínum eignarhaldstíma ofgreitt afborganir eða höfuðstóll hafi hækkað vegnagengisbreytinga. Aftur á móti væri gert upp við þann sem hefði orðið fyrirtjóni með því að greiðslutilhögun söluverðs hlutar tók mið af rangrilánsfjárhæð. Önnur tilhögun gæti leitt til þess að kaupandi eignar nytihvorutveggja réttar til endurgreiðslu og í raun lægra kaupverðs. Reglan miði aðþví að leiðréttingar skili sér á réttan stað í anda sanngirni og heilbrigðraviðskiptahátta. Jafnframt er tekið fram að í ákvæðinu felist þó engin afstaðatil mögulegra krafna milli viðkomandi aðila vegna viðskiptanna og aðuppgjörsreglan hafi engin áhrif á kröfur þeirra í milli. Málatilbúnaðurstefnanda er á því reistur að yfirlýsingin frá 6. janúar 2009 hafi falið í sérframsal á endurkröfurétti fyrri greiðanda vegna ofgreiðslna af hans hálfu. Einsog áður segir hefur stefndi byggt málsvörn sína meðal annars á því að stefnandigeti, þrátt fyrir framangreint, ekki gert tilkall til endurgreiðslu áofgreiðslum fyrri greiðanda hvað sem líði fyrrgreindu ákvæði 7. mgr. 18. gr.laga nr. 38/2001. Í þessu felast mótmæli við því að endurkröfurétturinn hafi íljósi almennra reglna kröfuréttar verið framseldur til stefnanda meðfyrrgreindri yfirlýsingu. Samningurum yfirtöku skuldar hefur almennt ekki önnur réttaráhrif en þau sem aðilarsamningsins ætluðu honum. Sé skriflegum samningi til að dreifa um yfirtöku skuldarber fyrst og fremst að líta til efnisatriða hans um ætlan aðila meðyfirtökunni. Í kafla II er gerð grein fyrir efni samnings stefnanda, AVANT hf.og fyrri leigutaka, Páls Kr. Pálssonar, frá 6. janúar 2009. Eins og þar errakið tók stefnandi með honum yfir „allan rétt og allar skyldur núverandileigutaka samkvæmt framangreindum bílasamningi“. Þá sagði þar að þegarumráðaskipti hefðu átt sér stað og yfirlýsing verið samþykkt og undirrituð afAVANT hf. félli niður „allur réttur og allar skyldur núverandi leigutakavarðandi sama samning“ að undanskildu því sem þar var gerð nánari grein fyrir.Samkvæmt þessu tók stefnandi yfir rétt fyrri leigutaka til afnota afbifreiðinni og til að fá afsal hennar við lok samningstímans. Enn fremur tókhann yfir þá meginskyldu samkvæmt samningnum að greiða leigugreiðslur í samræmivið ákvæði samningsins. Á sama tíma féll fyrrgreindur réttur fyrri leigutakaniður sem og skyldur hans samkvæmt samningnum. Hvorkií samningnum frá 6. janúar 2009 né í bílasamningnum er fjallað um réttleigutaka til endurgreiðslu afborgana ef í ljós kemur að hann hefur greittmeira en honum er skylt. Endurgreiðslukrafa af þeim toga varð til viðofgreiðslu fyrri leigutaka á grundvelli lögskipta hans og AVANT hf. Þó að þessilögskipti hafi byggst á fyrrgreindum bílasamningi var endurgreiðslukrafan óháð þeimréttindum og skyldum samningsaðila samkvæmt samningnum sem færðust yfir tilstefnanda með fyrrgreindri yfirlýsingu 6. janúar 2009. Því verður að líta svo áað með þeirri yfirlýsingu hafi engin aðilaskipti orðið á kröfu fyrri leigutakaum endurgreiðslu á því sem hann hafði ofgreitt AVANT hf. Yfirlýsingin veittiþví stefnanda ekkert tilkall til endurgreiðslu vegna ofgreiðslna sem áttu sérstað fyrir 6. janúar 2009. Ekki er því fallist á að 7. mgr. 18. gr. laga nr.38/2001 hafi svipt stefnanda neinum þeim réttindum sem njóti verndar 72. gr.stjórnarskrárinnar og viðurkenningarkrafa stefnanda lýtur að. Stefnandibyggir einnig á því að 9. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 styðji að skuldurum sé ítilvikum sem þessum heimilt að semja um það innbyrðis hvernig ráðstafa eigiendurgreiðslu kröfuhafa. Þar segir að rísi ágreiningur um rétt til greiðslumilli skuldara samkvæmt 7. mgr. eða skuldara og þriðja manns samkvæmt 8. gr.skuli kröfuhafi greiða uppgjörsfjárhæð inn á geymslureikning með þeim skilmálumað deiluaðilar sanni rétt sinn til greiðslunnar með gildu samkomulagi eða aðfullnaðardómur hafi gengið um ágreining þeirra. Þegar fyrri leigutaki fékkfyrrgreinda fjárhæð endurgreidda vegna ofgreiðslu sinnar lá hvorki fyrir aðágreiningur væri milli hans og hins nýja leigutaka um rétt til greiðslunnar néað gilt samkomulag hefði stofnast milli þeirra um ráðstöfun hennar. Fyrrgreintákvæði 9. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 hafði því enga þýðingu er uppgjörsfjárhæðinvar greidd fyrri leigutaka í samræmi við ákvæði 7. mgr. 18. gr. laganna.Upplýsingar um samkomulag fyrri og síðari leigutaka, um rétt þess síðarnefndatil endurgreiðslunnar, voru stefnda óviðkomandi eftir að endurgreiðslan hafðiverið innt af hendi, og virðist fremur tengjast innbyrðis lögskiptum þeirra. Meðvísan til þess sem hér hefur verið rakið verður hvorki séð að krafa fyrrileigutaka á hendur stefnda um endurgreiðslu vegna ofgreiðslna hans hafi veriðframseld stefnanda að fullu, líkt hann krefst viðurkenningar á, né að stefnandieigi kröfu um endurgreiðslu á ofgreiddum greiðslum á grundvelli bílasamningsinssem eigi rætur að rekja til tímabilsins fyrir 6. janúar 2009. Af þeim sökumverður stefndi sýknaður af viðurkenningarkröfu stefnanda. Með vísan til 1. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnanda gert að greiðastefnda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 500.000 krónur. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi,Landsbankinn hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Skyggnis ehf. Stefnandigreiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 202/2013
|
Kærumál Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu Y um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík um að kyrrsetja tiltekinn eignarhluta Y í fasteign að beiðni tollstjóra. Kæra Y barst ekki héraðsdómi fyrr en að liðnum kærufresti og var málinu því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. mars 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. mars 2013, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 15. október 2012 um að kyrrsetja eignarhluta hans í fasteigninni [...] í Reykjavík, fastanúmer [...] -[...] og [...]-[...]. Um kæruheimild vísar varnaraðili til 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Varnaraðili krefst þess að áðurgreind kyrrsetningargerð verði felld úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Að kröfu sóknaraðila kyrrsetti sýslumaðurinn í Reykjavík 15. október 2012 eignarhluta varnaraðila í fyrrgreindri fasteign til tryggingar væntanlegri skattkröfu á hendur honum vegna ætlaðra brota gegn lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Með bréfi 24. sama mánaðar var þess krafist á grundvelli 4. mgr. 41. gr. a laga nr. 50/1988, sbr. 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að héraðsdómur felldi kyrrsetninguna úr gildi. Þeirri kröfu var hafnað með hinum kærða úrskurði. Samkvæmt 1. mgr. 41. gr. a laga nr. 50/1988, sbr. lög nr. 24/2011, er heimilt að krefjast kyrrsetningar hjá skattaðila og öðrum þeim, sem rökstuddur grunur um refsivert brot samkvæmt 40. gr. laganna beinist að, til tryggingar greiðslu væntanlegrar kröfu um virðisaukaskatt, fésekt og sakarkostnað í málum er sæta rannsókn hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins að nánar tilgreindum skilyrðum fullnægðum. Í 4. mgr. sömu greinar kemur fram að leggja má fyrir héraðsdóm ágreining um lögmæti kyrrsetningargerðar með sama hætti og greinir í 2. mgr. 102. gr. laga nr. 88/2008. Heimild til að kæra slíkan úrskurð til Hæstaréttar er í k. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 21. júní 2010 í máli nr. 372/2010 að því er varðar hliðstæða heimild í 113. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 er kærufrestur þrír sólarhringar frá því að kærandi fékk vitneskju um úrskurðinn. Verjandi varnaraðila var viðstaddur uppkvaðningu hins kærða úrskurðar 1. mars 2013. Kærufrestur var því liðinn þegar kæran barst héraðsdómi 14. sama mánaðar. Samkvæmt þessu verður málinu vísað frá Hæstarétti. Krafa sóknaraðila um kærumálskostnað á sér ekki lagastoð og verður henni hafnað. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
|
Mál nr. 518/2005
|
Kærumál Dánargjöf Arfleiðsluhæfi Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
Málið barst dóminum 22. júní sl. og var þingfest 11. júlí sl. Það var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum flutningi 31. október sl.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. nóvember 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. desember sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2005, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að gjafabréf X frá 20. júlí 1997 til hennar fyrir íbúð að Y yrði lagt til grundvallar við skipti á dánarbúi hans. Kæruheimild er í 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að gjafabréfið verði metið ógilt við skiptin og varnaraðili dæmdur til að greiða þeim málskostnað í héraði ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði er mál þetta rekið til að fá leyst úr ágreiningi, sem reis við opinber skipti á dánarbúi X, sem lést [...] 2004, um gildi gjafabréfs hans frá 20. júlí 1997, en meginmál þess hljóðar svo: „Til [F] bróðurdóttur minnar [kennitala]. Bréfið hljóðar uppá íbúð mína að [Y]. Engar kvaðir hvíla á íbúðinni og engar veðskuldir. Íbúðin afhendist henni að mér látnum og getur hún þá fært hana á sitt nafn.“ Bréf þetta ber undirskrift X, svo og tveggja vitundarvotta. Sóknaraðilar, sem eins og varnaraðili telja til lögerfðaréttar eftir X, andmæla því að byggt verði á gjafabréfi þessu við skipti á dánarbúinu, þar sem ekki hafi verið gætt formreglna erfðalaga nr. 8/1962 við gerð þess og sá látni ekki verið andlega fær um að standa að ráðstöfun þessari á þeim tíma, sem hún var gerð. Efni sínu samkvæmt felur framangreint gjafabréf í sér dánargjöf. Samkvæmt 54. gr. erfðalaga gilda ákvæði þeirra, sem varða erfðaskrár, um slíka ráðstöfun. Gjafabréfið var ekki staðfest af arfleiðsluvottum samkvæmt því, sem mælt er fyrir um í 42. gr. erfðalaga. Vitundarvottar, sem rituðu undir gjafabréfið, létu frá sér fara yfirlýsingu 29. júlí 2003 um atriði, sem vörðuðu undirritun bréfsins, og gáfu jafnframt skýrslu við meðferð málsins fyrir héraðsdómi. Slík síðbúin staðfesting getur í engu bætt úr þeim annmarka, sem var á vottun gjafabréfsins. Eiga því ákvæði 2. mgr. 45. gr. erfðalaga hér við eins og atvikum málsins er háttað. Í málinu liggur fyrir vottorð öldrunarlæknis frá 16. febrúar 2005, þar sem meðal annars er staðfest að X hafi komið fyrst á göngudeild Landakotsspítala 7. júlí 2003 og verið með langt gengna heilabilun, sem rakin var til Alzheimer sjúkdóms. Læknir þessi gaf vitnaskýrslu fyrir héraðsdómi, en samkvæmt vottorði hans hittust þeir X í fyrsta sinn 28. júlí 2003. Í málinu hefur ekki verið aflað annarra læknisfræðilegra gagna, sem varpað gætu ljósi á andlegt heilsufar X á þeim tíma, sem gjafabréfið var gert. Þá hefur aðeins að óverulegu leyti verið aflað fyrir dómi munnlegs framburðar þeirra, sem þá þekktu til hans. Er mál þetta því svo verulega vanreifað að ófært er að leysa úr því að efni til. Af þessum sökum verður málinu af sjálfsdáðum vísað frá héraðsdómi. Rétt er að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 434/2013
|
Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Ökuréttarsvipting Ítrekun Hegningarauki
|
K var sakfelldur með tveimur dómum héraðsdóms fyrir brot gegn 1. mgr., sbr. 2. mgr. 45. gr. a. umferðarlaga nr. 50/1987. K hafði tvívegis verið sakfelldur fyrir brot gegn áðurnefndu ákvæði umferðarlaga er hann framdi brot það sem hann var sakfelldur fyrir með fyrri dóminum og var það því hið þriðja í röðinni og ítrekað öðru sinni. Brotið sem K var sakfelldur fyrir með síðari dóminum var hegningarauki við þann fyrri, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Að þessu virtu og með hliðsjón af 77. gr. sömu laga var refsing K ákveðin fangelsi í 45 daga. Þá var hann samkvæmt 3. mgr., sbr. 1. mgr. 101. gr. og upphafsákvæði 1. mgr. 102. gr. umferðarlaga sviptur ökurétti ævilangt.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Ákærði, Kristján Loftur Bjarnason, sæti fangelsi í 45 daga. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt frá 15. mars 2013 að telja. Ákvæði hinna áfrýjuðu dóma um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 265.140 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 251.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 15. mars 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 13. mars sl., höfðaði lögreglustjórinn á Vestfjörðum með ákæru 9. október 2012 á hendur ákærða, Kristjáni Lofti Bjarnasyni, kt. [...], Tangagötu 15, Ísafirði; „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa sunnudaginn 9. september 2012, ekið bifreiðinni [...], undir áhrifum fíkniefna (í blóði mældist tetrahydrókannabínól 1,6 ng/ml), vestur Pollgötu og austur Hafnarstræti á Ísafirði uns lögregla stöðvaði akstur hans við Hafnarstræti 20 á Ísafirði. Telst þetta varða við 1., sbr. 2., mgr. 45. gr. a., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, ásamt síðari breytingum. I. Ákærði kom fyrir dóm 13. mars sl. og viðurkenndi brot sitt eins og því er lýst í ákæru. Játning ákærða samrýmist gögnum málsins. Brot hans telst því sannað og varðar það við tilgreind lagaákvæði í ákæru. Samkvæmt þessu þykja vera efni til að leggja dóm á málið á grundvelli 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. II. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins gekkst ákærði í maí 2007 undir sektargerð lögreglustjóra vegna fíkniefnabrots. Með dómi 13. nóvember 2008 var hann dæmdur til greiðslu 70.000 króna sektar og sviptur ökurétti í þrjá mánuði fyrir brot gegn 1., sbr. 2., mgr. 45. gr. a. umferðarlaga. Hinn 17. mars 2009 var ákærði dæmdur til greiðslu 100.000 króna sektar og sviptur ökurétti í tvö ár fyrir brot gegn sömu ákvæðum umferðarlaga, en tetrahýdrókannbínólsýra mældist í þvagsýni sem ákærði gaf í þágu rannsóknar málsins. Þá gekkst ákærði 8. september sama ár undir sektargerð lögreglustjóra þess efnis að hann greiddi 125.000 króna sekt, enn vegna samskonar umferðarlagabrots, auk fíkniefnabrots, en tetrahýdrókannbínólsýra mældist í þvagsýni frá ákærða. Samkvæmt framansögðu hefur ákærði ítrekað brotið gegn 1., sbr. 2., mgr. 45. gr. a. umferðarlaga nr. 50/1987. Að því og brotum ákærða virtum, en einnig dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 123/2012, sem ekki verður litið framhjá við úrlausn máls þessa, þykir refsing hans réttilega ákveðin 250.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi átján daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa að telja. Enn fremur ber skv. 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, að teknu tilliti til þess að um ítrekun er að ræða, niðurstöðu áðurnefnds dóms Hæstaréttar Íslands og þess að lítið magn tetrahýdrókannabínóls mældist í blóði ákærða umrætt sinn, að svipta hann ökurétti í þrjú ár frá birtingu dóms þessa að telja. Skv. 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar. Með vísan til framlagðs sakarkostnaðaryfirlits og fylgigagna þess dæmist ákærði til að greiða 80.834 krónur vegna töku blóð- og þvagsýna og rannsókna á sýnunum. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Kristján Loftur Bjarnason, greiði 250.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi átján daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði er sviptur ökurétti þrjú ár frá birtingu dóms þessa að telja. Ákærði greiði 80.834 krónur í sakarkostnað. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 3. maí 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 23. apríl sl., höfðaði lögreglustjórinn á Vestfjörðum með ákæru 3. apríl 2013 á hendur ákærða, Kristjáni Lofti Bjarnasyni, kt. [...], Tangagötu 15, Ísafirði; „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa sunnudaginn 10. mars 2013, ekið bifreiðinni [...], undir áhrifum fíkniefna (í blóði mældist tetrahydrókannabínól 0,6 ng/ml), norður Sindragötu og Sundstræti á Ísafirði uns lögregla stöðvaði akstur hans á gatnamótum Þvergötu og Sundstrætis á Ísafirði. Telst þetta varða við 1., sbr. 2., mgr. 45. gr. a., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, ásamt síðari breytingum. I. Ákærði kom fyrir dóm 23. apríl sl. og viðurkenndi brot sitt eins og því er lýst í ákæru. Játning ákærða samrýmist gögnum málsins. Brot hans telst því sannað og varðar það við tilgreind lagaákvæði í ákæru. Samkvæmt þessu þykja vera efni til að leggja dóm á málið á grundvelli 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. II. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins gekkst ákærði í maí 2007 undir sektargerð lögreglustjóra vegna fíkniefnabrots. Hinn 13. nóvember 2008 var hann dæmdur til greiðslu 70.000 króna sektar og sviptur ökurétti í þrjá mánuði fyrir brot gegn 1., sbr. 2., mgr. 45. gr. a. umferðarlaga. Ákærði var 17. mars 2009 dæmdur til greiðslu 100.000 króna sektar og sviptur ökurétti í tvö ár fyrir brot gegn sömu ákvæðum umferðarlaga, en tetrahýdrókannbínólsýra mældist í þvagsýni sem ákærði gaf í þágu rannsóknar málsins. Þá gekkst ákærði 8. september sama ár undir sektargerð lögreglustjóra þess efnis að hann greiddi 125.000 króna sekt, enn vegna samskonar umferðarlagabrots, auk fíkniefnabrots, en tetrahýdrókannbínólsýra mældist í þvagsýni frá ákærða. Að endingu var ákærði 15. mars sl. dæmdur til greiðslu 250.000 króna sektar og sviptur ökurétti í þrjú ár frá þeim degi að telja fyrir brot gegn 1., sbr. 2., mgr. 45. gr. a. umferðarlaga. Brot það sem ákærði hefur nú verið sakfelldur fyrir var framið fyrir uppkvaðningu síðastnefnds dóms. Í málinu skal því dæma honum hegningarauka, er samsvari þeirri þynging hegningarinnar, sem kynni að hafa orðið, ef dæmt hefði verið um öll brotin í fyrra málinu, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Samkvæmt framansögðu hefur ákærði ítrekað brotið gegn 1., sbr. 2., mgr. 45. gr. a. umferðarlaga nr. 50/1987. Að því og brotum ákærða virtum, en einnig dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 123/2012, sem ekki verður litið framhjá við úrlausn málsins, sbr. og 78. gr. almennra hegningarlaga samkvæmt áðursögðu, þykir refsing hans réttilega ákveðin 100.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi átta daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Enn fremur ber skv. 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, niðurstöðu tilvitnaðs dóms Hæstaréttar Íslands og þess að lítið magn tetrahýdrókannabínóls mældist í blóði ákærða umrætt sinn, sbr. og 78. gr. almennra hegningarlaga, að svipta hann ökurétti í eitt ár frá 15. mars 2016 að telja. Skv. 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála skal dæma ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar. Með vísan til framlagðs sakarkostnaðaryfirlits og fylgigagna þess dæmist ákærði til að greiða 78.872 krónur vegna töku blóð- og þvagsýna og rannsókna á sýnunum. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Kristján Loftur Bjarnason, greiði 100.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi átta daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún eigi greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði er sviptur ökurétti eitt ár frá 15. mars 2016 að telja. Ákærði greiði 78.872 krónur í sakarkostnað.
|
Mál nr. 495/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til fimmtudagsins 4. október nk. kl. 16.00.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. september 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. september 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 4. október 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 34/2013
|
Lánssamningur Ábyrgð
|
A hf., höfðaði mál gegn I og krafðist efnda á skuldbindingu samkvæmt lánssamningi frá 4. janúar 2006 milli K hf. og I. Í samningnum kom fram að lánið væri veitt til hlutafjárkaupa. Á hinn bóginn var óumdeilt að lánsfjárhæðin var ekki notuð til kaupa á hlutum í bankanum heldur var hún lögð inn á tvo reikninga í eigu I. Af þessari ástæðu byggði A hf. á því að samþykkt stjórnar K hf. frá 25. september 2008, þar sem forstjóra bankans var veitt heimild til að fella niður persónulega ábyrgð á lánum starfsmanna til hlutabréfakaupa í bankanum, tæki ekki til lánveitingarinnar. Héraðsdómur féllst á kröfu A hf. um greiðsluskyldu I samkvæmt lánssamningnum. Taldi dómurinn hvorki vera unnt að fallast á að samþykkt stjórnar K hf. né yfirlýsing forstjóra bankans á grundvelli hennar hafi breytt efni samningsins. Staðfesti Hæstiréttur niðurstöðu hins áfrýjaða dóms með vísan til forsendna hans.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 16. janúar 2013. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Ingólfur Helgason, greiði stefnda, Arion banka hf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. október 2012. Mál þetta, sem var dómtekið 9. október sl., er höfðað 12. júlí 2011 af Arion banka hf., Borgartúni 19 í Reykjavík, gegn Ingólfi Helgasyni, til heimilis að 8 Rue Jean-Pierre Kemmer, Fentage, Lúxemborg. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða honum skuld að fjárhæð 9.339.610 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. ágúst 2010 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Í greinargerð krafðist stefndi frávísunar málsins. Með úrskurði 2. febrúar 2012 var þeirri kröfu hafnað. II. Stefnandi reisir kröfur sínar á lánssamningi, dags. 4. janúar 2006, en með honum veitti Kaupþing banki hf. stefnda lán að fjárhæð 50.000.000 króna. Stefndi var þá starfsmaður bankans, en í greinargerð kemur fram að frá september 2005 hafi hann verið yfir viðskiptabankastarfsemi Kaupþings banka á Íslandi. Í samningnum kemur fram að lánið sé veitt til hlutafjárkaupa og að lántaki veiti bankanum heimild til að ráðstafa láninu til greiðslu og uppgjörs á slíkum viðskiptum. Samkvæmt úttekt PricewaterhouseCoopers hf. á lánum lykilstarfsmanna í bankanum, dags. 23. apríl 2010, var lánsfjárhæðinni hins vegar ekki ráðstafað með þeim hætti heldur voru 40 milljónir króna lagðir inn á vörslureikning nr. [...]902 í eigu stefnda og 10 milljónir króna inn á innlánsreikning hans nr. [...]167. Til tryggingar á endurgreiðslu lánsins voru hlutir stefnda í bankanum, að nafnverði 2.800.075 krónur, veðsettir samkvæmt handveðsyfirlýsingu 13. desember 2005 ásamt síðari viðaukum, sbr. grein 5.1 í lánssamningnum. Með handveðsyfirlýsingunni voru hlutabréfin sett að handveði til tryggingar á greiðslu á öllum skuldum stefnda við bankann. Afsalaði stefndi umráðum sínum yfir hinu veðsetta en hélt þó atkvæðisrétti og arði af bréfunum. Bæði í lánssamningnum og handveðsyfirlýsingunni er kveðið á um að stefnda sé óheimilt að selja eða veðsetja hlutina þar til lánið verði að fullu endurgreitt nema með skriflegu samþykki bankans. Í 12. gr. lánssamningsins er kveðið á um, að kjósi bankinn að hagnýta sér ekki þegar í stað rétt sinn samkvæmt honum að fullu eða að hluta, takmarki „það ekki heimild hans eða möguleika til að hagnýta sér þann rétt síðar“. Sams konar ákvæði er að finna í handveðsyfirlýsingunni. Lánið, ásamt áföllnum vöxtum, bar að endurgreiða með einni greiðslu 1. desember 2010. Ef veðhlutfall færi undir 120% af eftirstöðvum skuldarinnar var stefnda skylt, að fenginni tilkynningu bankans, að leggja fram frekari tryggingar, sbr. gr. 5.2 í samningnum. Heimilt var að segja „öllu láninu upp einhliða og fyrirvaralaust og án aðvörunar eða sérstakrar uppsagnar“ meðal annars ef lántaki legði ekki fram viðbótartryggingu innan tilskilins frests, sbr. d-lið greinar 9.1. Í 6. gr. samningsins, sem ber yfirskriftina „Takmörkun ábyrgðar“, segir að ábyrgð lántaka á skuldinni takmarkist við andvirði handveðsins og hvers kyns viðbótartrygginga, en að auki skuli hann „bera ábyrgð á greiðslu 10% skuldarinnar eins og hún er á hverjum tíma með öðrum eignum sínum“. Kæmi til vanefnda gat lánveitandi því eingöngu leitað fullnustu í handveðinu og viðbótartryggingum en þar að auki gæti „lánveitandi innheimt 10% skuldarinnar með því að leita fullnustu í öðrum eignum“ lántaka. Samkvæmt grein 10.1 í samningnum urðu allar beiðnir um breytingar á skilmálum lánssamningsins, svo og breytingarnar sjálfar, að vera skriflegar. Með yfirlýsingu stjórnar Kaupþings banka hf., 25. september 2008, var persónuleg ábyrgð á lánum starfsmanna til hlutabréfakaupa í bankanum felld niður. Samkvæmt þýðingu löggilts skjalaþýðanda segir í fundargerð stjórnarfundar um þetta atriði: „Á grundvelli tillagna Starfskjaranefndar hefur stjórnin ákveðið að veita Hreiðari Má Sigurðssyni heimild til þess að fella niður og ljúka persónulegri ábyrgð starfsmanna í tengslum við öll hlutfjárkaupalán starfsmanna, sem keypt hafa hluti í Kaupþingi, með það að markmiði að stuðla að því að starfsmönnum sé kleift að einbeita sér að störfum sínum í bankanum. Ábyrgð starfsmanna takmarkast við hlutabréfin sem hafa verið sett að veði.“ Hinn 25. september 2008 undirrituðu forstjóri bankans, Hreiðar Már, og stefndi yfirlýsingu þess efnis að bankinn hefði ákveðið að stefndi yrði ekki krafinn persónulega um efndir á hlutafjárkaupalánum sem veitt hefðu verið til kaupa á hlutum í Kaupþingi. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að þessi niðurfelling taki ekki til lánsins sem hér um ræði. Af þeim sökum hafi láninu verið ráðstafað til stefnanda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008 um ráðstöfun eigna og skulda Kaupþings til Nýja Kaupþings, nú stefnanda þessa máls. Stefnda var tilkynnt 17. maí 2010 að veðtrygging lánssamningsins væri komin niður fyrir umsamið lágmark. Stefndi lagði ekki fram nýjar tryggingar innan tilskilins frests. Með bréfi, sem stefnda var afhent 30. ágúst 2010, var honum tilkynnt um gjaldfellingu lánssamningsins. Í stefnu kemur fram að þar sem stefndi hafi ekki orðið við greiðslukröfu sé málshöfðunin óhjákvæmileg. Rétt er að taka fram að Kaupþing banki hf. höfðaði mál 29. júní 2010 gegn stefnda þar sem krafist er riftunar á þeirri ráðstöfun frá 25. september 2008 að fella niður persónulega ábyrgð stefnda á greiðslu fjögurra annarra lánssamninga með vísan til riftunarreglna laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og greiðslu á 1.171.960.639 króna. III. 1. Málsástæður og lagarök stefnanda Um aðild sína vísar stefnandi til þess að með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 21. október 2008, um ráðstöfun eigna og skulda Kaupþings til Nýja Kaupþings banka hf., sem nú er stefnandi máls þessa, Arion banki hf., hafi réttindi og skyldur samkvæmt lánssamningi Kaupþings og stefnda, þ.m.t. veðréttindi sem honum hafi tengst og síðari viðaukar, verið framseld til stefnanda. Stefnandi teljist þannig kröfuhafi samkvæmt lánssamningnum sem mál þetta varði. Samkvæmt gr. 16.1 í lánssamningnum lúti hann íslenskum lögum og skuli mál vegna hans rekin fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Því sé stefnda réttilega stefnt fyrir þeim dómstól, sbr. 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi kveðst reisa kröfur sína á fyrrgreindum lánssamningi, sem Kaupþing hafi gert við stefnda 4. janúar 2006 (nr. 0690-35-2941). Í gr. 2.3 í lánssamningnum hafi komið fram að lánið væri veitt til fjármögnunar hlutabréfakaupa, þ.e. á hlutum í Kaupþingi. Lánsfjárhæðin hafi hins vegar aldrei verið nýtt til kaupa á hlutabréfum í Kaupþingi heldur hafi fjármununum verið ráðstafað annað eins og rakið hefur verið. Fyrir liggi að Kaupþing hafi fellt niður persónulegar ábyrgðir starfsmanna bankans vegna lána til kaupa á hlutabréfum í Kaupþingi, en krafa um riftun vegna þeirrar ráðstöfunar sé núna til úrlausnar dómstóla. Stefnandi telur hins vegar að þar sem láninu hafi að sönnu ekki verið ráðstafað til kaupa á hlutabréfum í Kaupþingi þá hafi niðurfelling bankans á persónulegum ábyrgðum starfsmanna ekki náð til þess láns sem stefnandi krefur stefnda um efndir á. Af því leiði jafnframt að láninu hafi verið ráðstafað til stefnanda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins, dags. 21. október 2008, um ráðstöfun eigna og skulda Kaupþings til Nýja Kaupþings banka hf., nú stefnanda máls þessa Arion banka hf. Stefnandi teljist þannig kröfuhafi samkvæmt lánssamningnum. Stefnandi vísar til þess að það liggi fyrir að persónuleg ábyrgð stefnda samkvæmt lánssamningum hafi verið bundin við 10%, sbr. nánar gr. 6.1 í samningnum. Af því leiði jafnframt að ábyrgð stefnda sé takmörkuð við 10% af þeirri lánsfjárhæð sem ráðstafað hafi verið til stefnanda með umræddri ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Því sé stefndi krafinn um 10% af gjaldfallinni samningsfjárhæð ásamt áföllnum samningsvöxtum, sbr. nánar hér síðar, eða sem svari til persónulegrar ábyrgðar hans á lánsskuldinni samkvæmt gr. 6.1 í lánssamningnum. Á því sé byggt að um gjaldfallna skuldbindingu sé að ræða. Stefnandi vísar hér til þess að stefndi hafi ekki orðið við kröfu stefnanda um að leggja fram frekari tryggingar, sbr. kröfu þar að lútandi 17. maí 2010. Með vísan til gr. 5.2 í lánssamningnum hafi stefnanda verið heimilt að gjaldfella útistandandi lánsskuldbindingu, sbr. bréf stefnanda þar að lútandi til stefnda, dags. 26. ágúst 2010, sbr. og gr. 9.1 d) í lánssamningnum. Skuldbinding stefnda sé því að lögum fallin í gjalddaga. Samkvæmt yfirliti yfir útreikning lánsins og þróun, þ. á m. samningsvaxta, til gjaldfellingardags þann 30. ágúst 2010, sundurliðar stefnandi kröfu sína með eftirfarandi hætti: Um útreikning lánsins á hverjum tíma vísar stefnandi til framlagðs yfirlits yfir lánið og þróun þess, þ.m.t. varðandi tilgreiningu samningsvaxta á tímabilinu, til gjaldfellingardags þann 30. ágúst 2010. Stefnandi kveður lánið hafa borið breytilega REIBOR-vexti, sbr. gr. 3.1 í samningnum, að viðbættu 1,2% vaxtaálagi. Vextir hafi reiknast skv. gr. 3.4 í samningnum á þriggja mánaða fresti frá 4. janúar 2006 og skyldu vextir, auk álags, leggjast við höfuðstól á tólf mánaða fresti. Síðasta vaxtatímabilið hafi endað á gjalddaga lánsins 1. desember 2010 og skyldu áfallnir vextir þá greiðast ásamt höfuðstól lánsins með einni greiðslu, sbr. nánar gr. 3.4 í samningnum. Um útreikning samningsvaxta á tímabilinu sé vísað til yfirlits yfir lánið, þ.m.t. samningsvaxta, og þróun þess til gjaldfellingardags. Stefnandi krefst dráttarvaxta af skuldinni samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Hann byggir á því að upphafstíma dráttarvaxta eigi að miða við gjalddaga lánsins, sbr. heimild í 3. gr. lánssamningsins, þ.e. 30. ágúst 2010, en þá hafi skuldin verið gjaldfelld. Varðandi lagarök vísar stefnandi um varnarþing einkum til 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi efndir á lánsskuldbindingu sé einkum vísað til meginreglu samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga. Um dráttarvaxtakröfu vísar stefnandi til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. 2. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína fyrst og fremst á því að stjórn Kaupþings banka hf. hafi á stjórnarfundi þann 25. september 2008, samþykkt að fella niður persónulega ábyrgð hans af umræddu láni og tekið ákvörðun um að ábyrgð hans og annarra starfsmanna í sömu stöðu takmarkaðist við hlutabréfin sem hefðu verið sett að veði. Stefnda hafi verið tilkynnt um þessa niðurstöðu sama dag með tilkynningu forstjóra. Stefndi kveður stefnanda hafa viðurkennt að hann væri bundinn af umræddri ákvörðun stjórnarinnar og byggi málatilbúnaður hans á þeim grunni. Aðila greini hins vegar á um það hvað hafi falist í ákvörðun stjórnarinnar og hvort hún hafi fellt niður persónulega ábyrgð stefnda að fullu eða aðeins að hluta. Stefndi telur að hefðbundin orðskýring og lýsing stjórnarinnar á tilgangi og markmiði ákvörðunarinnar leiði til þess að um sé að ræða algera niðurfellingu á persónulegri ábyrgð stefnda á umræddum lánum, en ekki aðeins lækkun eins og stefnandi haldi fram. Vísar stefndi sértaklega til þess sem fram komi í samþykkt stjórnarinnar þessa efnis. Á því er byggt að lán það sem hér sé til úrlausnar tengist hlutafjárkaupalánum enda hafi því verið mörkuð sú staða strax í upphafi, sbr. gr. 2.3 og 6. gr. lánssamningsins. Að auki sé óumdeilt og viðurkennt í málatilbúnaði stefnanda að yfirlýsing stjórnarinnar og yfirlýsing forstjóra taki til þessa láns. Stefndi leggur í þessu sambandi áherslu á að í yfirlýsingunni sé sérstaklega tiltekið að niðurfelling persónulegrar ábyrgðar nái til allra hlutafjárkaupalána, en ekki aðeins hluta lánanna eins og stefnandi haldi fram. Þá sé tekið fram að með umræddri ákvörðun stjórnarinnar takmarkist ábyrgð starfsmanna við hlutabréfin sem hafi verið sett að veði, en það fari ekki saman við málsástæðu stefnanda. Ekkert í yfirlýsingu stjórnar Kaupþings gefi að mati stefnda tilefni til að túlka hana þannig að endurreikna eigi hvert lán fyrir sig, sem tengist hlutafjárkaupum, eins og stefnandi hafi gert og að niðurfelling persónulegrar ábyrgðar nái aðeins til hluta lánsins sem svari til uppreiknaðs kostnaðarverðs hlutabréfa. Slík túlkun á samþykkt stjórnarinnar feli enda ekki í sér sérstaka ívilnun fyrir stefnda eða aðra í sömu stöðu, sem væru þá betur komir ef uppgjör ætti sér stað í samræmi við samninga aðila. Stefndi telur að túlkun stefnanda fari einnig berlega gegn markmiðum með niðurfellingunni. Þar vísi stefndi til þess sem segi í samþykktinni að niðurfellingin fari fram „með það að markmiði að stuðla að því að starfsmönnum sé kleift að einbeita sér að störfum sínum í bankanum“. Sitji starfsmenn eftir með persónulega ábyrgð á hluta skulda sinna náist þetta markmið ekki, enda skipti engu fyrir áhyggjur og einbeitingu starfsmanna hvort skuldin sem hann ráði ekki við sé meiri eða minni. Vandamál starfsmanna væru því enn óleyst. Í lok samþykktar stjórnarinnar segi einnig: „Ábyrgð starfsmanna takmarkast við hlutabréfin sem hafa verið sett að veði.“ Þetta ákvæði í samþykkt stjórnarinnar samrýmist að mati stefnda ekki túlkun stefnanda á inntaki fyrri hluta samþykktarinnar. Þá telur hann að jafnvel þótt fallist yrði á skilning stefnanda á inntaki fyrri hluta samþykktarinnar leiði þessi hluti hennar til þess að hver sá hluti persónulegrar ábyrgðar sem eftir standi takmarkist við hlutabréfin sem hafi verið sett að veði. Vísar stefndi í þessu sambandi enn fremur til frumtexta tilkynningarinnar til stefnda á ensku. Stefndi telur þennan texta algerlega ótvíræðan um að persónuleg ábyrgð hans takmarkist við þau hlutabréf sem hann hafi sett að veði. Í þessu felist að persónulegri ábyrgð stefnda verði aðeins fullnægt með því að ganga að hinum veðsettu bréfum og verði ekki hægt að hafa uppi kröfur á hendur stefnda um annað. Stefndi vísar einnig til álitsgerða Viðars Más Matthíassonar og Harðar Felix Harðarsonar. Álitsgerðir þessar hafi verið unnar fyrir stefnanda og í þeim telur stefndi að sú forsenda birtist, sem stefnandi beri ábyrgð á, að persónuleg ábyrgð hafi fallið að fullu niður og sé engin. Þá vísar stefndi til þeirrar staðreyndar að lánin hafi verið metin á 0 krónur við framsal til stefnanda og að það hafi verið útskýrt með því að persónulegar ábyrgðir hefðu verið felldar niður. Allt þetta telur stefndi að styðji skilning hans á inntaki samþykktar stjórnarinnar. Sérstaklega sé vísað til álitsgerðar Viðars Más, bls. 13, en þar sé haft eftir stefnanda sjálfum að þegar í upphafi árs 2008 hafi yfirstjórn Kaupþings látið þau boð út ganga að starfsmenn þyrftu ekki að hafa áhyggjur af þeirri áhættu sem hlytist af því að gera ekki samninga upp þegar í stað, þar sem ekki yrði gengið að þeim persónulega. Stefndi byggir einnig á því að sama niðurstaða leiði af þeirri ákvörðun Kaupþings, sem tekin hafi verið í janúar 2008, að gjaldfella ekki lánssamninga vegna hlutabréfakaupa þrátt fyrir að veðþekja þeirra hafi verið komin undir 120%, eins og heimild hafi verið til að gera í lánssamningnum. Telur stefndi að þegar í janúar 2008 hafi bankinn með þeirri ákvörðun tekið yfir áhættuna af því að lánið innheimtist að fullu, enda hafi verið um að ræða einhliða ákvörðun Kaupþings sem hafi byggst á þeirri forsendu að sú ráðstöfun væri bankanum hagfelld og hagfelldari en að gjaldfella og leysa til sín veðsetta hluti og gera þá upp viðkomandi skuldir. Um forsendur bankans að þessu leyti vísar stefndi til þess sem fram komi í málavaxtalýsingu en ekki síður þær skýringar sem Viðar Már Matthíasson hafi tekið upp í áliti sínu og komnar séu frá stefnanda sjálfum. Verði talið að í samþykkt stjórnar Kaupþings hafi ekki falist ákvörðun um niðurfellingu að fullu á persónulegri ábyrgð stefnda samkvæmt þeim lánssamningi sem hér sé deilt um, heldur hafi í raun aðeins átt að lækka hana með tilliti til hlutafjárkaupa stefnda, byggir stefndi á því að sú lækkun hafi átt að taka mið að verðmæti hlutanna þann 25. september 2008. Samkvæmt ákvæðum í 6. grein lánssamningsins hafi persónuleg ábyrgð stefnda verið bundin við það að eftirstöðvar væru af skuldinni eftir uppgjör vegna innlausnar og að slíkt uppgjör miðaðist við verðmæti hlutanna þegar það færi fram. Stefndi telur útilokað að túlka ákvörðun stjórnar Kaupþings þannig að hún hafi verið íþyngjandi fyrir hann og aukið persónulega ábyrgð hans með því að miða niðurfellinguna á hinni persónulegu ábyrgð aðeins við framreiknað kaupverð hlutabréfanna en ekki markaðsvirði þeirra, enda sá réttur þegar til staðar í lánssamningnum. Væri stefndi þá verr settur en ef uppgjör hefði átt sér stað þann 25. september 2008. Hinn 25. september 2008 hafi verðmæti veðsettra hlutabréfa stefnda verið yfir þeim skuldum sem veðin tryggðu, en veðsettir hlutir hafi verið 3.720.075 og dagslokagengi 25. september 2008 hafi numið 755 krónum á hlut. Verðmæti hlutabréfanna hafi þannig numið 2.808.656.625 krónum eða verið yfir samanlagðri fjárhæð þeirra skulda sem bréfunum hafi verið ætlað að tryggja. Persónulegir hagsmunir stefnda hafi því augljóslega staðið til þess að fram færi uppgjör og að hann yrði leystur undan áhættu vegna hlutabréfakaupanna í samræmi við ákvæði lánssamninganna og handveðsins. Verði talið að rétt túlkun á samþykkt stjórnar Kaupþings banka sé sú að aðeins hafi átt að fella niður persónulega ábyrgð að því leyti sem veðsett hlutabréf stæðu að baki henni, telur stefndi að í sínu tilviki hafi engin persónuleg ábyrgð verið til staðar eftir slíka lækkun og því beri að sýkna hann. Stefndi byggir sýknukröfu sína enn fremur á 36. gr. samningalaga, verði talið að persónuleg ábyrgð sé fyrir hendi, enda sé ósanngjarnt að stefnandi geti nú fært ábyrgð og áhættu af því að veðsett hlutabréf dugi ekki til uppgjörs á skuldinni yfir á stefnda í ljósi atvika málsins. Þau atvik sem stefndi vísar hér sérstaklega til eru eftirfarandi: Stefndi byggir á því að ósanngjarnt sé og óeðlilegt að hann, og aðrir starfsmenn bankans, verði nú látnir bera áhættu af því að verðmæti veðsins dugi ekki til uppgjörs skuldarinnar, enda hafi það verið áhætta sem Kaupþing hafi tekið vitandi vits, vegna eigin hagsmuna bankans. Stefndi tekur fram í þessu sambandi að engu skipti varðandi þessar skuldir að hvaða leyti þær hafi verið komnar til vegna beinna fjárfestinga í hlutabréfum. Svo lengi sem skuldin hafi verið tryggð með hlutabréfum í Kaupþingi hafi hún verið seld undir þessar aðstæður og ákvörðun Kaupþings. Verði talið að fyrir hendi sé persónuleg ábyrgð stefnda byggir hann af þessum sökum á því að henni verði að víkja til hliðar og fella niður, enda hafi hún orðið til vegna ákvarðana og framgöngu kröfuhafans sjálfs. Einnig verði að hafa í huga að stefnandi þessa máls hafi áður nýtt sér þá aðstöðu að persónuleg ábyrgð hafi fallið niður til að þurfa ekki að greiða fyrir lánssamning stefnda og að sannað sé að hann hafi verið framseldur til stefnanda fyrir 0 krónur. Stefndi telur að krafa stefnanda geti ekki borið dráttarvexti frá 30. ágúst 2010 enda hafi stefnanda verið óheimilt að gjaldfella skuldina á þeim degi með vísan til ónógrar tryggingarþekju þar sem Kaupþing hafi í janúar 2008 fallið frá rétti til gjaldfellingar af þeirri ástæðu. Stefnandi sem framsalshafi sé bundinn af eftirgjöf á rétti til gjaldfellingar og upplýst sé að stefnanda hafi og sé kunnugt um að hún hafi átt sér stað. Fyrsti mögulegi dráttarvaxtadagur sé 2. desember 2010. Stefndi kveður málskostnaðarkröfu sína byggjast á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um efndir á skuldbindingu samkvæmt lánssamningi frá 4. janúar 2006 milli Kaupþings banka hf. og stefnda. Málsóknin er reist á þeirri forsendu að yfirlýsing stjórnar bankans frá 25. september 2008, sem rakin er í kafla II, taki ekki til lánveitingarinnar, þar sem láninu hafi ekki verið ráðstafað til kaupa á hlutum í bankanum. Enginn ágreiningur er um að fjármunirnir, sem stefndi tók að láni í umrætt sinn, hafi ekki verið notaðir til kaupa á hlutum í bankanum heldur hafi þeir verið lagðir inn á tvo reikninga í eigu stefnda. Hann telur engu að síður að yfirlýsing stjórnarinnar taki til þessarar lánveitingar. Verður fyrst leyst úr þessu ágreiningsatriði. Með fyrrgreindri samþykkt stjórnar Kaupþings banka var forstjóra bankans veitt heimild til þess að „fella niður og ljúka persónulegri ábyrgð starfsmanna í tengslum við öll hlutafjárkaupalán starfsmanna, sem keypt hafa hluti í Kaupþingi “, eins og segir í þýðingu löggilts skjalaþýðanda. Átti ábyrgð starfsmanna framvegis að „takmarkast við hlutabréfin sem hafa verið sett að veði“. Samþykktin er almenn og lýtur ekki að einstökum starfsmönnum og lánssamningum þeirra, heldur virðist forstjóra hafa verið ætlað að hrinda henni í framkvæmd með breytingum á samningum í samræmi við fyrirmæli þeirra, sbr. til hliðsjónar grein 10.1 í lánsamningi þeim sem hér er til umfjöllunar. Eins og vikið hefur verið að liggur fyrir í málinu yfirlýsing, dags. 25. september 2008, sem er undirrituð af forstjóra Kaupþings banka og stefnda. Þar kemur fram að bankinn hafi ákveðið að stefndi yrði ekki krafinn persónulega um efndir á lánum til hlutafjárkaupa, sem veitt hefðu verið til kaupa á hlutum í Kaupþingi, og að ábyrgð hans væri takmörkuð við veðsetta hluti hans í bankanum. Orðrétt er yfirlýsingin svohljóðandi á ensku, en þýðing löggilts skjalaþýðanda á henni liggur ekki fyrir: „Kaupthing bank has decided not to enforce your personel guarantee with regards to your equity loans to purchase shares in Kaupthing. Your liability is limited to the Kaupthing shares wich have been pledged.“ Í yfirlýsingu þessari er ekki vísað til einstakra lánssamninga, heldur er breytingin látin ná til allra lána sem veitt voru stefnda til hlutafjárkaupa í Kaupþingi banka. Umræddum lánasamningum var ekki breytt með almennri samþykkt stjórnarinnar, heldur með þessari yfirlýsingu. Því verður einkum að líta til hennar þegar afstaða er tekin til þess hvort persónuleg ábyrgð stefnda á efndum lánssamningsins frá 4. janúar 2006 kunni að hafa verið felld niður. Leggja verður þá merkingu í yfirlýsinguna að hún taki aðeins til lána, sem notuð voru til að kaupa hluti í bankanum, enda er hún samkvæmt orðum sínum einskorðuð við slík lán. Verður síðari liður hennar, þar sem segir að ábyrgð stefnda skuli framvegis takmörkuð við hina veðsettu hluti í bankanum, ekki slitinn úr samhengi við það sem á undan kemur. Því verður að líta svo á að þar sé einungis vísað til ábyrgðar á lánum sem hafa verið notuð til hlutafjárkaupa í bankanum. Þessi skilningur fær einnig stoð í því að samþykkt stjórnarinnar, sem var tilefni fyrrgreindrar yfirlýsingar, átti rætur að rekja til tillagna starfskjaranefndar bankans. Af gögnum málsins verður ráðið að hlutverk hennar hafi verið bundið við að ákveða laun og starfskjör yfirmanna, og þá eftir atvikum kauprétt þeirra í bankanum og fjármögnun hans, en ekki að fjalla um peningalán bankans til frjálsrar ráðstöfunar þeirra, þó að eignarhlutur þeirra í bankanum kunni að hafa verið notaður til tryggingar á efndum slíkra skuldbindinga. Í því ljósi fær dómurinn heldur ekki séð að samþykkt stjórnarinnar stangist á við framangreindan skilning á yfirlýsingunni. Þó að lán Kaupþings banka til stefnda 4. janúar 2006 hafi samkvæmt efni samningsins verið veitt til „fjármögnunar hlutafjárkaupa“, og að með henni hafi lánveitanda verið veitt heimild til að ráðstafa láninu til greiðslu og uppgjörs á slíkum viðskiptum, liggur fyrir að það var ekki notað í því skyni. Lánsféð var þvert á móti lagt inn á tvo reikninga stefnda til frjálsrar ráðstöfunar hans. Með yfirlýsingunni 25. september 2008 var aðeins felld niður ábyrgð lántaka á skuld sem stofnað hafði verið til vegna hlutafjárkaupa í Kaupþingi banka, eins og rakið hefur verið. Í ljósi þess sem að framan greinir er ekki unnt að fallast á að sú yfirlýsing taki til lánssamningsins frá 4. janúar 2006. Samkvæmt framansögðu er hvorki unnt að fallast á að samþykkt stjórnar Kaupþings banka 25. september 2008, né sú yfirlýsing sem undirrituð var sama dag, hafi breytt efni þess lánssamnings sem krafa stefnanda er reist á. Sú takmarkaða ábyrgð, sem kveðið er á um í 6. gr. samningsins, stóð því óhögguð eftir 25. september 2008. Hvorki í lánssamningnum né handveðsyfirlýsingunni eru ákvæði sem geta skotið stoðum undir málsástæðu stefnda þess efnis að með aðgerðum bankans hafi persónuleg ábyrgð hans fallið niður að því marki sem hin veðsettu hlutabréf stóðu að baki henni á þeim tíma. Af þeim sökum er þeirri málsástæðu hafnað. Stefndi ber því einnig við að bankinn hafi fyrirgert rétti sínum til að bera fyrir sig hina persónulegu ábyrgð stefnda á greiðslu skuldarinnar með því að láta hjá líða að gera hana upp þegar verðmæti hinna veðsettu hlutabréfa var komið niður fyrir 120% af skuldinni, en söluandvirði þeirra dugði til efnda. Ákvörðun þessi hafi verið reist á hagsmunum bankans, þar sem ella hefði trúverðugleiki hans beðið hnekki og grafið hefði verið undan rekstri hans. Á sama tíma hafi stefnda verið fyrirmunað að selja bréfin til að greiða skuldina. Hvað þessa málsástæðu varðar skal á það bent að stefndi, sem er viðskiptafræðingur að mennt og var yfirmaður viðskiptabanka Kaupþings á Íslandi, samþykkti með undirritun sinni á lánssamninginn 4. janúar 2006 og á handveðsyfirlýsinguna 13. desember 2005 að bankinn gæti áfram hagnýtt sér rétt sinn samkvæmt þeim þó að hann kysi að nýta sér hann ekki þegar í stað. Ekki liggur heldur fyrir að stefndi hafi óskað eftir því að bréfin yrðu seld eða að bankinn leysti þau til sín á markaðsverði, eins og handveðsyfirlýsingin veitti heimild til, er verðmæti þeirra fóru niður fyrir umsamin mörk, þannig að gera hafi mátt upp skuld samkvæmt lánssamningnum. Þá er til þess að líta að persónuleg ábyrgð stefnda á endurgreiðslu lánsins er takmörkuð við 10% af skuldinni. Stefndi fékk þrátt fyrir það alla lánsfjárhæðina til frjálsrar ráðstöfunar öndvert við þau lán sem voru notuð til kaupa á hlutabréfum í bankanum. Af þessum sökum er ekki unnt að fallast á að bankinn hafi fyrirgert rétti sínum til að bera fyrir sig þá takmörkuðu ábyrgð, sem stefndi ber persónulega á skuldbindingu sinni, hvorki á grundvelli almennra reglna kröfuréttar né með vísan til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Það er óumdeilt að krafa samkvæmt lánssamningnum er gjaldfallin. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið ber stefnda að greiða skuld samkvæmt samningnum með þeirri takmörkun sem af honum leiðir, eins og stefnandi fer fram á. Ekki er ágreiningur um fjárhæð kröfunnar. Stefndi mótmælir hins vegar því að hún beri dráttarvexti frá þeim tíma sem stefnandi krefst. Með vísan til 12. gr. lánssamningsins, sem áður hefur verið vísað til, sem og fyrirliggjandi gagna, ber að hafna þeirri röksemd stefnda að í verki hafi verið fallið frá rétti til að gjaldfella skuldina yrði lántaki ekki við kröfu af hálfu bankans um auknar veðtryggingar í samræmi við ákvæði samningsins. Skuldbinding stefnda féll því í gjalddaga 30. ágúst 2010 þegar stefnda var afhent tilkynning þessa efnis, en óumdeilt er að stefndi hafði þá ekki lagt fram viðbótartryggingar. Samkvæmt grein 3.5 í lánssamningnum, og með vísan til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, leggjast dráttarvextir á skuldina frá og með þeim degi. Því verður fallist á kröfu stefnanda eins og hún er fram sett. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 800.000 krónur. Við ákvörðun hans er meðal annars tekið tillit til kostnaðar af þingfestingu málsins, að sérstakur málflutningur hefur farið fram um frávísunarkröfu stefnda sem og þess kostnaðar sem stefnandi hefur af greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndi, Ingólfur Helgason, greiði stefnanda, Arion banka hf., 9.339.610 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. ágúst 2010 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 800.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 747/2014
|
Kærumál Sjúklingatrygging Skaðabætur Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
|
Æ höfðaði mál gegn Í þar sem hann krafðist viðurkenningar á bótaskyldu Í vegna tjóns sem hann taldi sig hafa orðið fyrir af völdum rangrar greiningar og seinkunar meðferðar á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri þegar hann leitaði þangað á slysadeild í kjölfar höfuðáverka sem hann hlaut í slysi 2009. Í hinum kærða úrskurði var máli Æ vísað frá dómi þar sem hann hefði átt að beina kröfunni að S, sbr. 7. gr. laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu. Í dómi Hæstaréttar var rakið að S hefði hafnað erindi Æ um bætur samkvæmt lögum nr. 111/2000 á þeim grundvelli að tilvikið félli utan bótasviðs laganna. Að fenginni niðurstöðu S hefði Æ átt þess kost að láta reyna á það fyrir dómi hvort synjun stofnunarinnar við erindi hans hefði átt sér lagastoð. Æ hefði kosið að gera það ekki heldur höfðað mál þetta með fyrrgreindri viðurkenningarkröfu. Taldi Hæstiréttur að ákvæði 7. gr. laga nr. 111/2000 stæðu slíkri málshöfðun ekki í vegi en af málatilbúnaði Æ leiddi að hann nyti við málsóknina ekki þess hagræðis sem hann ella nyti hefði hann rekið mál sitt áfram á grundvelli framangreindra laga. Var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. nóvember 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. október 2014 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar en til vara að málskostnaður á báðum dómstigum falli niður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins varð sóknaraðili fyrir slysi 22. júní 2009 og leitaði sama dag aðhlynningar á bráðamóttöku Fjórðungssjúkrahússins á Akureyri og aftur degi síðar. Sóknaraðili telur að höfuðáverki sem hann hlaut í slysinu hafi ekki verið greindur réttilega við fyrstu komu á bráðamóttöku og hafi það ásamt drætti á viðeigandi læknismeðferð á sjúkrahúsinu valdið honum alvarlegu líkamstjóni sem metið hafi verið til miska. Af þessu tilefni beindi sóknaraðili 11. janúar 2012 erindi til Sjúkratrygginga Íslands og krafðist bóta frá stofnuninni á grundvelli laga nr. 111/2000 um sjúklingatryggingu. Því erindi hafnaði stofnunin með bréfi 9. ágúst 2012 þar sem tilvikið félli utan bótasviðs 1. töluliðar 2. gr. laga nr. 111/2000. Gögn málsins bera ekki með sér að þeirri niðurstöðu hafi sóknaraðili skotið til úrskurðarnefndar almannatrygginga í samræmi við ákvæði 16. gr. laga nr. 111/2000. Í framhaldinu höfðaði sóknaraðili mál þetta á hendur varnaraðila og krefst „viðurkenningar á bótaskyldu [varnaraðila] vegna tjóns sem [sóknaraðili] varð fyrir af völdum rangrar greiningar og seinkun meðferðar á Fjórðungssjúkrahúsinu á Akureyri (FSA) þegar [sóknaraðili] leitaði þangað á slysadeild í kjölfar höfuðáverka sem hann hlaut í slysi þann 22. júní 2009.“ Er bótakrafa sóknaraðila á því reist að varnaraðili beri bótaskyldu gagnvart sér vegna mistaka starfsmanna fjórðungssjúkrahússins sem leitt hafi til tjóns fyrir hann. Með setningu laga nr. 111/2000 var að því stefnt að veita sjúklingum sem verða fyrir áföllum í tengslum við læknismeðferð víðtækari bótarétt en þeir eiga samkvæmt almennum skaðabótareglum og gera þeim jafnframt auðveldara með að ná fram rétti sínum. Að fenginni framangreindri niðurstöðu Sjúkratrygginga Íslands átti sóknaraðili þess kost að láta á það reyna fyrir dómi hvort synjun stofnunarinnar við erindi hans ætti sér lagastoð. Sóknaraðili kaus að gera það ekki heldur höfðaði mál þetta með þeirri dómkröfu um viðurkenningu á bótaskyldu stefnda sem áður getur. Ákvæði 7. gr. laga nr. 111/2000 standa slíkri málshöfðun ekki í vegi en af málatilbúnaði sóknaraðila leiðir að hann nýtur við málsókn sína ekki þess hagræðis sem hann ella nyti hefði hann rekið mál sitt áfram á grundvelli laga nr. 111/2000. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Eftir framangreindum úrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili, íslenska ríkið, greiði sóknaraðila, Ævari Guðmundssyni, 350.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 349/2010
|
Vátryggingarsamningur Húftrygging Matsgerð Sératkvæði
|
S krafði T um vátryggingabætur úr húftryggingu bifreiðar hans sem varð fyrir algeru tjóni. Ágreiningur aðila laut að vátryggingarverðmæti bifreiðarinnar. S lagði til grundvallar að hann ætti rétt á bótum sem svöruðu til enduröflunarverðs bifreiðarinnar en T taldi sig hafa greitt S fullar bætur samkvæmt vátryggingarsamningi með fjárhæð, sem svaraði til markaðsverðs bifreiðarinnar. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að í vátryggingarsamningi milli aðila hafi verið samið um hvernig bæta skyldi tjónið og að miða skyldi við markaðsverð bifreiðarinnar. Eins og atvikum málsins var háttað, en tjónsbifreiðin var ekki fáanlega á íslenskum markaði, yrði talið að með orðum skilmálanna væri átt við verð sambærilegs hlutar hér innanlands eftir að hans hefði verið aflað erlendis og hann fluttur til landsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. júní 2010. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.915.765 krónur með 4,5% ársvöxtum, frá 31. júlí 2006 til 12. september 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 20. september 2006 að fjárhæð 1.774.000 krónur og 10. nóvember 2009 að fjárhæð 27.570 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Í héraðsdómi er við það miðað að matsmaðurinn, Guðmundur Albertsson, hafi ekki boðað til matsfundar er hann vann að matsgerð sem hann lauk 1. nóvember 2009. Er það í samræmi við framburð matsmannsins í skýrslu hans fyrir dóminum við aðalmeðferð málsins. Stefndi óskaði eftir því eftir uppsögu héraðsdóms að tekin yrði önnur skýrsla af matsmanninum, auk skýrslna af tveimur starfsmönnum sínum og fulltrúa lögmanns áfrýjanda. Skýrslur voru teknar 2. september 2010 og hefur stefndi lagt fram í Hæstarétti endurrit þeirra. Þar kemur fram að matsmaðurinn hafi boðað til matsfundar með tölvupósti og að fundurinn hafi verið haldinn á starfsstöð hans 19. maí 2009. Af hálfu áfrýjanda hefði fulltrúi lögmanns hans mætt og tveir fulltrúar stefnda. Samkvæmt þessu er í ljós leitt að sá annmarki er ekki á matsgerðinni að aðilar hafi ekki átt þess kost að koma að gögnum og sjónarmiðum sínum á matsfundi, sbr. 2. mgr. 62. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. II Í málinu deila aðilar um fjárhæð vátryggingarbóta til áfrýjanda úr húftryggingu (kaskótryggingu) bifreiðar hans af gerðinni Opel Omega B Caravan CD 3.2 V6 24, árgerð 2002, sem eyðilagðist í óhappi 27. júlí 2007. Stefndi, sem veitt hafði húftrygginguna, viðurkennir bótaskyldu sína á grundvelli vátryggingarsamningsins. Ágreiningur aðila snýst um fjárhæð vátryggingarbóta. Áfrýjandi leggur til grundvallar að eins og atvikum sé háttað eigi hann rétt á bótum, sem svari til enduröflunarverðs bifreiðarinnar, það er þess sem það myndi kosta hann að kaupa erlendis og flytja til landsins nákvæmlega sambærilega bifreið með sama búnaði, en þess telur hann kost. Reisir áfrýjandi kröfu sína á matsgerð Guðlaugs B. Ásgeirssonar löggilts bifreiðasala sem dómkvaddur var 29. febrúar 2008 og skilaði matsgerð 12. ágúst sama ár. Komst hann að þeirri niðurstöðu að „kostnaður matsbeiðanda að útvega sér samskonar bifreið ... þann 31. júlí 2006 væri kr. 2.915.765.“ Stefndi telur á hinn bóginn að hann hafi greitt áfrýjanda fullar bætur samkvæmt vátryggingarsamningi með fjárhæð, er svari til markaðsverðs bifreiðarinnar hér á landi, sem unnt sé að finna út eins og matsmaðurinn Guðmundur Albertsson hafi gert, þótt nákvæmlega eins bifreið sé ekki fáanleg hér. Var þessi matsmaður dómkvaddur að beiðni stefnda 13. febrúar 2009 til, eins og í matsgerðinni segir, „að framkvæma mat á bifreiðinni VY-111 sem er Opel Omega árgerð 2002“. Komst hann að þeirri niðurstöðu að verð á bifreið áfrýjanda miðað við staðgreiðslu á tjónsdegi 27. júlí 2006 hafi verið 1.870.000 krónur. Stefndi hefur greitt þessa fjárhæð og áfrýjandi tekið við henni með fyrirvara. Leggja verður til grundvallar að ekki sé tölulegur ágreiningur með aðilum heldur lúti ágreiningur þeirra sem fyrr segir að grundvelli útreiknings vátryggingarbótanna, það er vátryggingarverðmætis bifreiðarinnar. III Í 37. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sem felld voru úr gildi 1. janúar 2006 við gildistöku laga nr. 30/2004 um sama efni, var að finna ákvæði um hvernig ákvarða skyldi verð vátryggðra hagsmuna. Samkvæmt því skyldi verð þeirra talið nema sömu upphæð og ,,þurft hefði til kaupa á hlut þeim, er fórst eða skemmdist, með því verðlagi, er síðast var á slíkum hlut áður en vátryggingaratburðurinn gerðist, að frádreginni hæfilegri verðrýrnun hans vegna aldurs, brúkunar, minnkaðs notagildis og annarra atvika.“ Regla, sambærileg þeirri sem er að finna í ákvæðinu um ákvörðun vátryggingarverðmætis, hefur almennt verið talin gilda í skaðabótarétti þegar fjárhæð skaðabóta vegna munatjóns er ákveðin. Í gildandi lögum um vátryggingarsamninga er ekki að finna sambærilegt ákvæði. Í 1. mgr. 35. gr. þeirra segir: ,,Sé ekki um annað samið í vátryggingarsamningi á vátryggður rétt á fullum bótum fyrir fjártjón sitt.“ Í skýringum með 35. gr. í athugasemdum frumvarps þess sem varð að lögum nr. 30/2004 kemur fram að í þeim tilvikum þegar ekki er samið um hvernig ákveða skuli vátryggingarbætur beri að greiða fullar bætur. Þær bætur yrðu ákvarðaðar á grundvelli enduröflunarverðs hinna vátryggðu hagsmuna. Eins og fram kemur í héraðsdómi var um það samið í vátryggingarsamningi aðila um bifreiðina hvernig bæta skyldi tjónið. Í grein 17 í vátryggingaskilmálunum er fjallað um bætur fyrir algert tjón. Þar segir í grein 17.1: ,,Verði algert tjón ber félaginu að greiða markaðsvirði ökutækisins (gegn staðgreiðslu) sbr. 15. gr.“ Í grein 15.1 segir meðal annars svo: ,,Vátryggingarverðmæti ökutækisins er ávallt markaðsvirði þess, en það er sú fjárhæð sem sambærilegt ökutæki að tegund, aldri eða gæðum kostaði á almennum markaði á tjónsdegi miðað við staðgreiðslu.“ Samkvæmt þessu hafa aðilar nýtt heimild 1. mgr. 35. gr. laga nr. 30/2004 og samið um hvernig skuli ákveða vátryggingarverðmæti bifreiðar áfrýjanda, yrði hún fyrir tjóni. Niðurstaða málsins ræðst af því hvernig beri að skýra framangreint ákvæði vátryggingarskilmálanna í lögskiptum málsaðila. Í greinargerð stefnda í héraði taldi hann að unnt væri „að meta markaðsvirði [hluta] þó svo að fáir eða engir sambærilegir hlutir séu til sölu á markaði á því tímamarki.“ Taldi hann engu skipta „þó svo að almennu listaverði sé ekki til að dreifa fyrir bifreiðar af gerðinni Opel Omega, þar sem sú bifreiðategund er ekki flutt inn af umboði Opel á Íslandi“, en áfrýjandi hafi sjálfur flutt inn bifreið sína frá Þýskalandi á árinu 2005. Samkvæmt þessu verður lagt til grundvallar í málinu, að ekki hafi verið unnt að fá „sambærilegt ökutæki að tegund, aldri eða gæðum hér á landi“ og snúist ágreiningur málsaðila því um hvort allt að einu sé unnt að skýra skilmála vátryggingarinnar þannig að finna megi markaðsvirði hér á landi fyrir bifreið sambærilega bifreið áfrýjanda sem fyrir tjóninu varð. IV Svo sem fyrr var greint kveður 35. gr. laga nr. 30/2004 á um þá meginreglu að vátryggður skuli fá fullar bætur fyrir fjártjón sitt, sé ekki um annað samið. Hér er um að ræða staðlaða samningsskilmála sem stefndi notar í atvinnustarfsemi sinni. Þá liggur fyrir að áfrýjandi hefur, í lögskiptum sínum við stefnda, réttarstöðu neytanda samkvæmt 1. mgr. 36. gr. b. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, en samkvæmt ákvæðinu ber að túlka skriflegan samning neytanda í hag, komi upp vafi um merkingu hans. Við túlkun á orðunum „sú fjárhæð sem sambærilegt ökutæki að tegund, aldri eða gæðum kostaði á almennum markaði á tjónsdegi“ verður að hafa í huga að ekki er vísað til þess hvað unnt hefði verið að fá á markaði innanlands fyrir bifreiðina sjálfa, sem vátryggð var, óskemmda á tjónsdegi, heldur sambærilega bifreið. Var matið sem stefndi aflaði ónákvæmt að þessu leyti. Orðalag skilmálanna um sambærilega bifreið bendir til þess markmiðs með vátryggingunni að gera vátryggingartaka kleift að afla sé annarrar eins bifreiðar fyrir bæturnar sem hann fær fyrir þá vátryggðu sem skemmist, enda má telja að markmið neytanda sem kaupir sér húftryggingu fyrir bifreið sína sé einmitt að geta ráðstafað vátryggingabótunum á þennan hátt. Er vandséð að orðið markaðsverð geti almennt þýtt verð á markaði þar sem alls ekki er unnt að kaupa þann hlut sem um ræðir. Hafi stefndi viljað haga skilmálanum þannig að vátryggðir yrðu að sætta sig við metið markaðsverð á Íslandi í tilviki, þar sem engan sambærilegan hlut er að finna á markaði, og því alls ekki unnt að kaupa hann í stað þess sem fór forgörðum, bar honum að orða það skýrt í skilmálum sínum og kveða þá eftir atvikum á um aðferð við að finna slíkt verð. Með vísan til alls þessa verður talið að með orðum skilmálanna sé átt við verð sambærilegs hlutar hér innanlands eftir að hans hafði verið aflað erlendis og hann fluttur til landsins. Er ekki ágreiningur um að krafa áfrýjanda nemur þeirri fjárhæð. Verður hún því tekin til greina. Stefndi hefur mótmælt kröfu áfrýjanda um 4,5% ársvexti tímabilið 31. júlí 2006 til 12. september 2008, þar sem krafan sé ekki í samræmi við 50. gr. laga nr. 30/2004. Talið verður að þessi mótmæli stefnda snúi annars vegar að upphafsdegi vaxtanna, sbr. 1. mgr. 50. gr. og hins vegar að hundraðshluta þeirra samkvæmt 6. mgr. sömu greinar. Verða þessi andmæli tekin til greina á þann hátt sem í dómsorði greinir. Þá mótmælir stefndi upphafsdegi dráttarvaxtakröfu áfrýjanda og telur að miða eigi hann við birtingu stefnu eða dómsuppsögudag. Áfrýjandi sendi stefnda matsgerðina sem hann byggir kröfu sína á og gerði kröfu á grundvelli hennar 12. ágúst 2008. Með vísan til 6. mgr. 50. gr. laga nr. 30/2004, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001, verður krafa áfrýjanda í þessu efni tekin til greina. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., greiði áfrýjanda, Sigurbirni Þór Bjarnasyni, 2.915.765 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. september 2006 til 12. september 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum 20. september 2006 að fjárhæð 1.774.000 krónur og 10. nóvember 2009 að fjárhæð 27.570 krónur. Stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.000.000 krónur. Sératkvæði Viðars Más Matthíassonar Ég er sammála því sem fram kemur í köflum I og II í atkvæði annarra dómenda. Ég tel að framhaldið eigi að vera svohljóðandi: Í 37. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sem felld voru úr gildi 1. janúar 2006 með gildistöku laga nr. 30/2004 um sama efni, var að finna ákvæði um hvernig ákvarða skyldi verð vátryggðra hagsmuna. Samkvæmt því skyldi verð þeirra talið nema sömu upphæð og ,,þurft hefði til kaupa á hlut þeim, er fórst eða skemmdist, með því verðlagi, er síðast var á slíkum hlut áður en vátryggingaratburðurinn gerðist, að frádreginni hæfilegri verðrýrnun hans vegna aldurs, brúkunar, minnkaðs notagildis og annarra atvika.“ Regla, sambærileg þeirri sem er að finna í ákvæðinu um ákvörðun vátryggingarverðmætis, hefur almennt verðið talin gilda í skaðabótarétti þegar fjárhæð skaðabóta vegna munatjóns er ákveðin. Í gildandi lögum um vátryggingarsamninga er ekki að finna sambærilegt ákvæði. Í 1. mgr. 35. gr. þeirra segir: ,,Sé ekki um annað samið í vátryggingarsamningi á vátryggður rétt á fullum bótum fyrir fjártjón sitt.“ Í skýringum með 35. gr. í athugasemdum frumvarps þess sem varð að lögum nr. 30/2004 kemur fram að í þeim tilvikum, þegar ekki er samið um hvernig ákveða skuli vátryggingarbætur, beri að greiða fullar bætur. Þær bætur yrðu ákvarðaðar á grundvelli enduröflunarverðs hinna vátryggðu hagsmuna. Eins og fram kemur í héraðsdómi er um það samið í vátryggingarsamningi aðila um bifreiðina hvernig bæta skuli tjónið. Í grein 17 í vátryggingaskilmálunum er fjallað um bætur fyrir algert tjón. Þar segir í grein 17. 1: ,,Verði algert tjón ber félaginu að greiða markaðsvirði ökutækisins (gegn staðgreiðslu) sbr. 15. gr.“ Í þeirri grein sem fjallar um vátryggingarverðmæti segir meðal annars svo í gr. 15.1: ,,Vátryggingarverðmæti ökutækis er ávallt markaðsvirði þess, en það er sú fjárhæð sem sambærilegt ökutæki að tegund, aldri eða gæðum kostaði á almennum markaði á tjónsdegi miðað við staðgreiðslu.“ Samkvæmt þessu hafa aðilar nýtt heimild 1. mgr. 35. gr. laga nr. 30/2004 og samið um hvernig skuli ákveða vátryggingarverðmæti bifreiðar áfrýjanda, yrði hún fyrir tjóni. Í vátryggingarskilmálunum er skýrt kveðið á um að leggja beri til grundvallar markaðsverð bifreiðarinnar á tjónsdegi. Er því vafalaust að sú regla gildir ekki að bæta beri enduröflunarverð hennar. Af gögnum málsins liggur ljóst fyrir að bifreið áfrýjanda var um margt sérstök, lítið ekin, með miklum aukabúnaði, auk þess sem hætt var að framleiða þessa tegund bifreiða, að sögn áfrýjanda, árið 2003. Engu að síður mátti finna markaðsverð hennar með sama hætti og annarra bifreiða. Gerði matsmaðurinn, Guðmundur Albertsson, löggiltur bifreiðasali, grein fyrir því í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi við aðalmeðferð málsins, að Bílgreinasambandið héldi tölvufærða viðmiðunarverðskrá yfir notaðar bifreiðar, sem hann kveðst hafa stuðst við. Verðskráin væri byggð á upplýsingum frá innflytjendum bifreiða um nývirði þeirra, en út frá því væri verð notaðra bifreiða reiknað. Hafi hann miðað við Opel Omega Elegance, sem væri dýrasta gerð þessara bifreiða. Áfrýjandi hefur upplýst í bréfi 20. ágúst 2007 að hann hafi aflað upplýsinga um að á þeim 17 árum sem Opel Omega bifreiðar voru framleiddar hafi um 80 slíkar verði fluttar inn til landsins. Matsmaðurinn mat markaðsverð bifreiðarinnar á grundvelli þessara upplýsinga, að viðbættri tilgreindri fjárhæð vegna aukabúnaðar, sem bifreið áfrýjanda hafði, og var niðurstaða hans sú, að markaðsverðið væri 1.870.000 krónur miðað við staðgreiðslu. Þá fjárhæð hefur stefndi innt af hendi og hefur áfrýjandi þar með fengið fullar bætur í skilningi vátryggingarsamnings þess, sem hann gerði við stefnda og reisir kröfur sínar á. Samkvæmt framansögðu tel ég að staðfesta beri hinn áfrýjaða dóm og að dæma eigi áfrýjanda til þess að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 12. mars 2010. I Mál þetta, sem dómtekið var 15. febrúar 2010, var höfðað 14. apríl 2009. Stefnandi er Sigurbjörn Þór Bjarnason, Álfheimum 11, Reykjavík, en stefndi er Tryggingamiðstöðin hf., Síðumúla 24, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.915.765 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 31. júlí 2006 til 12. september 2008 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum greiðslum, annars vegar að fjárhæð 1.774.000 krónur, sem greiddust inn á kröfuna hinn 20. september 2006 og hins vegar að fjárhæð 27.570 krónur, sem greiddust inn á kröfuna hinn 10. nóvember 2009. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða honum málskostnað, þar með talinn kostnað af mati að fjárhæð 150.000 krónur. Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað. II Málavextir eru þeir að hinn 27. júlí 2007 lenti stefnandi í umferðaróhappi á bifreið sinni, skráningarnúmer VY 111 af tegundinni Opel Omega Caravan, árgerð 2002, við heimili sitt í Álfheimum í Reykjavík. Voru tildrög óhappsins þau að stefnandi hugðist aka bifreiðinni afturábak inn í innkeyrsluna að Álfheimum 11, þar sem hann býr. Lenti hægra afturhorn bifreiðarinnar á lágum steyptum steinvegg norðan megin innkeyrslunnar. Setti stefnandi bifreiðina í áframgír og þegar hann ók áfram missti hann vald á bifreiðinni sem fór á miklum hraða til vesturs yfir Álfheima í hægri beygju og stöðvaðist á húsi nr. 24 við Álfheima. Bifreiðin var á tjónsdegi tryggð kaskótryggingu hjá stefnda og er ágreiningslaust að tjónið er bótaskylt úr kaskótryggingunni og að bifreiðin hafi orðið fyrir algeru tjóni við umferðaróhappið. Vegna uppgjörs úr kaskótryggingu ökutækisins leitaði stefndi álits á verðmæti bifreiðarinnar hjá sölustjóra Ingvars Helgasonar ehf. og söluráðgjafa notaðra bíla hjá sama fyrirtæki. Bar álitum þeirra ekki saman og var hærra matið á bilinu 1.800.000-1.900.000 krónur. Samkvæmt skaðabótakvittun og afsali 14. september 2006 greiddi stefndi stefnanda 1.774.000 krónur og stefnandi afsalaði bifreiðinni til stefnda. Fjárhæðin var þannig fundin út að kaupverðið var 1.850.000 krónur að frádreginni eigin áhættu að fjárhæð 76.000 krónur. Var greiðslan innt af hendi 20. september 2006 og tók stefnandi við greiðslunni með fyrirvara um tjónsfjárhæð. Með matsbeiðni 5. febrúar 2008 óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta verðmæti bifreiðarinnar og kemur fram í matsbeiðni að tilgangur matsbeiðni sé að fá mat á því hvað það hefði kostað stefnanda að útvega sér sams konar bifreið eða eins bifreið og hann missti í umferðaróhappinu þar sem um hafi verið að ræða bifreið sem ekki hafi verið til á markaði hér á landi og því hefði þurft að útvega bifreiðina frá útlöndum með tilheyrandi kostnaði. Var Guðlaugur B Ásgeirsson löggiltur bifreiðasali dómkvaddur til verksins hinn 29. febrúar 2008. Í niðurstöðu matsgerðar sem dagsett er 12. ágúst 2008 kemur fram að kostnaður við að útvega sams konar bifreið hinn 31. júlí 2006 væri 2.915.765 krónur. Lögmaður stefnanda sendi lögmanni stefnda bréf 12. ágúst 2008 ásamt framangreindri matsgerð og krafði stefnda um greiðslu bóta í samræmi við niðurstöðu hennar. Með tölvupósti stefnda til lögmanns stefnanda var honum tilkynnt að stefndi ætlaði að fara fram á dómkvaðningu matsmanns, þar sem forsendur fyrirliggjandi matsgerðar byggi á enduröflunarsjónarmiðum en ekki markaðsverði. Með beiðni stefnda 27. nóvember 2008 var óskað dómkvaðningar matsmanns til að meta verðmæti bifreiðarinnar VY 111. Var Guðmundur Albertsson löggiltur bifreiðasali dómkvaddur til verksins 13. febrúar 2009. Matsgerð hans er dagsett 1. nóvember 2009 og er það niðurstaða hans að staðgreiðsluverð bifreiðarinnar sé 1.870.000 krónur. Ásett verð væri ca. 2.080.000 krónur og hafi eðlilegur staðgreiðsluafsláttur á sínum tíma verið ca. 10%. Með tölvupósti til lögmanns stefnanda tilkynnti lögmaður stefnda um niðurstöðu matsgerðar Guðmundar og með vísan til þess væru stefnanda greiddar þær 20.000 krónur sem væri mismunur á niðurstöðu matsgerðarinnar og áður greiddri fjárhæð og greiddi stefndi hinn 10. nóvember 2009 þá fjárhæð ásamt vöxtum eða samtals 27.570 krónur. Stefndi telur sig með framangreindum greiðslum hafa gert upp tjón stefnanda að fullu en stefnandi telur að tjón hans skuli reikna á grundvelli matsgerðar Guðlaugs B. Ásgeirssonar um hvað það hefði kostað stefnanda að útvega sér sams konar bifreið eða eins bifreið frá útlöndum þar sem slík bifreið hafi ekki verið til á Íslandi. III Stefnandi byggir kröfu sína á því að hann eigi rétt á því að fá verðmæti bifreiðarinnar greitt miðað við tjónsdag. Markaðsvirði bifreiðarinnar hljóti að vera háð þeim aðstæðum sem séu í þessu máli, en hér á landi hafi ekki verið til sambærilegar bifreiðar og því hafi orðið að panta eins bifreið frá framleiðslulandi bifreiðarinnar, Þýskalandi. Byggir stefnandi á því að orðin „sambærileg bifreið“ í tryggingaskilmálum eigi við bifreið af sömu tegund, aldri og gerð og sú bifreið hafi verið sem krafist sé bóta fyrir eða hafi eyðilagst. Ekki sé tækt að miða við sambærilegar bifreiðir að einhverju öðru leyti, þ.e. svipaðar, en ekki af sömu gerð þó tegundin geti verið sú sama. Stefnandi byggir einnig á að hann eigi rétt á að fá tjón sitt bætt að fullu en raunvirði bifreiðarinnar sé eins og kveðið sé á um í mati matsmannsins Guðlaugs Ásgeirssonar en það sama eigi við um endurkaupsverð bifreiðarinnar. Um sé að ræða vátryggingarverðmæti bifreiðarinnar. Þá kveðst stefnandi einnig byggja kröfur sínar á samningum um evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993, eftir því sem við geti átt. Þá byggi hann á því að stefnda hafi borið að kanna markaðsvirði bifreiðarinnar í Þýskalandi og Evrópu varðandi boð hans um bætur til stefnanda. Stefnufjárhæð sé byggð á mati Guðlaugs Ásgeirssonar, þ.e. endurkaupsverð að fjárhæð 2.915.765 krónur að frádregnum innborgunum samtals að fjárhæð.að fjárhæð 1.801.570 krónur. Um lagarök vísar stefnandi til 35. gr. laga nr. 30/2004 í heild sinni, sbr. 3. gr. þeirra laga. Þá vísar hann til 39. gr. laganna. IV Stefndi kveðst ekki geta fallist á það að meta eigi tjón stefnanda miðað við kostnað við enduröflun sams konar bifreiðar frá Þýskalandi. Samkvæmt lögum um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 sé það samningsatriði milli vátryggingarfélags og vátryggingartaka hver vátryggingarfjárhæðin sé og hvernig vátryggingarverðmætið skuli ákveðið, sbr. 1. mgr. 35. gr. laganna. Það geti verið gert með ýmsu móti, til dæmis að miðað skuli við nývirði vátryggðs munar, notagildi hans, markaðsvirði, enduröflunarkostnaðar o.s.frv. Um kaskótryggingu ökutækja, sem tryggð séu slíkri tryggingu hjá stefnda, gildi vátryggingarskilmálar nr. 230. Í þeim sé kveðið á um alla þætti er máli skipti í tengslum við trygginguna, meðal annars um vátryggingarverðmæti, tjónsuppgjör og bótaákvörðun. Í grein 17.1 í skilmálum kaskótryggingar segi að verði algert tjón beri félaginu að greiða markaðsvirði ökutækisins (gegn staðgreiðslu) sbr. 15. gr. Í 15. gr. segi meðal annars að vátryggingarverðmæti ökutækis sé ávallt markaðsvirði þess, en það sé sú fjárhæð sem sambærilegt ökutæki að tegund, aldri eða gæðum hafi kostað á almennum markaði á tjónsdegi miðað við staðgreiðslu. Ljóst sé að miða eigi við forsendur vátryggingarskilmála þegar verðmæti bifreiðar sé metið. Kveði þeir á um markaðsvirði, þ.e. hvað sambærilegt ökutæki hefði kostað á almennum markaði á tjónsdegi. Vátryggingartaki geti ekki valið annan mælikvarða en um hafi verið samið í vátryggingarsamningi eftir því hvað henti hverju sinni. Augljóst sé að verðmæti bifreiðar á grundvelli enduröflunarsjónarmiða geti verið annað en verðmæti á grundvelli markaðsvirðis/söluverðmætis sem kaskóskilmálar byggi á. Stefndi telji þá röksemd stefnanda ekki ganga upp að þar sem sambærileg bifreið og hans hafi ekki verið til á Íslandi á tjónsdegi verði að miða við kostnað við að fá slíka bifreið til landsins frá Þýskalandi. Stefndi telji augljóst að hlutir hafi markaðsverð eða að unnt sé að meta markaðsvirði þeirra, þó svo að fáir eða engir sambærilegir hlutir séu til sölu á markaði á því tímamarki. Viðkomandi hlutir séu þá metnir til markaðsverðs og eftir þeim sjónarmiðum sem tíðkist á markaði. Telji stefndi það því engu skipta þó svo að almennu listaverði sé ekki til að dreifa fyrir bifreiðar af gerðinni Opel Omega, þar sem sú bifreiðategund sé ekki flutt inn af umboði Opel á Íslandi, en stefnandi hafi sjálfur flutt inn bifreið sína frá Þýskalandi á árinu 2005. Samkvæmt vátryggingarskilmálum eigi einfaldlega að miða við hvert hefði verið söluverð bifreiðarinnar VY 111 hefði hún gengið kaupum og sölum á almennum markaði hér á landi á tjónsdegi hinn 27. júlí 2006. Á fyrri stigum málsins hafi stefndi leitað til tveggja reyndra aðila hjá Ingvari Helgasyni ehf., sem hafi umboð fyrir Opel bifreiðar hér á landi. Hafi annar þeirra verið söluráðgjafi notaðra bíla hjá fyrirtækinu. Á grundvelli hæsta mats þessara aðila hafi stefndi byggt tilboð sitt að uppgjöri. Þegar svo matsgerð hafi legið fyrir frá Guðmundi Albertssyni hafi stefndi greitt stefnanda mismun á markaðsvirði samkvæmt matsgerðinni og áður greiddra bóta. Telji stefndi sig því hafa gert upp bætur fyrir algert tjón á ökutækinu miðað við markaðsvirði þess á tjónsdegi og breyti mat það, sem stefnandi byggi á, engu um þá niðurstöðu enda byggi það á enduröflunarvirði en ekki markaðsvirði á almennum markaði eins og 15. gr. kaskóskilmála áskilji. Stefndi mótmælir því að honum hafi borið að kanna markaðsvirði bifreiðarinnar í Þýskalandi og Evrópu og kveðst ekki sjá á hverju sú skylda byggi. Liggi fyrir að unnt hafi verið að finna markaðsvirði bifreiðarinnar hér á landi eins og gert hafi verið með öflun álita frá umboði Opel hér á landi og matsgerð Guðmundar Albertssonar. Sé og ljóst að bifreiðar kunni að hafa mismunandi markaðsvirði eftir mismunandi mörkuðum og því sé ekki unnt að leggja markaðsvirði á einum markaði til grundvallar öðrum fyrirvaralaust. Stefndi mótmælir kröfu um 4,5 % ársvexti frá 31. júlí 2006 til 12. september 2008 þar sem hún samrýmist ekki ákvæðum vátryggingasamningsalaga um vexti af vátryggingarbótum, sbr. 50. gr. laganna. Þá telur stefndi að miða beri dráttarvexti við birtingu stefnu eða dómsuppsögudag. Stefndi vísar til vátryggingarsamnings aðila nr. 230 og laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004, einkum 35. og 50. gr. þeirra laga. Um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. V Samkvæmt 1.mgr. 35. gr. laga um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 á vátryggður rétt á fullum bótum fyrir fjártjón sitt ef ekki er um annað samið. Þá segir í 2. mgr. að ef ákveða eigi bætur í samræmi við viðgerðarkostnað eða endurkaupsverð geti vátryggður krafist bóta fyrir slíkan kostnað þótt viðgerð eða endurkaup hafi ekki átt sér stað. Þetta gildi þó ekki ef annað leiði af vátryggingarskilmálum eða lögum. Þá segir í 3. mgr. að vátryggður geti krafist bóta í peningum þegar annað leiði ekki af vátryggingarskilmálum eða lögum. Milli aðila var gerður vátryggingarsamningur og er ekki ágreiningur um tjón stefnanda gildi vátryggingarskilmálar nr. 230 um kaskótryggingu ökutækja. Í 15. gr. þeirra segir að vátryggingarverðmæti sé ávallt markaðsvirði þess, en það sé sú fjárhæð sem sambærilegt ökutæki að tegund, aldri eða gæðum kostaði á almennum markaði á tjónsdegi miðað við staðgreiðslu. Þá segir í 17. gr. skilmálanna að verði algert tjón beri félaginu að greiða markaðsvirði ökutækisins (gegn staðgreiðslu), sbr. 15. gr. Greinir aðila á um hvert hafi verið markaðsvirði umræddrar bifreiðar. Telur stefnandi að orðin: „sambærileg bifreið“ í skilmálunum eigi við að viðmiðunin þurfi að vera við bifreið af sömu tegund, aldri og gerð. Sé ekki tækt að miða við svipaðar bifreiðar en ekki sömu gerðar þó tegundin geti verið sú sama. Í matsgerð Guðlaugs B. Ásgeirssonar sem stefnandi byggir kröfur sínar á eru forsendur mats þær að spurning til matsmanns laut að því hvað það hefði kostað stefnanda að útvega sér sams konar bifreið frá útlöndum. Útreikningur matsmannsins miðast við að affallareikna upphaflegt kaupverð bifreiðarinnar þegar stefnandi keypti hana frá Þýskalandi á 19.900 evrur um 1,5% á mánuði frá 23. maí 2005 til 31. júlí 2006. Kemst matsmaðurinn að því að samkvæmt þessum útreikningum hefði kaupverð bifreiðarinnar 31. júlí 2006 verið 15.721 evra eða 1.464.882 krónur miðað við almennt gengi Glitnis 31. júlí 2006. Þá gefur matsmaður sér að stefnandi hefði notað sömu aðferð við að koma bifreiðinni til Íslands og áður og með greiðslu opinberra gjalda að fjárhæð 1.216.948 krónur, flutningskostnaðar að fjárhæð 233.935 krónur og skráningargjalda ofl. að fjárhæð 18.498 krónur væri svar við spurningu matsbeiðanda 2.915.865 krónur. Í tilvitnuðum ákvæðum vátryggingarskilmálanna er talað um að markaðsvirði bifreiðar sé sú fjárhæð sem sambærilegt ökutæki að tegund, aldri eða gæðum kosti á almennum markaði á tjónsdegi miðað við staðgreiðslu. Samkvæmt orðanna hljóðan ákvæðisins þarf umrætt ökutæki ekki að vera nákvæmlega eins heldur aðeins sambærilegt að tegund, aldri eða gæðum. Samkvæmt matsgerð Guðmundar Albertssonar, sem stefndi byggir kröfur sínar á, leggur hann mat á verðmæti bifreiðarinnar VY 111 og kemur þar fram að verðmatið sé byggt á viðmiðunarverðskrá bílgreinasambandsins þar sem sambærilegir bílar hafi verið fluttir inn af umboðsaðila Opel á Íslandi, Ingvari Helgasyni ehf. Samkvæmt viðmiðunarverðskrá þessari frá 27. júlí 2006 hafi viðmiðunarverð á sambærilegri bifreið og stefnanda verið um 1.880.000 krónur. Bifreið stefnanda hafi verið með ýmsan aukaútbúnað eins og GPS leiðsögutæki, 17“ álfelgur, Webasto miðstöð ásamt fleiru og mat matsmaður að hæfilegt verðmæti þessa aukaútbúnaðar væri um 200.000 krónur. Er það þvi niðurstaða matsmannsins að verðmæti bifreiðarinnar hafi verið um 2.080.000 krónur og hafi eðlilegur staðgreiðsluafsláttur verið 10%. Þannig sé staðgreiðsluverðmæti bifreiðarinnar á tjónsdegi 1.870.000 krónur. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið liggja frammi tvær matsgerðir sem byggja á ólíkum forsendum. Verður af tilgreindum ákvæðum vátryggingaskilmálanna ekki séð að við mat á markaðsvirði bifreiðarinnar geti stefnandi lagt saman uppreiknað kaupverð bifreiðar í Þýskalandi og kostnað sem hlýst af því að flytja hana til Íslands. Hlýtur við mat á markaðsvirði bifreiða hér á landi að þurfa að líta til þess hvað sambærilegt ökutæki kostar á almennum markaði hér á landi á hverjum tíma enda er það í samræmi við vátryggingarskilmála þá sem við eiga í máli þessu. Enda þótt ekki hafi verið á þessum tíma til hér á landi nákvæmlega eins bifreiðar og stefnandi átti verður af fyrirliggjandi gögnum ráðið að unnt hafi verið að meta markaðsvirði hennar með því að bera hana saman við sambærilegar bifreiðar sömu tegundar eins og matsmaðurinn Guðmundur Albertsson gerði í matsgerð sinni. Við skýrslutöku af matsmanni fyrir dómi kom fram að hann á að baki yfir 20 ára reynslu sem bifreiðasali. Enda þótt matsmaður hafi ekki haldið matsfund svo sem honum bar verður í ljósi þess hvers eðlis matið var ekki séð að það hafi hamlað stefnanda að bregðast við því enda ber matið með sér að matsmaður studdist við viðmiðunarverðskrá bílgreinasambandsins sem hann kvað vera aðgengilega á netinu og hefði stefnanda átt að vera í lófa lagið að afla þessara gagna ef hann taldi þörf á því. Þá er til þess að líta að markaðsvirði bifreiðarinnar samkvæmt matsgerð þessari er hærra en þau verð sem stefndi hafði á sínum tíma aflað frá sölustjóra og söluráðgjafa notaðra bifreiða hjá umboði því sem flytur inn bifreiðar af tegundinni Opel. Samkvæmt þessu hefur matsgerðinni ekki verið hnekkt og þykja ekki þeir gallar á henni að ekki verði á henni byggt í málinu. Fullyrðing stefnanda um að stefnda hafi við mat á tjóni stefnanda borið að kanna verðmæti sams konar bifreiða í Þýskalandi og Evrópu er engum gögnum studd og því haldlaus. Ekki verður af málatilbúnaði stefnanda ráðið hvernig ákvæði 3. og 39. gr. laga um vátryggingarsamninga eða lög nr. 2/1993 um evrópska efnahagssvæðið varða kröfur hans. Að því virtu sem nú hefur verið rakið hefur stefnandi ekki sýnt fram á það með haldbærum gögnum að fjárhæð sú sem stefndi hefur þegar greitt honum vegna tjónsins á bifreiðinni VY 111 hafi verið of lág og hefur hann því fengið tjón sitt bætt að fullu. Þrátt fyrir þessa niðurstöðu þykir rétt eftir atvikum að málskostnaður falli niður. Af hálfu stefnanda flutti málið Steingrímur Þormóðsson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Gestur Óskar Magnússon hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. D Ó M S O R Ð Stefndi, Tryggingamiðstöðin hf., er sýknaður af öllum kröfum stefnanda, Sigurbjörns Þórs Bjarnasonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 128/2008
|
Skaðabætur Líkamstjón Varanleg örorka Lífeyrisréttindi Stjórnarskrá Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
|
Þ sótti um skaðabætur vegna líkamstjóns sem hún hlaut í umferðarslysi 30. september 1998 sem leiddi til þess að hún varð að láta af starfi flugumferðarstjóra. V greiddi henni bætur á grundvelli yfirmatsgerðar sem ákvað varanlega miska hennar 35% og varanlega örorku 40%. Deilt var um hvort tjónið væri þar með að fullu bætt en Þ taldi sig hafa sýnt fram á að raunverulegt tjón hennar væri meira, bæði hvað varðaði missi vinnutekna vegna varanlegrar örorku og skert lífeyrisréttindi. Með vísan til útreikninga tryggingastærðfræðings taldi Þ sig hafa sýnt fram á að reglur skaðabótalaganna sem giltu á tjónsdegi hefðu ekki uppfyllt það markmið að hún fengi tjón sitt að fullu bætt samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í dómi Hæstaréttar var vísað til Hæstaréttardóms nr. 311/1997 þar sem lagt var til grundvallar að reglur skaðabótalaga mæltu fyrir um hvernig bætur fyrir tjón skyldu reiknaðar og taldist það fullar bætur í samræmi við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Reglur skaðabótalaganna væru hlutlægar og óumdeilt væri að V hefði bætt tjón hennar samkvæmt ákvæðum laganna eins og þau voru á slysdegi. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna V og B af aðalkröfu Þ. Varakrafa Þ byggði á því að við ákvörðun skaðabóta fyrir varanlega örorku hefði átt að reikna henni hærra hlutfall framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð en þau 6% sem V hefði lagt til grundvallar. Þ taldi að viðmiðið hefði átt að vera 22,9%. Talið var að útreikningar Þ á varakröfu hefðu ekki með réttu sýnt hvert hefði getað hafa verið jafngildi framlags vinnuveitanda hennar í starfi flugumferðarstjóra á þeim tíma er slysið varð. Var varakrafa Þ af þeim sökum talin vanreifuð og var þeim þætti málsins vísað frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Stefndu krefjast þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur og að áfrýjandi greiði þeim málskostnað fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi sækir í málinu skaðabætur vegna líkamstjóns sem hún hlaut í umferðarslysi 30. september 1998. Slysið leiddi til þess að hún varð að láta af starfi flugumferðarstjóra. Í yfirmatsgerð var varanlegur miski hennar talinn 35% og varanleg örorka 40%. Á grundvelli þess hefur stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greitt henni bætur í samræmi við reglur skaðabótalaga, eins og þær voru á tjónsdegi. Deilt er um hvort tjónið sé þar með að fullu bætt. Telur áfrýjandi sig hafa sýnt fram á það að raunverulegt tjón hennar sé meira, bæði að því er varðar missi vinnutekna vegna varanlegrar örorku og skert lífeyrisréttindi. Það sé því ekki full bætt eins og hún eigi rétt til samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar. II Að því er bætur fyrir varanlega örorku varðar leggur áfrýjandi til grundvallar, að við mat á örorkustigi hafi yfirmatsmenn beitt þeirri aðferð, að bera saman ævitekjur í því starfi, sem hún varð að láta af, og í hinu sem hún síðar menntaði sig til. Tryggingastærðfræðingur hafi síðan reiknað út fjártjón hennar á sömu forsendum. Hún bendir jafnframt á að fjárhæð tjóns hennar hefði orðið svipað ef notaður hefði verið margfeldisstuðull samkvæmt 6. gr. skaðabótalaga, eins og henni var breytt með 5. gr. laga nr. 37/1999, sem tók gildi 1. maí 1999. Þetta sýni að reglur skaðabótalaga sem giltu á tjónsdegi hafi ekki uppfyllt það markmið að hún fengi tjón sitt að fullu bætt. Krafa hennar byggi ekki á því, að horfið sé til þeirra útreikningsaðferða sem beitt var fyrir gildistöku skaðabótalaga, heldur hafi verið um að ræða galla á viðmiðum laganna og sé þess krafist að tekið sé tillit til þessa. Stefndu mótmæla framangreindum málsástæðum áfrýjanda og telja hana byggja kröfur sínar á öðrum grundvelli en lagður sé með skaðabótalögum. Útreikningsaðferðir og forsendur tryggingastærðfræðingsins séu meira í ætt við þær sem stuðst hafi verið við fyrir gildistöku skaðabótalaga og séu ekki í samræmi við gildandi reglur. Fullar bætur séu þær bætur sem ákveðnar séu eftir reglum skaðabótalaga. Þannig hafi verið reiknaðar þær fjárhæðir sem áfrýjanda hafi verið greiddar og eigi hún ekki lögvarinn rétt til frekari bóta. III Með skaðabótalögum voru fyrst lögfestar almennar reglur um bætur fyrir líkamstjón. Tilgangur laganna var meðal annars að móta skýrar reglur, draga úr vafa og ósamræmi og greiða fyrir málsmeðferð. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 311/1997, sem birtur er í dómasafni réttarins 1998 bls. 1976 og vísað er til í héraðsdómi, var því hafnað að þágildandi ákvæði skaðabótalaga leiddu til skerðingar á aflahæfi tjónþola þannig að andstætt væri 72. gr. stjórnarskrárinnar. Reglur skaðabótalaga eru hlutlægar og ráðast bætur því ekki af þáttum eins og til dæmis einstaklingsbundnu starfsvali. Óumdeilt er að stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hefur bætt tjón áfrýjanda samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga eins og þau voru á slysdegi, þar með talið vegna varanlegrar örorku sem bætt hefur verið að fullu eins og lögmælt er. Um þá aðferð sem beitt er við útreikning aðalkröfu áfrýjanda vegna iðgjaldahluta atvinnurekanda í lífeyrissjóð gildir það sama að hún samræmist ekki ákvæðum skaðabótalaga. Er því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna stefndu af aðalkröfu áfrýjanda. IV Varakrafa áfrýjanda byggir á því að við ákvörðun skaðabóta fyrir varanlega örorku beri að reikna henni hærra hlutfall framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð en þau 6% sem stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. lagði til grundvallar við útreikning tjónsins. Áfrýjandi telur að þetta viðmið eigi að vera 22,9%, en fyrir slysið hafi hún átt aðild að B-deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins og sé sá háttur hafður þar á, að ekki sé greitt mánaðarlegt framlag vinnuveitenda heldur gildi svokölluð eftirmannsregla. Áfrýjandi fékk mat dómkvadds manns á eingreiðsluverðmæti mismunar á lífeyrisréttindum flugumferðarstjóra annars vegar og hins vegar sérfræðings á tölvusviði miðað til ákveðnar ævitekjur í hvoru tilviki fyrir sig. Var niðurstaða þessa mats 15. nóvember 2005 lögð til grundvallar í aðalkröfu. Áfrýjandi fór þess á leit við sama matsmann 9. október 2007 að hann reiknaði hvert mótframlag atvinnurekanda þyrfti að vera í prósentum talið til lífeyrissjóðs til að „tryggja ... samsvarandi réttindi og hún hefði notið í B deild LSR ef hún hefði starfað sem flugumferðarstjóri út starfsævina.“ Niðurstaða þessa útreiknings, að gefnum þeim forsendum að áfrýjandi sjálf greiddi „4% í aldursháða réttindadeild í almennum lífeyrissjóði og að greitt sé iðgjald af 21,5% hærri launum þangað en hefði verið gert í B deild LSR“, var að „framlag launagreiðanda hefði þurft að vera 22,9%.“ Með þessu telur áfrýjandi sýnt að við útreikning skaðabóta til hennar vegna varanlegrar örorku beri að leggja til grundvallar að iðgjaldahluti atvinnurekanda í lífeyrissjóð vegna hennar hefði orðið 22,9%, en ekki 6% eins og miðað hafi verið við í uppgjöri skaðabóta frá stefndu. Sé tjón hennar af þessum sökum vanbætt sem nemur 3.102.643 krónum. V Óumdeilt er að eftir reglum skaðabótalaga, eins og þau voru þegar áfrýjandi varð fyrir líkamstjóni, skyldi við útreikning á missi framtíðartekna telja með framlag atvinnurekanda til lífeyrissjóðs tjónþola, þótt þetta hafi ekki verið tekið berum orðum fram í lögunum. Voru öll tvímæli þar um síðar tekin af með breytingu á 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, sem gerð var með 6. gr. laga nr. 37/1999. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 264/2004, sem birtur er í dómasafni réttarins 2004 bls. 5049, var því jafnframt slegið föstu að tjónþoli ætti rétt á því að miðað sé við raunverulegt framlag vinnuveitanda í lífeyrissjóð á þeim tíma sem tjón verður. Þótt áfrýjandi byggi varakröfu sína á þeirri forsendu sýnir útreikningur á varakröfu hennar ekki með réttu hvert gæti hafa verið jafngildi framlags vinnuveitanda hennar í starfi flugumferðarstjóra til B-deildar Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins á þeim tíma sem tjón varð. Er varakrafa hennar vanreifuð af þessum ástæðum. Með því að ekki er útilokað að úr þessu megi bæta er rétt að vísa þessum þætti málsins frá héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Varakröfu áfrýjanda, Þóru Halldórsdóttur, um greiðslu á 3.102.643 krónum er vísað frá héraðsdómi. Að öðru leyti skal hinn áfrýjaði dómur vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Héraðsdóms Reykjavíkur 5. febrúar 2008 Mál þetta, sem var dómtekið 30. janúar sl. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Þóru Halldórsdóttur, Safamýri 25, Reykjavík á hendur á Bjarna Guðmanni Emilssyni, Búðarstíg 5, Eyrarbakka og Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, með stefnu birtri 11. júní 2007. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega, að stefndu greiði bætur að fjárhæð 30.966.218 kr. auk vaxta samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 frá 30. september 1998 til 29. mars 2006, en með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Til vara er þess krafist að stefndu greiði bætur að fjárhæð 3.102.643 kr. auk vaxta skv. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til 12. júní 2007 en dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu auk álags er nemur virðisaukaskatti. Dómkröfur stefndu eru þær, að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hennar hendi að mati dómsins. Málavextir. Stefnandi var starfandi flugumferðarstjóri. Að kvöldi 30. september 1998, en þá var hún 31. árs að aldri, lenti hún í umferðaróhappi á Suðurlandsbraut við Álfheima í Reykjavík. Stefnandi leitaði til slysa- og bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi. Greindist hún með tognun á hálsi og baki, fékk lyfseðil og var send heim. Áður, eða á árinu 1993, lenti stefnandi einnig í bílslysi og hafði eftir það slys fundið til nokkurra óþæginda í hálsi, herðum og mjóbaki og stundum fyrir vægri einbeitingartruflun, en hafði þrátt fyrir það getað unnið fullt starf. Hinn 24. febrúar 1998 hafði örorkunefnd metið stefnanda 8% varanlegan miska og 8% varanlega örorku eftir það slys. Við slysið 30. september 1998 ýfðust upp einkenni stefnanda eftir slysið 1993 og við bættust verkir í hægri handlegg, titringur í höndum, verkir í mjóbaki, einbeitingar-og minnisvandkvæði og vandkvæði við að stilla sjónskerpu. Varð stefnandi fljótlega að hætta sem flugumferðarstjóri og náði ekki hæfni til þess starfs á ný. Með bréfi 23. ágúst 1999 felldi flugmálastjórn úr gildi heilbrigðisskírteini stefnanda til að starfa sem flugumferðarstjóri. Stefnandi var án atvinnu í október 1998 til júní 2000. Byrjaði hún þá í skrifstofuvinnu hjá fyrirtækinu H.Pálssyni ehf. í 80% starfi, en haustið 2001 hóf hún nám í tölvunarfræði við Háskólann í Reykjavík. Lauk hún því námi vorið 2005. Í október 2005 hóf hún síðan störf hjá fyrirtækinu Flugkerfum ehf. við prófanir á hugbúnaði fyrir flugumferðarstjóra og við þjálfun þeirra í notkun búnaðarins. Hefur stefnandi að sögn verið í 60% starfshlutfalli við þetta starf. Hinn 5. júní 2001 mat örorkunefnd afleiðingar slyss stefnanda hinn 30. september 1998. Var stefnandi í skrifstofustarfinu hjá H. Pálssyni ehf., þegar mat örorkunefndar fór fram. Mat örorkunefnd stefnanda 10% varanlegan miska og 30% varanlega örorku af völdum slyssins. Taldi stefnandi afleiðingar slyssins vanmetnar. Hinn 2. maí 2002 mátu dómkvaddir matsmenn, þeir Sverrir Bergmann taugalæknir og Viðar Már Matthíasson lagaprófessor, varanlegan miska stefnanda af völdum slyssins 35 stig og varanlega örorku 35%. Taldi stefnandi enn um vanmat að ræða. Hinn 9. mars 2005 mátu dómkvaddir yfirmatsmenn, þeir Grétar Guðmundsson heila- og taugaskurðlæknir, Hannes G. Sigurðsson hagfræðingur og Páll Sigurðsson lagaprófessor, stefnanda 35% varanlegan miska og 40% varanlega örorku af völdum slyssins. Er byggt á því í matinu, að stefnandi muni hefja störf sem sérfræðingur á tölvusviði um mitt ár 2005 og starfa á því sviði til 63 ára aldurs. Hinn 22. mars 2005 ritaði stefnandi bréf til yfirmatsmanna og óskaði eftir skilgreiningu á þeim gögnum, sem legið hefðu yfirmatinu til grundvallar og eftir afritum af þeim útreikningum sem matið byggðist á. Svar yfirmatsmanna er frá 4. apríl 2005. Segir þar m.a., að matið á varanlegu örorkunni felist í samanburði á ætluðum tekjum stefnanda sem flugumferðarstjóri, ef slysið hefði ekki orðið, og tekjum sem ætla mætti að hún aflaði sér sem sérfræðingur á tölvusviðið í 80% starfi. Næmu ætlaðar ævitekjur stefnanda sem flugumferðarstjóri 178,9 m.kr., en sem sérfræðings á tölvunarsviði 93,3 m.kr. Þá tóku yfirmatsmennirnir fram, að ekki hefði verið tekið tillit til tekjuskatta eða annarra frádráttarliða í matinu né mismunandi framlaga í lífeyrissjóði og þar með lífeyrisréttinda. Hinn 2. júní 2005 óskaði stefnandi eftir dómkvaðningu matsmanns til að meta, hver væri mismunur þeirra lífeyrisréttinda, sem stefnandi myndi hafa fengið sem flugumferðastjóri að gefnum 178,9 m.kr. ævitekjum í því starfi og þeirra lífeyrisréttinda, sem hún myndi fá sem sérfræðingur á tölvusviði að gefnum 93,3 m.kr. ævitekjum í því starfi. Var Benedikt Jóhannesson tryggingastærðfræðingur dómkvaddur til starfans. Skilaði hann mati 15. nóv. 2005. Reiknaðist honum mismunur á lífeyrisréttindunum vera á milli 10,7 og 14,3 m.kr. Hinn 28. mars 2006 gerði félagið upp tjón stefnanda á grundvelli yfirmatsins og reglna skaðabótalaga um ákvörðun fjárhæðar bóta fyrir líkamstjón. Námu uppgerðar bætur samtals 26.415.161 kr., þar af bætur fyrir varanlega örorku 18.585.680 kr. Stefnandi tók við bótunum með fyrirvara um alla þætti uppgjörsins. Krafðist hún jafnframt greiðslu á kostnaði vegna tölvunarfræðinámsins að fjárhæð 1.416.551 kr. Með tölvubréfi 6. des. 2006 bað stefnandi síðan Benedikt Jóhannesson að reikna út eingreiðsluverðmæti mismunarins á ætluðum ævitekjum stefnanda sem flugumferðarstjóri annars vegar og sem sérfræðingur á tölvunarsviði hins vegar. Reiknaðist Benedikt Jóhannessyni eingreiðsluverðmæti þessa mismunar vera 42.508.000 kr. miðað við 1. október 1999 (batahvörf), ef ekki væri tekið tillit til örorkulíkutöflu, en ella 40.859.000 kr. Taldi Benedikt eðlilegra að miða við seinni töluna. Mál þetta var síðan höfðað með stefnu birtri 11. júní 2007. Hinn 21. september 2007 greiddi stefndi VÍS hinn umstefnda námskostnað stefnanda, svo og eftirstöðvar örorkubóta ásamt vöxtum og kostnaði. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfu um skaðabætur á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 og ákvæðum umferðarlaga nr. 50/1987. Grundvöllur bótakröfu stefnanda er hlutlæg ábyrgðarregla umferðarlaga og því óumdeildur í máli þessu. Jafnframt byggir málsókn stefnanda á reglum skaðabótaréttar, m.a. um tjónstakmörkun, og þeirri réttarvernd sem stjórnarskrá lýðveldisins Íslands tryggir eignarréttindum. Aðalkrafan samanstendur af tveimur kröfuliðum. Annars vegar er krafa um frekari bætur vegna varanlegrar örorku og hins vegar krafa vegna óbættra skerðinga á lífeyrisréttindum. Krafan um frekari bætur vegna varanlegrar örorku er reist á grundvallarreglum skaðabótaréttar um skyldu tjónvalds til að bæta tjónþola allt tjón hans. Sé þeirri reglu ekki fylgt til hins ýtrasta skortir á að stjórnarskrárvarin eignarréttindi stefnanda séu í hávegum höfð. Samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar verður enginn maður sviptur eignum sínum nema bætur komi fyrir en ítrekað hefur verið leyst úr því á vettvangi dómstóla að í aflahæfi einstaklinga felist stjórnarskrárvarin eignarréttindi. Úr því hefur verið leyst með mati dómkvaddra yfirmatsmanna að varanleg örorka stefnanda vegna afleiðinga þessa slyss nemi 40%. Við það mat voru efnisákvæði 5. gr. laga nr. 50/1993 lögð til grundvallar og þeim beitt í samræmi við viðtekna skýringu á því hverra kosta stefnandi ætti völ til að afla sér tekna með vinnu sem sanngjarnt er að ætlast til að hún stundi. Með matsgerðinni var annars vegar lagt mat á hver orðið hefði framvinda í lífi stefnanda ef slysið hefði ekki átt sér stað og hins vegar ályktað um það hvernig líklegt sé að framtíð hennar verði í ljósi þeirrar staðreyndar að hún varð fyrir líkamstjóninu. Skerðingin á tekjuöflunarhæfinu var skilgreint sem nefnt prósentuhlutfall. Að mati stefnanda er ekki fullur samhljómur milli þeirra aðferða sem matsmenn skilgreindu að þeir hefðu beitt við matið, en um þær gerir stefnandi engan ágreining, og niðurstöðunni. Í ljós er leitt, sbr. bréf yfirmatsmanna frá 4. apríl 2005, að tjónsútreikningur samkvæmt 7. gr. laga nr. 50/1993 fullnægir ekki áskilnaði 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins í tilviki stefnanda. Útreikningur sýnir glöggt fram á hvernig matsmenn komust að niðurstöðu um 40% varanlega örorku stefnanda með útreikningi á sitt hvorum ævitekjum að gefnum forsendum á grundvelli matsgagna og annarra handbærra upplýsinga og þekkingar matsmanna. Niðurstaða matsmannanna fól í sér að tjónið næmi 85,6 milljónum króna út starfsævina. Reiknað til eingreiðsluverðmætis að teknu tilliti til lífslíkna og örorkulíkna er tjón stefnanda reiknað út sem 40.859.000 kr. Með hliðsjón af þeim hlutlægt sannaða mismun sem sýnt er fram á að ofan og útreikningi á raunverulegu metnu tjóni stefnanda blasir við að útreikningsaðferðum skaðabótalaga verður ekki beitt um varanlega örorku hennar heldur ber að víkja þeim til hliðar í krafti stjórnarskrárvarinna eignarréttinda stefnanda. Útreiknað eingreiðsluverðmæti tjóns stefnanda vegna varanlegrar örorku er eftirfarandi: Tjón stefnanda vegna varanlegrar örorku kr. 40.859.000 Greiðsla v/varanlegrar örorku 29. mars til frádr. kr. 18.585.680 Greiðsla v/varanlegrar örorku 21. sept. 07 til frádr. kr. 2.070.681 Greiðsla v/vaxta af varanlegri örorku 29. mars til frádr. kr. 2.975.161 Greiðsla v/vaxta af varanlegri örorku 21. sept. kr. 561.260 Vangoldið vegna varanlegrar örorku kr. 16.666.218 Krafist er dráttarvaxta af þessari fjárhæð frá 29. mars 2006. Varðandi hitt atriðið þ.e. bætur vegna skerðingar á lífeyrisréttindum, byggir stefnandi á því að með bréfi matsmanna frá 4. apríl 2005 var einnig staðfest að á skorti að niðurstaðan í prósentuhlufalli endurspeglaði rétta niðurstöðu. Þar var beinlínis tekið fram að ekki væri tekið tillit til áhrifa á lífeyrisréttindi sem slysið hafði fyrir stefnanda. Að mati stefnanda á það engan veginn við rök að styðjast að sleppa því að líta til þessa þáttar við mat á tjóni hennar. Hún hafði haslað sér völl sem flugumferðarstjóri og hugðist hafa það fyrir ævistarf. Raunar er þröngt um vik að víkja af þeirri braut hafi hún á annað borð verið valin, vegna þeirrar sérhæfingar sem starfið krefst. Flugumferðarstjórar láta snemma af störfum, sbr. grein 4.4.1.1 í reglugerð 419/1999 sem nú er í gildi, sbr. reglugerð 344/1990, sem gilti er stefnandi varð fyrir slysi sínu. Við þessu er brugðist með ávinnslu lífeyrisréttinda en einnig eru réttindi úr Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins almennt til muna betri fyrir sjóðfélaga heldur en réttindi í almennu lífeyrissjóðunum. Stefnanda stendur ekki til boða að afla sér lífeyrisréttinda lengur sem flugumferðarstjóri. Ótvírætt er að í þessum skertu réttindum felst tjón sem er óbætt, sbr. matsgerðina frá 15. nóvember 2005. Jafnvel þó svo yrði litið svo á, að vanbætt tjón vegna glataðra lífeyrisréttinda teljist til varanlegrar örorku, sbr. 5. gr. skaðabótalaga, þá breytir það ekki því að tjónið er óbætt. Sú staðreynd liggur fyrir og einnig liggur fyrir að yfirmatsmenn tóku ekki tillit til þess við mat sitt á tjóni stefnanda. Telst varanleg örorka stefnanda þá einfaldlega vanmetin vegna afleiðinga slyssins. Vegna glataðra lífeyrisréttinda liggur fyrir mat dómkvadds matsmanns dags. 15. nóvember 2005 þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að tjón stefnanda, þar sem hún nýtur ekki aðildar og réttindaávinnslu í Lífeyrissjóði starfsmanna ríkisins sem flugumferðarstjóri, nemi allt að 14.300.000 kr. og miðast dómkrafa stefnanda við þá fjárhæð. Gerð er krafa um að þessi kröfuliður beri 2% vexti með lögjöfnun frá 16. gr. laga nr. 50/1993 frá tjónsdegi til 31. október 2006 en dráttarvexti frá þeim tíma. Krafist er vaxta af fjárkröfum stefnanda í samræmi við skaðabótalög eins og þau voru á tjónsdegi. Þannig er krafist 2% vaxta af fjárkröfu vegna varanlegrar örorku og annars fjártjóns vegna vanbættra lífeyrisréttinda frá slysdegi, sbr. 16. gr. þágildandi skaðabótalaga. Um skilgreiningu á upphafstíma dráttarvaxtakröfu vísast til hvors kröfuliðar fyrir sig. Krafa stefnanda er að öllu leyti ófyrnd, annars vegar vegna áðurnefnds samkomulags aðila en einnig sökum þess að í tvígang hefur verið höfðað mál til þess að rjúfa fyrningu. Vísar stefnandi í því sambandi til ákvæða laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Sérstaklega vísast til 2. tl. 3. gr. laganna sem kveður á um að gjaldkræfir vextir fyrnist á fjórum árum en skv. 11. gr. sömu laga rýfur málsókn fyrningu og sé nýtt mál höfðað innan 6 mánaða eftir að fyrra máli lauk þá er því fyrningarrofi viðhaldið. Varakrafa stefnanda að fjárhæð 3.102.643 kr. felst í óbættu tjóni vegna varanlegrar örorku í raun þar sem lífeyrisréttindi stefnanda eru vanbætt þar sem miðað var við 6% mótframlag atvinnurekanda til lífeyrissjóðs þegar framlagið þyrfti að nema 22,9% til að vega upp þann mun sem er á réttindaávinnslu stefnanda í almennum lífeyrissjóði og B deild Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins, sbr. bréf Talnakönnunar frá 23. október 2007. Viðmiðunartekjur eru tekjur í október 1997 til og með september 1998. Þær eru 3.762.698 kr. og að viðbættu 22,9% lífeyrisjóðsframlagi 4.624.355 kr. Framreiknuð viðmiðunarlaun, með vísitölu í september 1998, 3605 stig og svo í mars 2006, 4926 stig, er greiðsla stefnda fór fram, verða þannig 6.318.884 kr. sem margfalda ber með þágildandi margföldunarstuðli skv. 6. gr. laga nr. 50/1993 og örorkuprósentunni. Þannig reiknuð nemur varanleg örorka 23.759.004. Þegar hafa verið greiddar 20.656.361 kr., þannig að vangreidd varanleg örorka nemur 3.102.643 kr. sem er höfuðstóll varakröfu. Krafist er 2% vaxta af fjárkröfu vegna varanlegrar örorku frá slysdegi, sbr. 16. gr. þágildandi skaðabótalaga. Krafist er dráttarvaxta af þeirri fjárhæð frá þingfestingardegi 12. júní 2007. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 50/1993 um skaðabætur auk umferðarlaga nr. 50/1987. Jafnframt er byggt á meginreglum skaðabótaréttar um fullar bætur fyrir tjón sem og reglum um tjónstakmörkun, orsakasamband og sennilega afleiðingu. Þá er og byggt á Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 72. gr. um friðhelgi eignarréttarins. Krafa um málskostnað styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun styðst við lög nr. 50/1988 en stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyld og ber því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefndu. Málsástæður og lagarök stefnda. Sýknukrafa stefndu er byggð á því, að með þegar uppgerðum bótum til stefnanda sé umstefnt tjón vegna slyss hennar 30. september 1998 að fullu bætt að lögum. Eigi stefnandi því ekki lögvarinn rétt til frekari bóta úr hendi stefndu. Það er grundvallarregla í skaðabótarétti, að tjón fæst ekki bætt, nema til þess sé heimild í lögum. Bætist tjón þannig aðeins að því marki, sem lög og réttarskipunin heimilar hverju sinni. Teljast það fullar bætur í lagaskilningi. Á stefnandi ekki lögvarinn rétt til bóta umfram það. Um ákvörðun fjárhæðar skaðabóta til stefnanda vegna slyssins fer eftir reglum skaðabótalaga nr. 50/1993 um bætur fyrir líkamstjón. Voru með þeim lögum lögfestar nýjar reglur um ákvörðun fjárhæðar skaðabóta fyrir líkamstjón, er komu í stað eldri dómvenjureglna um ákvörðun bótafjárhæðar. Hafa stefndu bætt tjón stefnanda að fullu eftir reglum skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi krefst hins vegar skaðabóta fyrir líkamstjón sitt á allt öðrum grunni en fyrir er mælt í skaðabótalögum. Krefst stefnandi bóta fyrir varanlega örorku í tveimur liðum, þ.e. fyrir varanlegt vinnutekjutap á grundvelli mismunar á ætluðum ævitekjum sínum sem flugumferðarstjóri annars og tölvunarfræðingur hins vegar, og bóta fyrir töpuð lífeyrisréttindi á grundvelli mismunar á lífeyrisréttindum í tilteknum lífeyrissjóðum. Um fjárhæð bóta fyrir varanlega örorku fer aftur á móti eftir reglum 5.-7. gr. skaðabótalaga. Skal meta bætur fyrir varanlega örorku til fjárhæðar á grundvelli margfeldis örorkustigs, árslauna og margfeldisstuðuls. Eru þær bætur fullar bætur að lögum fyrir varanlega örorku, þ.m.t. tap á lífeyrisréttindum. Er ekki lagaheimild til ákvörðunar fjárhæðar bóta fyrir varanlega örorku á öðrum grundvelli eða eftir annarri aðferðarfræði en felst í reglum skaðabótalaga. Kröfu stefnanda um bætur fyrir varanlega örorku í formi eingreiðsluverðmætis, mismunarins á ætluðum ævitekjum hennar sem flugumferðarstjóri og ætluðum ævitekjum hennar sem sérfræðingur á tölvusviði, skortir því lagastoð og ber að hafna henni af þeim ástæðum. Sama gildir um hinar umstefndu bætur fyrir meint töpuð lífeyrisréttindi. Tjón stefnanda skv. ákvæðum skaðabótalaga hefur hins vegar verið bætt að fullu eftir reglum þeirra laga eins og áður segir. Þá er ekki rétt hjá stefnanda, að bætur til hennar fyrir varanlega örorku á grundvelli reglna 5.-7. gr. skaðabótalaga standist ekki áskilnað 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignaréttarins með því þær bætur nái ekki að bæta allt tjón hennar, sem nemi kr. 85,6 m.kr. út starfsævina skv. niðurstöðu matsmanna, eða að eingreiðsluverðmæti 40,8 m.kr. Þvert á móti hefur Hæstiréttur þegar dæmt, að reglur 5.-7. gr. skaðabótalaga standist ákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. H 1998:1976 (mál nr. 311/1997). Er enda um að ræða almennar málefnalegar reglur um ákvörðun bótafjárhæðar fyrir skerðingu á tekjuöflunarhæfi, er taka á sama veg til allra, sem eins stendur á um. Hefur Hæstiréttur einnig dæmt, að takmörkun (þak) á fjárhæð skaðabóta fyrir varanlega örorku skv. reglum skaðabótalaga standist stjórnarskrána, sbr. H 2001:1169 (mál nr. 395/2000). Verða stefnanda því ekki dæmdar frekari örorkubætur á þeim grundvelli, að hinar uppgerðu örorkubætur eftir reglum skaðabótalaga standist ekki stjórnarskrána. Vegna kröfur stefnanda um sérstakar bætur fyrir töpuð lífeyrisréttindi tekur stefndi fram að stefnanda hefur þegar verið bætt það að fullu eftir reglum skaðbótalaga, en bætur fyrir slíkt tjón felast í bótum fyrir varanlega örorku skv. reglum 7. gr. laganna. Kemur það fram í ákvörðun árslauna til bótaútreiknings skv. 7. gr. laganna, en við ákvörðun árslauna skal telja með framlög tjónþola og vinnuveitanda hans til lífeyrissjóðs. Er stefnandi því í raun að tvíkrefja um bætur fyrir töpuð lífeyrissjóðsréttindi. Skortir þannig alveg lagaskilyrði til að verða við þessum bótalið. Er skv. öllu framangreindu enginn grundvöllur til að verða við kröfum stefnanda. Fjárhæð umstefndra bótaliða og útreikningum á þeim verður einnig að andmæla perse sem röngum, óútskýrðum og of háum. Er augljóslega rangt við útreikning á mismun ætlaðra ævitekna stefnanda, sem flugumferðarstjóri annars vegar og sérfræðingur á tölvunarsviði hins vegar, að miða aðeins við starfsævi til 63 ára aldurs. Er starfsævi tölvunarfræðinga mun lengri hvað sem starfsævi flugumferðarstjóra líður. Þá er sá galli á mati og útreikningum Benedikts, að ekki verður séð hvernig niðurstöðurnar eru fengnar, svo að staðreyna megi útreikningana. Þá liggur fyrir, að ekki hefur verið tekið tillit til skattfrelsis og eingreiðsluhagræðis til lækkunar við mat á varanlegri örorku, sbr. bréf yfirmatsmanna frá 4. apríl 2005. Ekki er heldur tekið tillit til þess til lækkunar bóta við bótaútreikninga né í stefnukröfum. Kröfu um dráttarvexti er mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi, en til vara frá fyrri tíma en mánuði eftir birtingu stefnunnar í málinu. Forsendur og niðurstaða. Í málinu krefst stefnandi til viðbótar áður uppgerðum bótum, aðallega 30.966.218 kr., en til vara 3.102.643 kr. Vill stefnandi fá í bætur fyrir varanlega örorku af völdum slyssins eingreiðsluverðmæti mismunarins á ætluðum ævitekjum sínum sem flugumferðarstjóri annars vegar og sem sérfræðingur á tölvunarsviði hins vegar, eða 40.859.000 kr. skv. útreikningum Benedikts Jóhannessonar. Telur stefnandi vangoldnar örorkubætur nema 16.666.218 kr., þegar bæturnar frá stefnda VÍS fyrir varanlega örorku hafa verið dregnar frá. Þá vill stefnandi fá bætt ætluð töpuð lífeyrisréttindi vegna slyssins að fjárhæð 14.300.000 kr. eftir mati Benedikts. Nemur aðalkrafa stefnanda þannig samtals 30.966.218 kr. Samkvæmt varakröfu stefnanda telur stefnandi að lífeyrisréttindi hennar séu vanbætt, en í stað 6% mótframlags atvinnurekanda ætti framlagið að nema 22,9%. Eins og að framan greinir varð stefnandi fyrir slysi árið 1998 og var henni metinn 35% varanlegur miski og 40% varanlega örorka vegna slyssins. Hefur stefndi greitt stefnanda bæturnar sem reiknaðar voru á grundvelli 5.-7. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ágreiningslaust er að bæturnar eru réttilega reiknaðar samkvæmt gildandi skaðabótalögum og að þær hafi verið greiddar stefnanda. Þannig er tjónið að fullu bætt samkvæmt ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993. Í málinu byggir stefnandi á því, að bætur fyrir varanlega örorku hennar á grundvelli reglna skaðabótalaga nr. 50/1993 séu ekki fullar bætur og brjóti í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Eins og að framan greinir krefst stefnandi bóta fyrir varanlega örorku sem nemur eingreiðsluverðmæti mismunarins á ætluðum ævitekjum sínum sem flugumferðarstjóri annars vegar og sem sérfræðingur á tölvunarsviði hins vegar. Eins og að framan greinir byggir krafa stefnanda á annarri útreikningsaðferð en skaðabótalögin gera ráð fyrir. Skortir því þessa útreikningsaðferð lagastoð. Stefnandi telur að krafa hennar eigi stoð í 72. gr. stjórnarskrárinnar en samkvæmt því ákvæði verður enginn maður sviptur eigum sínum nema bætur komi fyrir og í aflahæfi einstaklings felist stjórnarskrárvarin eignarréttindi. Að mati dómsins hefur þessu ágreiningsefni þegar verið svarað, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 311/1997 en þar segir: „Á það er fallist með áfrýjanda að í aflahæfi manna séu fólgin eignarréttindi, sem njóti verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 10. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Á hinn bóginn er ótvírætt og raunar óumdeilt í málinu, að löggjafinn hefur heimild til að setja reglur um það hvernig ákvarða skuli bætur þegar aflahæfi manna er skert, enda sé það markmið slíkra reglna að fullar bætur komi fyrir. Með skaðabótalögum nr. 50/1993 var bætt úr brýnni þörf fyrir lögfestar reglur á þessu sviði. Með lögunum var aðferðum við útreikning tjóns vegna varanlegrar örorku breytt í verulegum atriðum. Leitast var við að setja skýrari og einfaldari reglur um ákvörðun bótafjárhæða, sem til þess væru fallnar að draga úr vafa og leiða til skjótari og ódýrari málsmeðferðar. Hins vegar er ljóst að eftir sem áður verða bætur ekki ætíð ákveðnar þannig að óyggjandi sé. Þó verður að telja að hinar stöðluðu reglur laganna leiði til frekara samræmis í bótaákvörðunum og stuðli að jafnræði. Samanburður milli hins nýja bótakerfis og þess, sem áður gilti, er örðugur og getur ekki gefið einhlít svör um það, hvort hin nýju lög fullnægi því markmiði að tryggja tjónþolum fullar bætur fyrir fjártjón. Slíkt mat er torvelt og verður að ætla löggjafanum nokkurt svigrúm í þessum efnum, enda er það hlutverk hans að setja almennar reglur um forsendur bótaákvarðana, þegar þess er þörf. Ekki verður annað séð en að þau ákvæði skaðabótalaganna, sem hér er um fjallað, þ.e. 5. - 7. gr., eins og þau voru við setningu laganna 1993, hafi stuðst við málefnaleg sjónarmið og ekki falið í sér mismunun. Að öllu athuguðu verður að telja að ekki hafi verið sýnt fram á það í málinu, að lögin hafi ekki getað þjónað ofangreindu markmiði og verði því ekki beitt um tjón áfrýjanda. Í þeim fólst skýrt og ótvírætt mat löggjafans, sem við svo búið verður ekki haggað af dómstólum.“ Krafa stefnanda um bætur vegna skerðinga á lífeyrisréttindum í aðal- og varakröfu er sama marki brennd og krafan um óbætta varanlega örorku, það er að ekki er lagastoð fyrir henni. Með vísan til þess sem að framan greinir er stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Af hálfu stefnanda flutti málið Björn Bergsson hrl. Af hálfu stefnda flutti málið Hákon Árnason hrl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan DÓMSORÐ Stefndu, Bjarni Guðmann Emilsson og Vátryggingafélag Íslands hf., skulu sýkn af kröfum stefnanda, Þóru Halldórsdóttur. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 452/2017
|
Kærumál Stöðuveiting Stjórnsýsla Stjórnvaldsákvörðun Stjórnarskrá Dómstóll Valdmörk Lögvarðir hagsmunir Aðild Kröfugerð Viðurkenningarkrafa Ógildingarkrafa Málsástæða Flýtimeðferð Frávísunarúrskurður staðfestur að hluta
|
J var einn af 33 umsækjendum um embætti dómara við Landsrétt og meðal þeirra 15 sem dómnefnd samkvæmt lögum um dómstóla nr. 15/1998 hafði talið hæfasta til að gegna því embætti. Þegar dómsmálaráðherra gerði tillögu til Alþingis um hvaða 15 umsækjendur skyldi skipa dómara við réttinn var J ekki á meðal þeirra sem lagt var til að yrðu skipaðir. Alþingi samþykkti tillögur ráðherra og voru þær í kjölfarið sendar forseta Íslands sem ritaði undir skipunarbréf þeirra 15 dómara sem ráðherra hafði gert tillögu um. Höfðaði J þá mál þetta á hendur Í þar sem hann krafðist í fyrsta lagi ógildingar á framangreindum athöfnum ráðherra, í öðru lagi viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í vegna þess tjóns sem hann hefði orðið fyrir vegna þessa og í þriðja lagi miskabóta. Með hinum kærða úrskurði var ógildingarkröfu J vísað frá dómi á þeim grundvelli að ekki yrði séð að hún myndi leiða til afgerandi niðurstöðu um sakarefni málsins, enda myndu ákvarðanir ráðherra og Alþingis um skipun hinna 15 dómara í Landsrétt halda gildi sínu þótt fallist yrði á hana. Þá var kröfu J um viðurkenningu á skaðabótaskyldu Í vísað frá dómi á þeim grundvelli að J hefði ekki sýnt fram á að hann hefði orðið fyrir tjóni vegna athafna ráðherra. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt forseti Íslands væri samkvæmt stjórnarskránni að formi til æðsti embættismaður ríkisins, væru ráðherrar samkvæmt fastmótaðri stjórnskipunarvenju í reynd æðstu handhafar framkvæmdarvaldsins. Væri það því í reynd dómsmálaráðherra sem færi með skipunarvaldið og væri kröfum J því réttilega beint að honum fyrir hönd Í. Þá vísaði Hæstiréttur til þess að fyrirmæli 60. og 70. gr. stjórnarskrárinnar hefðu í framkvæmd verið skýrð þannig að sérhver sem eigi lögvarinna hagsmuna að gæta geti almennt krafist þess fyrir dómi að ákvarðanir stjórnvalda verði ógiltar brjóti þær í bága við lög að formi til eða efni. Að jafnaði væri það hins vegar ekki á færi dómstóla að taka nýjar ákvarðanir um málefni sem stjórnvöldum væri falið með lögum að fara með. Samkvæmt því og að gættum þeim skýringum J að baki ógildingarkröfu sinni, að ekki væri verið að krefjast þess að hróflað yrði við skipun þeirra einstaklinga sem hlutu skipun, taldi Hæstiréttur að J hefði ekki sýnt fram á að hann hefði lögvarða hagsmuni af því að fá skorið sjálfstætt úr um ógildi ákvarðana dómsmálaráðherra. Var því staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að vísa ógildingarkröfu J frá dómi. Hvað viðurkenningarkröfu J varðaði benti Hæstiréttur á að í dómaframkvæmd hefði verið lagt til grundvallar að beiting heimildar 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 til að krefjast viðurkenningar á bótaskyldu væri háð því skilyrði að sá sem höfðar mál leiði nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni og geri grein fyrir því í hverju tjónið felist. Taldi Hæstiréttur að með framlögðum gögnum og málatilbúnaði sínum að öðru leyti hefði J uppfyllt þau skilyrði. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi hvað viðurkenningarkröfuna varðaði og lagt fyrir héraðsdóm að taka hana til efnismeðferðar.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma Þorgeir Örlygssonhæstaréttardómari, Ingibjörg Benediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari ogStefán Már Stefánsson prófessor. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru10. júlí 2017 en kærumálsgögn bárust réttinum 13. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júlí 2017 þar sem máli sóknaraðila á hendurvarnaraðila var að hluta vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið íheild til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar og kærumálskostnaðar.Nokkur ný gögn hafa verið lögð fyrirHæstarétt.IEins og nánargreinir í hinum kærða úrskurði var sóknaraðili meðal 33 umsækjenda um embættidómara við Landsrétt sem auglýst voru laus til umsóknar 10. febrúar 2017.Dómnefnd samkvæmt 4. gr. a. laga nr. 15/1998 um dómstóla skilaði dómsmálaráðherra 19. maí 2017 umsögn umumsækjendur. Var það niðurstaða nefndarinnar að sóknaraðili væri meðal þeirra15 umsækjenda sem hæfastir væru til að gegna embætti dómara við Landsrétt. Aðundangengnum samskiptum við formann dómnefndarinnar sem nánari grein er gerðfyrir í hinum kærða úrskurði afhenti dómsmálaráðherra forseta Alþingis 29. maí2017 lista yfir tillögur sínar að skipun dómara við Landsrétt. Sagði í bréfinuað ráðherra hygðist að fengnu samþykki Alþingis, sbr. 2. mgr.bráðabirgðaákvæðis IV í lögum nr. 50/2016 um dómstóla, og í samræmi við 1. mgr.21. gr. sömu laga leggja til við forseta Íslands að nánar tilgreindir 15 einstaklingaryrðu skipaðir dómarar við réttinn. Sóknaraðili var ekki þeirra á meðal ogheldur ekki aðrir þrír umsækjendur sem dómnefnd hafði talið í hópi þeirra semhæfastir væru. Þess í stað gerði ráðherra tillögur til Alþingis um aðra fjóraumsækjendur sem að mati dómnefndar voru ekki í hópi 15 hæfustu umsækjendanna.Alþingi laukmeðferð sinni á málinu 1. júní 2017 með því að tillögur dómsmálaráðherra voruþar bornar undir atkvæði og samþykktar með 31 atkvæði gegn 22 en áttaalþingismenn greiddu ekki atkvæði. Tillögurnar voru síðar sama dag sendarforseta Íslands sem 8. sama mánaðar undirritaði skipunarbréf þeirra 15 dómaravið Landsrétt er ráðherra hafði gert tillögu um. Í framhaldinu höfðaðisóknaraðili mál þetta með þeim dómkröfum sem greinir í hinum kærða úrskurði. Ermálsóknin á því reist að ákvörðun ráðherra um að gera ekki tillögu um skipunsóknaraðila í embætti dómara við Landsrétt hafi verið ólögmæt vegna form- ogefnisannmarka. Eigi það bæði við þegar tekin hafi verið ákvörðun um að sendaAlþingi tillöguna og aðrar ákvarðanir sem á eftir komu. Gerir sóknaraðili ífyrsta lagi kröfu um ógildingu framangreindra athafna dómsmálaráðherra, í öðrulagi um viðurkenningu á rétti sínum til skaðabóta vegna þess fjártjóns sem þærathafnir hafi haft í för með sér, og í þriðja lagi um miskabætur. Með hinumkærða úrskurði var fyrstu tveimur kröfum sóknaraðila vísað frá dómi.IISamkvæmt 1. mgr.20. gr. stjórnarskrárinnar veitir forseti lýðveldisins þau embætti er lög mæla.Í 1. mgr. 21. gr. laga nr. 50/2016, semöðlast gildi 1. janúar 2018, segir að forseti Íslands skipi dómara viðLandsrétt að tillögu ráðherra. Samkvæmt 2. mgr. ákvæðis IV til bráðabirgða viðþau lög, sem tók gildi 14. júní 2016, skal ráðherra, þegar hann gerir tillöguum skipun í embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn, leggja tillögu sína umhverja skipun fyrir Alþingi til samþykktar. Samþykki Alþingi tillögur ráðherraskal hann senda þær forseta Íslands, sem skipar í embættin, sbr. 21. gr.laganna. Samþykki Alþingi ekki tillögu ráðherra um tiltekna skipun skalráðherra leggja nýja tillögu fyrir Alþingi til samþykktar. Í fyrsta málslið3. mgr. 4. gr. a. laga nr. 15/1998 kemur fram að óheimilt sé að skipa ídómaraembætti mann sem dómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðal umsækjenda,hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Samkvæmt öðrum málslið sömu málsgreinarmá þó víkja frá þessu ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherra um heimild til aðskipa í embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægir að mati dómnefndaröllum skilyrðum 2. og 3. mgr. 4. gr. laganna. Ráðherra skal þá leggja slíkatillögu fyrir Alþingi eftir því sem nánar segir í ákvæðinu. Samhljóða ákvæðieru í 2. mgr. 12. gr. laga nr. 50/2016.Þótt forsetiÍslands sé samkvæmt stjórnarskránni að formi til æðsti embættismaður ríkisinseru ráðherrar samkvæmt fastmótaðri stjórnskipunarvenju í reynd æðstu handhafarframkvæmdarvalds. Eiga þeir frumkvæði að því að framkvæma vald forseta, sbr.13. gr. stjórnarskrárinnar, og bera að lögum sérstaka ábyrgð samkvæmt 14. gr. hennará þeim stjórnarframkvæmdum sem heyra undir ráðuneyti þeirra. Tillagadómsmálaráðherra til forseta Íslands um skipun tiltekins manns í embætti dómaraer liður í undirbúningi þeirrar stjórnvaldsákvörðunar sem í skipuninni felst.Geri ráðherra tillögu til Alþingis um að annar verði skipaður dómari en sá semdómnefnd hefur metið hæfastan, er sú tillaga einnig lögbundinn þáttur íundirbúningi þeirrar ákvörðunar að skipa mann í dómaraembætti. Það fyrirkomulag um skipun dómara, semmælt er fyrir um í 3. mgr. 4. gr. a. laga nr. 15/1998, sbr. 12. gr. og 2. mgr.ákvæðis IV til bráðabirgða við lög nr. 50/2016, og varðar störf dómnefndar ogaðkomu Alþingis að skipun í dómaraembætti, fær ekki breytt framangreindristjórnskipunarvenju. Er það því dómsmálaráðherra sem í reynd fer meðskipunarvaldið. Samkvæmt því er kröfum sóknaraðila réttilega beint aðdómsmálaráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins. IIISamkvæmt 60. gr.stjórnarskrárinnar skera dómendur úr öllum ágreiningi um embættistakmörkyfirvalda og eftir 1. mgr. 70. gr. hennar ber öllum réttur til að fá úrlausn umréttindi sín og skyldur fyrir dómstólum. Þessi fyrirmæli hafa verið skýrðþannig að sérhver sem á lögvarinna hagsmuna að gæta geti almennt krafist þessfyrir dómi að ákvarðanir stjórnvalda verði ógiltar brjóti þær í bága við lög aðformi til eða efni. Þessi stjórnarskrárvarði réttur verður almennt ekki skertureða takmarkaður með lögum. Þó er það ekki á færi dómstóla að taka nýjarákvarðanir um málefni sem stjórnvöldum eru falin með lögum í stað stjórnvaldsákvarðanasem ógiltar kunna að verða með dómi, svo sem ráðið verður af 2. gr.stjórnarskrárinnar, nema stjórnvöld hafi ekki neitt svigrúm til mats viðskýringu á hlutaðeigandi lagaákvæði, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 21.júní 2017 í máli nr. 334/2017, 2. júní 2016 í máli nr. 595/2015 og 19. júlí2010 í máli nr. 436/2010. IVMeð fyrstudómkröfu sinni krefst sóknaraðili þess að ógilt verði sú ákvörðundómsmálaráðherra sem tekin var 29. maí 2017 að leggja ekki til að sóknaraðiliyrði skipaður í stöðu dómara við Landsrétt. Jafnframt eða til vara gerirsóknaraðili þá kröfu að ógilt verði sú ákvörðun að leggja til við forsetaÍslands að sóknaraðili verði ekki meðal þeirra 15 sem skipaðir verði í starfdómara við Landsrétt. Við munnlegan flutning málsins í héraði umfrávísunarkröfu varnaraðila skýrði sóknaraðili fyrstu kröfu sína þannig að hannkrefðist þess einungis að ógilt verði sú ákvörðun ráðherra að taka hann úr þeimhópi sem kæmi til greina eftir að dómnefnd skilaði áliti sínu. Þess væri á hinnbóginn ekki krafist að ákvarðanir sem þegar hafi verið teknar um skipun 15dómara við Landsrétt verði felldar úr gildi, enda teldi sóknaraðili sig ekkihafa forræði á slíkri kröfu. Framangreintinntak fyrstu dómkröfunnar áréttaði sóknaraðili í kæru sinni til Hæstaréttar enþar segir að þess sé ekki krafist að hróflað verði við skipun þeirra 15einstaklinga sem embættin hlutu. Telur sóknaraðili að verði fyrsta dómkrafan tekintil greina haggi það í sjálfu sér ekki skipun þeirra sem embættin hlutu endaværi það órökrétt afleiðing af réttarbroti gagnvart sóknaraðila einum. Það hafihins vegar sjálfstæða þýðingu fyrir sig sem umsækjanda að fá ógilta með dómi þáákvörðun ráðherrans að ganga fram hjá sóknaraðila við skipun í embættin. Tilhvers slík ógilding kunni að leiða sé ekki á forræði sóknaraðila að ákveða. Efdómur um þessa kröfu kæmi til með að hafa áhrif á skipun hinna 15 dómara viðLandsrétt muni þeir að mati sóknaraðila fá tækifæri til að gæta hagsmunasinna. Á grundvelliþeirra sjónarmiða sem fram koma í III kafla hér að framan er það ekki á valdidómstóla að ákveða hverja skuli skipa í embætti dómara við Landsrétt. Að þvígættu og að fenginni framangreindri skýringu sóknaraðila á fyrstu dómkröfunni,sem hér verður lögð til grundvallar,hefur sóknaraðili ekki sýnt fram á að hann hafi hagsmuni að lögum að fá meðdómi skorið úr um ógildi ákvarðana dómsmálaráðherra, sbr. 1. mgr. 25. gr. laganr. 91/1991. Önnur dómkrafa sóknaraðila á hendur varnaraðila um viðurkenningu árétti til skaðabóta er á hinn bóginn reist á þeirri grunnforsendu að ákvarðanirdómsmálaráðherra hafi verið ólögmætar og geti varðað bótaskyldu. Samkvæmt þvíer ógildingarkrafan í reynd málsástæða fyrir viðurkenningarkröfunni. Kemur þvítil úrlausnar hér á eftir við umfjöllun um viðurkenningarkröfu sóknaraðilahvort hún sé þannig úr garði gerð að á hana verði lagður efnisdómur. Samkvæmtþessu verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa frá dómifyrstu dómkröfu sóknaraðila.V Kröfusína um viðurkenningu á rétti til skaðabóta reisir sóknaraðili á heimild 2.mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Þar sem ákvörðun dómsmálaráðherra hafi veriðólögmæt sé þegar af þeirri ástæðu fullnægt skilyrðum fyrir skaðabótaskylduvarnaraðila. Með því að taka viðurkenningarkröfuna til greina, áður en kjararáðákvarðar laun landsréttardómara, sé ekki verið að skírskota til sannana eðaatvika sem síðar kunni að koma til. Viðurkenning bótaskyldu taki aðeins tillögmætis þeirra athafna sem bótakrefjandi telji að til tjóns hafi leitt. Þegarslík krafa sé tekin til greina sé engu slegið föstu um tjónið. Athafnirráðherrans liggi fyrir og þurfi ekki að bíða ákvörðunar kjararáðs til að leggjamat á lögmæti þeirra. Varðandi líkur fyrir tjóni vísar sóknaraðili til þess að ólögmætarathafnir ráðherrans hafi valdið því að sóknaraðili var ekki skipaður í embættidómara við Landsrétt sem hann annars hefði fengið. Hefði sóknaraðili fengiðskipun í embættið hefði fylgt því umtalsverð tekjuaukning fyrir hann sem ogverðmæt réttindi í formi starfsöryggis og lífeyrisréttinda. Sóknaraðilihefur lagt nokkur ný gögn fyrir Hæstarétt og eru það annars vegar launaseðlarhans á tilgreindu tímabili og hins vegar ákvörðun kjararáðs 17.desember 2015 um laun og starfskjör bankastjóra Landsbankans hf. Þávísar sóknaraðili til þess í kæru sinni að við munnlegan flutning málsins íhéraði um frávísunarkröfu varnaraðila hafi komið fram að samkvæmt ákvörðunkjararáðs 17. desember 2015 væru mánaðarlaun héraðsdómara 1.021.423 krónur auk33 eininga yfirvinnu og mánaðarlaun hæstaréttardómara 1.292.529 krónur auk 48eininga yfirvinnu. Laun landsréttardómara verði væntanlega einhvers staðar ámilli framangreindra fjárhæða. Þessu er varnaraðili sammála. Hann er hins vegarósammála því að sóknaraðili hafi leitt líkur að því að hann hafi orðið fyrirtjóni vegna athafna dómsmálaráðherra.Aðilarhöfðu ekki lýst gagnaöflun lokið fyrir héraðsdómi þegar málið var tekið tilúrskurðar um frávísunarkröfu varnaraðila. Þótt sóknaraðili hafi ekki lagt framí málinu ítarleg gögn um ætlað fjártjón sitt, nýtur hann heimildar 2. mgr. 25.gr. laga nr. 91/1991 til að sækja málið á þann hátt sem hann gerir með annarri kröfusinni. Í dómaframkvæmd hefur Hæstiréttur lagt til grundvallar að beitingþessarar heimildar sé háð því skilyrði að sá sem höfðar mál leiði nægar líkurað því að hann hafi orðið fyrir tjóni af nánar tilgreindu tilefni og geri greinfyrir því í hverju tjónið felist, sbr. meðal annars dóma réttarins 19. febrúar2010 í máli nr. 68/2010, 25. nóvember 2009 í máli nr. 600/2009, 8. maí 2008 ímáli nr. 450/2007, 7. desember 2006 í máli nr. 160/2006 og 17. nóvember 2005 ímáli nr. 182/2005.Meðþeim gögnum sem sóknaraðili hefur lagt fram og málatilbúnaði sínum að öðruleyti hefur sóknaraðili leitt að því nægar líkur að hann kunni að hafa orðiðfyrir fjártjóni verði komist að þeirri niðurstöðu að athafnir dómsmálaráðherrahafi verið ólögmætar. Hefur hann einnig gert nægjanlega grein fyrir því íhverju tjón hans kunni að felast. Er einnig til þess að líta að ekki verðurlitið svo á að reifun á kröfu sóknaraðila eða sönnunarfærsla sé með þeim hættiað ekki verði undir áframhaldandi rekstri málsins bætt þar úr eftir því semefni standa til. Þá hefur varnaraðili ekki fært fram önnur haldbær rök fyrirþví að vísa þurfi þessari kröfu frá dómi og ekki verður heldur litið svo á aðannmarkar séu á kröfugerðinni sem leiða ættu til frávísunar án kröfu. Samkvæmtþessu verður niðurstaða héraðsdóms umviðurkenningarkröfu sóknaraðila felld úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm aðleggja efnisdóm á hana. Eftirframangreindum úrslitum verður varnaraðila gert að greiða sóknaraðilakærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Staðfest erniðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa frá dómi ógildingarkröfusóknaraðila, Jóhannesar Rúnars Jóhannssonar, á hendur varnaraðila, íslenskaríkinu.Hinn kærðiúrskurður er felldur úr gildi um að vísa frá dómi viðurkenningarkröfusóknaraðila á hendur varnaraðila og lagt fyrir héraðsdóm að taka hana tilefnismeðferðar.Varnaraðiligreiði sóknaraðila 800.000 krónur í kærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 7. júlíI.Mál þetta sem þingfest var 15. júní2017, hefur höfðað Jóhannes Rúnar Jóhannsson gegn íslenska ríkinu. Málið vartekið til úrskurðar 5. júlí sl., að loknum málflutningi um þá kröfu stefnda aðvísa beri málinu frá dómi.Stefnandi gerir eftirfarandi dómkröfur:1) Að ógilt verði með dómi sú ákvörðundómsmálaráðherra er tekin var hinn 29. maí 2017, að leggja ekki til aðstefnandi yrði skipaður í stöðu dómara við Landsrétt, og jafnframt eða til varaað ógilt verði sú ákvörðun að leggja til við forseta Íslands að stefnandi verðiekki meðal þeirra 15 sem skipaðir verði í starf dómara við Landsrétt.2) Að viðurkenndurverði réttur stefnanda til skaðabóta úr hendi stefnda, íslenska ríkisins, vegnaþess tjóns sem framangreindar ákvarðanir dómsmálaráðherra hafa í för með sérfyrir stefnanda.3) Að stefnda greiðistefnanda kr. 1.000.000 í miskabætur vegna þeirrar ólögmætu meingerðar gegn ærustefnanda sem fólst í framangreindum ákvörðunum.4) Að stefnda verðidæmt til að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu að teknu tilliti tilvirðisaukaskatts.Stefndi krefst þessaðallega að ógildingarkröfum og viðurkenningarkröfu stefnanda (töluliðir 1 og 2í stefnu) verði vísað frá dómi og stefndi verði sýknaður af miskabótakröfu stefnanda(töluliður 3). Til vara er krafistsýknu af öllum kröfum stefnanda. Stefndi krefst íbáðum tilvikum málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnanda. II.MálavextirÞann 10. febrúar 2017birti innanríkisráðuneytið opinbera auglýsingu þar sem auglýst voru laus tilumsóknar 15 embætti dómara við Landsrétt. Í auglýsingunni sagði meðal annars:„Landsrétturtekur til starfa 1. janúar 2018 á grundvelli laga um dómstóla nr. 50/2016.Auglýst eru til umsóknar embætti 15 dómara. Við dómstólinn munu starfa 15 dómararsem uppfylla skulu hæfisskilyrði samkvæmt 21. gr. laganna. Þeir skulu skipaðirí embætti frá og með 1. janúar 2018. Laun þeirra eru ákvörðuð af kjararáði.Dómnefnd um hæfni umsækjenda um embætti dómara, sem starfar á grundvelli 4. gr.a laga um dómstóla nr. 15/1998, veitir ráðherra umsögn um umsækjendur í samræmivið 2. mgr. 4. gr. a laga um dómstóla nr. 15/1998 og reglur nr. 620/2010.Ráðherra skal leggja tillögu sína um hverja skipun í embætti dómara fyrirAlþingi til samþykktar.Áskiliðer að í umsókn komi fram upplýsingar um 1) núverandi starf 2) menntun ogframhaldsmenntun, 3) reynslu af dómstörfum, 4) reynslu af lögmannsstörfum, 5)reynslu af stjórnsýslustörfum, 6) reynslu af fræðistörfum, s.s. kennslu ogöðrum akademískum störfum og upplýsingar um útgefnar ritrýndar greinar ogbækur, fræðilega fyrirlestra o.s.frv., 7) reynslu af stjórnun, 8) reynslu aföðrum aukastörfum sem nýtast dómaraefni, s.s. vinnu í tengslum við undirbúninglagasetningar o.fl., 9) upplýsingar um almenna og sérstaka starfshæfni, 10)upplýsingar um andlegt atgervi og sjálfstæði í vinnubrögðum, 11) upplýsingar umtvo fyrrverandi eða núverandi samstarfsmenn eða yfirmenn sem geta veittdómnefnd bæði munnlega og skriflega upplýsingar um störf og samstarfshæfniumsækjanda og 12) aðrar upplýsingar sem varpað geta ljósi á faglega eiginleikaog færni umsækjanda sem máli skipta fyrir störf landsréttardómara.“Stefnandi var meðal 33 umsækjenda umembætti dómara við Landsrétt. Þann 19. maí 2017 skilaði dómnefnd um hæfniumsækjenda um embætti dómara, sem starfar á grundvelli 4. gr. a laga umdómstóla nr. 15/1998, umsögn sinni að undangengnu andmælaferli. Niðurstaðadómnefndarinnar var að stefnandi væri meðal þeirra 15 umsækjenda sem nefndintaldi hæfasta.Þann 27. maí 2017 ritaði dómsmálaráðherraformanni dómnefndarinnar bréf. Kvaðst ráðherra hafa kynnt sér umsögnina ogleitaði eftir upplýsingum um það hvort nefndin hefði rætt sérstaklega forsendurþess vægis á einstökum matsþáttum sem tilgreint væri í umsögn dómnefndar, og,ef svo væri, hvort fyrir lægju gögn um það. Jafnframt óskaði ráðherra eftirupplýsingum um það hvort dómnefndin hefði tekið til sérstakrar umræðu þániðurstöðu nefndarinnar að í ályktunarorðum væri einungis vísað til fimmtánhæfustu umsækjenda.“ Í svari formanns nefndarinnar frá því28. maí 2017 er tekið fram að nefndin hafi rætt vægi matsþáttanna og einnig þvílýst að fimmtán stöður hafi verið auglýstar og að nefndin hafi metið „jafnmargaumsækjendur hæfari en aðra til að fylla þær stöður“. Segir svo í bréfinu:„Hún [nefndin] taldi m.ö.o. að munurværi á umsækjanda í fimmtánda sæti og öðrum sem komu þar á eftir … Hugmyndráðherra fól aftur á móti í sér að hann gæti valið úr hópi t.d. 20 umsækjendaum 15 embætti… Hugmyndin fær illa samrýmst markmiðum laga nr. 45/2010 um br. álögum um dómstóla [...].“Þann 29. maí 2017 afhentidómsmálaráðherra forseta Alþingis lista yfir tillögur sínar að skipan dómaravið Landsrétt. Í þeim tillögum var lagt til að Alþingi veitti dómsmálaráðherraheimild til að skipa í embætti dómara með þeim hætti að fjórir þeirraumsækjenda sem dómnefndin hafði talið hæfasta voru ekki á meðal þeirra semembættin skyldu hljóta. Þetta voru auk stefnanda þeir Ástráður Haraldsson,Eiríkur Jónsson og Jón Höskuldsson. Í þeirra stað var lagt til að Alþingi veittiráðherra heimild til að skipa í embætti fjóra aðra umsækjendur sem ekki vorumeðal þeirra 15 sem nefndin hafði metið hæfasta til að gegna starfanum.Um rökstuðning með tillögudómsmálaráðherra var vísað til meðfylgjandi fylgiskjals ráðherra með bréfi tilforseta Alþingis sem lagt var fyrir Alþingi samhliða tillögu um skipun íembætti. Meðferð Alþingis á málinu lauk hinn 1. júní 2017 með því að felld varmeð 30 atkvæðum gegn 31 tillaga minnihluta stjórnskipunar- og eftirlitsnefndarþingsins um að tillögu ráðherra yrði vísað frá. Að því búnu var tillagadómsmálaráðherra borin undir atkvæði og samþykkt með 31 atkvæði gegn 22 en 8greiddu ekki atkvæði.Tillögurnar voru síðan sendar tilforseta Íslands sem undirritaði skipunarbréf 15 dómara við Landsrétt 8. júní.Forsetinn sendi frá sér yfirlýsingu sama dag þar sem rakið var að hann hefðikomist „að þeirri niðurstöðu að mistök hefðu ekki átt sér stað við undirbúningog tilhögun atkvæðagreiðslunnar 1. júní og hún hefði verið í samræmi við lög,þingvenju og þingsköp.“III.Málsástæður og lagarök aðila.Málsástæður stefnanda Stefnandi telur að tillaga ráðherra, súer ráðherra sendir þingi samkvæmt bráðabirgðaákvæði IV við lög nr. 50/2016 ogforseta samkvæmt 1. mgr. 21. gr. sömu laga, geti ekki verið gildur grundvöllurskipunar nema að hún sé að öllu leyti í samræmi við fyrirmæli laga bæði hvaðvarðar form og efni. Um meðferð slíkrar tillögu gildi ákvæði dómstólalaga, semfjalla sérstaklega um málsmeðferð við þá skipun, sem og almennar reglurstjórnsýsluréttarins, fullum fetum. Stefnandi telur að Alþingi geti ekkisamþykkt að ekki sé farið að lögum með því að samþykkja ólögmæta tillöguráðherra. Lög gilda um allan undirbúning og efni ákvörðunar ráðherra um hvaðatillögu hann sendir forseta Íslands í samræmi við 1. mgr. 21. gr. dómstólalaga.Stefnandi telur að í samræmi við 1.mgr. 13. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að forseti láti ráðherra framkvæmavald sitt, sé undirritun forseta á tillögu ráðherra aðeins formleg athöfn.Eftir standi því að það sé ráðherra sem taki stjórnvaldsákvörðun um að leggjatil skipun dómara - og það sé sú ákvörðun sem krafist er ógildingar á.Stefnandi telur að þótt Alþingi þurfi fyrir sitt leyti að samþykkja tillöguráðherra svo að hann megi senda hana til forseta sé ákvörðunin ráðherrans ensamþykki Alþingis telst liður í meðferð málsins, en ljúki því þó ekki.Dómsmálaráðherra hafi því einungis einn fyrirsvar málsins fyrir hönd íslenskaríkisins og beri embættisábyrgð á skipunarferlinu.Stefnandi skýrir fyrstu kröfu sína áþann veg að hún feli í sér kröfu um að ákvörðun ráðherra um að ganga framhjástefnanda, og koma með tillögu sinni til Alþingis í veg fyrir að hann yrðiskipaður dómari, verði ógilt með dómi. Einnig að sú ákvörðun sem ráðherra tók íframhaldi af staðfestingu Alþingis, og er hluti af sömu málsmeðferð, verðiógilt. Á henni sé sérstakur ógildingarannmarki. Stefnandi telur sig eigaeinstaklingslega og verulega hagsmuni af því að ákvörðun dómsmálaráðherra um aðleggja ekki til að hann yrði skipaður í stöðu dómara við Landsrétt verði ógilt.Stefnandi hafi hins vegar einungis forræði á kröfugerð að því er hann sjálfanvarðar og geti því ekki krafist þess sama fyrir hönd þeirra sem á sama vegháttar til um. Stefnandi telur að réttarstaðan íkjölfar ógildingardóms sé ekki að öllu leyti fyrirsjáanleg enda ráðist hún afþví hver staða málsins verði á þeim tíma og hvaða ákvarðanir ráðherra munitaka. Ekki sé heldur þörf á að stefna öðrum er sóttu um störf enda sé meðferðmáls stefnanda sérstakt stjórnsýslumál.Málsástæður og lagarök stefnda varðandifrávísun á ógildingarkröfuStefndi vísar til þess að stefnandi geri tvenns konar kröfurum ógildingu á „ákvörðunum“ dómsmálaráðherra. Stefndi telur þó að athafnirráðherra hafi aðeins tillögur, eins og beinlínis megi ráða af orðalagi 2. mgr.bráðabirgðaákvæðis IV. Ráðherra hafi þannig ekki haft vald til að taka nokkurskonar ákvörðun um skipun í embættin. Að mati stefnda er óljóst hverjustefnandi ætlar sér að ná fram með ógildingarkröfum sínum. Það falli hins vegarí hlut stefnanda að rökstyðja lögvarða hagsmuni sína af þessum kröfum og að þærhafi þýðingu fyrir réttarstöðu hans. Stefndi telji að það hafi hann ekki gert.Þannig gefi stefnandi í skyn að markmið hans sé að ákvörðun um skipun í embættilandsréttardómara verði tekin „að nýju“ en viðurkenni þó að réttarstaðan íkjölfar ógildingardóms sé „ekki að öllu leyti fyrirsjáanleg“. Stefndi telur þvíað stefnandi virðist því ekki sjálfur viss um markmið kröfugerðar sinnar. Stefndi telur einnig að stefnandi hafiekki lögvarða hagsmuni af umræddum kröfum og að þær virðist jafnframt vera íandstöðu við þrígreiningu ríkisvaldsins, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar.Jafnvel þótt tillögur ráðherra yrðu ógiltar með dómi myndi standa eftir sústaðreynd að forseti Íslands skipaði hinn 8. júní síðastliðinn 15 dómara viðLandsrétt. Dómararnir séu skipaðir ótímabundið og verði þeim ekki vikið úrembætti nema með dómi, sbr. 61. gr. stjórnarskrárinnar og 30. gr. laga nr.15/1998. Virðist því ljóst að úrlausn um þessar kröfur stefnanda myndu engubreyta um réttarstöðu hans. Stefndi telur að hér verði að hafa íhuga að stefnandi geti ekki orðið 16. dómari Landsréttar, enda leiði af 21. gr.laga nr. 50/2016 að landsréttardómarar eru 15. Þá sé ekki í stefnu að finnatillögu stefnanda að því hvaða mann ætti að setja af sem dómara við Landsréttef fallist yrði á ógildingarkröfurnar. Ef stefnandi ætli sér að fá skipunLandsréttar hnekkt hefði hann væntanlega þurft að krefjast ógildingar á skipunforseta Íslands í embættin og stefna þá jafnframt þeim 15 mönnum sem skipaðirvoru dómarar, sbr. 18. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Þar sem ógildingarkröfur stefnandi takiekki á „endapunkti“ málsins, heldur aðeins tillögum sem lagðar voru fram íaðdraganda skipunar Landsréttar, telur stefndi að kröfurnar feli í sérlögspurningu sem sé í andstöðu við 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Verði endaekki séð að ógilding umræddra tillagna myndi neinu breyta um réttarstöðustefnanda. Stefndi telur að jafnframt verði aðhafa í huga að það sé ekki á valdi dómstóla að ákveða hverjir skuli gegnaembætti dómara við Landsrétt, sbr. 1. mgr. 21. gr. og bráðabirgðaákvæði IV.Ógildingarkrafan sé af þeim sökum einnig ódómhæf í skilningi 1. mgr. 24. gr.laga nr. 91/1991. Stefndi hafnar því að dómur Hæstaréttar í máli nr. 132/1999hafi þýðingu í málinu, enda var þar deilt um það hvort heimilt hafi verið aðvíkja einstaklingi úr embætti, en ekki hvort skipa ætti mann í embætti í staðannars. Þá var um að ræða stjórnvaldsákvörðun, en ekki tillögur ráðherra einsog um er að ræða í þessu máli. Af dómi Hæstaréttar í máli nr. 81/1999 leiðiraunar að óhjákvæmilegt sé að vísa ógildingarkröfum stefnanda frá dómi. Jafnframt telur stefndi ekki verða séðhvaða hagsmuni stefnandi hafi af ógildingarkröfu umfram það sem leiðir afskaðabótakröfum hans fyrir fjártjón og miska. Stefnandi hljóti að þurfa að geraannaðhvort ógildingar- eða bótakröfu. Til viðbótar framangreindu áréttarstefndi sérstaklega varðandi síðari lið ógildingarkröfu stefnanda að ráðherrahafði ekki forræði á þeim tillögum sem sendar voru forseta Íslands. Samkvæmtskýru orðalagi 2. mgr. bráðabirgðaákvæðis IV hafi ráðherra í raun aðeins veriðað fylgja eftir samþykkt Alþingis. Það þurfti því ekki að fara fram neinmálsmeðferð samkvæmt stjórnsýslulögum vegna þessarar athafnar. Verði því ekkiséð hvaða hagsmuni stefnandi hefur af því að fá dóm um ógildingu hennar. Þá megi benda á að í stefnu segi umseinni kröfuna að hún sé gerð jafnframt „eða til vara“. Notkun orðsins „eða“ ídómkröfu sé í ósamræmi við meginreglu einkamálaréttarfars um skýra og glöggakröfugerð. Stefnandi verði sjálfur að taka afstöðu til þess hvort krafan ségerð jafnframt eða til vara. Að lokum megi benda á að fyrri hlutikröfunnar getur aldrei staðið sjálfstætt. Skilja verður orðalagið „jafnframteða til vara“ þannig að annaðhvort sé gerð krafa um ógildingu tillagna ráðherrabæði til Alþingis og forseta, en til vara að einungis sé krafist ógildingar ásíðari tillögunum. Eins og nánar verður rakið síðar leiði þetta til þess aðútilokað sé að ógilda einungis fyrri athöfn ráðherra, þ.e. tillögur hans tilAlþingis.Málsástæður og lagarök stefnda varðandifrávísun á viðurkenningarkröfuStefndi telur viðurkenningarkröfustefnanda vanreifaða. Þannig segi það eitt í stefnu að hefði stefnandi fengiðskipun í embætti landsréttardómara „hefðu fylgt því umtalsverð tekjuaukningfyrir stefnanda sem og verðmæt réttindi í formi starfsöryggis oglífeyrisréttinda.“ Þetta sé ekki rökstutt frekar og engin tilraun gerð til þessað sýna fram á með útreikningum að stefnandi hefði orðið fyrir tekjuaukningu efhann hefði hlotið dómaraembætti við Landsrétt. Stefndi vísar til þess að samkvæmtdómaframkvæmd Hæstaréttar þurfi stefnandi, sem krefst viðurkenningardóms umskaðabótaskyldu á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, að leiða nægarlíkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gera grein fyrir því í hverju tjónhans sé fólgið og hver tengsl þess séu við atvik málsins. Stefndi vísar til þess að í stefnu séengin grein gerð fyrir tekjum stefnanda á undanförnum árum. Þótt ekki sé gerðsú krafa í viðurkenningarmálum að stefnandi sanni fjárhagslegt tjón sitt meðóyggjandi hætti, verði hann eftir sem áður að leiða að því nægar líkur. Hljótií því sambandi að þurfa að gera þá kröfu að stefnandi leggi fram gögn því tilstuðnings við þingfestingu málsins, sbr. 1. mgr. 95. gr. laga nr. 91/1991.Einhliða fullyrðingar um meint fjárhagstjón dugi ekki, enda hafi engin gögnlögð fram við þingfestingu sem varpað gætu ljósi á það. Krafan sé því vanreifuðog stefnda raunar gert ómögulegt að verjast henni. Þar sem krafan er í andstöðuvið 2. mgr. 25. gr., sem og d.-g. liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, verðiað vísa henni frá dómi. Þessu til viðbótar megi nefna aðstefndi telur ekki verða séð hvaða sjálfstæðu hagsmuni stefnandi getur haft afbótakröfu umfram ógildingarkröfu sína. Stefnandi verði að velja hvort hannvilji krefjast ógildingar á tillögum ráðherra eða bóta fyrir meint fjártjónvegna þeirra. Ef ógildingarkröfur hans ná fram að ganga sé alls óvíst að hannverði fyrir fjártjóni, enda yrði þá væntanlega ekki útséð með það hvort hannyrði skipaður dómari við Landsrétt. IV. NiðurstaðaSamkvæmt 1. mgr. 21. gr. laga nr. 50/2016 eiga 15 dómarar sæti í Landsréttisem forseti Íslands skipar ótímabundið samkvæmt tillögu ráðherra.Umskipun dómara er annars fjallað í 11. og 12. gr. laganna. Er í 11. gr. mæltfyrir um störf dómnefndar sem ráðherra skipar á grundvelli ákvæðisins en 1. mgr. 12. gr. laganna er kveðið áum að umrædd dómnefnd láti ráðherra í té skriflega og rökstudda umsögn um umsækjendurum dómaraembætti. Segir þar jafnframt að í umsögn dómnefndar skuli tekinafstaða til þess hvaða umsækjandi sé hæfastur til að hljóta embættið en heimiltsé að setja tvo eða fleiri umsækjendur jafna. Að öðru leyti setji ráðherranánari reglur um störf nefndarinnar.Samkvæmt 2. mgr. 12. gr. sömu laga er óheimilt að skipa í dómaraembættimann sem dómnefnd, sem ráðherra skipar á grundvelli 11. gr. laganna hefur ekkitalið hæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Í samaákvæði kemur fram að frá þessu megi þó víkja ef Alþingi samþykkir tillöguráðherra um heimild til að skipa í embættið annan nafngreindan umsækjanda semfullnægir að mati dómnefndar öllum skilyrðum til að hljóta skipun í embættið.Skal ráðherra þá leggja slíka tillögu fyrir Alþingi innan tveggja vikna frá þvíað umsögn dómnefndar er afhent honum eða innan þess tíma frá því að Alþingikemur næst saman eftir að umsögn er fengin og verður tillaga að vera samþykktinnan mánaðar frá því að hún er lögð fram, ella er ráðherra bundinn af umsögndómnefndar.Um sjónarmið að baki aðkomu Alþingis á grundvelli 12. gr. laga nr. 50/2016þegar ráðherra vill afla heimildar til þess að skipa annan nafngreindaneinstakling en dómnefnd samkvæmt 11. gr. laganna hefur talið hæfastan til aðgegna embættinu er fjallað í athugasemdum við ákvæði 2. gr. laga nr. 45/2010, en 12. gr.núgildandi laga svarar efnislega til þess ákvæðis. Auk þess er vísað tilathugasemda með eldra ákvæðinu í greinargerð með ákvæði 12. gr. í frumvarpi þvíer varð að lögum nr. 50/2016. Í þeim athugasemdum kemur fram að með ákvæðinuhafi verið lögð til þau nýmæli að dómsmálaráðherra yrði bundinn af áliti dómnefndarinnar, þótt hannhefði enn hið formlega skipunarvald. Um tilefni reglunnar segir annars svo íathugasemdunum: „Er þessi regla í samræmi við tillögu nefndarinnar sem skipuð var til aðendurskoða reglur um skipun dómara. Í þessu felst að dómsmálaráðherra tekur viðáliti dómnefndar þar sem fram kemur umsögn um alla umsækjendur og jafnframtafstaða nefndarinnar til þess hvaða umsækjandi eða eftir atvikum umsækjendurteljist hæfastir til að verða skipaðir í embættið. Ekki er gert ráð fyrir þvíað dómsmálaráðherra leiti eftir afstöðu umsækjenda til niðurstöðudómnefndarinnar, enda ætti hún að veita umsækjendum andmælarétt áður en húntæki endanlega ákvörðun í málinu. Þó gæti komið til þess að ráðherra þyrfti aðóska eftir nýrri umsögn nefndarinnar ef í ljós kæmi verulegur annmarki áundirbúningi ákvörðunar hennar.Ef dómsmálaráðherra leggur til að annar en sá sem dómnefnd hefur taliðhæfastan sé skipaður í embættið skal hann skv. 3. mgr. 2. gr. bera þá tillögufyrir Alþingi. Gert er ráð fyrir því að slík tillaga hljóti sömu málsmeðferð ognú gildir um kosningu umboðsmanns Alþingis, meðal annars að hún gangi án umræðutil þeirrar nefndar sem forseti Alþingis leggur til. Fyrir slíkri málsmeðferðer nú ekki lagastoð, en samhliða frumvarpi þessu er unnið að tillögu tilbreytingar á þingskapalögum, þar sem ráðgert er að mælt verði fyrir umafgreiðslu erinda sem Alþingi á samkvæmt lögum að taka afstöðu til. Þess skalgetið varðandi þetta ákvæði að rétt þykir að ganga út frá því að nægilegt verðiað tillaga ráðherra fái fylgi meiri hluta á Alþingi. Er þá horft til þess aðáskilnaður um aukinn meiri hluta sem nefndin, sem skipuð var til að endurskoðareglur um skipun dómara, gerði tillögu um gæti leitt til þess að regla um þettayrði í reynd óvirk og hefði í för með sér að dómnefndin færi með veitingarvalden ekki ráðherra. Verður að ætla að reglur í þeim búningi sem hér er lagður tilþjóni nægilega tilgangi án þess að lengra verði gengið í þessu efni. Að öðruleyti er ástæða til að benda á að í lok 3. mgr. 2. gr. er tekið fram aðráðherra sé bundinn af umsögn dómnefndar ef tillaga hans er felld á Alþingi eðanær þar ekki fram að ganga innan þess frests sem tiltekinn er í málsgreininni.Í því tilviki gæti ráðherra ekki auglýst dómaraembættið að nýju þannig að nýttskipunarferli hæfist, heldur væri hann eins og fram kemur í ákvæðinu bundinn afumsögn dómnefndarinnar.“ Ljóst er að framangreind ákvæði11. og 12. gr. gilda almennt um skipan dómara við Landsrétt. Í 1. mgr. IV.bráðabirgðaákvæðis með lögum nr. 50/2016, sbr. 1. gr. laga nr. 10/2017, kemurhins vegar fram að skipun dómara við Landsrétt skuli lokið eigi síðar en 1. júlí2017 og skuli dómarar skipaðir í embættið frá og með 1. janúar 2018.Þá segir í 2. mgr. IV. bráðabirgðaákvæðis,sbr. 2. gr. laga nr. 10/2017:„Þegar ráðherra gerir tillögu um skipun í embættidómara við Landsrétt í fyrsta sinn skal hann leggja tillögu sína um hverjaskipun fyrir Alþingi til samþykktar. Samþykki Alþingi tillögur ráðherra skalhann senda þær forseta Íslands sem skipar í embættin, sbr. 21. gr. SamþykkiAlþingi ekki tillögu ráðherra um tiltekna skipun skal ráðherra leggja nýjatillögu fyrir Alþingi til samþykktar. Nefnd skv.4.gr. a laga um dómstóla, nr. 15/1998,skal meta hæfni umsækjenda um embætti dómara við Landsrétt í fyrsta sinn ogláta ráðherra í té umsögn um umsækjendur í samræmi við 2. mgr. þeirrar greinarog reglur sem um nefndina gilda. Óheimilt er ráðherra að skipa í dómaraembættimann sem dómnefnd hefur ekki talið hæfastan meðal umsækjenda, hvort heldur einneða samhliða öðrum. Frá þessu má þó víkja ef Alþingi samþykkir tillögu ráðherraum heimild til að skipa í embættið annan nafngreindan umsækjanda sem fullnægirað mati dómnefndar öllum skilyrðum 2. og 3. mgr. 21. gr. laga þessara.“Um ástæður þess að ráðherra skyldi leggja hverja leggjatillögu um hverja skipun fyrir Alþingi til samþykktar sagði það eitt íathugasemdum við ákvæðið í frumvarpi því er varð að lögum nr. 50/2017 að íljósi þess að skipaðir yrðu samtímis 15 dómarar væri „eðlilegt að tryggjaaðkomu fleiri en eins handhafa ríkisvalds að því.“ Í umræðum í kjölfar þess aðinnanríkisráðherra mælti fyrir frumvarpinu á Alþingi sagði ráðherra hins vegarsvo um ástæðuna fyrir aðkomu Alþingis: „Í þessu frumvarpi er sérstaklega tekið á skipun allraþessara millidómara, ef ég má orða það þannig, í Landsrétti. Þá eraðalvarnaglinn sá, sem er mjög mikilvægur fyrir ráðherra á hverjum tíma, aðþegar til stendur að skipa þennan mikla fjölda dómara sé það ekki á hendiframkvæmdarvaldsins að skipa þá alla á grundvelli reglna sem til framtíðar munugilda, heldur verði Alþingi að koma að því. Telji Alþingi að ráðherra hafi lagttil einhvern sem ekki er ásættanlegur eða Alþingi fellir sig ekki við, þarfráðherrann að tilnefna annan hæfan. Það er ekki þannig að þá geti bara einhverkomið til, það verður að koma annar hæfur sem ráðherra leggur til við Alþingitil samþykktar þannig að tryggt sé, sem ég held að sé algjört grundvallaratriðiþegar verið er að skipa svona mikinn fjölda í einu, að það sé ekki látið hvílaá einum ráðherra.“Með þeirri breytingu sem gerð var á IV. bráðabirgðaákvæði með setningu 2.gr. laga nr. 10/2017 voru tekin af öll tvímæli um að sömu reglur giltu umhlutverk nefndar samkvæmt 11. gr. við skipun dómara í Landsrétt og almenntgiltu við skipun dómara samkvæmt 12. gr. laga nr. 10/2017. Í athugasemdum viðákvæði 2. gr. í frumvarpi því er varð að lögum nr. 10/2017 sagði svo um þettaatriði: „Við gerðfrumvarps þess er varð að lögum nr. 50/2016 var lagt til grundvallar að þegarskipað yrði í fyrsta sinn í embætti dómara við Landsrétt mundi nefnd semfjallar um hæfni umsækjenda um embætti dómara og starfar á grundvelli 4. gr. agildandi laga um dómstóla, nr.15/1998, og reglna nr. 620/2010taka til meðferðar umsóknir um embætti dómara við Landsrétt og veita ráðherraumsögn um umsækjendur. Í 4. gr. a gildandi laga um dómstóla er kveðið á um aðnefndin taki til meðferðar og veiti umsögn um umsækjendur um embættihéraðsdómara og hæstaréttardómara. Rétt er að taka af allan vafa um að nefndinhafi það hlutverk að fjalla um umsækjendur um embætti dómara við Landsrétt ífyrsta sinn. Er því lagt til að kveðið verði skýrt á um að það sé hlutverknefndarinnar að taka til meðferðar umsóknir um embætti dómara við Landsrétt ogveita ráðherra umsögn um umsækjendur. Þá er lagt til að sami háttur verðihafður á og í gildandi lögum og kveðið á um að ráðherra sé óheimilt að skipa ídómaraembætti mann sem dómnefndin hefur ekki talið hæfastan meðal umsækjenda,hvort heldur einn eða samhliða öðrum. Á sama hátt og nú gildir getur ráðherravikið frá því að skipa þann sem nefndin telur hæfastan ef Alþingi samþykkirtillögu ráðherra þar um.“Þegar litið er til orðalags 12. gr., IV. bráðabirgðaákvæðis laga nr.50/2016, sbr. 2. gr. laga nr. 10/2017, svo og þeirra lögskýringargagna sem aðframan hafa verið rakin verður ekki dregin sú ályktun af ákvæðunum að þau hafifalið í sér frávik frá þeirri óskráðu grundvallarreglu íslensksstjórnsýsluréttar að þeim handhafa opinbers valds sem skipar í embætti beri aðvelja hæfasta umsækjandann í embættið. Þá verður heldur ekki séð að með þeimhafi verið létt af ráðherra þeim skyldum sem leiða af sömu grundvallarreglustjórnsýsluréttarins um undirbúning stöðuveitingar og mat á hæfni umsækjenda.Þannig verður niðurstaðan um val á þeim einstaklingi sem veitingarvaldshafinntelur hæfastan að byggjast á heildstæðum samanburði á framkomnum umsóknum meðtilliti til þeirra krafna sem lög gera til þess einstaklings sem gegna máembættinu og þeirra sjónarmiða sem val á umsækjendum byggist á. Á hinn bóginn er ljóst að þegar áskilnaður er gerður um að Alþingi samþykkitillögu ráðherra á hverri skipun dómara með þeim hætti sem raunin er í IV.bráðabirgðaákvæði laga nr. 50/2016, með síðari breytingum, þá fer ráðherra ekkieinn með vald til að ákveða hverjir skuli skipaðir í embætti heldur er þvídeilt með Alþingi. Samkvæmt því fyrirkomulagi sem gengið er út frá í ákvæðinuer það þó einungis ráðherra sem getur borið fram tillögur um hvaðaeinstaklingar skuli skipaðir og Alþingi getur ekki hlutast til um þær með þvíað tilnefna annan umsækjenda í stað þeirra sem ráðherra hefur tilnefnt. Í 60. gr. stjórnarskrárinnar er kveðið á um það að dómendur skeri úr öllumágreiningi um embættistakmörk yfirvalda og samkvæmt 1. mgr. 70. gr. hennar beröllum réttur til að fá úrlausn um réttindi sín og skyldur fyrir dómstólum.Þessi fyrirmæli hafa verið skýrð þannig að allir sem eiga lögvarinna hagsmunaað gæta geti krafist þess fyrir dómi að ákvarðanir stjórnvalda verði ógiltar efþær brjóta í bága við lög að formi eða efni. Þessi stjórnarskrárvarði rétturmanna verður almennt ekki skertur eða takmarkaður með lögum. Að því er snertir þá röksemd semstefndi hefur teflt fram til stuðnings frávísunarkröfu sinni um að athafnir ráðherra hafi aðeins verið tillögur og ráðherrahafi þannig brostið vald til að taka nokkurs konar ákvörðun um skipun íembættin, þá hefur það atriði ekki úrslitaþýðingu um það hvort krafan verðitekin til efnislegrar úrlausnar fyrir dómstólum. Þar varðar mestu um hvort dómkrafa stefnanda sé annarsvegar svo skýr og ákveðin að hún geti leitt til skýrrar og afgerandidómsniðurstöðu um hvernig viðkomandi réttindum sé háttað, sbr. d-lið 1. mgr.80. gr. og 4. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, og hinsvegar að málatilbúnaður stefnanda sé að öðru leyti með þeim hætti að hannuppfylli þau skilyrði sem leidd verða af 1. mgr. 24. gr. og 25. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála. Í þeim skilyrðum felst að það skipti að lögummáli fyrir stöðu stefnanda að fá dóm um kröfuna, eða með öðrum orðum, aðstefnandi hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn málsins. Í því sambandi verður að halda því til haga að samkvæmt dómaframkvæmdHæstaréttar getur aðili máls átt lögvarða hagsmuni af því að krefjastógildingar á einstökum þáttum í undirbúningi stjórnvaldsákvörðunar, þótt krafahans lúti ekki að ákvörðuninni sem slíkri, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar sem birturer í dómasafni réttarins árið 1981 á bls. 406 og dóm Hæstaréttar frá 31. maí2000 í máli nr. 486/1999. Forsenda þess að dómstólar leysi úr slíku sakarefnier þó sem fyrr að það skipti að lögum máli fyrir stöðu aðila að fá dóm um það. Stefnandi í þessu máli hefurkosið að setja fram fyrstu dómkröfu sína með þeim hætti „að ógilt verði meðdómi sú ákvörðun dómsmálaráðherra er tekin var hinn 29. maí 2017, að leggjaekki til að stefnandi yrði skipaður í stöðu dómara við Landsrétt, og jafnframteða til vara að ógilt verði sú ákvörðun að leggja til við forseta Íslands aðstefnandi verði ekki meðal þeirra 15 sem skipaðir verði í starf dómara viðLandsrétt.“ Þegar tekin er afstaða til þesshvort þessi krafa stefnanda fullnægi áskilnaði laga nr. 91/1991 um skýra ogákveðna kröfugerð og því skilyrði að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni afúrlausn máls verður að hafa í huga að ef fallist er á kröfu um ógildinguákvörðunar hefur það almennt í för með sér að réttaráhrif ákvörðunar fallabrott án þess að nokkuð annað komi í staðinn. Slík ógilding getur þá falið í sér að réttarástandið verði hið sama og þaðvar áður en sú ákvörðun var tekin sem krafa um ógildinguna beinist að, sjá hértil hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 6. júní 2012 í máli nr. 327/2012. Tekið skalfram að í nýlegri dómaframkvæmd Hæstaréttar sér þess einungis einu sinni staðað krafa um ógildingu ákvörðunar hafi verið tekin til efnislegrar úrlausnar ánþess þó að í henni hafi falist krafa um að ákvörðunin skyldi ekki hafa neinréttaráhrif, sbr. dóm Hæstaréttar frá 11. nóvember 1999 í máli nr. 132/1999, ení því sambandi vísaði dómurinn m.a. sérstakra sjónarmiða í tengslum við 20. gr.stjórnarskrárinnar. Við munnlegan málflutning um frávísun fyrstu kröfu stefnanda fyrir dómióskaði dómurinn sérstaklega eftir skýringum á kröfugerð stefnanda í þessum lið,m.a. um hvort það fælist í þessari dómkröfu hans að ákvörðun ráðherra um aðgera tillögu að skipun þeirra 15 einstaklinga sem Alþingi samþykkti 1. júní2017, og/eða tillaga ráðherra til forseta Íslands um skipun sömu einstaklingasem forseti undirritaði skipunarbréf fyrir 8. júní 2017 yrði ógilt. Lögmaðurstefnanda svaraði spurningu dómsins á þann veg að sú staða sem við tæki effallist væri á kröfu hans væri ekki að öllu leyti fyrirsjáanleg. Þannig gætiráðherra ýmist kosið að afturkalla ákvörðun sína á þeim forsendum að hún væriógildanleg, sbr. 2. tölul. 25. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 eða Alþingi gætiákveðið að bregðast við með einhverjum hætti, en slíkt væri ekki hægt að segjatil um fyrirfram. Þá kom jafnframt fram í svörum lögmannsins að stefnandi liti á skipundómaranna sem 15 sjálfstæð stjórnsýslumál. Stefnandi krefðist þess einungis aðógilt yrði sú ákvörðun ráðherra að taka hann úr þeim hópi sem kæmi til greinaeftir að dómnefnd skilaði áliti sínu og að hann teldi sig hafa lögvarðahagsmuni af því. Stefnandi krefðist þess ekki að ákvarðanir sem þegar hefðuverið teknar um skipun 15 dómara Landsréttar yrðu felldar úr gildi, enda teldistefnandi sig ekki hafa forræði á slíkri kröfu. Í ljósi þess sem að framan errakið verður ekki séð að það myndi leiða til skýrrar og afgerandi niðurstöðu umsakarefni málsins ef fallist yrði á fyrstu dómkröfu stefnanda og að með þvífengist efnisleg úrlausn um það álitaefni semmálsaðilar deila um. Þannig myndu ákvarðanir ráðherra, bæði hvað varðar tillöguhans til Alþingis og forseta Íslands, svo og ákvörðun Alþingis um staðfestingutillögu ráðherra um skipun 15 dómara Landsréttar, allar halda áfram gildi sínusvo lengi sem dómstólar fella þær ekki úr gildi.Í samræmi viðframangreint er það niðurstaða dómsins að fyrsta dómkrafa stefnanda, eins oghann gerði nánar grein fyrir henni í málflutningi og stefnu málsins, sé svoandstæð meginreglum réttarfars um skýran málatilbúnað að ekki verði lagður áhana dómur. Af þeim sökum verður ekki komist hjá því komist að vísa henni frádómi. Í þessu sambandiverður einnig að hafa í huga að í stjórnsýslurétti hefur ekki verið taliðútilokað að unnt sé að höfða mál til ógildingar á skipun embættismanns. Viðslíkar aðstæður þyrfti þá jafnframt að beina dómkröfu að þeim sem hefði veriðskipaður í embætti, enda myndi efnisdómur um slíka kröfu að öðrum kosti ekkihafa áhrif að lögum gagnvart þeim einstaklingi, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr.91/1991, sem áður er vitnað til. Önnur krafa stefnandaí máli þessu lýtur að því að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úrhendi stefnda, íslenska ríkisins, vegna þess tjóns sem „ákvarðanirdómsmálaráðherra“ sem vísað er til í fyrstu kröfu hans hafa í för með sér fyrirhann.Áskilnaður2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um lögvarða hagsmuni hefur í fjölmörgum dómumHæstaréttar verið skýrður á þann veg að sá er höfðar mál til viðurkenningar áskaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrirtjóni, gera grein fyrir því í hverju tjón hans felist og hver tengsl þess séuvið atvik máls.Ístefnu er ekki að finna viðunandi umfjöllun um grundvöll þeirrar kröfustefnanda að viðurkennd verði bótaábyrgð stefndavegna ákvarðana ráðherra. Þannig hefur stefnandi ekki lagt fram nein gögn umtekjur sínar undanfarin ár. Þá liggur enn fremur fyrir að Kjararáð hefur ennekki ákveðið laun og önnur starfskjör dómara í Landsrétti, sbr. 44. gr. laganr. 50/2016, um dómstóla, og ekkert verður ráðið um hvort slík ákvörðun muniliggja fyrir áður en mál þetta, sem rekið er samkvæmt ákvæðum XIX. kafla laganr. 91/1991, verður tekið til dóms, en aðalmeðferð er ráðgerð 11. ágúst nk.Meðan slíkrar ákvörðunar Kjararáðs nýtur ekki við hefur dómurinn engarforsendur til að taka afstöðu til þess hvort stefnandi hafi leitt nægar líkurað tjóni eða í hverju tjón hans kunni að felast, sbr. enn fremur fyrirmæli 4.mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991, um að ekki megi skírskota í dómi til sannana eða atvika sem síðarkunni að koma fram.Samkvæmtframangreindu hefur stefnandi hvorki sýnt fram á líkur þess að hann hafi orðiðfyrir tjóni né umfang tjóns með þeim hætti að talið verði að hann hafi lögvarðahagsmuni af því að leita viðurkenningardóms um skaðabótaskyldu stefnda samkvæmt2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Af þeim sökum verður að telja þessa kröfustefnanda svo vanreifaða að ekki verði komist hjá því að vísa henni frá dómi. Úrskurð þennan kveður upp Kjartan Bjarni Björgvinssonhéraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð:Kröfustefnanda um að „ógilt verði með dómi sú ákvörðun dómsmálaráðherra er tekin varhinn 29. maí 2017, að leggja ekki til að stefnandi yrði skipaður í stöðu dómaravið Landsrétt, og jafnframt eða til vara að ógilt verði sú ákvörðun að leggjatil við forseta Íslands að stefnandi verði ekki meðal þeirra 15 sem skipaðir verðií starf dómara við Landsrétt“ er vísað frá dómi. Jafnframter vísað frá dómi kröfu stefnanda um að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta úr hendi stefnda, íslenska ríkisins, vegna þesstjóns sem framangreindar ákvarðanir dómsmálaráðherra hafa í för með sér fyrirhann.Ákvörðun málskostnaðar bíður endanlegsdóms.
|
Mál nr. 50/2011
|
Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi Sératkvæði Kærumál
|
Úrskurðurhéraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli 2. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var felldur úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson ogViðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 20. janúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20. janúar 2011, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 17. febrúar2011, klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmritími. Sóknaraðili krefststaðfestingar hin kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur hjá lögreglujátað þátt sinn í ætluðu fíkniefnabroti. Verður ekki ráðið af málsgögnum aðþáttur hans sé með þeim hætti að honum verði gert að sæta gæsluvarðhaldi ágrundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, eins og sóknaraðili krefst, sbr.dóma Hæstaréttar 5. maí 2010 í málum nr. 270/2010 og 271/2010 og 22. júní 2010í máli nr. 397/2010. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldurúr gildi. Við yfirheyrslur hjá lögregluhefur varnaraðili sagt að hann hafi flutt inn umrædd fíkniefni að beiðni annarsmanns sem hann vilji ekki nafngreina. Hann kvaðst ekki hafa verið þvingaður tilverksins vegna skulda, en gaf þá skýringu á háttsemi sinni að hann hafi veriðatvinnulaus og viljað útvega sér peninga. Af þeim sökum hafi hann látiðspyrjast út að hann væri „jákvæður fyrir einhverju svona“. Í framhaldi af þvíhafi hann fengið boð um að flytja til landsins fíkniefni gegn greiðslu.Samkvæmt gögnum málsins er um að ræða rúmlega 4 kg af sterkum fíkniefnum. Að þessu virtu er ég ekkisamþykkur atkvæði meirihluta dómenda um að ætlað brot varnaraðila sé með þeimhætti að á skorti að uppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008fyrir gæsluvarðhaldi varnaraðila. Með þessum athugasemdum vil ég staðfesta hinnkærða úrskurð með vísan til forsendna að öðru leyti.
|
Mál nr. 50/2009
|
Kærumál Farbann Sératkvæði
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X yrði áfram bönnuð för úr landi á grundvelli 1. mgr. 100 gr. laga nr. 88/2008, sbr. b. lið 1. mgr. 95. gr. sömu laga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. janúar 2009, sem barst réttinum degi síðar. Kærumálsgögn bárust þann dag og 4. febrúar sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. janúar 2009, þar sem varnaraðila var áfram bönnuð för frá Íslandi allt til föstudagsins 27. febrúar 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að setja tryggingu fyrir nærveru sinni í stað farbanns, en að því frágengnu að farbanni verði markaður skemmri tími. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Enn á ný er þess krafist að farbann yfir varnaraðila verði framlengt. Hæstiréttur hefur fram að þessu 11 sinnum fallist á kröfur sóknaraðila um framlengingu þess. Svo sem fram kemur í atkvæði meirihluta Hæstaréttar hefur farbannið staðið óslitið frá 13. apríl 2007. Með dómi 14. mars 2008 í máli nr. 142/2008 staðfesti meirihluti Hæstaréttar úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur um framlengingu á farbanni varnaraðila til 9. maí 2008. Ég vildi þá fella hinn kærða úrskurð úr gildi og færði meðal annars svofelld rök fyrir þeirri afstöðu: „Það er skilyrði fyrir farbanni í þágu rannsóknarhagsmuna í opinberu máli að rannsókn sé haldið áfram með forsvaranlegum hraða. Fyrir liggur í málinu að ekki hefur tekist að uppfylla þessa kröfu við þá rannsókn á hendur varnaraðila sem stendur yfir. Við athugun á þessu skiptir ekki máli hvort innlendri lögreglu verði kennt um tafir. Þykir sóknaraðili ekki hafa sýnt fram á að skilyrði séu til að beita varnaraðila þessu rannsóknarúrræði lengur en þegar er orðið.“ Í atkvæði meirihlutans var þá meðal annars sagt að skilyrði fyrir farbanni væri að rannsókn sé fram haldið án tafa sem ekki hafi verið réttlættar. Var ennfremur sagt að ekki skipti máli hvort innlendum eða erlendum lögregluyfirvöldum væri um að kenna að rannsókn hefði dregist. Þrátt fyrir þetta féllst meirihlutinn á farbannskröfuna og staðfesti hinn kærða úrskurð. Eftir að dómurinn var kveðinn upp 14. mars 2008 hefur nokkrum sinnum verið skotið til Hæstaréttar úrskurðum um framlengingu farbanns varnaraðila. Ég hef þá átt sæti í dómum réttarins í málum nr. 261/2008, 493/2008, 611/2008 og 688/2008 og jafnan skilað sératkvæði um að hafna bæri kröfum um framlengingu. Við meðferð þessara mála hefur ávallt komið fram að frekari tafir hafi orðið á rannsókninni og henni hafi miðað lítt áfram. Samt hefur verið fallist á kröfur um framlengingu farbanns. Fyrir Hæstarétti nú hefur sóknaraðili leitast við að lýsa því sem gerst hefur upp á síðkastið við rannsókn á máli varnaraðila. Meðal annars er þess getið að yfirheyrslur hafi farið fram í London 10. desember 2008, en gögn um þær séu ekki komin til landsins ennþá. Nefndar eru skýrslur sem talið er að enn þurfi að afla erlendis, í einhverjum tilvikum vegna tilefna sem til hafi orðið við skýrslutöku af öðrum vitnum. Um meðferð einstakra réttarbeiðna er meðal annars komist svo að orði að viðbrögð hafi borist, töluverð samskipti hafi átt sér stað og að mál sé í farvegi, án þess að séð verði að rannsókninni miði í reynd mikið áfram. Ég tel að framgangur rannsóknarinnar á hendur varnaraðila sé með þeim hætti að ekki komi til greina að láta hann enn á ný sæta skerðingu á frelsi sínu vegna hennar. Það er því niðurstaða mín að fella beri hinn kærða úrskurð úr gildi. Ríkislögreglustjóri hefur lagt fram kröfu þess efnis að dómurinn úrskurði, með vísan til 1. mgr. 100. gr., sbr. b.-lið 1. mgr. 95. gr., laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, að framlengt verði farbann sem X sætir til fimmtudagsins 29. janúar 2009 og að honum verði bönnuð brottför af Íslandi allt til föstudagsins 27. mars n.k. kl. 16:00. Í greinargerð kemur fram að miðvikudaginn 11. apríl 2007 hafi forráðamenn Y tilkynnt saksóknara efnahagsbrota um ætlaða refsiverða háttsemi X í störfum hans sem framkvæmdastjóri Y. Leiki grunur á að hann hafi misnotað aðstöðu sína hjá fyrirtækinu og falsað og/eða rangfært skjöl sem beri það með sér að eiga að stafa frá Y, en í þessum skjölum sé vísað til viðskipta sem ekki sé nokkur fótur fyrir að átt hafi sér stað á vegum Y eða fyrir tilstuðlan félagsins. Í hinum fölsuðu og/eða rangfærðu skjölum er m.a. yfirlýsing um að tilteknir fjármunir, 200.000.000 bandaríkjadala, séu í vörslu Y á tilteknum bankareikningi. Skjal þetta ber yfirskriftina Certificate of deposit, sem þýða megi sem staðfesting á innstæðu. Samkvæmt efni skjalsins sé það staðfest að á innlánsreikningi sé að finna 200 milljónir bandaríkjadala. Innistæðan sé á lokuðum reikningi og sé þar með óafturkallanleg, til hagsbóta fyrir tilgreinda aðila. Innistæðuna skuli greiða þeim aðilum eða þeim sem þeir vísa til á gjalddaga sem er 31. desember 2009, gegn framvísun skjalsins á skrifstofu Y að S, Reykjavík. Sérstaklega sé tekið fram í skjalinu að það megi framselja. Skjal þetta virðist hafa bein tengsl við lánasamning. Í samningi þessum er rakið hvernig staðfestingu á innistæðunni sem vísað er til sem “CD” tengist lánasamningnum. Ekki hafi enn tekist að hafa uppi á frumriti skjalsins. Lánasamningurinn sem fjallað sé um hér að ofan, sé gerður á milli Z sem lánveitanda og Þ sem lántakanda. Í öðrum kafla lánasamningsins sé að finna ákvæði um hvaða skjöl þurfa að vera til staðar til að draga megi á lánið og ber lántakanda að afhenda lánveitanda skuldabréf (Medium Term Note) að fjárhæð 200 milljónir bandaríkjadala útgefnum af Þ, ásamt staðfestingunni á innistæðunni, sbr. hér að ofan útgefinni af Y. Í hinum fölsuðu og/eða rangfærðu skjölum sé að finna yfirlýsingu vegna einhvers konar ábyrgðar á skuldabréfaútboði Þ, sem skráð er á Channel Island Stock Exchange, um að Þ eigi á reikningum hjá Y erlend hlutabréf skráð í Bandaríkjunum að andvirði 84.365.000 bandaríkjadollara, erlend verðbréf skráð í Bandaríkjunum að andvirði 32.524.095 bandaríkjadollara og peningainnistæðu í 59.552.793.649 japönskum yenum, eða samtals inneign að virði 623.087.842 bandaríkjadala. Það hafi verið upplýst af forráðamönnum Y að eftirgrennslan og athuganir starfsmanna Y hafi leitt í ljós að engar slíkar innistæður séu eða hafi verið hjá félaginu á umræddum tíma. Ekki sé loku fyrir það skotið að með útgáfu hinna fölsuðu og/eða rangfærðu skjala í nafni Y kunni X, sem framkvæmdastjóri og prókúruhafi Y, að hafa með ólögmætum hætti drýgt athafnir sem fyrirtækið sé bundið við og kunni að hljóta fjártjón af. Einnig megi benda á það að X hafi verið skráður eigandi 25% hlutafjár í Þ (leiðrétt 20. apríl s.l.), auk þess sem hann sé skráður í stjórn félagsins samkvæmt gögnum málsins sem varða útboðslýsingu á skuldabréfaútboði Þ. Frekari upplýsingar hafi fengist með skoðun á tölvupóstum kærða sem sýni að hann hafi haft meiri samskipti við hina erlendu aðila og aðkomu að þeim viðskiptum sem reynt var að koma á, en hann hefur viðurkennt í skýrslum sínum hjá lögreglu. Þá hafi komið fram upplýsingar varðandi kaup aðila í Bandaríkjunum á skuldabréfum Þ í áðurnefndu skuldabréfaútboði alls að fjárhæð 7 milljónir bandaríkjadollara. Upp hafi komist um þetta tilvik í kjölfar rannsóknar á tölvupóstum X. Málið sé mjög alvarlegt og ábyrgðir geti fallið á Y, í það minnsta vegna 200 milljóna bandaríkjadollara samkvæmt Certificate of Deposit, en frumritið hefur eins og áður kom fram ekki fundist og getur, að áliti lögmanna Y, bundið Y gagnvart grandlausum framsalshafa allt fram á árslok 2009, þegar gjalddagi ábyrgðarinnar er. Enn fremur liggur fyrir að ábyrgð vegna skuldabréfaútboðsins sé á gjalddaga árið 2017. Þótt enn hafi ekki verið upplýst með vissu um hversu mikla ábyrgð má ætla að Y hafi verið tengt við í tengslum við útboðið eru líkur fyrir að það byggi að öllu leiti á ábyrgðum Y, bæði að því er varðar beina skráningu þess í kauphöllina á Guernsey og ábyrgð á greiðslum skuldabréfanna sem gefin voru út. Réttarbeiðnir hafi verið sendar til Bandaríkjanna, Guernsey, Jersey og Englands, auk þess sem fyrirspurn var send til Filipseyja, en eins og nánar sé rakið í þeim virðist fjöldi einstaklinga tengdur brotunum og eru þeir flestir búsettir erlendis aðrir en kærði. Mál þetta verði því illa eða ekki upplýst án aðstoðar lögreglu í viðkomandi löndum. Séu slíkar réttarbeiðnir sendar eftir tilteknum leiðum í samræmi við ákvæði alþjóðasamninga þar um. Sé meðferð slíkra beiðna seinleg og sé ekki við því að búast að niðurstaða fáist úr þeim fyrr en að nokkrum tíma liðnum. Svar hafi borist frá Guernsey fljótt og vel, eða í lok júlí 2007. Kom fram í því að í útboðslýsingu (Offering Circular), sem lögð var inn hjá kauphöllinni á Guernsey dags. 18.10.2006, er vísað til ábyrgðar Y vegna útboðsins með vísan til “Collateral Trust Guaranty” á milli Þ og Y vegna skuldabréfaútboðsins. Jafnframt kemur fram í þessu sama skjali að kærði X sé “Director” hjá Þ og eigandi 25% hlutafjár. Svar barst frá Jersey um miðjan október sl., en þar koma fram svipaðar upplýsingar og frá Guernsey varðandi skráningu skuldabréfaútboðs Þ á Channel Island Stock Exchange. Seinlegt hafi reynst að fá svar við réttarbeiðninni sem send hafi verið til Bandaríkjanna. Það hafi þó loks borist í apríl sl. Í kjölfar þess hafi farið fram yfirheyrslur yfir þremur vitnum í Bandaríkjunum í lok maí. Til aðstoðar íslenskum yfirvöldum séu þrír bandarískir saksóknarar staðsettir í Portland í Oregon, Phoenix Arizona og Sakramento í Kaliforniu, en þar fóru yfirheyrslurnar fram. Voru saksóknari og aðstoðaryfirlögregluþjónn efnahagsbrotadeildar viðstaddir seinni yfirheyrslurnar tvær. Í tengslum við og í framhaldi af yfirheyrslunum stefndu bandarísku saksóknararnir umræddum vitnum til að afhenda gögn. Um afhendingu þessara gagna sé farið eftir þeim reglum sem almennt gilda í meðferð réttarbeiðna þannig að þeim sé, ásamt endurritum af yfirheyrslunum, komið til dómsmálaráðuneytis Bandaríkjanna, sem hafi verið íslenskum yfirvöldum til aðstoðar, og síðan þaðan send til Íslands. Íslenskum lögregluyfirvöldum hafa nú borist gögn vegna yfiheyrslnanna í Kaliforníu, Oregon og Arizona. Í morgun, 29. janúar, voru að berast gögn frá bandarískum stjórnvöldum sem aflað var með dómsúrskurði. Um sé að ræða gögn frá saksóknara í Arizonaríki um Þ og L fyrirsvarsmann Þ, um stjórn, rekstur og fjárhagsstöðu fyrirtækisins. Í tengslum við yfirheyrslu yfir einu vitninu komu fram upplýsingar um konu að nafni A í New York sem telur sig hafa orðið fyrir tjóni vegna kaupa sinna á skuldabréfum úr útboði Þ á Guernsey. Til stendur að yfirheyra þá konu og fá frá henni gögn um málið. Var viðbótarréttarbeiðni vegna fyrirhugaðra rannsóknaraðgerða send bandarískum yfirvöldum vegna þessa þann 25. júní sl. Viðbrögð hafa borist við viðbótarréttarbeiðninni í Bandaríkjunum, sjá yfirlit um framgang málsins. Ákveðið hefur verið að alríkislögreglumaðurinn B muni yfirheyra A mjög fljótlega. Öll gögn fóru með réttarbeiðninni og þau atriði sem lögreglan vildi að upplýstu yrðu í yfirheyrslunni yfir A. Nánari spurningalistar hafa verið sendir til herra B að hans beiðni 5. janúar sl. Varðandi réttarbeiðnina sem send hafi verið til Bretlands þá hafi fengist þær upplýsingar frá breskum yfirvöldum að meðferð réttarbeiðnarinnar væri í gangi og hefur verið ýtt frekar á eftir þeirri afgreiðslu. Síðastliðna mánuði hafa töluverð samskipti átt sér stað við löggæslu yfirvöld í Bretlandi vegna málsins. Vísað sé til meðfylgjandi yfirlits um framgang málsins varðandi þau. Þann 10. desember sl. yfir heyrðu aðstoðaryfirlögregluþjónn efnahagsbrotadeildar og löglærður fulltrúi í efnahagsbrotadeild C og D, hjá ensku lögreglunni í Lundúnum, en þeir eru fyrirsvarsmenn fyrirtækja sem L, viðskiptafélagi kærða setti sig í samband við og kynnti fjármögnunarmöguleika með lánasamingi og innleggskírteini (e. Certificate of Deposit), sem að ofan er greint frá, þar sem kemur fram að Þ hafi hjá Y $ 200 milljónir sem tryggingu handa tryggingahafa (e. beneficiary) á gjalddaga. Einnig hafi verið talað við F framkvæmdastjóra Z bankanum í Lundúnum, en málið eigi rætur að rekja til viðvarana hans til S vegna skjala í málinu sem vöktu grunsemdir hans, innleggskírteini og staðfestinga á því með Swift-skeytum. Ekki hafi enn borist endurrit af yfirheyrslunum hjá ensku lögreglunni í Lundúnum og öðrum gögnum sem þeir öfluðu samkvæmt réttarbeiðni. Í byrjun janúar bárust ófullkomin drög að gögnunum en endanlegra gagna er að vænta innan tíðar samkvæmt upplýsingum frá ensku lögreglunni í tölvupósti 5. janúar sl. Vitnaskýrslur af bankastarfsmönnum í Skotlandi vanti en þar hafi verið reynt að nota umrædd gögn til lántöku hjá R. Óskað hafi verið eftir þeim í ofangreindri réttarbeiðni. Viðbrögð hafi fengist við réttarbeiðninni vegna fyrirhugaðra rannsóknaraðgerða í Skotlandi og sé það mál í farvegi, sjá yfirlit um framgang málsins. Í tölvupósti dags. 9. janúar sl. kemur fram að fyrirhugað er að gera húsleit hjá fjármögnunarfyrirtækinu og yfirheyra G fyrirsvarsmans M. Skoska lögreglan hefur framkvæmt húsleit hjá fjármögnunarfyrirtækinu M. Einnig hefur skoska lögreglan verið í sambandi við R vegna rannsóknar málsins. Yfirheyrslurnar í Lundúnum 10. desember sl. yfir C og D hafi varpað ljósi á mikilvægi þess að teknar yrðu vitnaskýrslur yfir starfsmönnum fjármögnunarfyrirtækisins M í Skotlandi, en það hafði milligöngu um fjármögnun fyrirtækja þeirra. Er nú vinna í gangi að taka skýrslur starfsmönnum M, þ. á m. G fyrirsvarsmans M við fyrsta mögulega tækifæri. Þegar hafi verið sendar spurningar og öll gögn vegna fyrirhugðra yfirheyrslna í Skotlandi. Jafnframt hafi aðstoðaryfirlögþjónn efnahagsbrotadeildar verið í sambandi við þann rannsóknar-lögreglumann sem sé ábyrgur fyrir yfirheyrslunni í Skotlandi, en hann gaf loforð um að framkvæma yfirheyrsluna við fyrsta mögulega tækifæri. Gögn hafi enn ekki borist frá Skotlandi. Gögn frá ensku lögreglunni vegna yfirheyrslnanna 10. desember sl. muni berast innan tíðar. Jafnframt sé ljóst að meðferð framangreindra beiðna í Bandaríkjunum og Skotlandi mun enn taka nokkurn tíma. Sé því nauðsynlegt að kærða verði enn um sinn meinuð för af landinu, þangað til hægt sé að ljúka framangreindum rannsóknarþáttum, en ella er hætta á að rannsókn málsins tefjist eða að hann reyni að koma sér undan rannsókn og hugsanlegri saksókn síðar. Hætta þyki vera á að kærði muni reyna að komast úr landi og þar með torvelda rannsókn málsins, en benda má á að hann var búsettur í Arizona í Bandaríkjunum þar sem hann á ættingja, auk þess sem fyrirsvarsmaður Þ, L, sé búsettur þar. Eins og rakið hafi verið hér að framan eiga enn eftir að berast mikilvægar upplýsingar erlendis frá og sé nauðsynlegt að tryggja að kærði verði til staðar til að unnt verði að yfirheyra hann um þær. Sé til stuðnings kröfunni sérstaklega vísað til meðfylgjandi yfirlits H aðstoðaryfirlögregluþjóns um framgang rannsóknarinnar. Í þágu rannsóknar málsins þyki, með vísan til þess sem að framan sé rakið, brýna nauðsyn bera til að dómari leggi fyrir kærða að halda sig á Íslandi allt til föstudagsins 27. mars n.k. kl. 16:00. Af framangreindri greinargerð og yfirliti má ráða að rannsókn máls þessa sé mjög umfangsmikil og nái til margra landa. Þá er og að nefna að um mjög háar fjárhæðir er að ræða sem rannsókn málsins beinist að og miklir hagsmunir í húfi sem tengjast rannsókninni. Enn á eftir að afla gagna erlendis frá svo sem fram kemur í greinargerð ríkislögreglustjóra. Samkvæmt yfirliti yfir framgang rannsóknarinnar má ætla að von sé á gögnum erlendis frá sem beðið hefur verið eftir, innan tíðar, og hafa raunar sum borist nú nýlega sem vinna þarf úr. Er fallist á það með ríkislögreglustjóra að nauðsynlegt sé að tryggja nærveru varnaraðila enn um sinn svo unnt verði að ljúka rannsókn málsins. Er því fallist á að enn séu skilyrði 1. mgr. 100. gr., sbr. b.-lið 1. mgr. 95. gr., laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála uppfyllt til að fallast megi á kröfu ríkislögreglustjóra um farbann. Þó þykir rétt að stytta tímalengd farbanns á þann hátt sem greinir í úrskurðarorði. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kærða, X, kt. [...], er bönnuð för frá Íslandi allt til föstudagsins 27. febrúar n.k. kl. 16:00.
|
Mál nr. 291/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Ingibjörg Benediktsdóttir setturhæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 10. maí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 10. maí 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. maí2017 klukkan16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og honum ekki gert að sætaeinangrun.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 28. apríl2017 hefur kærði sætt gæsluvarðhaldi samkvæmta. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 frá 28. apríl 2017, en með hinum kærðaúrskurði var honum gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi eins og nánar greinir hérað framan. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á aðfullnægt sé skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um aðvarnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi og einangrun meðan á því stendur, sbr. 2.mgr. 98. gr. sömu laga eins og krafist er. Verður hinn kærði úrskurður þvístaðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjaness 10. maí 2017. Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurðiað X, fd. [...], verði áfram gert að sætagæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. maí nk. kl. 16. Þá er þess krafist aðkærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Krafan er byggð áa lið 1. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 og b lið 1. mgr. 99. gr., sbr. 2. mgr. 98. gr. laganna.Krafan er reist á því að kærði sé undirrökstuddum grun um brot á 173 gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Kærði mótmælir kröfunni og krefst þessaðallega að kröfunni verði hafnað en til vara að kærði verði ekki látinn sætaeinangrun meðan á gæsluvarhaldi stendur. Í greinargerð lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu kemur fram að embættið hafi nú til rannsóknar mál er varðiinnflutning fíkniefna hingað til lands. Lögreglu hafi borist upplýsingar þessefnis að til stæði að flytja inn til landsins mikið magn af sterkum fíkniefnummeð ferjunni Norrænu. Lögreglan hafi því verið með eftirlit á tollsvæðinu áSeyðisfirði þegar ferjan kom til landsins 25. apríl sl. Bifreiðin [...] hafi vakið athygli lögregluog tollvarða og hafi hún verið tekin til frekari skoðunar. Ökumaðurbifreiðarinnar hafi verið kærði A og hafi afskipti lögreglu og tollvarða afhonum og bifreiðinni leitt til þess að grunsemdir vöknuðu um að í bifreiðinniværu falin fíkniefni. Lögregla hafi í kjölfarið fengið heimild í dómsúrskurðitil að koma fyrir eftirfararbúnaði og hljóðupptöku í bifreiðinni sem og hlustuná farsíma A.Bifreiðinni hafi síðan verið fylgt eftir tilReykjavíkur og hafi A ekið sem leið liggur til Keflavíkur þar sem hann hafisótt X á flugvöllinn. Þeir hafi síðan ekið að gistiheimilinu [...] fyrir austanfjall þar sem þeir hafi átt pantað herbergi. Þann 27. apríl hafi þeir A og X farið íverslunina [...] og keypt þar topplyklasett, sexkanta, nælonhanska, skrúfjárnog vigt. Lögregla telji að ætlunin hafi verið að nota þessi verkfæri til að náfíkniefnum úr bifreiðinni. Kærði A og X hafi verið handteknir á gistiheimilinu [...]með rúmlega eitt kíló af sterkum fíkniefnum. Þegar þeir hafi verið handteknirhafi X verið búinn að setja um helming efnanna inn á vasa á yfirhöfn sinni. Viðleit í bifreiðinni [...] hafi fundist um 2 kg af sterkum fíkniefnum en þaufíkniefni hafi verið í eins pakkningum og fíkniefnin sem áður höfðu fundist íherberginu á gistiheimilinu. Það sé ætlun lögreglu að þeir hafi ætlað aðafhenda efnin einhverjum óþekktum aðila. Viðskýrslutöku hjá lögreglu hafi A verið spurður um hvort hann þekkti einhvern áÍslandi. Hann kvaðst vera að heimsækja X vin sinn en þar eigi hann við X. Hannhafi kynnst honum í gegnum netið í gegnum auglýsingu þar sem verið var aðauglýsa eftir vinnu. Kvaðst hann hafa keyrt frá Póllandi til Hollands.Bremsurnar á bílnum hafi bilað og hafi hann hringt í X. Þeir hafi ákveðið aðhittast í Hollandi. Kvaðst hann hafa stoppað á Hótel Bastion, rétt fyrir utanHaag. Kvað hann B vin sinn hafa farið með bílinn og verið nokkra klukkutíma íburtu. Samkvæmt sms samskiptum sem A hafi átt við X þá vissi A af fíkniefnunumí bílnum. Í farsíma hans hafi fundist sms samskipti milli hans og X frá 23.apríl þar sem A hafi spurt X hverju hann megi búast við ef hann yrði tekin tilhliðar er hann kæmi úr ferjunni. Hann hafi síðan fengið svar til baka frá X umað hann eigi að vera slakur og rólegur því að hundur og röntgen eigi ekki sénsí þetta og að hundur finni þetta ekki. A kvaðst hafa hringt í X þegar hann komtil Íslands og þá hafi X sagt honum að hann væri að koma með flugvél og að Aætti að sækja hann. Þegar X hafi lent hafi hann hringt í hann, sagt honum aðhann væri kominn í gegn og að A ætti að koma að sækja hann. Ahafi verið kynnt að lögregla hafi verið með herbergishlustun á hótelherbergihans og X í [...]. Í þeirri hlustun heyrist A spyrja X hvort að X hafi settþetta í sokka svo það kæmu engin fingraför. A kvaðst ekki getað svara þessu. Akveðst vera alveg saklaus. Hann kvaðst ekki hafa vitað um þetta, það gæti veriðað einhver hafi sett efnin í bílinn í Hollandi. Xhafi að mestu neitað að tjá sig við skýrslutöku hjá lögreglu. Kvaðst hann hafakomið hingað til lands vegna byggingarmála. Við skoðun á síma hans megi sjá aðhann hafi leitað að Opel bíl í janúar. Þá hafi hann einnig leitað að þvíhvernig eigi að fjarlægja mælaborð úr Opel bifreiðum og upplýsingum um efniðMDMA. Fram komi í eftirliti lögreglu að X hafi hitt mann sem hann hafi rætt viðí dágóða stund. Hann hafi ekki viljað tjá sig um það. Lögreglahafi óskað eftir því við hollensk yfirvöld að fá upplýsingar um hótelið sem Asegir að þeir hafi hist á í Hollandi, myndir og símagögn til að sjástaðsetningu þeirra og símtöl frá því að þeir voru í Hollandi í þeim tilgangiað varpa ljósi á það hver pakkaði fíkniefnunum áður en þau komu til Íslands,rekja ferðir þeirra og finna meinta samverkamenn. Beðið sé eftir þessum gögnum.Í ljósi ofangreinds og þeirra gagna sem lögreglan hafi aflað sé kærði undirrökstuddum grun um aðild að innflutningi á miklu magni af sterkum fíkniefnumhingað til lands. Ljóst sé að fíkniefnin hafi verið ætluð til sölu ogdreifingar hér á landi og sé það grunur lögreglu að fleiri aðilar tengistmálinu. Telji lögregla því brýna nauðsyn á því á þessu stigi málsins að kærðisæti gæsluvarðhaldi og verði hafður í einangrun þar sem ljóst sé að gangi kærðilaus geti hann sett sig í samband við meinta samverkamenn eða þeir sett sig ísamband við hann. Þá geti kærði einnig komið undan gögnum með sönnunargildi semlögreglan hafi ekki lagt hald á nú þegar. Meðhliðsjón af framangreindu og gögnum málsins er fallist á það með lögreglustjóraað kærði sé undir rökstuddum grun um refsiverðan verknað sem fangelsisrefsinger lögð við. Rannsókn málsins á innflutningi á töluverðu magni af sterkumfíkniefnum stendur yfir og má ætla að kærði muni torvelda rannsókn málsins, svosem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegar hafa áhrif ásamseka eða vitni, fari hann frjáls ferða sinna. Er því fullnægt skilyrðum aliðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að taka megi til greina kröfulögreglustjóra um áframhaldandi gæsluvarðhals kærða allt til 19. maí nk. kl.16:00. Með vísan til umfangs málsins og rannsóknarhagsmuna verður einnigfallist á kröfu lögreglustjóra um að kærði sæti einangrun meðan ágæsluvarðhaldinu stendur, sbr. b lið 99. gr., sbr. 2. gr. 98. gr. laga nr.88/2008. Gunnar Aðalssteinsson héraðsdómari kveðurupp dóm þennan. Ú r s k u r ð a r or ð: Kærði, X, sætiáframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. maí nk. klukkan 16. Kærði skalsæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Mál nr. 48/2021
|
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur Lögvarðir hagsmunir
|
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá Landsrétti. Í dómi Hæstaréttar kom fram að með úrskurði héraðsdóms hefði verið fallist á kröfu varnaraðila um að sóknaraðili yrði, ásamt öllu sem honum tilheyrði, borinn út úr tiltekinni fasteign og varnaraðila fengin umráð eignarinnar. Sóknaraðili hefði kært þann úrskurð til Landsréttar og krafist þess að hann yrði felldur úr gildi. Útburðargerð hefði farið fram í samræmi við hinn kærða úrskurð og henni hefði verið lokið 20. október 2021. Landsréttur hefði í kjölfarið vísað málinu sjálfkrafa frá réttinum með úrskurði 25. sama mánaðar. Þá kom fram í dómi Hæstaréttar að fyrir því væri löng dómvenja að áfrýjunardómstóll vísaði sjálfkrafa frá dómi máli sem skotið væri til hans með kæru í því skyni að fá fullnustugerð fellda úr gildi ef gerðinni væri lokið áður en unnt væri að ljúka efnislegri afgreiðslu kærumálsins. Við þessar aðstæður hefði kærandi ekki lengur verið talinn hafa lögvarða hagsmuni eða réttarhagsmuni af því að hinn kærði úrskurður kæmi til endurskoðunar. Hinn kærði úrskurður var því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. nóvember 2021 en kærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 25. október 2021 þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá Landsrétti. Kæruheimild er í 5. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. 3. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti.4. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti.Helstu málsatvik5. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 9. september 2021 var fallist á kröfu varnaraðila um að sóknaraðili yrði, ásamt öllu sem honum tilheyrði, borinn út úr fasteigninni að Dalvegi 16b í Kópavogi og varnaraðila fengin umráð eignarinnar. Sóknaraðili kærði úrskurðinn til Landsréttar og krafðist þess að hann yrði felldur úr gildi. Útburðargerð fór fram í samræmi við hinn kærða úrskurð og var henni lokið 20. október 2021. Landsréttur vísaði málinu sjálfkrafa frá réttinum með úrskurði 25. sama mánaðar. Niðurstaða 6. Fyrir því er löng dómvenja að áfrýjunardómstóll vísi sjálfkrafa frá dómi máli sem skotið er til hans með kæru í því skyni að fá fullnustugerð fellda úr gildi ef gerðinni er lokið áður en unnt var að ljúka efnislegri afgreiðslu kærumálsins. Við þessar aðstæður hefur kærandi ekki lengur verið talinn hafa lögvarða hagsmuni eða réttarhagsmuni af því að hinn kærði úrskurður komi til endurskoðunar. Um þetta má vísa til dóms Hæstaréttar 30. apríl 2002 í máli nr. 185/2002, þar sem útburðargerð hafði þegar farið fram, en einnig dóma réttarins 2. september 2008 í máli nr. 388/2008 og 13. janúar 2012 í máli nr. 674/2011 sem lutu að annars konar gerðum. 7. Að framangreindu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.8. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=29b7a7fb-d317-421f-819a-42886a63ccb4&verdictid=9f225bb3-bda8-4b76-87a5-4013eed00184
|
Mál nr. 16/2019
|
Kærumál Kæruheimild Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá Hæstarétti
|
H ehf. kærði dóm Landsréttar þar sem máli F og G á hendur félaginu var vísað frá héraðsdómi. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt a. lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 væri heimilt án leyfis að kæra til Hæstaréttar úrskurði og dóma Landsréttar ef þar væri mælt fyrir um frávísun máls frá héraðsdómi eða Landsrétti. Eðli máls samkvæmt gætu aðrir en þeir, sem mál hafa höfðað, ekki haft lögvarða hagsmuni af því að kæra úrskurð eða dóm þess efnis. Var því talið að H ehf. hefði brostið heimild til að kæra dóm Landsréttar og var málinu vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason, Karl Axelsson, MarkúsSigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 21. mars 2019 en kærumálsgögn bárust réttinum 27. sama mánaðar.Kærður er dómur Landsréttar 8. mars 2019 þar sem máli varnaraðila á hendur sóknaraðilavar vísað frá héraðsdómi. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til a. liðar 1. mgr.167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefstþess að hinn kærði dómur verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að takamálið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærðadóms og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar höfðuðu mál þetta gegn sóknaraðila ogkröfðust annars vegar staðfestingar lögbanns við því að sóknaraðili „haldiáfram framkvæmdum“ á nánar tilgreindri lóð en hins vegar að sóknaraðila yrðu„bannaðar framkvæmdir“ á sömu lóð. Héraðsdómur sýknaði sóknaraðila af kröfumvarnaraðila en með hinum kærða dómi vísaði Landsréttur málinu sjálfkrafa fráhéraðsdómi þar sem kröfugerð varnaraðila þótti of víðtæk og óákveðin til þessað taka mætti hana til greina, auk þess sem hún þótti í engu samræmi við þauefnislegu réttindi sem þau leituðust við að ná fram í málinu. Samkvæmt a. lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991er heimilt án leyfis að kæra til Hæstaréttar úrskurði og dóma Landsréttar efþar hefur verið mælt fyrir um frávísun máls frá héraðsdómi eða Landsrétti, sbr.dóm Hæstaréttar 30. október 2018 í máli nr. 22/2018. Eðli máls samkvæmt getaaðrir en þeir, sem mál hafa höfðað, ekki haft lögvarða hagsmuni af því að kæraúrskurð eða dóm þessa efnis, sbr. dóm Hæstaréttar 8. maí 1998 í máli nr.186/1998, sem birtur er í dómasafni þess árs á bls. 1793. Samkvæmt þessubrestur sóknaraðila heimild til að kæra dóm Landsréttar í máli þessu. Þar semvarnaraðilar kærðu ekki dóminn fyrir sitt leyti er óhjákvæmilegt að vísa málinufrá Hæstarétti. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað afkærumáli þessu. Dómsorð:Máli þessu er vísað fráHæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómur Landsréttar 8. mars 2019.Mál þetta dæma landsréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir,Jón Finnbjörnsson og Oddný Mjöll Arnardóttir.Málsmeðferð og dómkröfur aðila. Aðaláfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 27. júlí 2018.Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 13. júlí 2018 í málinu nr. E-218/2018.2. Aðaláfrýjendur gera þá kröfu fyrir Landsrétti að staðfestverði lögbann, sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði 23. febrúar 2018við því að gagnáfrýjandi héldi „áfram framkvæmdum á lóðinni að Brekkuhvarfi 20a, Kópavogi“. Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti.3. Gagnáfrýjandi áfrýjaði málinu fyrir sitt leyti 24.september 2018. Hann krefst þess að hinum áfrýjaða dómi verði breytt á þá leiðað aðaláfrýjendur verði dæmd til greiðslu málskostnaðar í héraði að fjárhæð1.939.763 krónur að viðbættu álagi. Líta verður svo á að með framangreindrikröfugerð leiti gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms um sýknu af kröfumaðaláfrýjenda.Málsatvik og sönnunarfærsla 4. Málsatvikum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. 5. Við flutning málsins fyrir Landsrétti var upplýst aðaðaláfrýjendur hefðu höfðað mál á hendur Kópavogsbæ og gagnáfrýjanda tilréttargæslu þar sem krafist er ógildingar á byggingarleyfi sem Kópavogsbær gafút til byggingar einbýlishúss á lóðinni að Brekkuhvarfi 20a í Kópavogi.Niðurstaða 6. Að beiðni aðaláfrýjenda lagði sýslumaðurinn áhöfuðborgarsvæðinu 23. febrúar 2018 lögbann við „framkvæmdum á lóðinni aðBrekkuhvarfi 20 a, 203 Kópavogi“.7. Samkvæmt 2. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu,lögbann o.fl. skal í einu og sama málinu leita dóms um staðfestingu á lögbanniog þau réttindi sem lögbanninu er ætlað að vernda. Fyrir héraðsdómi kröfðustaðaláfrýjendur annars vegar staðfestingar lögbanns við því að gagnáfrýjandi„haldi áfram framkvæmdum á lóðinni að Brekkuhvarfi 20 a, 203 Kópavogi“ en hinsvegar að gagnáfrýjanda yrðu „bannaðar framkvæmdir“ á sömu lóð. Með hinumáfrýjaða dómi var gagnáfrýjandi sýknaður af þessum kröfum aðaláfrýjenda.8. Þrátt fyrir ákvæði 2. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990 geraaðaláfrýjendur hér fyrir dómi einungis þá kröfu að lögbannið verði staðfest.Þessi annmarki á kröfugerð þeirra getur þó ekki einn og sér valdið því aðmálinu verði vísað frá Landsrétti, sbr. dóm Hæstaréttar 1. júní 2006 í máli nr.541/2005.9. Málatilbúnaður aðaláfrýjenda byggir á því að gagnáfrýjandasé óheimil sú framkvæmd sem fyrirhuguð er á lóðinni að Brekkuhvarfi 20asamkvæmt samþykktum teikningum 3. október 2017 og byggingarleyfi útgefnu 11.janúar 2018 þar sem nýbyggingin verði þá svo nálægt húseign aðaláfrýjenda aðBrekkuhvarfi 20 að gangi gegn lögvernduðum réttindum þeirra. Við flutningmálsins fyrir Landsrétti kom fram af hálfu aðaláfrýjenda að því væri ekkihaldið fram að gagnáfrýjanda væru allar framkvæmdir á lóð sinni óheimilar. 0. Með síðari lið kröfugerðar sinnar í héraði afmörkuðuaðaláfrýjendur þau réttindi sem þau leitast við að tryggja með lögbanninu. Súkrafa sem þar er sett fram um óskilyrt bann við framkvæmdum á lóð gagnáfrýjandaað Brekkuhvarfi 20a í Kópavogi er í senn of víðtæk og óákveðin til þess að takamegi hana til greina og er fyrri liður kröfugerðar aðaláfrýjenda í héraði sömuannmörkum háður. Þá er kröfugerð aðaláfrýjenda í héraði í engu samræmi við þauefnislegu réttindi sem þau leitast samkvæmt áðurgreindu við að ná fram í málinuog þau gögn sem þau hafa lagt fram til stuðnings málatilbúnaði sínum. 1. Með vísan til framangreinds verður að telja að slíkirannmarkar séu á reifun málsins og kröfugerð aðaláfrýjenda að óhjákvæmilegt séað vísa málinu í heild sjálfkrafa frá héraðsdómi. 2. Eftir þessum úrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 verður aðaláfrýjendum gert að greiða gagnáfrýjanda málskostnaðí héraði og fyrir Landsrétti sem ákveðst í einu lagi á báðum dómstigum eins ognánar greinir í dómsorði. Ákvæði 129. gr. laga nr. 91/1991 tekur einungis tilkostnaðar af rekstri dómsmáls en ekki til reksturs lögbannsmáls hjá sýslumanni,sbr. dóm Hæstaréttar 11. nóvember 2014 í máli nr. 708/2014, og verður því ekkifallist á þá málsástæðu gagnáfrýjanda að við málskostnaðarákvörðun í héraðiberi að horfa til rekstrar lögbannsmálsins hjá sýslumanni. Þá eru ekki efni tilað dæma álag á málskostnað, hvorki í héraði né fyrir Landsrétti. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er felldurúr gildi og málinu vísað frá héraðsdómi. Aðaláfrýjendur, Georg Hilmarssonog Fríða Einarsdóttir, greiði gagnáfrýjanda, Heilbrigðum húsum ehf., 1.400.000krónur í málskostnað í héraði og fyrir Landsrétti. Dómur Héraðsdóms Reykjanessföstudaginn 13. júlí 2018.Mál þetta, sem dómtekið var 18. júní síðastliðinn, erhöfðað 2. mars 2018.Stefnendur eru Fríða Einarsdóttir og Georg Hilmarsson,Brekkuhvarfi 20, Kópavogi.Stefndi er Heilbrigð hús ehf., Skemmuvegi 20,Kópavogi. Stefnendur krefjast þess að staðfest verði lögbann semSýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði þann 23. febrúar 2018 við því aðstefndi haldi áfram framkvæmdum á lóðinni að Brekkuhvarfi 20 a, Kópavogi. Þákrefjast stefnendur þess að stefnda verði bannaðar framkvæmdir á lóðinni aðBrekkuhvarfi 20 a, Kópavogi. Loks er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnenda ogmálskostnaðar. Í greinargerð krafðist stefndi þess aðallega að kröfustefnenda um að stefnda verði bannaðar framkvæmdir á lóðinni yrði vísað frádómi, en til vara að stefndi yrði sýknaður af kröfunni. Stefndi féll fráfrávísunarkröfu sinni í þinghaldi 31. maí síðastliðinn. Einnig krafðist stefndiþess að sakarefni málsins yrði skipt, sbr. 2. mgr. 41. gr. laga. nr. 31/1990,þannig að fyrst yrði fjallað um hvort skilyrði hafi brostið til gerðarinnar oghvort hún hafi verið framkvæmd að réttu lagi. Á það var ekki fallist af dómarameð vísan til 2. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990.IÞann 28. mars 2017 samþykkti K þann XXXX. kuhvarf 20a, sem stendi keyptillar af hog aðbeiðni þ mar með kostnaðarþar sjn 19. aprópavogsbær breytingu ádeiliskipulagi fyrir Brekkuhvarf 20 þannig að lóð umhverfis eignina var skiptupp í tvær lóðir og ný lóð afmörkuð sem ber heitið Brekkuhvarf 20 a. Öðlaðistbreytingin gildi með auglýsingu í B-deild Stjórnartíðinda 28. apr þann XXXX. kuhvarf 20a, sem stendikeyptillar af hog að beiðni þ mar með kostnaðarþar sjn 19. apríl 2017.Var breytingin gerð að beiðni þáverandi eiganda Brekkuhvarfs 20. Stefnendur keyptu fasteignina sem stendur á lóðinniBrekkuhvarfi 20 þann 24. október 2017. Upplýsti seljandi við kaupin að lóðinnihefði verið skipt upp og til stæði að byggja einbýlishús á lóðinni við hliðina,Brekkuhvarfi 20 a. Fullyrða stefnendur að búið hafi verið að skipta um jarðvegfyrir aftan húsið að Brekkuhvarfi 20 sem seljendur hafi sagt vera byggingarreitog því væri unnt að stækka húsið. Kynntu stefnendur sér teikningar afbyggingarreit á lóðinni Brekkuhvarfi 20. Með kaupsamningi 11. desember 2017 keypti stefndilóðarréttindi að Brekkuhvarfi 20 a. Afsal var gefið út 29. desember sama ár.Leyfi til byggingar á einbýlishúsi á lóðinni var gefið út 11. janúar 2018. Þarkemur fram að byggingaráform hafi verið samþykkt af byggingarfulltrúa 3.október 2017. Með fyrrnefndum kaupsamningi voru réttindi seljanda samkvæmtleigulóðarsamningi, ásamt byggingarleyfi og byggingarnefndarteikningum fyrireinbýlishúsi ásamt bílskúr, framseld til stefnda. Er stefndi þinglýsturrétthafi að lóðinni að Brekkuhvarfi 20 a. Hefur lóðarmörkum milli Brekkuhvarfs20 og 20 a verið þinglýst ásamt lóðarleigusamningum sem undirritaðir voru 12.og 15. júní 2016. Fyrrnefnd deiliskipulagsbreyting og útgáfabyggingarleyfis fyrir Brekkuhvarf 20 a sættu kæru til Úrskurðarnefndarumhverfis- og auðlindamála. Með úrskurði nefndarinnar 21. júlí 2017 var kröfumkærenda um ógildingu á ákvörðun bæjarstjórnar um að samþykkja breytingu ádeiliskipulagi vegna Brekkuhvarfs 20 hafnað. Þá var kröfu kærenda um að ógildaákvörðun byggingarfulltrúa um að samþykkja byggingarleyfi fyrir Brekkuhvarf 20a einnig hafnað. Stefndi byrjaði að grafa á lóðinni 24. janúar 2018.Kveðst stefndi hafa látið stefnendur vita af því að byggingarframkvæmdir væruað hefjast. Tveimur dögum fyrr mældu menn á vegum Klfu bæjarins. varnir einnig teknar til skoðunar af handa ogstefnda. Standa þvda um að sjn 19. aprópavogsbæjar og merktu fyrirlóðarmörkunum á milli lóðanna tveggja og staðsettu hús það sem stefndi hugðistreisa á lóðinni. Ágreiningur er með aðilum um það hvort merkingar þessar séu ísamræmi við þinglesin lþær. ﷽﷽﷽﷽i með framkvæmdirnar og ht og eriðþingl framkvæmdum, auk þess að vera þingl stefndi sar hafnar eða yfirvofandi,sbr. óðarmörk. Vísar stefndi tilþess að svo sé, en stefnendur halda því fram að lóðarmörkin séu ekki í neinusamræmi við samþykktar teikningar eða teikningar sem stefnendum voru kynntarvið kaupin á húsinu. Benda stefnendur á að stikur hafi verið settar niður umþrjá metra frá einbýlishúsi stefnenda og liggi lóðarmörkin samkvæmt mælinuKópavogsbæjar um sólpall þeirra við húsið. Þá fullyrða stefnendur aðfyrrnefndur byggingarreitur aftan við hús þeirra ónýtist, enda fari hann aðhluta inn á lóð Brekkuhvarfs 20 a. Vegna óánægju stefnenda ákvað stefndi að stöðvaframkvæmdirnar á meðan aðilar hefðu samband við Kópavogsbæ til að ganga úrskugga um að merkt lóðarmörk væru rétt og að fjarlægð milli húsa væri í samræmivið fyrirmæli byggingar-reglugerðar um brunavarnir. Í fundargerð frá fundistarfsmanna Kópavogsbæjar og lóðarhafa Brekkuhvarfs 20 a, stefnda í máli þessu,þann 15. febrúar 2018, segir að ágreiningur sé um fjarlægð húsa á lóðunumBrekkuhvarfi 20 og Brekkuhvarfi 20 a. Liggur fyrir að uppdráttur sem lagður varinn af hálfu þáverandi lóðarhöfum með umsókn um breytt deiliskipulag sýndi ekkirétta afstöðu húsa á lóðunum. Þá segir að skipulagsbreytingin hafi falið í sérskiptingu á lóðinni Brekkuhvarfi 20 í tvær lóðir, Brekkuhvarf 20 og 20 a, ognýjum byggingarreit komið fyrir á 20 a. Orðrétt segir: „Af þeim sökum mun þaðhús sem fyrirhugað er að byggja á lóð nr. 20 a standa nær húsinu sem stendur álóð nr. 20 því sem nemur 1,5 m. Jafnframt fer sólpallur sem stendur á lóð nr.20 yfir lóðarmörk og stendur því að hluta til inn á lóð nr. 20 a.“ Þá kemureinnig fram í sömu fundargerð að lögð hafi verið fyrir lóðarhafa Brekkuhvarfs20 tillaga að breyttum lóðarmörkum sem hafi verið hafnað. Einnig hafnaðilóðarhafi Brekkuhvarfs 20 a tillögu að breyttum lóðarmörkum þannig að lóðarmörkinnái út fyrir sólpallinn á Brekkuhvarfi 20. Varð niðurstaða fundarins sú aðstefndi hefði öll tilskilin leyfi og því væri heimilt að hefja framkvæmdir. Hófstefndi framkvæmdi á ný degi síðar. Beiðni stefnenda um að lögbann yrði lagt við framkvæmdumstefnda á lóðinni Brekkuhvarfi 20 a var tekin fyrir hjá Sýslumanninum áhöfuðborgarsvæðinu 22. febrúar 2018. Mótmælti stefndi lögbanni og gerði kröfuum viðbótartryggingu samkvæmt 30. gr. laga nr. 31/1990, yrði lögbann lagt á.Sýslumaður hafnaði mótmælum stefnda og einnig því að stefnendum yrði gert aðgreiða viðbótartryggingu. Lagði sýslumaður lögbann við framkvæmdum á lóðinniBrekkuhvarfi 20 a degi síðar, 23. febrúar 2018. IIStefnendur vísa til þess að samkvæmt gildandideiliskipulagi og skipulagsskilmálum Kópavogsbæjar frá 1992 sé í sérákvæði ílið 3 fjallað um byggingarreiti og stærð íbúðarhúsa og þar tekið fram að fimmmetrar skuli vera frá húsi að lóðarmörkum aðliggjandi lóðar. Með framkvæmdum sem hafnar séu á lóð stefnenda ogmiðað við fyrirliggjandi teikningar og byggingarleyfi sé brotið gegn þinglýstumeignarrétti stefnenda og gildandi deiliskipulagi og skipulagsuppdráttum. Aukþess brjóti framkvæmdin gegn ákvæðum í kafla 2.4 í byggingarreglugerð nr.112/2012, er varði byggingarleyfi um mæli- og hæðarblað, afstöðu húss og lóðar,hæðarlegu og hnitaskrá. Þá sé húsið að Brekkuhvarfi 20 timburklætt og uppfylliframkvæmdin á lóð Brekkuhvarfs 20 a ekki skilyrði um varnir gegn útbreiðsluelds milli bygginga eins og það sé skilgreint í kafla 9.7 í byggingarreglugerð.Stefnendur telji því ljóst að framkvæmdir á lóðinnibrjóti gegn lögvörðum rétti þeirra og að hætta sé á að réttindi þeirra fariforgörðum eða verði fyrir enn frekari spjöllum verði þau knúin til að bíða dómsum þau. Skilyrði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 séu þannig uppfyllt. Þá teljistefnendur útilokað að þau geti tryggt hagsmuni sína með öðrum hætti og þannigstandi ákvæði 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 ekki í vegi fyrir því að kröfurþeirra nái fram að ganga. Hvað lagarök varðar vísa stefnendur til skipulagslaganr. 123/2010, laga um mannvirki nr. 160/2010 og byggingarreglugerðar nr.112/2012. Krafan um málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Krafan um virðisaukaskatt styðst við lög nr. 50/1988 umvirðisaukaskatt. Um varnarþing er vísað til 1. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 og5. mgr. 36. gr. laga nr. 31/1990. Krafa um staðfestingu lögbanns er reist á 1.mgr., sbr. 2. mgr., 36. gr. laga nr. 31/1990. IIIStefndi kveður beiðni um lögbann ranga, bæði aðkröfugerð, efni og formi. Þá hafiframkvæmd gerðarinnar hjá sýslumanni verið verulega ábótavant. Verðinánar vikið að ágalla á forminu auk framkvæmdar lögbannsins hjá sýslumanni ogsíðar vikið að réttarstefnu stefnenda og efnislegum vörnum stefnda. Krafa stefnenda um að „gerðarþoli eða verktaki á hansvegum, stöðvi framkvæmdir aðBrekkuhvarfi 20aKerekki þessu hafnað af stefnda. fnandaverði rifum sem stefnandi hafði fyrir kaupunum, enda er ekki á lóðinni að Brekkuhvarfi 20a” sé ekki krafa um lögbann í skilningi laga nr. 31/1990. Þá sé krafa stefnendaí lögbannsbeiðni ófullnægjandi en því sé ekki lýst hvaða framkvæmdum lögbannskuli lagt við, hvers eðlis þær séu, eða hvort þær séu þegar hafnar eðayfirvofandi, sbr. 24., 25. og 26. gr. laganna. Sé krafa stefnenda ílögbannsbeiðni þar af leiðandi bæði of víðtæk og óljós. að Brekkuhvarfi 20aKer ekkiþessu hafnað af stefnda. fnanda verði rifum sem stefnandi hafði fyrirkaupunum, enda er ekki Þá sé ekki fjallað um það í lögbannsbeiðninni hvernig skilyrðum 24. gr.laga. nr. 31/1990 sé fullnægt, líkt og áskilið sé í 1. mgr. 26. gr. laganna. Aflestri beiðninnar sé erfitt að átta sig á því hverjar séu röksemdir stefnendafyrir lögbanninu. Í beiðninni komi fram að stefnendur telji eina kostinn ístöðunni vera þann að fara fram á lögbann, ,,þar til réttaróvissu með lóðarmörkhefur verið eytt og til að fyrirbyggja tjón sitt og einnig gerðarþola.” Sé ekkinánar útskýrt hvaða tjón stefnendur séu þarna að vísa til, eða með hvaða hættibyggingarframkvæmdir stefnda valdi meintu tjóni eða brjóti á lögvörðum réttistefnenda. Sá sem fari fram á lögbann verði að sýna fram á að hann eigieinhvern rétt, sem athöfn gerðarþola brjóti á. Ekki sé nægilegt að vísa til ,,réttaróvissu.”Í fyrirtöku 22. febrúar síðastliðinn hjá sýslumanni hafi stefndi óskað eftirþví að stefnendur útskýrðu hvaða hagsmuni stefnenda væri um að ræða og hafistefnendur nefnt sólpall, byggingarreit og skuggavarp, sbr. það sem fram komi íendurriti sýslumanns. Engar skýringar á því hvernig byggingarframkvæmdirstefnda eigi að brjóta á þessum ,,hagsmunum” né sýnt fram á að um raunverulegahagsmuni stefnenda sé að ræða. Stefndi hafi mótmælt lögbanninu og gert kröfu umviðbótartryggingu samkvæmt 30. gr. laga nr. 31/1990, færi svo að lögbann yrðilagt á. Varnir stefnda hafi meðal annars lotið að því að í beiðnigerðarbeiðanda sé því ekki lýst hvernig skilyrðum 24. gr. sé fullnægt, hvertmarkmiðið með lögbanninu sé, eða hvaða lögvarða rétt gerðarbeiðandi telji sigeiga, sem athöfn gerðarþola eigi að brjóta á, líkt og áskilið sé samkvæmt 3.tölulið 1. mgr. 26. gr. laga nr. 31/1990. Varnir stefnda hafi einnig lotið að því að rétturstefnenda væri nægilega tryggður með skaðabótakröfu á hendur seljandanum og eftiratvikum Kópavogsbæ, en að umkvartanir stefnenda hefðu í raun ekkert með stefndaað gera eða hans byggingarframkvæmdir. Þá hafi hagsmunir stefnda af því aðlögbanni yrði hafnað verið mun ríkari en óljósir hagsmunir stefnenda af því aðfá lögbannið lagt á, sbr. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Þá hafi stefndibyggt á því að engan rökstuðning væri að finna í lögbannsbeiðni fyrir þeirristaðhæfingu stefnenda, að það sé í andstöðu við byggingarreglugerð að minna en10 metrar séu á milli húsanna tveggja. Er þessu mótmælt sem órökstuddu ogósönnuðu. Þvert á móti hafi sérfróðir aðilar innan Kópavogsbæjar lýst því yfirað fjarlægð milli húsa uppfylli kröfur byggingarreglugerðar um brunavarnir,sbr. tölvupóst byggingarfulltrúa 13. febrúar 2018. Stefnendur hafi í andstöðu við 2. mgr. 26. gr. laganr. 31/1990 lagt fram gögn í fyrirtöku hjá sýslumanni, sem lúti að þeimágreiningi sem uppi hafi verið um gildi deiliskipulagsbreytingarinnar og útgáfubyggingarleyfis fyrir lóð númer 20 a og hafi verið til lykta leiddur meðúrskurði úrskurðarnefndarinnar 21.júlí 2017. Sýslumaður hafi tekið sér frest þar til morguninn eftir og þann 23.febrúar síðastliðinn lagði sýslumaður lögbannið á og hafnaði jafnframt kröfugerðarþola um viðbótartryggingu.Af hálfu gerðarþola var því einnig haldið fram aðhagsmunir gerðarþola af því að leggja ekki lögbann á séu mun ríkari enhagsmunir gerðarbeiðanda af því að leggja lögbannið á, sbr. 3. mgr. 24. gr.laga nr. 31/1990. Samkvæmt þessu bar sýslumanni, fyrst hann taldi skilyrðifyrir lögbanni uppfyllt, að framkvæma hagsmunamat samkvæmt nefndu lagaákvæði ogfram komnum vörnum gerðarþola. Í endurriti sýslumanns um lögbannið bendi ekkerttil þess að slíkt hagsmunamat hafi farið fram. Í rauninni bendi ekkert til þessað fram hafi farið mat á því hvort skilyrðum 24. gr. laganna hafi yfirhöfuðverið fullnægt. Sé þessi málsmeðferð sérstaklega varhugaverð í ljósiþess að ekki fáist séð af lögbannsbeiðni og fylgigögnum hennar hvernig skilyrðifyrir lögbanni séu uppfyllt. Sönnunarbyrði um þetta hvíli á stefnendum. Þaugögn sem hafi fylgt lögbannsbeiðni stefnenda hafi hvorki sýnt fram á,,réttaróvissu um lóðarmörk” né að fjarlægð milli húsa á lóðunum væri íandstöðu við byggingarreglugerð. Jafnvel þótt þau gögn sem stefnandi hafi lagtfram um kæruferil deiliskipulagsins og byggingarleyfisins séu til þess fallinað gefa ranglega til kynna að til staðar sé óleystur ágreiningur og kærumálfyrir úrskurðarnefndinni, hafi sýslumaður ekki getað byggt á þeim gögnum viðlögbannsgerðina því að málsr gögnin ogtaka afstöðu til þeirra, fengi tækifæri til að kynna s g.um viðbngarleyfisins sástæðurstefnenda hafi ekki verið byggðar á gögnunum og þau hafi ekki fylgt meðlögbannsbeiðninni, sbr. 2. mgr. 26. gr. laga nr. 31/1990.Með vísan til þess sem að framan sé rakið hafi veriðsýnt fram á að hvorki kröfugerð, nökstutt. i er þetta með öllu g var hann að byggja innan sinna lmdum, , eða hvort þær eru þegar hafnar eðayfirvofandi, sbr. é form lögbannsbeiðninnar, eða þá framkvæmd lögbannsins hjá sýslumanniuppfylli skilyrði laga. Í fyrsta lagi uppfyllir kröfugerð gerðarbeiðanda ekkiskilyrði um skýrleika auk þess að hún sé of víðtæk. Í öðru lagi uppfyllilögbannsbeiðnin ekki skilyrði 26. gr. laga nr. 31/1990 þar sem þar sé ekkirökstutt hvernig skilyrðum 24. gr. sé fullnægt. Í þriðja lagi hafi verið lögðfram gögn í fyrirtökunni sjálfri í andstöðu við 2. mgr. 26. gr. Í fjórða lagihafi sýslumaður neitað að rökstyðja ákvarðanir sínar í andstöðu við 2. mgr. 33.gr. laga nr. 90/1989. Í fimmta lagi hafilögbundið hagsmunamat sýslumanns ekki farið fram samkvæmt 3. mgr. 24.gr. Í sjötta lagi hafi sýslumaður hafnað kröfu stefnda um viðbótartryggingu enþað sé í andstöðu við ákvæði 16. og 30. gr. laga nr. 31/1990. Beri því að fellaniður lögbannið þá og þegar, sbr. 41. gr. laga nr. 31/1990. Stefndi sé smíðafyrirtæki sem hafi sérhæft sig í aðhreinsa hús sem séu til að mynda með myglusvepp og rakaskemmdir. Tilundirbúnings byggingu einbýlishúss að Brekkuhvarfi 20 a hafi félagið ráðiðaukastarfsmann í fulla vinnu og vísað frá sér öllum verkefnum í fastristarfsemi félagsins. Hafi þetta verið gert til að leggja allt kapp á bygginguhússins, en stefndi sé kominn með væntanlega kaupendur að húsinu og þurfi aðljúka byggingu hússins innan tilskilinna tímamarka. Ljóst sé að lögbannið setjistarfsemi félagsins í uppnám. Á meðan lögbannið sé í gildi verði starfsemistefnda fyrir miklu tjóni og miska, eins og lýst sé í framlagðri áætlun stefndaog greinargerð um tjón. Starfsmenn stefnda standi eftir verkefnalausir á meðanfélagið þurfi að standa straum af launakostnaði og launatengdum gjöldum, leiguá lóð samkvæmt leigusamningi, vaxtakostnaði vegna framkvæmdaláns, kostnaðivegna byggingastjóratryggingar, og fleira.Í greinargerð viðskiptafræðings sem séð hafi umbókhald og reikningsskil stefnda sé tjónið vegna lögbannsins ekki metið lægraen 2,8-3 milljónir á mánuði, að minnsta kosti þar til stefndi geti farið aðtakmarka tjón sitt. Þá sé metið tjón 1,0-1,5 milljónir bara af því að leggjalögbannið á. Stefndi krefjist þess að dómkröfu stefnenda umstaðfestingu á lögbanni verði hafnað. Skilyrði fyrir lögbanni samkvæmt 24. gr.laga nr. 31/1990 séu ekki uppfyllt. Stefnendur hafi ekki sannað að þeir eigilögvarinn rétt sem athöfn stefnda, eða byggingarframkvæmdir hans, brjóti á.Sönnunarbyrði um þetta hvíli á stefnendum. Miðað við staðreyndir málsins þurfistefnendur að sanna það, að stefndi sé að brjóta á lögvörðum rétti stefnendameð því að hús þeirra sé ranglega staðsett, og of stórt miðað við þinglýstanlóðarleigusamning, deiliskipulag og aðrar teikningar. Þá séu meintir hagsmunirstefnenda sem lúti að byggingarreit og sólpalli tryggðir með skaðabótakröfum áhendur seljanda eignarinnar og eftir atvikum Kópavogsbæ, og séu þeiróviðkomandi byggingarframkvæmdum stefnda, sbr. 1. tölulið 3. mgr. 24. gr. laganr. 31/1990. Af hálfu stefnda sé því einnig borið við að stórfelldur munur sé áhagsmunum stefnda af því að athöfn fari fram og svo hagsmunum stefnenda af þvíað fyrirbyggja hana, sbr. 2. tölulið 3. mgr. 24. gr. sömu laga. Fulltrúi sýslumanns hafi ritað í gerðabók sýslumannsfrá 23. febrúar síðastliðinn að beiðni gerðarbeiðanda byggist á því aðframkvæmdir gerðarþola, það er bygging hússins að Brekkuhvarfi 20 a ,,skaristvið lóðarréttindi þeirra (gerðarbeiðanda) að Brekkuhvarfi 20”. Sé þetta ekkinánar útskýrt í endurritinu. Líkt og fram komi í málavaxtalýsingu hafilóðarmörkum milli Brekkuhvarfs 20 og 20 a verið þinglýst ásamtlóðarleigusamningi og séu þau í samræmi við gildandi deiliskipulag aukskipulagsskilmála aðalskipulags. Stefndi sé með öll tilskilin leyfi fyrirframkvæmdum og hafi hann verið að byggja innan sinna lóðarmarka og á sínumbyggingarreit. Engin réttaróvissa sé til staðar um lóðarmörkin en þau eruþinglesin í báðum lóðarleigusamningunum sem varði lóðirnar númer 20 og 20 a. Séekki með neinu móti unnt að komast að þeirri niðurstöðu, að vandamál þau semstefnendur standi frammi fyrir vegna þess að húsið þeirra sé ranglega staðsetteða of stórt miðað við uppdrætti, muni leysast með því að lagt verði lögbann áframkvæmdir stefnda. Stefnendur hafi enga hagsmuni af því að stöðvabyggingarframkvæmdir stefnda. Sólpallur stefnenda sé áfram inni á lóð stefndaóháð því hvort hús stefnda rísi eða ekki. Þá sé fjarlægð frá húsi stefnanda aðlóðarmörkunum enn sú sama, það er tæpir fjórir metrar, óháð því hvort hússtefnda rísi eða ekki. Það að byggingarreitur stefnenda kunni að fara forgörðumvegna þess að hús stefnenda sé ranglega staðsett miðað við uppdrætti hafi líktog aðrar málsástæður stefnenda ekkert með stefnda eða byggingarframkvæmdir hansað gera. Þá sé stefndi ekki bundinn af meintum loforðum fyrri eiganda eða þeimforsendum sem stefnendur höfðu fyrir kaupunum, sbr. 29. gr. þinglýsingalaga nr.39/1978, enda sé heldur ekki á því byggt af hálfu stefnenda. Stefnendur séu að brjóta gegn lögvörðum réttindumstefnda og það sé með ólíkindum að stefnendur séu að reyna að yfirfæra sittvandamál, það er að hús þeirra sé ólöglega staðsett, yfir á stefnda. Það sé hússtefnenda sem sé staðsett of nálægt lóð stefnda, og það sé sólpallur stefnendasem standi ólöglegur inni á lóð stefnda. Þá sé það staðsetning húss stefnendasem sé í ósamræmi við skilmála aðalskipulags. Þá beri að hafna þeim málsástæðum þeimgrundvelli heldur. ögbann kkert fjallað um þessar mmdir hans að gera. Stefndier að byggja sem fram komi í réttarstefnu og lúti að því að framkvæmdirstefnda brjóti gegn kafla 2.4 í byggingarreglugerð nr. 112/2012 semórökstuddum, vanreifuðum og of seint fram komnum. Ekkert sé fjallað um þessarmálsástæður í lögbannsbeiðninni. Getilögbannið því ekki hafa byggst á slíkum málsástæðum, og því ekki unnt aðstaðfesta lögbann á þeim grundvelli heldur. Hvað varði málsástæðu stefnenda um að fjarlægð á millihúsanna sé ,,í andstöðu við byggingarreglugerð” þá sé henni mótmælt semvanreifaðri og ósannaðri. Sé þetta hvorki nánar rökstutt í lögbannsbeiðninni,né vísað til nánar tiltekinna ákvæða nefndrar reglugerðar. Þá sé alls óvíst aðlögbann hafi verið lagt á á grundvelli þessarar málsástæðu, en það sé þó ekkivitað. Um þessa málsástæðu sé fjallað með aðeins ítarlegri hætti í stefnu, þarsem því sé haldið fram að framkvæmdin á lóð Brekkuhvarfs 20 a uppfylli ekkiskilyrði um varnir gegn útbreiðslu elds milli bygginga eins og það erskilgreint í kafla 9.7 í byggingarreglugerð. Sé þetta hvorki útskýrt nánar ístefnu né öðrum gögnum málsins. Umkvartanir stefnenda um fjarlægð á milli húsanna hafiverið skoðaðar af hálfu Kópavogsbæjar og það metið af sérfræðingum aðfjarlægðin væri í samræmi við byggingarreglugerð. Stefnendur hafi ekki rökstutthvers vegna fjarlægðin uppfylli ekki kröfur byggingarreglugerðar. Stefnendurberi sönnunarbyrði fyrir því að þetta sé rétt og að útreikningurbyggingarfulltrúa Kópavogsbæjar sé rangur. Af þessu sé ljóst að málið snúist íraun um það hvort stefnendur teljist hafa sannað það sem þeir haldi fram, þaðer að stefndi sé að brjóta á lögvörðum réttindum stefnenda, með því að húsþeirra sé ranglega staðsett og/eða of stórt miðað við uppdrætti, á þeirra eiginlóð. Það hafi hann ekki gert. Beri því að sýkna stefnda og hafna staðfestingulögbannsins. Krafist sé sýknu af dómkröfu stefnenda um að stefndaverði bannaðar framkvæmdir a"i að Brekkuhvarfi bannaðar framkvæmdir tingu að greiða stefndumá lóðinni að Brekkuhvarfi 20a. Krafan sé of víðtæk, óljós og vanreifuð. Ljóst sé að stefnendur geti ekkifarið fram á að stefnda verði almennt bannaðar allar framkvæmdir á umræddrilóð, líkt og orðalag kröfunnar beri með sér. Stefndi krefst þess að stefnendum verði gert að greiðamálskostnað samkvæmt 130. og 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Aðmati stefnda sé verið að hafa uppi kröfur, staðhæfingar og/eða mótbárur semstefnendur vissu eða máttu vita að væru rangar eða haldlausar. Að mati stefndaséu sakir stefnenda það miklar að þeim beri að greiða álag á málskostnað, sbr.2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir á ákvæðum laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann o.fl., lögum nr. 90/1989 um aðför, þinglýsingalögum nr.39/1978, lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991, skipulagslögum nr. 123/2010 ogbyggingarreglugerð nr. 112/2012. IVMál þetta er réttilega borið undir dóminn samkvæmt VI.kafla laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., innan þess frests og meðþeim hætti sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 36. gr. laganna. Deilt er um þáákvörðun Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu að leggja lögbann við framkvæmdum álóðinni að Brekkuhvarfi 20 a í Kópavogi. Taldi sýslumaður með vísan til„framlagðra gagna og þeirra sjónarmiða sem fram hafa komið í máli þessu“ aðskilyrði 24. gr. laga nr. 31/1990 væru uppfyllt. Dómari fór á vettvang 18. júní síðastliðinn. Mátti þásjá að stefndi hafði fjarlægt efni úr lóðinni að Brekkuhvarfi 20 a og aðsólpalli við húsið að Brekkuhvarfi 20. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 er heimiltað leggja lögbann við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmannsfélags eða stofnunar, ef gerðarbeiðandi sannar eða gerir sennilegt að athöfninbrjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans, að gerðarþoli hafi þegarhafist handa um athöfnina eða muni gera það, og að réttindi hans muni faraforgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dómsum þau. Lögbann er samkvæmt þessu neyðarráðstöfun sem ekki á að beita ítilvikum þar sem almenn úrræði geta komið að haldi. Þá segir í 3. mgr. 24. gr.laga nr. 31/1990 að lögbann verði ekki lagt við athöfn ef talið er aðréttarreglur um skaðabætur fyrir röskun hagsmuna gerðarbeiðanda tryggi þánægilega. Í máli þessu ræðst úrlausn þess hvort krafa stefnendaum staðfestingu lögbannsins 23. febrúar 2018 nái fram að ganga af því hvort þærathafnir stefnda sem um ræðir brjóti gegn lögvörðum rétti stefnenda og aðuppfyllt séu að öðru leyti skilyrði laga nr. 31/1990. Þann 15. júní 2016 gaf Kópavogsbær útlóðarleigusamninga fyrir lóðunum að Brekkuhvarfi 20 og 20 a. Leigutakar voruþau Óli Óskar Herbertsson og Hanna Sigríður Sigurðardóttir. Með samningunumfylgir hnitsett mæliblað sem sýnir stærð og afmörkun lóðanna. Kemur fram aðlóðin að Brekkuhvarfi 20 sé 1.406 fermetrar að flatarmáli og Brekkuhvarf 20 a937 fermetrar. Lóðarleigusamningunum var þinglýst 5. og 12. ágúst 2016. Þásamþykkti Kópavogsbær 28. mars 2017 þann XXXX. kuhvarf 20a, sem stendi keyptillaraf hog að beiðni þ mar með kostnaðarþar sjn 19. aprbreytingu ádeiliskipulagi fyrir Brekkuhvarf 20 að ósk þáverandi þann XXXX. kuhvarf 20a,sem stendi keyptillar af hog að beiðni þ mar með kostnaðarþar sjn 19. apreigendalóðarinnar. Miðaði breytingin að því að stofna og afmarka nýja lóð, sem fékkheitið Brekkuhvarf 20 a. Sú lóð var seld stefnda með kaupsamningi 11. desember2017. Áður, eða með samningi 24. október 2017, keyptu stefnendur einbýlishús aðBrekkuhvarfi 20 ásamt lóðarréttindum. Þegar starfsmenn Kópavogsbæjar mældu lóðinaBrekkuhvarf 20 a í janúar 2018 kom í ljós að mörk hennar reyndust ná inn ásólpall við húsið að Brekkuhvarfi 20. Eins og rakið er í fundargerð frá fundistarfsmanna Kópavogsbæjar og fulltrúa stefnda 15. febrúar 2018 reyndustarfsmenn Kópavogsbæjar að miðla málum milli aðila og leggja fyrir þáhugmyndir að breyttri afmörkun lóðanna án árangurs. Höfnuðu báðir aðilar tillögubæjarins að breyttum lóðarmörkum. Var niðurstaða fundarins sú að ekki værifyrir hendi frekari sáttagrundvöllur. Þá segir að lóðarhafi Brekkuhvarfs 20 asé með öll tilskilin leyfi og því heimilt að hefja framkvæmdir. Lauk þar meðafskiptum Kópavogsbæjar að málinu og hóf stefndi framkvæmdir á lóð sinni íkjölfarið. Aðila greinir á um það hvort afmörkun lóðannaBrekkuhvarfs 20 og Brekkuhvarfs 20 a sé í samræmi við samþykktar teikningar oguppdrætti sem stefnendum voru kynntir áður en þau keyptu Brekkuhvarf 20. Afhálfu stefnda er vísað til þess að einbýlishús stefnenda sé rangt staðsett ogof stórt miðað við þinglýstan lóðarleigusamning, deiliskipulag og teikningar. Aðilar málsins eiga það sammerkt að leiða rétt sinn afþinglýstum lóðarleigusamningum Kópavogsbæjar og mæliblaði sem sýnir afmörkun álóðarréttindum þeirra og þar með mörk lóðanna þar sem þær liggja saman.Lóðarréttindi þessi voru sem fyrr segir framseld af fyrri eigendum til aðilameð tveimur kaupsamningum í október og desember 2017. Mörk lóðanna, þar sem þærliggja saman, eru hnitsett með þremur hnitapunktum, 11a, 11b og 27. Þá erfjarlægð á milli húss stefnenda og að lóðarmörkum skráð á mæliblaðið, 5 metrarað lóðarmörkum og 5 metrar að áformuðu húsi á lóðinni Brekkuhvarfi 20 a,samkvæmt fyrirhugaðri staðsetningu þess á lóðinni, eða samtals 10 metrar. Í gögnum málsins er að finna mælingar sem EFLAverkfræðistofa vann fyrir Kópavogsbæ og uppdrátt sem sýnir stærð og legulóðanna að Brekkuhvarfi 20 og 20 a. Þar segir að húsið sem stendur á lóðinniBrekkuhvarfi 20 sé um það bil 0,82 metrum lengra til vesturs en sýnt sé ámæliblaði. Einnig er húsið 0,75 metrum breiðara en sýnt er á grunnmynd.Samkvæmt þessu er hús stefnenda bæði of stórt og ranglega staðsett á lóðinnimeð þeim afleiðingum að sólpallur við húsið liggur út fyrir áðurnefnd lóðarmörkog nær inn á lóðina að Brekkuhvarfi 20 a. Í framburði vitnisins SteingrímsHaukssonar, sviðsstjóra umhverfissviðs Kópavogsbæjar, kom fram að afmörkunlóðar stefnda að Brekkuhvarfi 20 a væri sem slík rétt og einnig heildarlóðinfyrir Brekkuhvarf 20 og 20 a, en „gamla húsið“ væri ekki rétt staðsett álóðinni. Sú skekkja hefði komið fram við mælingu á lóðinni nýverið en ekkihefði áður verið staðfest með raunmælingu að húsið væri á réttum stað. Þástaðfesti vitnið að teikningar af lóðunum Brekkuhvarfi 20 og 20 a á mæliblaðinuværu í samræmi við deiliskipulag af svæðinu og væru lóðarmörkin í samræmi viðleigulóðarsamningana. Lögbann var lagt „við framkvæmdum á lóðinniBrekkuhvarfi 20a“ án þess að rökstuðning fyrir þeirri ákvörðun sé að finna íendurriti úr gerðabók Sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu. Að mati dómsins erekkert annað fram komið en að stefndi hafi framkvæmt innan marka lóðar sinnareins og hún er afmörkuð á þinglýstu mæliblaði með lóðarleigusamningi fyrirBrekkuhvarfi 20 a og þar með ekki að neinu leyti inni á lóð stefnenda. Að matidómsins getur röng stærð og staðsetning á húsi stefnenda á lóðinni Brekkuhvarfi20 ekki fært þeim aukinn rétt til að fá stöðvaðar framkvæmdir á aðliggjandi lóðán þess að sýnt sé að hagsmunum stefnenda hafi verið raskað að réttu lagi. Þaðhafa stefnendur ekki sýnt fram á og hafa ekki fært fyrir því haldbær rök aðafmörkun lóðanna númer 20 og 20 a sé óljós eða að hún sé önnur en sú sem framkemur á þinglýstum lóðarleigusamningi og mæliblaði sem honum fylgir. Á þettalíka við um fjarlægð á milli húsanna, en í tölvubréfi 13. febrúar 2018 sembyggingar-fulltrúi Kópavogsbæjar, Valdimar Gunnarsson, sendi frá brunahönnuðitil fyrirsvars-manns stefnda, segir að samanlögð fjarlægð á milli húsanna eigiað vera 9 metrar, en sé í raun 8,86 metrar sem sé „innan skekkjumarka að mínumati.“ Með vísan til þess sem að framan er rakið þykir hafaverið sýnt fram á það í málinu að umdeildar framkvæmdir stefnda séu innanþinglýstra marka lóðarinnar að Brekkuhvarfi 20 a og nái ekki inn á lóðinaBrekkuhvarf 20 og er það mat dómsins að stefnendur hafi ekki sýnt fram á eðagert sennilegt að raskað hafi verið hagsmunum þeirra í skilningi 1. mgr. 24.gr. laga nr. 31/1990 eða að framkvæmdir stefnda á lóðinni Brekkuhvarfi 20 amuni brjóta gegn lögvörðum hagsmunum þeirra og að þau fari forgörðum þurfi þauað bíða dóms um þau. Til þess er að líta að lögbann verður ekki lagt við athöfnef röskun hagsmuna gerðarbeiðanda eru nægilega tryggðir með réttarreglum umskaðabætur, sbr. 1. tölulið 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Samkvæmt framangreindu er það niðurstaða dómsins aðstefndi eigi að vera sýkn af kröfum stefnenda. Eftir þessum úrslitum málsins ogmeð vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 1.mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., og að virtuumfangi málsins verður stefnendum gert að greiða stefnda málskostnað eins oggreinir í dómorði. Við ákvörðun málskostnaðar er ekki horft til reksturslögbannsmálsins hjá sýslumanni. Þá eru ekki efni til að verða við kröfu stefndaum greiðslu álags á málskostnað. Dóm þennan kveður upp Jón Höskuldsson héraðsdómari. D ó m s o r ð:Stefndi, Heilbrigð hús ehf., skal vera sýkn af kröfumstefnenda, Fríðu Einarsdóttur og Georgs Hilmarssonar. Stefnendur greiði stefnda 800.000 krónur ímálskostnað.
|
Mál nr. 498/2010
|
Samningur Ábyrgð
|
Erlent félag annaðist smíði spilkerfis í skipið D fyrir B ehf. sem seldi skipið síðar til D ehf. Um þremur mánuðum eftir afhendingu skipsins til handa D ehf. kom upp bilun í spilkerfi þess og leitaði félagið til H hf., umboðs- og þjónustuaðila hins erlenda félags á Íslandi, vegna viðgerðar. Starfsmaður hins erlenda félags annaðist síðan viðgerðina. D ehf. krafði H hf. um greiðslu viðgerðarkostnaðarins á þeim grundvelli að H hf. hefði annast viðgerðina í umboði hins erlenda félags á grundvelli umsaminnar ábyrgðar og að D ehf. hefði að minnsta kosti mátt ganga út frá því í ljósi þess að H hf. væri umboðs- og þjónustuaðili félagsins á Íslandi. H hf. taldi á hinn bóginn að viðgerðin hefði farið fram án atbeina hins erlenda félags, en óumdeilt var í málinu að D ehf. snéri sér beint til H hf. með beiðni um viðgerð sem framkvæmd var í kjölfarið. Hæstiréttur taldi að eins og atvikum málsins væri háttað yrði að fallast á að hið erlenda félag hefði haft umsjón með og framkvæmt viðgerðina og að D ehf. hefði mátt ætla að hann gæti snúið sér til H hf. sem umboðsaðila félagsins, vegna viðgerðarinnar, án þess að búast við því að H hf. myndi síðar krefja D ehf. um greiðslu vegna hennar. Voru kröfur D ehf. því teknar til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Á árunum 2005 til 2007 lét einkahlutafélagið BP skip smíða fyrir sig fjögur skip í Gdansk í Póllandi. Norskt fyrirtæki, Rolls-Royce Marine AS, annaðist framleiðslu meðal annars á svokölluðum spilkerfum í skipin. Upphaflega gerðu þessi tvö fyrirtæki samning sem undirritaður er 11. nóvember 2005 um spilkerfi í eitt af þessum skipum, en í samningnum var gert ráð fyrir spilkerfum í tvö skip til viðbótar. Gunnar Helgi Hauksson sölustjóri áfrýjanda ritaði undir samninginn fyrir hönd Rolls-Royce Marine. AS. Í stað hins fyrra var undirritaður nýr og ítarlegri samningur 20. og 27. janúar 2006. Þá hefur fyrir Hæstarétt verið lagður sams konar samningur, undirritaður sömu daga, um spilkerfi í annað skip fyrir BP skip ehf. Enn mun hafa verið gerður samningur um spilkerfi í þriðja skipið en hann hefur ekki verið lagður fram í málinu. Einnig eru í gögnum málsins óundirrituð samningsdrög frá 15. febrúar 2007 um spilkerfi í fjórða skipið, en það mun vera skip stefnda. Loks mun hafa verið gerður samningur varðandi spilkerfi í enn eitt skipið, en það mun ekki hafa verið smíðað. Í undirrituðu samningunum voru sambærileg ákvæði um ábyrgð hins erlenda félags á spilkerfi í 12 mánuði frá afhendingu skips, að því gefnu að spilkerfið yrði sett upp undir yfirumsjón félagsins, en í framangreindum samningsdrögum um skip stefnda var ákvæði um ábyrgð í tvö ár frá afhendingu. Rolls-RoyceMarine AS smíðaði þannig spilkerfi fyrir BP skip ehf. í þrjú skip samkvæmt framangreindum samningum og að auki í skip það sem framangreind samningsdrög frá 15. febrúar 2007 áttu að taka til. BP skip ehf. seldu stefnda síðastgreint skip sem nefnt var Dala-Rafn VE-508 og fékk stefndi það afhent um miðjan desember 2007. Málsaðilar eru sammála um að gert hafi verið ráð fyrir að ábyrgð á spilkerfi í Dala-Rafni VE-508 hafi átt að vara í 12 mánuði. Samkvæmt gögnum málsins var ágreiningur milli Rolls-Royce Marine AS og BP skipa ehf. um efndir síðarnefnda félagsins meðal annars vegna stýrisvélar og spilkerfis í Dala-Rafn VE-508. Hinn 12. mars 2007 ritaði áðurnefndur Gunnar Helgi tölvubréf til Björgvins Ólafssonar, fyrirsvarsmanns BP skipa ehf., þar sem minnt var meðal annars á að ógreiddur væri reikningur, að fjárhæð 43.000 evrur vegna skipsins. Hinn 4. janúar 2008 ritaði fyrirsvarsmaður Rolls-Royce Marine AS Björgvini tölvubréf þar sem meðal annars var tilkynnt um frestun á frekari þjónustu vegna spilkerfis í skipið vegna vanefnda BP skipa ehf. Þá var sett fram ósk um að fá undirritaða beiðni um verkið. Bréfi þessu svaraði Björgvin um hæl þar sem hann kvaðst ætla að kanna stöðuna og minnti á að sérstakir samningar hefðu verið gerðir fyrir hvert skip. Bréfi þessu svaraði Rolls-Royce Marine AS samdægurs og tiltók meðal annars að BP skip ehf. hefði enn ekki undirritað samning varðandi Dala-Rafn VE-508. Bréf þessi bera með sér að afrit af þeim hafi verið send áfrýjanda. Hinn 7. janúar 2008 ritaði Björgvin tölvubréf til Rolls-RoyceMarine AS þar sem fram kom að stefndi væri orðinn eigandi skipsins. Hafi Þórður Rafn Sigurðsson, fyrirsvarsmaður stefnda, haft samband við sig símleiðis og tilkynnt að Gunnar Helgi hafi fengið fyrirmæli frá hinu erlenda félagi um að senda ekki mann til umsjónar við frágang spilkerfisins í skipið. Ástæðan væri vanefnd á greiðslum BP skipa ehf. á 10% af samningsgreiðslu. Bréf þetta var einnig sent Þórði Rafni og áfrýjanda. Fyrirsvarsmaður Rolls-RoyceMarine AS svaraði með tölvubréfi degi síðar og sagði félagið halda að sér höndum vegna ísetningar spilkerfisins uns skuld vegna annarra skipa yrði að fullu greidd. Var bréf þetta einnig sent áfrýjanda. Samkomulag virðist hafa náðst um að Rolls-Royce Marine AS lyki sínu verki varðandi Dala-Rafn VE-508 áður en umræddar eftirstöðvar samningsgreiðslu vegna þess skyldu inntar af hendi, en með tölvubréfi Rolls-Royce Marine AS til áðurnefnds Björgvins 29. janúar 2008, sem einnig var sent áfrýjanda, var greiðslu krafist þar sem verki væri lokið. Greiðslukrafan var ítrekuð 21. febrúar 2008 og tilkynnt að ekki yrðu gefin út viðeigandi skírteini vegna spilkerfisins fyrr en skuld væri greidd. II Um þremur mánuðum eftir afhendingu Dala-Rafns VE-508, eða í mars 2008, mun hafa komið upp bilun í spilkerfi skipsins, það er í svokölluðum innri grandaravindumótor þess. Munu spíssar í stjórnlokum hafa afskrúfast við notkun því gleymst hafi að líma þá fasta. Þá er í gögnum málsins minnisblað frá Þorsteini Sverrissyni, þjónustustjóra áfrýjanda, sagt ritað 10. mars 2008, þar sem fram kemur að Þórði Rafni hafi verið tilkynnt að stefndi gæti þurft að greiða fyrir viðgerðina vegna vanskila BP skipa ehf. við Rolls-Royce Marine AS, en pantaðir hefðu verið varahlutir sem myndu koma til landsins 12. mars 2008. Af gögnum málsins má ráða að viðgerð hafi farið fram í Vestmannaeyjum dagana 18. og 19. mars 2008. Óskar Sveinsson, starfsmaður Rolls-Royce Marine AS, annaðist viðgerðina. Þjónustuskýrsla (service report) Óskars er auðkennd félaginu og segir í henni að vinnan hafi farið fram undir handleiðslu Roger Hatlehol, starfsmanns þess. Hinn 25. mars 2008 sendi félagið áfrýjanda skýrslu Óskars, en reikningur áfrýjanda til stefnda er dagsettur 9. maí 2008. Í gögnum málsins er að finna bréfaskipti vegna ætlaðra vanefnda BP skipa ehf. eftir að viðgerð fór fram. Þar á meðal er tölvubréf Guðmundar Sveinssonar, starfsmanns áfrýjanda, 21. maí 2008 til meðal annars tilgreindra starfsmanna Rolls-Royce Marine AS sem og áðurnefndra Gunnars Helga og Björgvins. Í bréfinu kemur fram að daginn áður hafi Guðmundur átt fund með Björgvini og ráðgjafa hans um óútkljáð mál þeirra í millum, en þar hafi hæst borið skuld BP skipa ehf. á 10% kaupverði spilkerfis í Dala-Rafn VE-508, að fjárhæð 43.000 evrur. Þessu tengdist einnig vinna áfrýjanda við lagfæringu á spilkerfinu, en viðgerðarkostnaður væri 838.386 krónur. Í bréfinu kemur fram að af hálfu áfrýjanda sé litið svo á að málið væri í meginatriðum á könnu Rolls-RoyceMarine AS og það félag yrði að ákveða hvernig úr því skyldi leyst. Með tölvubréfi hins erlenda félags degi síðar til BP skipa ehf., sem einnig barst aðilum þessa máls, kom fram að vegna vanefnda BP skipa ehf. myndi félagið halda að sér höndum um frekari efndir. Í gögnum málsins er að finna frekari bréfaskipti milli aðila sem ekki eru efni til er að rekja sérstaklega. III Hvorki er ágreiningur milli málsaðilanna um að galli hafi verið á spilkerfinu né um fjárhæð reiknings vegna viðgerðar á því. Þá eru þeir sammála um að miða beri við að ef ekki hefðu komið upp deilur milli BP skipa ehf. og Rolls-RoyceMarine AS hefði stefndi notið þeirrar ábyrgðar sem um ræðir og engar kröfur hefðu verið hafðar uppi á hendur honum vegna viðgerðarinnar. Óumdeilt er einnig að stefndi snéri sér beint til áfrýjanda en ekki hins erlenda félags með beiðni um viðgerð sem framkvæmd var í kjölfarið. Áfrýjandi telur viðgerðina hafa farið fram án atbeina Rolls-Royce Marine AS. Vegna vanefnda BP skipa ehf. sé ósannað að á þeim tíma hafi Rolls-Royce Marine AS borið ábyrgð á spilkerfinu í Dala-Rafni VE-508 og hafi áfrýjandi ekki haft þá stöðu gagnvart hinu erlenda félagi að samsama megi hann því. Til að mynda hafi hann ekki verið aðili að þeim samningum sem gerðir voru um spilkerfi í umrædd skip, heldur einungis veitt aðstoð við gerð fyrsta samningsins síðla árs 2005 sem ekki hafi varðað skip stefnda. Auk þess hafi stefndi hvorki lagt fram kaupsamning um skipið né ábyrgðarskírteini. Áfrýjandi telur stefnda bera sönnunarbyrði fyrir því að atvik hafi verið með einhverjum þeim hætti að honum beri ekki að greiða óumdeilda fjárhæð samkvæmt reikningi fyrir verkið í samræmi við reglur kröfuréttar. Stefndi reisir kröfu sína á því að áfrýjandi hafi annast viðgerðina í umboði Rolls-RoyceMarine AS á grundvelli umsaminnar ábyrgðar. Að minnsta kosti hafi stefndi mátt ganga út frá því þar sem áfrýjandi hafi verið og komið fram sem umboðs- og þjónustuaðili félagsins á Íslandi og stefndi hafi ekki fengið upplýsingar frá áfrýjanda að viðgerð væri utan ábyrgðar. IV Samkvæmt framansögðu gerðu Rolls-Royce Marine AS og BP skip ehf. með sér nokkra samninga um spilkerfi í skip sem síðargreint félag var með í smíðum í Póllandi. Um skipið Dala-Rafn VE-508 var ekki undirritaður samningur. Þegar áðurnefnd samningsdrög frá 15. febrúar 2007 voru borin undir sölustjóra áfrýjanda við skýrslugjöf hans fyrir héraðsdómi, sagði hann: „Þessi samningur var aldrei undirritaður og það var klárt að að sko við gerum þennan samning í byrjun febrúar, þetta skjal er skrifað 15.2. og sent til BP skipa. Við gerum það samkomulag af því að hann þurfti að fá búnaðinn strax um haustið að setja framleiðslu strax í gang því annars höfðum við enga möguleika á því að koma nálægt þeim kröfum sem kaupandi gerði en fljótlega fórum við að ýta við honum af því að hann hafði ekki samþykkt samninginn og hann hafði heldur ekki borgað inn á hann.“ Málsaðilar eru eins og áður segir sammála um að miða beri við að til hafi staðið að spilkerfið skyldi vera í ábyrgð í 12 mánuði hjá hinu erlenda félagi og ef ekki hefðu komið upp deilur milli þess og BP skipa ehf. hefði stefndi notið þeirrar ábyrgðar sem um ræðir og engar kröfur hefðu verið hafðar uppi á hendur honum vegna viðgerðarinnar. Eins og að framan er rakið var áfrýjandi jafnóðum upplýstur um samskipti BP skipa ehf. við hið erlenda félag, bæði fyrir og eftir að spilkerfið var sett í Dala-Rafn VE-508. Þá fékk stefndi á síðari stigum upplýsingar um ágreining félagana. Auk þess kom áfrýjandi fram fyrir hönd félagsins, meðal annars við gerð samningsins síðla árs 2005 og við innheimtu reiknings með bréfi 12. mars 2007 vegna skipsins Dala-Rafns VR-508. Framangreint minnisblað starfsmanns áfrýjanda um samskipti við fyrirsvarsmann stefnda vegna viðgerðarinnar er óundirritað og gaf sá sem það á að hafa ritað ekki skýrslu fyrir dómi. Minnisblað þetta verður einnig að meta í því ljósi að stefndi, sem andmælt hefur efni þess, hafði einungis samband við áfrýjanda um viðgerðina en ekki hið erlenda félag þótt ætla megi að það hefði hann gert hefði hann á þeim tíma haft vitneskju um að áfrýjandi myndi krefja hann um greiðslu fyrir verkið. Auk þess ber framangreint tölvubréf 21. maí 2008 með sér að áfrýjandi hafi sjálfur á þeim tíma talið kostnað vegna viðgerðarinnar heyra undir hið erlenda félag en síður sig. Það sem mestu skiptir er þó þjónustuskýrsla Óskars Sveinssonar, starfsmanns Rolls-Royce Marine AS. Skýrslan er skýrlega auðkennd félaginu og segir í henni að vinnan hafi farið fram undir handleiðslu Roger Hatlehol starfsmanns þess. Skýrsla þessi var send þáverandi lögmanni stefnda, til upplýsingar, með bréfi sölustjóra áfrýjanda 9. desember 2008, en í bréfinu kom fram að Óskar hafi séð um „verkið og viðgerðina.“ Að þessu virtu og eins og atvikum máls hefur verið lýst hér að framan verður fallist á með stefnda að byggja verði á því að Rolls-RoyceMarine AS hafi haft umsjón með og framkvæmt viðgerðina. Hafi stefndi mátt ætla að hann gæti snúið sér til áfrýjanda sem umboðsaðila hins erlenda félags, vegna viðgerðarinnar, án þess að búast við að áfrýjandi myndi síðar krefja hann um greiðslu vegna hennar. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur og áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Héðinn hf., greiði stefnda, Dala-Rafni ehf., 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 18. maí 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 23. mars sl., er höfðað með stefnu sem þingfest var 8. apríl 2009. Stefnandi er Héðinn hf., kt. 471194-3289, Gljáhellu 4, Hafnarfirði. Stefndi er Dala-Rafn ehf., kt. 560493-2159, Fjólugötu 27, Vestmannaeyjum. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 838.386 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 9. maí 2008 til greiðsludags og málskostnað samkvæmt reikningi. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda samkvæmt reikningi. Málavextir. Málavextir eru þeir samkvæmt lýsingu stefnda að hann mun hafa keypt skipið Dala-Rafn VE-508 af B.P. skipum ehf. og fengið það afhent í desember 2007. Hafi B.P. skip ehf. keypt spilkerfi í það af Rolls-Royce Marine AS og sé stefnandi þjónustu- og umboðsaðili Rolls-Royce á Íslandi. Stefnandi hefur lagt fram gögn sem sýna að gerður hafi verið samningur 11. nóvember 2005, en ekki 2006 eins og standi í samningnum, og hafi hann snúist um smíði á spilkerfi í eitt skip á vegum BP skipa, með möguleika á að smíða slík kerfi í tvö skip til viðbótar. Mun þarna vera um að ræða skipin Vestmannaey, Bergey og Vörð, sem í framlögðum gögnum eru sögð skip nr. 44, 45 og 46. Samningur mun hafa verið gerður 18. janúar 2006 um smíði á spilkerfi í skip nr. 44 og hafi hann komið í stað fyrrnefnds samnings sem gerður hafi verið 11.nóvember 2005, en sá samningur hafi ekki verið efndur af hálfu kaupanda. Þessi samningur og samhljóða samningur um skip nr. 45 hafi verið undirritaðir og séu milli Rolls-Royce, Noregi og BP skipa ehf., en samningur um skip nr. 46 hafi ekki verið undirritaður. Þá liggur fyrir sýnishorn af samningi dagsettum 15. febrúar 2007 um skip nr. 47, Dala-Rafn VE-508, en þessi samningur mun aldrei hafa verið undirritaður af BP skipum ehf. Í framangreindum drögum og hinum undirrituðu samningum var ákvæði þess efnis að spilkerfið væri í ábyrgð í 12 mánuði frá afhendingu. Um þremur mánuðum eftir afhendinguna, eða í mars 2008, mun hafa komið upp galli í spilkerfinu, svokölluðum SB innri grandaravindumótor og tilkynnti stefndi stefnanda um hann. Munu spíssar í stjórnlokum hafa afskrúfast við notkun sökum þess að gleymst hefði að líma þá fasta. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi sagst myndu gera við spilkerfið enda væri það enn í ábyrgð og stefnandi þjónustu- og umboðsaðili Rolls-Royce á Íslandi. Í kjölfar viðgerðarinnar sendi stefnandi stefnda reikning en stefndi neitaði greiðsluskyldu sinni, enda væri um að ræða galla í spilkerfi sem enn væri í ábyrgð. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir á reikningi að fjárhæð 838.386 krónur, útgefnum þann 9. maí 2008 með gjalddaga sama dag. Reikningurinn sé tilkominn vegna viðgerðar starfsmanna stefnanda á grandaravindumótor að beiðni stefnda, en viðgerðin hafi farið fram í Vestmannaeyjum á tímabilinu 14. mars til 9. maí sama ár. Hafi skuldin ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Stefnandi vísar til meginreglna kröfu- og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga sem fái m.a. lagastoð í 45., 47., 52. og 54. gr. laga nr. 50/2000. Um gjalddaga kröfunnar er einkum vísað til meginreglu 49. gr. sömu laga. Dráttarvaxtakröfur eru reistar á reglum III. og IV. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 og krafa um málskostnað er byggð á 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að um sé að ræða galla sem framleiðandi spilkerfisins beri ábyrgð á og hafi stefnandi gert við hann sem umboðs- og þjónustuaðili framleiðandans á Íslandi. Enginn samningur sé á milli stefnda og stefnanda heldur hafi viðgerðin verið unnin á grundvelli ábyrgðar í framangreindum samningi. Beri stefnanda því ekki greiðsla úr hendi stefnda fyrir viðgerðina. Telji stefnandi sig eiga einhverjar fjárkröfur vegna vinnu sinnar verði hann að beina þeim að Rolls-Royce en ekki stefnda, enda hafi stefnandi verið að sinna vinnu fyrir Rolls-Royce í skipinu vegna galla í spilkerfinu sem verið hafi í ábyrgð. Stefndi byggir sýknukröfuna á aðildarskorti skv. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Ekkert réttarsamband sé á milli stefnanda og stefnda en stefnandi hafi sinnt viðgerð á hlut sem verið hefði í ábyrgð á grundvelli framangreinds samnings. Enginn samningur sé á milli stefnanda og stefnda um það verk sem stefnandi krefjist greiðslu á og beri stefndi enga ábyrgð á kröfu stefnanda. Stefndi hafi ekki ráðið stefnanda í verkið, heldur hafi það verið Rolls-Royce sem hafi ráðið stefnanda sem umboðs- og þjónustuaðila fyrir fyrirtækið á Íslandi. Sé fráleitt að stefnandi geti krafið stefnda um greiðslu kostnaðar vegna viðgerðar á hlutum sem verið hafi í ábyrgð og stefnandi hafi sinnt fyrir framleiðanda sem umboðs- og þjónustuaðili hér á landi. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að samningur liggi fyrir milli stefnanda og stefnda og að hann hafi ekki verið að sinna viðgerðinni vegna ábyrgðar Rolls-Royce. Stefndi vísar til meginreglna samninga- og kröfuréttar og vísar um málskostnað til XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Í máli þessu krefur stefnandi stefnda um greiðslu vegna viðgerðar á grandaravindumótor í spilkerfi umrædds skips sem óumdeilt er að fór fram að beiðni stefnda. Ekki er deilt um reikningsfjárhæð en stefndi hafnar greiðsluskyldu sinni á þeim forsendum að samkvæmt samningi milli BP skipa ehf. og Rolls-Royce hafi kerfið enn verið í ábyrgð er bilunin varð. Stefnandi sé þjónustu- og umboðsaðili Rolls-Royce á Íslandi og falli kostnaður vegna viðgerðarinnar því undir ábyrgðarskilmála samningsins. Beri því að sýkna stefnda á grundvelli aðildarskorts. Stefnandi byggir á því að ekki hafi verið gerður skriflegur samningur um smíði þessa skips og sé ábyrgð Rolls-Royce því ekki fyrir hendi. Gunnar Helgi Hauksson, starfsmaður stefnanda, skýrði svo frá fyrir dómi að fyrirsvarsmanni stefnda hefði verið skýrt frá því símleiðis að svo gæti farið að hann þyrfti sjálfur að bera kostnað af viðgerðinni. Hann kvað hafa legið ljóst fyrir á þessum tíma að Rolls-Royce tæki ekki þátt í neinum ábyrgðarmálum af þessu tagi, nema BP skip gerðu upp sín mál. Hann kvað stefnanda vera samstarfsaðila Rolls-Royce hér á landi og sæi hann um ýmsa þjónustu fyrir það fyrirtæki. Þórður Rafn Sigurðsson, fyrirsvarsmaður stefnda skýrði svo frá fyrir dómi að það hefði ekki komið fram af hálfu stefnanda að stefndi þyrfti að greiða fyrir viðgerðina fyrr en eftir að hún hafði farið fram. Hefði honum þá verið tjáð að spilið hefði verið tekið úr ábyrgð vegna ágreinings við BP skip. Björgvin Ólafsson, fyrirsvarsmaður BP skipa ehf., skýrði svo frá fyrir dómi að samningur vegna skips nr. 44 hefði einnig átt að gilda um skip nr. 47 en hann mundi ekki eftir því að hafa skrifað sérstaklega undir samning vegna þess skips. Hann kannaðist við að ágreiningur hefði verið við samningsaðilann um greiðslur. Hann kvað að eftir að smíði skipanna hafi verið lokið hafi hann framselt ábyrgð til kaupenda skipanna, þar á meðal stefnda. Umrædd viðgerð fór fram á tímabilinu 14. mars til 9. maí 2008 og var reikningur gefinn út þann dag. Gerðir voru samningar milli BP skipa ehf. og Rolls-Royce um smíði spilkerfis í önnur skip og heldur fyrirsvarsmaður BP skipa því fram að samningur vegna skips nr. 44 hefði einnig átt að gilda um skip stefnda. Stefndi samdi við BP skip ehf. um kaup á skipinu og heldur fyrirsvarsmaður BP skipa því fram að hann hafi framselt ábyrgðina samkvæmt samningnum til stefnda. Ósannað er að fyrirsvarsmanni stefnda hafi verið gerð grein fyrir því að ábyrgðin væri hugsanlega ekki í gildi vegna vanefnda BP skipa ehf. og þá benda gögn málsins til þess að honum hafi ekki verið kunnugt um það fyrr en eftir að honum barst tölvupóstur frá starfsmanni Rolls-Royce þann 22. maí 2008, eða eftir að viðgerð lauk. Stefndi var ekki aðili að samningi BP skipa ehf. og Rolls-Royce og stóð það því stefnanda næst að tryggja sér sönnun fyrir því að ábyrgðin væri ekki í gildi gagnvart stefnda. Stefnandi ber hallann af því að hafa látið það undir höfuð leggjast og verður stefndi því sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda 250.000 krónur í málskostnað. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest en dómari og lögmenn aðila töldu ekki þörf endurflutnings. DÓMSORÐ: Stefndi, Dala-Rafn ehf., skal vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Héðins hf. í máli þessu. Stefnandi greiði stefnda 250.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 75/2015
|
Kærumál Frestur
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem frestur X, Y, Z, Þ, Æ, Ö, A, B og C til að skila greinargerðum í máli sem ákæruvaldið hafði höfðað á hendur þeim var ákveðinn til 1. nóvember 2015 kl. 14. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom m.a. fram að í málinu vægjust á annars vegar réttur X og Z til að þeim gæfist nægur tími til að undirbúa málsvörn af sinni hálfu og hins vegar hagsmunir Þ, Ö, A, B og C, sem upptökukrafa í ákæru beindist að, af því að rekstri málsins yrði hraðað eins og kostur væri, þar sem fjármunir í þeirra eigu hefðu verið kyrrsettir. Var frestur X, Y, Z, Þ, Æ, Ö, A, B og C til að skila greinargerðum í málinu, ákveðinn til 15. júlí 2015 kl. 14.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Helgi I. Jónsson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðilarnir Þ, Ö, A, B og C skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. janúar 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. janúar 2015, þar sem frestur til að skila greinargerðum í málinu var ákveðinn til 1. nóvember 2015 klukkan 14. Kæruheimild er í s. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Framangreindir varnaraðilar krefjast þess aðallega að frestur til að skila greinargerðum í málinu verði ákveðinn átta vikur, en til vara að hann verði ákveðinn skemmri en gert var í hinum kærða úrskurði. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 23. janúar 2015. Hann krefst þess að frestur til að skila greinargerðum í málinu verði ákveðinn eigi lengur en til 1. júlí 2015. Varnaraðilarnir X og Z krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar, en varnaraðilarnir Y og Æ hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum kærða úrskurði hafa varnaraðilarnir X og Z fengið frest til að skila greinargerð í tilgreindu máli ákæruvaldsins á hendur þeim til 4. mars 2015, en ráðgert er að aðalmeðferð í því máli hefjist 20. apríl sama ár og standi yfir í allt að fjórar vikur. Þá hafa varnaraðilarnir fengið frest til að skila greinargerð í öðru máli ákæruvaldsins á hendur þeim til 1. október 2015. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar ber öllum réttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð innan hæfilegs tíma fyrir óhlutdrægum dómstóli. Þegar afstaða er tekin til ágreinings þess, sem hér er til úrlausnar, vegast á annars vegar réttur varnaraðilanna X og Z til að þeim gefist nægur tími til að undirbúa málsvörn af sinni hálfu og hins vegar hagsmunir þeirra varnaraðila, sem kært hafa úrskurð héraðsdóms og upptökukrafa í ákæru beinist að, af því að rekstri máls þessa verði hraðað eins og kostur er, þar sem fjármunir í eigu þeirra hafa verið kyrrsettir. Í því sambandi er þó til þess að líta að ákæruvaldið hefur samþykkt að heimila tiltekin viðskipti með eignasöfn varnaraðilanna A, Ö, C og Þ í [...] í [...]. Nánar tiltekið var heimilað að selja skuldabréf og að kaupa slík bréf, sem hafi verið metin af einhverju af matsfyrirtækjunum D, E eða F og fengið fullnægjandi mat. Þá var heimilað að keypt yrðu og seld hlutabréf samkvæmt nánar tilteknum lista að því tilskildu að markaðsvirði útgáfunnar væri tveir milljarðar bandaríkjadala að lágmarki þegar viðskiptin væru gerð. Jafnframt var heimilað að laust fé hjá [...] lægi ekki án ávöxtunar, auk þess sem heimiluð voru staðarviðskipti með gjaldeyri og viðskipti með hrávörurnar olíu, gull og silfur. Samkvæmt þessu og að teknu tilliti til framangreindra sjónarmiða er varnaraðilum veittur frestur til að skila greinargerðum í málinu til miðvikudagsins 15. júlí 2015 klukkan 14. Dómsorð: Varnaraðilum, X, Y, Z, Þ, Æ, Ö, A, B og C, er veittur frestur til að skila greinargerðum í máli þessu til miðvikudagsins 15. júlí 2015 klukkan 14.
|
Mál nr. 636/2012
|
Kærumál Lögbann
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu H og T um að lagt yrði lögbann við nánar tilgreindum athöfnum L. Talið var að H og T væru bærir til að bera upp kröfu um lögbann hér á landi til að vernda heildarhagsmuni neytenda eftir ákvæðum laga nr. 141/2001. Hins vegar þótti 1. töluliður 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 standa því í vegi að lögbann gæti náð fram að ganga. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Helgi I. Jónsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 27. september 2012, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. september 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 1. júní sama ár um að taka ekki til greina kröfu sóknaraðila um lögbann við nánar tilgreindum athöfnum varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að sýslumanni verði gert að leggja lögbann við þessum athöfnum varnaraðila. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með auglýsingu nr. 1320/2011, sem innanríkisráðherra gaf út 14. desember 2011 með stoð í 2. mgr. 3. gr. laga nr. 141/2001 um lögbann og dómsmál til að vernda heildarhagsmuni neytenda, var sóknaraðilum meðal annarra veittur réttur til að leita lögbanns eða höfða dómsmál í samræmi við heimildir, sem greinir í lögunum. Á þeim grundvelli kröfðust sóknaraðilar 9. maí 2012 að sýslumaðurinn í Reykjavík legði lögbann við því að varnaraðili „sendi út og innheimti greiðsluseðla sem tilkomnir eru vegna skuldabréfa í íslenskum krónum sem áður voru gengistryggð við erlenda mynt og eru tryggð með veði í fasteign eða lausafé og veitt hafa verið neytendum, sem gerðarþoli hefur þegar viðurkennt að séu ólögmæt lán með endurútreikningi til neytenda sem framkvæmdur hefur verið á tímabilinu eftir dóm Hæstaréttar nr. 471/2010 þann 16. september 2010 og fyrir dóm Hæstaréttar nr. 600/2011 sem upp var kveðinn 15. febrúar 2012. Lögbanni verði ekki aflétt fyrr en nýir og lögmætir endurútreikningar verða sendir út.“ Sýslumaður hafnaði þessari beiðni sem áður segir með ákvörðun 1. júní 2012. Sóknaraðilar kröfðust 8. júní 2012 úrlausnar héraðsdóms um þessa ákvörðun og var mál þetta þingfest af því tilefni 22. sama mánaðar. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 141/2001 geta stjórnvöld eða samtök, sem um ræðir í 2. og 3. gr. laganna, leitað lögbanns eða höfðað dómsmál samkvæmt 4. gr. þeirra til að vernda hagsmuni neytenda þótt hvorki þau sjálf né félagsmenn í samtökunum hafi orðið fyrir röskun réttinda, enda snúi beiðni um aðgerðir að því að stöðva eða koma á annan hátt í veg fyrir háttsemi, sem hefur afleiðingar hér á landi eða í öðru ríki á Evrópska efnahagssvæðinu og þykir stríða gegn nánar tilteknum tilskipunum sem þar gilda, eins og þær hafa verið leiddar inn í íslensk lög. Í 1. mgr. 3. gr. laganna er mælt fyrir um að ráðherra geti fyrir yfirvöldum eða dómstólum hér á landi eða í öðru ríki á Evrópska efnahagssvæðinu leitað lögbanns eða höfðað dómsmál samkvæmt 4. gr. til að vernda heildarhagsmuni íslenskra neytenda, enda hafi afleiðinga athafnar gætt hér á landi. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. getur ráðherra útnefnt önnur stjórnvöld og íslensk félagasamtök, sem gæta hagsmuna neytenda á ákveðnu sviði, til að njóta heimildar til að grípa til aðgerða eins og um ræðir í 1. mgr. sömu lagagreinar. Í 1. mgr. 4. gr. sömu laga segir loks að stjórnvöld eða samtök, sem njóta réttar samkvæmt 2. og 3. gr., geti leitað lögbanns hér á landi við athöfn, sem ákvæði 1. gr. laganna geta tekið til, og gildi þá almennar reglur um lögbannsbeiðni, meðferð hennar, lögbannið sjálft, áhrif þess og höfðun máls til að fá það staðfest. Að þessu virtu, sbr. og áðurnefnda auglýsingu nr. 1320/2011, getur ekki orkað tvímælis að sóknaraðilar séu bærir til að bera upp hér á landi kröfu um lögbann til að vernda heildarhagsmuni neytenda eftir ákvæðum laga nr. 141/2001. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður á hinn bóginn að staðfesta þá niðurstöðu héraðsdóms að ákvæði 1. töluliðar 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 standi því í vegi að lögbann geti náð fram að ganga samkvæmt þeirri kröfu sóknaraðila, sem málið tekur til. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Hagsmunasamtök heimilanna og talsmaður neytenda, greiði í sameiningu varnaraðila, Landsbankanum hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. september 2012. I Mál þetta var þingfest 22. júní sl. og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 6. september sl. Sóknaraðilar eru Hagsmunasamtök heimilanna, Frakkastíg 27, og embætti talsmanns neytenda, Höfðatorgi, Borgartúni 21, en varnaraðili er Landsbankinn hf., Austurstræti 11, allir í Reykjavík. Dómkröfur sóknaraðila eru svohljóðandi: „1. Að felld verði úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík frá 1. júní 2012 að synja um lögbann í lögbannsmálinu nr. L-14/2012. 2. Að lagt verði fyrir sýslumanninn í Reykjavík að leggja lögbann við að varnaraðili sendi út og innheimti greiðsluseðla sem tilkomnir eru vegna skuldabréfa í íslenskum krónum sem áður voru gengistryggð við erlenda mynt og eru tryggð með veði í fasteign eða lausafé og veitt hafa verið neytendum, sem varnaraðili hefur þegar viðurkennt að séu ólögmæt lán með endurútreikningi skv. lögum nr. 151/2010 til neytenda sem framkvæmdur hefur verið á tímabilinu eftir dóm Hæstaréttar nr. 471/2010 þann 16. september 2010 og fyrir dóm Hæstaréttar nr. 600/2011 sem upp var kveðinn 15. febrúar 2012. Lögbanni verði ekki aflétt fyrr en nýir og lögmætir endurútreikningar verða sendir út.“ Þá krefjast sóknaraðilar kærumálskostnaðar úr hendi varnaraðila samkvæmt ákvörðun dómsins, auk virðisaukaskatts. Varnaraðili krefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að staðfest verði ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík frá 1. júní 2012 um að synja beiðni sóknaraðila um lögbann. Einnig krefst hann málskostnaðar að skaðlausu úr hendi sóknaraðila. II Í kjölfar dóma Hæstaréttar í málum nr. 92/2010 og 153/2010, sem kveðnir voru upp 16. júní 2010, þar sem rétturinn sló því föstu að ólögmætt væri að binda lán í íslenskum krónum við gengi erlendra gjaldmiðla, og síðar setningar laga nr. 151/2010, um breytingu á lögum um vexti og verðtryggingu o.fl., mun varnaraðili hafa endurreiknað lán viðskiptavina sinna og sent þeim greiðsluseðla sem miðuðust við hinar breyttu forsendur. Með dómi Hæstaréttar 15. febrúar 2012 í málinu nr. 600/2011, þar sem ágreiningur aðila laut að kröfu lánveitanda á hendur lántaka samkvæmt endurútreikningi á láni á grundvelli laga nr. 151/2010, telja aðilar að veruleg óvissa hafi skapast um framkvæmd þeirra útreikninga sem áður höfðu farið fram. Telja sóknaraðilar að útreikningur varnaraðila á lánum þeirra viðskiptavina sem eins háttar til um sé að líkindum rangur og í öllum tilvikum umdeildur. Fjárhæð afborgana á greiðsluseðlum sé of há. Með fréttatilkynningum 2. mars og 3. apríl 2012 lýsti varnaraðila því yfir að hann hygðist áfram senda út greiðsluseðla vegna lána og lánasamninga sem hugsanlega féllu undir dóm Hæstaréttar í málinu nr. 600/2011. Í fyrri fréttatilkynningunni sagði m.a.: „Greiðendur eru hvattir til að inna greiðslur af hendi á réttum tíma. Styðst sú afstaða bankans meðal annars við það sem fram kemur í dómi Hæstaréttar um mikilvægi þess að standa í skilum. Landsbankinn mun hins vegar bíða með lögfræðiinnheimtu (fullnustugerðir) vegna viðkomandi lána þar til niðurstaða bankans um stöðu lánanna liggur fyrir. Ef niðurstaðan verður sú að lán verði endurreiknað eftir greiðslu mun innheimta til framtíðar að sjálfsögðu taka mið af leiðréttum eftirstöðvum. Hugsanlegar ofgreiðslur verða þannig leiðréttar.“ Í tilefni af ofangreindri fréttatilkynningu fóru sóknaraðilar þess á leit við sýslumanninn í Reykjavík 26. mars sl. að hann legði lögbann við því að varnaraðili sendi út og innheimti greiðsluseðla vegna veðskuldabréfa eða skuldabréfa sem voru eða höfðu verið gengistryggð í erlendri mynt. Sýslumaður hafnaði þeirri kröfu með þeim rökum að hún þætti of víðtæk og óákveðin til að hægt væri að taka hana til greina. Með nýrri lögbannsbeiðni 9. maí 2012 kröfðust sóknaraðilar enn lögbanns við útsendingu greiðsluseðla og innheimtu þeirra af hálfu varnaraðila, og var krafa þeirra orðuð með sama hætti og nú fyrir dóminum, sbr. 2. lið kröfugerðar sóknaraðila hér að framan. Sýslumaður hafnaði kröfunni á þeim forsendum að ekki væru skilyrði til að leggja á lögbann, hvorki samkvæmt lögum nr. 141/2001 né samkvæmt 24. gr. laga nr. 31/1990. Með bréfi 8. júní sl. fóru sóknaraðilar þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur að felld yrði úr gildi framangreind ákvörðun sýslumanns um að synja lögbannsbeiðni þeirra. III Sóknaraðilar taka í upphafi fram að lögbannskrafa þeirra sé eingöngu bundin við þau lán í íslenskum krónum sem hafi verið gengistryggð í erlendum myntum, en séu nú í íslenskum krónum, og varnaraðili hafi endurreiknað samkvæmt lögum nr. 151/2010 og þar með viðurkennt að hafi verið ólögmæt samkvæmt dómum Hæstaréttar í málum nr. 153/2010 frá 16. júní 2010 og nr. 471/2010 frá 16. september sama ár. Samkvæmt dómi Hæstaréttar í málinu nr. 600/2011 frá 15. febrúar 2012 hafi niðurstaðan orðið sú að útreikningur lána samkvæmt lögum nr. 151/2010 stæðist ekki þar sem ekki hafi verið heimilt að reikna vexti samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr., laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, aftur í tímann á þegar greiddar afborganir lántakenda. Lögum þessum hafi ekki verið breytt og því sé ekki hægt að innheimta greiðslur samkvæmt þeim. Falli hér undir öll lán sem hafi verið endurútreiknuð af varnaraðila fyrir 15. febrúar 2012, hafi verið greitt af þeim og þau ekki verið reiknuð út að nýju í samræmi við dóm Hæstaréttar frá 15. febrúar sl. Jafnframt telja sóknaraðilar að varnaraðila sé óheimilt að reikna vaxtavexti af höfuðstól lánanna frá upphafsdegi þeirra samkvæmt lögum nr. 151/2010. Sóknaraðilar taka einnig fram að aðild þeirra að máli þessu byggist á lögum nr. 141/2001, um lögbann og dómsmál til að vernda heildarhagsmuni neytenda, sbr. auglýsingu nr. 1320/2011, um tilnefningu stjórnvalda og samtaka sem rétt hafa til lögbannsaðgerða í þágu heildarhagsmuna neytenda, sbr. 1. gr. laga nr. 121/1994, um neytendalán, en íslensk stjórnvöld hafi samkvæmt áðurnefndri auglýsingu m.a. veitt báðum sóknaraðilum heimild til slíkra aðgerða. Á grundvelli þessa telja sóknaraðilar sig bæra til þess að gæta hagsmuna allra einstaklinga sem tekið hafi gengistryggð erlend lán sem falli undir lögbannskröfuna, og bregðast við meintum brotum gegn hagsmunum neytenda. Að öðru leyti byggjast kröfur sóknaraðila einkum á því að sú háttsemi varnaraðila að senda út greiðsluseðla og innheimta afborganir af gengistryggðum lánum á sama tíma og mikil óvissa ríki um útreikning þeirra, sé til þess fallin að rýra hag neytenda og valda þeim velferðarmissi, um leið og hætt sé við að réttindi þeirra fari forgörðum þar sem óljóst sé hvort, hvenær og hvernig lántakendur geti fengið leiðréttingu sinna mála þegar réttur útreikningur liggi fyrir. Sumir lántakenda kunni að vera búnir að gera upp lán sín, en fái áfram senda greiðsluseðla, á sama tíma og greiðslubyrði annarra kunni að vera mun lægri en greiðsluseðlarnir gefi til kynna. Byggt er á því að það eigi að vera sjálfsögð réttindi neytenda og lögvarðir hagsmunir þeirra að greiða rétta fjárhæð af lánum sínum. Í ljósi þessa telja sóknaraðilar, og vísa í því efni til 1. gr. laga nr. 141/2001, að nauðsynlegt sé að vernda heildarhagsmuni neytenda sem hafi orðið og munu að óbreyttu verða fyrir röskun réttinda. Nauðsynlegt sé einnig að stöðva slíka háttsemi, enda hafi hún afleiðingar hér á landi og stríði gegn eftirtöldum tilskipunum, eins og þær hafi verið leiddar í íslensk lög, sbr. 1., 3. og 7. tl. 1. gr. laga nr. 141/2001: Tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins 2005/29/EB frá 11. maí 2005, um óréttmæta viðskiptahætti gagnvart neytendum á innri markaðnum, sbr. 5. gr. laga nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu, sbr. og lög nr. 50/2008 og reglugerð nr. 160/2009, um viðskiptahætti sem teljast undir öllum kringumstæðum óréttmætir. Tilskipun ráðsins 87/102/EB frá 22. desember 1986, um samræmingu á lögum og stjórnsýslufyrirmælum aðildarríkjanna varðandi neytendalán, eins og henni var síðast breytt með tilskipun 98/7/EB, sbr. 2. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994, um neytendalán, með síðari breytingum. Tilskipun ráðsins 93/13/EB frá 5. apríl 1993, um óréttmæta skilmála í neytendasamningum, sbr. a-d liði 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sbr. lög nr. 14/1995. Eins og áður segir byggja sóknaraðilar á því að það sé lögvarinn réttur neytenda að fá í hendur rétta greiðsluseðla. Því til stuðnings vísa þeir til 14. gr. laga um neytendalán nr. 121/1994, sbr. og 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990, en samkvæmt 2. mgr. 14. gr. fyrrnefndra laga sé lánveitanda eigi heimilt að krefjast frekari lántökukostnaðar en tilgreindur sé í samningi samkvæmt 4. tl. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, þ.e. „heildarlántökukostnað í krónum, reiknaðan út skv. 7. gr.“, eins og þar segi. Í 1. mgr. 7. gr. sömu laga segi síðan að heildarlántökukostnaður feli í sér allan kostnað af láninu, þar með talda vexti og önnur gjöld sem neytandi skuli greiða af því, með þeim undantekningum sem greini í 3. mgr. Samkvæmt því telja sóknaraðila að hinir nýju vextir, sem á endurútreiknuð gengistryggð lán hafi fallið samkvæmt lögum nr. 151/2010, auk vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001, séu á skjön við ákvæði laga nr. 121/1994, sbr. og dóma Hæstaréttar nr. 471/2010 og 600/2011. Af þeim sökum sé neytendum nauðsyn að bregðast við samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 og lögum nr. 141/2001. Í annan stað byggjast kröfur sóknaraðila á því að endurútreikningur varnaraðila á grundvelli laga nr. 151/2010, vegna gengistryggðra lána eða lána sem hafa verið gengistryggð og breytt í íslensk lán, sé ólögmætur, þar sem notast sé við svokallaða vaxtavexti samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/2001 í vaxtaútreikningi. Með því móti leggist vextir við höfuðstól á 12 mánaða fresti frá útborgunardegi lánsins, og síðan ár eftir ár, hvort sem greitt hafi verið af veðskuldabréfinu eða ekki. Með gagnályktun frá 1. mgr. 12. gr. áðurnefndra laga telja sóknaraðilar að óheimilt sé að reikna vaxtavexti með þeim hætti, og samrýmist það heldur ekki dómi Hæstaréttar í málinu nr. 600/2011. Þá telja sóknaraðilar að óheimilt sé að reikna vaxtavexti samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, á greiðslur sem ekki voru eða hafa verið greiddar, sérstaklega frá bankahruni á haustdögum 2008 til dagsins í dag, og benda í því efni á eftirfarandi atriði: a) Ákvæði veðskuldabréfa gefi ekki til kynna að slíkur vaxtaútreikningur sé heimill. Hægur vandi hefði verið fyrir varnaraðila að setja slíkt ákvæði í veðskuldabréfið, hafi það verið ætlun hans að áskilja sér slíka vexti. b) Í mörgum málum frá bankahruni hafi neytendur gert skilmálabreytingar á veðskuldabréfum, m.a. um frestun greiðslna, og því orki tvímælis eftir á og við endurútreikning lánanna að varnaraðili eða önnur fjármálafyrirtæki krefjist þess að lántakendur og heimilin skuli nú greiða vaxtavexti á greiðslur sem þannig hátti til um. c) Ekki sé hægt að ráða það af lögum nr. 151/2010 að heimilt sé að reikna vaxtavexti aftur í tímann og bæta þeim við höfuðstól lána frá útborgunardegi lána. Bent er einnig á að samkvæmt meginreglum laga sé ekki heimilt að leggja íþyngjandi byrðar á aðila, nema með skýrum hætti og að fullnægðum tilteknum skilyrðum, sem ekki þyki uppfyllt með lögum nr. 151/2010. d) Loks telja sóknaraðilar að við þær aðstæður sem hér voru í kjölfar bankahrunsins, þar sem lántakendur hafi ekki vitað hvort þeir ættu að greiða afborganir gengisbundinna lána eða ekki, sé með öllu óeðlilegt af hálfu varnaraðila og annarra fjármálafyrirtækja að krefjast vaxtavaxta aftur í tímann. Megi í því sambandi m.a. vísa til 7. gr. laga nr. 38/2001 með lögjöfnun. Að dómi sóknaraðila fara ofantalin atriði í bága við áður tilvitnað ákvæði 2. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994, sbr. tilskipun 87/102/EB og 3. tl. 1. gr. laga nr. 141/2001, og verða þar af leiðandi einnig að teljast ósanngjarn einhliða saminn samningsskilmáli í skilningi 36. gr. a-d laga nr. 7/1936, sbr. tilskipun 93/13/EB og 7. tl. 1. gr. laga nr. 141/2001. Hafi sá skilningur verið staðfestur í nokkrum málum Evrópudómstólsins. Sóknaraðilar taka einnig fram að lántakendur hafi lítið haft um það að segja hvernig varnaraðili hafi hagað sínum endurútreikningi, og séu þeir því nauðbeygðir til þess að sætta sig við niðurstöðu varnaraðila. Til þess að meta hvort athöfn varnaraðila, með útsendingu nefndra greiðsluseðla, sé ólögmæt athöfn sem skilyrði 24. gr. laga nr. 31/1990 taki til, sbr. og 1., 3. og 7. tl. 1. gr. laga nr. 141/2001, telja þeir að beita þurfi lögum nr. 121/1994, um neytendalán, sbr. m.a. 3. tl. 1. mgr. 6. gr. og 14. gr. laganna, sbr. og 2. málslið 2. gr. laga nr. 38/2001 og 36. gr. a-d laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, með síðari breytinum, ásamt ólögfestum reglum fjármunaréttar um ógildingu samninga. Sóknaraðilar byggja jafnframt á því að öllum skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sé fullnægt í máli þessu. Því standi ekkert því í vegi að fallist verði á kröfu þeirra um lögbann. Einnig komi skýrt fram í 1. gr. laga nr. 141/2001 að beiðni um aðgerðir samkvæmt lögunum miði að því að stöðva eða koma í veg fyrir háttsemi sem afleiðingar hafi hér á landi. Í síðarnefnda ákvæðinu felist jafnframt að aðgerðir samkvæmt lögunum snúi að því að vernda heildarhagsmuni neytenda, og því sé ekki þörf á að sýna fram á að einhver ákveðin réttindi fari forgörðum. Slíkt væri raunar óframkvæmanlegt þar sem um sé að ræða hagsmuni ótilgreindra neytenda sem verði eða geta orðið fyrir tjóni vegna háttsemi sem stríði gegn þeim tilskipunum sem lögfestar hafi verið í 1.12. tl. 1. gr. laga nr. 141/2001. Sóknaraðilar hafi sýnt fram á að innheimta varnaraðila á greiðsluseðlum, sem krafist sé að lagt verði lögbann við, brjóti í bága við þrjár þessara tilskipana, þ.e. samkvæmt 1., 3. og 7. tl. 1. gr. laganna. Í ljósi alls framanritaðs byggja sóknaraðilar á því að athöfn varnaraðila, með útsendingu og innheimtu nefndra greiðsluseðla, sé ólögmæt og beri af þeim sökum að leggja lögbann við henni. IV Varnaraðili mótmælir því að sóknaraðilar geti reist aðild sína að lögbannsmáli þessu á lögum nr. 141/2001, um lögbann og dómsmál til að vernda heildarhagsmuni neytenda, þar sem lögin mæli aðeins fyrir um að aðildarríki að EES-samningnum eða samtök, sérstaklega tilnefnd af þeim, geti farið fram á lögbann eða farið í dómsmál hér á landi til verndar heildarhagsmunum neytenda þessa aðildarríkis. Að sama skapi geti íslenska ríkið eða samtök, sérstaklega tilnefnd af ráðherra til þess, sbr. auglýsing nr. 1320/2011, krafist lögbanns eða höfðað dómsmál í öðru aðildarríki EES-samningsins til verndar heildarhagsmunum íslenskra neytenda. Lögin geri hins vegar ekki ráð fyrir því að íslensk félagasamtök geti byggt aðildarhæfi sitt á lögunum innanlands, enda séu fyrir hendi lög nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sem gildi um þau tilvik. Lög nr. 141/2001 hafi verið sett til þess að innleiða tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins nr. 98/27/EB frá 19. maí 1998, en megintilgangur þeirrar tilskipunar, og um leið umræddra laga, hafi verið að „koma í veg fyrir ólögmætar athafnir þegar viðskipti eru stunduð yfir landamæri“, eins og segi í greinargerð með frumvarpi til laganna. Þá segi þar einnig að tilgangur tilskipunar 98/27/EB sé ekki að samræma réttarúrræði eða réttarfar aðildarríkjanna, heldur að auðvelda hlutaðeigandi yfirvöldum í öðrum aðildarríkjum að krefjast dómsúrskurðar eða lögbanns gegn ólögmætum athöfnum í því ríki þar sem varnarþing fremjanda brotsins er. Þar sem varnaraðili sé íslenskt fjármálafyrirtæki, sem eingöngu stundi starfsemi á Íslandi, en sóknaraðilar báðir íslenskir, telur varnaraðili að hafna beri kröfum sóknaraðila um lögbann á grundvelli laga nr. 141/2001, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Varnaraðili mótmælir því einnig að sóknaraðilar geti byggt aðild sína að lögbannsmáli þessu á ákvæðum laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., enda hafi sóknaraðilar hvorki sýnt fram á að þeir hafi lögvarða hagsmuni af málinu samkvæmt 24. gr. þeirra laga, né að þeir séu bærir til þess að koma fram fyrir þá aðila sem kunni að eiga hagsmuna að gæta í lögbannsmálinu. Að því er síðara atriðið varðar bendir varnaraðili á að annar sóknaraðila, Hagsmunasamtök heimilanna, hafi hvorki umboð allra lántakenda og neytenda sem tekið hafi gengistryggð lán, né eigi slíkt umboð sér stoð í lögum. Samtök þessi séu samtök ótilgreindra aðila um tiltekna hagsmuni sem samræmist ekki nauðsynlega hagsmunum allra þeirra lántaka varnaraðila sem lögbannsbeiðnin nái til. Aðild að samtökunum sé auk þess frjáls. Í öllu falli telur varnaraðili að þessi sóknaraðili geti ekki komið fram í lögbannsmáli fyrir hönd annarra lántakenda og neytenda en þeirra sem eigi aðild að samtökunum og geti því ekki upp á sitt eindæmi tekið að sér hagsmunagæslu fyrir aðra en félagsmenn sína. Hagsmunasamtök heimilanna hafi hvorki í lögbannsbeiðni né greinargerð í héraði sýnt fram á að allir þeir aðilar sem tekið hafi lán hjá varnaraðila og lögbannsbeiðnin nái til, eigi aðild að samtökunum. Sé því um umboðsskort og aðildarskort að ræða af hálfu Hagsmunasamtaka heimilanna. Að því er varðar hinn sóknaraðilann, talsmann neytenda, tekur varnaraðili fram að hann hafi vissulega heimild til þess að bregðast við ætluðum brotum gegn neytendum, sbr. b. lið 2. mgr. 6. gr. laga nr. 62/2005. Í þeirri heimild felist þó aðeins að talsmaður neytenda hafi samskipti við stjórnvöld og lögaðila um neytendamál og riti skýrslur um þau mál, en hafi ekki þar með sjálfstæða heimild til að standa að lögbanni gegn fjármálafyrirtækjum, enda hafi hann ekki lögvarða hagsmuni af slíku lögbanni. Verði ekki fallist á framangreind sjónarmið varnaraðila um aðildarskort, byggist krafa hans á því að grundvöllur fyrir lögbannsbeiðni sóknaraðila sé of óljós. Þannig sé krafa um lögbann við útsendingu greiðsluseðla vegna ótilgreindra lána mun víðtækari en þær tilskipanir sem sóknaraðilar vísi til í greinargerð sinni og innleiðing þeirra í íslenskan rétt gefi kost á. Ekki séu tilgreind þau lán sem um ræði, heldur látið nægja að vísa til allra lána sem falli undir lýsingu sóknaraðila og veitt hafi verið neytendum á ákveðnu tímabili. Þótt varnaraðili telji ljóst að einhver lánanna kunni að þarfnast endurútreiknings í ljósi dóms Hæstaréttar í máli nr. 600/2011, fari því fjarri að það eigi við um öll þau lán sem lýsingin taki til. Því telur varnaraðili óljóst með hvaða hætti hann eigi að bregðast við, og þá gagnvart hvaða lánum, fari svo ólíklega að lögbann verði lagt á með þeim hætti sem sóknaraðilar krefjist. Auk ofanritaðs telur varnaraðili að skilyrðum fyrir beitingu laga nr. 141/2001 sé öðrum þræði ekki fullnægt, þar sem ekki verði ráðið hvaða ákvæði íslenskra laga varnaraðili er sakaður um að brjóta með útsendingu greiðsluseðla. Ekki verði heldur séð hvaða ákvæði tilskipana samkvæmt 1., 3. og 7. tl. 1. gr. laganna varnaraðili eigi að hafa brotið. Hins vegar hafnar varnaraðili með öllu röksemdafærslu og staðhæfingum sóknaraðila um meint brot hans á áður tilvitnuðum lögum og tilskipunum, og telur ýmist að málsástæður sóknaraðila séu beinlínis rangar eða ekki studdar neinum gögnum. Varnaraðili byggir einnig á því að lögbannskrafa sóknaraðila uppfylli ekki skilyrði 24. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Vísar hann þá sérstaklega til þess að samkvæmt 1. tl. 3. mgr. 24. gr. laganna verði lögbann ekki lagt við athöfn, ef talið verður að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur fyrir röskun hagsmuna sóknaraðila tryggi þá nægilega. Telur varnaraðili að réttarreglur um skaðabætur tryggi að fullu mögulega hagsmuni neytenda og að engin ástæða sé til að óttast um greiðslugetu varnaraðila þar sem eiginfjárhlutfall hans sé langt yfir þeim mörkum sem áskilið sé. Þá mótmælir varnaraðili því að útsending greiðsluseðla brjóti gegn lögvörðum rétti sóknaraðila eða lántaka, enda hafi útsending greiðsluseðla ekkert að gera með skyldu lántakenda til að greiða af lánum sínum. Lántakendum beri að greiða af lánum sínum, án tillits til þess hvort þeir fái greiðsluseðla í hendur eða ekki, og hvíli engin lagaskylda á varnaraðila að senda greiðsluseðla til skuldara sinna. Útreikningar, sem greiðsluseðlarnir byggist á, séu hins vegar í samræmi við lög nr. 38/2001, sbr. og lög nr. 151/2010. Loks byggir varnaraðili á því að ekki sé heldur uppfyllt það skilyrði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 að réttindi sóknaraðila muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum verði þeir knúnir til að bíða dóms um þau. Í því sambandi bendir varnaraðili á að ekki liggi enn fyrir með fullnægjandi hætti hvaða lán teljist innihalda ólögmæta gengistryggingu, og þurfi því fleiri dóma til að eyða þeirri óvissu. Varnaraðili hafi hins vegar lýst því yfir að verði niðurstaða dómstóla sú að endurreikna beri lán eftir greiðslu muni innheimta til framtíðar taka mið af leiðréttum eftirstöðvum, um leið og hugsanlegar ofgreiðslur verði leiðréttar. Fullyrðir varnaraðili að engin ástæða sé til að óttast að slíkur endurútreikningur muni leiða til gjaldþrots hans, jafnvel þótt nýjum útreikningi yrði beitt á allt það lánasafn sem lögbannsbeiðnin beinist að. Í ljósi framanritaðs telur varnaraðili að staðfesta beri ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík frá 1. júní sl. um að hafna lögbannsbeiðni sóknaraðila. Um lagarök vísar varnaraðili til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, laga nr. 141/2001, um lögbann og dómsmál til að vernda heildarhagsmuni neytenda, og laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Málskostnaðarkrafa hans styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. V Af málatilbúnaði sóknaraðila verður helst ráðið að þeir reisi aðild sína að lögbannskröfunni aðallega á 1. gr. laga nr. 141/2001, um lögbann og dómsmál til að vernda heildarhagsmuni neytenda, en til vara á 24. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Með fyrrnefndu lögunum var stjórnvöldum eða samtökum, sem þar voru nánar skilgreind í 2. og 3. gr., veitt heimild til að leita lögbanns eða höfða dómsmál „til að vernda hagsmuni neytenda þótt hvorki þau sjálf né félagsmenn í samtökunum hafi orðið fyrir röskun réttinda, enda snúi beiðni um aðgerðirnar að því að stöðva eða koma á annan hátt í veg fyrir háttsemi sem hefur afleiðingar hér á landi eða í öðru ríki á Evrópska efnahagssvæðinu og þykir stríða gegn eftirtöldum tilskipunum sem þar gilda, eins og þær hafa verið leiddar inn í íslensk lög “, eins og segir í 1. gr. laganna. Þar eru síðan í 12 liðum taldar upp þær tilskipanir Evrópuþingsins og ráðsins, sem ákvæðinu er ætlað að ná til. Sóknaraðilar byggja á því að sú háttsemi varnaraðila að senda út greiðsluseðla og innheimta afborganir af þeim lánum sem lögbannsbeiðni þeirra tekur til, stríði gegn þremur tilskipunum, sem þar eru taldar upp í 1., 3. og 7. tl. Í almennum athugsemdum við frumvarp til áðurnefndra laga segir m.a. eftirfarandi um tilgang frumvarpsins: „Í tilskipun 98/27/EB er lagt til grundvallar að í öllum aðildarríkjum á EES-svæðinu séu til réttarúrræði til þess að stöðva ólögmæta markaðsfærslu (viðskiptahætti) sem eru í andstöðu við þær [ ] tilskipanir á sviði neytendaverndar sem taldar voru upp í viðauka tilskipunarinnar þegar hún var upphaflega birt. [ ] Tilgangur tilskipunar 98/27/EB er ekki að samræma réttarúrræði eða réttarfar aðildarríkjanna heldur að auðvelda hlutaðeigandi yfirvöldum í öðrum aðildarríkjum að krefjast dómsúrskurðar eða lögbanns gegn ólögmætum athöfnum í því ríki þar sem varnarþing fremjanda brotsins er. Heimild þessara aðila samkvæmt frumvarpi þessu nær þó ekki til hvers kyns athafna heldur aðeins þeirra sem kunna að brjóta gegn þeim lögum sem hlutaðeigandi ríki hafa sett vegna lögleiðingar á þeim tilskipunum sem taldar eru upp í viðauka 98/27/EB, sbr. 1. gr. frumvarpsins. [ ] Í tilskipun 98/27/EB er ekki að finna ákvæði sem víkja að mati á því hvort leggja skuli lögbann við athöfn sem talin er andstæð ákvæðum tilskipunarinnar. Veltur það því á almennum reglum í hverju tilviki fyrir sig. Aðildarríkjum er líka heimilt að setja reglur um að samráð skuli haft við innlend eftirlitsstjórnvöld í því landi sem fyrirtækið (fremjandi brots) á varnarþing og veita því stjórnvaldi möguleika á því að hefja málssókn í staðgöngu hins erlenda stjórnvalds [ ] Eins og áður hefur komið er megintilgangur tilskipunar 98/27/EB og þessa frumvarps að koma í veg fyrir ólögmætar athafnir þegar viðskipti eru stunduð yfir landamæri.“ Í athugasemdum við 1. gr. frumvarpsins er síðan fjallað um gildissvið þess og segir þar m.a. svo: „Ákvæði þessa frumvarps eiga við þegar íslensk fyrirtæki eða viðskiptaaðilar framkvæma athafnir sem brjóta gegn áðurnefndum lagaákvæðum ef afleiðingar brotsins koma fram í öðru EES-ríki enda meginmarkmið þessa frumvarps að styrkja framkvæmd laga þegar um er að ræða viðskipti yfir landamæri á Evrópska efnahagssvæðinu.“ Í máli þessu liggur fyrir að sóknaraðilar eru báðir íslenskir aðilar sem njóta heimildar til aðgerða á grundvelli laga nr. 141/2001, sbr. auglýsingu nr. 1320/2011. Varnaraðili er einnig íslenskur aðili, fjármálafyrirtæki með starfsemi hér á landi, og lýtur lögbannskrafan að þeirri starfsemi. Í því ljósi verður ekki séð að sóknaraðilar geti reist lögbannskröfu sína á lögum nr. 141/2001, enda samrýmist það ekki tilgangi þeirra laga eins og gerð hefur verið grein fyrir hér að ofan. Samkvæmt því og með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. og 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl. og 1. mgr. 91. gr. laga um aðför nr. 90/1989, verður kröfum sóknaraðila hafnað, að því leyti sem þær byggjast á lögum nr. 141/2001. Kemur þá til skoðunar hvort uppfyllt séu skilyrði 24. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., til þess að verða við kröfum sóknaraðila. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 má leggja lögbann við byrjaðri eða yfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eða stofnunar, „ef gerðarbeiðandi sannar eða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eða muni brjóta gegn lögvörðum rétti hans, að gerðarþoli hafi þegar hafist handa um athöfnina eða muni gera það, og að réttindi hans muni fara forgörðum eða verða fyrir teljandi spjöllum, verði hann knúinn til að bíða dóms um þau“, eins og þar segir. Samkvæmt 1. tl. 3. mgr. sömu greinar verður lögbann þó ekki lagt við athöfn ef talið verður að réttarreglur um refsingu eða skaðabætur fyrir röskun hagsmuna gerðarbeiðanda tryggi þá nægilega. Sóknaraðilar halda því fram að í máli þessu sé ekki þörf á að sýna fram á að einhver ákveðin réttindi þeirra kunni að fara forgörðum, verði lögbann ekki lagt við aðgerðum varnaraðila, enda sé lögbanninu ætlað að vernda heildarhagsmuni ótilgreindra neytenda. Vísa þeir í því sambandi til 1. gr. áðurnefndra laga nr. 141/2001. Þar sem dómurinn hefur þegar komist að þeirri niðurstöðu að krafa sóknaraðila verði ekki reist á þeim lögum eiga þessi rök ekki hér við. Fyrir vikið hafa sóknaraðilar hvorki sýnt fram á að þeir eigi þann lögvarða rétt sem lögbanninu er ætlað að tryggja, né að þeir séu til þess bærir að gæta hagsmuna ótilgreindra neytenda í málinu. Lögbann er í eðli sínu neyðarráðstöfun sem ekki verður beitt nema fyrir liggi að almenn úrræði komi ekki að nægu haldi, enda sé þá fullnægt öðrum skilyrðum 24. gr. laga nr. 31/1990. Fullyrðing sóknaraðila um að hætt sé við að réttindi neytenda fari forgörðum, þar sem óljóst sé hvort, hvenær og hvernig lántakendur fái leiðréttingu sinna mála þegar réttur útreikningur liggur fyrir á lánum þeirra, er ekki studd neinum gögnum. Á hinn bóginn liggja fyrir yfirlýsingar varnaraðila um að verði niðurstaða dómstóla sú að endurreikna beri lán eftir greiðslu muni innheimta lánanna til framtíðar taka mið af leiðréttum eftirstöðvum og hugsanlegar ofgreiðslur þannig leiðréttar. Að áliti dómsins felst í þessum yfirlýsingum næg trygging fyrir því að hagsmunir lántakenda verði ekki fyrir borð bornir, enda eru engar vísbendingar um að ástæða sé til að óttast um greiðslugetu varnaraðila. Með sömu rökum þykir ljóst að réttarreglur um skaðabætur tryggi nægilega hagsmuni lántakenda, sbr. 1. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Með vísan til ofanritaðs er það niðurstaða dómsins að ekki séu skilyrði til að fallast á kröfur sóknaraðila í máli þessu, hvorki samkvæmt 1. gr. laga nr. 141/2001 né 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Verður því staðfest ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík frá 1. júní sl. um að synja beiðni sóknaraðila um lögbann. Með hliðsjón af úrslitum málsins og vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., og 1. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989, um aðför, verður sóknaraðilum sameiginlega gert að greiða varnaraðila málskostnað. Þykir hann hæfilega ákveðinn 500.000 krónur. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Staðfest er ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík frá 1. júní 2012, í lögbannsmálinu nr. L-14/2012, um að synja beiðni sóknaraðila, Hagsmunasamtaka heimilanna og talsmanns neytenda, um lögbann. Sóknaraðilar greiði óskipt varnaraðila, Landsbankanum hf., 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 36/2014
|
Sjálfskuldarábyrgð Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
Í hf. höfðaði mál gegn J, H og M til innheimtu kröfu sem var til komin vegna yfirdráttar á tékkareikningi tiltekins einkahlutafélags. J, H og M höfðu gengist undir óskipta skuldaábyrgð vegna yfirdráttarins, auka vaxta, dráttarvaxta og kostnaðar. Með yfirlýsingu J, H og M, sem útbúin hafði verið af hálfu Í hf., höfðu J, H og M samþykkt að gera upp skuldina á þann hátt að hver þeirra bæri óskipta ábyrgð á tilteknum hluta hennar. Þá hafði J greitt hluta kröfunnar og Í hf. fallið frá málsókn á hendur honum. Í stefnu var hvorki gerð grein fyrir umræddri yfirlýsingu né að J hefði fyrir sitt leyti uppfyllt skilyrði hennar með greiðslu til Í hf. Af þeim sökum lá ekki fyrir hvernig þeirri fjárhæð var ráðstafað inn á kröfuna og hvaða áhrif það hafði á skuld H og M á grundvelli ábyrgðar þeirra. Voru því svo verulegir annmarkar á málatilbúnaði Í hf. að vísa varð málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi höfðaði mál þetta 15. og 16. mars 2012 á hendur áfrýjendum og Jóni Hjörleifssyni, sem var skráður framkvæmdastjóri einkahlutafélagsins Krossgatna og prókúruhafi á nánar tilgreindum tékkareikningi þess. Nam stefnukrafan 8.743.595 krónum auk þess sem dráttarvaxta var krafist frá 2. mars 2012 til greiðsludags. Krafðist stefndi þess að áfrýjendur og Jón greiddu sér óskipt fyrrgreinda fjárhæð. Með bréfi til áfrýjandans Hauks 13. ágúst 2009 hóf stefndi löginnheimtu á skuld vegna yfirdráttar á reikningnum, sem þá nam 12.221.599 krónum, en áfrýjendur og Jón höfðu með yfirlýsingu 17. mars 2008 gengist undir 10.000.000 króna óskipta skuldaábyrgð vegna yfirdráttarins auk vaxta, dráttarvaxta og kostnaðar. Afrit bréfsins var sent fyrrnefndum Jóni og áfrýjandanum Magnúsi Axel. Í framhaldi af þessu leituðu áfrýjendur og Jón til stefnda í þeim tilgangi að fá breytt óskiptri ábyrgð sinni á umræddum reikningi yfir í skipta ábyrgð. Með yfirlýsingu áfrýjenda og Jóns 3. nóvember 2009, sem útbúin var af hálfu stefnda, samþykktu þeir að gera upp yfirdráttarskuldina á þann hátt að áfrýjendur myndu hvor um sig greiða 3.072.064 krónur og Jón það sem upp á vantaði, 6.394.907 krónur. Sagði í yfirlýsingunni að þegar hver þeirra um sig hefði gengið frá sínum hluta skuldarinnar, hvort sem það gerðist með greiðslu í reiðufé eða með samningi um skuldbreytingu gegn tryggingum, sem stefndi mæti fullnægjandi, skyldi hinn sami vera laus undan sjálfskuldarábyrgðinni. Fram er komið í málinu að 27. október 2011 greiddi Jón Hjörleifsson stefnda 7.912.339 krónur og féll hinn síðarnefndi frá málsókn á hendur honum í þinghaldi 13. mars 2013. Á hinn bóginn efndi hvorugur áfrýjenda greiðsluskyldu sína samkvæmt umræddri yfirlýsingu. Þegar tékkareikningnum var lokað 29. febrúar 2012 nam skuld á honum 8.743.595 krónum. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 var öllum eignum Glitnis banka hf., þar á meðal kröfuréttindum, ráðstafað til Nýja Glitnis banka hf. samkvæmt heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. Fékk sá banki síðar heiti stefnda. Samkvæmt e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber að greina í stefnu svo glöggt sem verða má málsástæður sem stefnandi byggir málsókn sína á, svo og önnur atvik sem þarf að greina til þess að samhengi málsástæðna verði ljóst. Eins og áður segir höfðaði stefndi mál þetta á hendur áfrýjendum og Jóni Hjörleifssyni og krafðist þess að þeir greiddu sér óskipt 8.743.595 krónur. Í stefnu er ekkert vikið að fyrrgreindri yfirlýsingu 3. nóvember 2009 um að óskiptri ábyrgð þessara einstaklinga sem sjálfsskuldarábyrgðarmanna á tékkareikningi Krossgatna ehf. væri breytt í skipta ábyrgð og að með greiðslu tiltekinnar fjárhæðar skyldi hver þeirra um sig vera laus undan ábyrgðinni. Þá var þar að engu getið að einn þeirra, Jón Hjörleifsson, uppfyllti skilyrði yfirlýsingarinnar fyrir sitt leyti 27. október 2011 með greiðslu 7.912.339 króna. Af þeim sökum liggur ekki fyrir hvernig þeirri fjárhæð var ráðstafað inn á kröfuna og hvaða áhrif það hafði á skuld áfrýjenda á grundvelli ábyrgðar þeirra. Úr þessu var ekki bætt undir rekstri málsins. Eru þetta svo verulegir annmarkar á málatilbúnaði stefnda að vísa verður málinu af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Eftir 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 verður stefndi dæmdur til að greiða áfrýjendum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Stefndi, Íslandsbanki hf., greiði áfrýjendum, Hauki Hilmarssyni og Magnúsi Axel Hansen, hvorum um sig samtals 400.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. október 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 18. október 2013, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu birtri 15. og 16. mars 2012 af Íslandsbanka hf., Kirkjusandi 2, Reykjavík gegn Magnúsi Axel Hansen, Jöklaseli 11, Reykjavík og Hauki Hilmarssyni, Skógarbraut 931, Keflavíkurflugvelli. Dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 8.743.595 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 2. mars 2012 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Magnús Axel Hansen krefst sýknu og að stefnanda verði gert að greiða málskostnað. Haukur Hilmarsson krefst aðallega sýknu. Til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar og að stefnanda verði gert að greiða málskostnað að mati dómsins. Af hálfu stefndu var í greinargerð krafist frávísunar málsins frá dómi. Með úrskurði héraðsdóms 21. maí 2013 var frávísunarkröfu hafnað. Málið var upphaflega höfðað gegn Jóni Hjörleifssyni, í félagi við stefndu. Stefnandi hefur fallið frá öllum kröfum gegn Jóni Hjörleifssyni. I. Stefndu rituðu 17. mars 2008 undir yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð vegna yfirdráttar á tékkareikningi Krossgatna ehf. nr. 90140 hjá Glitni banka hf. í útibúi við Lækjargötu 12 í Reykjavík. Var sjálfskuldarábyrgðin til tryggingar allt að 10.000.000 króna og stefndu, ásamt Jóni Hjörleifssyni, ábyrgir in solidum. Skráður prókúruhafi á reikninginn var Jón Hjörleifsson, framkvæmdastjóri félagsins. Á þessum tíma höfðu staðið yfir viðræður um aðkomu stefndu að félaginu, en að því var stefnt að flytja inn mótorhjól til landsins til endursölu. Fljótlega kom í ljós að ekki var grundvöllur fyrir slíkum innflutningi og urðu áform stefndu og Jóns þar að lútandi að engu. Hurfu þeir í framhaldi frá félaginu. Á árinu 2011 leituðu stefndu og Jón Hjörleifsson til stefnanda í þeim tilgangi að breyta sameiginlegri ábyrgð sinni yfir í skipta ábyrgð. Var við það miðað að stefndu bæru ábyrgð á sitt hvorum helming skuldar á reikningnum en Jón Hjörleifsson hinum helmingi. Tekið var fram að þegar stefndu eða Jón hefðu gengið frá sínum hluta hvort sem það gerðist með greiðslu í reiðufé eða með samningi um skuldbreytingu gegn tryggingum sem bankinn mæti fullnægjandi, skyldi hinn sami teljast laus undan sjálfskuldarábyrgðinni. Stefnandi lokaði tékkareikningi nr. 90140 þann 29. febrúar 2012. Þann dag námu innstæðulausar færslur á reikningi 8.743.595 krónum. Krossgötur ehf. voru úrskurðaðar gjaldþrota 2. mars 2012. Stefnandi hefur höfðað mál þetta á hendur stefndu á grundvelli sjálfskuldarábyrgðar á nefndum tékkareikningi. Nemur stefnufjárhæðin stöðu á reikningnum við lokun hans. II. Stefnandi byggir kröfu sína á því að 29. mars 2005 hafi félagið Krossgötur ehf. stofnað tékkareikning nr. 90140 við útibú stefnanda í Lækjargötu 12, í Reykjavík. Þann 17. mars 2008 hafi Jón Hjörleifsson, Magnús Axel Hansen og Haukur Hilmarsson undirritað yfirlýsingu um að taka á sig sjálfskuldarábyrgð á greiðslu skuldar allt að 10.000.000 króna ásamt vöxtum og kostnaði vegna reikningsins. Þann 29. febrúar 2012 hafi innstæðulausar færslur á reikningum numið 8.743.595 krónum og reikningnum þá verið lokað. Stefndu sé stefnt til greiðslu ábyrgðarinnar. Þann 2. mars 2012 hafi félagið Krossgötur ehf. verið úrskurðað gjaldþrota. Skuld þessi hafi ekki fengist greidd þrátt fyrir innheimtutilraunir og sé því nauðsynlegt að höfða mál til greiðslu hennar. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar um loforð og efndir fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur 1. mgr. 6. gr laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 með síðari breytingum. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Um kröfu um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun vísar stefnandi til laga nr. 50/1988. Um varnarþing vísar stefnandi til 32. gr. laga nr. 91/1991. III. Stefndi, Magnús Axel Hansen, byggir sýknukröfu sína aðallega á því að krafa stefnanda sé með öllu ósönnuð. Stefnandi hafi lagt fram útdrátt úr skrám reiknisstofu bankanna, yfirlit reiknings og innheimtubréf. Ekki verði séð að framangreind skjöl geti talist færa sönnur á þá skuld sem stefndi sé krafinn um greiðslu á. Útdráttur hafi að geyma ómarkvissar upplýsingar, flestar í formi skammstafana, sem stefndi fái ekki skilið. Þannig sé í raun ósannað hver fjárhæðin sé. Fram komi á umræddum úrdrætti að prókúruhafi sé Jón Hjörleifsson en á honum séu engar upplýsingar að finna um eða tengdar stefnda. Þar komi fram eftirfarandi skammstafanir: „Dags vansk 15.09.08“ og „Dags yfird. 15.09.08“, hinsvegar sé í yfirliti umrædds reiknings hvergi að finna gögn frá því tímabili. Þau gögn sem þar sé að finna virðist einungis ná aftur til ársins 2010. Stefndi telji að stefnandi hafi ekki uppfyllt skilyrði 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Hafi stefnandi einnig sýnt af sér verulegt tómlæti og sé stefndi því óbundinn af yfirlýsingu sinni. Þó sérstök álitamál geti risið vegna tengsla ábyrgðarmanns við lántakanda, þegar lántakinn sé félag sem ábyrgðarmaður sé viðriðinn og undir merkjum hvaða félagsforms það sé rekið, hafi stefndi Magnús Axel aldrei verið hluthafi í Krossgötum ehf. og enga fjárhagslega hagsmuni haft af yfirlýsingunni. Hafi stefndi hvorki haft áhrif innan félagsins, né hafi hann formlega komið að rekstri þess. Stefndi hafi því ekki gengist undir umrædda ábyrgð í þágu eigin atvinnurekstrar eða fjárhagslegs ávinnings. Bendi stefndi á að ákvæði laga um ábyrgðarmenn gildi um réttarsamband það sem stofnast hafi á milli Glitni banka hf. og stefnda við undirritun umræddrar sjálfsskuldarábyrgðar og þá síðar stefnanda, teljist stefnandi hafa sannað aðilaskipti að hinni umræddu kröfu. Stefndi líti svo á að teljist stefnandi hafa sýnt fram á aðilaskiptin að kröfunni, hafi hann samkvæmt framangreindu ekki sýnt fram á að gætt hafi verið að ákvæðum a-, c-, eða d- liðar 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 varðandi tilkynningarskyldu. Þar sem að stefnandi hafi talið stefnda ábyrgan fyrir umræddri skuld, hafi honum verið skylt að aðvara stefnda svo fljótt sem tilefni hafi verið til að ætla vanefndir af hálfu Krossgatna ehf. Samkvæmt framlögðum úrdrætti úr skrám Reiknistofu bankanna hafi virst sem slíkt tilefni hafi verið fyrir hendi, strax þann 15. september 2008. Það hafi hinsvegar ekki verið fyrr en með birtingu stefnu í máli þessu, sem stefnda hafi verið ljóst að stefnandi hygðist innheimta kröfu á hann, vegna umræddrar sjálfsskuldarábyrgðar. Verði því að telja að stefnandi hafi sýnt af sér verulegt tómlæti, sbr. 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 og sé það lánveitandi sem beri sönnunarbyrðina fyrir því að tilkynningaskyldu hafi verið gætt enda standi það honum nær en ábyrgðarmanni, sbr. athugasemdir í greinagerð með frumvarpinu til laga nr. 32/2009. Stefndi bendi á að stefnandi hafi ekki uppfyllt skilyrði 4. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Hafi stefnandi sýnt af sér tómlæti. Umræddum reikningi hafi verið lokað 29. febrúar 2012 og skuld samkvæmt honum verið gjaldfelld þann 2. mars sama ár og stefnandi ekki sannað að hann hafi áður gefið stefnda kost á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins. Hafi stefnandi því ekki uppfyllt skyldu sína um að tilkynna ábyrgðarmanni um framsal réttinda sem reist hafi verið á ábyrgðinni. Þá hafi stefndi ekki með nokkrum hætti verið upplýstur um áhrif ábyrgðaryfirlýsingarinnar, áhættu o.fl. sem henni hafi fylgt. Stefndi hafi ekki á nokkrum tíma verið upplýstur um hvort greiðslumat hafi farið fram eða hvort Krossgötur hafi á nokkrum tíma verið hæft til að takast á hendur umkrafða skuldbindingu, þá síður hafi stefndi verið varaður við að gangast við ábyrgðinni. Ljóst sé að hinn upphaflegi lánveitandi, Glitnir banki hf. og síðar stefnandi, hafi haft yfirburðarstöðu á sviði fjármunaréttar gagnvart stefnda og beri honum því að upplýsa stefnda um alla þá þætti og þau réttindi sem hafi getað skipt hann máli varðandi ábyrgðina, sbr. t.d. atriði varðandi greiðslugetu aðalskuldara. Stefndi telji yfirlýsinguna ógilda á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 þegar haft sé í huga að stefndi hafi verið ótengdur Krossgötum hf. og umrædd sjálfsskuldarábyrgð því verið honum afar íþyngjandi. Hafi Glitnir banki hf. og síðar stefnandi, verið í yfirburðarstöðu gagnvart stefnda á þessu sviði. Eins kveði umrædd sjálfsskuldarábyrgðaryfirlýsing á um það í 4. lið að sjálfsskuldarábyrgðin skuli standa óhögguð þótt reikningseiganda hafi verið úthlutað nýju reikningsnúmeri ef reikningurinn komi að öllu leyti í stað fyrri reiknings, hvort sem reikningurinn sé í sama útibúi eða í öðru útibúi bankans. Hvergi sé hinsvegar kveðið á um það að sjálfsskuldarábyrgðin skuli standa óhögguð ef reikningseiganda yrði úthlutað nýjum reikningi, hjá öðrum aðila, í kjölfar aðilaskipta af umræddri kröfu. Stefnandi beri ekki sömu kennitölu og hinn upphaflegi loforðsmóttakandi sjálfsskuldarábyrgðarinnar. Stefnandi sé því annar aðili en hinn upphaflegi loforðsmóttakandi og geti aðilaskipti þau sem stefnandi haldi fram að hinni umræddu kröfu, ekki fallið undir framangreinda skilgreiningu 4. lið sjálfsskuldarábyrgðaryfirlýsingarinnar. Hér séu uppi atvik sem síðar komu til sem stefndi hafi ekki getað séð fyrir við undirritun umræddrar sjálfsskuldarábyrgðaryfirlýsingar og ósanngjarnt verði að teljast af stefnanda og andstætt góðum viðskiptaháttum, að ganga á stefnda á grundvelli hennar. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda gerir stefndi þá kröfu að dómkrafa stefnanda verði lækkuð. Lækkunarkrafan byggi m.a. á skyldu stefnanda til að lýsa kröfu í þrotabúið og skyldu hans til þess að gefa ábyrgðarmanni sannanlega kost á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins, sbr. 3. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Hafi stefnandi ekki sýnt fram á að hann hafi með sannanlegum hætti gefið stefnda kost á að greiða gjaldfallnar afborganir lánsins. Þá byggi stefndi lækkunarkröfu sína á 36. gr. laga nr. 7/1936. Stefndi mótmæli kröfu stefnda um málflutningsþóknun og andmæli kröfu um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Lögmaður stefnanda sé skráður sem starfsmaður stefnanda í gagnagrunni Lögmannafélags Íslands. Lögmaður stefnanda sé því ekki sjálfstætt starfandi heldur þiggi hann laun frá stefnanda sem ekki séu virðisaukaskattskyld. Stefndi byggir á meginreglum íslensks réttarfars um skýra kröfugerð sem fær meðal annars stoð í stafliðum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir einnig á ákvæðum laga um ábyrgðarmenn nr. 32/2009. Stefndi byggir jafnframt á 36. gr. laga nr. 7/1936. Þá vísar stefndi einnig til meginreglna laga nr. 91/1991 um sönnun og sönnunarbyrði. Málskostnaðarkrafa stefnda á sér stoð í 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. IV. Stefndi, Haukur, krefst sýknu á kröfum stefnanda vegna aðildarskort. Stefndi telji stefnanda ekki hafa sýnt fram á að hann sé eigandi kröfunnar. Stefnandi Íslandsbanki hf., áður Nýi Glitnir banki kt. 000000-0000, hafi verið stofnaður í október 2008 og með ákvörðun fjármálaeftirlitsins 14. október 2008 tekið við ýmsum eignum upphaflegs eiganda kröfunnar Glitnis banka, kt. 000000-0000. Eignir sem hafi verið fluttar yfir í nýja Glitni banka hafi verið m.a. kröfuréttindi sbr. 1. tl. ákvörðunarinnar og samkvæmt 2. tl. ákvörðunarinnar hafi nýi bankinn einnig tekið við tryggingaréttindum og ábyrgðum sem tengdust kröfum bankans. Þó hafi verið tekið fram í 1. tl. að eignir og réttindi sem væru undanskilin framsalinu væru talin upp í viðauka með ákvörðuninni. Í viðaukanum hafi meðal annars verið undanskilin framsali í g-lið viðaukans „útlán í verulegri tapshættu, skv. Nánari útlistun í samantekt með stofnefnahag“ og jafnframt hafi verið undanskildar í h-lið viðaukans „Aðrar eignir sérstaklega tilgreindar í samantekt og sem tekið sé tillit til í stofnefnahag“. Segi svo í viðaukanum að nánari sundurliðun sé að finna í stofnefnahagsreikningi og skýringum með honum í sérstakri samantekt. Telji stefndi að skuld aðalskuldara, Krossgatna ehf., hafi fallið undir þær kröfur sem undanskildar voru framsali skv. g-lið viðaukans enda hafi verið um að ræða útlán í verulegri tapsáhættu. Þá telji stefndi Haukur einnig mögulegt að krafan á hendur Krossgötum ehf. hafi verið meðal þeirra eigna sem undanskildar voru og getið sé í h-lið ákvörðunarinnar. Stefndi telji því að stefnandi hafi ekki fært sönnur á að hann sé eigandi kröfunnar og því beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi telji að sýkna eigi stefnda af kröfu stefnanda eða lækka hana. Ljóst sé að stór hluti kröfunnar séu dráttarvextir á yfirdráttarskuld Krossgatna ehf., að ekki sé heimilt að krefja stefnda sem ábyrgðamann um dráttarvexti þar sem stefnandi hafi ekki sinnt skyldum sínum skv. d-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðamenn. Samkvæmt þeim lið hafi Íslandsbanka borið að senda ábyrgðamönnum um hver áramót yfirlit yfir ábyrgðir og stöðu lána. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna skuli ábyrgðarmaður vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningu. Stefndi hafi talið að í kjölfar viðræðna við útibússtjóra stefnanda hafi Krossgötur ehf. og/eða eigandi félagsins og meðábyrgðarmaður, Jón Hjörleifsson, gert upp skuld á reikningi 513-26-90140 enda hafi útibústjórinn ekki fylgt eftir samningaviðræðum um yfirtöku ábyrgðarmanna á skuldinni pro-rata. Þar sem engar tilkynningar hafi borist og stefnandi ekki sent kröfuna í löginnheimtu, líkt og stefnda hafi verið tilkynnt um í innheimtubréfum að myndi verða ef ekki yrði greitt eða samið um kröfuna, hafi stefndi styrkst í trúnni um að skuldin væri frágengin af hálfu aðalskuldara eða meðábyrgðarmanni og eiganda aðalskuldara, Jóni Hjörleifssyni. Ekkert hafi heyrst frá bankanum vegna ábyrgðarinnar í rúmlega tvö ár fyrr en stefnda hafi verið birt stefna 15. mars 2012. Þá hafði stefnanda borið að senda stefnda yfirlit um þrenn áramót sbr. d-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009. Þá telji stefndi að með því tómlæti sem stefnandi hafi sýnt af sér með því að fylgja ekki eftir samningaviðræðum sem átt hafi sér stað árið 2009 og með því að senda ekki yfirlit yfirlit yfir ábyrgðina svo sem stefnanda hafi borið samkvæmt d-lið 1. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 hafi stefnandi dregið úr möguleikum stefnda á nýta endurkröfurétt sinn á hendur meðábyrgðarmönnum og aðalskuldara. Á þeim tíma sem stefnandi hafi vanrækt að senda stefnda tilkynningar hafa m.a. orðið þær breytingar á högum aðalskuldara að aðalskuldari hefur verið úrskurðaður gjaldþrota. Telji stefndi að honum hefði verið fært að fá hugsanlegar greiðslur vegna ábyrgðarinnar að miklu eða jafnvel öllu leiti endurgreiddar úr hendi aðalskuldara og meðábyrgðarmanna. Telji stefndi því að sýkna eigi hann af kröfum stefnanda eða lækka kröfuna verulega með vísan til þess að hann eigi samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 32/2009 að vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda. Telji dómurinn ekki að krafan sé niður fallin að fullu vegna tómlætis og vanrækslu lánveitanda telji stefndi að hann eigi eingöngu að bera skipta ábyrgð á hluta kröfunnar vegna áðurgreindrar skerðingar á möguleikum til að nýta endurkröfurétt gagnvart meðábyrgðarmönnum. Þá telji stefndi að þar sem ekki hafi verið sendar tilkynningar í samræmi við d-lið 7. gr. laga nr. 32/2009 hafi heildarfjárhæð ábyrgðarinnar takmarkast við 10.000.000 krónur á meðan tilkynningar hafi ekki verið sendar. Ekki sé heimilt að bæta vöxtum og öðrum kostnaði við þá fjárhæð án þess að ábyrgðarmenn séu upplýstir um stöðu kröfunnar svo sem skylt sé samkvæmt lögum nr. 32/2009. Telji stefndi því að staða ábyrgðarinnar hafi að hámarki verið 10.000.000 krónur þann 27. október 2011 þegar Jón Hjörleifsson hafi greitt 7.912.339 krónur inn á kröfuna. Þar sem um hafi verið að ræða óskipta ábyrgð allra stefndu að heildarfjárhæð 10.000.000 krónur telji stefndi að við þá innborgun hafi ábyrgðarkrafan lækkað í 2.087.661 krónur og séu það því að hámarki eftirstöðvar ábyrgðarkröfunnar auk samningsvaxta frá þeim degi. V. Í máli þessu krefur stefnandi stefndu um skuld samkvæmt yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð á tékkareikningi nr. 90140, við útibú Glitnis við Lækjargötu í Reykjavík, en undir ábyrgðina var ritað 17. mars 2008. Eigandi tékkareikningsins á þeim tíma voru Krossgötur ehf. Upplýst var við aðalmeðferð málsins að stefndu hafi komið að því félagi, sem Jón Hjörleifsson var fyrirsvarsmaður fyrir á þeim tíma. Til hafi staðið að flytja inn mótorhjól til endursölu, en þau áform hafi ekki gengið eftir. Þá var upplýst við aðalmeðferð málsins að stefndu, ásamt Jóni Hjörleifssyni, fóru til fundar við fyrirsvarsmann stefnanda á árinu 2011 þar sem rætt var um að skipta ábyrgð á nefndum tékkareikningi úr sameiginlegri ábyrgð í skipta ábyrgð, þannig að stefndu bæru hvor um sig ábyrgð á sitt hvorum helmingi skuldbindingarinnar en Jón Hjörleifsson tæki á sig hinn hlutann. Skjal um þetta er á meðal gagna málsins og er það dagsett 3. nóvember 2011. Samkvæmt nefndu skjali skal áður sameiginlegri ábyrgð á tékkareikningi nr. 90140 skipt niður í hlutföllum þannig að stefndi, Magnús Axel, tekur á sig að greiða 3.072.064 krónur, stefndi Haukur 3.072.064 krónur og Jón Hjörleifsson 6.394.907 krónur. Samkvæmt ákvæði í þessari yfirlýsingu skulu stefndu lausir undan sjálfskuldarábyrgð sinni þegar hver þessara aðila hefur gengið frá sínum hluta, hvort sem er með greiðslu reiðufjár eða með samningi um skuldbreytingu gegn tryggingum, sem bankinn metur fullnægjandi. Í aðilaskýrslum stefndu og fyrirsvarsmanns stefnanda kom fram fyrir dóminum að stefndu hafi aldrei uppfyllt skyldur sínar samkvæmt yfirlýsingunni þannig að þeir hafi greitt sinn hluta eða stofnað til skuldbindingar vegna hennar. Lýsti fyrirsvarsmaður stefnanda því að alla tíð hafi verið ljóst að frumkvæðið yrði að koma frá stefndu, þar sem bankinn hafi með þessu verið að færa ábyrgðina úr sameiginlegri ábyrgð í skipta ábyrgð, sem hafi verið verri kostur fyrir bankann. Stefndi Haukur hafi verið með til skoðunar fleira en eitt lánsform í þessu sambandi og m.a. farið í greiðslumat hjá bankanum. Hafi bankinn verið búinn að fallast á að lána honum fjármuni til að gera upp sinn hluta ábyrgðarinnar. Hann hafi þó aldrei gengið frá sínum þætti. Stefndi Magnús hafi hins vegar talið sig geta greitt sinn hluta. Hann hafi ekki heldur komið og gengið frá sínum hluta. Við undirritun viðlíka sjálfskuldarábyrgðar og í máli þessu nýtur kröfuhafi samkvæmt ábyrgðinni þess réttar að geta krafist greiðslu samkvæmt yfirlýsingunni, í samræmi við efnisákvæði hennar. Samkvæmt yfirlýsingunni rita stefndu undir að hafa kynnt sér efni ábyrgðaryfirlýsingarinnar og upplýsingar bankans um sjálfskuldarábyrgð. Jafnframt rita stefndu undir að hafa kynnt sér fjárhagsstöðu Krossgatna ehf. Samkvæmt ákvæði yfirlýsingarinnar er skuldara skylt að greiða skuld samkvæmt yfirlýsingunni við vanskil, ef kröfuhafi krefst þess, þótt kröfuhafi hafi engar tilraunir gert til að fá hana greidda hjá skuldara. Við vanefnd er kröfuhafa í sjálfsvald sett hvern hann krefur fyrst, skuldara eða sjálfskuldarábyrgðaraðila. Reikningi nr. 90140 var lokað 29. febrúar 2012 og Krossgötur ehf. úrskurðað gjaldþrota skömmu síðar eða 2. mars sama ár. Stefndu hafa ekki samið við kröfuhafa samkvæmt yfirlýsingunni um annars konar efndir á ábyrgðinni. Þá hafa stefndu ekki fært fram sönnur á að stefnufjárhæð sé röng. Mótbárur við kröfunni á þeim grundvelli að kröfufjárhæð sé ósönnuð eða að víkja beri samningi til hliðar á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 eru engum gildum rökum studdar og verður þeim hafnað. Þá liggur fyrir að ábyrgðir í eigu Glitnis banka hf. voru yfirfærðar til stefnanda með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 14. október 2008, en tekið var fram að Nýi Glitnir banki hf. tæki við öllum tryggingarréttindum Glitnis banka hf., þ.m.t. öllum ábyrgðum. Eru staðhæfingar stefndu um annað ósannaðar. Loks er til þess að líta að lög um ábyrgðarmenn, nr. 32/2009, tóku gildi 4. apríl 2009, eða ríflega ári eftir að ábyrgðaryfirlýsingin 17. mars 2008 var undirrituð. Í III. kafla laganna er mælt fyrir um skyldur lánveitanda gagnvart ábyrgðarmönnum. Lúta þær einkum að tilkynningum lánveitanda til ábyrgðarmanna um vanefndir af hálfu lántaka, ófullnægjandi tryggingar og viðlíka atriði, sem leitt geta til þess að ábyrgð ábyrgðarmanns verður virk. Stefnda Hauki var með bréfi 5. maí 2009 tilkynnt um löginnheimtu vegna vanskila Krossgatna ehf. á yfirdráttarheimild tékkareiknings nr. 90140. Var skorað á stefnda að greiða vanskil, en að öðrum kosti yrði reikningnum lokað og sjálfskuldaábyrgðin send til innheimtu án frekari viðvörunar. Afrit þessa bréfs var sent stefnda Magnúsi Axel. Dómurinn telur fyrir liggja að stefndu hafi verið kunnugt um erfiðleika í rekstri Krossgatna ehf., en í aðilaskýrslu fyrir dóminum var því lýst yfir af stefndu að áform um innflutning og sölu á mótorhjólum hafi ekki gengið eftir aðallega vegna umskipta í íslensku efnahagslífi og það fljótlega orðið ljóst. Þá liggur fyrir að á árinu 2011 leituðu stefndu til fyrirsvarsmanns stefnanda í þeim tilgangi að leita úrræða varðandi ábyrgð á reikningi nr. 90140. Með hliðsjón af þessu telur dómurinn stefnanda ekki hafa vanrækt skyldur sínar gagnvart stefndu sem ábyrgðarmanna samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni og að gjaldfelling hennar hafi verið lögmæt. Loks er til þess að líta að stefnanda var í sjálfsvald sett að ákveða að leita ekki fullnustu samkvæmt ábyrgðaryfirlýsingunni gagnvart einhverjum ábyrgðaraðilanna. Með hliðsjón af öllu framansögðu verða dómkröfur stefnanda teknar til greina og stefndu sameiginlega dæmdir til að greiða stefnanda 8.743.595 krónur, ásamt vöxtum svo sem í dómsorði greinir. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Mál þetta flutti af hálfu stefnanda Haukur Hafsteinsson héraðsdómslögmaður, af hálfu stefnda Magnúsar Axels, Bjarki Þór Sveinsson héraðsdómslögmaður og af hálfu stefnda Hauks, Guðni Jósep Einarsson héraðsdómslögmaður. Dóm þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndu, Magnús Axel Hansen og Hafsteinn Viðar Hilmarsson, greiði stefnanda, Íslandsbanka hf., óskipt 8.743.595 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 2. mars 2012 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 560/2006
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. október 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 31. október 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur lagt fram kröfu þess efnis að að X, [kt. og heimilisfang] sæti gæsluvarðhaldi til þriðjudagsins 31. október 2006, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglunnar segir að ávana- og fíkniefnadeild embættisins rannsaki tilraun til innflutnings á miklu magni af fíkniefnum til landsins frá Danmörku. Fíkniefnin hafi verið falin í tölvum sem afhentar hafi verið til sendingar hjá Y í Danmörku og merktar tæknideild Glitnis, Kirkjusandi, Reykjavík. Lögregla í Danmörku hafi lagt hald á fíkniefnin þann 18. þ.m. og komið upplýsingum um málið áleiðis til lögreglu hér á landi. Tölvurnar hafi síðan verið sendar áfram til Íslands með Y flugleiðis og komið til Keflavíkurflugvallar þann 20. þ.m. Grunur lögreglu hafi beinst að því að starfsmaður eða starfsmenn hjá Y á Íslandi kynnu að vera viðriðnir málið, mögulega kærði, sem sé starfsmaður fyrirtækisins. Upplýsingar hafi fengist um að kærði mundi sækja sendinguna á flugvöllinn ásamt öðrum sendingum á vegum fyrirtækisins sunnudaginn 22. þ.m. Sé nánar vísað til greinargerðar Kristjáns Ó. Guðnasonar, aðst. yfirlögregluþjóns, dags. 20. þ.m. Við eftirlit í gær hafi orðið ljóst að kærði fór með tölvusendinguna ásamt öðrum sendingum í útkeyrslu til móttakenda. Hafi kærða verið fylgt eftir þar sem hann hafi farið að starfsstöð Glitnis að Kirkjusandi en afhent aðra sendingu, ótengda tölvusendingunni. Kærði hafi lokið starfsdegi sínum síðdegis sama dag og skilið tölvurnar eftir í bifreiðinni sem lagt hafi verið fyrir utan starfstöð fyrirtækisins í Hafnarfirði. Í tölvukerfi fyrirtækisins við lok starfsdags hefði kærði skráð sérstaka athugasemd vegna tafa á afhendingu sendingarinnar. Skv. upplýsingum frá áreiðanlegum tengiliði lögreglu innan Y muni það vera brot á reglum fyrirtækisins að sending sé skilin eftir í bifreið fyrirtækisins með þessum hætti. Einnig þykir það óvenjulegt að sendingin hafi ekki verið afhent og skráð með þessum hætti. Við eftirlit í gærkvöldi hafi lögreglumenn orðið þess varir að kærði hafi komið ásamt öðrum manni að starfsstöð fyrirtækisins. Kærði hafi verið handtekinn skömmu síðar við fyrirtækið þegar hann hafi verið kominn inn í umrædda bifreið fyrirtækisins þar sem tölvurnar hafi verið geymdar. Samferðamaður kærða, sem hafi beðið álengdar í annarri bifreið, hafi líka verið handtekinn og hafi það reynst vera A. Sé nánar vísað til upplýsingaskýrslna Húnboga Jóhannssonar, rannsóknarlögreglumanns, dags. 23. og 24. þ.m, og upplýsingaskýrslu Kjartans Ægis Kristinssonar um eftirlit, dags. 23. þ.m.. Kærði hafi verið yfirheyrður í kvöld en hann neiti allri aðild að málinu. Sé nánar vísað til framburðarskýrslu kærða. Kærði þyki vera undir rökstuddum grun um aðild að stórfelldu fíkniefnabroti en svo virðist sem kærði hafi ætlað að flytja tölvurnar frá starfsstöð fyrirtækisins og þyki líklegt að það hafi verið í því skyni að móttaka fíkniefnin. Fyrir liggi upplýsingar frá Glitni um að bankinn hafi ekki verið að kaupa tölvur frá Danmörku. Rannsókn málsins sé á frumstigi en nauðsynlegt sé að upplýsa nánar um einstaka verknaðarþætti hinna grunuðu og meinta aðild kærða að brotinu og tengsl við aðra meinta vitorðsmenn sem tengist málinu, hérlendis sem erlendis, sem séu óþekktir á þessu stigi en tengist fjármögnun, kaupum og sendingu og ætlaðri móttöku fíkniefnanna hér á landi. Framundan séu frekari yfirheyrslur af vitnum og sakborningum, þ.m.t. kærða. Nauðsynlegt sé að kærði sæti gæsluvarðhaldi en ljóst sé að gangi kærði laus geti hann sett sig í samband við meinta vitorðsmenn sem gangi lausir eða þeir geti sett sig í samband við hann eða kærði geti komið undan gögnum með sönnunargildi sem ekki hafi verið lagt hald á. Þyki þannig brýnt að vernda rannsóknarhagmuni á þessu stigi málsins með því að varna því að kærði gangi laus. Sakarefnið sé talið geta varðað við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974 og 1. gr. laga nr. 32/2001.Um heimild til gæsluvarðhalds sé vísað til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Samkvæmt því sem að framan segir svo og rannsóknargögnum sem liggja fyrir dóminum liggur rökstuddur grunur á því að kærði eigi aðild að fíkniefnabroti sem getur varðað fangelsisrefsingu skv. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Rannsókn málsins er á frumstigi og telur dómarinn að skilyrði a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála séu uppfyllt og verður krafa lögreglustjórans í Reykjavík tekin til greina eins og hún er fram sett. Allan Vagn Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kærði, X, [kt. og heimilisfang], sæti gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 31. október 2006, kl. 16:00.
|
Mál nr. 320/2002
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júlí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. júlí 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 10. september nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Hæstarétti hefur ekki borist greinargerð frá varnaraðila. Verður að ætla að hann kæri úrskurð héraðsdómara í því skyni að fá hann felldan úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á með héraðsdómara að skilyrði séu til að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi samkvæmt c. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Í úrskurðinum kemur fram að sóknaraðili gaf út ákæru á hendur ákærða 10. maí 2002 og var málið þingfest 27. sama mánaðar. Mun héraðsdómarinn, sem fer með málið, hafa ákveðið í þinghaldi 11. júní sl. að aðalmeðferð færi fram 20. ágúst nk. Samkvæmt 1. mgr. 129. gr. áðurgreindra laga ákveður dómari í þinghaldi hvenær aðalmeðferð máls skuli háð, en þá skulu að jafnaði fara fram í einni lotu skýrslutökur og munnlegur málflutningur. Þess skal þó gæta að hraða meðferð máls eftir föngum, sbr. 133. gr. laga nr. 19/1991 og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, eins og henni var breytt með 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995. Þá skal maður samkvæmt 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. gr. laga nr. 97/1995, aldrei sæta gæsluvarðhaldi lengur en nauðsyn krefur. Varnaraðili hefur setið óslitið í gæsluvarðhaldi frá 14. apríl sl. og er ekki fram komið að sérstakar ástæður séu fyrir því að aðalmeðferð skuli ekki vera fyrr. Verður varnaraðili því ekki látinn sæta gæsluvarðhaldi lengur en til 16.00 föstudaginn 23. ágúst nk. Dómsorð: Varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi allt til kl. 16.00 föstudaginn 23. ágúst 2002. Ár 2002, miðvikudaginn 10. júlí, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjatorg af Sigurði Halli Stefánssyni héraðsdómara, kveðinn upp svofelldur úrskurður. Lögreglan í Reykjavík hefur krafist þess að X, kt. [ ], heimilislausum manni, verði á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991 um meðferð opinberra mála gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans í héraði en þó ekki lengur en til þriðjudagsins 10. september nk. kl. 16.00, vegna brota sem talin eru varða við 1. mgr. 155. gr., 247. gr., 248. gr. og 259. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, 73. gr. tékkalaga nr. 94,1933 og 44. og 45 gr. umferðarlaga nr. 50,1987. Í kröfu lögreglustjóra kemur fram að ákærði sitji nú í gæsluvarðhaldi á grundvelli c-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19,1991 samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 27. maí sl. sem staðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttar 30. s.m. Þann 10. maí sl. hafi lögreglustjórinn í Reykjavík höfðað mál á hendur X fyrir dóminum vegna ætlaðra brota hans sem lögð hafi verið til grundvallar í kröfugerð lögreglustjórans fyrir gæsluvarðhaldinu 14. apríl sl. Málið hafi verið þingfest 27. maí sl. en aðalmeðferð í málinu sé fyrirhuguð 20. ágúst nk. Í ákæru sé höfðað mál á hendur X fyrir 13 brot sem framin hafi verið á tímabilinu frá nóvember 2001 fram í apríl 2002 og sé honum meðal annars gefið að sök að hafa með auðgunarbrotum og skjalafalsi náð, og reynt að ná til sín, verðmætum að andvirði um 2.350.000 kr. Sé að öðru leyti vísað til kröfugerðar þessa embættis fyrir dóminum 14. apríl og 27. maí sl. og forsendna nefndra úrskurða héraðsdómsins, sem staðfestir hafi verið í Hæstarétti 22. apríl og 30. maí. Ákærða var veitt reynslulausn af tæplega sex ára eftirstöðvum 17 ára fangelsisdóms í júní 2001. Þingfest hefur verið opinbert mál á hendur ákærða þar sem honum voru gefin að sök 13 brot, framin á tímabilinu nóvember 2001 og fram í apríl 2002. Aðalmeðferð hefur verið ákveðin 20. ágúst nk. Meðal þessara brota eru skjalafals og allmörg auðgunarbrot. Ákærði játaði aðild að flestum þessara brota. Fram er komið að ákærði hefur lengi átt við alvarlegan fíkniefnavanda að stríða og að brotin voru framin til að fjármagna fíkniefnakaup. Í málinu liggur fyrir bréf frá meðferðarstofnuninni Byrginu þar sem því er lýst að meðferðarúrræði verði haldið opnu ef kröfu um gæsluvarðhald verður hafnað. Með vísan til framanritaðs og rannsóknargagna málsins má ætla að ákærði muni halda áfram brotum meðan málum hans er ekki lokið. Er því fallist á að skilyrðum um gæsluvarðhald ákærða samkvæmt c-lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt. Krafa lögreglustjórans í Reykjavík um að ákærði sæti gæsluvarðhaldi verður tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurðarorð: Ákærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til þriðjudagsins 10. september nk. kl.16.00. Sigurður Hallur Stefánsson.
|
Mál nr. 66/2007
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. febrúar 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur lagt fram kröfu um að að X, [kt. og heimilisfang] verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. febrúar nk. kl. 16:00. Af hálfu kærða er þess krafist að kröfu um gæsluvarðhald verði synjað en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Í greinargerð rannsóknara er því lýst að kvöldi 29. janúar sl. hafi nafngreindur maður tilkynnt lögreglu um að fjórir menn hafi komið á heimili hans, ráðist þar á hann og stolið munum í hans eigu, þ.á.m. bifreið. Hafi kærandi þekkt tvo aðilanna og sé annar þeirra kærði. Í greinargerðinni er lýst nánar aðförum mannanna, m.a. því að þeir hafi lamið kæranda með járnkylfu í höfuðið, hellt yfir hann kveikjarabensíni og hótað honum. Hafi kærandi greint svo frá að allir aðilarnir fjórir hafi haft sig í frammi við líkamsmeiðingarnar. Í greinargerð rannsóknara er lýst aðstæðum í íbúð kæranda. Þá er sagt frá því að atvikið muni hafa átt sér stað um kl. 22 og staðið í um eina klst., en kl. 22:13 hafi verið tilkynnt um árekstur, þar sem bifreiðinni kæranda hafði verið ekið á aðra bifreið en ökumaður stungið af. Þá segir að kærði hafi viðurkennt að hafa verið á vettvangi í umrætt sinn og lýst atburðarrásinni að hluta í samræmi við framburð kæranda, en kannist sjálfur ekki við að hafa beitt kæranda einhverju ofbeldi. Hafi hann bent á annan mann sem aðalmann í ofbeldisbrotinu. Kærði kannist ekki við að hafa verið ökumaður umræddrar bifreiðar og hafi bent á annan kærða í því sambandi. Rannsóknari vísar til þess að framburðir þeirra manna sem hafi verið yfirheyrðir sem grunaðir vegna málsins séu ekki samhljóða og enn hafi ekki náðst til tveggja aðila sem taldir séu eiga þátt í brotinu. Þá liggi ekki fyrir hvar hluti af þeim munum sem kærandi hafi greint frá að teknir hafi verið séu niður komnir. Sé hætta því á, ef kærði gangi laus, að hann torveldi rannsókn málsins með því að skjóta undan munum og/eða hafa áhrif á vitni eða samseka. Hin ætluðu brot eru talin varða við 2. mgr. 218. gr., 252. gr., 226. gr., 245. gr. hegningarlaga, sbr. lög nr. 20/1981, en brotin varði skv. lögum fangelsi allt að 16 árum. Rannsóknari vísar til framangreinds, hjálagðra gagna og rannsóknarhagsmuna, sbr. a lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Af hálfu kærða er vísað til þess að kærði hafi viðurkennt sinn þátt málsins að fullu og greint frá öllu sem hann viti um málið. Hann hafi lýst þætti annarra í málinu og bent á þá bifreið sem var tekin. Samkvæmt þessu séu engir rannsóknarhagsmunir fyrir hendi. Sérstaklega er bent á að óútskýrt sé hvernig kærði getið torveldað frekari rannsókn málsins. Með vísan til fyrirliggjandi rannsóknargagna telur dómari að fram sé kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi gerst sekur um verknað sem fangelsisrefsing er lögð við. Í málinu liggur fyrir að enn hafa tveir menn, sem talið er að hafi tekið þátt í framangreindum verknaði, ekki fundist. Þá liggur fyrir að þeir munir, sem talið er að hafi verið teknir, hafa ekki fundist. Verður á það fallist með rannsóknara að ætla megi að gangi kærði laus muni hann torvelda rannsókns málsins, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum eða hafa áhrif á vitni eða samseka. Er því fullnægt skilyrði a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála til að kærði sæti gæsluvarðhaldi. Gæsluvarðahaldi er markaður hæfilegur tími í kröfu rannsóknara. Verður krafa rannsóknara því tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Skúli Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. ú r s k u r ð a r o r ð Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 7. febrúar nk. kl. 16:00.
|
Mál nr. 325/2008
|
Kærumál Veðréttindi Úthlutun söluverðs
|
S krafðist þess að hnekkt yrði þeirri ákvörðun sýslumannsins á Blönduósi að hafna mótmælum hans við úthlutun á 12.893.119 krónum af söluverði jarðarinnar Litla-Hvamms í Húnaþingi vestra til K hf. og að frumvarpinu yrði breytt þannig að ekkert kæmi í hlut K hf. vegna tryggingarbréfs á 1. veðrétti jarðarinnar. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, sagði að í máli þessu væri eingöngu til úrlausnar hvort K hf. ætti gilda kröfu sem leiddi til þess að hann ætti að fá úthlutað af söluverði Litla-Hvamms í samræmi við tryggingarbréfið. Óumdeilt væri að S setti jörðina með títtnefndu tryggingarbréfi að veði fyrir öllum skuldum og fjárskuldbindingum sem K hf. ætti á hendur SF ehf. Hinn 13. desember 2001 undirritaði S fyrir hönd SF ehf. réttarsátt þar sem hann lofaði fyrir hönd félagsins að greiða K hf. 7.784.687 krónur ásamt tilgreindum vöxtum og kostnaði hinn 20. janúar 2002. Þessi greiðsla hafði ekki verið innt af hendi og átti K hf. því gilda kröfu á hendur SF ehf. Þessi krafa líkt og aðrar kröfur K hf. á hendur SF ehf. gat fallið undir tryggingarbréfið. Þegar af þeirri ástæðu bar að taka kröfu K hf. til greina, enda hafði hann lýst kröfu, sem var í samræmi við réttarsáttina, í söluverði Litla-Hvamms.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. júní 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 26. maí 2008, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að hrundið yrði ákvörðun sýslumannsins á Blönduósi 3. desember 2007 um að úthluta til varnaraðila 12.893.119 krónum af söluverði jarðar sóknaraðila Litla Hvamms í Húnaþingi vestra, sem seld var nauðungarsölu 3. júlí 2006. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að framangreindri ákvörðun sýslumanns verði hnekkt og frumvarpi til úthlutunar söluverðs jarðarinnar breytt á þann veg að ekkert komi í hlut varnaraðila í skjóli tryggingarbréfs 27. ágúst 1999, sem hvíli á 1. veðrétti í henni. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sigfús Leví Jónsson, greiði varnaraðila, Kaupþingi banka hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað. Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands vestra 26. maí 2008. I. Mál þetta, sem barst dóminum 14. desember 2007, var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum flutningi 29. apríl sl. Sóknaraðili er Sigfús Levi Jónsson, Lindarbrekku, Hvammstanga. Varnaraðili er Kaupþing banki hf., Borgartúni 19, Reykjavík. Dómkröfur Sóknaraðili krefst þess, að hnekkt verði þeirri ákvörðun sýslumannsins á Blönduósi, frá 3. desember 2007, að hafna mótmælum sóknaraðila við úthlutun á 12.893.119 krónum af söluandvirði jarðarinnar Litla-Hvamms í Húnaþingi vestra til Kaupþings banka hf. og að frumvarpinu verði breytt þannig að ekkert komi í hlut varnaraðila vegna tryggingarbréfs á 1. veðrétti jarðarinnar, útgefnu 27. ágúst 1999. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Varnaraðili krefst þess að kröfu sóknaraðila verði hafnað og úthlutun sýslumannsins á Blönduósi, vegna nauðungarsölu á fasteigninni Litla-Hvammi, landnr. 144086, verði staðfest. Þá er þess krafist að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða varnaraðila málskostnað með álagi að mati réttarins að viðbættum lögmæltum virðisaukaskatti. Málavextir Í ágústmánuði á árinu 1998 gaf sóknaraðili út tryggingarbréf að fjárhæð 6.250.000 krónur til Búnaðarbanka Íslands (nú sóknaraðila) fyrir öllum skuldum sínum og Sláturfélagsins Ferskra afurða ehf. Tryggingarbréfið er tryggt með 1. veðrétti í jörðinni Litla-Hvammi sem er í eigu sóknaraðila. Sóknaraðili ritaði undir bréfið fyrir hönd félagsins sem útgefanda og þá undirritaði hann bréfið einnig sem samþykkur þinglýstur eigandi hinnar verðsettur eignar. Tryggingarbréf þetta er ritað á staðlað form frá Búnaðarbanka Íslands og gefið númerið 326-63-611418. Í texta bréfsins er m.a. ritað að það sé „Til tryggingar skaðlausri greiðslu á öllum skuldum, og fjárskuldbindingum mínum/okkar við BÚNAÐARBANKA ÍSLANDS HF., hvort sem þær eru skv. víxlum, lánssamningum, skuldabréfum, tékkareikningayfirdráttum, reikningslánum, debet- og kreditkortaviðskiptum, hvers konar ábyrgðum og ábyrgðar-skuldbindingum, eða í hvaða öðru formi sem er og í hvaða gjaldmiðli sem er ...“ Hinn 19. nóvember 2001 gerðu varnaraðili og Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf. með sér réttarsátt í Héraðsdómi Reykjavíkur þess efnis að Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf. greiddi sóknaraðila hinn 20. janúar 2002 7.784.687 krónur ásamt tilteknum vöxum, 307.061 krónu í málskostnað auk áfallandi kostnaðar við aðför og eftirfarandi nauðungarsölu ef til kæmi. Sóknaraðili ritaði undir sáttina fyrir hönd sláturfélagsins. Hinn 26. október 2004 höfðaði varnaraðili mál á hendur sóknaraðila til viðurkenningar á veðrétti samkvæmt nefndu tryggingarbréfi að höfuðstólsfjárhæð 6.250.000 krónur. Jafnframt krafðist hann þess að veðrétturinn tæki til kröfu varnaraðila samkvæmt tékkareikningi nr. 0326-63-061148 að fjárhæð 7.784.697 krónur. Mál þetta var að ósk varnaraðila fellt niður en að kröfu sóknaraðila var honum úrskurðaður málskostnaður úr hendi varnaraðila. Varnaraðili sendi síðar aðfararbeiðni til sýslumannsins á Blönduósi og krafðist þess að tekið yrði fjárnám í Litla-Hvammi. Hinn 5. desember 2005 náði fjárnám fram að ganga en þá var sóknaraðili fjarstaddur en hann kannast ekki við að hafa fengið boðun til fjárnámsins. Sóknaraðili segir að fjárnámið hafi verið gert á grundvelli áðurgreindrar dómsáttar en tryggingarbréfið sé ekki meðal þeirra skjala sem lögð voru fram við fyrirtökuna. Sóknaraðili hefur haft uppi mótmæli við sýslumann varðandi gildi fjárnámsins og uppboðsins. Hinn 3. júlí 2006 fór fram framhaldssala á eigninni sjálfri og var Steingrímur Þormóðsson hæstbjóðandi. Tilboð hans var samþykkt 20. mars 2007 en hinn 18. júní 2007 kom fram frumvarp sýslumanns að úthlutun söluandvirðis. Sóknaraðili lagði fram mótmæli gegn úthlutuninni og voru þau móttekin af sýslumanni dagana 3. og 4. júlí 2007. Sýslumaður boðaði aðila til fundar hinn 4. september 2007 þar sem þeim var gefinn kostur á að skýra sjónarmið sín. Hinn 3. desember 2007 tók sýslumaður þá ákvörðun að rétt væri að varnaraðila bæri að fá úthlutun af uppboðsandvirðinu í samræmi við tryggingarbréfið. Daginn eftir gerði hann svo frumvarp að úthlutunargerð í samræmi við ákvörðun sína. Sóknaraðili krafðist þess í júlímánuði 2006 að uppboðsmeðferð á Litla-Hvammi yrði felld úr gildi en varnaraðili máls þessa og Sparisjóður Húnaþings og Stranda voru uppboðsbeiðendur. Rök fyrir þeirri kröfu voru meðal annars að nokkru þau sömu og hann heldur fram í máli þessu. Málinu lauk hins vegar án þess að afstaða væri tekin til þess hvort uppboðsheimild væri að baki kröfum sóknaraðila þar sem krafa sparisjóðsins var gild uppboðsheimild. Sóknaraðili kærði úrskurðinn til Hæstaréttar Íslands sem með dómi sínum hinn 5. mars 2007 í máli nr. 97/2007 staðfesti niðurstöðu héraðsdóms. Málsástæður og lagarök Sóknaraðili heldur því fram að varnaraðili eigi ekki rétt á að fá úthlutun af uppboðsandvirði eignarinnar Litla-Hvamms í uppboðsmáli nr. 020-2006-1 þar sem varnaraðili hafi enn ekki aflað sér dóms fyrir rétti sínum samkvæmt tryggingarbréfinu og ekki virkjað það sem kröfubréf. Þá hafi ekki verið lögð fram dómsúrlausn eða réttarsátt þar sem veðréttur fyrir kröfu varnaraðila í uppboðsandvirðið er viðurkenndur. Sóknaraðili bendir á að í tryggingarbréfinu sjálfu komi skýrt fram að ef skuld sem bréfið tryggir falli í gjalddaga og eindaga af einhverjum ástæðum sem tilgreindar eru í bréfinu þá sé sóknaraðila, sem kröfu- og veðhafa, heimilt að nýta sér veðtryggingu sína samkvæmt bréfinu og láta selja veðið til lúkningar skuldinni að undangengnum dómi, sátt eða fjárnámi. Hins vegar hafi enginn dómur fallið eða sátt verið gerð við veðsalann sjálfan, sóknaraðila máls þessa, heldur eingöngu fjárnám gert á grundvelli dómsáttar við þriðja aðila sem ekki geti talist lögleg aðgerð heldur handvömm sýslumanns sem sóknaraðili hafi alla tíð andmælt. Sóknaraðili heldur því fram að tryggingarbréf, ein og sér, séu ekki kröfubréf og því ekki gild uppboðsheimild, fjárnámsheimild eða að unnt sé að úthluta uppboðsandvirði samkvæmt þeim. Því sé ekki unnt að krefjast úthlutunar nema fyrir liggi lögmæt krafa sem viðurkennd hefur verið með dómi, réttarsátt eða fjárnámi á hendur veðsalanum. Tryggingarbréf það sem hér er til umfjöllunar sé veðbréf sem feli ekki í sér sjálfstæða skuldaviðurkenningu og því stofni það ekki til kröfuréttinda eitt og sér. Tryggingarbréf vísi ávallt til annarra gagna varðandi sönnun um efni og umfang þess kröfuréttar sem veðinu er ætlað að tryggja. Sóknaraðili byggir á því að tryggingarbréf fyrir ótilgreindum kröfum líkt og í þessu tilfelli geti ekki verið næg heimild að baki úthlutunar uppboðsandvirðis. Sóknaraðili byggir á því að með bréfi til dómsins hinn 5. júlí 2006, sem ritað var í tilefni af ágreiningi um gildi uppboðssölunnar, hafi komið fram að réttarsáttin geti ekki fallið undir tryggingarbréfið en sáttin sé eingöngu við Sláturfélagið Ferskar afurðir ehf. en ekki við sóknaraðila persónulega. Því sé ekki unnt að ganga að jörðinni, persónulegri eign sóknaraðila, á grundvelli veðréttar sem ekki hafi verið viðurkenndur í sáttinni, eins og gert hafi verið, og engin kröfubréf eða gerningar hafi verið lagðir fram sem fallið geti undir tryggingarbréfið sem þannig hafi virkjað það sem kröfubréf. Telur sóknaraðili alveg ljóst að tryggingarbréfið geti ekki haft gildi sem kröfuskjal við úthlutun á uppboðsandvirði jarðarinnar nema að undangengnum dómi, sátt eða löglegu fjárnámi á hendur veðsalanum sjálfum. Sóknaraðili telur ekki hægt að byggja á því fjárnámi sem varnaraðili hafi hingað til byggt rétt sinn á, þar sem það brjóti í bága við lög um aðför, en sóknaraðili byggir á því að heimild fyrir kröfunni hafi verið réttarsátt sem ekki varði hann persónulega. Sóknaraðili heldur því fram að í málum sem þessum verði þeir sem telji sig eiga kröfu samkvæmt tryggingarbréfi vegna skulda þriðja aðila að afla sér kröfuskjals á hendur veðsala og þar með réttinda sem falla undir tryggingarbréfið til að geta krafist greiðslu á grundvelli þess. Auk þessa heldur sóknaraðili því fram að varnaraðili hafi fallið frá öllum kröfum á hendur honum fyrir Héraðsdómi Norðurlands verstra og að samkvæmt grundvallarreglum einkamálaréttarfars geti hann ekki komið fram með kröfurnar á nýjan leik með nýjum málsástæðum. Varnaraðili sé einfaldlega bundinn af yfirlýsingu þeirri sem hann gaf fyrir dóminum. Sóknaraðili reisir kröfur sínar einnig á því að frumgögn hafi ekki verið lögð fram í málinu. Ekki komi fram í endurriti frá 5. desember 2005, er fjárnám var gert í jörðinni, að frumrit tryggingarbréfsins væri lagt fram eða staðfest endurrit þess eða réttarsáttarinnar. Þá áréttar sóknaraðili að fjárnámið hafi verið lögleysa sem ekki geti verið grundvöllur kröfu varnaraðila en þessu hafi sóknaraðili haldið fram frá upphafi. Einnig bendir sóknaraðili á að hann hafi ekki verið boðaður til fjárnámsins sem fram fór 5. desember 2005. Fjárnám hafi verið gert fyrir höfuðstól sáttarinnar þó ekki hafi verið á hana minnst í texta aðfarargerðarinnar. Telur sóknaraðili að um saknæmt misferli hafi verið að ræða. Varðandi heimild til að bera mál þetta undir héraðsdóm vísar sóknaraðili til 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Hvað önnur lagarök varðar vísar sóknaraðili til meginreglna laga um nauðungarsölu nr. 91/1991, einkum XIII. og XIV. kafla laganna og 52. og 53. gr. Þá vísar hann til meginreglna laga um aðför nr. 90/1989, þó einkum 10. gr. og 2. mgr. 92. gr. Sóknaraðili reisir kröfur sínar einnig á reglum kröfuréttar um tryggingar- og skuldabréf, hvenær skuldaviðurkenning teljist skuldabréf og til reglna kröfuréttar um sjálfskuldarábyrgðaryfirlýsingar. Krafa um málskostnað úr hendi varnaraðila er reist á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varnaraðili heldur því fram að reglur einkamálaréttarfars leiði til þess að ekkert sé því til fyrirstöðu að nýtt mál sé höfðað eftir að mál hefur verið fellt niður eða því vísað frá dómi og vísar hann í því sambandi til 4. mgr. 94. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá bendir varnaraðili á að samkvæmt 2. mgr. 116. gr. nefndra laga hafi dómur svokölluð res judicata áhrif, það er að ekki verði aftur höfðað mál um sama sakarefni eftir að dómur um það hefur gengið. Mál það sem sóknaraðili vísar til hafi verið fellt niður og því hafi ekki gengið dómur um gildi tryggingarbréfsins eða veðréttarins og því ekki hægt að álykta með þeim hætti sem sóknaraðili geri í þessu sambandi. Af hálfu varnaraðila er á það bent að umrætt tryggingarbréf hafi verið gefið út hinn 27. ágúst 1999 af Ferskum afurðum ehf. Forsvarsmaður útgefanda hafi undirritað bréfið og þá hafi þinglýstur eigandi hinnar veðsettu eignar undirritað það og með því samþykkt að eignin væri sett að veði til tryggingar öllum skuldum útgefanda við varnaraðila. Bréfið hafi einnig verið vottað af tveimur vottum líkt og áskilið er. Af þessum sökum heldur varnaraðili því fram að veðskjalið uppfylli þau skilyrði sem með lögum eru gerð til veðskjala, enda hafi því verið þinglýst á eignina. Auk þessa bendir varnaraðili á að sóknaraðili hafi ekki vefengt bréfið efnislega. Varnaraðili heldur því fram að dómsátt sé samningur, í þessu tilfelli um greiðslu skuldar, sem staðfestur sé af dómstólum. Dómsáttin sem til staðar sé í þessu máli sé fullgild heimild um skuld og ekki sé þörf á dómi enda sáttin gerð fyrir dómstólum. Varnaraðili telur að af málatilbúnaði sóknaraðila megi ráða að hann telji að aðeins sé hægt að lýsa kröfum á uppboði sem staðfestar hafi verið af dómstólum. Þetta telur varnaraðili vera misskilning án þess þó að það skipti máli hér, enda hafi skuld sú sem hann reisir kröfur sínar á verið staðfest af dómstól. Telur varnaraðili að hann hafi fullgilda viðurkenningu á skuld sem tryggð sé með tryggingarbréfi nr. 326-63-61148. Varnaraðili segir að í málatilbúnaði sóknaraðila sé í löngu máli farið yfir þær málsástæður sem undirliggjandi voru í Hæstaréttarmálinu nr. 97/2007. Með þessum dómi hafi Hæstiréttur slegið því föstu að umrædd nauðungarsala sé gild. Af þessum sökum heldur varnaraðili því fram að hann eigi rétt á að fá úthlutað af uppboðsandvirði upp í skuldir Sláturfélagsins Ferskra afurða ehf. í samræmi við veðrétt sinn sem tryggður er með tryggingarbréfi því sem hvílir á 1. veðrétti fasteignarinnar. Enda sé til staðar skuld sem fellur undir það sem tryggingarbréfinu er ætlað að tryggja en ekki sé tölulegur ágreiningur í málinu. Varnaraðili heldur því fram að ekki hafi komið fram neinar nýjar ástæður, né ástæður sem geta réttlætt ógildingu umræddrar nauðungarsölu hvað kröfu varnaraðila varðar eða ástæður sem leitt geti til þess að ekki beri að úthluta honum af uppboðsandvirðinu. Varnaraðili hafnar málsástæðum sem ekki eru reifaðar í kæru sóknaraðila. Ennfremur að varnaraðili hafi hagað sér á saknæman hátt eins og sóknaraðili heldur fram. Varnaraðili heldur því fram að hann hefði ekki fengið úthlutun nema með því að leggja fram hjá sýslumanni frumgögn þeirra skjala sem hann byggir kröfu sína á. Þykir varnaraðila sem sóknaraðili fari frjálslega með mjög alvarlegar ásakanir og hafnar varnaraðili þeim algerlega. Að mati varnaraðila ruglar sóknaraðili saman réttindum til að krefjast uppboðs annars vegar og rétti til að fá úthlutun af uppboðsandvirði hins vegar. Bendir hann á að í II. kafla laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu sé fjallað um heimild til að krefjast nauðungarsölu og um það hafi verið deilt í máli milli aðila þessa máls sem lauk með dómi Hæstaréttar Íslands í áðurnefndu máli nr. 97/2007. Þar hafi Hæstiréttur komist að þeirri niðurstöðu að uppboð skyldi fara fram sem það og gerði. Um úthlutun söluverðs gildi hins vegar VIII. kafli laga 90/1991 og samkvæmt 1. mgr. 50. gr. skuli söluverði skipt þannig að hver aðili fái í sinn hlut eftir því sem söluverðið hrekkur til og rétthæð krafna þeirra leiðir til. Í lögum séu hvergi gerðar kröfur um að þeir sem lýsa kröfum í andvirði nauðungarsölu hafi dóm fyrir veðrétti sínum, enda væri slíkt óraunhæft og myndi gera framkvæmd nauðungarsölu mun þyngri í vöfum. Sýslumanni sé falið að meta kröfur á grundvelli meginreglna samninga, kröfu- og veðréttar og samkvæmt reglum laga um þinglýsingu. Varnaraðili reisir kröfu sína um málskostnað með álagi á 131. gr. laga um meðferð einkamála. Varnaraðili heldur því fram að sóknaraðili hafi valdið óþarfa drætti á málinu með því að hafa uppi kröfur sem hann megi vita að eru haldlausar þar sem þegar hafi verið tekið á þeim í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 97/2007 en samkvæmt þeim dómi sé uppboðið gilt. Samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 52. gr. laga um nauðungarsölu sé hægt að mótmæla úthlutun annars vegar vegna þess að aðili hafi ekki átt rétt á úthlutun eða hins vegar að fjárhæð sem úthlutað er sé röng. Í þessu máli eigi hvorugt við. Sóknaraðili hafi ekki andmælt úthlutun til varnaraðila heldur hafi hann eingöngu haldið því fram að uppboðsheimild hans sé ábótavant en það sé ekki til umfjöllunar hér. Þá bendir varnaraðili á að sóknaraðili hafi enn ekki greitt dæmdan málskostnað vegna fyrri málshöfðunar sinnar en fullnustuaðgerð sé í gangi vegna innheimtu á þeim kostnaði. Varnaraðili heldur því fram að sóknaraðili hafi valdið honum tjóni með hegðun sinni. Tjónið sé þannig tilkomið að tryggingarbréf og skuld sem það tryggir séu ekki samofin eins og þegar um veðskuldabréf er að ræða. Fjárhæð tryggingarbréfsins reiknist sér sem þýði að höfuðstóll tryggingarbréfsins, að viðbættri vísitölu og dráttarvöxtum í eitt ár og innheimtukostnaði, sé sú fjárhæð sem varnaraðili fái úthlutað af uppboðsandvirðinu þótt skuldin hafi hækkað mun meira. Af þessum sökum nemi sú fjárhæð sem úthlutað verður til varnaraðila tæpum 13.000.000 króna en raunveruleg skuld sé hins vegar rúmar 19.000.000 króna. Hvað lagarök varðar vísar varnaraðili til laga um nauðungarsölu nr. 91/1991, til laga um þinglýsingu nr. 39/1978 og laga nr. 75/1997 um samningsveð. Þá vísar varnaraðili til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og varðandi kröfu um málskostnað til 129. og 131. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Niðurstaða Þess er áður getið að aðilar máls þessa hafa áður deilt um gildi nauðungarsölu sem fram fór á jörðinni Litla-Hvammi á árinu 2006. Hæstiréttur Íslands komst að þeirri niðurstöðu með dómi sínum í máli nr. 97/2007 að nauðungarsöluheimild Sparisjóðs Húnaþings og Stranda hafi verið fullnægjandi og því skipti úrlausn um gildi fjárnáms Kaupþings banka hf. 5. desember 2005 ekki máli um gildi nauðungarsölunnar. Í dóminum benti rétturinn á að sóknaraðili gæti sem aðili að nauðungarsölunni haft uppi mótmæli gegn frumvarpi til úthlutunar söluverðs jarðarinnar og leitað eftir atvikum úrlausnar héraðsdóms um ákvörðun sýslumanns um þann ágreining, sbr. 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991. Af þessum sökum er augljóst að hvorki eru efni til að fjalla um málsástæður sóknaraðila sem lúta að gildi nauðungarsölunnar né málsástæður hans er varða gildi fjárnáms sem gert var hjá honum. Hér er því eingöngu til úrlausnar hvort varnaraðili eigi gilda kröfu sem leiði til þess að hann eigi rétt á að fá úthlutað af söluandvirði Litla-Hvamms í samræmi við tryggingarbréfið sem hvílir á 1. veðrétti jarðarinnar. Óumdeilt er að sóknaraðili setti jörðina Litla-Hvamm með títtnefndu tryggingar-bréfi að veði fyrir öllum skuldum og fjárskuldbindingum sem varnaraðili ætti á hendur Sláturfélaginu Ferskum afurðum ehf. Því hefur ekki verið haldið fram af sóknaraðila undir rekstri málsins að tryggingarbréf þetta sé af einhverjum ástæðum ógilt eða úr gildi fallið. Sóknaraðili hefur þó haldið því fram að krafa varnaraðila samkvæmt réttarsátt frá 13. desember 2001 væri niður fallin þar sem varnaraðili hafi fallið frá öllum kröfum á hendur sóknaraðila þegar hann felldi niður mál á hendur sóknaraðila sem hann höfðaði 26. október 2004. Sóknaraðili hefur engin rök fært fyrir því að í niðurfellingu málsins hafi falist yfirlýsing varnaraðila um að hann gæfi sóknaraðila kröfurnar eftir þó svo að þetta tiltekna mál væri fellt niður. Hinn 13. desember 2001 undirritaði sóknaraðili fyrir hönd Sláturfélagsins Ferskra afurða ehf. réttarsátt þar sem hann lofaði fyrir hönd félagsins að greiða varnaraðila 7.784.687 krónur ásamt tilgreindum vöxtum og kostnaði hinn 20. janúar 2002. Þessi greiðsla hefur ekki verið innt af hendi og á varnaraðili því gilda kröfu á hendur Sláturfélaginu Ferskum afurðum ehf. Þessi krafa líkt og aðrar kröfur varnaraðila á hendur sláturfélaginu getur fallið undir tryggingarbréfið. Þegar af þessari ástæðu ber að taka kröfu varnaraðila til greina, enda hefur hann lýst kröfu, sem er í samræmi við réttarsáttina, í söluandvirði Litla-Hvamms. Ekki verður fallist á með sóknaraðila að varnaraðili verði að eiga kröfu á veðsalann (sóknaraðila) líkt og sóknaraðili hefur haldið fram. Rétt þykir að sóknaraðili greiði varnaraðila 175.000 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ekki eru efni til að dæma álag á málflutningsþóknun líkt og varnaraðili hefur krafist. Af hálfu sóknaraðila flutti málið Þormóður Skorri Steingrímsson héraðsdóms-lögmaður en af hálfu varnaraðila Bjarni Aðalgeirsson héraðsdómslögmaður. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp úrskurð þennan. Staðfest er sú ákvörðun sýslumannsins á Blönduósi frá 3. desember 2007 að hafna mótmælum sóknaraðila við úthlutun á 12.893.119 krónum af söluandvirði jarðarinnar Litla-Hvamms í Húnaþingi vestra til varnaraðila og að frumvarpinu verði breytt þannig að ekkert komi í hlut varnaraðila vegna tryggingabréfs á 1. veðrétti jarðarinnar, útgefnu 27. ágúst 1999. Sóknaraðili, Sigfús Levi Jónsson, greiði varnaraðila, Kaupþingi banka, 175.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 747/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og KarlAxelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með ódagsettri kæru, semmóttekin var í héraðsdómi 4. nóvember 2016 og barst réttinum ásamtkærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 2. nóvember 2016, þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. nóvember 2016 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en tilvara að honum verði gert að sæta vistun á viðeigandi stofnun meðan ágæsluvarðhaldi stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Ekki eru efni til þess, sbr. 100. gr.laga nr. 88/2008, að fallast á varakröfu varnaraðila þess efnis að honum verðigert að sæta vistun á viðeigandi stofnun meðan á gæsluvarðhaldi stendur endaber í varðhaldinu að veita honum fullnægjandi heilbrigðisþjónustu. Að þessugættu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 2. nóvember 2016. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinuhefur krafist þess fyrir dóminum í dag að X, kt. [...], verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 30. nóvember 2016, kl. 16:00. Krafaner reist á c lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Meintbrot kærða er talið varða við 155. gr., 244. gr., 245. gr. og 259. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 auk umferðarlaga nr. 50/1987 og laga um ávana- ogfíkniefni nr. 65/1974. Kærðimótmælir kröfunni og krefst þess að kröfu umgæsluvarðhald verði hafnað en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaðurskemmri tími og að kærða verði gert að sæta vistun á viðeigandi stofnun á meðaná gæslu stendur. Í greinargerð lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu segir að lögreglan rannsaki nú oghafi til meðferðar neðangreind mál er varði kærða en í þessum málum sé kærðiundir rökstuddum grun og í öðrum tilvikum undir sterkum grun um brot gegnalmennum hegningarlögum sem og sérrefsilögum. Málnr. 007-2016-[...].Þann 1.nóvember 2016 hafi kærði verið handtekinn rétt um kl. 14 grunaður um að hafastolið vörum úr [...] að verðmæti kr.182.499. Starfsmenn verslunarinnar hófu eftirför eftir kærða úr versluninni ogkölluðu til lögreglu. Þeir afhentu einnig lögreglu poka og bakpoka sem kærðahafði misst á hlaupum og í þeim voru vörur úr [...]. Við skýrslutöku lögreglukvaðst kærði ekki vita hvort hann hafi stolið vörunum og hvort þetta væri hannværi á myndum úr versluninni.Málnr. 007-2016-[...]Kæra hafi borist lögreglu vegna þjófnaður íverslun [...] við [...] í Reykjavík þann 13. október sl. Upptökur eru til afþjófnaðnum úr versluninni og mun kærði sjást stela ýmsum vörum, samtals aðverðmæti kr. 196.955. Við skýrslutöku lögreglu kvaðst kærði ekki vita hvorthann hafi stolið vörunum og hvort þetta væri hann væri á myndum úr versluninni.Málnr. 007-2016- [...]Kæra hafi borist lögreglu vegna gripdeildar áýmsum vörum samtals að verðmæti kr. 126.868 aðfaranótt 21. september sl. íþjónustustöð [...] við [...] í [...]. Í kæru kemur fram að kærði hafi verið aðverki og upptökur eru af honum ásamt myndum við brotið. Við skýrslutökulögreglu kvaðst kærði ekki vita hvort hann hafi stolið vörunum og hvort þettaværi hann væri á myndum úr versluninni.Málnr. 007-2016-[...]Þann 12.september sl. hafi lögregla verið kölluð til vegna þjófnaðar kærða í ýmsumverslunum í [...] í [...]. Kærði viðurkenndi fyrir lögreglu að hafa stoliðfatnaði í verslunum [...] og [...] og vörum í versluninni [...].Málnr. 007-2016-[...]Þann 11.september sl. hafi kærði veriðhandtekinn eftir að hafa tekið sjónvarp og stolið ýmsum vörum úr verslun [...]við [...] í [...]. Starfsmaður búðarinnar elti kærða og kom að lögreglumaður áfrívakt sem hafði afskipti af kærða og sjónvarpið var afhent starfsmanninum.Við handtöku kærða voru á honum ýmsir munir sem lögreglu grunar að sé þýfi aukfíkniefna. Upptökur og myndir úr versluninni sýna kærða athafna sig íversluninni og ganga út með vörur. Við skýrslutöku lögreglu kvaðst kærði fyrstvera saklaus en kvaðst svo ekki muna eftir atvikum og rengja ekki ef myndirsýna hann stela munum. Hann kvaðst vera í slæmu ástandi vegna læknalyfja sökumveikinda og neyslu fíkniefna. Málnr. 007-2016-[...]Kæra hafi borist lögreglu vegna þjófnaður og gripdeildarí verslun [...] við [...] í [...] þann 30. ágúst sl. Upptökur eru til afþjófnaðnum úr versluninni og mun kærði sjást þar stela ýmsum vörum og ganga útmeð ógreiddar vörur, samtals að verðmæti kr. 152.980. Við skýrslutöku lögreglukvaðst kærði ekki vita hvort hann hafi stolið vörunum og hvort þetta væri hannværi á myndum úr versluninni.Málnr. 007-2016-[...]Þann 29. ágúst sl. hafi lögregla verið kölluðtil vegna þjófnaðar kærða úr verslun [...] í [...] í [...]. Öryggisverðir vorumeð kærða í tökum þegar lögreglu bar að og þeir ásamt starfsmönnumverslunarinnar upplýstu að kærði hafi stolið [...]. Á honum fannst einnigamfetamín. Kærði sjáist á myndum og upptökum úr versluninni stela [...] aðverðmæti kr. 5.299. Við skýrslutöku lögreglu játaði kærði sök og kvaðst hafaneytt Rivotril, fíkniefna og áfengis.Málnr. 007-2016- [...]Kæra hafi borist lögreglu vegna gripdeildar ogþjófnaðar þann 29. ágúst sl. úr verslun [...] við [...] í [...]. Starfsmennverslunarinnar höfðu afskipti af kærða í versluninni eftir að hafa orðið þessvarir að hann hefði stungið [...] í poka og reyndu að stöðva hann. Einnig séstbrotið á upptökum og ljósmyndum frá versluninni. Kærði hljóp þá út úrversluninni með [...] að verðmæti kr. 5.990. Við skýrslutöku lögreglu kvaðstkærði ekki muna eftir þessu og sæi ekki hvort þetta væri hann á myndum fráversluninni.Málnr. 007-2016- [...]Þann 15. ágúst sl. hafi verið tilkynnt umnytjastuld á bifreið og síðar fölsun á skjölum um eigandaskipti á bifreiðinni.Kærði var handtekinn eftir að lögreglan stöðvaði akstur hans á bifreiðinni.Kærði er sviptur ökurétti og var einnig undir áhrifum ávana- og fíkniefna viðaksturinn. Við skýrslutöku lögreglu viðurkenndi kærði að hafa notað bifreiðinaheimildarlaust eftir að hann skilaði ekki bifreiðinni til eiganda hennar ogfalsað skjöl í því skyni að skipta um nafn eiganda bifreiðarinnar hjáSamgöngustofu. Málnr. 007-2016- [...]Kæra hafi borist lögreglu vegna gripdeildar ogþjófnaðar þann 3. ágúst sl. úr verslun [...] við [...] í [...]. Starfsmennverslunarinnar höfðu afskipti af kærða í versluninni eftir að hafa orðið þessvarir að hann hefði stungið [...] inn á sig og reyndu að ræða við hann. Einnigsést brotið á upptökum og ljósmyndum frá versluninni. Kærði hljóp þá út úrversluninni með [...] að verðmæti kr. 3.799.Við skýrslutöku lögreglu kvaðst kærði ekki muna eftir þessu en þekktisig á mynd.Málnr. 007-2016-[...]Kæra hafi borist lögreglu vegna þjófnaðar þann21. júlí sl. úr verslun [...] við [...] í [...]. Þar sjáist kærði á myndum ogupptökum úr versluninni stela [...] að verðmæti kr. 8.799. Við skýrslutökulögreglu kvaðst kærði ekki vita hvort hann hafi stolið og hvort þetta væri hannværi á myndum úr versluninni.Málnr. 007-2016-[...]Kæra hafi borist lögreglu vegna þjófnaðar þann18. júlí sl. úr verslun [...] við [...] í [...]. Samkvæmt kæru sýna upptökur úrversluninni kærða stela [...] að verðmæti kr. 3.759 og kærði þekkist á mynd.Við skýrslutöku lögreglu kvaðst kærði ekki muna eftir þessu en þekkti sig ámynd.Málnr. 007-2016- [...]Kæra hafi borist lögreglu vegna þjófnaðar þann14. júlí sl. úr verslun [...] við [...]í [...]. Samkvæmt kæru sýna upptökur úr versluninni kærða stela [...] aðverðmæti kr. 8.258. Við skýrslutöku lögreglu kvaðst kærði ekki vita hvort hannhafi stolið [...] og neitaði að svara hvort hann þekkti sig á mynd.Þá sé einnig til meðferðar hjá lögreglu málnr. 007-2016-[...] frá 29. maí sl. þar sem kærði ersakaður um valdstjórnarbrot með því að hafa hótað lögreglumanni. Einnig varkærði færður til blóðsýnatöku vegna gruns um aksturs undir áhrifum og í honummældist bæði fíkniefna og áfengi í blóði. Kærði kvaðst hafa verið undir áhrifumáfengis og neitaði fyrir að hafa ekið bifreiðinni, kvaðst ekki muna hvort hannhafi hótað lögreglumanni en kvaðst örugglega hafa gert það.Kærða eigi þó nokkurn og stöðugan sakarferilfrá árinu 2010 fyrir auðgunarbrot, umferðarlagabrot og ýmis önnur hegningar- ogsérrefsilagabrot. Nú síðast hafi hann hlotið 10 mánaða fangelsi þar af hafiverið frestað fullnustu 9 mánaða með sérskilyrðum með dómi HéraðsdómsReykjaness þann 22. febrúar 2016 og þar áður 8 mánaða fangelsi með dómiHæstaréttar þann 17. desember 2015. Samkvæmt upplýsingum lögreglu hafi kærðiafplánað fyrrgreinda dóma á viðeigandi stofnun vegna ástands hans. FyrirHéraðsdómi Reykjaness sé einnig rekið mál gegn kærða fyrir umferðarlagabrot nr.S-[...]/2016 (lögreglumál nr. 316-2016-[...]) og standi meðferð þess enn yfir. Í ljósi ofangreindra mála, fjölda brota ogsakarferils kærða þyki að mati lögreglu ljóst að hann hafi einbeittanbrotavilja og virðist ekkert lát vera á brotastarfsemi hans. Lögregla telureinnig ljóst að hann hafi með brotum sínum rofið skilorð dóms síns frá 22. febrúarsl. nr. S-[...]/2015, bæði með nýjum brotum auk neyslu ávana- og fíkniefna ogáfengis. Að auki telur lögregla víst að kærði muni hljóta óskilorðsbundiðfangelsi vegna brota þeirra sem að baki kröfunni standa. Vísast þá til fjöldabrota kærða á tiltölulega skömmum tíma, skilorðsrofs hans og ítrekun brotanna.Með vísan til framangreinds telur lögreglan því yfirgnæfandi líkur á því aðkærði muni halda brotastarfsemi áfram fari hann frjáls ferða sinna og þvínauðsynlegt að hann sæti gæsluvarðhaldi á meðan mál hans sæta dómsmeðferð. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagnaog c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála, er þess krafistað krafan nái fram að ganga. Rökstuddur grunur er komin fram um að kærðihafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við og að ætla megiað enn sé hætta á að ákærði muni halda áfram brotastarfsemi fari hann frjálsferða sinna. Því er fallist á með lögreglustjóra að skilyrði c liðar 1. mgr. 95. gr. laga 88/ 2008 séuuppfyllt. Kærði gerir þá varakröfu að hann verði vistaður á viðeigandi stofnunvegna andlegra veikinda sinna. Gögn hafa verið lögð fram í málinu sem staðfestaveikindi kærða. Ekki er unnt að taka þessa kröfu kærðu til greina enfangelsismálayfirvöld munu hins vegar gera viðeigandi ráðstafanir í þessusambandi, sbr. 22. gr. laga nr. 15/2016 um fullnustu refsinga. Er krafa umgæsluvarðahald því tekin til greina eins og nánar greinir í úrskurðarorði enekki þykja efni til að marka varðhaldinu skemmri tíma en krafist er.Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð:Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilmiðvikudagsins 30. nóvember 2016, kl. 16:00.
|
Mál nr. 508/2002
|
Þjófnaður Ítrekun Vanaafbrotamaður Dráttur á máli Hegningarauki
|
B, sem er vanaafbrotamaður, var dæmdur í 6 mánaða fangelsi fyrir þrjú þjófnaðarbrot. Við ákvörðun refsingarinnar var litið til þess að B hafði ítrekað gerst sekur um þjófnað og að hann hafði drýgt eitt brotanna í félagi við annan mann.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst þess að refsing hans verði milduð og hún skilorðsbundin. Ákærði áfrýjaði héraðsdómi til Hæstaréttar með símskeyti til héraðsdómara sem barst ríkissaksóknara 24. apríl 2000. Var ákærði þá í afplánun á 120 daga fangelsisrefsingu, sem honum hafði verið dæmd fyrir umferðarlagabrot samkvæmt tveimur dómum upp kveðnum 2. nóvember 1999 og 7. janúar 2000. Lauk hann afplánun refsingarinnar að fullu 13. júní 2000, en þann sama dag var, sem fyrr segir, gefin út áfrýjunarstefna í málinu. Ekki tókst að birta honum stefnuna þar sem hann hvarf af landi brott. Mun ákærði hafa verið búsettur í Danmörku frá miðju ári 2000 og fram á síðastliðið haust. Samkvæmt bréfi ríkislögreglustjóra til lögreglunnar í Kaupmannahöfn 30. ágúst 2000 var stefnan send utan til birtingar í Danmörku, en ekki tókst sú birting fyrr en 14. nóvember 2002 þegar ákærði var kominn á ný til landsins. Krefst ákærði þess meðal annars með hliðsjón af þessum drætti að refsing hans verði milduð. Ákærði hvarf af landi brott án þess að gera ráðstafanir til þess að í hann næðist. Var það því við hann sjálfan að sakast að ekki tókst fyrr að birta honum stefnuna. Ákærði hefur frá árinu 1975 hlotið 37 refsidóma, aðallega fyrir ýmis hegningarlagabrot, þar af 26 vegna auðgunarbrota, síðast 3. júlí 1995 þegar hann var dæmdur í 4 mánaða fangelsi fyrir þjófnað og hylmingu. Eftir það var hann dæmdur í desember 1998 til greiðslu sektar vegna fíkniefnabrots og tvívegis eftir það fyrir umferðarlagabrot á árunum 1999 og 2000, eins og að framan er rakið. Þá var hann dæmdur í héraðsdómi í Kaupmannahöfn 2. apríl 2001 til greiðslu sektar fyrir brot gegn 276. gr. og 1. mgr. 287. gr. danskra hegningarlaga. Með brotum þeim, sem hann er hér sakfelldur fyrir, hefur hann nú ítrekað gerst sekur um þjófnað. Ber því að ákveða honum refsingu með vísan til 71. gr. og 255. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði, sem er vanaafbrotamaður, drýgði eitt af brotunum, sem mál þetta varðar, í félagi við annan mann. Verður við ákvörðun refsingar því einnig litið til 2. mgr. 70. gr. og 72. gr. almennra hegningarlaga, sbr. og 77. gr. laganna. Að öllu þessu virtu verður niðurstaða héraðsdóms um refsingu ákærða staðfest. Ákærði skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 70.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. mars 2000. Málið er höfðað með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík, dags. 15. febrúar sl. á hendur ákærðu, Bjarna Leifi Péturssyni, kt. 150658-2419, Snorrabraut 35, Reykjavík, og Grétari Magnússyni, kt. 041162-2019, óskráðum í hús, "fyrir eftirtalda þjófnaði framda í Reykjavík á árinu 1999: I. Ákærða Bjarna Leifi: 1. Þriðjudaginn 27. júlí farið inn í útigeymslu við Hverfisgötu 58 og stolið rafmagnssnúru með straumbreyti, veiðivesti, vigt, vöðlum og 3 fluguboxum, samtals að verðmæti um kr. 50.000. (Mál nr. 010-1999-17822) 2. Aðfaranótt fimmtudagsins 30. desember farið inn í geymslu við Lokastíg 28a og stolið stingsög og 3 borvélum, samtals að verðmæti um kr. 90.000. (Mál nr. 010-1999-31102) II Ákærðu báðum með því hafa í félagi þriðjudaginn 27. júlí, við Sölvhólsgötu 11, stolið borvél, boxi sem innihélt 24 skrúfbita, stingsög, töng og vinkildrifi, samtals að verðmæti um kr. 70.000. (010-1999-17824) Ofangreind brot teljast varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar". I. Ákærði, Bjarni Leifur. 1. Ákærði viðurkenndi hjá lögreglu að hafa farið inn í geymsluna við Hverfisgötu 58 og stolið þeim verðmætum sem ákært er fyrir. Hér fyrir dómi vildi hann ekki segja annað en að hann vísaði til lögregluskýrslunnar. Málið hefur þó sætt aðalmeðferð og hefur m.a. rannsóknarlögreglumaður sá sem yfirheyrði ákærða staðfest að skýrslan sé efnislega rétt. Fyrir liggur að verðmætin sem stolið var fundust heima hjá ákærða. Er ákærði orðinn sannur að þessum þjófnaði og broti gegn 244. gr. almennra hegningarlaga. 2. Ákærði viðurkenndi hjá lögreglu að hafa farið inn á Lokastíg 28a og stolið þeim verðmætum sem ákært er fyrir. Hér fyrir dómi vildi hann ekki segja annað en að hann vísaði til lögregluskýrslunnar. Málið hefur þó sætt aðalmeðferð og hefur m.a. rannsóknarlögreglumaður sá sem var viðstaddur yfirheyrsluna yfir ákærða staðfest að skýrslan sé efnislega rétt. Fyrir liggur að verðmætin sem stolið var fundust heima hjá ákærða. Er ákærði orðinn sannur að þessum þjófnaði og broti gegn 244. gr. almennra hegningarlaga. II. Ákærðu báðir. Fyrir liggur að ákærðu voru handteknir kl. 15.55 þriðjudaginn 27. júlí sl. á gatnamótum Hverfisgötu og Smiðjustígs eftir að boð höfðu borist til lögreglunnar að tveir menn væru á bifreiðastæði við Þjóðleikhúsið að eiga þar við bíla. Reyndust þeir vera í mikilli vímu og hefur komið fram hjá þeim að þeir hafi bæði verið drukknir og undir áhrifum lyfja. Í grárri íþróttatösku sem ákærði, Grétar, var með fundust m.a. handborvél, stingsög og töng. Þá fundust á ákærða, Bjarna Leifi, box með 24 skrúfbitum og vinkildrif. Rétt eftir að ákærðu höfðu verið handteknir var tilkynnt um þjófnað á sams konar hlutum frá Sölvhólsgötu 11 sem er rétt fyrir neðan þann stað, sem ákærðu voru handteknir, eins og alkunna er. Sá sem saknaði þessara verðmæta, Sigurður Sigvaldason, bar kennsl á þau og tók við þeim úr höndum lögreglu. Kvaðst hann hafa verið að vinna við innréttingar þarna ásamt öðrum. Hafi þeir brugðið sér afsíðis í kaffi. Maður nokkur hafi komið og rekið inn nefið í kaffistofuna til þeirra og sagt: “Ég er að villast”, og farið aftur. Þegar þeir komu til baka úr kaffihléinu hafi verið horfin borvél, box með skrúfbitum, stingsög, töng og vinkildrif. Hringt hafi verið í lögregluna og tilkynnt um þetta. Þegar ákærðu voru yfirheyrðir hjá lögreglu daginn eftir sögðust þeir ekki muna eftir atburðum gærdagsins að öðru leyti en því að Grétar sagðist hafa verið á “fylleríi” frá því fyrir helgina og verið að koma af veitingastaðnum Keisaranum ásamt meðákærða, Bjarna Leifi. Kvaðst hann hafa neytt valíums og rópanóls ofan í áfengisdrykkju. Ákærði, Bjarni Leifur, gat ekki annað sagt af ferðum sínum og gerðum en að hann hefði verið við drykkju ásamt meðákærða, Grétari, og fleirum daginn áður og hefði hann þar að auki ekki sofið neitt nóttina áður. Þá sagðist hann hafa fengið valíum og rópanól hjá meðákærða, Grétari. Fyrir dómi hefur ákærði, Bjarni Leifur, sagt að hann hafi engu við skýrslu sína hjá lögreglu að bæta en meðákærði, Grétar, að hann muni ekki til þess að hafa stolið neinu á Sölvhólsgötu. Hann segist muna eftir því að hafa verið á Keisaranum við drykkju þennan dag en ekki muna með hverjum. Hann neitar því að hafa verið með þýfi á sér þegar hann var tekinn. Þrátt fyrir neitun ákærða, Grétars, að hann hafi verið með hluta af þýfinu í fórum sínum þegar ákærðu voru handteknir, verður að telja sannað, með því sem fyrir liggur í málinu og rakið var hér fyrst, að ákærðu hafi stolið þeim verðmætum sem ákært er fyrir. Eru þeir þannig orðnir sannir að broti gegn 244. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði, Bjarni Leifur, á að baki gríðarlangan og mikinn sakferil. Hann hefur frá árinu 1975 hlotið 39 refsidóma, aðallega fyrir hegningarlagabrot. Refsing ákærða nú verður hegningarauki við tvo dóma í nóvember og janúar sl. sem hann hlaut fyrir umferðarlagabrot. Er þá litið til þess einnig að hann hefur ekki hlotið dóm fyrir hegningarlagabrot frá því á árinu 1995. Refsingin þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 6 mánuði. Ákærði, Grétar, á að baki mikinn sakferil. Frá árinu 1979 hefur hann hlotið 27 refsidóma, bæði fyrir hegningar- og umferðarlagabrot. Síðast var ákærði dæmdur fyrir hegningarlagabrot í ágúst 1998 og var sá dómur síðar staðfestur í Hæstarétti. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Dæma ber ákærða, Grétar, til þess að greiða verjanda sínum, Erni Clausen hrl., 45.000 krónur í málsvarnarlaun en annan sakarkostnað mun ekki hafa leitt af málinu. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Bjarni Leifur Pétursson, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærði, Grétar Magnússon, sæti fangelsi í 3 mánuði. Ákærði, Grétar, greiði verjanda sínum, Erni Clausen hrl., 45.000 krónur í málsvarnarlaun.
|
Mál nr. 115/2016
|
Kærumál Vistun á stofnun
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram vistaður á viðeigandi stofnun á grundvelli 2. mgr. 95. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og KarlAxelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. febrúar 2016, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 2016, þar sem varnaraðila var gert að sætavistun á viðeigandi stofnun meðan mál hans er til meðferðar hjá HéraðsdómiReykjavíkur en þó ekki lengur en til föstudagsins 11. mars 2016 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilikrefst þess að honum verði gert að sæta gæsluvarðhaldi í stað vistunar áviðeigandi stofnun.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinnkærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. febrúar 2016.Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði aðákærða X, kennitala [...], [...], Reykjavík, verði gert að sæta áfram vistun áviðeigandi stofnun meðan mál hans er til meðferðar fyrir Héraðsdómi Reykjavíkuren þó ekki lengur en til föstudagsins 11. mars 2016, kl. 16:00.Ígreinargerð saksóknara kemur fram að með útgáfu ákæru 14. janúar 2016 hafiríkissaksóknari höfðað mál á hendur X þar sem honum sé gefið að sök manndrápmeð því að hafa að kvöldi fimmtudagsins 22. október 2015, að [...], Reykjavík,veist að A, fæddum [...], með hnífi og stungið hann margsinnis í líkamann, enein stungan hafi gengið inn í hjartað og önnur í lifur, allt með þeimafleiðingum að hann hlaut bana af. Sé brotið í ákæru talið varða við 211. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Starfsmennbúsetukjarna fyrir geðfatlaða að [...], Reykjavík, kölluðu til lögreglu eftirað hafa komið að ákærða þar sem hann kraup yfir brotaþola með hníf í hendinni íherbergi þess síðarnefnda. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu hafi verið greinilegtað brotaþoli hafði verið stunginn ítrekað í líkamann að framanverðu, þ.e. íbrjóst, búk, læri og nára. Ákærði hafi upplýst lögreglu á vettvangi að hannhafi afhent starfsmanni búsetukjarnans hnífinn. Brotaþoli hafi verið látinn ersjúkraflutningamenn hafi komið á vettvang.Ákærðihafi í yfirheyrslum hjá lögreglu játað að hafa af ásettu ráði banað A. Þá hafikomið fram í framburði hans að hann hafi lagt á ráðin um verknaðinn og orðiðsér úti um morðvopnið með nokkrum fyrirvara. Við rannsókn málsins hafi lögreglaóskað eftir mati geðlæknis á sakhæfi ákærða. Samkvæmt niðurstöðu álitsgerðarhans, dags. 4. nóvember 2015, sé ákærði haldinn mjög alvarlegri geðveiki sem aðmati geðlæknisins hafi leitt til þess að hann hafi verið „alls ófær til aðstjórna gerðum sínum á þeim tíma sem hann framkvæmdi verknaðinn hinn 22.október síðastliðinn.“Viðþingfestingu málsins þann 25. janúar sl. hafi ákærði játað sök. Í fyrirtökumálsins þann 5. febrúar sl. hafi tveir matsmenn verið dómkvaddir til að metasakhæfi ákærða og skulu þeir ljúka matinu svo fljótt sem verða má og eigi síðaren 18. mars 2016.Ákærðihafi sætt gæsluvarðhaldi frá 23. október 2015, fyrst á grundvellirannsóknarhagsmuna skv. a. lið 1. mgr. 95. gr. sakamálalaga nr. 88/2008(úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. R-[...]/2015), en frá 5.nóvember sl. hefur ákærði verið vistaður á viðeigandi stofnun skv. 2. mgr. 95.gr. sbr. 100. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sjá úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur í málum nr. R-[...]/2015, R-[...]/2015, R-[...]/2015 ogR-[...]/2016 og dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. [...]/2015. Aðmati ríkissaksóknara sé ákærði samkvæmt ofangreindu undir sterkum grun um aðhafa framið brot það sem greinir í ákæru. Brot gegn ákvæði 211. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 getur varðað allt að ævilöngu fangelsi. Samkvæmtálitsgerð geðlæknis sé hugsun ákærða mjög trufluð, hann haldinn miklumranghugmyndum og iðrast ekki gjörða sinna. Með hliðsjón af ætluðum verknaðiákærða og ástandi hans sé það mat ríkissaksóknara að ákærði sé hættulegurumhverfi sínu og að nauðsynlegt sé með tilliti til almannahagsmuna að hanngangi ekki laus. Með vísan til niðurstöðu geðlæknis sé talið að forsendur séutil þess að í stað gæsluvarðhalds verði ákærða gert að sæta vistun á viðeigandistofnun þar sem unnt er að meðhöndla veikindi hans. Vísast til 2. mgr. 95. gr.laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sbr. 100. gr. sömu laga. Ennfremur tildóms Hæstaréttar og fyrri úrskurða Héraðsdóms Reykjavíkur um gæsluvarðhald ogvistun ákærða.NiðurstaðaMeð vísan til þess sem fram hefurkomið fyrir dómi er á það fallist að sterkur grunur leiki á því að ákærði hafigerst sekur um brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því aðhafa banað A að kvöldi fimmtudagsins 22. október sl. Brot gegn ákvæði þessugetur varðað allt að ævilöngu fangelsi. Að þessu leyti er skilyrðum 2. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 fullnægt. Þá er á það fallist að brotið sé þess eðlis aðfullnægt sé því skilyrði greinarinnar að varðhald sé nauðsynlegt með tillititil almannahagsmuna. Ákærði mótmælir niðurstöðugeðrannsóknar B geðlæknis frá 4. nóvember 2015 og telur sig vera sakhæfan.Óskar hann eftir því að sæta gæsluvarðhaldi í stað vistunar á viðeigandi stofnun.Í fyrrgreindri geðrannsókn eru færð rök fyrir því að ákærði sé haldinnaðsóknargeðklofa og að hugsun hans sé mjög trufluð. Telur geðlæknirinn aðákærði sé haldinn alvarlegri geðveiki sem að hans mati hafi orðið til þess aðhann hafi verið alls ófær um að stjórna gerðum sínum á þeim tíma er brotið áttisér stað. Í þessu ljósi er á það það fallist að ákærði verði í staðgæsluvarðhalds vistaður á viðeigandi stofnun eins og farið er fram á af hálfuríkissaksóknara. Verður því fallist á kröfu sóknaraðila eins og í úrskurðarorðigreinir. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R ÐÁkærði, X, kt. [...], skal áframvistaður á viðeigandi stofnun meðan mál hans er til meðferðar fyrir HéraðsdómiReykjavíkur en þó ekki lengur en til föstudagsins 11. mars 2016, kl. 16:00.
|
Mál nr. 383/2002
|
Fasteignakaup Vanefnd Afhendingarréttur Stöðvunarréttur Dráttarvextir
|
ÓL og G keyptu íbúðarhúsnæði í byggingu af ÓÞ, en S ehf. tók síðar við réttindum og skyldum ÓÞ vegna framkvæmdanna. Verulegar vanefndir urðu á framkvæmd verksins og héldu ÓL og G að sér höndum með nánar tilteknar kaupsamningsgreiðslur. Fór svo að S ehf. höfðaði mál gegn ÓL og G til greiðslu eftirstöðva kaupverðsins auk ýmiss kostnaðar í tengslum við viðskiptin. Var ÓL og G gert að greiða S ehf. stærstan hluta af kröfunni, en frá henni dregin gagnkrafa sem aðilar höfðu orðið sammála um að ÓL og G ætti á hendur S ehf. Var upphafstími dráttarvaxta miðaður við þann dag sem S ehf. aflétti tryggingabréfi að fjárhæð 10.000.000 krónur af íbúð ÓL og G.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 19. ágúst 2002. Þau krefjast sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms, en þó þannig að til frádráttar kröfu hans, sem þar var tekin til greina, komi samtals 1.365.000 krónur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta varðar uppgjör vegna kaupa áfrýjenda á nánar tilgreindri íbúð af stefnda í fjöleignarhúsinu Lækjarsmára 13, Kópavogi, en kaupsamningur var gerður 28. maí 1993. Húsið var þá enn í byggingu og var íbúðin afhent áfrýjendum í maí 1995. Óumdeilt er að ýmsar vanefndir urðu af hálfu stefnda og héldu áfrýjendur vegna þessa að sér höndum með tilteknar greiðslur samkvæmt kaupsamningnum. Í málinu krefur stefndi áfrýjendur um greiðslu eftirstöðva kaupverðsins. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um einstaka liði í kröfu stefnda, sem þar var fallist á og áfrýjendur leita sýknu af, en þeir námu samtals 3.725.739 krónum. Svo sem nánar greinir í hinum áfrýjaða dómi tókst samkomulag við aðalmeðferð málsins milli aðila um að áfrýjendur ættu gagnkröfu á hendur stefnda, sem í þremur liðum var talin nema alls 1.365.000 krónum samkvæmt bókun í þingbók, sem aðilarnir eru sammála um fyrir Hæstarétti að réttilega hafi verið færð. Héraðsdómur tók mið af þessu samkomulagi við úrlausn málsins, en þó þannig að gagnkrafa áfrýjenda er í hinum áfrýjaða dómi sögð vera 1.295.000 krónur eða 70.000 krónum lægri en samkomulagið laut að. Með fyrrgreindri dómkröfu fyrir Hæstarétti leitar stefndi leiðréttingar á þessu. Fyrir Hæstarétti gera áfrýjendur meðal annars gagnkröfu um skaðabætur að fjárhæð 360.000 krónur fyrir drátt á afhendingu bílageymslu. Þessi krafa var ekki höfð uppi fyrir héraðsdómi og er því of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála eins og henni var breytt með 17. gr. laga nr. 38/1994. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um gagnkröfu áfrýjenda að öðru leyti. Samkvæmt öllu framansögðu á stefndi þannig kröfu á áfrýjendur að fjárhæð 2.360.739 krónur. Eins og getið er um í héraðsdómi hvíldi á íbúð áfrýjenda lán að fjárhæð 10.000.000 krónur samkvæmt tryggingarbréfi, sem seljandi íbúðarinnar hafði gefið út skömmu eftir gerð áðurnefnds kaupsamnings um hana við áfrýjendur. Veði samkvæmt bréfinu var fyrst létt af íbúðinni 6. febrúar 2002. Svo sem getið er í héraðsdómi gátu áfrýjendur átt á hættu fram að þeim tíma að fullnustu yrði leitað í íbúðinni fyrir þeirri kröfu, er tryggingarbréfið tók til. Samkvæmt meginreglum kröfuréttar höfðu þau heimild til að halda eftir öllum greiðslum sínum, sem vörðuðu kaupin, meðan svo stóð á, enda námu þær stórum lægri fjárhæð en tryggingarbréfið. Samkvæmt 13. gr. áðurgildandi vaxtalaga nr. 25/1987, sbr. nú 7. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu geta dráttarvextir ekki fallið á kröfu stefnda fyrr en 6. febrúar 2002, þegar veðinu var létt af íbúðinni. Verða áfrýjendur dæmd í sameiningu til að greiða stefnda áðurgreinda skuld ásamt dráttarvöxtum, eins og nánar segir í dómsorði. Rétt er að hver aðili beri sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum. Það athugast að héraðsdómari kvaddi til sérfróða meðdómsmenn án þess að séð verði að tilefni hafi verið til þess. Dómsorð: Áfrýjendur, Ólafur Lúðvíksson og Guðmundína Kolbeinsdóttir, greiði óskipt stefnda, Byggingafélaginu Sólhofi ehf., 2.360.739 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. febrúar 2002 til greiðsludags. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta var höfðað 26. september 2001 og tekið til dóms 7. þessa mánaðar. Stefnandi er Sólhof ehf., kt. 610194-2499, en stefndu eru Ólafur Lúðvíksson, kt. 311061-4429 og Guðmundína Kolbeinsdóttir, kt. 091162-3349, bæði til heimilis að Lækjarsmára 13 í Kópavogi. Dómskröfur stefnanda eru þær að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda kr. 4.065.774,00 með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af kr. 362.823,00 frá 22. júní 1994 til 27. júní 1994, af kr. 487.823,00 frá þeim degi til 20. júlí 1994, af kr. 587.823,00 frá þeim degi til 16. nóvember 1994, af kr. 1.587.823,00 frá þeim degi til 1. apríl 1995, af kr. 2.309.424,00 frá þeim degi til 5. maí 1995, af kr. 2.495.774,00 frá þeim degi til 16. apríl 1995, af kr. 3.865.774.,00 frá þeim degi til 30. mars 1998 og af kr. 4.065.774,00 frá þeim degi til 1. júlí 2001, og síðan með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags skv. 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. 1. nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, allt að frádregnum kr. 1.365.000,00. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndu krefjast aðallega sýknu, til vara sýknu að svo stöddu og til þrautavara lækkunar á stefnukröfum. Málskostnaðar er krafist í aðal og varakröfu en að hann verði látin niður falla í þrautavarkröfu. I. Stefndu keyptu íbúð nr. 0101 í fjölbýlishúsi að Lækjarsmára 13 í Kópavogi af Ólafi G. Þórðarsyni, sem stóð fyrir byggingunni. Stefnandi Sólhof ehf., einkahlutafélag Ólafs G. Þórðarsonar, tók síðar við öllum réttindum og skyldum varðandi byggingaframkvæmdir. Aðilar gerðu með sér kaupsamning 28. maí 1993 og er skemmst frá því að segja að verulegar vanefndir urðu á framkvæmd verksins af hálfu stefnanda, en stefndu héldu að sér höndum með kaupsamningsgreiðslur. Í þessu máli krefur stefnandi stefndu um eftirstöðvar kaupverðs. Málavextir eru nánar þeir að í kaupsamningi segir að íbúðin skyldi vera nánast tilbúin að innan við afhendingu. Veggir og loft málað. Innihurðir, eldhúsinnrétting og skápar í svefnherbergi fylgi uppsett. Baðherbergi flísalagt með uppsettum skápum, vaski, klósetti og baði. Í kaupsamningi segir þó um rafmagn að rafvirki dragi í fyrir vinnuljósi í íbúð en rafmagn í sameign verði frágengið. Að utan skyldi nánast allt frágengið, bílastæði malbikað, göngustígar hellulagðir og lóðin tyrfð. Íbúðin skyldi vera fokheld í október 1993 og afhendast eigi síðar en í janúar 1994. Lóð skyldi grófjöfnuð eigi síðar en 1. september 1994 og bílastæði malbikað eigi síðar en í október 1994. Kaupverð var 8.700.000 krónur og skyldi greiðast þannig: 1. Við undirritun samnings kr. 1.000.000 2. Þegar íbúð væri fokheld kr. 1.000.000 3. Við afhendingu íbúðar kr. 721.601 4. Yfirtekin veðskuld á 1. veðréttir kr. 706.342 5. Með íbúð að Engihjalla 9 kr. 5.272.057 Samtals kr. 8.700.000 Segir í kaupsamningi að 1. 2. og 3. liður megi að öllu eða einhverju leyti greiðast með húsbréfum í stað skuldabréfa. Ekki er deilt um að stefnandi tók íbúð stefndu að Engihjalla 9 upp í kaupin og var hún metin á 5.272.057 krónur. Þá er heldur ekki deilt um að stefndu eigi enn ógreiddar kaupsamningsgreiðslur samkvæmt 2. og 3. tölulið hér að ofan, samtals 1.721.601 króna. Við kaupsamningsgerð afhentu stefndu víxil að fjárhæð 1.050.000 krónur sem var samþykktur til greiðslu af stefnda Ólafi en útgefinn af Ólafi G. Þórðarsyni með gjalddaga 10. september 1993. Aðilar deila um tilurð og tilgang þessa víxils. Stefnandi segir að hann hafi verið greiðsla stefndu á fyrstu kaupsamningsgreiðslu að fjárhæð 1.000.000 krónur og hafi 50.000 krónurnar verið vextir og kostnaður við víxilinn. Stefndu halda því aftur á móti fram að samið hafi verið um að stefnandi geymdi víxilinn þar til íbúðin yrði fokheld og þau fengju húsbréf. Í þessu sambandi vísa þau til ákvæða kaupsamnings þar sem segir: „Greiðsluliður númer 1, 2 og 3 mega, að öllu eða einhverju leyti, greiðast með húsbréfum í stað skuldabréfa.” Ólafur G. Þórðarson seldi víxilinn í Sparisjóð Kópavogs og fór hann í vanskil á gjalddaga. Fór víxillinn í innheimtu og lauk málinu með réttarsátt 25. janúar 1994 þar sem stefndi Ólafur og Ólafur G. Þórðarson lofuðu að greiða skuldina. Ekki var staðið við sáttina og var gert árangurslaust fjárnám hjá báðum skuldurum. Gjaldþrotaskipta var krafist á búi Ólafs G. Þórðarsonar þann 22. september 1994. Til þess að komast hjá gjaldþrotaskiptum gaf Ólafur G. Þórðarson út skuldabréf að fjárhæð 1.170.000 krónur og afhenti til tryggingar greiðslu víxilskuldarinnar. Bréfið var tryggt með veði í íbúð nr. 0201 að Lækjarsmára 13, Kópavogi. Fór svo að eigandi þeirrar íbúðar greiddi skuldina samkvæmt skuldabréfinu ásamt áföllunum kostnaði með 1.370.000 krónum þann 16. apríl 1997. Var andvirðið notað til þess að greiða eftirstöðvar víxilskuldarinnar sem þá var með kostnaði 1.229.965 krónur en áður höfðu borist greiðslur inn á skuldina þann 27. júní 1994, 125.000 krónur, þann 20. júlí 1994, 100.000 krónur og þann 16. desember 1996, 424.032 krónur. Síðustu greiðslu, 424.032 krónur, greiddu stefndu. Afsal fyrir eigninni var gefið út 12. desember 1994. Segir í afsalinu að eignin sé ekki komin í það horf er kaupsamningur segi til um. Afsalsgjafi skuldbindi sig til þess að efna kaupsamning eins fljótt og unnt verði. Síðan segir í afsali: „Umsamið kaupverð verður að fullu greitt, þegar afsalsgjafi hefur uppfyllt kaupsamninginn. Eftirfarandi greiðslur eru ógreiddar: 1. Víxill (sem var greiðsla við undirritun kaupsamnings) kr. 1.000.000 Víxillinn var í vanskilum (dr.ve. skiptast skv. samk. lagi) 2. Þegar íbúð er fokheld................................................. kr. 1.000.000 3. Við afhendingu íbúðar................................................ kr. 721.601 kr. 2.721.601” Þá segir einnig í afsalinu að stefndu taki að sér að greiða áhvílandi skuldabréf á eigninni eins og tekið hafi verið fram í kaupsamningi. Íbúðin varð fokheld 16. nóvember 1994. Stefndu bjuggu endurgjaldslaust í íbúðinni sem þau áður áttu að Engihjalla 9, Kópavogi þar til þau fluttu inn í íbúðina að Lækjarsmára 13 í maí 1995. Stefndu hafa lýst hér fyrir dómi ástandi hússins er þau fengu íbúðina afhenta. Sögðu þau að sameign hafi verið ómúruð og ófrágengin að öllu leyti. Ekki hafi verið flutt inn í aðrar íbúðir í stigaganginum og þær margar staðið opnar. Mikill gólfkuldi hafi verið í íbúð stefndu þar sem bílgeymsla hafi verið undir húsinu og hún ófrágengin og óeinangruð. Stefndu hafi tekið að sér að mála íbúðina og með samkomulagi við stefnanda tekið að sér að setja upp innréttingar. Þann 24. október 1997 höfðaði stefnandi mál á hendur stefndu vegna sömu krafna og dæmt er um í þessu máli. Stefndu tóku til varnar og öfluðu mats. Með dómi Héraðsdóms Reykjaness 16. júní 1999 voru stefndu sýknuð að svo stöddu þar sem verulega þótti skorta á að stefnandi hefði efnt skyldu sína samkvæmt kaupsamningi. Margir verkliðir væru enn óunnir og ennfremur hvíldi á eigninni 10.000.000 króna tryggingabréf til tryggingar skuldum stefnanda. Í þessu máli sundurliðar stefnandi kröfur sína þannig: 1. 362.823 krónur vegna veðskuldabréfs sem hvíldi á eign stefndu að Engihjalla 9 í Kópavogi. Óumdeilt er að stefndu skuldbundu sig til þess að færa þetta veð af eigninni en gerðu það ekki. Stefnandi tók því lánið yfir og krefst nú endurgreiðslu á eftirstöðvum lánsins með vöxtum frá 22. júní 1994, en þann dag greiddi hann lánið upp. 2. 225.000 krónur sem er kostnaður vegna vanskila á víxli. 3. 1.229.965 krónur sem er innlausnarfjárhæð umrædds víxils. 4. 140.035 krónur vegna lögmannskostnaðar vegna skuldabréfs sem fór í vanskil. Gerð var grein fyrir þessu skuldabréfi hér að framan. Ólafur G. Þórðarson notaði þetta skuldabréf til þess að greiða víxilinn en bréfið fór síðan i vanskil. Kostnaður að fjárhæð 140.000 krónur er kostnaður lögmanns við innheimtu skuldabréfsins. 5. 1.000.000 krónur vegna kaupsamningsgreiðslu er íbúðin varð fokheld. 6. 721.601 króna sem er kaupsamningsgreiðsla og átti að greiðast við afhendingu íbúðar. 7. 186.360 krónur vegna vinnu rafvirkja við að draga í rafmagn í íbúð stefndu. Stefnandi skýrir þennan lið þannig að um aukaverk hafi verið að ræða samkvæmt kaupsamningi aðila. 8. 200.000 krónur vegna úttektar stefndu á skápum í Húsasmiðjunni hf. Svo samdist með aðilum að stefndu fengju heimild stefnanda til þess að taka út innréttingar í Húsasmiðjunni hf. Gerðu þau það en stefnandi telur að stefndu hafi farið út fyrir heimild sína með því að taka út skápa í barnaherbergi og í forstofu. Stefndu telja aftur á móti þessa úttekt innan samningsákvæða. Samtals nema stefnukröfur stefnanda því 4.065.774 krónur. Stefnandi krefst uppgjörs á viðskiptum aðila og vísar í þeim efnum til samningsbundinna ákvæða og annars samkomulags um að hann eigi lögvarinn rétt til þess að fá söluverð eignarinnar greitt. Hann byggir kröfur sínar á meginreglum samningsréttar um skuldbindingagildi samninga og meginreglum kauparéttarins, sérstaklega 28. gr. laga nr 39/1922. Við aðalmeðferð málsins samþykkti stefnandi eftirfarandi lækkunarkröfu stefndu: 1. 229.000 krónur, sem er kostnaður stefndu við að setja upp innréttingar. Við aðalmeðferð var bóka að aðilar væru sammála um að hæfilegt endurgjald fyrir þennan verklið væri 229.000 krónur. 2. 850.000 krónur vegna skuldabréfs sem stefnandi skildi eftir á íbúð stefndu. Stefndu greiddu skuldabréfið upp 3. desember 1996 með 850.000 krónum. 3. 216.000 krónur vegna afhendingadráttar á íbúðinni. Við aðalmeðferð var bókað eftir aðilum að þeir væru sammála um að stefnandi greiddi 216.000 krónur vegna afhendingadráttar á íbúðinni. Til frádráttar koma því samtals 1.365.000 krónur. II. Stefndu halda því fram að við undirskrift kaupsamnings hafi þau verið látin afhenda víxil að fjárhæð 1.050.000 krónur til tryggingar fyrir útborgun íbúðarinnar. Við afhendingu víxilsins hafi verið um það samið og því lofað af hálfu stefnanda að hann færi ekki í umferð fyrr en íbúðin yrði fokheld, enda hafi seljendum verið gert ljóst að stefndu gætu ekki greitt hann fyrr en fokheldisvottorð lægi fyrir og þau gætu fengið lánafyrirgreiðslu vegna eignarinnar. Ekki hafi verið staðið við þessi fyrirheit af hálfu stefnanda og víxillinn seldur nær strax í banka. Íbúðin hafi ekki verið í umsömdu ástandi þegar stefndu hafi fengið hana afhenta. Hún hafi verið nánast tilbúin undir tréverk. Ástand sameignar hafi ekki heldur verið í samræmi við ákvæði kaupsamningsins. Vegna þeirra stórfelldu vanefnda sem orðið hafi á kaupsamningi af hálfu stefnanda, bæði með afhendingadrætti íbúðarinnar og því hve íbúðin hafi þarfnast mikilla lagfæringa eftir afhendingu, hafi stefndu lent í vanskilum með greiðslu lánsins sem þau hafi yfirtekið með kaupsamningi. Af þessum sökum hafi íbúðin farið á nauðungaruppboð haustið 1996. Eftir uppboðið hafi þau greitt upp vanskil á láni er hvíldi á 1. veðrétti með alls 1.367.718 krónum. Þá hafi þau þurft að greiða 424.032 krónur vegna fjárnáms sem hvílt hafi á íbúðinni. Þetta fjárnám hafi verið gert vegna víxilsins sem þau hafi verið fengin til að gefa út vegna fyrstu útborgunnar. Stefndu telja að stefnandi hafi misbeitt aðstöðu sinni og gerst brotlegur við ákvæði 3. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggjörninga, sérstaklega 33. og 36. gr. Auk þess verði að telja að með veðsetningu sinni á eigninni til Steypustöðvarinnar hf. með tryggingarbréfi að fjárhæð 10.000.000 króna og með öðrum heimildarlausum veðsetningum hafi stefnandi gerst brotlegur við grundvallarreglu kröfuréttar og ákvæði 250. gr. almennra hegningarlaga um skilasvik. Stefndu hafi verið rétt að halda eftir greiðslu kaupverðs þar sem að stefnandi hafi ekki efnt skyldur sínar. Í afsali komi fram að umsamið kaupverð skuli greiða þegar afsalsgjafi hafi efnt sínar kaupsamningsskyldur. Með þessu ákvæði í afsali sé gjalddaga hinna umsömdu greiðslna frestað þar til fullar efndir hafi farið fram af hálfu stefnanda. Stefndu mótmæla dráttarvöxtum, sérstaklega upphafstíma dráttarvaxta, enda falli skuldin ekki í gjalddaga fyrr en stefnandi hafi efnt sína samningsskyldu. Stefndu krefjast skuldajafnaðar og að dómurinn taki þá sérstaklega tillit til eftirfarandi atriða: Stefndu fengu íbúðina afhenta einu og hálfu ári of seint. Stefndu þurftu sjálf að innrétta hana að verulegu leyti. Stefndu þurftu um árabil að búa í ófrágengnu og hálfkláruðu húsi með ófrágenginni sameign og lóð. Stefndu þurftu árum saman að búa við mikinn gólfkulda þar sem bílskýli var opið og óeinangrað. Frágangur hússins er víða óvandaður og húsið því verðminna en önnur hús á sama stað. Stefndu hafa ekki getað ráðstafað eign sinni með eðlilegum hætti enda hún yfirveðsett af stefnanda án heimildar. Stefndu hafa ásamt öðrum eigendum sjálf þurft að annast lagfæringar og frágang á sameign. III. 1. Gegn andmælum stefnanda telst ósönnuð sú fullyrðing stefndu að víxillinn hafi átt að geymast og gerast upp síðar er stefndu fengju húsbréf. Víxillinn var seldur í banka og fór í vanskil á gjalddaga 10. september 1993. Réttarsátt var gerð 25. janúar 1994. Stefndu stóðu ekki við sáttina og að lokum greiddi stefnandi víxilinn með fullnaðargreiðslu 1.229.965 krónum, en áður hafði stefnandi greitt inn á víxilskuldina 125.000 krónur 27. júní 1994 og 100.000 krónur 20. júlí 1994. Verður þessi krafa stefnanda, samtals að fjárhæð 1.454.965 krónur, tekin til greina, en ekki þykir rétt að fallast á afleiddan kostnað stefnanda að fjárhæð 140.035 krónur vegna veðskuldabréfs, sem hann greiddi víxilinn með. 2. Stefndu greiddu íbúðina að Lækjarsmára 13, Kópavogi m.a. með íbúð sinni að Engihjalla 9, Kópavogi og skuldbundu sig til þess að aflétta af þeirri íbúð veðskuld við Sparisjóð Kópavogs. Það gerðu þau ekki og halda því fram að forsvarsmenn stefnanda hafi gefið það loforð að þessi skuld yrði gefin eftir vegna allra þeirra óþæginda sem þau hefðu mátt þola vegna tafa á byggingaframkvæmdum. Gegn andmælum stefnanda þykir þessi staðhæfing ósönnuð. Verða stefndu því dæmd til þess að greiða þessa skulda að fjárhæð 362.823 krónur með dráttarvöxtum frá 22. júní 1994, en þann dag greiddi stefnandi lokagreiðslu lánsins. 3. Ekki er deilt um að ógreidd er kaupsamningsgreiðsla að fjárhæð 1.000.000 krónur er stefndu áttu að greiða er íbúð þeirra yrði fokheld. Ekki er heldur deilt um að ógreidd er kaupsamningsgreiðsla að fjárhæð 721.601 krónur sem stefndu áttu að greiða við afhendingu íbúðarinnar. Verða stefndu dæmd til að greiða stefnanda þessa kaupsamningsgreiðslur. 4. Í kaupsamningi segir að rafvirki dragi aðeins fyrir vinnuljósi í íbúðina. Rafvirki á vegum stefnanda gekk frá rafmangi og er reikningur hans að fjárhæð 186.350 krónur. Efnislegar varnir hafa ekki komið fram gegn þessari kröfu og verður hún því tekin til greina. 5. Í kaupsamningi segir að skápar í svefnherbergi fylgi íbúðinni. Samdist svo með aðilum að stefndu tækju innréttingar og skápa út á reikning stefnanda í Húsasmiðjunni hf. Stefnandi heldur því fram að stefndu hafi umfram heimild tekið út skápa til þess að setja upp í barnaherbergi og forstofu. Stefnandi þykir ekki hafa fært nægileg rök fyrir þessari kröfu sinni og verður hún því ekki tekin til greina. Gagnkröfur stefndu þykja óljósar og órökstuddar og er því ekki unnt að taka þær til greina í þeim búningi sem þær voru settar fram í greinargerð og í málflutningi að öðru leyti en því sem þegar hefur orðið samkomulag um. Niðurstaða málsins verður því sú að stefndu verða dæmd til þess að greiða stefnanda samtals 3.725.739 krónur (1.454.965 + 362.823 + 1.000.000 + 721.601.000 + 186.350) með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 362.823 krónum (veðskuldabréf áhvílandi á Engihjalla 9), frá 22. júní 1994 til 27. júní 1994, af 487.823 krónum (útlagt vegna víxils, 125.000 krónur), til 20. júlí 1994, af 587.823 krónum (útlagt vegna víxils, 100.000 krónur), frá þeim degi til 5. maí 1995, af 774.173 krónum (raflagnavinna, 186.350 krónur), frá þeim degi til 16. apríl 1997, af 2.004.138 krónum (greiðsla víxils, 1.229.965 krónur), frá þeim degi til 1. júlí 2001, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til 8. febrúar 2002, en af 3.725.739 krónum (kaupsamningsgreiðslur 1.000.000 + 721.601 krónur), frá þeim degi til greiðsludags. Það er álit dómsins að ógreiddar kaupsamningsgreiðslur, samtals að fjárhæð 1.721.601 króna, eigi ekki að bera dráttarvexti fyrr en 8. febrúar 2002, en þann dag var lagt fram í málinu aflýst tryggingabréf að fjárhæð 10.000.000 króna, sem stefnandi hafði þinglýst í fullkomnu heimildarleysi á íbúð stefndu til tryggingar skuld stefnanda við Steypustöðina hf. Var stefndu rétt að halda eftir þessum kaupsamningsgreiðslum á meðan stefnandi efndi ekki kaupsamninginn að þessu leyti. Samkvæmt almennum reglum kröfuréttarins voru stefndu tiltæk þessi vanefndaúrræði vegna þess að þau gátu átt von á því hvernær sem var að fullnustu yrði leitað í íbúð þeirra á grundvelli þessa veðs. Til frádráttar tildæmdum fjárhæðum koma samkvæmt samkomulagi aðila 445.000 krónur (229.0000 + 216.000) sem beri dráttarvexti frá 15. maí 1995, en þann dag fluttu stefndu inn í íbúðina. Að auki koma til frádráttar 850.0000 krónur er beri dráttarvexti frá 3. desember 1996. Með hliðsjón af öllum málavöxtum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Birni Björnssyni húsasmíðameistara og Ragnari Ingimarssyni verkfræðingi. DÓMSORÐ: Stefndu, Ólafur Lúðvíksson og Guðmundína Kolbeinsdóttir, greiði stefnanda, Sólhofi ehf., 3.725.739 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, af 362.823 krónum frá 22. júní 1994 til 27. júní 1994, af 487.823 krónum frá þeim degi til 20. júlí 1994, af 587.823 krónum frá þeim degi til 5. maí 1995, af 774.173 krónum frá þeim degi til 16. apríl 1997, af 2.004.138 krónum frá þeim degi til 1. júlí 2001, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. og 12. gr. laga nr. 38/2001, frá þeim degi til 8. febrúar 2002, en af 3.725.739 krónum frá þeim degi til greiðsludags allt að frádregnum 445.000 króna innborgun 15. maí 1995 og 850.000 króna innborgun 3. desember 1996. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 7/2009
|
Slysatrygging Vátryggingarsamningur Tómlæti
|
J krafðist viðurkenningar á skyldu V til greiðslu bóta úr slysatryggingu launþega og sjúkra- og slysatryggingu vegna vinnuslyss, sem hann hafði orðið fyrir í desember 2006. Samkvæmt 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingasamninga glatar sá, sem rétt á til bóta samkvæmt slysatryggingu, þeim rétti ef krafa er ekki gerð um þær til vátryggingafélagsins innan árs frá því hann fékk vitneskju um þau atvik sem hún er reist á. Sambærilegt ákvæði var einnig að finna í skilmálum V. V krafðist sýknu af kröfu J og bar því við að fresturinn hefði byrjað að líða þann dag, sem J hefði orðið fyrir vinnuslysi. Krafa J um bætur hefði verið gerð með tjónstilkynningu rúmum fjórum mánuðum eftir að fresturinn hefði verið á enda. Talið var að upphaf frests tjónþola til að hafa uppi kröfu á hendur vátryggingafélagi í skjóli slysatryggingar réðist eftir hljóðan 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 af því tímamarki þegar tjónþoli fengi vitneskju um atvik, sem bótakrafa hans væri reist á. Ekki gæti hins vegar staðist að ávallt skyldi miðað við þann dag, sem slys yrði. Tjónþoli gæti ekki talist hafa vitneskju um atvik, sem leiddu af sér rétt hans til bóta, fyrr en afleiðingar slyss væru kunnar. Talið var að J hefði ekki haft vitneskju um slíkt atvik fyrr en 17. mars 2008. Því hefði frestur samkvæmt 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 ekki verið liðinn 5. maí 2008 þegar J tilkynnti V um slysið. Var krafa J tekin til greina.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 8. janúar 2009. Hann krefst þess að viðurkennd verði skylda stefnda til að greiða sér bætur úr slysatryggingu launþega og sjúkra- og slysatryggingu vegna vinnuslyss, sem hann hafi orðið fyrir í desember 2006. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins starfaði áfrýjandi í desember 2006 sem húsasmiður hjá fyrirtækinu Mótanda ehf., sem hann kveðst eiga ásamt öðrum. Stefndi gaf út til þess félags vátryggingarskírteini 9. maí 2005 vegna sjúkra- og slysatryggingar fyrir áfrýjanda, sem veitti honum rétt til örorkubóta og dagpeninga vegna slysa og sjúkdóma. Sú vátrygging hefur verið endurnýjuð eftir að lög nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga tóku gildi 1. janúar 2006 og er óumdeilt í málinu að um hana hafi síðan gilt skilmálar stefnda nr. SJ10. Þá gaf stefndi út vátryggingarskírteini 28. september 2006 til sama félags vegna slysatryggingar launþega, sem tók meðal annars til örorkubóta og dagpeninga handa starfsmönnum félagsins sökum tjóns af völdum slysa, en í skírteininu var vísað til skilmála stefnda nr. SÞ20. Í báðum skilmálunum, sem hér um ræðir, var tekið fram að sameiginlegir skilmálar stefnda nr. YY10 ættu einnig að gilda um þessar vátryggingar. Í þeim segir eftirfarandi í lið 6.3: „Vátryggður, eða hver sá sem á rétt til bóta glatar honum ef hann tilkynnir félaginu ekki um kröfu sína innan eins árs frá því að hann vissi um þau atvik sem hún er reist á.“ Í málinu liggur fyrir vottorð frá slysa- og bráðasviði Landspítala háskólasjúkrahúss, þar sem fram kemur að áfrýjandi hafi leitað þangað 27. desember 2006 sökum þess að hann hafi hlotið áverka þegar hann hafi þá skömmu áður „dottið í stiga í vinnunni“ og fengið högg á hnakka og hægri fótlegg. Í vottorðinu greinir frá því að tekin hafi verið röntgenmynd af fótleggnum, sem ekki hafi leitt í ljós brot, og sár á hnakka hafi verið saumað. Þar segir jafnframt að reikna megi með að áverkar áfrýjanda jafni sig og grói á tveimur til þremur vikum og sé ekki „ástæða til að ætla að þetta hafi neinar líkamlegar afleiðingar í för með sér annað en hugsanlega örmyndun í hársverði eða hnakka.“ Í vottorði frá Heilsugæslunni í Garðabæ kemur fram að áfrýjandi hafi í framhaldi af þessu leitað þangað 4. janúar 2007 vegna óþæginda í hægri fótlegg og eymsla í hægri öxl, en læknir hafi talið að rekja mætti þau eymsli til tognunar. Áfrýjandi hafi fengið bólgueyðandi lyf og verið ráðlagt að sækja sjúkraþjálfun, en af vottorðinu verður séð að hann hafi ekki farið að þeim ráðum fyrr en í desember 2007 eftir að hafa leitað tvívegis aftur til læknis vegna axlarmeins. Sjúkraþjálfunin hafi ekki borið árangur og hafi áfrýjandi gengist undir nánari rannsókn 17. mars 2008, sem hafi leitt í ljós allmikinn áverka á sin í öxlinni. Áfrýjanda hafi þá verið vísað til sérfræðings í bæklunarlækningum. Í framlögðu vottorði þess sérfræðings kemur meðal annars fram að áfrýjandi hafi greint frá því að eftir slysið í desember 2006 hafi hann ekki fundið mikið til í öxlinni, en honum hafi versnað sumarið 2007 og hann átt erfitt með svefn. Áfrýjandi hafi gengist undir aðgerð hjá þessum lækni 14. apríl 2008, þar sem meðal annars hafi verið saumuð saman sin í hægri öxl. Í vottorðinu var tekið fram að ráðgert væri að áfrýjandi yrði aftur orðinn vinnufær 5. ágúst 2008, en unnt yrði að meta varanlegar afleiðingar af áverkanum þegar um eitt og hálft ár væri liðið frá aðgerð. Líklegt væri að áfrýjandi fyndi í framtíðinni af og til fyrir verk í öxlinni og hefði hugsanlega minni styrk og hreyfanleika en annars hefði verið, en þetta ætti þó ekki að raska starfshæfni hans. Áfrýjandi tilkynnti stefnda 5. maí 2008 um framangreint slys og læknismeðferð, sem hann hafi gengist undir vegna þess. Með bréfi 8. sama mánaðar hafnaði stefndi að áfrýjandi nyti réttar til bóta úr sinni hendi, en að undangengnum frekari bréfaskiptum þeirra höfðaði áfrýjandi mál þetta 24. júní 2008. Í málinu hefur stefndi hvorki andmælt að áfrýjandi hafi í vinnuslysi 27. desember 2006 hlotið áverka á hægri öxl, sem hafi leitt til þess að hann hafi orðið að gangast undir aðgerðina 14. apríl 2008, né að tjón hans af þessum sökum eigi undir þær vátryggingar, sem Mótandi ehf. keypti samkvæmt áðursögðu af stefnda. Hann ber á hinn bóginn fyrir sig að krafa áfrýjanda til bóta úr þessum vátryggingum hafi fallið niður vegna tómlætis. II Í 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 er mælt svo fyrir að sá, sem rétt á til bóta samkvæmt slysatryggingu, glati þeim rétti ef krafa er ekki gerð um þær til vátryggingafélagsins „innan árs frá því að hann fékk vitneskju um þau atvik sem hún er reist á.“ Stefndi ber því við að frestur samkvæmt þessu ákvæði hafi byrjað að líða þann dag, sem áfrýjandi varð fyrir vinnuslysi, og krefst sýknu á þeim grunni að ekki hafi verið gerð krafa um bætur vegna þess fyrr en með tjónstilkynningu rúmum fjórum mánuðum eftir að fresturinn hafi verið á enda. Af lögskýringargögnum verður ekkert ráðið um hvernig ætlast hafi verið til að beitt yrði framangreindri reglu um frest tjónþola til að hafa uppi kröfu á hendur vátryggingafélagi í skjóli slysatryggingar. Með því að upphaf frestsins ræðst eftir hljóðan þessa ákvæðis af því tímamarki þegar tjónþoli fær vitneskju um atvik, sem bótakrafa hans er reist á, getur á hinn bóginn ekki staðist að ávallt skuli miðað í þeim efnum við þann dag, sem slys verður, enda liggur beint við að það hefði verið tekið berum orðum fram í ákvæðinu ef sú hefði verið ætlunin. Eftir vátryggingarskilmálum stefnda fyrir slysatryggingu launþega, sem áfrýjandi leitar greiðslu úr, er réttur tjónþola til bóta í meginatriðum háður atvikum af tvennum meiði, annars vegar að orðið hafi slys, sem samkvæmt skilmálunum telst vera skyndilegur utanaðkomandi atburður sem veldur meiðslum á líkama þess vátryggða án vilja hans, og hins vegar að slíkt slys á þeim vátryggða leiði af sér andlát hans, varanlega læknisfræðilega örorku, tímabundinn missi starfsorku eða tannbrot. Ákvæði vátryggingarskilmála stefnda vegna sjúkra- og slysatryggingar, sem áfrýjandi leitar einnig greiðslu úr, eru efnislega á sama veg að því er varðar rétt þess vátryggða til bóta vegna slyss. Í skilningi 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 getur tjónþoli samkvæmt þessu ekki talist hafa vitneskju um atvik, sem leiða af sér rétt hans til bóta úr þessum vátryggingum vegna tímabundins missis starfsorku eða varanlegrar læknisfræðilegrar örorku, fyrr en slíkar afleiðingar slyss eru kunnar. Í tilviki áfrýjanda er þess að gæta að í vottorði, sem læknir gaf vegna komu hans á slysadeild 27. desember 2006, var sem áður segir tekið fram að ekki væri ástæða til að ætla að slys hans hefði neinar líkamlegar afleiðingar í för með sér aðrar en örmyndun í hársverði eða á hnakka. Í fyrrnefndu vottorði Heilsugæslunnar í Garðabæ var þess meðal annars getið að áfrýjandi hafi snemma árs 2007 rætt um óþægindi í öxl, sem læknir hafi talið að rekja mætti til tognunar, og hafi áfrýjandi fengið við þessu lyf og ráð um að leita sjúkraþjálfunar. Eftir að einkenni í öxl áfrýjanda hafi versnað til muna hafi 17. mars 2008 verið tekin röntgenmynd af henni og ómskoðun gerð, en þá hafi komið fram „allmikill áverki á supraspinatus sinina“ og honum verið beint til sérfræðilæknis, sem tæpum mánuði síðar gerði aðgerð á öxlinni. Eins og málið liggur fyrir er ekkert fram komið um að áfrýjandi hafi orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni fyrir 17. mars 2008 eða verið kunnugt um að hann hafi orðið fyrir slíkum meiðslum vegna vinnuslyssins að af hlytist varanleg örorka. Fyrir síðastgreindan dag hafði áfrýjandi samkvæmt þessu ekki vitneskju um atvik, sem hann gæti reist bótakröfu á gagnvart stefnda á grundvelli þeirra vátrygginga, sem um ræðir í málinu. Var því frestur samkvæmt 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 ekki liðinn 5. maí 2008 þegar áfrýjandi tilkynnti stefnda um vinnuslys 27. desember 2006. Þessu til samræmis verður krafa áfrýjanda tekin til greina á þann hátt, sem í dómsorði segir. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi ekki krafist málskostnaðar í héraði og verður því látið standa óraskað ákvæði hins áfrýjaða dóms um að hann falli niður. Stefnda verður gert að greiða áfrýjanda málskostnað hér fyrir dómi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Viðurkenndur er réttur áfrýjanda, Jóns Péturs Kristjánssonar, til greiðslu bóta úr hendi stefnda, Vátryggingafélags Íslands hf., á grundvelli slysatryggingar launþega og sjúkra- og slysatryggingar vegna tjóns af völdum vinnuslyss áfrýjanda 27. desember 2006. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað. Stefndi greiði áfrýjanda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 24. júlí 2008 og dómtekið 27. f.m. Stefnandi er Jón Pétur Kristjánsson, Krókamýri 76, Garðabæ. Stefndi er Vátryggingafélag íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði með dómi greiðsluskylda stefnda á greiðslu vátryggingabóta til stefnanda úr slysatryggingu launþega (SÞ 20) og sjúkra- og slysatryggingu (SJ 10) vegna vinnuslyss sem stefnandi varð fyrir við vinnu sína í desembermánuði 2006. Einnig krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Í stefnu greinir frá málsatvikum á þá leið að stefnandi, sem sé smiður að atvinnu, hafi dottið við vinnu sína í desembermánuði 2006. Hann hafi fallið úr stiga og lent á annarri öxlinni. Fyrirtækið Mótandi ehf. hafi keypt allar nauðsynlegar tryggingar fyrir þá starfsmenn, sem unnu á vegum fyrirtækisins, og hafi stefnandi verið einn þeirra. Í kjölfar slyssins hafi stefnandi farið til skoðunar á slysadeild en haldið svo áfram vinnu sinni þar sem engin meinsemd hafi komið fram við skoðun á slysadeild. Það hafi svo verið haustið 2007, eftir að stefnandi hafi farið að finna fyrir verulegum og stigvaxandi óþægindum í þeirri öxl, sem hann hafi fallið á, að hann hafi leitað til heimilislæknis síns, Bjarna Jónassonar á heilsugæslustöðinni í Garðabæ. Heimilislæknirinn hafi sent stefnanda til Sjúkraþjálfunar Garðabæjar þar sem hann hafi verið til meðferðar tvisvar sinnum í viku frá 11. desember 2007 þar til 28. mars sl. Í framhaldinu hafi heimilislæknirinn sent stefnanda til sérfræðings, Örnólfs Valdimarssonar bæklunarlæknis, vegna verkjarins. Eftir að hafa tekið myndir af hendi og öxl stefnanda hafi Örnólfur tjáð honum að gera þyrfti aðgerð á öxl hans. Aðgerðin hafi verið gerð 14. apríl sl. og stefnanda hafi verið tjáð að hann yrði frá vinnu í a.m.k. þrjá mánuði. Hinn 5. maí 2008 tilkynnti stefnandi stefnda um slys sem hann hefði orðið fyrir í desember 2006 að Stórakrika 16, Mosfellsbæ, nafn vátryggingartaka: Mótandi ehf. Slysinu og meiðslum er þannig lýst: „Slasaði vann við mótasmíði. Stigi rann undan slasaða svo hann féll niður ca. 2 metra og lenti á hægri öxl, fékk einnig gat á höfuð og meiddist á fæti. Slasaði hefur haft veruleg óþægindi af verk í öxl allt frá slysi. Hefur farið vaxandi og endaði með því að gerð hefur verið aðgerð á öxl.“ Samkvæmt vottorði úr sjúkraskrá slysadeildar Landspítala í Fossvogi kom stefnandi þangað 27. desember 2006 út af áverkum sem hann hafi orðið fyrir skömmu áður og muni hann hafa dottið í stiga í vinnunni og fengið högg á hnakkann og hægri fótlegg. Hann hafi fengið sár á hnakkann og kvartað um verki yfir fótleggnum, rétt neðan hnés, en stigið þó í fótinn. Í vottorði Bjarna Jónassonar læknis, Heilsugæslunni Garðabæ, segir að við komu stefnanda á heilsugæsluna 4. janúar 2007 hafi hann haft eymsli í hægri öxlinni auk áframhaldandi óþæginda í hægri sköflungi og í hægra hné. Síðan er lýst ítrekuðum komum stefnanda á heilsugæsluna vegna einkenna frá hægri öxl. Vegna þess var stefnanda ráðlögð sjúkraþjálfun og að lokum var hann sendur hinn 28. mars 2008 til Örnólfs Valdimarssonar bæklunarlæknis. Samkvæmt vottorði Örnólfs framkvæmdi hann aðgerð á öxl stefnanda 14. apríl sl. Gert var ráð fyrir að stefnandi yrði með fatla í sex vikur frá aðgerðardegi og að hann yrði að fullu vinnufær frá 5. ágúst 2008. Stefndi sendi lögmanni stefnanda bréf 8. maí 2008 og tilkynnti að samkvæmt fyrirliggjandi gögnum væri framangreint atvik ekki bótaskylt úr slysatryggingu hans. Vísað var til 124. gr. laga um vátryggingasamninga og þess að formleg tjónstilkynning hefði borist félaginu 5. maí 2008. Lögmaður stefnanda mótmælti þessari ákvörðun með bréfi til stefnda 20. maí 2008. Ákvörðun stefnda var ítrekuð með svarbréfi 28. maí 2008. Þar er vísað til þess að um vátrygginguna gildi lög nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga, vátryggingarskírteinið, vátryggingarskilmálar slysatryggingar launþega nr. SÞ 20 og sameiginlegir skilmálar félagsins nr. YY10. Þegar slysið varð voru í gildi tryggingar, sem Mótandi ehf. hafði sem vátryggingartaki hjá stefnda; sjúkra- og slysatrygging og slysatrygging launþega til handa starfsmönnum fyrirtækisins, þ.á m. stefnanda. Í skírteinum beggja trygginganna voru svofelld ákvæði: „Sá, sem á rétt til bóta, glatar honum ef hann tilkynnir félaginu ekki um kröfu innan eins árs frá því að hann vissi um þau atvik sem hún er reist á.“ Afrit skírteinanna voru send vátryggingartakanum. Vátryggingarskilmálar slysatryggingar launþega eru nr. SÞ 20 og vátryggingarskilmálar sjúkra- og slysatryggingar eru nr. SJ 10. Í sameiginlegum vátryggingarskilmálum stefnda nr. YY10 segir í grein 6.3: „Vátryggður, eða hver sá sem á rétt til bóta, glatar honum ef hann tilkynnir félaginu ekki um kröfu sína innan eins árs frá því að hann vissi um þau atvik sem hún er reist á.“ Framangreindir skilmálar eru í samræmi við ákvæði 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga: „Sá sem rétt á til bóta samkvæmt slysatryggingu, sjúkratryggingu eða heilsutryggingu með eða án uppsagnarréttar glatar þeim rétti ef krafa er ekki gerð um bætur til félagsins innan árs frá því að hann fékk vitneskju um þau atvik sem hún er reist á.“ Ágreiningur aðila varðar það hvernig skilja beri þetta ákvæði og þó öðru fremur hvernig skýra beri orðið atvik í þessu samhengi. Stefnandi reisir kröfugerð sína á því að ársfresturinn hafi byrjað að líða þegar stefnandi vissi að eitthvað væri að honum í öxl og handlegg, þ.e. haustið 2007 og lagastoð skorti fyrir því að miða upphafstíma eins árs frestsins við slysdaginn. Hafi það verið ætlunin með 124. gr. laga um vátryggingasamninga að alltaf skuli tilkynna hvert einasta óhapp þegar það verður væru lögin að leggja svo íþyngjandi byrðar á starfsmenn og fyrirtæki og auk þess tryggingafélögin að það hefði verið tekið skýrt fram í lögunum þannig að ekki væri um villst við hvað væri átt. Lögin geri það ekki heldur veiti þau þvert á móti ákveðið svigrúm og tekið sé fram í greinargerð með lögunum að leidd séu í lög rýmri ákvæði á garð vátryggðs en fyrri lög hafi gert. Aldrei hafi verið send ný vátryggingarskírteini eða sent nokkurt bréf frá stefnda þar sem tilkynnt væri að skilyrði greiðslu væri að slys væri tilkynnt innan eins árs. Sýknukrafa stefnda er reist á því að honum sé ekki skylt að greiða vátryggingarbætur úr slysatryggingu launþega eða sjúkra- og slysatryggingu stefnanda samkvæmt lögum um vátryggingarsamninga nr. 30/2004 og vátryggingarskilmálum stefnda þar sem stefnandi hafi glatað rétti sínum til bóta með því að krefjast ekki vátryggingarbóta innan frests samkvæmt 124. gr. fyrrgreindra laga. Þau atvik, sem nefnd séu í 1. mgr. 124. gr. laganna, séu atvikin sem valdi því að til greiðslu bóta geti komið, þ.e. vátryggingaratburður. Í tilvitnaðri lagagrein komi efnislega fram að sá, sem rétt eigi til bóta, skuli gera kröfu um bætur til félagsins. Ljóst sé að löggjafinn ætlist ekki til að á bak við slíka kröfu verði að vera fullkomin gögn og nákvæmlega útreiknuð kröfufjárhæð. Þá er á því byggt af hálfu stefnda að þótt komist yrði að þeirri niðurstöðu að ekki ætti að miða upphaf frestsins við vátryggingaratburð sé ljóst að sýkna verði stefnda á grundvelli þess að hann hafi ekki fært fram sönnur um hvenær vitneskja hans um líkamstjón sitt hafi komið til. Ekki er fram komið að á hafi skort um upplýsingagjöf af hálfu stefnda til vátryggingartakans þannig að það geti haft áhrif á niðurstöðu málsins. Í g-lið 62. gr. framangreindra laga nr. 30/2004 er vátryggingaratburður skilgreindur sem „atvik sem samkvæmt vátryggingarsamningi veldur því að til greiðslu bóta getur komið.“ Hin ófrávíkjanlega regla 1. mgr. 124. gr. laga nr. 30/2004 um eins árs tilkynningarfrest um kröfu er hagfelldari vátryggðum en hin frávíkjanlega regla 30. gr., sbr. 3. gr., eldri laga um vátryggingarsamninga, nr. 20/1954. Í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 30/2004, er um skýringar á 124. gr. vísað til skýringa við 1. mgr. 51. gr. Þar segir. „Í 1. mgr. er kveðið á um að vátryggður glati rétti til bóta ef krafa hans er ekki tilkynnt innan árs frá því að hann vissi um atvik sem eru tilefni kröfu hans. Geri hann það ekki fellur réttur hans brott vegna tómlætis. Reglan kann að virðast ströng en er þó mun rýmri en heimild stendur til eftir ákvæðum VSL (laga um vátryggingarsamninga nr. 20/1954 innskot dómara). Félögin hafa af því mikla hagsmuni að kröfur komi fram sem fyrst og það hefur samfélagslega þýðingu að ljúka slíkum málum án óþarfa dráttar. Upphaf frestsins miðast við þann tíma er vátryggður fékk upplýsingar um þau atvik sem eru tilefni kröfu hans um vátryggingarbætur. Ákvæðið gerir kröfur til vátryggðs af því að það er á hans ábyrgð ef hann gerir sér ekki grein fyrir að atvikin, sem hann hefur fengið upplýsingar um, veita honum rétt til vátryggingarbóta. Er óhjákvæmilegt að skipa reglum með þessum hætti, enda verður að ætlast til að vátryggður hafi sjálfur vara á sér í þessum efnum og í raun ekki öðrum til að dreifa.“ Það atvik, sem um ræðir í 1. mgr. 124 gr. laga nr. 30/2004, er í því tilviki, sem hér um ræðir, slys það sem stefnandi varð fyrir í desember 2006 og krafa hans um bætur er reist á. Upphaf ársfrests er slysið sjálft en engin rök eru til að miðað verði við síðara tímamark þegar tilteknar afleiðingar voru fram komnar. Í þessu sambandi ber einnig að líta til þess að samkvæmt tilkynningu stefnanda til stefnda hafði hann veruleg óþægindi af verk í öxl allt frá slysi. Samkvæmt þessu er niðurstaða dómsins sú að vegna tómlætis stefnanda beri að sýkna stefnda af kröfum hans. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Jóns Péturs Kristjánssonar. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 466/2016
|
Börn Forsjársvipting Gjafsókn
|
K krafðist þess að A yrði svipt forsjá þriggja barna sinna á grundvelli a. og d. liðar 1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Í málinu lágu fyrir sérfræðileg gögn um heilsufar og forsjárhæfni A. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þriggja vottorða annars vegar læknis og hins vegar tveggja sálfræðinga og talið ráðið af þeim að A glímdi við óafturkræfar afleiðingar skaða á heila og svo skerta forsjárhæfni að hún væri ófær um að fara með forsjá barna sinna. Var krafa K því tekin til greina.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Karl Axelssonog Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júní 2016. Hún krefst sýknu afkröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits tilgjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og að málskostnaður verði felldurniður.Í hinum áfrýjaða dómi eru rakin þau sérfræðilegu gögn sem liggja fyrir umheilsufar og forsjárhæfni áfrýjanda en það eru meðal annars vottorð B læknis,6. júlí 2015, taugasálfræðilegt mat C taugasálfræðings, 31. júlí 2015 og„sálfræðileg matsgerð“ D sálfræðings, 25. nóvember 2015. Af tilvitnuðum gögnumverður ráðið að áfrýjandi glími við óafturkræfar afleiðingar skaða á heila ogsvo skerta forsjárhæfni að hún sé ófær um að fara með forsjá barna sinna. Að virtum þessum gögnum verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna. Málskostnaðurfyrir Hæstarétti dæmist ekki, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skalvera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úrríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar 600.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness mánudaginn 6. júní 2016Málþetta, sem var dómtekið 11. maí sl., var höfðað með stefnu þingfestri þann 9.febrúar 2016. Stefnandi erBarnaverndarnefnd Kópavogs, kt. 700169-3759, Fannborg 2, Kópavogi.Stefnda er A,kt. [...], [...], Kópavogi.Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda, A, kt. [...], [...], Kópavogi, verði sviptforsjá barnanna E, kt. [...], F, kt. [...], og G, kt. [...].Þann 27. júlí 2015 gekk úrskurður í HéraðsdómiReykjaness þar sem fallist var á kröfu barnaverndarnefndar Kópavogs um aðdrengurinn E yrði vistaður utan heimilis í tíu mánuði frá 27. júlí 2015. Var súniðurstaða staðfest í dómi Hæstaréttar í máli nr. 520/2015, sem kveðinn var upp20. ágúst 2015. Stefnda krefst þess fyrirdómi að kröfum stefnanda um að stefnda verði svipt forsjá barna sinna verðihafnað. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndumálskostnað auk virðisaukaskatts eins og málið væri eigi gjafsóknarmál.Aðalmeðferð fór fram 11.maí sl. og var málið dómtekið að henni lokinni. Málavextir.Stefnda, A, er 38 ára gömul kona,fædd í [...]. Flutti hún til Íslands með son sinn E, þá þriggja áragamlan, í september 2009. Hún giftistíslenskum manni á [...] en skildi eftir tveggja mánaða hjónaband. Stefnda kynntist núverandi eiginmanni sínum, H,árið 2010 og hófu þau sambúð á heimili foreldra hans í Kópavogi. Stefndu var vísað úr landi í febrúar 2011, enhún var þá ófrísk af F sem fæddist í [...] þann 15. október 2011. Þann 5.desember sama ár fékk stefnda heilablóðfall sem olli varanlegri hægri helftarlömunog heilaskaða. Barnsfaðir hennar, H, fór til [...] í desember 2011 og gekk þarað eiga stefndu í febrúar 2012. Stefnda kom ásamt börnunum tveim aftur tilÍslands í byrjun nóvember 2012. Fjölskyldan bjó áfram hjá foreldrum H þar tilþau fengu úthlutað félagslegri leiguíbúð sem þau fluttu í skömmu eftir fæðingu Gí júní 2014. Samkvæmtgögnum málsins barst fyrsta tilkynningí máli barnanna til stefnanda þann 12. nóvember 2013 frá lögreglu. Stefndahafði þá óskað eftir aðstoð lögreglu vegna ágreinings sem hún átti í viðeiginmann sinn og tengdamóður. Lögregla kom á vettvang, ásamt starfsmannibarnaverndar Kópavogs. Stefnda bað um að fara í Kvennaathvarfið ásamt dóttursinni og syni. Hjónin sögðust ætla að slíta sambúð. Bað stefnda eiginmann sinnum vegabréfið fyrir dóttur þeirra en hann vildi ekki afhenda henni það af óttavið að hún færi með börnin til [...].Starfsmenn stefnanda ræddu við E í [...] í framhaldiaf útkalli lögreglu. E sagði frá því að stefnda væri leiðinleg við sig og aðhún slái hann fast, sérstaklega í höfuðið og stundum klípi hún. E sagðistoftast fara út þegar stefnda byrjaði að slá hann. E sagði við starfsmannbarnaverndar: „Vil ekki hafa mamma minn heima.“ Drengurinn hafði frumkvæði aðumræðu um erfið samskipti við móður sína.Liðveitandi hóf störf á heimili hjónanna í desember2013 til að aðstoða stefndu með uppeldi barnanna, með hliðsjón af fötlun hennarog félagslegri einangrun. Liðveitandinn var frá [...] líkt og stefnda og vannfram í mars 2014, en þá sagði hann upp störfum vegna erfiðleika í samstarfi viðstefndu. Að endingu skipti liðveitandinn um símanúmer því að sóknaraðili sendihonum þráhyggjukennd sms-skeyti með ýmsum aðdróttunum. Í lokaskýrsluliðveitandans kemur fram að stefnda hafi verið með þráhyggjukenndar hugsanir umað börnum hennar yrði stolið af henni, hún hafi verið margsaga um föður E ogatriði er sneru að henni sjálfri og að hún hafi verið með ofsóknaræði. E sagðiliðveitandanum frá því að móðir hans hefði beitt hann ofbeldi. Þegarliðveitandinn ræddi við stefndu um alvarleika þess að slá drenginn gaf stefndaþau svör að hún mætti gera það sem henni sýndist við drenginn þar sem hún værimóðir hans.Næsta tilkynning barst barnaverndarnefnd þann 26.desember 2013, einnig frá lögreglu. Stefnda hafði þá hringt í lögreglu og sakaðeiginmann sinn um að leggja á sig hendur. Bakvakt barnaverndar var kölluð út.Rætt var við E á staðnum sem sagði frá því að hann vildi ekki hafa móður sína áheimilinu. E sagði að móðir væri vond við sig og að hún lemdi sig í höfuðið. Í greinargerð vegna könnunar máls skv. 1. mgr. 23. gr. barnaverndarlagavar niðurstaðan sú að miklar áhyggjur voru af stöðu fjölskyldunnar og líðanstefndu og talið að fjölskyldan þyrfti mikla aðstoð strax. Lögð var áhersla áað veita fjölskyldunni fjárhagslegan stuðning í formi leikskólagjalda,skólamáltíða og frístundaheimilis, stefnda var tengd inn í deild um málefnifatlaðra, tilsjónaraðili var fenginn til að aðstoða stefndu, E fékkpersónulegan ráðgjafa og óskað var eftir forgangi í félagslegtleiguhúsnæði. Meðferðaráætlanir voru gerðar fyrir börnin meðgildistíma 1. janúar 2014 – 31. ágúst 2014. Þriðja tilkynning barst einnig frálögreglu. Þann 22. janúar 2014 óskaði stefnda eftir aðstoð lögreglu ogtilkynnti um að eiginmaður hennar hefði lagt á hana hendur. Hjónunum kom þóekki saman um hvað hefði átt sér stað þeirra á milli.Fjórða tilkynning er frá 1. maí 2014. Þá óskaðistefnda eftir aðstoð lögreglu vegna ofbeldis af hendi tengdamóður sinnar. Þegarlögregla var á leið í útkall barst tilkynning til Neyðarlínu um að stefnda værimeð krampa. Þegar lögregla kom á staðinn lá stefnda í gólfinu eftir heiftarlegtflogakast. Eiginmaður hennar sagði frá rifrildi milli stefndu og tengdamóðurhennar skömmu fyrir flogakastið sem snerist um notuð föt sem E hafði verið gefiðen stefnda klippti í sundur fyrir framan drenginn sem sat grátandi og fylgdistmeð. Sálfræðingur barnaverndar skilaði greinargerð dags.31. mars 2014 eftir viðtöl við drenginn. Þar lýsti drengurinn erfiðumheimilisaðstæðum og að hann vildi fá nýja mömmu og pabba. Þann 27. júní 2014fæddist drengurinn G. Kvartað var undan framkomu og viðhorfi móður ásængurkvennadeild. Tilkynning barst frá deildinni vegna áhyggna aftengslamyndun og umönnun G. Stefnda fékk þjónustu frá velferðarsviðiKópavogsbæjar til þess að annast um ungbarnið, en hún gat sökum fötlunar sinnarekki lyft barninu eða gefið því brjóst án aðstoðar.Starfsmenn stefnanda gerðu í júlí 2014 nýjameðferðaráætlun skv. 23. gr. barnaverndarlaga til fjögurra mánaða. Ímeðferðaráætluninni var E veittur stuðningur persónulegs ráðgjafa 20 klst. ámánuði, sveitardvöl í allt að fjórar vikur, samstarf var við skóla og greittvar fyrir hádegismat og dægradvöl. Jafnframt var veitt heimilishjálp og tilsjónallt að 60 klst. á mánuði. Ákveðið var að leita eftir samþykki foreldra fyrirstuðningsfjölskyldu fyrir drenginn og sótt um viðtöl fyrir hann hjá sálfræðingibarnaverndar. Foreldrum var einnig boðinn styrkur til fjölskylduviðtala. Stefnda hafði samband við lögreglu vegna ágreiningsí júlí 2014 og barst í kjölfarið fimmta tilkynning í málinu frá lögreglu, þann10. júlí. Fjölskyldan stóð þá í flutningum yfir í félagslegt leiguhúsnæði.Ástæða beiðninnar er samkvæmt tilkynningunni að stefndu semdi illa viðtengdamóður sína og hún vildi ekki vera hjá henni á meðan á flutningum stæði.Stefnda bað um að sér yrði ekið í Kvennaathvarfið af lögreglu á meðan áflutningum stæði. Lögregla fór af vettvangi án þess að grípa til nokkurraaðgerða.Nýr liðveitandi hóf störf á heimilinu í júlí ísamstarfi barnaverndar og deildar málefna fatlaðra þar sem stefnda gat ekkiannast ein um nýbura. Liðveitandinn kom á heimili hjónanna daglega tvo tíma ísenn til að byrja með svo að faðir kæmist út að sinna útréttingum fyrirheimilið. Liðveitandinn vann á heimilinu fram í desember 2014 og í skýrslu hanser getið um mikla samskiptaörðugleika á heimilinu. Þann 15. ágúst 2014 barstsjötta tilkynningin frá lögreglu.Stefnda hafði óskað eftir aðstoð þar sem eiginmaður hennar hefði farið með G,þá eins mánaðar gamlan, gegn vilja hennar út af heimilinu. Þegar lögregla hafðisamband við eiginmanninn kom í ljós að hann var staddur í afmæli hjá fjölskyldusinni og að hann yrði kominn heim innan 30 mínútna.Nýjar meðferðaráætlanir voru undirritaðar af báðumforeldrum þann 3. janúar 2015 með gildistímann 2. janúar 2015 til 2. maí 2015.Markmið þeirra var að efla foreldra í uppeldishlutverki og aðstoða þau við aðvinna úr ágreiningi sínum. Hlutverk forsjáraðila var að vinna markvisst að þvíað bæta stöðu E, vera í samstarfi við barnaverndarnefnd, taka á mótiheimilishjálp, þiggja ráðgjöf frá ráðgjafa- og íbúðadeild og þiggjafjármálaráðgjöf. Áfram var veittur stuðningur með greiðslum á skólamáltíð ogdægradvöl, stuðningsfjölskyldu fyrir E, persónulegur ráðgjafi var fenginn ogviðtöl við félagsráðgjafa. Stuðningur við stefndu í formi liðveitanda varveittur af þjónustudeild fatlaðra. Snemma árs 2015 leituðu foreldrar bekkjarfélaga Etil barnaverndar Kópavogs og óskuðu eftir því að gerast stuðningsforeldrarhans. Úttekt samkvæmt barnaverndarlögum lauk í apríl 2015 og fyrsta helgidrengsins í stuðningi hjá þeim var 1. til 3. maí 2015. Í viðtali við hjónin íúttektarferlinu komu fram upplýsingar um að drengurinn hefði verið nær öllumstundum á heimili þeirra hjóna undanfarið ár. Drengurinn var mættur heim tilhjónanna eftir dægradvöl alla virka daga og var fram að kvöldmatartíma. Umhelgar var hann gjarnan mættur heim til þeirra upp úr kl. 8 á morgnana og varhjá þeim fram að kvöldmatartíma. Hjónin höfðu aldrei hitt foreldra drengsins nétalað við þau í síma fyrr en starfsmaður barnaverndar fundaði sameiginlega meðbáðum hjónunum í apríl sl. Stuðningsforeldrarnir höfðu að eigin frumkvæði tekiðheimanám drengsins föstum tökum og sinnt samskiptum við HK þar sem hann iðkarfótbolta.Tilkynning barst frá lögreglu í sjöunda sinn þann21. apríl 2015. Stefnda sakaði þá eiginmann sinn um að hafa slegið sig meðflötum lófa í andlitið, sem hann neitaði. Stefnda hafði verið ósátt við aðtengdaforeldrar hennar komu of seint heim með yngri börnin af leikskólanum ogúr daggæslu. Bakvakt barnaverndar var kölluð út. Drengurinn var sofnaður en tvöyngri börnin voru vakandi þegar starfsmaður barnaverndar kom á staðinn.Heimilisofbeldisteymi velferðarsviðs Kópavogs hefur unnið málið samhliðafélagsráðgjafa í barnavernd vegna ítrekaðra tilkynninga stefndu um ofbeldi ísinn garð. Brugðist hefur verið við tilkynningunum en stefnda hefur dregiðstaðhæfingar sínar um ofbeldi til baka að mestu leyti að undanskildu einuskipti. Lögreglan hóf rannsókn á þessu atviki þann 21. apríl 2015 en hættirannsókn. Þann 15. maí2015 höfðu starfsmenn N1 við[...] samband við lögreglu vegna stúlkubarns semviðskiptavinir höfðu fundið á vergangi við Nýbýlaveg. Barnið var sótt aflögreglu sem hafði samband við starfsmann barnaverndar Kópavogs sem fór álögreglustöðina. Stúlkan gat ekki sagt frá nöfnum foreldra sinna eða hvar húnætti heima. Lögreglumaður á vakt sem hafði farið í útkall á heimilifjölskyldunnar ári áður fann út að hér væri F, dóttir stefndu. Starfsmaðurbarnaverndar fór á lögreglustöð og í framhaldi af því á heimili stefndu.Stefnda sagði stúlkuna hafa laumað sér út á meðan hún var sjálf að klæða sig.Stúlkan leitaði í samskipti við föður sinn en vildi ekki vera hjá stefndu.Eiginmaður stefndu flutti út af heimilinu með yngri börnin tvö í kjölfar þessaatburðar og elsti drengurinn var vistaður hjá stuðningsfjölskyldu. Níunda tilkynning frá lögreglu barst 15. maí 2015.Lögregla hafði verið kölluð til á heimili tengdamóður stefndu, eftir látlausarhringingar hennar á dyrasíma. Stefnda gaf lögreglu þær skýringar að hún vildinálgast börn sín. Haft var samband við bakvakt barnaverndar Kópavogs semútskýrði málavexti fyrir lögreglu. Nýjar meðferðaráætlanir fyrir öll börnin þrjú voruundirritaðar af starfsmanni barnaverndar og föður barnanna þann 27. maí 2015.Samþykkis var leitað hjá stefndu sem valdi að skrifa ekki undir fleiri pappírafram að fundi barnaverndarnefndar 11. júní 2015. Á fundinum lögðu starfsmenntil vistun E til 12 mánaða. Stefnda samþykkti ekki vistunina og varðbarnaverndarnefnd Kópavogs því að úrskurða í málinu. Stefnda kærði þann úrskurðtil héraðsdóms Reykjaness. Úrskurður var kveðinn upp 27. júlí 2015 þess efnisað E skyldi vistaður utan heimilis í 10 mánuði frá uppkvaðningu úrskurðarins.Stefnda kærði úrskurðinn til Hæstaréttar sem staðfesti niðurstöðu héraðsdóms. E hefur dvalið utan heimilis stefndu frá 18. maí2015. Barnaverndarnefnd Kópavogs hefur þrívegis tekið málið fyrir eftir 11.júní 2015 þar sem ómögulegt hefur verið að ná samkomulagi við stefndu umumgengni eða aðra hluti sem lúta að vistun drengsins. Þann 25. júní 2015úrskurðaði nefndin um umgengni stefndu við drenginn, hálfsmánaðarlega í tværklukkustundir í senn. Stefnda vísaði þeirri ákvörðun til kærunefndarbarnaverndarmála sem staðfesti úrskurð nefndarinnar. Á fundi þann 24. september2015 ákvað barnaverndarnefnd að óheimilt væri að fara með drenginn úr landi.Stefnda vísaði þeirri ákvörðun til kærunefndar sem staðfesti ákvörðunnefndarinnar. Þann 10. desember var mál barnanna þriggja síðan lagt fyrirnefndina þar sem niðurstaða forsjárhæfnismats sem stefnda undirgekkst lá fyrir.Lokaskýrsla um forsjárhæfni stefndu, sem unnin varaf D sálfræðingi, barst barnaverndarnefnd Kópavogs þann 25. nóvember 2015.Niðurstaða þess er að stefnda sé með öllu ófær um að fara með forsjá barnasinna vegna afleiðinga heilaskaða sem bæði eru alvarlegar og óafturkræfar. Þákom fram að geðtengslum stefndu við börnin væri ábótavant. Matsmaður taldimikilvægt að lagðar væru línur varðandi umgengni barnanna við stefndu út fráþví að hún hefði engar forsendur til að vera ein með ábyrgð á þeim eina einustustund. Áður en niðurstaða forsjármatsins lá fyrir hafðistefnda sótt dóttur sína á leikskóla á hverjum degi þrátt fyrir tilmæli um aðgera það ekki. Í fyrstu sótti hún hana upp úr hádegi en í október 2015 náðistsamkomulag við stefndu um að sækja hana síðar þar sem uppi voru áhyggjur afþroskaframvindu stúlkunnar. Faðirinn var ávallt látinn vita þegar stúlkan varsótt og fór hann samstundis úr vinnu og sótti stúlkuna heim til stefndu.Stefnda tók yngsta barnið ekki með sér þar sem hún gat ekki sökum fötlunarhaldið á því út í bifreið og starfsfólk neitaði að aðstoða hana. Stefndaferðast með ferðaþjónustu fatlaðs fólks sem hefur ekki yfir að ráðanauðsynlegum öryggisbúnaði fyrir börn. Starfsfólk leikskólans hafði tilkynntbarnaverndarefnd um þá hættu sem stúlkan var sett í. Starfsfólki stefnandareyndist erfitt að stöðva stefndu í því að sækja barnið á leikskóla þar sem húnhefur forsjá þess og lögheimili. Að mati stefnanda var niðurstaðaforsjárhæfnismatsins það afdráttarlaus um að börnunum gæti beinlínis veriðhætta búin einum í umsjá stefndu að ákveðið var að börnin yrðu kyrrsett áheimili föður ef stefnda héldi áfram að sækja þau úr leikskóla. Til þess komekki þar sem stefnda samþykkti að sækja ekki börnin nema þá daga sem liðveitandihennar fylgdi henni en aðeins fram að fundi stefnanda sem var 10. desember sl. Á fundi barnaverndarnefndar var ákveðið að kyrrsetjabörnin á grundvelli a-liðar 27. gr. barnaverndarlaga til tveggja mánaða og aðhöfða skyldi mál á hendur stefndu þar sem þess yrði krafist að stefnda værisvipt forsjá barnanna þriggja. Þá var ákveðið að umgengni við börnin skyldivera undir eftirliti, aðra hverja viku við E en einu sinni í viku við F og G. Sálfræðileg matsgerð.Þann 25. nóvember 2015 skilaði Dsálfræðingur sálfræðilegri matsgerð vegna stefndu. Kemur fram í matsgerðinni aðmatsmaður hafi átt viðtöl við stefndu 28. október 2015, 2. nóvember, þar semeinnig fór fram persónuleikapróf, 4. nóvember, þar sem matsmaður hitti stefnduog E í umgengni, 6. nóvember, þar sem matsmaður hitti stefndu ásamt yngribörnunum á leikskóla barnanna og stefndu og F á heimili þeirra stuttu síðar og20. nóvember 2015 þar sem matsmaður hitti eiginmann stefndu. Þá lá fyrir viðmatið taugasálfræðilegt mat sem hafði verið gert á stefndu á Landspítalanum íjúlí 2015. Niðurstöðurnar hafi staðfest alvarlega skerðingu á hugrænum þáttumstefndu. Áður höfðu niðurstöður myndgreiningar á stefndu sýnt vefjadauða afvöldum blóðleysis með miklu frumvefstapi í ennis- og gagnaugablaði, en þegarmikið vefjatap verður á þessum heilastöðvum megi búast við innsæisleysi oghömluleysi ásamt tengslaröskun. Segir að þegar niðurstöður taugasálfræðimatslágu fyrir hafi verið ljóst að um mjög alvarlegar skerðingar á hugrænnistarfsemi í framheila væri að ræða hjá stefndu. Ljóst sé að stefnda hafi, aflíffræðilegum ástæðum, ekki forsendur til tengslamyndunar og því væriástæðulaust að leggja mat á tengslamyndun barnanna. Því hafi ekki þótt ástæðatil að framfylgja upphaflegri vinnuáætlun um að hitta E með fósturforeldumsínum og yngri börnin með föður sínum til að gera samanburð á hegðun barnannahjá móður annars vegar og fósturforeldrum og föður hins vegar. Íniðurstöðum vottorðsins segir að sálfræðimat þetta hafi verið gert til að metaforsjárhæfni stefndu vegna uppeldis hennar á börnum hennar, E níu ára, Ffjögurra ára og G tæplega eins og hálfs árs. Þásegir einnig í niðurstöðum að stefnda hafi hlotið heilaskaða og vinstrihelftarlömun af völdum heilablóðfalls skömmu eftir að F fæddist. Er síðan vottorðB læknis rakið og vottorð C taugasálfræðings. Umniðurstöður persónuleikaprófsins segir að það endurspegli erfiðleika meðlíkamlegt heilsufar stefndu og mikla streitu í kringumstæðum hennar og gefivísbendingar um erfiðleika í félagslegum samskiptum. Tilgáta sé sett fram umjaðarpersónuleikaröskun, sem feli í sér mikla tengslaerfiðleika. Þessarniðurstöður séu trúverðug lýsing á stefndu og sýni þá um leið nokkuð góða færnihennar á svokölluðum munnlegum sviðum greindarþátta. Þá sé mikilvægt að setjaniðurstöður af því tagi sem fram komi í segulómskoðuninni ogtaugasálfræðimatinu í samhengi við frammistöðu viðkomandi einstaklings varðandiýmsar athafnir í daglegu lífi, samskipti og tengsl við annað fólk og atvik semathugasemdir hafi verið gerðar við. Þá sé rétt að undirstrika að það þurfi bæðiinnsæi og hömlur til þess að geta brugðist við þörfum barna á viðunandi hátt ogþess vegna sé einstaklingi með alvarlegan heilaskaða af þessu tagi alls ekkitreystandi til að bera nokkra ábyrgð á börnum. Til að undirstrika alvarleikamálsins megi nefna að þess séu dæmi að fólk með heilaskaða af þessu tagi hafiráðist á börn sín með alvarlegum afleiðingum þegar álag og streita sé íaðstæðum, sterkar tilfinningar fari í gang og hvorki innsæi, skilningur áaðstæðum né hömlur á tilfinningar og viðbrögð séu fyrir hendi. Í slíkumtilvikum sé ekki viðeigandi að tala um mannvonsku eða illmennsku, heldur hafiviðkomandi einstaklingur vegna skerts ástands síns ekki haft getu til að metaaðstæður og setja hegðun sinni eðlilegar og nauðsynlegar hömlur. Þásegir í matsgerðinni að samtal matsmanns við stefndu á heimili hennar hafi sýntvel hversu alvarlega hana skorti skilning á þörfum barnanna. Hún hafi nefntmikilvægi þess að vera kurteis og bursta tennurnar, sem séu góð og gild atriðií sjálfu sér og hafi að öllum líkindum verið lögð áhersla á í hennar uppeldi.Síðan hafi stefnda nefnt á sjálfmiðaðan hátt að það væri mikilvægt að börninhennar kenndu henni íslensku. Telur matsmaður að þessi atriði sýni skýrt aðsjónarhornið sé á stefndu sjálfa en ekki á börnin. Þá liggi fyrir á skýran háttí gögnum málsins að stefnda hafi lítið sinnt börnunum og ekki verið fær um aðmæta þörfum þeirra síðan hún varð fyrir heilaskaðanum. Einstök atvik sýni þettaskýrt eins og það að þegar G virtist hafa dottið og meitt sig hafi stefndabrugðist við gráti hans með því að kalla á föður hans og ætla honum að sinnadrengnum en hún sjálf haldið áfram að senda smáskilaboð og ekkert gefið sig aðdrengnum. Ef til vill byggist viðbrögð hennar þegar hún kallaði á H á því aðgráturinn hafi verið óþægilegur fyrir hana og þess vegna hafi hún viljað að Hgripi inn í og stöðvaði grátinn fremur en að hún læsi þarfir drengsins semslíkar og teldi mikilvægt að bregðast við þeim svo að drengnum liði betur. Umþað sé þó ekki hægt að fullyrða. Stefnda hafi heldur ekki kunnað að lesa íaðstæður þegar F, þá þriggja og hálfs árs gömul, hvarf af heimilinu í maísíðastliðnum. Ekki sé vitað hver aðdragandinn hafi verið, þar sem telpan hafiekki tjáð sig neitt um það. Ef til vill hafi henni leiðst og þess vegnayfirgefið íbúðina, sem sé á áttundu hæð í lyftublokk og sé með nokkuð þungriútihurð. Ef til vill hafi móðir hennar verið á einhvern hátt ógnandi við hana,sem ekki sé útilokað í ljósi þess að E hafi ítrekað og staðfastlega sagt fráofbeldi af hálfu móður sinnar. Hver svo sem hvatinn að þessari hegðun telpunnarhafi verið, hefðu nauðsynleg og eðlileg viðbrögð fullorðins einstaklings semátti að bera ábyrgð á barninu verið að kalla eftir aðstoð. Stefnda hafimargsinnis leitað til lögreglu eftir aðstoð fyrir sjálfa sig þannig að hennihafi verið fullkunnugt um hvernig farið sé að því. Þetta atvik sýni, svo ekkiverið um villst, að stefnda sé ekki fær um að bera ábyrgð á börnum sínum. Þásegir að stefnda segist eiga góð tengsl við E, en hann hafi mætt svo alvarlegrivanrækslu og ofbeldi af hennar hálfu að hann hafi bjargað sér undan því með þvíað finna sér fólk sem hafi verið velviljað í hans garð og hann dvalið meira ogminna á heimili þess áður en þau urðu síðan fósturforeldrar hans. Ennfremur segir að þegar rætt hafi verið við stefndu um náin tengsl milli hennarog barnanna hafi hún greinilega ekki skilið um hvað umræðuefnið snerist. Reynthafi verið að nálgast það aftur og aftur á mismunandi hátt og með mismunandiorðalagi en það hafi engan árangur borið. Stefnda sé alltaf með myndavél ívasanum og eftir að hafa fylgst með henni og börnunum dragi matsmaður þáályktun að myndatökurnar séu fyrir henni einhvers konar tákn fyrir nánd og þaðsama gildi um það að skoða myndirnar. Á myndunum geti hún skoðað börninbrosandi og falleg en þau geri þar engar kröfur til hennar. Matsmaðurdregur þær ályktanir af öllum gögnum málsins, framangreindum niðurstöðum,segulómskoðun, taugasálfræðimati, skriflegum gögnum og eigin athugnum að vegnaheilaskaða stefndu sé hún með öllu ófær um að tengjast börnum sínum á náinnhátt og rækta með þeim þau nánu tengsl sem börn þurfi á að halda. Einnig sé húnmeð öllu ófær um að bera ábyrgð á börnunum og bregðast við þörfum þeirra. Þaðsé hafið yfir allan vafa að hana skorti ýmsa greindarfarslega þætti sem séunauðsynleg forsenda til að geta haft innsæi í þarfir þeirra og uppfyllt þær,annast um börnin, veitt þeim nauðsynlega athygli og örvun og tengst þeim á þannhátt sem börnum sé nauðsynlegt. Skaði sá sem orðinn sé á heilastarfsemi hennarsé óafturkræfur og engin þjálfun eða kennsla sé til sem geti bætt hann upp. Þáþurfi ábyrgðaraðili að vera til staðar þegar hún sé með börnum sínum. Þá telurmatsmaður mikilvægt að lagðar séu línur varðandi umgengni barnanna þriggja viðmóður sína út frá því að hún hafi engar forsendur til að vera ein með ábyrgðinaá þeim eina einustu stund. Hún sé hins vegar móðir þeirra og mikilvægt aðbörnin haldi áfram að þekkja hana. Stuðla þurfi að samvistum þeirra, sem farifram af virðingu við hana sem þá alvarlega fötluðu konu sem hún sé og takitillit til þess að börnin séu glaðleg og kraftmikil. Samvistirnar megi allsekki gera meiri kröfur til hennar en hún geti mætt og þær þurfi að standanægilega stutt í einu til að börnin geti verið ánægð og verði ekki leið. Þaðværi beinlínis vanvirðing við hana ef reynt væri að gera til hennar kröfur umstærra hlutverk í uppeldi þeirra. Aðlokum segir að það sé mat matsmanns að stefnda sé með öllu ófær um að fara meðforsjá barna sinna vegna afleiðinga af heilaskaða þeim sem hún hafi orðið fyrirog eigi hér við d-liður 29. gr. barnaverndarlaga. Læknisvottorð B.Í vottorði B, læknis á heilsugæslunni[...], frá 6. júlí 2015 segir m.a. „Fengið síðan, í desember 2011, stroke eðablóðtappa í heila, sennilega tengt hormónastaf sem hún fékk. „Hún er meðspastiska lömun vinstra megin eftir þetta og flogaveik ...“ Fram kemur að húnsé talin létt „frontal“ skert eftir „stroke“ og sennilega vitsmunaskert.Samkvæmt eiginmanni, sem fylgi með henni í heimsókn núna, séu miklarskapsveiflur og skapofsaköst, oftast upp úr þurru. Hún hafi verið skapstórfyrir heilablóðfallið en sé hálfu verri núna. Eftir heilablóðfallið sé hún ekkirökvís eins og áður, tímavillt og stundum bara með bull, skv. honum. Samkvæmteiginmanni hennar hafi einnig borið mikið á þráhyggju og ofsóknarhugmyndum semtengist börnum og hún sé hrædd um að allir ætli að taka börnin frá henni. Húnendurtaki sig mjög mikið, sé mjög sveiflukennd andlega en oft þung andlega.Niðurstaðan er að konan sé [...] með tungumálaerfiðleika. Hún sé með vinstrispastíska lömun eftir heilablóðfall 2011. Spurning sé hvort hún sé tilkomineftir framheilaskerðingu sem lýsi sér m.a. í hömluleysi og þá einnig jafnvel ívitsmunaskerðingu eftir heilablóðfall. Einnig sé spurning um þráhyggju ogþunglyndi. Segulómun hafi verið pöntuð af heila sem ekki hafi verið gerð hér oghenni vísað áfram á göngudeild geðdeildar í nánara mat m.t.t. hennar geðheilsu. Þásegir að segulómskoðun af heila 10.04.2015 sýni stórt lágþéttnisvæði„temporalt“ og svolítið „frontalt“ hægra megin og virðist vera næringarsvæðibæði „arteria cerebri media“ æðarinnar og einnig „cerebri anterior“ að hlutatil. Það sé greinilegt „parenchymalt“ tap með svolítilli víkkun á hægri hlið„venticle“ og töluverð „gliosa“. Það sé heilavefur á milli þessaralágþéttnisvæða sem virðist vera í lagi og gæti hugsanlega bent til þess aðlokunin hafi ekki verið í meginstofni heldur meira í útæðum á þessum svæðum.Þá segir í lokin aðframheilaskaði geti valdið hömluleysi og skorti á framtakssemi og skapsveiflum.Geti einnig valdið erfiðleikum við að leysa vandamál, tilhneiging sé tilendurtekningar og stundum óeðlilegrar hegðunar. Lömunin tengist sennilegaeinnig hennar framheilaskaða og væri heilaskaðinn vinstra megin hefði þettasennilega einnig áhrif á tal. „Temporal“ eða gagnaugaskemmdin geti hins vegarhaft töluverð áhrif á minni og valdið erfiðleikum við að finna orð yfir hluti.Það geti einnig leitt til reiðikasta og hótandi hegðunar eða jafnvel valdbeitingar.Geti það líka leitt til alveg öfugra áhrifa; áhugaleysis og meðfærileika.Tímaskyn sé oft truflað. Þá geti það haft áhrif á heyrn og aðra skynjun og ekkisé óalgengt að það valdi flogaveiki eins og stefnda sé með. Vottorð C taugasálfræðings.Vottorð C taugasálfræðings frá 31.júlí 2015 liggur fyrir í málinu.Segir í kaflanum „Niðurstaða ográðleggingar“:„Fyrstra mat. A kom ítaugasálfræðilegt mat 30. júlí 2015. Hún er 37 ára gömul og er ættuð frá [...].Hún er gift og á 3 börn. Hún fékk slag árið 2011, þá búsett í [...]. Hún segirað ástæðan fyrir slaginu hafi verið Norplant getnaðarvörnin. Hún hafði alltafverið mjög heilsugóð þar til hún fékk slag. A er [...] að mennt, húnútskrifaðist frá [...] 2005. Hún vann hjá [...] í [...] þar til hún veiktist.Eftir að hún kom til Íslands vann hún um tíma við fiskverkun á [...]. Aðspurðum áhugamál sagði hún að þau væru að sinna [...] og að vera með börnum sínum.Hún neitar þunglyndi og kvíða. Áfengisneysla hefur aldrei verið vandamál og húnhefur aldrei reykt. Hún segist ekki finna fyrir minnis- eða máltruflunum ogfinnur ekki breytingu á hegðun. A kom vel fyrir í viðtali og lagði sig fram viðúrlausn verkefna. Hún er mjög hægvirk. Hún er lömuð í vinstri hendi og dregurvinstri fót. Prófun fór fram á ensku.“ Umhelstu niðurstöður taugasálfræðilegs mats segir m.a.: Óyrt rökhugsun mælistskert. Tafarlaust minni á flókna mynd mælist skert. Seinkað kennslaminni mælisteinnig skert. Tafarlaust kennslaminni á andlit mælist í lágu meðallagi ogseinkað kennslaminni einnig. Tafarlaust minni á talnaraðir mælist í lágumeðallagi, hún mundi mest 5 tölur áfram og 4 aftur á bak. Tafarlaust minni áröð bendingar mælist í lágu meðallagi, hún mundi mest 5 bendingar áfram og 3aftur á bak. Tafarlaust minni á röð mismunandi handhreyfinga mælist skert, húnmundi mest 3 handhreyfingar. Lestrar- og nefnihraði er skertur. Flokkaorðfimimælist skert, hún nefndi 9 dýrategundir á einni mínútu. Bókstafaorðfimi erskert, hún nefndi 8 orð, sem byrja á ákveðnum bókstöfum á þremur mínútum. Reiknifærnier góð, hún reiknaði rétt 11 af 12 léttum reikningsdæmum en var fremur lengi aðþví (9 mínútur). Færni við að teikna flókna mynd eftir fyrirmynd er skert. Húnvar lengi að teikna myndina. Færni við að greina flóknar myndir er skert. Færnivið að greina stefnu lína er skert. Hún teiknaði klukku og setti vísa á réttanstað án vandkvæða. Hugrænn úrvinnsluhraði er skertur samkvæmt Slóðaprófi A ogCoding prófinu. Tvískipt athygli og sveigjanleiki hugans mælist skert. Færnivið að halda aftur af ósjálfráðum viðbrögðum mælist í meðallagi. Fínhreyfingarhægri handar mælast skertar. Í kaflanum „Niðurstaða og álit“ segir: „A greinistmeð heilabilun, sem að öllum líkindum er afleiðing slags, sem hún fékk 2011,sem að hennar sögn stafaði af notkun Norplant getnaðarvarnarinnar. Mælt er meðviðeigandi endurhæfingu“. Málsástæður og lagarök stefnanda.Stefnandihöfðar mál þetta samkvæmt 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 og krefst þessað stefnda verði svipt forsjá barna sinna þriggja, E, kt. [...], F og G, ogvísar til þess að öll skilyrði ákvæðisins séu uppfyllt. Gögn málsins sýni aðfullljóst sé að líkamlegri- og andlegri heilsu barnanna sem og þroska þeirra séhætta búin þar sem stefnda sé vanhæf til að fara með forsjá þeirra vegnaafleiðinga heilablóðfalls sem hún varð fyrir 2011. Þá telur stefnandi líklegtað breytni stefndu geti valdið börnunum skaða. Það sé mat stefnanda að til þessað tryggja hagsmuni barnanna og viðunandi uppeldisskilyrði til framtíðar séekki sé unnt að beita vægari úrræðum en að stefnda verði svipt forsjá þeirra.Verði fallist á kröfu stefnanda verður elsta syni stefndu komið í varanlegtfóstur til núverandi fósturforeldra en yngri börnin tvö munu búa áfram hjáföður sínum. Skýrsla talsmanns sýnir að vel sé hugsað um börnin á núverandiheimilum þeirra.Stefnandivísar kröfu sinni til stuðnings fyrst og fremst til þess að samkvæmtforsjárhæfnismati sem D sálfræðingur hafi skilað þann 25. nóvember 2015 séstefnda með öllu ófær um að fara með forsjá barna sinna vegna afleiðinga afheilaskaða sem hún varð fyrir eftir fæðingu dóttur sinnar. Niðurstaðamatsmannsins sé byggð á eigin athugunum, gögnum málsins og niðurstöðusegulómskoðunar og taugasálfræðimats. Stefnda sé sökum fötlunar ófær um aðtengjast börnum sínum á náinn hátt og rækta með þeim þau nánu tengsl sem börnþarfnist til að þroskast með eðlilegum hætti. Stefnda sé jafnframt með ölluófær um að bera ábyrgð á börnunum og bregðast við þörfum þeirra. Stefnanditelur hafið yfir allan vafa að stefndu skorti ýmsa greindarfarslega þætti semsé nauðsynleg forsenda til að geta haft innsæi í þarfir barna, uppfyllt þær,annast um börnin og veitt þeim nauðsynlega örvun og tengst þeimtilfinningaböndum. Sá skaði sem orðið hafi á heilastarfsemi stefndu séóafturkræfur og engin þjálfun eða kennsla getur bætt hana upp. Ílæknisvottorði B dags. 6. júlí sl. 2015 sé rakin niðurstaða segulómunar ersóknaraðili undirgekkst í apríl 2015 og afleiðingar þess skaða semheilablóðfall sóknaraðila hafi valdið. Auk þess komi fram í vottorði læknisinsað hann hafi ákveðnar efasemdir um hverju geðlæknismeðferð myndi skila fyrirsóknaraðila m.t.t. vinnufærni hennar eða getu til að hugsa um börn þar sem húnvirðist hingað til hafa meðtekið allar upplýsingar illa og ekki farið aðleiðbeiningum.Stefnandihafi reynt önnur úrræði til þess að tryggja hagsmuni barnanna, án árangurs. E,elsti sonur stefndu, hafi verið vistaður utan heimilis frá 18. maí 2015. Íniðurlagi úrskurðar héraðsdóms segi að fullsannað sé að öll þau úrræði semstutt gátu stefndu í að ala önn fyrir E hafi verið veitt af hálfubarnaverndaryfirvalda. Þrátt fyrir það hafi þau ekki nýst stefndu til að sinnadrengnum á þann hátt sem honum beri og hann eigi rétt til samkvæmtbarnaverndarlögum og stjórnarskrá Íslands. Drengurinn hafi þrátt fyrir allaaðstoð inni á heimili, verið beittur ofbeldi á niðurlægjandi hátt með þeimafleiðingum að hann vill ekki umgangast móður sína nema að litlu leyti.Fráþví að úrskurðurinn hafi verið kveðinn upp í máli E hafi stefndaundirgengist taugasálfræðilegt mat ogmat á forsjárhæfni sem staðfesta að engin þjálfun eða kennsla getur bættmöguleika hennar á að annast um börn sín. Þá hafi reynst ómögulegt að komast aðsamkomulagi við stefndu um umgengni við börnin og stefnda ekki hlýtt þeimúrskurðum sem stefnandi hafi kveðið upp varðandi umgengni. Eiginmanni stefnduhafi reynst erfitt að fá hana til að samþykkja skilnað og sé svo komið að hannþurfi að höfða mál fyrir dómi til hjónaskilnaðar þar sem málinu hafi verið vísaðfrá sýslumanni. Við skilnað þeirra færist forsjá E alfarið yfir til stefndu. Stefnandivísar til þess að stefnda hafi ekkert tengslanet hér á landi og eigi ekki aðrastuðningsaðila en starfsfólk á vegum þjónustudeildar fatlaðra hjá Kópavogsbæ. Ímatsgerð sálfræðingsins sé undirstrikað að ábyrgur aðili þurfi alltaf að veratil staðar þegar stefnda sé með börn sín og að hún hafi engar forsendur tilþess að vera ein með börnunum eina einustu stund. Til að undirstrika alvarleikamálsins vitnar stefnandi til þess sem kemur fram í matsgerð að til séu dæmiþess að fólk með heilaskaða af sama tagi og stefnda hafi ráðist á börn sín meðalvarlegum afleiðingum. Við erfiðar aðstæður og streitu geti sterkartilfinningar vaknað og ef ekki sé fyrir hendi skilningur á aðstæðum eða hömlurá tilfinningum geta alvarlegir hlutir átt sér stað. Nauðsynlegt sé fyrirstefnanda að bregðast fljótt við og tryggja öryggi barnanna sem talið sé aðgeti verið í raunverulegri hættu í umsjá stefndu eins og dæmi sýni er F hvarfaf heimili stefndu í maí 2015, þá þriggja og hálfs árs gömul. Stúlkan hafifundist á bensínstöð í nágrenninu. Stefnda hafði ekki kallað eftir aðstoð ogekki sé vitað um ástæðu þess að svo ungt barn ákvað að strjúka frá móður sinniniður þrjár hæðir í blokk og út að bensínstöð. Eðlileg viðbrögð fullorðinseinstaklings hefðu verið að kalla eftir aðstoð. Stefnandi bendir á að stefndahafi margoft kallað á lögreglu til aðstoðar fyrir sjálfa sig. Þetta atvik sýni,að mati stefnanda, svo ekki verður um villst að stefnda sé ekki fær um að beraábyrgð á börnum sínum. Enginmeðferðarúrræði geti bætt forsjárhæfni stefndu en stefnandi hafi og muni áframtryggja að stefnda og börn hennar geti átt samverustund í öruggu umhverfi þarsem það sé þeim mikilvægt að þekkja móður sína. Í matsgerð segir að slíkarsamvistir megi alls ekki gera meiri kröfur til stefndu en hún geti mætt ogþurfi að standa nægilega stutt í einu til að börnin verði ánægð og ekki leið.Það sé beinlínis vanvirðing við stefndu ef reynt væri að gera til hennar kröfurum stærra hlutverk í uppeldi þeirra. Stefnandi hafi haft þessi ummæli aðleiðarljósi við skipulag umgengni og sé umgengni nú þannig háttað að stefndahitti E aðra hverja viku í klukkustund í senn en yngri börnin tvö á heimilisínu einu sinni í viku í tvær klukkustundir. Öll umgengni sé undir eftirliti.Stefnda hafi kært þetta umgengnisskipulag til velferðarráðuneytisins. Ítrekaðhafi verið við stefndu að henni sé óheimilt að vera í símasambandi við E.Ástæða hafi þótt til að stöðva þau samskipti vegna ónæðis sem stefnda ollidrengnum með óhóflegum smáskilaboðum og símhringingum. Samkvæmt skýrslumeftirlitsaðila virðast samskipti E og stefndu ekki hlý og samræður takmarkaðar.Umgengni stefndu við yngri börnin tvö virðast ganga vel og þau geta átt gæðastundsaman.Markmiðbarnaverndarlaga sé að tryggja að börn sem búi við óviðunandi aðstæður fáinauðsynlega aðstoð. Í þeirri aðstöðusem börnin eru sé nauðsynlegt að barnaverndaryfirvöld stígi inn og beiti þeimúrræðum sem þau hafi yfir að ráða. Stefnandi vísar til málavaxta og gagna málssem sýni að börnin hafi um langt skeið búið við óviðunandi heimilisaðstæður þarsem hömlulaus hegðun og geðræð einkenni stefndu hafi litað allt heimilislíf.Lögregla hafi ítrekað verið kölluð til vegna uppnáms sem stefnda hafi valdið áheimilinu og sýni hversu alvarlegt geðrænt ástand hennar sé og hvernig öllhennar hegðun einkennist af tortryggni og þráhyggju. Stefnda þverneiti að semjavið barnsföður sinn um umgengni, lögheimili eða forsjá barnanna og að fenginnireynslu sé ekki hægt að treysta því að stefnda muni virða slíkt samkomulag oghægt verði að hafa eftirlit með umgengni hennar við börnin.Stefnanda beri samkvæmt barnaverndarlögum að tryggjabörnum stöðugleika og öryggi í uppeldi og ávallt hafa hagsmuni barna í fyrirrúmi,sbr. 1. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga. Réttur barna til þess að njóta viðunandiuppeldis og umönnunarskilyrða skuli vega þyngra en forsjárréttur foreldra.Þessi regla sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti og endurspeglist í þeimalþjóðlegu sáttmálum sem Ísland sé aðili að. Hinu opinbera sé skylt að veitabörnum þá vernd sem mælt sé fyrir um í 3. mgr. 76. gr. stjórnarskrár Íslands,barnaverndarlögum og samningi Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Umlagastoð er vísað til a-, og d-liðar 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Ekkisé krafist málskostnaðar úr hendi stefndu. Málsástæður og lagarök stefndu. Stefnda mótmælir öllum málsástæðumstefnanda og telur sig vera færa um að sinna forsjárskyldum sínum gagnvartbörnunum. Stefnda telur að botninum sé náð og að leiðin liggi aðeins upp á viðhér eftir. Hún sé í góðum bataferli og því alls ekki tímabært að svipta hanaforsjá yfir börnum sínum. Stefnda vísar til 28. gr. barnalaga nr. 76/2003 enþar komi fram að barn eigi rétt á forsjá foreldra sinna þar til það sé orðiðátján ára en í forsjárskyldum foreldra felist m.a. að ráða persónulegum högumbarns, annast það og sýna því umhyggju og virðingu. Stefnda sé fær um það en ersammála um að það geti hún ekki ein. Stefnda þurfi verulegan stuðning inn áheimili sitt vegna fötlunar og veikinda sinna. Stefnda ætli sér á Reykjalundtil endurhæfingar auk þess sem það standi til að frænka hennar komi tillandsins frá heimalandi hennar og verði henni til stuðnings með heimilisstörfog börnin. Stefndatelur að þó svo að lögheimili yngri barnanna verði hjá föður þeirra þá hafi húnákvörðunarrétt um daglegt líf barnanna. Telur stefnda það andstætt hagsmunumbarna hennar ef hún verði svipt forsjá þeirra. Réttara væri að veita hennihjálparhönd til þess að bæta tengsl hennar við börnin og veita henni hjálp tilað geta annast þau. Það sé börnunum fyrir bestu að alast upp með móður sinni.Stefnda mótmælir því að afleiðingar heilablóðfalls sem hún varð fyrir 2011skerði forsjárhæfni hennar og sé ekkert sem bendi til að líkamlegri og andlegriheilsu barnanna sem og þroska þeirra sé ógnað verði forsjáin hjá stefndu.Stefnda kveðst sammála því að hún þurfi að bæta forsjárhæfni sína en hún lýsisig reiðubúna til að vinna í sjálfri sér eins og þurfi með það að leiðarljósi aðgeta annast börn sín. Stefnda mótmælir því að niðurstaða matsgerðar sem liggurfyrir í málinu geti haft sama gildi og hefði matsmaður verið dómkvaddur, endasé það mat sem gert hafi verið á vegum stefnanda. Stefndabyggir á því að unnt sé að beita vægari úrræðum en að svipta hana forsjá barnasinna og vísar til 2. mgr. 29. gr. barnalaga og 12. gr. stjórnsýslulaga. Telurstefnda að þau úrræði sem fyrir hendi séu hafi ekki verið fullreynd auk þesssem hægt sé að tryggja velferð barnanna með vægari hætti. Þá hafi yngri börninekki verið vistuð utan heimilis, sem sé vægara úrræði en forsjársvipting, ogþví vægari úrræði ekki verið fullreynd. Stefnda vill að lokum koma því áframfæri að hún telji nauðsynlegt að litið sé til hagsmuna barnanna áður entekin sé ákvörðun um sviptingu forsjár. Stefnda krefst þess að leitað verðiannarra og vægari leiða áður og lýsir sig tilbúna til að mæta þeim kröfum semgerðar verði til hennar í samvinnu við barnaverndarnefnd, skóla- ogfélagsþjónustu, ef fallið verður frá kröfu um sviptingu forsjá.Skýrslur fyrir dómi.Stefnda kom fyrir dóminn og kvaðstmótmæla kröfum stefnanda en hún elskaði börnin sín. Þrátt fyrir líkamlegt áfallsé andleg líðan hennar góð. Stefnda kvað samband sitt og barnanna allra veramjög náið. Aðspurð hvort hún telji ástand sitt hamla umönnun E kvað stefndafötlun sína engin áhrif hafa á getu hennar, E sé orðinn tíu ára gamall,rétthentur og sjálfstæður ungur maður. Þá sé stefnda rétthent og geti því séðsjálf um sig og börnin. Stefnda eldi sjálf fyrir þau og þrífi íbúðina. Stefndasé heilbrigð hægra megin og hafi lömun vinstri handleggs ekki áhrif á það.Aðspurð um umgengni hennar og E undanfarið og hvernig hún hafi gengið kvaðststefnda sjá E á tveggja vikna fresti og í hvert sinn spyrji hann hana hversvegna hann sé ekki heima. Aðspurð um umgengni við yngri börnin kvað stefnda aðkomið sé með börnin heim til hennar og í hvert sinn sem þau fari gráti þau.Aðspurð um það hvort stefnda upplifi skerta andlega getu eftir heilablóðfalliðneitaði stefnda því. Þá kvaðst hún aðspurð ekki hafa farið í endurhæfingu þarsem biðlisti sé mjög langur en hún ætli í endurhæfingu á Reykjalund íMosfellsbæ. Spurð um það, ef hún fengi eitthvert barna sinna heim aftur, hvorthún myndi þiggja stuðning barnaverndaryfirvalda kvaðst hún myndu gera það,aðallega við að sækja börnin í skóla og leikskóla og einnig við þrif áheimilinu. Stefnda kvaðst ekki þiggja neina aðstoð inn á heimilið í dag. Stefndakvaðst hafa notið aðhlynningar bestu sérfræðinga sem fáanlegir voru fráBandaríkjunum eftir heilablóðfallið. Hún eigi læknisvottorð frá þeimsérfræðingum sem sýna að ákveðnar heilastöðvar hafi ekki orðið fyrir tjóniþegar hún fékk áfallið. Aðalskaðinn sé þar sem samskipti og boð frá heila tilvinstri handleggs fara fram. Skýrt komi fram í læknisvottorðum að andleg getahennar hafi ekki skerst og hún viti að hún geti annast börnin sín. Tjónið hafiorðið vinstra megin á líkama hennar en hún geti séð um börnin sín þar sem húnsé rétthent. Aðspurðkvað stefnda rétt að hún hafi fengið liðveislu frá félagsmálayfirvöldum en húnfái ekki aðstoð inn á heimilið við að elda eða þrífa. Þá sé hún í félagsleguleiguhúsnæði og þiggi fjárhagsaðstoð. Aðspurð kvaðst stefnda ekki hafa sýntneinum á Íslandi þær læknaskýrslur sem hún hafi undir höndum, enda hafi húnekki verið beðin um að framvísa þeim. Stefnda kvaðst hafa um 161.000 krónur ámánuði í dag í opinbera framfærslu. Fengi hún börnin myndi hún hafa um 261.000krónur á mánuði frá Tryggingastofnun. Aðspurðum það hvort stefnda hafi ekki talið þörf á því að börnin væru vistuð utanheimilis, kvaðst stefnda ekki telja að þörf hafi verið á því. Spurð um atvikiðþegar F fannst á Nýbýlavegi og hvort henni hafi ekki fundist rétt aðbarnaverndaryfirvöld kæmu að málinu eftir það, svaraði stefnda þessarispurningu þannig að hún vildi gjarnan að drengurinn kæmi fyrir dóminn ogsvaraði því sjálfur hvort hún hafi beitt hann ofbeldi. Hafi stefnda lagt á hannhendur myndi hann segja frá því. Spurð hvort stefnda hafi skýringar á því hversvegna E leitaði út af heimilinu og til annarrar fjölskyldu eftir skóla og umhelgar, kvaðst stefnda ekki enn hafa skilið það. Spurð hvort það gæti stafað afþví að E hafi ekki liðið vel hjá henni, kvað hún það ekki mögulegt. Aðspurð umframtíð sína, kvað stefnda að sig langaði til að fara í menntaskóla en hún værimenntaður [...]. Stefnda kvaðst aðspurð treysta sér til að vinna störf þar semaðeins þyrfti að nota aðra höndina. Stefnda kvað aðspurð, að ef börnin ælustekki upp hjá henni mundi það fara illa með hana heilsufarslega, bara viðtilhugsunina eina. Aðspurð um það hvort stefnda fyndi fyrir breytingu á sérandlega eftir áfallið 2011, kvað hún svo ekki vera. Stefnda kvaðst hafa fengiðupplýsingar um það að um leið og hún fari í sjúkraþjálfun þá muni hún fá kraftí vinstri handlegginn aftur. Ítrekað spurð um andlega líðan sína kvaðst stefndavera alveg í lagi. Stefnda kvaðst hringja í H, sem væri með yngri börnin, ogfái hún fréttir af þeim þannig. Stefnda kvaðst eiga marga vini hér á Íslandi oghefði gott tengslanet. Hún væri í góðu sambandi við fjölskyldu sína og hún eigijafnframt góð samskipti við samlanda sína hér á landi. Stefndakvaðst aðspurð hafa dvalarleyfi hér á landi vegna hjúskapar hennar en hún værienn gift barnsföður sínum, H. Hann krefðist nú skilnaðar og hefði hún veriðboðuð til sýslumanns þess vegna. VitniðD sálfræðingur kom fyrir dóminn og staðfesti matsgerð sem liggur fyrir ímálinu. Vitnið kvað að í upphafi hafi legið fyrir að konan hafi verið meðframheilaskaða. Röntgenrannsóknir og taugasálfræðimat hafi legið fyrir við gerðmatsins og staðfest fötlun konunnar. Því hafi ekki þurft að fara í þá vinnu.Það sé svo skýrt að framheilaskaðað fólk missi færni sína við tengslamyndun,innsæi í aðstæður, dómgreind og hömlur og sé þetta óafturkræfur skaði. Það séenginn vafi af hálfu vitnisins að þessar skemmdir séu staðreynd og öll önnurgögn í málinu staðfesti það. Vitnið kvaðst hafa farið á heimili konunnar. Þaðhafi verið einfalt en ekkert hafi bent til þess að þangað kæmu börn, enginleikföng eða bækur. Vitnið kvaðst hafa hitt E í umgengni sem hafi farið framundir eftirliti. Stefnda hafi komið með mat handa E sem hann hefði borðað.Engin snerting hafi farið á milli þeirra. Stefnda hafi gefið honum fyrirmæli umað þvo sér um hendurnar og þau hafi rætt aðeins saman um atriði sem E hafðiáður sagt vitninu og eftirlitsaðilanum. Þegar E hafði klárað matinn sinn hafihann viljað fara út að leika sér í fótbolta. Eftirlitsaðilinn og stefnda hafistaðið hjá og spjallað saman og hafi vitnið séð að stefnda hafi ekki fylgst meðdrengnum né kvatt hann, ekki frekar en að drengurinn hafi ekki verið þarna.Síðan hafi þau farið inn og drengurinn farið á salerni og dvalið þar í nokkurntíma. Engin samskipti hafi verið á milli þeirra sem mátti vænta á milli móðurog barns. Stefndahafi farið á leikskólann til að hitta yngri börnin og vitnið hafi farið með.Stúlkan hafi ekki hlýtt móður sinni með að klæða sig í byrjun en hafi síðanhlýtt. Næst fór stefnda á deildina þar sem drengurinn var og var stefndu rétturdrengurinn. Hún hafi sett drenginn niður og tekið af honum nokkrar myndir.Stefnda hafi síðan farið inn og rætt við starfsmann og sagst vera að sækja bæðibörnin. Hafi það ekki verið samkvæmt reglum og hafi drengurinn farið sínu framá meðan og stefnda ekkert skipt sér af honum. Þegar í ljós kom að stefnda máttiekki taka drenginn með sér hafi stefnda farið burt án þess að kveðja drenginneða aðra. Hún hafi tekið stúlkuna og farið með hana heim til sín og gefið hennidjús og kex á meðan telpan var að horfa á tölvuskjá. Engin merkingarbærsamskipti hafi farið fram á milli þeirra á meðan. Telpan hafi klifrað niður afstól og farið inn í stofu. Vitnið hafi náð sér í bók á meðan það fylgdist meðháttsemi mæðgnanna. Stúlkan hafi þá líka sótt bók og þóst vera að lesa á meðan.Stuttu seinna tilkynnti stefnda að pabbi hennar væri kominn og hún þyrfti aðfara. Kvað vitnið vanta tengsl á milli móður og barnanna og samskipti þeirrahafa verið fáskiptin. Vitnið minntist þess ekki að stefnda hafi spurt E nokkuðum skólagöngu hans. Aðspurð um myndatökur af börnunum kvaðst vitnið helst haldaað þær væru stefndu til ánægju en þær sköpuðu grunna tengslamyndun við börnin. Aðspurthvort stefnda gæti verið ein með börnin í umgengni kvað vitnið svo ekki vera.Einstaklingur með framheilaskaða eins og stefnda sé með og skort á stýrifærni,sem af því leiði, geti ekki verið ábyrgur fyrir hegðun sinni gagnvart barni ogekki heldur til að tryggja öryggi barns. Það vanti skilning á því hvaðaaðstæður séu við hæfi og einnig vanti hömlur ef leikar æsast, t.d. ef barn ferað gráta eða verður æst eða reitt. Þá sé ekki hægt að treysta því aðeinstaklingur með slíkan skaða geti brugðist við á vitrænan hátt. Vitnið hafði,við vinnslu matsins, samband við taugasálfræðing sem staðfesti skoðun og matvitnisins á skaða og afleiðingum stefndu. Alvarleg atvik hafi orðið við þæraðstæður þegar framheilasköðuð manneskja eigi að bera ábyrgð á aðstæðum, húngeti ekki stjórnað sjálfri sér og geti því í hamsleysi valdið barni tjóni. Vitniðkvað aðspurt E hafa marglýst ofbeldi af hálfu móður sinnar auk þess sem húnsinnti ekki námi hans. Þá taldi vitnið, um það atvik þegar F fór að heiman, aðmóðirin hafi ekki borið fullnægjandi ábyrgð á barninu. Vitnið kvað stefndu bæðihafa sagt í gögnum málsins að faðir E væri látinn og að hún ætlaði að sendaföður E þær myndir sem hún hafi verið að taka af honum. Sú frásögn hennar séþví ekki trúverðug en vitnið hafi ekki endilega verið að leggja mat átrúverðugleika stefndu. Vitnið kvað sér hafa fundist það sérstakt að H hafisagt vitninu að þegar hann fór út til [...] þá hafi hann aldrei hitt föðurstefndu en þau hafi gift sig úti en síðar hafi hann séð ljósmynd af fyrra barniþeirra, sem fæddist í [...], með manni sem hún hafi sagt vera föður sinn. Vitniðkvað að manneskja með slíkan heilaskaða og stefnda væri ekki fær um að annastbarn eina einustu stund. Þetta sé skaði sem sé vel staðfestur og hann séalgjörlega óafturkræfur. Engin þjálfun eða æfingar gætu minnkað hann. Aðspurtkvað vitnið mikilvægt að börnin hittu móður sína, aðallega til þess að þauvissu hver hún væri en það þurfi að vera innihaldsríkar stundir, stuttar ogundir eftirliti. Vitnið taldi ekki endilega skaðlegt fyrir börnin þótt móðirþeirra færi úr lífi þeirra, en það færi auðvitað eftir því hvernig það væriskýrt út fyrir börnunum. Það væri varla mikið öðruvísi en að E vissi ekki hvorthann ætti föður í [...] eða ekki en hann virðist lifa ágætislífi þrátt fyrirþað. E viti vel að stefnda sé móðir hans en hann leiti ekki til hennar utan aðhún segi að E vilji að hún komi með mat handa sér. Þá reyni E að segja hennifrá því skemmtilega sem sé að gerast í lífi hans þá stundina en það sé ekki svoað það teljist það innihald sem þurfi að vera í samskiptum foreldris og barns .Þá sé það sérstakt að E fann sér sjálfur nýja fjölskyldu sem hann leitaði tilog var hjá meira og minna. E hafi verið á því heimili frá skólalokum fram aðkvöldmat og allar helgar. Það fólk hafi farið að hjálpa honum með heimanámið,þvo föt af honum og fleira og sýni það vel hvað stefnda var lítið íforeldrahlutverkinu. Aðspurt kvað vitnið einhverju máli skipta fyrir E að hannsé frá öðrum menningarheimi en stefnda sé sú eina sem geti upplýst hann umforfeður hans en ljóst sé að drengurinn hafi aldrei hitt föður sinn og að álitlu sé að byggja af hálfu stefndu. Vitnið kvaðst engan efa hafa um niðurstöðumats síns né um þær niðurstöður sem séu í læknisvottorðum og hún byggi á.Vitnið kvað að í framheila, þar sem skaðinn hafi orðið, sé færni til að stýraokkur sem manneskjur. Þær prófanir sem C hafi gert sýni og staðfesti hversumikil áhrif skaðinn hafi haft á stefndu. Í gögnum megi sjá að engintengslahæfni sé hjá stefndu og ábyrgð sem þurfi að vera í gangi til að foreldrigeti sinnt sínu hlutverki. Aðspurt um það hvort einhver merki séu um að stefndasé börnunum hættuleg, kvað vitnið það ofbeldi sem hún hafi beitt E, og sé ekkivefengt, bendi til þess að hún hafi ekki stjórn á sér auk þess sem það atvik aðF fór út frá heimili sínu og fannst við fjölfarna götu sýni að stefnda hafiekki ábyrgðartilfinningu en ljóst sé að barnið gat varla opnað dyrnar á fjölbýlishúsinusjálft. Stefnda búi á áttundu hæð í stóru lyftuhúsi og útidyrnar séu mjögþungar og jafnvel fullorðnum erfitt að opna þær. Barn á fjórða ári hafi fariðút í umhverfi sem sé óheppilegt barninu. Vitnið kvaðst ekki hafa metiðtengslahæfni barnanna því að málið hafi ekki snúist um það. Aðspurt hvortstefnda sé börnunum hættuleg þótt hún sé sinnulaus og framtakslítil, kvaðvitnið hana vera algjörlega afskiptalausa í umgengni við börnin, hún sitji meðmyndavél sína og skipti sér ekki af þeim, það geti skapað hættu fyrir yngstubörnin, hún hafi ekki farið á eftir yngri börnunum fram í stofu til að fylgjastmeð þeim og hafi vitnið aldrei séð svo skýra mynd af sinnuleysi. Hún útbúiheimili sitt ekki við hæfi barna og sé heimili hennar gjörsneytt öllu sem kalliá þarfir barna. Aðspurt kvað vitnið stefndu ekki vera færa til að bera ábyrgð ábörnunum utan að vera til staðar til að börnin viti hver hún sé og að leggjafyrir þau eitthvað að borða. Hún hafi ekkert framlag í uppeldi þeirra semskipti máli, hún sé ekki fær um það. Vitnið kvað ekkert vera til sem heitiendurhæfing við heilaskaða af þessu tagi en vitnið viti ekki hvort það skrifistá Landspítalann eða stefndu þegar skráð var að hún hafi ekki verið til samvinnuí endurhæfingu en vitnið taldi það ekki hafa verið í þess valdi að meta það.Það breyti hins vegar engu um forsjárhæfni stefndu. Einn fylgifiskurframheilaskaða af þeim toga sem stefnda varð fyrir sé skortur á innsæi á eiginvanda. Vitniðkvað sína skoðun á aðkomu barnaverndar í máli stefndu vera að hún væri mjög góðog mikill stuðningur hafi verið veittur. Aðspurt hvort stefnda hefði það innsæiað geta með aðstoð og leiðsögn verið fær um að sinna börnum sínum sem þeim værinauðsynlegt, kvað vitnið svo ekki vera. VitniðI félagsráðgjafi kom fyrir dóminn og kvaðst hafa komið að málinu í janúar 2015.Áður hefði málið verið til vinnslu í rúmt ár hjá barnaverndaryfirvöldum.Samskipti stefndu og starfsmanna barnaverndar hafi verið mikil fyrir maí 2015.Hún hafi hringt mikið og verið með margar spurningar. Þegar F hafi fundist einá Nýbýlavegi hafi samskipti við stefndu verið erfið. Hún hafi ekki verið tilsamvinnu en hún hafi farið eftir ákvörðun úrskurða. Stefnda hafi ítrekað veriðókurteis við vitnið, kallað það ljótum orðum, sagt vitnið ljúga, sagt vitniðvera í samstarfi við H og vinni gegn stefndu. Vitnið hafi þurft að slíta fundimeð stefndu og lögmanni hennar vegna hegðunar og framkomu stefndu. Þá hafivitnið ítrekað upplifað hömluleysi af hálfu stefndu. Fram til maí 2015 hafiverið mikill kostnaður vegna vistunar barnanna þriggja, stefnda og H hafifengið tilsjónarmann vegna uppeldis barnanna og við ýmis verkefni sem falla tilá heimilinu. Það hafi gengið illa og stefnda hafi verið með þráhyggju gagnvartstarfsmanni. Stefnda hafi ítrekað hringt í starfsmenn og samlanda hennar oglýst áhyggjum af því að verið sé að taka börnin af henni og hafi verið meðafdráttarlausar yfirlýsingar um að starfsmaðurinn sé að vinna gegn stefndu.Stefnda hafi breytt mikið tímaáætlun starfsmanna þannig að erfitt hafi verið aðhalda utan um málin. Hún hafi ætlast til að tilsjónaraðilar keyrðu sig áStjörnutorg og færu með henni út að borða og ýmislegt sem hafi alls ekki veriðí hlutverki tilsjónaraðila. Tiljónaraðilar hafi aðallega átt að styðja stefnduí uppeldishlutverkinu og samskiptum inni á heimilinu auk þess að upplýsa oghjálpa stefndu með almenna og praktíska hluti varðandi það opinbera o.fl. Þegarfyrsta tilkynning hafi komið til lögreglu vegna fjölskyldunnar hafi barnaverndekki vitað mikið um fjölskylduna en fjölskyldan hafi búið á heimili foreldra Hí einu herbergi en H hafi sofið á sófa, stefnda deilt herbergi með F og E hafisofið á dýnu til fóta hjá foreldrum H. H hafi haft atvinnu en stefnda ekki.Hafi móðir H aðallega komið að uppeldi barnanna heima fyrir. Fjölskyldunni hafií framhaldi verið útveguð félagsleg íbúð rétt hjá foreldrum H. Á þessum tímahafi lítið verið vitað um skerðingu stefndu og hagi fjölskyldunnar en E hafifrá upphafi sagt frá ítrekuðu ofbeldi af hálfu móður. Því hafi könnun málshafist. Ítrekað hafi verið reynt að hjálpa og liðsinna stefndu vegna hennarskerðingar og hafi starfsmenn farið með henni á geðdeild Landspítalans. Þarhafi stefndu verið boðin innlögn en hún afþakkað. Hún hafi einnig afþakkaðfrekari sérfræðiaðstoð þar sem hún taldi sig ekki þurfa á henni að halda.Heimilislæknir hafi verið fenginn til að taka við málefnum stefndu snemma áárinu 2015. Einnig hafi heimilislæknirinn sent beiðni til geðdeildarLandspítalans um mat á ástandi stefndu en geðdeild vísað þeirri beiðni frá þar semgeðdeildin taldi barnavernd eiga að sjá um slíka greiningu. Stefnda hafi ekkiverið til samstarfs um þá greiningu. Stefnda hafi farið í segulómun á vegumheimilislæknisins og hún hafi einnig farið í taugasálfræðilegt mat. Málistefndu á Grensásdeild hafi verið lokað þar sem stefnda hafi ekki verið tilsamstarfs þar. Aðspurtkvað vitnið vistforeldra E hafa leitað til barnaverndarnefndar að fyrra bragðií mars/apríl á árinu 2015 og óskað eftir því að gerast stuðningsforeldrar E. Íljós hafi komið að E hafi dvalið þar nær alla virka daga frá lokum dægradvalarí skólanum og nær allar helgar fram að kvöldmat. Hann hafi verið kominn tilþeirra upp úr klukkan átta á morgnana um helgar. Þau höfðu séð að heimanám hansvar vanrækt og hann hafi verið svangur og óhreinn. E hafi því í raun fundið sérsamastað hjá þeim og hafi það ástand varað frá skólabyrjun haustið 2014. E hafisagt vitninu sjálfur frá ofbeldi af hálfu móður sinnar, móðir hans hafi lamiðhann og það hafi verið vont, hún hafi klipið hann og barið í höfuðið. E getivel rætt þetta í dag. E hafi skýrt öðrum starfsmönnum stefnanda frá sömutilvikum og fósturföður sínum. E sé trúverðugur í sínum lýsingum og staðfasturí framburði sínum. Aðspurt kvað vitnið að umgengni hafi gengið ágætlega frá þvíað úrskurður gekk. Vitnið kvað að úrskurða hafi þurft um umgengni við börnin.Stefnda hafi fylgt úrskurðum varðandi F og G en þar er umgengni einu sinni íviku ásamt liðveitanda. Stefnda hafi þverbrotið skilyrði úrskurðar um umgengnivið E margsinnis. Henni hafi verið óheimilt að hafa samband við hann utan aðhafa umgengni aðra hverja viku á miðvikudögum en stefnda hafi síðastliðið sumarhringt í hann allt að fjörutíu sinnum á dag og hafi það valdið honum miklumkvíða. Skipta hafi þurft ítrekað um símanúmer hjá honum til að koma í veg fyrirþetta. Stefnda hafi nokkrum sinnum stofnað Facebook-síður til að hún geti veriðí samskiptum við E í gegnum þann miðil. Um það hafi stefnda rætt við E íumgengni og síðast í gær hafi enn tvær síður verið opnar þrátt fyrir að stefndahafi verið beðin um að loka þeim. Vitnið kvað fyrsta úrskurð um umgengni hafaverið tvisvar í mánuði tvo tíma í senn og undir eftirliti. Það hafi byrjaðfyrir um ári en gengið mjög brösuglega. Þessir tveir tímar hafi greinilegaverið E þungbærir, mjög mikil þögn, ekki líkamleg snerting, mikill skortur átilfinningalegum tengslum þeirra á milli og E yfirleitt leitað með samtöl tileftirlitsaðilans og ef stefnda hafði eitthvað að segja við E hafi það veriðmjög snubbótt og samskipti dottið niður. E hafi verið farinn að halda sig inniá salerni allt upp í fjörutíu mínútur, haldið sig í tölvu eða farið út ífótbolta. Samskipti við móðurina hafi því verið af skornum skammti. Umgengnihafi því verið stytt í einn klukkutíma tvisvar í mánuði og hafi það gengið betur.Móðirin hafi verið hvött til að koma með einhver verkefni og hafi hún komið meðreiknibók og enst í um tíu mínútur með honum. Slæm breyting hafi orðið frá þvíí mars sl. þar sem stefnda segir E frá ættingjum í [...] og meintum föður E semstundum hafi verið sagður látinn eða annar en hún hafi sagt frá. Þá hafi húnbúið til væntingar hjá honum um að fara með stefndu til [...] og heimsækjaættingja. Stefnda hafi neitað að tjá sig um föður E og fari það í bága við aðhann sé látinn. Þá sagði stefnda E að faðir hans hefði komið til Íslands sl.jól en hafi ekki fengið að hitta E. Í byrjun hafi E verið mjög kvíðinn fyrirumgengni og þurft mikla hlýju og ástúð eftir umgengni. Nú eftir að stefnda fórað tala um ættingja í [...] hefur E farið að tala á þann máta að hann vorkennihenni, hann muni halda á töskunni fyrir móður sína þegar þau fari til [...] oghann hafi sagt að hann sakni hennar. Þá hafi hann farið í eitt skipti íheimsókn til móður sinnar utan umgengni. Vitnið taldi ekki rétt að aukaumgengni að svo stöddu. Vitnið kvaðst hafa rætt persónulega við drenginn,starfsfólk skóla og vistforeldra og upplýst sé að E sé óöruggur eftir þessarnýju upplýsingar um hugsanlegan föður og hugsanlega ættingja í [...]. Þá sé hjáhonum löngun til að vita meira um þessa ættingja sína og líðan hans út fráþessum upplýsingum sem séu misvísandi frá móður hafi ekki góð áhrif á hann. Ehafi sjálfur farið að kalla vistforeldra sína mömmu og pabba en eftir aðstefnda sagði honum að hann ætti pabba í [...] hafi hann orðið vandræðalegurþegar hann kalli fósturföður sinn pabba. E hafi ítrekað sagt að hann óski eftirþví að búa annars staðar en hjá móður sinni og hafi hann undanfarið búið viðótrygga framtíðarsýn sem sé mjög slæmt fyrir hann. Vitniðkvað að allt frá maí 2015 hafi ítrekað verið reynt að fá vegabréf E afhent enstefnda hafi neitað að hafa vegabréfið undir höndum en nýverið hafi hún sagt aðfaðir drengsins í [...] sé með það. Auk þess hafi hún haldið því fram að H hafistolið því. Fósturforeldra E hafi langað til að taka drenginn með sér í frí tilSpánar og móðir hans hafi virst gleðjast yfir því með E en hins vegar vinni húngegn því að drengurinn fái vegabréf. Erfitt sé að fá nýtt vegabréf fyrir hannen næsta ráðuneyti sé í Stokkhólmi þar sem hægt sé að sækja um nýtt vegabréffyrir hann verði það ekki sent frá [...]. Enga samvinnu sé að fá frá stefnduvarðandi þetta. Vitniðkvað allt frá fæðingu G hafa komið tilkynningar um vanrækslu vegna hans. Eftirmaímánuð 2015 hafi faðir yngri barnanna farið með þau út af heimilinu. Þau hafiverið áfram á sínum leikskóla en stefnda hafi farið að sækja F daglega áleikskólann eftir hádegi með bíl ferðaþjónustu fatlaðra en þar hafi ekki veriðöryggisbúnaður fyrir hana og F hafi því verið laus í bílnum. Leikskólinn hafihaft áhyggjur af þessu auk þess sem stúlkan hafi þá farið á mis við eðlilegaþroskaþjálfun en hún hafi átt pláss á leikskólanum til klukkan fimm á daginn.Stefnda hafi ekki farið eftir leiðsögn starfsmanna leikskólans og sótt stelpunaof snemma þrátt fyrir leiðbeiningar. Eftir að stúlkan fór í vistun utanheimilis hafi þroska hennar farið mikið fram og greinilega séu góð tengslsjáanleg milli barnanna og liðveitanda. Aðspurtkvaðst vitnið hafa farið í útkall þegar F fannst við bensínstöð. Vitnið hafifarið á lögreglustöðina þar sem F var. H, faðir hennar, hafi komið álögreglustöðina í sömu andrá. F hafi tekið föður sínum fagnandi en barnið hafiekki getað sagt hver faðir hennar var vegna ungs aldurs hennar. Vitnið hafisíðan farið á heimili þeirra þar sem stefnda var fyrir. Stefnda hafi sagt mjögóljóst frá málavöxtum, stefnda hafi verið heima með F en farið inn í herbergitil að skipta um föt. F hafi farið út um útidyrnar á íbúðinni, farið með lyftuniður og síðan út um útidyr. Stefnda hafi ekki hringt í lögreglu þegar barniðhvarf. Barnið hafi verið á vergangi úti í um klukkustund en stefnda hafi sagt Hþegar hann hringdi fyrr um daginn í hana að hún væri að leita að stelpunni íblokkinni. Stefnda hafi ekki sýnt nein viðbrögð þegar barnið kom heim ogstelpan ekki leitað til móður sinnar. Stefnda hafi ekki sýnt neinn létti eðafeginleik við að sjá barnið. Kvað vitnið að [...] væri stór blokk, stefndabyggi á áttundu hæð og útidyrnar væru mjög þungar. H hafi í framhaldi óskaðeftir skilnaði. Tímabilið á undan hafi verið búið að vera mjög erfitt og vitniðoft hlustað á stefndu bölva í H garð, lýsa því hversu vondur maður hann væri,haft þráhyggjuhugmyndir um að börnin yrðu tekin af henni, sent óteljandismáskilaboð til H, m.a. um það hversu vondur maður hann væri. Samskipti H ogstefndu séu lítil í dag nema í gegnum smáskilaboð. Liðveislan sjái um það í dagað sækja börnin á leikskóla svo að börnin verði ekki vitni að erfiðumsamskiptum foreldranna. Taldi vitnið útilokað að H og stefnda gætu verið meðsameiginlega forsjá. Vitniðkvað E ganga vel í vistuninni. Hreinlæti, læknisheimsóknum, heimanámi og fleirusé mjög vel sinnt. Það hafi verið haldið upp á afmæli hans nú í fyrsta sinn áævi hans. Hann leiti til fósturforeldra ef eitthvað bjáti á en hann setureinnig út á að þurfa að fara eftir reglum hjá þeim. Aðspurt kvað vitnið börninhafa þörf fyrir að þekkja móður sína en áríðandi sé að þeim samskiptum séstýrt. Vitniðkvað aðspurt viðbrögð stefndu vera almennt öðruvísi þar sem mjög mikill skorturværi á tengslum stefndu við börn sín, margt í hennar máli snúist um H, íumræðunni um hegðun hennar gangist hún ekki við henni og komi ekki inn í þaðsamtal. Varðandi samvinnu þá sé mun erfiðara að fá stefndu í samstarf enalmennt gerist í sambærilegum málum, þráhyggjukennt tal sé hjá henni, um tímahafi hún hringt í barnaverndarnefnd oft á dag til að ræða mál sín, umræðuefniðhafi stundum snúist um hrísgrjón á Stjörnutorgi og að H ætlaði að stelabörnunum af henni. Vitnið kvaðst aðspurt ekki merkja neitt tengslanet semstefnda hafi hér á landi eftir að barnaverndarnefnd kom að málum hennar ogstefnda hafi ekki verið í samskiptum við samlanda sína hér á landi. Þó hafiverið upplýsingar um að hún væri í sambandi við móður sína í gegnum Skype. Hhafi upplýst að hún hafi ekki verið í samskiptum við neina utan heimilis envitnið kvaðst ekki vita til þess að hún ætti nokkra vini hér. Vitnið kvað Hhafa orðið vitni að harkalegri framkomu stefndu gagnvart E en ekki séð hana sláhann. Vitnið kvað, á meðan H bjó einnig á heimilinu, hann hafa unnið utanheimilis og foreldra hans hafa sótt börnin á leikskólann og sinnt þeim þar tilH kom heim úr vinnu um klukkan hálfsjö seinnipartinn. H hafi lýst miklumáhyggjum af ástandinu við barnavernd en hann hafi gert sér grein fyrirsamskiptaerfiðleikum þeirra. Vitnið kvað rétt að H hafi ekki gripið inn í þegarljóst var að E hafi fundið sér aðra fjölskyldu til að fara til eftir skóla ogum helgar. Forsendur og niðurstaða. Afskipti barnaverndar Kópavogs afheimili og börnum stefndu hafa staðið yfir frá árinu 2011. Í gögnum málsinsliggur fyrir, eins og rakið hefur verið að framan, að stefnda hefur ekki þegiðeða farið að fyrirmælum barnaverndar varðandi umgengi, uppeldi, öryggi ogaðbúnað barnanna. Hefur hún ítrekað fengið liðveislu inn á heimilið og aðstoðmeð börnin en hún ætíð komið því þannig fyrir að starfsmenn barnaverndar eðafélagsþjónustunnar hafa hætt störfum. Í niðurstöðum vottorðs B læknis segir aðsegulómskoðun hafi verið gerð á heila 10. apríl 2015 sem sýni framheilaskaða.Sem svar við þeirri spurningu hvaða möguleg áhrif skemmdirnar geti haft ágeðslag, viðbrögð, tímaskyn, skap og annað kemur fram að framheilaskaði geti valdiðhömluleysi og skorti á framtakssemi og skapsveiflum. Hann geti einnig valdiðerfiðleikum við að leysa vandamál, tilhneiging sé til endurtekninga og stundumóeðlilegrar hegðunar. „Temporal“ eða gagnaugaskemmdin geti hins vegar hafttölvuverð áhrif á minni og valdið erfiðleikum við að finna orð yfir hluti. Þaðgeti einnig leitt til reiðikasta og hótandi hegðunar eða jafnvel valdbeitingar.Það geti líka leitt til alveg þveröfugs atferlis; áhugaleysis og meðfærileika.Tímaskyn sé oft truflað. Svar við þeirri spurningu af hvaða ástæðum læknirinnhafi óskað eftir geðmati hjá geðdeild LSH er á þann hátt að það hafi fyrst ogfremst verið mat með tilliti til þráhyggju og þunglyndis og sömuleiðisvitsmunaskerðingar. Í vottorði C, taugasálfræðings hjá LSH, sem ekki hefurverið mótmælt, segir m.a. að helstu niðurstöður taugasálfræðilegs mats séu aðóyrt rökhugsun mælist skert. Tafarlaust minni á flókna mynd mælist skert.Seinkað kennslaminni mælist skert. Tafarlaust kennslaminni á talnaraðir mælistí lágu meðallagi. Tafarlaust minni á röð bendinga mælist í lágu meðallagi ogtafarlaust minni á röð mismunandi handhreyfinga mælist skert. Lestrar- ognefnihraði sé skertur, flokkaorðfimi mælist skert, bókstafaorðfimi sé skert,reiknifærni sé góð en hún sé lengi að reikna. Færni við að teikna flókna myndsé skert, færni við að greina flóknar myndir sé skert, færni við að greinastefnu lína sé skert. Hugrænn úrvinnsluhraði sé skertur. Tvískipt athygli ogsveigjanleiki hugans mælist skert og færni við að halda aftur af ósjálfráðumviðbrögðum mælist í meðallagi og fínhreyfingar hægri handar mælist skertar. Íniðurstöðum segir að stefnda greinist með heilabilun, sem að öllum líkindum séafleiðing slags sem hún hafi fengið árið 2011. D sálfræðingur staðfesti það matsitt fyrir dóminum að það gæti verið börnunum hættulegt að vera án eftirlits íumsjá stefndu og hún sé með öllu ófær um að fara með forsjá barna sinna vegnaafleiðinga af heilaskaða þeim sem hún hefur orðið fyrir. Í 1. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 segir að börn eigi rétt á verndog umönnun og að þau skuli njóta réttinda í samræmi við aldur sinn og þroska. Í2. mgr. segir að allir sem hafi uppeldi og umönnun barna með höndum skuli sýnaþeim virðingu og umhyggju og óheimilt sé með öllu að beita börn ofbeldi eða annarrivanvirðandi háttsemi. Þá segir enn fremur að foreldrum beri að sýna börnumsínum umhyggju og nærfærni og gegna forsjár- og uppeldisskyldum við börn sínsvo sem best henti hag og þörfum þeirra. Þeim beri að búa börnum sínumviðunandi uppeldisaðstæður og gæta velfarnaðar þeirra í hvívetna. Í 1. gr.barnalaga nr. 76/2003 segir að barn eigi rétt á að lifa, þroskast og njótaverndar, umönnunar og annarra réttinda í samræmi við aldur sinn og þroska og ánmismununar af nokkru tagi. Óheimilt sé að beita barn hvers kyns ofbeldi eðaannarri vanvirðandi háttsemi. Þá segir enn fremur í 2. mgr. að það sem barni séfyrir bestu skuli ávallt hafa forgang þegar teknar séu ákvarðanir um málefniþess og í 3. mgr. segir að barn eigi rétt á að láta skoðanir sínar í ljós í öllummálum sem það varði og skuli tekið réttmætt tillit til skoðana þess í samræmivið aldur og þroska. Af málavöxtum þessa máls telur dómurinn að mikið vanti uppá hjá stefndu svo að hún teljist geta uppfyllt skilyrði til að framfylgjaþessum lögbundnu grundvallarréttindum barnanna. Stefnda byggir á því að meðalhófs hafi ekki verið gætt í máli þessu ogvægari úrræðum hafi mátt beita áður en kom til þess að vista börnin utanheimilis og svipta hana forsjá þeirra. Af því sem að framan er rakið telurdómurinn að stefndu hafi verið veittur allur sá stuðningur sem hægt var aðveita að því marki sem hún þáði sjálf en slíkur stuðningur er ávallt háður þvíað gagnaðilinn vilji nýta sér hann og sé samstarfsfús. Svo var ekki af hálfustefndu og var því fullreynt áður en börnin voru tekin úr umsjá hennar. Erþessari málsástæðu stefndu því hafnað. Meturdómurinn það svo, með vísan til allra gagna málsins, ferils málsins ogframburðar vitna fyrir dóminum, að stefnda uppfylli ekki, þrátt fyrir allanþann stuðning sem tækur er, þær lágmarkskröfur sem gera verði til hennar semuppalanda og foreldris, þannig að hún geti veitt börnum sínum þauuppeldisskilyrði sem þeim eru nauðsynleg. Telur dómurinn skilyrði a- og d-liðar1. mgr. 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 vera uppfyllt. Að öllu ofangreindu virtuverður að telja að hagsmunum barnanna sé best borgið með því að stefnda verðisvipt forsjá þeirra. Verður krafa stefnanda því tekin til greina. Stefnandi krefst ekkimálskostnaðar. Stefnda krefst málskostnaðar úr hendi stefnanda eins og máliðværi ekki gjafsóknarmál. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Skalkostnaður stefndu, sem eru málsvarnarlaun lögmanns hennar, Flosa HrafnsSigurðssonar hdl., samtals 838.860 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti,greiddur úr ríkissjóði. Dóm þennan kveða upp ÁstríðurGrímsdóttir héraðsdómari, Oddi Erlingsson sálfræðingur og Þorgeir Magnússonsálfræðingur.Dómsorð.Stefnda, A er svipt forsjá barnanna E,F og G. Málskostnaðurfellur niður. Allurgjafsóknarkostnaður stefndu, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hennar,Flosa Hrafns Sigurðssonar hdl., 838.860 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti,greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 48/2004
|
Kröfugerð Áfrýjunarheimild Málshöfðunarfrestur Gagnsök Eignarréttur Fasteign Afréttur Þjóðlenda Gjafsókn
|
Með lögum nr. 58/1998 var í fyrsta sinn mælt í almennri löggjöf fyrir um eignarréttarlega stöðu lands utan eignarlanda og stjórnsýslu þar. Með lögunum var komið á fót óbyggðanefnd, sem skyldi eiga frumkvæði að því að skera með skipulegum hætti úr um eignarrétt á einstökum svæðum landsins. Eitt fyrstu málanna sem óbyggðanefnd tók til meðferðar varðaði Biskupstungnaafrétt og efstu lönd í Biskupstungnahreppi (síðar Bláskógabyggð). Samkvæmt kröfugerð íslenska ríkisins skyldu mörk eignarlands og þjóðlendu dregin með nánar tilteknum hætti langt innan marka þess landsvæðis, sem tilteknir eigendur jarða á svæðinu töldu sér til eignar samkvæmt þinglýstum landamerkjabréfum. Var þess krafist af hálfu ríkisins að allt land norðan kröfulínunnar skyldi teljast þjóðlenda.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ingibjörg Benediktsdóttir og Pétur Kr. Hafstein fyrrverandi hæstaréttardómari. Aðaláfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 26. janúar 2004. Hann krefst þess að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 21. mars 2002 um eftirfarandi mörk milli eignarlands og þjóðlendu: „Að sunnan fylgja mörkin landamerkjum Tunguheiðar frá ármótum Hvítár og Sandár, eftir Sandá og síðan liggja mörkin áfram í Sandá meðfram Hólalandi upp í Sandvatn og síðan að upptökum Ásbrandsár en þar er hornmark milli Hólalands og lands Haukadals. Fyrir Haukadalslandi liggja mörkin í útfall Farsins en þar er hornmark milli Haukadalslands, afréttarins og Úthlíðar. Afréttarmörkin fylgja síðan norðurmörkum Úthlíðar eftir Farinu upp í Hagavatn. ... Að sunnan ráða mörk gagnvart Úthlíð í Hagavatni að mörkum gagnvart afrétti Laugardals í hornmarki við Hagavatn.“ Aðaláfrýjandi krefst þess aðallega að eftirfarandi lína verði viðurkennd sem þjóðlendumörk í Biskupstungum í Bláskógabyggð, í samræmi við framlagðan uppdrátt: „Frá Brúará að vestan úr Brúarárskörðum í 300 metra hæðarlínu (punktur A) að vörðubroti efst í Litlahöfða (punktur B). Að norðan frá þeim stað ráði bein lína í vörðu vestan Miðfells (punktur C). Þaðan taki við mörk Hrauntúns og liggi frá þessari vörðu að vörðu efst í Miðfelli ofan suðurhlíðar þess (punktur D) í Hnífagil þar sem efsti fossinn er í gilinu (punktur E). Þaðan í punkt í 400 m hæðarlínu beint uppaf upptökum vestari kvíslar Stakksár (punktur F). Fari þaðan upp á brún Bjarnarfells (punktur G) og fylgi svo fjallsbrúninni norðaustur fyrir Bjarnarfell, allt inn í Haukadalsland í Sandfelli í sjónhendingu í 400 m hæðarlínu (punktur H) og fylgja svo þessari hæðarlínu meðfram Sandfelli og umhverfis sjálfan Haukadalinn og að punkti í 250 m hæðarlínu beint við upptök Tungufljóts (punktur I). Þaðan eftir 250 m hæðarlínu í gegnum Hólaland og þannig sem beinast í sömu hæð að suðurhluta Tunguheiðar við Hvítá (punktur J).“ Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að eftirfarandi lína verði viðurkennd sem þjóðlendumörk í Biskupstungum í Bláskógabyggð, í samræmi við framlagðan uppdrátt: „Þjóðlendumörk (kröfulína) fylgi Hvítá um 1,8 km niður að eyðibýlinu Tunguseli um 1,5 km ofan Gullfoss. Frá Tunguseli liggi lína þjóðlendumarka 5 km lítillega vestur af norðri í Háöldu, sem er um 1 km austan Austari Ásbrandsár, skammt norðan þess sem Ásbrandsárnar koma saman í Tungufljót. Frá Háöldu 9,8 km vestur Haukadalsheiði sjónhending í topp Sandfells og frá Sandfelli 7,2 km suðsuðvestur um topp Bjarnarfells. Þeirri stefnu sé haldið og lína dregin niður í suðurhlíðar fellsins í um 440 m hæð yfir sjávarmál, sem er nokkru austan Valahnjúks, en norðan Kistu. Þaðan sé lína dregin austur frá Litlahöfða sunnan í Högnhöfða og norðan Brúarárskarða um Úthlíðarhraun í topp Miðfells, hæð 525 m yfir sjávarmál til skurðar við fyrrnefnda línu um Sandfell og Bjarnarfell. Þessar línur skerast í áðurnefndum punkti í 440 m hæð yfir sjávarmál sunnan í Bjarnarfelli. Línan um Miðfell og Litlahöfða er framlengd í vestur til Laugardalshrepps til skurðar við línu um topp Rauðafells.“ Þá krefst aðaláfrýjandi þess aðallega að öllum kröfum Bláskógabyggðar í gagnsök í héraði og fyrri lið aðalkröfu stefndu Svönu í gagnsök í héraði verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann sýknu af fyrri lið aðalkröfu stefndu Svönu í gagnsök fyrir héraðsdómi og einnig af öllum kröfum gagnáfrýjanda Bláskógabyggðar fyrir Hæstarétti, þar á meðal þrautavarakröfu um að land kringum Hagafell, svo sem það er afmarkað í úrskurði óbyggðanefndar, teljist afréttur hans. Þá krefst aðaláfrýjandi málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti. Stefndu Björn, Málfríður, Haukur, Steinar, Magnús, Sigríður, Neðri-Dalur ehf., Bjarni, Már, Kristín, Þórir, Vigdís, Pétur, Gunnlaugur, Margrét Sigríður, Minningarsjóður Ársæls Jónassonar, Werner Ívan, Bláskógabyggð og Bræðratungukirkja krefjast staðfestingar á ákvæði héraðsdóms um sýknu þeirra af kröfum aðaláfrýjanda og staðfestingu á úrskurði óbyggðanefndar um að allt land innan landamerkja jarða stefndu sé fullkomið eignarland. Þessum stefndu að Minningarsjóði Ársæls Jónassonar, Bláskógabyggð og Bræðratungukirkju frátöldum hefur verið veitt gjafsókn fyrir Hæstarétti. Stefnda Svana krefst staðfestingar héraðsdóms um sýknu hennar af kröfu aðaláfrýjanda þess efnis, að merki jarðarinnar Helludals I og II verði ákveðin önnur en hin þinglýstu merki hennar segja fyrir um, og þar með að mörk milli þjóðlendu og eignarlands Helludals I og II skuli vera þau, sem ákveðin voru í úrskurði óbyggðanefndar 21. mars 2002. Jafnframt verði viðurkennt að allt land Helludals I og II innan þinglýstra marka jarðarinnar sé í óskoraðri einkaeign stefndu Svönu og teljist ekki þjóðlenda. Þá er þess og krafist að viðurkennt verði að Biskupstungnaafréttur, bæði Framafréttur og afréttur norðan vatna, sé háður óskoruðum einkaeignarrétti eigenda jarða í Biskupstungum og að stefnda Svana, sem eigandi jarðarinnar Helludals I og II, eigi hlutdeild í þeim einkaeignarrétti og afrétturinn teljist ekki þjóðlenda. Þá krefst hún málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Stefndi Ólafur Ívan krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um sýknu hans af kröfu aðaláfrýjanda þess efnis, að merki jarðarinnar Bryggju ásamt óskiptu landi Haukadalstorfu verði ákveðin önnur en hin þinglýstu merki jarðarinnar segja fyrir um, og þar með að mörk milli þjóðlendu og eignarlands Bryggju með Haukadalstorfu skuli vera þau, sem ákveðin voru í úrskurði óbyggðanefndar 21. mars 2002. Jafnframt verði viðurkennt að allt land Bryggju með Haukadalstorfu innan þinglýstra marka jarðarinnar sé í óskoraðri einkaeign og teljist ekki þjóðlenda. Þá er þess og krafist að viðurkennt verði að Biskupstungnaafréttur, bæði Framafréttur og afréttur norðan vatna, sé háður óskoruðum einkaeignarrétti eigenda jarða í Bláskógabyggð og að stefndi Ólafur Ívan, sem eigandi jarðarinnar Bryggju, eigi hlutdeild í þeim einkaeignarrétti og afrétturinn teljist ekki þjóðlenda. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt hér fyrir dómi. Bláskógabyggð gagnáfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 19. apríl 2004. Krefst gagnáfrýjandi þess að úrskurður óbyggðanefndar 21. mars 2002 verði felldur úr gildi að því er varðar þá niðurstöðu að Framafréttur á Biskupstungnaafrétti, innan staðarmarka Bláskógabyggðar, sem nánar sé auðkenndur á framlögðum uppdrætti, teljist þjóðlenda. Krefst gagnáfrýjandi þess aðallega að viðurkennt verði að hann eigi umrætt landsvæði í óskiptri sameign með öðrum jarðeigendum í Biskupstungum, en til vara að hann sé eigandi þess. Til þrautavara krefst gagnáfrýjandi þess að héraðsdómur verði staðfestur um að landsvæði í kringum Hagafell og nágrenni teljist afréttareign hans. Að öðru leyti krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómarar Hæstaréttar gengu á vettvang 3. september 2004. I. Aðaláfrýjandi höfðaði málið í héraði og krafðist viðurkenningar á nánar tilgreindum mörkum milli þjóðlendna og eignarlanda stefndu. Hinir síðastnefndu kröfðust sýknu, en stefnda Svana og gagnáfrýjandi höfðuðu jafnframt gagnsakir með þeim kröfum, sem gerð er grein fyrir í héraðsdómi. Þar var hluta krafna stefndu Svönu í gagnsök vísað frá dómi, en sú niðurstaða var ekki kærð til Hæstaréttar í samræmi við ákvæði XXIV. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þegar af þeirri ástæðu kemur ekki til frekari álita krafa hennar fyrir Hæstarétti, sem lýtur að viðurkenningu á eignarrétti hennar og annarra eigenda jarða í Biskupstungum á Framafrétti og afrétti norðan vatna og að þessi svæði teljist ekki til þjóðlendna. Stefndi Ólafur Ívan gerir sams konar kröfu fyrir Hæstarétti og stefnda Svana að því er varðar Framafrétt og afrétt norðan vatna. Þessa kröfu hafði hann ekki uppi í héraði og kemst hún þegar af þeirri ástæðu ekki að fyrir Hæstarétti samkvæmt 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 17. laga nr. 38/1994. Aðaláfrýjandi höfðaði málið innan þess sex mánaða frests, sem kveðið er á um í 19. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta með áorðnum breytingum samkvæmt 9. gr. laga nr. 65/2000. Eftir þeirri lagagrein skal sá, sem ekki vill una úrskurði óbyggðanefndar, höfða einkamál innan áðurnefnds frests frá útgáfudegi þess Lögbirtingablaðs, sem útdráttur úr úrskurði er birtur í samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laganna. Stefnda Svana og gagnáfrýjandi höfðu uppi gagnkröfur sínar eftir að frestur samkvæmt 19. gr. laga nr. 58/1998 var útrunninn, en innan þess eins mánaðar frests frá þingfestingu aðalsakar, sem settur er til að höfða gagnsök samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991. Fyrir Hæstarétti gerir aðaláfrýjandi sömu kröfu um frávísun gagnsaka og áður var höfð uppi fyrir héraðsdómi, sem reist er á því að málshöfðunarfrestur hafi verið liðinn þegar gagnsakir voru höfðaðar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hafnað kröfu aðaláfrýjanda um frávísun, sem á þessari ástæðu er reist. Í gagnsök fyrir héraðsdómi krafðist gagnáfrýjandi þess meðal annars að viðurkennt yrði að Framafréttur væri óskipt sameign allra jarðeigenda í Biskupstungum. Þeirri kröfu var vísað frá dómi. Frávísunin var ekki kærð til Hæstaréttar og kemur slík krafa þegar af þeirri ástæðu ekki til álita hér fyrir dómi. Aðalkrafa gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti er hins vegar orðuð þannig að viðurkennt verði að hann eigi Framafrétt í óskiptri sameign með öðrum jarðeigendum í Biskupstungum. Felur sú krafa í sér breytingu frá þeirri, sem vísað var frá héraðsdómi og áður var getið, og kemst hún ekki að fyrir Hæstarétti, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. II. Með lögum nr. 58/1998 var í fyrsta sinn mælt í almennri löggjöf fyrir um eignarréttarlega stöðu lands utan eignarlanda og stjórnsýslu þar. Tóku lögin gildi 1. júlí 1998. Segir í upphafi athugasemda, sem fylgdu frumvarpi til þessara laga, að alla síðustu öld og að vissu marki fyrr hafi öðru hvoru risið deilur hér á landi um eignarrétt að þessum svæðum eða þeim landsvæðum, sem lengst af hafi verið nefnd afréttir og almenningar. Þessi deiluefni hafi í senn verið uppi í umræðum manna úti í þjóðfélaginu, á Alþingi og í einstökum dómsmálum, sem rekin hafi verið vegna ágreinings um ákveðin landsvæði. Lengst af hafi umræðan snúist um hvort þessi lönd teldust að fullu eign aðliggjandi sveitarfélaga, þar sem íbúar þeirra hafi nýtt svæðin einkum til upprekstrar fyrir búfé, eða hvort ríkið teldist eigandi landsvæðanna eins og haldið hafi verið fram af þess hálfu í nokkrum dómsmálum. Var um það vísað meðal annars til dóms í dómasafni Hæstaréttar 1981, bls. 1584, en íslenska ríkið höfðaði það mál til viðurkenningar á beinum eignarrétti sínum að svonefndum Landmannaafrétti, jafnframt því sem stefnandinn viðurkenndi óbein eignarréttindi annarra á svæðinu. Varð niðurstaða Hæstaréttar sú að íslenska ríkinu hefði ekki tekist að sýna fram á beinan eignarrétt sinn. Áður hafði Hæstiréttur hafnað kröfu aðliggjandi sveitarfélags um viðurkenningu á beinum eignarrétti að sama afrétti, sbr. dóm réttarins í dómasafni 1955, bls. 108. Í því máli tók íslenska ríkið í fyrsta sinn til varna í dómsmáli á þeim grundvelli að ekki væri um að ræða beinan eignarrétt notenda afréttarlands, heldur einungis takmörkuð eignarréttindi í formi beitarréttar. Byggði ríkið á því að það væri eigandi slíkra landsvæða sem umboðsmaður raunverulegs eiganda, „þegna íslenska ríkisins“, eins og það var orðað. Er rakið nánar í áðurnefndum athugasemdum að ágreiningur hafi ríkt um í hvaða mæli afréttir teldust eignarlönd og hver sé eigandi þeirra. Þá hafi verið deilt um hvort afréttir væru hluti af tiltekinni jörð og hvert sé til dæmis inntak eignarréttinda kirkna yfir landsvæðum, sem heimildir greini að þær eigi eða hafi átt og stundum séu þar nefnd afréttir, en í mörgum tilvikum hafi þau réttindi verið seld sveitarfélögum eða einstaklingum. Það álitaefni hafi þó lengst af borið hæst hver teldist eigandi að afréttarsvæðum, sem notuð hafi verið sameiginlega af íbúum í ákveðnum byggðum án þess að þeir gætu vísað til tilekinna heimilda um rétt sinn til svæðisins. Er í athugasemdum með frumvarpinu gerð nokkur grein fyrir lagalegri stöðu afrétta með því að rekja ákvæði laga sem snerta þessi málefni, ummæli í athugasemdum með lagafrumvörpum um þau, allmarga dóma og í nokkrum mæli viðhorf fræðimanna. Lög nr. 58/1998 hafa að geyma ítarlegar reglur um það með hvaða hætti skuli skorið úr um eignarrétt að svæðum utan eignarlanda. Er í 1. gr. að finna skilgreiningar á þremur grundvallarhugtökum, sem notuð eru til að lýsa eignarréttindum yfir landi. Er eitt þeirra eignarland, sem er landsvæði háð einkaeignarrétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignarráð yfir því innan þeirra marka, sem lög segja til um á hverjum tíma. Annað hugtak samkvæmt greininni er þjóðlenda, sem er skýrt sem landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingar eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Hugtakið var ekki fyrr notað í íslenskum lögum og tekur samkvæmt athugasemdum með frumvarpi til laganna til landsvæða, sem ýmist hafa verið nefnd afréttir, almenningar, óbyggðir eða hálendi utan eignarlanda. Eru lögin á því reist að landinu verði skipt í annars vegar eignarlönd og hins vegar þjóðlendur. Loks er afréttur skilgreindur í lögunum sem landsvæði utan byggðar, sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé. Í áðurnefndum athugasemdum kemur fram að hugtakið afréttur verði ekki notað sem lýsing á ákveðnu eignarformi lands, heldur afnotaréttindum, til dæmis beitarafnotum. Í 1. mgr. 2. gr. laganna er tekið af skarið um það að aðaláfrýjandi sé eigandi lands og hvers konar landsréttinda og hlunninda í þjóðlendum, sem ekki eru háð einkaeignarrétti. Með III. kafla laga nr. 58/1998 var komið á fót óbyggðanefnd, en hún er stjórnsýslunefnd þriggja manna, sem forsætisráðherra skipar. Skal hún samkvæmt lögunum eiga frumkvæði að því að skera með skipulegum hætti úr um eignarrétt á einstökum svæðum landsins, en samkvæmt 8. gr. þeirra skal stefnt að því að nefndin hafi lokið verkinu fyrir árið 2007. Er hlutverk hennar skilgreint svo í 7. gr. að hún skuli kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu, sem nýttur er sem afréttur, og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Í þessum kafla laganna eru jafnframt ítarlegar reglur um meðferð mála fyrir nefndinni, þar sem meðal annars er kveðið á um kröfugerð af hálfu þess, sem telur til eignarréttinda á ákveðnu svæði og vill fá úrskurð óbyggðanefndar um mál, sem heyrir undir hana. Úrlausnum óbyggðanefndar verður ekki skotið til ráðherra sem æðra stjórnvalds, sbr. 14. gr. Úrskurðir hennar verða hins vegar bornir undir dómstóla vilji aðilar ekki una þeim, svo sem nánar kemur fram í 19. gr. III. Fyrsta landsvæðið, sem óbyggðanefnd tók til meðferðar, var norðanverð Árnessýsla. Gaf nefndin út tilkynningu um þetta til þeirra, sem töldu til eignarréttinda yfir landi eða annarra réttinda á nánar afmörkuðu svæði þar, og beindi því til þeirra að lýsa kröfum sínum. Bárust nefndinni kröfulýsingar aðaláfrýjanda um þjóðlendur í sjö sveitarfélögum og 57 aðrar kröfulýsingar, sem sumar tóku til fleiri en einnar jarðar eða stærri landsvæða. Ákvað nefndin síðan að fjalla um svæðið í sjö málum, þar sem hreppamörkum var fylgt í meginatriðum. Kvað nefndin upp úrskurð í öllum málunum 21. mars 2002. Eitt þessara sjö fyrstu mála fyrir óbyggðanefnd var mál nr. 4/2000, sem hún gaf heitið „Biskupstungnaafréttur og efstu lönd í Biskupstungnahreppi, hvort og þá hvaða land teljist til þjóðlendna, hver séu mörk þjóðlendu við eignarland, hvaða hluti þjóðlendu sé nýttur sem afréttur og hver séu eignarréttindi innan þjóðlendu.“ Í úrskurði nefndarinnar var rakið að ágreiningur væri milli aðaláfrýjanda og annarra aðila málsins um eignarréttarlega stöðu flestra jarða, sem tilgreindar voru í upphaflegri tilkynningu nefndarinnar auk jarðarinnar Hóla. Þá væri ágreiningur um eignarréttarlega stöðu Biskupstungnaafréttar. Jarðirnar sem um ræðir eru Hólar, Haukadalstorfa (Haukadalur II og III og þeir hlutar Bryggju og Tortu, sem eru í einkaeign), Helludalur I og II, Neðri-Dalur, Austurhlíð, Úthlíðartorfa (Hrauntún, Stekkholt og Úthlíð I og II) auk Tunguheiðar. Þá var deilt um eignarrétt að Framafrétti, sem liggur norðan þessara jarða, og afrétti norðan vatna, sem nær allt að afréttarmörkum á Kili rétt sunnan Hveravalla. Samkvæmt kröfugerð aðaláfrýjanda skyldu mörk þjóðlendu og eignarlands dregin alllangt sunnan við línu, sem markast af Hagavatni, Farinu, Sandvatni og Sandá að Hvítá og þar með langt innan marka þess landsvæðis, sem eigendur áðurnefndra jarða og Tunguheiðar telja sér til eignar samkvæmt þinglýstum landamerkjabréfum. Krafðist aðaláfrýjandi að allt land norðan kröfulínunnar skyldi teljast þjóðlenda. Úrskurður óbyggðanefndar er ítarlega rökstuddur og geymir samantekt á umfangsmikilli rannsókn hennar og röksemdum þeirra, sem gerðu kröfur fyrir nefndinni. Var þar tekin afstaða til eignarréttar að öllu því landi, sem aðaláfrýjandi gerði tilkall til. Var fallist á að Framafréttur væri þjóðlenda og afréttur Biskupstungnahrepps. Sama niðurstaða varð um afrétt norðan vatna. Sérstaklega var tekin afstaða til svæðis við Hagavatn og Hagafell, sem úrskurðað var þjóðlenda. Mörkum hvers þessara svæða er lýst í héraðsdómi. Suðurmörk þjóðlendulínu voru dregin um Hagavatn, Farið, Sandvatn og Sandá og þar með hafnað kröfu aðaláfrýjanda um viðurkenningu á því að mörk þjóðlendu næðu inn á landsvæði, sem eigendur áðurnefndra jarða og Tunguheiðar kröfðust viðurkenningar á að væri háð einkaeignarrétti þeirra. Í málinu krefst aðaláfrýjandi að viðurkennd verði krafa um að mörk þjóðlendu verði dregin með nánar tilteknum hætti á síðastnefndu svæði sunnan Framafréttar og úrskurður óbyggðanefndar að því leyti felldur úr gildi. Gagnáfrýjandi krefst með sama hætti að úrskurður nefndarinnar varðandi Framafrétt verði felldur úr gildi og eignarréttur sveitarfélagsins að honum viðurkenndur. Krafa gagnáfrýjanda um að felldur verði úr gildi úrskurður nefndarinnar um að afréttur norðan vatna teljist þjóðlenda er hins vegar ekki til úrlausnar í þessu máli, en við meðferð þess fyrir héraðsdómi var sá þáttur skilinn frá og dæmt um hann í sérstöku máli. Er dæmt í þeim þætti í hæstaréttarmálinu nr. 47/2004. Eftir að meðferð málsins lauk fyrir óbyggðanefnd sameinuðust Biskupstungnahreppur, Laugardalshreppur og Þingvallahreppur í eitt sveitarfélag undir nafni gagnáfrýjanda. Hefur hann því komið fram sem aðili að máli þessu í stað Biskupstungnahrepps. IV. Í málatilbúnaði sínum rekur aðaláfrýjandi að þegar í byrjun síðustu aldar hafi orðið mikill ágreiningur um rétt hans til lands utan eignarlanda lögbýla og þá einkum með tilliti til vatnsréttinda. Hafi menn skipst í tvo hópa, þar sem annar hafi talið afréttareigendur eiga beinan eignarrétt að afréttarlandinu, en hinn að ríkið og íslenska þjóðin ættu þennan rétt og afréttareigendur eingöngu óbeinan eignarrétt eða nýtingarrétt. Ríkið ætti allan rétt í almenningum. Þessar deilur hafi staðið fram eftir öldinni og þáttaskil orðið við uppkvaðningu tveggja dóma Hæstaréttar á árunum 1955 og 1981, sem nefndir voru í II. kafla að framan, en niðurstaðan hafi þar orðið sú að engum hafi tekist að sýna fram á beinan eignarrétt að Landmannaafrétti. Alþingi hafi nú tekið þá ákvörðun með setningu laga nr. 58/1998 að það land, sem enginn geti sannað beinan eignarrétt að, sé ríkisland og skuli heita þjóðlenda. Þar sé um sérstakt form á eignarhaldi að ræða, sem að mörgu leyti sé ólíkt beinum eignarrétti. Þessum eignarrétti verði ekki líkt við aðrar lendur ríkisins og þurfi því einnig að greina þjóðlendur frá ríkisjörðum. Í þjóðlendu eigi aðaláfrýjandi ekki einn öll réttindi, heldur geti þau verið á hendi margra vegna upphaflegrar afnotatöku eða venjuréttar. Mörg ákvæði laga nr. 58/1998 skýri sérstöðu þjóðlendu. Eignarhald aðaláfrýjanda sé eins konar forræði yfir tilteknum heimildum á landi, sem enginn geti sannað eignarrétt sinn að. Aðaláfrýjandi kveður óbyggðanefnd hafa hafnað því að hann hafi sýnt fram á að land innan landamerkjalýsinga jarðanna, sem málið varðar, væri þjóðlenda. Hafi nefndin talið að um eignarland væri að ræða án þess að taka afstöðu til þess hver færi með eignarréttindi þar. Heldur aðaláfrýjandi því fram að nefndinni hafi ekki verið rétt að telja landsvæðið til eignarlanda og sé einn megintilgangurinn með málsókninni að fá endurskoðað af dómstólum það mat óbyggðanefndar að leggja alla sönnunarbyrði á aðaláfrýjanda um að svæði innan merkja jarða séu ekki eignarland, eins og það er orðað í héraðsdómsstefnu. Eru þar nánar tilgreind þau atriði í forsendum nefndarinnar fyrir niðurstöðu, sem aðaláfrýjandi er ósammála. Aðaláfrýjandi lýsir aðstöðu til sönnunar í málinu svo að hann hafi eignast þjóðlendur með lögum árið 1998, en hafi engin skjöl fyrir rétti sínum fyrr en úrskurður óbyggðanefndar eða eftir atvikum dómur um þjóðlendumörk liggi fyrir. Telur hann það vera ólíkt stöðu þeirra, sem krefjist viðurkenningar á beinum eignarrétti í þjóðlendu. Til þeirra verði að gera þá kröfu að þeir geti sýnt fram á ótvírætt eignarhald og í öllum fyrri dómum Hæstaréttar, sem snúist um beinan eignarrétt á afréttarlandi, sé sönnunarbyrði lögð á þann, sem geri slíka kröfu. Í mörgum þeirra hafi landamerkjabréfi verið teflt fram sem helsta sönnunargagni um beinan eignarrétt, en Hæstiréttur talið það ekki tryggja sönnun eitt og sér. Séu þannig til landamerkjabréf fyrir afréttarsvæði, sem eftir dómsniðurstöðum séu óumdeilanlega þjóðlendur, svo sem Auðkúluheiði. Óbyggðanefnd skýri dómana hins vegar of þröngt og hafi lagt á aðaláfrýjanda að hrekja eignartilkall, sem reist sé á landamerkjabréfum. Þetta fái ekki staðist og verði þvert á móti að leggja sönnunarbyrði um tilvist beinna eignarréttinda á landeiganda, sem verði að sanna að nám, raunveruleg og eðlileg nýting tiltekinnar jarðar eða önnur atriði hafi tekið til stærra landsvæðis en þjóðlendulína samkvæmt kröfu aðaláfrýjanda gefi til kynna. Það þunga vægi, sem landamerkjabréfum fjalljarða í Biskupstungum sé veitt í úrskurði óbyggðanefndar, telur aðaláfrýjandi ekki vera í samræmi við mörg fordæmi Hæstaréttar, þar sem til úrlausnar hafi verið bæði í einkamálum og opinberum málum hvernig eignarrétti að tilteknum afréttum hafi verið háttað. Bendir hann á að með landamerkjalögum nr. 5/1882 hafi jarðeigendur í fyrsta sinn verið skyldaðir til að gera landamerkjabréf fyrir jarðir sínar. Þá hafi merki fjalljarða verið einhliða ákveðin, en áður hafi merkjagerð til fjalla lítt þekkst og engar heimildir séu um að fjöll hafi verið numin til eignar. Einhliða merkjalýsingar eftir 1882 hafi því enn minna gildi og telur aðaláfrýjandi að gera verði ráð fyrir að menn hafi ætlað að eigna sér eigandalaust land við gerð merkjalýsinga. Telur hann að þar sem eignarlönd liggi saman sé landamerkjabréf samningur milli manna um mörk eignarjarða innbyrðis. Þá felist á engan hátt í landamerkjabréfi að allt land innan merkja skuli vera óskorað eignarland, heldur skilgreini landamerkjabréfið nýtingarrétt að landi. Í eðli sínu sé bréfið samningur og bindi einungis þá, sem séu aðilar að slíku samkomulagi. Aðaláfrýjandi sé ekki aðili að þess háttar samningum. Sammerkt öllum landamerkjabréfum fjalljarða sé að þau séu einhliða ákveðin inn til óbyggða og mörkin líklega oftast geðþóttaákvörðun jarðeigenda á líðandi stund frekar en að þau styðjist við eldri rétt. Við engan hafi verið að semja árið 1882 og það sé ekki fyrr en 1998 sem það hafi verið unnt eftir að aðaláfrýjanda hafi með lögum verið veittur eignarréttur að þjóðlendum. Vegna sjónarmiða um athugasemdalausa þinglýsingu landamerkjabréfa og annarra heimilda telur aðaláfrýjandi að enginn geti þinglýst meiri rétti en hann eigi eða viðsemjandi hans geti veitt. Sé löggjafinn einn bær um að ráðstafa réttindum yfir landsvæðum utan eignarlands og því geti athafnir eða athafnaleysi opinberra starfsmanna, svo sem við þinglýsingu, ekki leitt af sér stofnun eignarréttar. Þeir hafi aldrei haft vald til að skilgreina inntak eignarréttar að landi, sem sé misjafnlega víðtækur. Aðaláfrýjandi telur að ráða megi af heimildum um landnám og því, sem þekkt sé um nýtingu lands í kjölfarið, að hálendi, fjöll og öræfi hafi ekki verið numin til eignar. Hafi dómstólar í samræmi við það gert ríkari kröfur til sönnunar um beinan eignarrétt að slíku landi en öðru á mörkum byggðar. Hér eigi því við að leggja sönnunarbyrði um tilvist beins eignarréttar á landeigendur, sem að auki styðjist við orðalag 1. gr. og l. mgr. 2. gr. laga nr. 58/1998. Slík regla um sönnunarbyrði eigi hliðstæðu í lögum nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum. Af dómum Hæstaréttar verði ráðið að atriði eins og staðhættir, víðátta og gróðurfar skipti miklu þegar ákveða skuli mörk jarða gagnvart óbyggðum og sé litið til þess í aðalkröfu aðaláfrýjanda. Í varakröfu hans sé hins vegar tekið mið af augljósum kennileitum í landslagi. Norðan kröfulínu séu fjöll og óbyggðir, sem geti ekki talist til heimalands jarðanna sem um ræðir. Land sunnan kröfulínu hafi verið numið í öndverðu og nýtt til búskapar allt árið, en land norðan hennar einungis tekið til sumarafnota og löngu síðar innlimað í yfirráðasvæði jarðanna með landamerkjabréfum. Styður aðaláfrýjandi kröfuna meðal annars við Landnámabók, sem hann telur veita ákveðna vísbendingu um að land hafi ekki verið numið lengra til fjalla en nærri þeim mörkum þar sem hann telji að þjóðlenda taki við af eignarlandi. Telur hann að einatt hafi verið byggt á Landnámabók þegar þurft hafi að skera úr um inntak eignarréttar, en finna megi með nokkurri nákvæmni hvar landnámsmörk í Biskupstungum liggi, svo sem nánar er rakið í héraðsdómi. Nýting lands skipti einnig miklu máli og sé því mikilvægt að kanna til hlítar hvernig henni hafi verið háttað. Löggjafinn hafi frá upphafi sett ýmsar reglur um nýtingu þess landsvæðis, sem nú heiti þjóðlenda, og sé eitt meginatriðið sem skilji á milli hennar og eignarlands að allt frá lögtöku Jónsbókar 1281 hafi eigandi átt að smala eignarland sitt, en þjóðlendan, sem svo heiti nú, hafi verið smöluð sameiginlega af fjallskilastjórn. Af heimildum megi ráða að síðastnefnd tilhögun hafi gilt á öllu þrætulandinu norðan kröfulínu. Þá telur aðaláfrýjandi að stefndu og gagnáfrýjandi hafi ekki getað unnið frekari rétt fyrir hefð. Frumstofnun eignarréttar geti einungis orðið fyrir nám eða með lögum og sé ekki unnt að eignast land í einskis manns eigu eins og þjóðlendu fyrir hefð. Hvað sem öðru líði séu skilyrði fyrir því að eignarhefð verði unnin á landsvæði utan landamerkja jarðar þröng þótt ekki sé óhugsandi að slíkt geti gerst. Er í því efni meðal annars byggt á að skilyrði fyrir hefð sé óslitið eignarhald, sem feli í sér að hefðandi hafi haft svo víðtæk ráð eignar að þau bendi til eignarréttar, auk þess sem hann hafi útilokað aðra frá því að ráða yfir eigninni. Skipti þá miklu hvernig afnot eru og þá ekki síst girðingar umhverfis landareign. Í mörgum dómum Hæstaréttar hafi verið vikið að hefð og aðeins í einu tilviki hafi hefðarréttur verið talinn hafa stofnast yfir landi, sem nú gæti heitið þjóðlenda. Sjónarmiðum aðaláfrýjanda er varða sérstaklega einstakar jarðir og Framafrétt er nánar lýst í héraðsdómi. Um Úthlíð er fyrir Hæstarétti sérstaklega áréttuð skoðun aðaláfrýjanda um skiptingu lands í heimaland og annað land, en með landamerkjabréfi hafi jarðeigandi helgað sér land tugi kílómetra norður fyrir svokallaða vetrarbeitarlínu. Fái sjónarmið aðaláfrýjanda stuðning í dómi réttarins í dómasafni 1977, bls. 1220, þar sem staðfest hafi verið að landi skuli ekki skipt milli eigenda Úthlíðartorfu norðar en nærri þeim stað, sem kröfulína aðaláfrýjanda var síðar dregin. Enginn afgerandi munur sé á Framafrétti og afréttarsvæðum innan þinglýstra landamerkja jarðarinnar norðan kröfulínu. Hluti Úthlíðar innan þinglýstra landamerkja sé þjóðlenda líkt og óbyggðanefnd hafi í öðrum úrskurði komist að niðurstöðu um varðandi Þingvallajörðina. Telur aðaláfrýjandi að þetta eigi einkum við um gamlar kirkjujarðir, þar sem afréttarland margra jarða hafi áður fyrr verið innlimað í jörðina með einhliða yfirlýsingum. Landamerkjabréf séu ekki þess eðlis að þau geti ráðið úrslitum um þjóðlendumörk á svæðinu og beri að líta framhjá þeim ef þau eru ósamþykkt til hálendisins. Fyrir héraðsdómi var tekin til greina krafa gagnáfrýjanda um að tilgreint landsvæði við Hagafell og Hagavatn, sem samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar er þjóðlenda, teldist vera afréttur sveitarfélagsins. Aðaláfrýjandi krefst sýknu af þeirri kröfu. Í gagnsök krefst hann sýknu af kröfu gagnáfrýjanda um viðurkenningu á eignarrétti á Framafrétti. Er krafan reist á sömu ástæðum sem í héraði og raktar eru í hinum áfrýjaða dómi. V. Í héraði rak sami lögmaðurinn málið fyrir stefndu Svönu og Ólaf Ívan, en annar fyrir stefnda Björn og alla aðra stefndu og gagnáfrýjanda. Eru í héraðsdómi raktar málsástæður aðilanna í samræmi við það. Málflutningsumboði er hagað með sama hætti fyrir Hæstarétti. Málsástæður stefndu falla í líkan farveg um mörg almenn atriði, en áherslur á einstaka þætti eru ekki að öllu leyti þær sömu. Af hálfu stefnda Björns og fleiri er því haldið fram að eigendur jarðanna, sem um ræðir í málinu, og Tunguheiðar eigi beinan eignarrétt að öllu landi norður að línu, sem markist af Hagavatni, Farinu, Sandvatni og Sandá að Hvítá. Svæðið sé innan þinglýstra landamerkja jarðanna, en landamerkjabréf hafi verið gerð fyrir þær allar á grundvelli laga nr. 5/1882 á næstu árum eftir gildistöku þeirra. Að því er varði Tunguheiði hafi dómur fallið 1980 um eignarrétt eins hinna stefndu að henni. Mótmæla þeir að landamerkjabréfin hafi verið gerð einhliða eða séu ósamþykkt til hálendisins. Eigendur jarðanna og annarra aðliggjandi jarða hafi í langflestum tilvikum áritað bréfin um samþykki hver gagnvart öðrum. Hafi þannig orðið fullt samkomulag um landamerki eins og þeim sé þar lýst. Þinglýst merki eigi að ráða niðurstöðu um hvert eignarréttur jarðeigandans nái og hafi ekki verið stefnt að því með setningu laga nr. 58/1998 að gera land innan þeirra að þjóðlendu. Með því að stefndu hafi lagt fram þessi sönnunargögn hafi aðaláfrýjandi sönnunarbyrði fyrir því að þinglýst landamerki jarðanna séu röng. Lýsa stefndu sig sammála því hvernig óbyggðanefnd hafi metið sönnunarbyrði að þessu leyti. Halda þeir einnig fram að yrðu þeir krafðir um frekari eignarheimildir væri þeim þar með gert að sanna eignarrétt sinn með ríkari hætti en öðrum landeigendum, sem nægði að leggja fram hefðbundin skjöl. Þessum kröfum aðaláfrýjanda á hendur sumum landeigendum fylgi ónæði og kostnaður, auk þess sem kröfugerðin sem slík leiði af sér óvissu um eignarréttinn, sem aftur valdi verðfalli eignanna. Mismunun þessi sé andstæð stjórnarskrá og sjálfstæð sýknuástæða. Þá felist mismunun í því að aðaláfrýjandi uni öðrum úrskurðum óbyggðanefndar, þar sem þinglýst merki réðu úrslitum, og stefndu einir sóttir fyrir dómi til að þola aðra niðurstöðu. Þá skipti máli að áðurnefnd landamerkjabréf séu í samræmi við enn eldri heimildir um eignarrétt jarðeigenda að umræddu landsvæði. Er um það meðal annars vísað til vísitasíubókar Brynjólfs Sveinssonar biskups frá 1646 fyrir jarðirnar Úthlíð og Haukadal. Þau heimildarskjöl, sem vísað er til, eru að öðru leyti tíunduð í héraðsdómi. Stefndu telja eignarrétt sinn varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Er jafnframt vísað til laga nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu, en 1. gr. l. viðauka við sáttmálann, sem hafi lagagildi hér á landi, telja þeir veita eignarréttinum hugsanlega enn ríkari vernd en stjórnarskrána þar sem dómar mannréttindadómstóls Evrópu bendi til að réttmætar væntingar manna um eignarrétt skipti máli. Sé þá til þess að líta að hvert áðurnefndra landamerkjabréfa hafi ekki einungis verið samþykkt af eigendum aðliggjandi jarða, heldur hafi þeim verið þinglýst athugasemdalaust. Yfirvöld hafi þannig samþykkt bréfin í reynd með því að láta þau óátalin og vakið með því réttmætar væntingar. Það hafi einnig verið gert með öðrum hætti, svo sem með skráningu í fasteignamat og aðrar opinberar skrár. Stefndu mótmæla því að byggt verði á Landnámabók um það hvar mörk landnáms hafi verið í héraðinu með þeim hætti sem aðaláfrýjandi krefjist. Telja þeir þvert á móti að allt land í Biskupstungum hafi verið numið í öndverðu, en hluti þess síðar orðið sameignarland jarðanna. Viðurkennt sé af fræðimönnum að afréttarland geti verið fullkomið eignarland hafi það í öndverðu eða síðar verið undirorpið þess konar eignarrétti og hafi dómstólar staðfest það. Vafa um hvort land hafi verið numið í öndverðu eigi að meta landeiganda í vil ef athugasemdalausar landamerkjagerðir, sem ekki fari í bága við eldri heimildir, bendi til beins eignarréttar. Þá andmæla þeir að áður fyrr hafi verið gert ráð fyrir að jarðir skiptust á grundvelli ólíkrar nýtingar í annars vegar heimalönd, sem nýtt hafi verið allt árið, og hins vegar annað land eða afrétti í takmarkaðri notkun. Telja þeir heimaland hafa tekið til alls lands viðkomandi jarðar og hafi óbyggðanefnd fallist á það. Þá séu ýmis dæmi um notkun heiðalandanna til annars en beitar. Til dæmis sé þar að finna ummerki um fjölda beitarhúsa og þar hafi verið stundaður heyskapur. Jarðeigendur geti bannað öðrum afnot landsins og enginn annar en þeir sjálfir eigi upprekstrarrétt á land innan merkja jarðanna. Mótmæla stefndu að eignarréttarlegri stöðu lands sunnan við Farið, Sandvatn og Sandá verði jafnað við land á Auðkúluheiði og Eyvindarstaðaheiði, svo sem aðaláfrýjandi geri, en þar sé um að ræða afréttarland í samafnotum. Loks hafi fjallskilum í landi jarðanna ekki verið hagað með þeim hætti, sem eigi við á afréttum í samafnotum og þar með Framafrétti. Er sérstaklega fjallað um Úthlíðartorfu í því sambandi, en þar hafi fjallskilastjórn um langt skeið einungis skipulagt fyrri fjárleit, sem hafi þá einnig náð til afréttar sveitarfélagsins í Hagafelli. Síðari fjárleit hafi landeigendur sjálfir annast og séð um réttir. Smölun bendi þannig til fullkomins eignarréttar og víðtæk not jarðarinnar hafi ætíð tekið til hennar allrar. Haukadalsheiði hafi frá 1964 verið friðuð fyrir sauðfjárbeit. Stefndu reisa kröfur sínar loks á hefð, sem þeir telja sig hafa unnið á þrætulandinu. Þá geti hefð stutt við aðrar eignarheimildir. Í tengslum við þetta er þess getið að lönd þau, sem um ræðir, séu afgirt. Það eigi einnig við um Biskupstungnaafrétt. Af hálfu stefndu Svönu og Ólafs Ívans hefur sérstaklega verið fjallað um tilhögun eignarréttar í sögulegu samhengi meðal germanskra þjóða, en einkaeignarréttur að öllu landi hafi verið meginreglan. Við þá umfjöllun hefur jafnframt verið vísað til ýmissa ákvæða Grágásarlaga og Jónsbókar, sem þau telja bera með sér að afréttir hér á landi hafi verið háðir einkaeignarrétti frá upphafi og lengi fram eftir öldum. Hið sama hafi að minnsta kosti að hluta átt við um almenninga. Hafi þessi einkaeignarréttur ekki verið afnuminn og hann ekki heldur flust með löggerningum, hefð eða öðrum hætti. Verði talið að með lögum nr. 58/1998 hafi verið stofnað til eignarréttar aðaláfrýjanda að landi, sem áður var háð einkaeignarrétti, verði fullar bætur að koma fyrir. Þar til þær séu boðnar fram af hálfu aðaláfrýjanda verði aðild að eignarréttindum óbreytt. Eru kröfur stefndu, sem á þessum sjónarmiðum eru reist, nánar rakin í héraðsdómi. Gagnáfrýjandi krefst þess að viðurkenndur verði eignarréttur sinn að Framafrétti. Varakrafa hans lýtur að viðurkenningu á afréttarnotum hans í þjóðlendu í Hagafelli. Telur gagnáfrýjandi heimildir og þá einkum Landnámabók benda til að land hafi verið numið að minnsta kosti að Sandvatnshlíð og Bláfellshálsi, en fræðimenn telji að land hafi víða verið numið allt til jökla. Gróðurfar gefi enga vísbendingu um hvar mörk landnáms hafi legið, enda sé það nú með allt öðrum hætti en þegar landið var numið í öndverðu. Telur gagnáfrýjandi ekki standast þá niðurstöðu óbyggðanefndar að land hafi ekki verið numið á þessu svæði. Þá telur hann vera leitt í ljós að eigendur jarða í Biskupstungum hafi ætíð eftir það nýtt Framafrétt með ýmsum hætti, svo sem til skógarhöggs, veiða, beitar, grasatekju, kolagerðar og annars, allt eftir því sem tilefni og tækifæri gáfust á hverjum tíma. Máldagar staðfesti að fyrr á öldum hafi kirkjur átt tiltekin ítök í afréttinum, en slík óbein eignarréttindi kirkna sýni að um eignarland hafi verið að ræða, enda geti ítök einungis verið í eignarlöndum annarra. Þá megi frá tíma tilskipunar 15. apríl 1776 um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyðijarðir eða óbyggð pláz á Íslandi, merkja mun, sem gerður hafi verið á sameignarafréttum og afréttum einstakra jarða og stofnana, og að löggjafinn hafi talið sig hafa rýmri heimildir til að skipa málum á hinum fyrrnefndu. Ljóst sé að nýbýli urðu ekki stofnuð í síðarnefndu afréttunum og ekkert nýbýli hafi verið stofnað á Framafrétti, sem einnig bendi til að um eignarland hafi verið að ræða. Þá komi fram í lögum nr. 15/1897 um nýbýli að þau megi stofna í afréttum, sem sveitarfélög eigi, og í almenningum ef sveitarstjórnir þeirra sveitarfélaga, sem afréttinn eigi eða hagsmuna eigi að gæta í almenningnum, leyfi það og sýslunefnd samþykki. Á síðari tímum hafi yfirráð sveitarfélagsins yfir svæðinu birst með ýmsum hætti, svo sem ráðstöfun vatnsréttinda, veitingu heimilda til hvers kyns framkvæmda, skálabyggingum, samningum um stöðvun landfoks og uppgræðslu. Sé hafið yfir vafa að gagnáfrýjandi hafi fulla heimild til hvers kyns ráðstafana á Framafrétti. Með því að afréttur hafi verið nýttur til fulls með þeim hætti, sem tíðarandi og tækifæri hafi á hverjum tíma veitt færi á, hafi gagnáfrýjandi jafnframt unnið eignarhefð á landinu. Afrétturinn sé afgirtur þótt búfé komist sums staðar yfir vatnsföll. Hafi enginn annar getað nýtt landið nema með leyfi gagnáfrýjanda og hafi aðaláfrýjandi ekki sýnt fram á annað. Telur gagnáfrýjandi að þegar aðstaðan á Framafrétti sé virt í heild sé hún í grundvallaratriðum ólík því, sem var á Landmannaafrétti og Auðkúluheiði og Hæstiréttur hafi áður skorið úr um. Framafréttur sé sameignarafréttur og fullkomið eignarland og sé margháttuð viðurkenning aðaláfrýjanda mikilvægasta sönnun þess að svo sé. Varakröfu um viðurkenningu á rétti til afréttarnota í Hagafelli styður gagnáfrýjandi við það að Biskupstungnamenn hafi nýtt landsvæðið til beitar og hafi hreppsnefndin skipulagt fjárleitir á svæðinu. VI. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var því hreyft af hálfu stefndu og gagnáfrýjanda að með lögum nr. 58/1998 séu ekki uppfylltar kröfur um réttláta málsmeðferð. Hafi með því verið brotin 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Var í því sambandi nefnt að ekki stæðist að forsætisráðherra skipaði alla nefndarmennina, sem síðan væri ætlað að skera úr um kröfur aðaláfrýjanda. Þá hafi nefndinni ekki verið ætlað að lögum að taka til umfjöllunar kröfur aðaláfrýjanda um land, sem þinglýstar heimildir væru til um. Með því kunni landeigandi, sem fari halloka fyrir nefndinni, að vera settur í þá aðstöðu að verða að sækja rétt sinn fyrir dómstólum í stað þess að þurfa einungis að verjast kröfum aðaláfrýjanda. Loks var því hreyft að nefndin hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni með fullnægjandi hætti. Í fyrstnefndu athugasemdinni felst að skipan nefndarinnar kunni að brjóta í bága við stjórnarskrána og mannréttindasáttmála Evrópu miðað við það hlutverk, sem henni er ætlað að gegna, að úrskurða um kröfur aðaláfrýjanda annars vegar og jarðeigenda hins vegar um mörk þjóðlendna og eignarlanda. Þótt ekki sé nánar skýrt með hvaða hætti þessi tilhögun sé andstæð áðurgreindum reglum verður að ætla að vefengt sé að þetta fyrirkomulag uppfylli kröfur um jafnræði málsaðila fyrir dómi og að skorið skuli úr um réttindi og skyldur manna að einkarétti fyrir sjálfstæðum dómstóli. Varðandi þetta verður fyrst að líta til þess að óbyggðanefnd er stjórnsýslunefnd en ekki dómstóll og eru úrskurðir hennar endanlegir á stjórnsýslustigi og verður ekki skotið til ráðherra sem æðra stjórnvalds. Þeir verða hins vegar bornir undir dómstóla og getur þá hvaðeina komið til endurskoðunar, sem ráðið hefur niðurstöðum nefndarinnar. Jafnvel þótt kröfur stjórnarskrár og mannréttindasáttmálans um réttaröryggi fyrir dómstólum yrðu heimfærðar á óbyggðanefnd verður ekki fallist á að það hafi áhrif á sjálfstæði úrskurðarnefndar á sviði stjórnsýslu að hún sé skipuð af handhafa framkvæmdarvalds nema önnur atriði, sem leidd eru í ljós, renni stoðum undir að svo kunni að vera. Samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 58/1998 skipar forsætisráðherra þrjá aðalmenn í nefndina og jafnmarga til vara og skulu þeir fullnægja skilyrðum til að gegna embætti héraðsdómara. Samkvæmt 5. mgr. sömu greinar skal formaður óbyggðanefndar hafa sömu lögkjör og dómstjórinn í Reykjavík. Ekki er í lögunum kveðið á um tímalengd skipunar, en samkvæmt 8. gr. skal stefnt að því að nefndin hafi lokið verkefni sínu fyrir árið 2007. Samkvæmt 11. gr. laganna skal fjármálaráðherra fara með fyrirsvar fyrir aðaláfrýjanda í málum fyrir óbyggðanefnd. Í lögunum eru sérstakar reglur um málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd auk þess sem reglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 taka til hennar. Er ekkert fram komið sem hlutlægt gæti gefið vísbendingu um að nefndin verði bundin af fyrirmælum eða háð áhrifum annarra. Af gögnum málsins verður heldur ekki annað ráðið en að aðgangur málsaðila að nefndinni hafi verið greiður, meðal annars með því að munnlegar skýrslur voru teknar eftir því sem þeir töldu þörf á, málið var munnlega flutt fyrir nefndinni og rökstuðningur fyrir niðurstöðum er ítarlegur. Loks gera lög nr. 58/1998 ráð fyrir að kostnaður aðila vegna meðferðar máls fyrir óbyggðanefnd sé greiddur úr ríkissjóði. Að virtum öllum atriðum, sem máli skipta, verður ekki fallist á að réttlát málsmeðferð hafi ekki verið tryggð fyrir óbyggðanefnd. Engum rökum eru studdar þær staðhæfingar stefndu að óbyggðanefnd hafi ekki verið heimilt að taka til umfjöllunar og úrlausnar kröfur aðaláfrýjanda, sem nái til landsvæða sem stefndu telja sig hafa þinglýstar heimildir fyrir. Þá eru haldlausar staðhæfingar stefndu um að óbyggðanefnd hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinni, en það hefur hún meðal annars gert með því að hlutast til um rannsóknir á staðháttum og gróðurfari á svæðinu fyrr og nú auk þess að afla ítarlegra gagna um sögu þeirra jarða og afrétta, sem um ræðir. VII. Í II. kafla að framan var gerð grein fyrir tilefni og tilgangi þess að lög nr. 58/1998 voru sett. Þar kom fram að vegna óljósrar réttarstöðu hafi verið talin þörf á skýrum reglum um eignarráð og stjórnun á hálendissvæðum landsins jafnframt því sem mælt var fyrir um aðferð, sem skal viðhafa til að greiða úr ágreiningi um eignarrétt. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi til laganna, var vikið að sönnun við meðferð þessara mála. Var tekið fram að ekki verði í lögum settar sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum, sem færðar eru fram í hverju einstöku tilviki. Með lögunum var þannig ekki stefnt að því að skerða eignarrétt eða raska á annan hátt réttindum með því að eignir yrðu teknar af mönnum, heldur að ganga með tilteknum hætti úr skugga um hvort viðhlítandi heimildir væru fyrir eignarrétti. Gildir sú regla sem endranær að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu sé það dregið í efa, svo sem hér á við. Skipan mála var hins vegar breytt með lögum nr. 58/1998 að því leyti að eigandalaust land var með þeim fellt undir eignarráð aðaláfrýjanda. Í IV. og V. kafla að framan eru raktar málsástæður aðilanna og sjónarmið þeirra um hvernig sönnunarbyrði fyrir kröfum horfi við í málinu. Verður þá fyrst litið til landsvæða sunnan Framafréttar, sem haldið er fram að tilheyri jörðunum, sem um ræðir í málinu. Meðal þeirra ástæðna, sem aðaláfrýjandi reisir kröfur sínar um mörk þjóðlendu á, er sú að stefndu geti ekki sannað að þeir hafi öðlast beinan eignarrétt að landi norðan við kröfulínur hans fyrir nám, en frumeignarréttur að landi geti einungis stofnast með þeim hætti eða með löggjöf. Um landnám á þessu svæði nýtur ekki nægilega glöggra heimilda. Önnur atriði eins og staðhættir, nýting eða gróðurfar gefa heldur ekki skýrar vísbendingar um hvort land norðan við kröfulínur aðaláfrýjanda hafi verið numið. Varðandi síðastnefnda atriðið er hins vegar til þess að líta að við meðferð málsins hlutaðist óbyggðanefnd til um að rannsakað yrði hvernig gróðurfari hafi verið háttað fyrr á öldum. Hefur sú rannsókn leitt í ljós að óvíða á landinu hefur gróðri hnignað jafn mikið og á þessu svæði. Gróðurleysi hefur því væntanlega ekki staðið því í vegi að land norðan við kröfulínur aðaláfrýjanda yrði numið. Mikill hluti þessa svæðis, einkum að austanverðu, er einungis í 200 til 300 metra hæð yfir sjávarmáli, en þegar vestar dregur standa þó einstök fjöll upp úr því landi og ná 500 til 700 metra hæð, svo sem Sandfell, Bjarnarfell, Miðfell og Svínafell. Hluti svæðisins að suðvestanverðu, sem liggur að nokkru að fyrrum mörkum Biskupstungnahrepps og Laugardalshrepps, nýtur hins vegar nokkurrar sérstöðu að þessu leyti og þar eru tvö fjöll, Kálfstindur og Högnhöfði, sem eru rúmlega 900 og 1000 metra há. Að undanteknu landinu næst þessum hreppamörkum er svæðið norðan kröfulínu aðaláfrýjanda, þegar litið er til þess í heild, ekki svo hálent eða gróðursnautt að það geti talist hafa sett landnámi einhver augljós mörk. Í ljósi þessa verður ekki lagt á stefndu að sýna frekar fram á það en gert hefur verið að land norðan við kröfulínur aðaláfrýjanda hafi almennt verið numið þannig að það hafi verið nýtt með öðrum hætti en til takmarkaðra afnota yfir sumarmánuðina eins og aðaláfrýjandi heldur fram að hafi verið. Geta úrslit málsins ekki ráðist af skorti á sönnun um þetta atriði. Svo sem merkjum áðurnefndra jarða er lýst í landamerkjabréfum ná þær ásamt Tunguheiði yfir allt land sunnan Framafréttar. Landfræðileg afmörkun jarðanna er nánar tilgreind þannig að merkjum þriggja þeirra er lýst allt að Framafrétti auk þess sem Tunguheiði nær yfir austasta hluta svæðisins sunnan hans. Jarðirnar sem um ræðir eru í Úthlíðartorfu og Haukadalstorfu, auk Hóla. Lönd Austurhlíðar, Neðri-Dals og Helludals I og II, eins og þeim er lýst í landamerkjabréfum fyrir þær jarðir, ná ekki að Framafrétti heldur eru þau umlukt landi Úthlíðartorfu og Haukadalstorfu til norðurs og vesturs. Vegna þessarar afmörkunar skiptir einkum máli hvort sönnun teljist fram komin fyrir því að land Úthlíðartorfu, Haukadalstorfu og Hóla, eins og því er lýst í landamerkjabréfum, auk Tunguheiðar, sé eignarland. Verður litið sérstaklega til þess hér á eftir. Um Tunguheiði gekk eignardómur 23. febrúar 1980 þar sem viðurkenndur var beinn eignarréttur stefnda Bræðratungukirkju að landinu. Ræður land Hóla mörkum þess að vestan, Sandá að norðan en Hvítá að austan. Aðaláfrýjandi tók ásamt Biskupstungnahreppi til varna í málinu, sem lauk með þeim dómi, en kaus að una honum og var honum ekki áfrýjað til Hæstaréttar. Dómurinn er því bindandi um úrslit sakarefnisins og hlaut að vekja réttmætar væntingar stefnda um að eignarréttur sinn að landinu væri óumdeildur. Engu að síður kýs aðaláfrýjandi nú að haga kröfulínu sinni um mörk þjóðlendu svo að hún fer þvert í gegnum áðurnefnt land stefnda Bræðratungukirkju. Sú krafa fær ekki samrýmst þeirri afstöðu aðaláfrýjanda að una áðurnefndum dómi og eru haldlausar þær skýringar hans að með dóminum hafi ekki verið skorið efnislega úr um eignarrétt. Verður kröfu aðaláfrýjanda um að mörk þjóðlendu verði dregin inn á land stefnda Bræðratungukirkju á Tunguheiði hafnað þegar af þeirri ástæðu. Samkvæmt landamerkjabréfi fyrir Úthlíðartorfu 14. maí 1885 ræður Brúará og afréttur Laugardalshrepps merkjum að vestan, Hagavatn og Farið að norðan, en á austurmörkum lönd Haukadals, Helludals I og II, Neðri-Dals og Austurhlíðar, eins og þeim er lýst í landamerkjabréfum fyrir þær jarðir. Með því að leggja fram áðurnefnt landamerkjabréf telja stefndu eigendur Úthlíðartorfu sig hafa sannað að allt land innan tilgreindra merkja hennar sé eignarland. Við mat á gildi landamerkjabréfa og því hvert sé inntak eignarréttar á svæði, sem þar er lýst, skiptir almennt máli hvort um er að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt er að landamerkjabréf hafa ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengjast sérstaklega tiltekinni jörð. Felur landamerkjabréf fyrir jörð í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Um Úthlíðartorfu hagar svo til eins og nánar greinir í héraðsdómi að landamerkjabréfið var áritað um samþykki eigenda flestra aðliggjandi jarða, það var þinglesið og fært í landamerkjabók. Ekkert er komið fram um ágreining um merki Úthlíðartorfu og annarra jarða. Eykur allt þetta sönnunargildi landamerkjabréfsins. Hins vegar verður ekki litið framhjá þeirri mótbáru aðaláfrýjanda að landamerki Úthlíðartorfu voru ósamþykkt að öðru leyti en áður greinir, þar sem engum hafi verið til að dreifa sem fyrir gildistöku laga nr. 58/1998 gat sem handhafi beins eignarréttar gert samninga um mörk þess lands, sem nú nefnist þjóðlenda. Er þess þá jafnframt að gæta að með því að gera landamerkjabréf gátu menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það, sem verið hafði. Að þessu virtu getur landamerkjabréfið eitt og sér ekki nægt til að sanna beinan eignarrétt eigenda Úthlíðartorfu að öllu landi, sem bréfið tekur til, heldur verða önnur atriði jafnframt að koma til, sem stutt geta sömu niðurstöðu. Er þá einkum til þess að líta hvort fyrir hendi séu eldri heimildir, sem fallið geta að lýsingu í landamerkjabréfinu, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu landsins. Stefndu hafa lagt fram nokkur heimildarskjöl fyrir Úthlíðartorfu, sem eldri eru en umrætt landamerkjabréf og nánar er gerð grein fyrir í héraðsdómi. Eru þessi gögn misjafnlega gömul og af sumum þeirra verður fátt eða ekkert ráðið um merki jarðarinnar. Það gildir þó ekki um vísitasíubók Brynjólfs Sveinssonar biskups í Skálholti, en í hana er skráður vitnisburður Jóns Þórðarsonar, leiguliða í Úthlíð, 3. febrúar 1646 um landamerki jarðarinnar. Fellur hann saman við lýsingu í landamerkjabréfinu frá 14. maí 1885. Hafa einnig verið lagðar fram heimildir um að Valgerður Jónsdóttir, ekkja Hannesar Finnssonar biskups, eignaðist jörðina 1798 og lögfesti hana 19. maí 1800 á manntalsþingi með sömu landamerkjum og lýst var í vísitasíubók Brynjólfs biskups. Er með þessum gögnum sýnt fram á hver umráðamenn jarðarinnar í nokkrar aldir töldu vera rétt mörk landsins og að með landamerkjabréfinu 1885 hafi ekki verið gengið lengra í því að helga jörðinni land en áður var gert. Staðhættir og heimildir um gróðurfar og nýtingu, sem áður var getið, mæla því almennt ekki í mót að land Úthlíðartorfu geti hafa verið numið þannig að fái samrýmst landamerkjabréfinu 14. maí 1885 og eldri heimildum. Þetta á þó ekki við um svæðið næst mörkum Biskupstungnahrepps og Laugardalshrepps, sem fyrr var nefnt. Á þessum hluta landsins ná hæstu fjöll meira en 900 metra hæð yfir sjávarmáli. Verður ekki ráðið af gögnum málsins að líkur séu til að teljandi hluti þess geti hafa verið gróinn þegar landnám hófst eða síðar. Ekki hefur í málatilbúnaði aðilanna verið vikið sérstaklega að nýtingu þessa landsvæðis. Merki Úthlíðartorfu samkvæmt landamerkjabréfi eru að hluta vestan í hlíðum Högnhöfða, en á milli fjallanna tveggja og vestan við Kálfstind að merkjunum er á hinn bóginn nokkurt land í 400 til 600 metra hæð. Þótt staðhættir og fyrirliggjandi heimildir um gróðurfar á þessu svæði styðji ekki í þessu ljósi að stofnað hafi verið til beins eignarréttar yfir því með námi verður ekki horft framhjá því að aðaláfrýjandi hefur hvorki gert sérstaka kröfu um að það verði undanskilið eignarlandi Úthlíðartorfu og fellt undir þjóðlendu né hefur hann í málatilbúnaði sínum fært nokkuð fram, sem leggja mætti til grundvallar við nánari afmörkun lands, sem þannig yrði farið með, en að því hefði sérstaklega þurft að gæta með tilliti til legu þess innan merkja Úthlíðartorfu að öðru leyti. Til þess verður einnig að líta að ekki hefur verið sýnt fram á að land þetta hafi verið nýtt sem samnotaafréttur væri. Þegar alls þessa er gætt eru ekki skilyrði til að skilja þetta land af þessum ástæðum undan beinum eignarrétti þeirra stefndu, sem hér eiga í hlut. Að virtu öllu framangreindu verður lagt til grundvallar niðurstöðu að svæðið, sem landamerkjabréf fyrir Úthlíðartorfu 14. maí 1885 tekur til, sé eignarland. Verður samkvæmt því hafnað kröfu aðaláfrýjanda um að mörk þjóðlendu verði dregin inn á land Úthlíðartorfu. Samkvæmt landamerkjabréfi fyrir Haukadal 22. nóvember 1883 ráða lönd Úthlíðartorfu, Helludals I og II og Neðri-Dals merkjum að vestan, Sandvatn að norðan og land Hóla að austan. Telja stefndu bréfið sanna að allt land innan tilgreindra merkja sé eignarland. Er það áritað um samþykki eigenda framangreindra jarða og ekki er fram komið að ágreiningur sé um merki Haukadalstorfu og annarra jarða. Líkt og áður var getið um Úthlíðartorfu hafa stefndu teflt fram eldri heimildum til stuðnings kröfum sínum sem varða Haukadalstorfu sérstaklega. Er landamerkjum hennar lýst í áðurnefndri vísitasíubók Brynjólfs Sveinssonar biskups 1646 og kemur lýsing í landamerkjabréfi 1883 heim og saman við hana. Eiga í meginatriðum við sömu sjónarmið um sönnun eignarréttar á landi Haukadalstorfu innan lýstra landamerkja og áður var getið almennt um Úthlíðartorfu, sem lúta að eldri heimildum, námi, staðháttum, gróðurfari og nýtingu lands á fyrri tíð. Verður lagt til grundvallar niðurstöðu að svæði, sem landamerkjabréf fyrir Haukadal 1883 tekur til, sé eignarland og jafnframt hafnað kröfu aðaláfrýjanda um að mörk þjóðlendu verði dregin inn á land Haukadalstorfu. Fyrir jörðina Hóla var gert landamerkjabréf 21. maí 1884, en samkvæmt því liggur hún á milli Haukadalstorfu í vestri og Tunguheiðar í austri, en markast til norðurs af Sandvatni og Sandá. Er bréfið áritað um samþykki af eigendum nokkurra aðliggjandi jarða, þar á meðal Haukadals. Ekkert er fram komið um ágreining um merki Hóla og annarra jarða. Líkt og á við um Úthlíðartorfu og Haukadalstorfu hafa verið lögð fram ýmis gögn um jörðina frá fyrri tíð, en sá munur er á að í engum þeirra er að finna heimildir um landamerki jarðarinnar. Er því ekki fram komið að merkjalýsingin 1884 styðjist við eldri ritaðar heimildir og er sönnunargildi hennar að sama skapi minna. Flest sömu sjónarmið eiga hins vegar við um Hóla og að framan voru rakin um Úthlíðartorfu og Haukadalstorfu, sem lúta að staðháttum, gróðurfari og öðrum þáttum, sem skipta máli um sönnun á beinum eignarrétti á heiðalandi allt norður að Framafrétti. Slík sönnun þótti einnig fram komin í dómsmáli um Tunguheiði, sem áður var getið. Er þannig leitt í ljós að allt landsvæðið austan og vestan við Hóla er eignarland. Ekkert er fram komið í málinu, sem stutt getur að munur verði gerður á landi Hóla og aðliggjandi landsvæðum. Þá eru Hólar efsta jörð í Biskupstungum, sem rennir frekari stoðum undir að þar hafi ekki síður verið fært að nema heiðarlandið en á aðliggjandi svæðum. Þegar þessi aðstaða er virt í heild sinni standa ekki rök til annars en að niðurstaðan verði sú sama að því er varðar Hóla og um allt svæðið að öðru leyti norður að Framafrétti. Verður því kröfum aðaláfrýjanda um mörk þjóðlendu einnig hafnað að því leyti sem þær ganga inn á land jarðarinnar samkvæmt landamerkjabréfi frá 1884. Samkvæmt öllu framanröktu er hafnað kröfum aðaláfrýjanda um að mörk þjóðlendu verði dregin inn fyrir landamerki Úthlíðartorfu, Haukadalstorfu, Hóla og Tunguheiðar, eins og þeim er lýst í áðurnefndum landamerkjabréfum og dómi. Leiðir sjálfkrafa af því vegna landfræðilegra aðstæðna að ekki er heldur fallist á kröfur aðaláfrýjanda um mörk þjóðlendu innan lýstra landamerkja Austurhlíðar, Neðri-Dals og Helludals I og II. VIII. Kröfur gagnáfrýjanda lúta að viðurkenningu á rétti sveitarfélagsins á þeim hluta Biskupstungnaafréttar, sem nefndur er Framafréttur, og við Hagafell svo sem áður er komið fram. Þessi hluti afréttarins liggur norðan efstu jarða í Biskupstungum milli Langjökuls og Hvítár og að Hvítárvatni að norðanverðu, en landfræðileg afmörkun hans er nánar skýrð í héraðsdómi. Þar eru málsástæður aðilanna í þessum þætti einnig raktar auk þess sem vikið er að þeim í IV. og V. kafla að framan. Í héraðsdómi er getið fornra heimilda er varða Framafrétt. Í þeim heimildum er þó ekkert fjallað um merki afréttarins og landamerkjabréf fyrir hann var ekki gert eftir setningu laga nr. 5/1882. Er heildstæða lýsingu á merkjum hans fyrst að finna í einhliða yfirlýsingu oddvita Biskupstungnahrepps 15. apríl 1979, en við gerð hennar var ekki fylgt reglum laga nr. 41/1919 um landamerki o.fl. Yfirlýsingin er þó ekki nákvæm, einkum að því er varðar afmörkun Framafréttar til vesturs við Hagavatn, en með úrskurði óbyggðanefndar voru merki afréttarins þar nánar skýrð, svo sem verður vikið að hér á eftir. Í stjórnvaldsreglum um fjallskil var ekki heldur vikið að afréttarmörkum fyrr en með fjallskilasamþykkt nr. 408/1996 fyrir Árnessýslu austan vatna. Hefur gagnáfrýjandi ekki fært fram þinglýsta heimild um mörk afréttarins til stuðnings kröfu sinni. Í V. kafla að framan eru raktar málsástæður gagnáfrýjanda, sem lúta að því að beinn eignarréttur að afréttinum hafi stofnast fyrir nám. Er í héraðsdómi vísað um þetta til ítarlegrar umfjöllunar í úrskurði óbyggðanefndar þar sem komist var að þeirri niðurstöðu að engra heimilda njóti við, sem bent geti til þess að Framafréttur hafi nokkurn tíma verið undirorpinn beinum eignarrétti. Sé ósannað að landið hafi orðið eignarland fyrir nám eða löggerninga eða með öðrum hætti. Verður fallist á þá niðurstöðu og fær því ekki breytt þótt tiltekin ítök kirkna í afréttinum samkvæmt fornum máldögum geti gefið vísbendingu um að eignarhald þar kunni á einhverju stigi að hafa verið með öðrum hætti en þeim að aðeins hafi verið um að ræða hefðbundin, óbein eignarréttindi. Er þá til þess að líta að ekkert liggur fyrir um hvernig til ítakanna hafi stofnast eða hver hafi átt landið, sem ítök kirknanna voru í, ef um eignarland hefur þá verið að ræða. Engin vísbending er heldur fram komin um að eignarhald kirknanna sjálfra hafi verið víðtækara en sem felst í þeim afmörkuðu réttindum í afréttinum, sem í máldögum var getið. Ekkert liggur heldur fyrir um framsal á slíkum rétti, hafi hann einhvern tíma verið fyrir hendi. Hefur ekki verið sýnt fram á annað en að Framafréttur hafi frá upphafi verið nýttur til sameiginlegrar sumarbeitar fyrir búfé á sama hátt og á við um samnotaafrétti almennt. Meðal málsástæðna gagnáfrýjanda er sú að forræði Biskupstungnahrepps yfir afréttinum hafi á síðustu öld birst í margs konar ráðstöfunum hans þar. Hafi enginn gert athugasemdir við þetta forræði, en eitt fyrsta dæmið um ráðstöfunarrétt hreppsins sé það að hann seldi vatnsréttindi sín í Hvítá fyrir landi Biskupstungnaafréttar snemma á síðustu öld. Hér verður að líta til þess að meðal málsskjala er svohljóðandi símskeyti 3. apríl 1918 frá stjórnarráðinu, atvinnu- og samgöngudeild, til allra sýslumanna í landinu: „Fossanefndin hefur skýrt Stjrinu frá því, að hún hafi komist að þeirri niðurstöðu, að vatnsrjettindi sjeu ótvírætt almenningseign, þó að einstakir menn einn eða fleiri eigi beitirjett þar, og telur nefndin alla þá sölusamninga ólögmæta, sem hreppsfjelög, er eiga afrjett í óbyggðum, kynnu að hafa gjört um rjettindi, er þau telja sig eiga til vatns og vatnsafls í afrjettum sínum. Samkvæmt þessu skal yður hjermeð tjáð til leiðbeiningar og birtingar fyrir sýslunefndinni (unum) í umdæmi yðar, að landsstjórnin vegna landssjóðsins gjörir tilkall til allra vatnsrjettinda á afrjettum, þar sem tveir eða fleiri eiga eða hafa átt saman sumarbeit og geldfjárhöfn.“ Þá hefur verið lagður fram kaupsamningur 7. og 12. desember 1917 þar sem hreppsnefnd Biskupstungnahrepps seldi Gesti Einarssyni á Hæli „allan rjett til vatns og vatnsafls í Hvítá og Hvítárvatni fyrir afrjettarlöndum hreppsins“ auk ýmissa fasteignarréttinda, sem tengdust nýtingu vatns og vatnsafls. Við þinglýsingu samningsins 14. júní 1918 skráði sýslumaður á hann svohljóðandi athugasemd: „Af afsals- og veðmálabókum þeim, sem eru á skrifstofu sýslunnar, verður ekki sjeð að seljandi hafi þingl. eignarheimild fyrir hinu selda.“ Samkvæmt þessu mátti hreppsnefnd Biskupstungnahrepps þegar á þessum tíma vera fullljóst að aðaláfrýjandi vefengdi að sveitarfélagið ætti beinan eignarrétt að Biskupstungnaafrétti. Fær því ekki staðist að hreppsnefndin hafi vegna afskiptaleysis aðaláfrýjanda af ráðstöfunum hennar á afréttinum mátt vænta þess að aðaláfrýjandi sætti sig í raun við óskorað eignarhald sveitarfélagsins á Biskupstungnaafrétti. Önnur takmörkuð nýting sveitarfélagsins á landinu, sem fyrst kom til á síðustu öld, leiðir þá heldur ekki til annarrar niðurstöðu. Þá hefur gagnáfrýjandi ekki fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar á Framafrétti hafi verið fullnægt, en þau hefðbundnu afréttarnot, sem jarðeigendur í Biskupstungum hafa sameiginlega haft af landinu undir stjórn sveitarfélagsins, geta ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir því. Verður niðurstaða héraðsdóms samkvæmt öllu framanrituðu staðfest. Telst Framafréttur vera þjóðlenda jafnframt því sem hann er afréttareign gagnáfrýjanda. Við afmörkun Framafréttar komst óbyggðanefnd að þeirri niðurstöðu að Hagavatn ráði mörkum hans til vesturs. Austurhluti Hagafells vestan og norðan við Hagavatn fellur samkvæmt því utan marka Framafréttar eins og svæðið var nánar afmarkað í úrskurði nefndarinnar. Varð niðurstaðan sú að engra heimilda njóti við um að landið við Hagafell hafi nokkru sinni verið undirorpið beinum eignarrétti. Var úrskurður nefndarinnar sá að landið væri þjóðlenda og jafnframt hafnað kröfu Biskupstungnahrepps um viðurkenningu á afréttareign þar. Í héraðsdómi var fallist á að svæðið væri þjóðlenda, en tekin til greina krafa sveitarfélagsins um viðurkenningu á afréttarnotum þar. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður framangreind niðurstaða hans staðfest. Samkvæmt öllu framanröktu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest, þar á meðal um málskostnað og gjafsóknarlaun. Um málskostnað fyrir Hæstarétti og gjafsóknarkostnað stefndu fer samkvæmt því sem nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefndu, Minningarsjóði Ársæls Jónassonar og Bræðratungukirkju, hvorum um sig 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Að öðru leyti fellur málskostnaður fyrir Hæstarétti niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Björns Sigurðssonar, Málfríðar Jónsdóttur, Hauks Þórðarsonar, Steinars Þórðarsonar, Magnúsar Kristinssonar, Sigríðar Guðmundsdóttur, Neðri-Dals ehf., Bjarna Sigurðssonar, Más Sigurðssonar, Kristínar Sigurðardóttur, Þóris Sigurðssonar, Vigdísar Guðfinnsdóttur, Péturs Guðfinnssonar, Gunnlaugs Briem Pálssonar, Margrétar Sigríðar Pálsdóttur og Werners Ívans Rasmussonar, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 1.200.000 krónur. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, Svönu Einarsdóttur og Ólafs Ívans Wernerssonar, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 800.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 6. nóvember 2003. Mál þetta sem tekið var til dóms 16. september sl., er höfðað 11. október 2002. Gagnsakarmál Bláskógabyggðar gegn íslenska ríkinu var höfðað 17. desember 2002 og gagnsakarmál Svönu Einarsdóttur var höfðað 18. desember 2002. Stefnandi er fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Stefndu eru Björn Sigurðsson, Úthlíð II, Bláskógabyggð, þinglýstur eigandi Úthlíðar I og II, Málfríður Jónsdóttir, Unufelli 27, Reykjavík, þinglýstur eigandi Stekkholts, Haukur Þórðarson, Amsturdam 6, Mosfellsbæ og Steinar Þórðarson, Bergþórugötu 15, Reykjavík, þinglýstir eigendur Hrauntúns, Magnús Kristinsson, Austurhlíð 1, Bláskógabyggð og Sigríður Guðmundsdóttir, Austurhlíð 2, Bláskógabyggð, þinglýstir eigendur Austurhlíðar, Neðri-Dalur ehf., Háaleitisbraut 103, Reykjavík, þinglýstur eigandi Neðridals, Svana Einarsdóttir, Helludal II, Bláskógabyggð, þinglýstur eigandi Helludals I og II, Bjarni Sigurðsson, Haukadal, Suðurgafli, Bláskógabyggð, Már Sigurðsson, Geysi, Bláskógabyggð og Kristín Sigurðardóttir, Neðstaleiti 12, Reykjavík, þinglýstir eigendur Haukadals II, Þórir Sigurðsson, Haukadal III, Bláskógabyggð, þinglýstur eigandi Haukadals III, Vigdís Guðfinnsdóttir, Asparfelli 6, Reykjavík, Pétur Guðfinnsson, Þinghólsbraut 5, Kópavogi, Gunnlaugur Briem Pálsson, Bröttutungu 1, Kópavogi, Margrét Sigríður Pálsdóttir, Brúnavegi 3, Reykjavík og Minningarsjóður Ársæls Jónassonar, Réttarholti 6, Selfossi, þinglýstir eigendur Tortu, Ólafur Ívan Wernersson, Hrauntungu 5, Kópavogi og Werner Ívan Rasmusson, Neðstaleiti 12, Reykjavík, þinglýstir eigendur hluta Bryggju, sveitarfélagið Bláskógabyggð, Aratungu, Biskupsstungum, þinglýstur eigandi Hóla og vegna afrétta, og Sóknarnefnd Bræðratungusóknar, Bláskógabyggð, þinglýstur eigandi Tunguheiðar í Bláskógabyggð. Gagnstefnendur eru Bláskógabyggð, Aratungu, Biskupstungum og Svana Einarsdóttir, Helludal II, Bláskógabyggð. Stefnandi krefst þess að úrskurður óbyggðanefndar, dags. 21. mars 2002, í málinu nr. 4/2000, um eftirfarandi mörk milli eignarlands og þjóðlendu, verði felldur úr gildi: ,,Að sunnan fylgja mörkin landamerkjum Tunguheiðar frá ármótum Hvítár og Sandár, eftir Sandá og síðan liggja mörkin áfram í Sandá meðfram Hólalandi upp í Sandvatn og síðan að upptökum Ásbrandsár en þar er hornmark milli Hólalands og lands Haukadals. Fyrir Haukadalslandi liggja mörkin í útfall Farsins en þar er hornmark milli Haukadalslands, afréttarins og Úthlíðar. Afréttarmörkin fylgja síðan norðurmörkum Úthlíðar eftir Farinu upp í Hagavatn”. ,,Að sunnan ráða mörk gagnvart Úthlíð í Hagavatni að mörkum gagnvart afrétti Laugardals í hornmarki við Hagavatn”. Stefnandi krefst þess aðallega að eftirfarandi lína verði viðurkennd sem þjóðlendumörk í Biskupstungum í Bláskógabyggð: ,,Frá Brúará að vestan úr Brúarárskörðum í 300 metra hæðarlínu (punktur A) að vörðubroti efst í Litlahöfða (punktur B). Að norðan frá þeim stað ráði bein lína í vörðu vestan Miðfells (punktur C). Þaðan taki við mörk Hrauntúns og liggi frá þessari vörðu að vörðu efst í Miðfelli ofan suðurhlíðar þess (punktur D) í Hnífagil þar sem efsti fossinn er í gilinu (punktur E). Þaðan í punkt í 400 m hæðarlínu beint uppaf upptökum vestari kvíslar Stakksár (punktur F). Fari þaðan upp á brún Bjarnarfells (punktur G) og fylgi svo fjallsbrúninni norðaustur fyrir Bjarnarfell, allt inn í Haukadalsland í Sandfelli í sjónhendingu í 400 m hæðarlínu (punktur H) og fylgja svo þessari hæðarlínu meðfram Sandfelli og umhverfis sjálfan Haukadalinn og að punkti í 250 m hæðarlínu beint við upptök Tungufljóts (punktur I). Þaðan eftir 250 m hæðarlínu í gegnum Hólaland og þannig sem beinast í sömu hæð að suðurhluta Tunguheiðar við Hvítá (punktur J).” Til vara er þess krafist að eftirfarandi lína verði viðurkennd sem þjóðlendumörk í Biskupstungum í Bláskógabyggð: ,,Þjóðlendumörk (kröfulína) fylgi Hvítá um 1.8 km niður að eyðibýlinu Tunguseli um 1.5 km ofan Gullfoss. Frá Tunguseli liggi lína þjóðlendumarka 5 km lítillega vestur af norðri í Háöldu, sem er um 1 km austan Austari Ásbrandsár, skammt norðan þess sem Ásbrandsárnar koma saman í Tungufljót. Frá Háöldu 9.8 km vestur Haukadalsheiði sjónhending í topp Sandfells og frá Sandfelli 7,2 km suðsuðvestur um topp Bjarnarfells. Þeirri stefnu sé haldið og lína dregin niður í suðurhlíðar fellsins í um 440 m hæð yfir sjávarmál, sem er nokkru austan Valahnjúks, en norðan Kistu. Þaðan sé lína dregin austur frá Litlahöfða sunnan í Högnhöfða og norðan Brúarárskarða um Úthlíðarhraun í topp Miðfells, hæð 525 m hæð yfir sjávarmál til skurðar við fyrrnefnda línu um Sandfell og Bjarnarfell. Þessar línur skerast í áðurnefndum punkti í 440 m hæð yfir sjávarmál sunnan í Bjarnarfelli. Línan um Miðfell og Litlahöfða er framlengd í vestur til Laugardalshrepps til skurðar við línu um topp Rauðafells.” Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu að mati dómsins. Stefndu, Björn, Málfríður, Haukur, Steinar, Magnús, Sigríður, Neðri-Dalur ehf., Bjarni, Már, Kristín, Þórir, Vigdís, Pétur, Gunnlaugur, Margrét Sigríður, Minningarsjóður Ársæls Jónassonar, Bláskógabyggð og sóknarnefnd Bræðratungusóknar, krefjast sýknu af kröfum stefnanda á hendur þeim og að niðurstaða óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2000, að allt land innan landamerkja jarða stefndu, sé fullkomið eignarland, verði staðfest. Stefndi, Werner Ívan krefst sýknu af kröfum stefnanda. Stefndu, Minningarsjóður Ársæls Jónassonar og sóknarnefnd Bræðratungusóknar krefjast málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi úr hendi aðalstefnanda. Stefndu, Björn, Málfríður, Haukur, Steinar, Magnús, Sigríður, Neðri-Dalur ehf., Bjarni, Már, Kristín, Þórir, Vigdís, Pétur, Gunnlaugur, Margrét Sigríður, og Werner Ívan krefjast og málskostnaðar úr hendi stefnanda eins og málið sé ekki gjafsóknarmál. Stefnda, Svana Einarsdóttir, krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda í aðalsök, þess efnis að merki jarðarinnar Helludalur I og II verði ákveðin önnur en hin þinglýstu merki jarðarinnar ákvarða og þar með verði staðfest að mörk milli þjóðlendu og eignarlands Helludals I og II skuli vera þau sem ákveðin voru með úrskurði óbyggðanefndar 21. mars 2002 í málinu nr. 4/2000. Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda eins og málið sé ekki gjafsóknarmál. Stefndi í aðalsök, Ólafur Ívan Wernersson, krefst sýknu af öllum kröfum aðalstefnanda, þess efnis að merki jarðarinnar Bryggju ásamt óskiptu landi Haukadalstorfu verði ákveðin önnur en hin þinglýstu merki jarðarinnar samkvæmt landamerkjabréfi 22. nóvember 1883 ákvarða og þar með verði staðfest að mörk milli þjóðlendu og eignarlands Bryggju með Haukadalstorfu skuli vera þau sem ákveðin voru í úrskurði óbyggðanefndar 21. mars 2002 í málinu nr. 4/2002. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda. Í gagnsök gerir Svana Einarsdóttir þær dómkröfur að viðurkennt verði með dómi: ,,að allt land Helludals I og II í Biskupstungum innan þinglýstra marka jarðarinnar sé í óskoraðri einkaeign gagnstefnanda og teljist ekki til þjóðlendna; að Biskupstungnaafréttur, bæði Framafréttur og afrétturinn norðan vatna, sé háður óskoruðum einkaeignarrétti eigenda jarða í Biskupstungum og gagnstefnandi sem eigandi jarðarinnar Helludalur I og II eigi hlutdeild í þeim einkaeignarrétti og afrétturinn teljist ekki til þjóðlendna; til vara um afréttinn, að verði hann talinn til þjóðlendna verði viðurkennt með dómi að íslenska ríkinu sé óheimilt að gera neinar þær aðgerðir eða ráðstafanir í verki eða að lögum sem takmarki eða þrengi á neinn hátt þann rétt sem eigandi Helludals I og II og aðrir eigendur afréttarins nú eiga og hafa átt frá ómunatíð og að íslenska ríkinu sé skylt að tilkynna afréttareigendum um allar fyrirhugaðar ráðstafanir eða aðgerðir með eins árs fyrirvara svo þeim gefist kostur á að gæta réttar síns með samningum við ríkið eða höfðun dómsmáls og skuli ríkið fresta fyrirhuguðum aðgerðum eða ráðstöfunum þar til lokadómur er genginn, ef eigendur afréttarins höfða mál innan ársins vegna aðgerðanna eða ráðstafananna”. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda, íslenska ríkisins, samkvæmt framlögðum reikningi eða að mati héraðsdóms, eins og málið sé eigi gjafsóknarmál, og verði við ákvörðun lögmannskostnaðar tekið tillit til almennrar þýðingar málsins um land allt, vandasemi verksins, hagsmuna í húfi og þess tíma sem til verksins fer. Gagnstefnandi, Bláskógabyggð, krefst þess í gagnsökinni að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 4/2000, ,,Biskupstungnaafréttur og efstu lönd í Biskupstungnahreppi”, dags. 21. mars 2002, að því leyti að Framafréttur á Biskupstungnaafrétti teljist þjóðlenda. Jafnframt er þess krafist að Hagafell og land vestan Hagavatns, norðan við Læmið, innan staðarmarka Bláskógabyggðar, verði viðurkennt eignarland. Þess er jafnframt krafist að viðurkennt verði að afrétturinn sé óskipt sameign allra jarðeigenda í Biskupstungum, en til vara að sveitarfélagið Bláskógabyggð séeigandi afréttarins, sem nánar er afmarkaður með eftirtöldum orðum í úrskurðinum: ,,Að sunnan fylgja mörkin landamerkjum Tunguheiðar frá ármótum Hvítár og Sandár, eftir Sandá og síðan liggja mörkin áfram í Sandá meðfram Hólalandi uppí Sandvatn og síðan að upptökum Ásbrandsár en þar er hornmark milli Hólalands og lands Haukadals. Fyrir Haukadalslandi liggja mörkin í útfall farsins en þar er hornmark milli Haukadalslands, afréttarins og Úthlíðar. Afréttarmörkin fylgja síðan norðurmörkum Úthlíðar eftir Farinu uppí Hagavatn. Að vestan ræður Hagavatn uppí Langjökul og að norðan ræður Langjökull austur að Hvítárvatni og niður með Hvítá allt niður að Sandá”. Landi kringum Hagafell er lýst svo: „Að sunnan ráða mörk gagnvart Úthlíð í Hagavatni að mörkum gagnvart afrétti Laugardals í hornmarki við Hagavatn. Að vestan liggja mörkin eftir afréttarmörkum Laugardals í Hagafell við Langjökul. Að norðan ræður Langjökull mörkum að austurströnd Hagavatns og að austan ræður Hagavatn en þar eru mörk gagnvart Framafrétti Biskupstungnamanna. Til þrautavara er þess krafist að það landsvæði þetta Hagafell og nágrenni, er síðast var lýst, teljist afréttareign Bláskógabyggðar”. Þá er þess krafist að gagnstefndi verði dæmdur til að greiða gagnstefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi. Í gagnsök krefst gagnstefndi, íslenska ríkið, aðallega frávísunar krafna gagnstefnenda, Svönu Einarsdóttur og Bláskógabyggðar. Til vara er krafist sýknu af öllum kröfum gagnstefnenda. Þá krefst gagnstefndi málskostnaðar úr hendi gagnstefnenda að mati dómsins. Til hægðarauka verða hugtökin gagnstefnendur og gagnstefndu einungis notuð í umfjöllun um gagnsakir. I Lög um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, nr. 58/1998 tóku gildi 1. júlí 1998. Lögin kveða á um að starfa skuli óbyggðanefnd sem hafi með höndum eftirfarandi hlutverk samkvæmt 7. gr. laganna: a) Að kanna og skera úr um hvaða land telst til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda. b) Að skera úr um mörk þess hluta þjóðlendna sem nýttur er sem afréttur. c) Að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlenda. Nefndarmenn voru skipaðir 2. september 1998 og málsmeðferð óbyggðanefndar hófst 1. mars 1999, með því að nefndin gaf út auglýsingu á grundvelli ofangreindra laga, þar sem hún ákvað að taka til meðferðar landsvæði sem afmarkaðist í austri af Þjórsá, í vestri væru það mörk Árnessýslu og Borgarfjarðarsýslu og vestur- og suðurmörk Þingvallalands, norðurmörk væru suðurmörk Hofsjökuls og Langjökuls og milli jöklanna mörk milli afréttar Biskupstungnahrepps í Árnessýslu og Auðkúluheiðar í Húnavatnssýslu, samkvæmt dómsátt frá 9. september 1983 fyrir Aukadómþingi Árnessýslu, suðurmörk skyldu vera suðurmörk þeirra jarða sem liggja að hálendinu eða afréttum, en þær jarðir voru svo upp taldar í Biskupstungnahreppi: Miðhús, Úthlíð, (I-II), Stekkholt, Hrauntún, Austurhlíð, Dalsmynni, Hlíðartún, Neðri-Dalur, Helludalur (I-II) Haukadalur (I-III), Torta, Bryggja, Laug, Brú, Kjóastaðir (I-II), Brattholt og Tunguheiði. Í auglýsingunni var skorað á alla þá er teldu til eignarréttinda á þessu landsvæði að lýsa kröfum sínum skriflega fyrir óbyggðanefnd innan tilskilins frests. Kröfur bárust bæði frá íslenska ríkinu og landeigendum og gaf óbyggðanefnd út yfirlit yfir lýstar kröfur og uppdrátt af kröfulínum 29. október 1999. Kröfur stefnanda voru þær svohljóðandi: ,,Dregin verði lína frá Brúará að vestan úr Brúarárskörðum í 300 metra hæðarlínu að vörðubroti efst í Litlahöfða. Að norðan frá þeim stað ráði bein lína í vörðu vestan Miðfells. Þarna taki við mörk Hrauntúns og liggi frá þessari vörðu að vörðu efst í Miðfelli ofan suðurhlíðar þess í Hnífagil þar sem efsti fossinn er í gilinu. Þaðan í punkt í 400 m hæðarlínu beint uppaf upptökum vestari kvíslar Stakksár. Fari þaðan upp á brún Bjarnarfells og fylgi svo fjallsbrúninni norðaustur austur fyrir Bjarnarfell, allt inn í Haukadalsland í Sandfelli í sjónhendingu í 400 m hæðarlínu og fylgi svo þessari hæðarlínu meðfram Sandfelli og umhverfis sjálfan Haukadalinn og að punkti í 250 m hæðarlínu beint við upptök Tungufljóts. Þaðan eftir 250 m hæðarlínu í gegnum Hólaland og þannig sem beinast í sömu hæð að suðurhluta Tunguheiðar við Hvítá”. Til vara krafðist stefnandi þess að viðurkennt yrði að þjóðlendumörk í Biskupstungnahreppi yrðu þessi: ,, Kröfulína fylgi Hvítá um 1.8 km niður að eyðibýlinu Tunguseli um 1.5 km ofan Gullfoss. Frá Tunguseli liggi línan 5 km lítillega vestur af norðri í Háöldu, sem sé um 1 km austan Austari Ásbrandsár, skammt norðan þess sem Ásbrandsárnar koma saman í Tungufljót. Frá Háöldu 9.8 km vestur Haukadalsheiði sjónhending í topp Sandfells og frá Sandfelli 7.2 km SSV um topp Bjarnarfells. Þeirri stefnu haldið og línan dregin niður í suðurhlíðar fellsins í um 440 m hæð y.s., sem sé nokkru austan Valahnjúks, en norðan Kistu. Línan verði dregin austur frá Litlahöfða sunnan í Högnhöfða og norðan Brúarárskarða um Úthlíðarhraun í topp Miðfells, hæð 525 m y.s. til skurðar við fyrrnefnda línu um Sandfell og Bjarnarfell. Þessar línur skerist í áðurnefndum punkti í 440 m. h.y.s. sunnan í Bjarnarfelli. Línan um Miðfell og Litlahöfða verði framlengd í vestur til Laugardalshrepps til skurðar við línu um topp Rauðafells.” Þá barst sérstök krafa frá stefnanda vegna Haukadals. Þá bárust kröfur frá stefndu, Sigríði Guðmundsdóttur vegna þinglýstra eigenda jarðanna Austurhlíðar, Dalsmynnis og Hlíðartúns, ennfremur vegna landspildu úr Dalsmynni, sem kölluð er Inn á dal, Nirði M. Jónssyni vegna jarðarinnar Brattholts, Margeiri Ingólfssyni vegna jarðarinnar Brúar, stefnda Bjarna Sigurðssyni, vegna eigenda jarða í Haukadalstorfu og leigjenda jarðarinnar Laugar, stefndu Svönu Einarsdóttur vegna jarðarinnar Helludals, stefnda Biskupstungnahreppi (nú Bláskógabyggð) vegna jarðarinnar Hóla og Biskupstungnaafréttar, Eyvindi M. Jónssyni vegna jarðanna Kjóastaða I og II, Sighvati Arnórssyni vegna jarðarinnar Miðhúsa, stefnda, Neðra-Dals ehf., vegna jarðarinnar Neðradals, stefndu, Bræðratungukirkju, vegna Tunguheiðar, og stefnda, Birni Sigurðssyni vegna jarða í Úthlíðartorfu. Einnig bárust kröfur frá Landsvirkjun. Málið var fyrst tekið fyrir á fundi óbyggðanefndar og forsvarsmanna málsaðila 24. febrúar 2000. Aðalmeðferð var dagana 4.-6. september 2000 og málið tekið til úrskurðar. Málið var endurupptekið 30. nóvember 2001 og tekið aftur til úrskurðar. Úrskurður var kveðinn upp 21. mars 2002 í málinu nr. 4/2000: Biskupstungnaafréttur og efstu lönd í Biskupstungnahreppi. Niðurstöður óbyggðanefndar II.1. Almennar niðurstöður Í niðurstöðum úrskurðar óbyggðanefndar segir að frumstofnun eignarréttar hér á landi hafi farið fram með landnámi, hefð og lögum, sbr. löggjöf um nýbýli og þjóðlendur. Þá segir þar að óbyggðanefnd telji hæpið að af takmörkuðum lýsingum í Landnámu verði afdráttarlausar ályktanir dregnar um það hvort í öndverðu hafi verið stofnað til eignarréttar yfir landsvæði með námi. Þá sé ýmislegt óljóst um aðferðir við landnámið og hverju landnámsmenn sóttust eftir, þ.e.a.s. hvort þeir hafi einvörðungu miðað við gróðurfar og staðhætti eða hvort önnur atriði skiptu einnig máli, svo sem heppileg kennileiti, samgönguleiðir, völd og áhrif o.s.frv. Óvissa um aðferðir við landnám sé of mikil til þess að hægt sé að fullyrða um stærð landnáma á þeim grundvelli. Um hefð segir í úrskurði nefndarinnar að samkvæmt 1. gr. hefðarlaga megi vinna hefð á hverjum hlut, jafnt fasteign sem lausafé, er geti verið eign einstakra manna, án tillits til þess, hvort hann hafi áður verið einstaks manns eign eða opinber eign. Niðurlag ákvæðisins verði ekki skilið svo að hefð verði ekki unnin á verðmætum sem ekki séu beinum eignarrétti háð. Þvert á móti verði að líta svo á að þar sem hægt sé að hefða eign einstaklings eða hins opinbera sé því fremur hægt að hefða fasteignarréttindi sem ekki séu beinum eignarrétti háð. Meginskilyrðið fyrir hefð á fasteign sé 20 ára óslitið eignarhald sem fullnægi tilteknum huglægum og hlutlægum skilyrðum, sbr. 2. gr. laganna. Ótvírætt sé að virk yfirráð og bein hagnýting án löggernings séu veigamiklir þættir við mat á eignarhaldi samkvæmt hefðarlögum. Jafnframt hafi ráðstafanir að lögum, t.d. afsal eignar, veðsetning, stofnun ítaks og veiting leyfa til hagnýtingar eignar, verið taldar veigamiklar vísbendingar um eignarhald. Þá geti viðhorf hefðanda og annarra aðila haft þýðingu í þessu sambandi, auk annarra atriða sem minna máli skipti. Þá telji óbyggðanefnd að hvorki verði ráðið af eldri né yngri löggjöf að almennt séð hafi verið gert ráð fyrir því að land innan jarðar hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu. Heimaland jarðar sýnist að jafnaði hafa tekið til alls lands henni tilheyrandi, gagnstætt hins vegar afréttum. Ekki virðist almennt hafa verið gert ráð fyrir skiptingu jarðar í heimaland, undirorpið sérstakri og meiriháttar nýtingu, og annað land, úthaga eða afréttarland, í takmarkaðri notkun. Einstök dæmi um slíka skiptingu finnist þó og eins kunni það í öðrum tilvikum að valda nokkrum vafa þegar undir einstakar jarðir hafi legið eða liggi sjálfstæður afréttur. Í slíkum tilvikum sé þó oft fyrir að fara glöggum og óumdeildum merkjum milli heimajarðar og afréttar. Af slíkum einstökum dæmum verði hins vegar engar almennar ályktanir dregnar um mismunandi eignarréttarlega stöðu lands innan jarðar. Sýnist þvert á móti mega leggja þá meginreglu til grundvallar að heimaland jarðar nái til alls lands henni tilheyrandi, nema sérstök frávik leiði til annars. Líkur séu því á því að land sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum er eða hefur verið jörð eða hluti hennar sé beinum eignarrétti háð. Um afrétti segir í úrskurðinum að óbyggðanefnd telji ekki hægt að útiloka að landsvæði sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum séu samnotaafréttir hafi verið numin eða á annan hátt orðið undirorpin beinum eignarrétti. Samhengi eignarréttar og sögu liggi hins vegar ekki fyrir. Nýting landsins hafi fyrr og síðar fyrst og fremst falist í sumarbeit fyrir búfénað. Reglur um afmörkun á afréttum hafa verið mun rýmri en varðandi jarðir og fyrst og fremst miðast við hagsmuni eigenda aðliggjandi jarða. Þá sé ljóst að löggjafinn hafi ráðstafað eignarréttindum á afréttum til annarra en afréttarhafa og ekki lagt á þá sömu skyldur og eigendur jarða. Í stað þeirra almennu heimilda til umráða, hagnýtingar, ráðstöfunar o.s.frv. sem eigandi jarðar hafi um aldir verið talinn fara með hafi einungis verið um að ræða heimildir til takmarkaðrar nýtingar sem snemma hafi orðið lögbundnar. Með vísan til úrlausna dómstóla sé ljóst að beinn eignarréttur verði ekki byggður á slíkum notum. Það var því niðurstaða óbyggðanefndar að líkur séu á því að land sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum er samnotaafréttur sé þjóðlenda. Um fjallskil segir í úrskurði óbyggðanefndar að ekki verði dregnar víðtækar ályktanir um eignarrétt að landi af upplýsingum um framkvæmd fjallskila að fornu og nýju. Skipti þar auðvitað mestu máli sú staðreynd að lengst af hafi smölun heimalanda, þ.e. lands einstakra jarða, ekki einungis verið háð lögbundnum skyldum og kvöðum um skyldur til smölunar, heldur hafi því jafnframt verið þannig háttað að lönd einstakra jarða hafi verið nýtt með sambærilegum hætti og afréttir og þá fallið undir sameiginleg fjallskil. Eftir sem áður hafi slík landsvæði ekki verið talin falla í flokk afrétta, þau óumdeilt legið innan landamerkja viðkomandi jarðar og eftir atvikum enginn ágreiningur verið uppi um eignarrétt að þeim. Um gildi landamerkjabréfa segir að augljóslega dragi úr vægi þeirra ef eigendur eða fyrirsvarsmenn aðliggjandi lands hafi ekki áritað þau um samþykki sitt. Samanburður við landamerkjabréf þeirra, séu þau fyrir hendi, ætti þó að geta leitt í ljós hvort þar hafi verið um ágreining að ræða. Þá dragi úr gildi landamerkjabréfs ef eldri heimildir mæli því í mót. Á sama hátt auki það gildi landamerkjabréfs ef því megi finna stuðning í eldri heimildum. Ljóst virðist af úrlausnum dómstóla í einkamálum að við mat á gildi landamerkjabréfs skipti máli hvort um er að ræða jörð eða annað landsvæði. II.2. Niðurstöður varðandi einstakar jarðir II.2.1. Austurhlíðartorfa Um Austurhlíðartorfu (Austurhlíð, Hlíðartún og Dalsmynni) segir m.a í niðurstöðum óbyggðanefndar að Austurhlíðar sé getið í heimildum allt frá 16. öld. Af þeim verði ráðið að um sjálfstæða jörð hafi verið að ræða. Jafnframt séu fremur líkur til þess að landsvæði það sem hér sé til umfjöllunar sé innan upphaflegs landnáms í Biskupstungnahreppi. Fyrirliggjandi gögn bendi til að landamerkjum Austurhlíðar sé rétt lýst í landamerkjabréfi 16. desember 1883. Bréfið sé þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarðarinnar, án þess að séð verði að athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við nágranna sem máli skipti hafi komi fram. Jafnframt sé ljóst að þinglýstir eigendur Austurhlíðartorfu hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta að merkjum sé þar rétt lýst. Landamerkjabréfið sé áritað um samþykki fyrirsvarsmanna allra aðliggjandi jarða nema Arnarholts, en landamerkjabréf þeirrar jarðar sé hins vegar áritað um samþykki eiganda og ábúanda Austurhlíðar. Ekki séu heimildir um annað en að jarðir í Austurhlíðartorfu hafi verið byggðar og nýttar eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Innan þeirra marka sem tilgreind séu 1883 hafi eigendur jarðanna farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildi um eignarland almennt. Ekki verði annað séð en að það eignarhald hafi verið án ágreinings eða athugasemda. Engin gögn liggi fyrir um að land innan marka jarðanna hafi haft mismunandi eignarréttarlega stöðu og verði staðhættir, gróðurfar eða nýtingarmöguleikar ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi. Af hálfu íslenska ríkisins hafi ekki verið sýnt fram á að land innan tilgreindra landamerkja jarða í Austurhlíðartorfu sé þjóðlenda. Rannsókn óbyggðanefndar leiði einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé um eignarland að ræða, án þess þó að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi, eða hver séu mörk milli eignarlanda. Það var því niðurstaða óbyggðanefndar að land innan landamerkja jarða í Austurhlíðartorfu, svo sem það er afmarkað í landamerkjabréfi frá 16. desember 1883 teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Í niðurstöðum óbyggðanefndar um Haukadalstorfu segir meðal annars að Haukadals sé getið í heimildum allt frá landnámstíð. Af þeim verði ráðið að um sjálfstæða jörð hafi verið að ræða og séu jafnframt líkur til þess að umrætt landsvæði sé innan upphaflegs landnáms í Biskupstungnahreppi. Elsta heimild um landamerki Haukadals sé frá miðri 17. öld. Ekki verði annað séð en að þeirri heimild beri saman við landamerkjabréf Haukadals frá 1883. Þá sé landamerkjabréfið áritað um samþykki vegna allra aðliggjandi jarða nema Múla, Brúar, Gýgjarhóls, Kjarnholta og Biskupstungnahrepps. Landamerkjabréf Brúar sé hins vegar áritað um samþykki vegna Haukadals og beri landamerkjabréfum jarðanna saman um mörk þeirra. Enda þótt eigendur Múla, Gýgjarhóls og Kjarnholta áriti ekki bréf Haukadals og eigandi Haukadals ekki bréf þessara jarða beri þeim saman um að mörk jarðanna séu annars vegar í Almenningsá og hins vegar í Tungufljóti. Þá sé ljóst að lýsingu oddvita Biskupstungnahrepps á mörkum afréttarins beri saman við landamerkjabréf Haukadals. Fyrirliggjandi gögn bendi því til að landamerkjum jarða í Haukadalstorfu sé rétt lýst í landamerkjabréfi 22. nóvember 1883. Bréfið sé þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarðanna, án þess að séð verði að athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur um nágranna sem máli skipti hafi komið fram. Landamerkjabréf Múla, Neðradals, Helludals, Úthlíðar, Hóla, Brúar, Gýgjarhóls og Kjarnholta séu einnig þinglesin. Þetta bendi einnig til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt var talið gilda. Jafnframt sé ljóst að þinglýstir eigendur Haukadalstorfu hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum sé þar rétt lýst. Jafnframt segir í úrskurði óbyggðanefndar að ekki séu heimildir um annað en að jarðir í Haukadalstorfu hafi verið byggðar og nýttar eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Innan þeirra marka sem tilgreind séu 1883 hafi eigendur jarðanna farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildi um eignarland almennt. Ekki verði annað séð en að það eignarhald hafi verið án ágreinings eða athugasemda sem hér hafi þýðingu. Engin gögn liggi fyrir um að land innan marka jarðanna hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu og verði staðhættir, gróðurfar eða nýtingarmöguleikar ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi. Af hálfu íslenska ríkisins hafi ekki verið sýnt fram á að land innan tilgreindra landamerkja jarða í Haukadalstorfu sé þjóðlenda. Rannsókn óbyggðanefndar leiði einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé um eignarland að ræða, án þess að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998. Það var því niðurstaða óbyggðanefndar að land innan landamerkja jarða í Haukadalstorfu, svo sem það er afmarkað í landamerkjabréfi frá 22. nóvember 1883 teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. II.2.3. Helludalur I og II Í niðurstöðum óbyggðanefndar um Helludal segir meðal annars að Helludals sé getið í heimildum allt frá 16.öld. Af þeim verði ráðið að um sjálfstæða jörð hafi verið að ræða og séu jafnframt líkur til þess að umrætt landsvæði sé innan upphaflegs landnáms í Biskupstungnahreppi. Þá bendi fyrirliggjandi gögn til að landamerkjum Helludals sé rétt lýst í landamerkjabréfi, 5. júní 1885. Bréfið sé þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarðarinnar, án þess að séð verði að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við nágranna. Sama máli gegni um landamerkjabréf Úthlíðar, Neðradals og Haukadals. Þetta bendi einnig til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt var talið gilda. Jafnframt sé ljóst að eigendur Helludals hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum sé þar rétt lýst. Fyrirsvarsmenn Helludals og Úthlíðar áriti hvor um sig landamerkjabréf hins og fyrirsvarsmenn Helludals og Neðradals áriti hvor um sig landamerkjabréf hins, sem og fyrirsvarsmenn Helludals og Haukadals. Jafnframt segir í úrskurði óbyggðanefndar að ekki séu heimildir um annað en að jörðin Helludalur hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Innan þeirra marka sem tilgreind séu 1885 hafi eigendur jarðanna farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildi um eignarland almennt. Ekki verði annað séð en að það eignarhald hafi verið án ágreinings eða athugasemda sem hér hafi þýðingu. Engin gögn liggi fyrir um að land innan marka jarðanna hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu og verði staðhættir, gróðurfar eða nýtingarmöguleikar ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi. Af hálfu íslenska ríkisins hafi ekki verið sýnt fram á að land innan tilgreindra landamerkja jarðarinnar Helludals sé þjóðlenda. Rannsókn óbyggðanefndar leiði einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé um eignarland að ræða, án þess að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998. Það var því niðurstaða óbyggðanefndar að land innan landamerkja jarða Helludals I og II, svo sem það er afmarkað í landamerkjabréfi frá 5. júní 1885 teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. II.2.4. Hólar Í niðurstöðum óbyggðanefndar um Hóla segir meðal annars að Hóla sé getið í heimildum allt frá 14.öld. Af þeim verði ráðið að um sjálfstæða jörð hafi verið að ræða og séu jafnframt líkur til þess að umrætt landsvæði sé innan upphaflegs landnáms í Biskupstungnahreppi. Í kjölfar gildistöku landamerkjalaga árið 1882 hafi verið gert landamerkjabréf fyrir jörðina Hóla. Bréfið sé áritað um samþykki fyrirsvarsmanna aðliggjandi jarða, þ.e. Brattholts, Brúar, Kjóastaða og Haukadals. Landamerkjalýsingu Hóla og aðliggjandi landsvæða, þar sem þær eru fyrir hendi, beri saman í öllum aðalatriðum. Bréfið sé hins vegar haldið þeim ágalla að það hafi hvorki hlotið formlega staðfestingu fyrirsvarsmanna Biskupstungnahrepps né Tunguheiðar. Fyrirliggjandi gögn bendi til að landamerkjum Hóla sé rétt lýst í landamerkjabréfi 21. maí 1884. Bréfið sé þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarðarinnar, án þess að séð verði að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við nágranna. Sama máli gegni um landamerkjabréf Brattholts, Brúar, Kjóastaða og Haukadals. Þetta bendi einnig til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt hafi verið talið gilda. Jafnframt sé ljóst að þinglýstir eigendur Hóla hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum sé þar rétt lýst. Þeir formlegu ágallar sem á bréfinu séu verði því ekki taldir hafa efnislega þýðingu. Jafnframt segir í úrskurði óbyggðanefndar að ekki séu heimildir um annað en að jörðin Hólar hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma, þótt búskapur hafi verið þar nokkuð stopull framan af 20. öldinni, en jörðin fór í eyði um miðja öldina. Biskupstungnahreppur keypti jörðina árið 1959 og lagði hana undir afrétt. Innan þeirra marka sem tilgreind séu 1884 hafi eigendur jarðanna farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildi um eignarland almennt. Ekki verði annað séð en að það eignarhald hafi verið án ágreinings eða athugasemda sem hér hafi þýðingu. Engin gögn liggi fyrir um að land innan marka jarðanna hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu og verði staðhættir, gróðurfar eða nýtingarmöguleikar ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi. Af hálfu íslenska ríkisins hafi ekki verið sýnt fram á að land innan tilgreindra landamerkja jarðarinnar Hóla sé þjóðlenda. Rannsókn óbyggðanefndar leiði einnig til þeirrar niðurstöðu að um eignarland sé að ræða, án þess að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998. Það var því niðurstaða óbyggðanefndar að land innan landamerkja jarðarinnar Hóla, svo sem það er afmarkað í landamerkjabréfi frá 21. maí 1884 teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. II.2.5. Neðridalur Í niðurstöðum óbyggðanefndar um Neðradal segir meðal annars að Neðradals sé getið í heimildum allt frá 16.öld. Af þeim verði ráðið að um sjálfstæða jörð hafi verið að ræða og séu jafnframt líkur til þess að umrætt landsvæði sé innan upphaflegs landnáms í Biskupstungnahreppi. Fyrirliggjandi gögn bendi til þess að landamerkjum Neðradals sé rétt lýst í landamerkjabréfi 5. júní 1885. Bréfið sé þinglesið, fært í landamerkjabók og á því síðan byggt um merki jarðarinnar, án þess að séð verði að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við nágranna sem máli skipti. Landamerkjabréf Austurhlíðar, Úthlíðar, Helludals, Haukadals og Múla séu einnig þinglesin. Fyrirsvarsmenn Neðradals og Austurhlíðar áriti hvor um sig á landamerkjabréf hins, fyrirsvarsmenn Neðradals og Úthlíðar áriti hvor um sig á landamerkjabréf hins og fyrirsvarsmenn Neðradals og Helludals áriti hvor um sig á landamerkjabréf hins. Þá riti fyrirsvarsmenn Neðradals og Múla hvor um sig á landamerkjabréf hins. Þetta bendi einnig til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt hafi verið talið gilda. Jafnframt sé ljóst að þinglýstir eigendur Neðradals hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum væri þar rétt lýst. Þá segir í úrskurði óbyggðanefndar að ekki séu heimildir um annað en að jörðin Neðridalur hafi verið byggð og nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Innan þeirra marka sem tilgreind séu 1885 hafi eigendur jarðanna farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildi um eignarland almennt. Ekki verði annað séð en að það eignarhald hafi verið án ágreinings eða athugasemda sem hér hafi þýðingu. Engin gögn liggi fyrir um að land innan marka jarðanna hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu og verði staðhættir, gróðurfar eða nýtingarmöguleikar ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi. Af hálfu íslenska ríkisins hafi ekki verið sýnt fram á að land innan tilgreindra landamerkja jarðarinnar Neðradals sé þjóðlenda. Rannsókn óbyggðanefndar leiði einnig til þeirrar niðurstöðu að þar sé um eignarland að ræða, án þess að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998. Það var því niðurstaða óbyggðanefndar að land innan landamerkja jarða í Neðradal svo sem það er afmarkað í landamerkjabréfi frá 5. júní 1885 teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Sóknarnefnd Bræðratungukirkju höfðaði eignardómsmál á grundvelli 220. gr. þágildandi laga nr. 85/1936 um meðferð einkamála í héraði til viðurkenningar á eignarrétti Bræðratungukirkju að landsvæðinu Tunguheiði í Biskupstungum. Til varna var tekið af hálfu íslenska ríkisins og Biskupstungnahrepps. Með dóminum var fallist á að Bræðratungukirkja ætti eignarrétt á Tunguheiði. Í niðurstöðum óbyggðanefndar segir að dóminum hafi ekki verið áfrýjað til Hæstaréttar. Samkvæmt því liggi fyrir dómsúrlausn um það sakarefni sem til úrlausnar var fyrir nefndinni og hefði óbyggðanefnd ekki heimild til að hnekkja eða breyta niðurstöðum dómsins, sbr. 2. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Það var því niðurstaða nefndarinnar að Tunguheiði teldist ekki þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. II.2.7. Úthlíðartorfa ( Úthlíð I og II, Stekkholt og Hrauntún) Í niðurstöðum óbyggðanefndar um jörðina Úthlíð segir að í kjölfar þess að landamerkjalög tóku gildi 1882 hafi verið gert landamerkjabréf fyrir Úthlíðartorfuna. Ekki verði annað séð en að heimildum frá 1646, 1800 og 1829 beri saman við landamerkjabréf Úthlíðar með hjáleigunum Stekkholti og Hrauntúni frá 1885. Þá sé landamerkjabréfið áritað um samþykki vegna allra fyrirsvarsmanna aðliggjandi jarða nema Haukadals og Efstadals. Landamerkjabréf Haukadals sé hins vegar áritað um samþykki eigenda og ábúenda Úthlíðar og beri landamerkjabréfum jarðanna saman um mörk þeirra. Enda þótt eigendur Efstadals og Úthlíðar áriti ekki bréf hvors annars beri lýsingum þeirra saman um að mörk séu í Brúará. Þá sé ljóst að lýsingu fyrirsvarsmanna Laugardalshrepps og Biskupstungnahrepps á mörkum afréttanna að landi Úthlíðartorfu beri saman við landamerkjabréf Úthlíðartorfu. Fyrirliggjandi gögn bendi því til þess að landamerkjum jarða í Úthlíðartorfu sé rétt lýst í landamerkjabréfi, 14. maí 1885. Bréfið sé þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarðanna, án þess að séð verði að komið hafi fram athugasemdir yfirvalda eða ágreiningur við nágranna sem máli skipti. Landamerkjabréf Austurhlíðartorfu, Efstadals, Haukadals, Helludals, Miðhúsa og Neðradals séu öll þinglesin. Þetta bendi einnig til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt hafi verið talið gilda. Jafnframt sé ljóst að þinglýstir eigendur Úthlíðartorfu hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum sé þar rétt lýst. Þeir formlegu ágallar sem á bréfinu eru, verði því ekki taldir hafa efnislega þýðingu. Þá segir í úrskurði óbyggðanefndar að ekkert sé fram komið í málinu sem styðji tilgátur íslenska ríkisins um að eignarréttur að ósérgreindum hluta jarðarinnar hafi með einhverjum hætti fallið niður á stólsjarðauppboði 1794. Frá því fyrstu heimildir greini frá jörðinni Úthlíð og fram á þennan dag hafi verið búið á jörðinni og stundaður þar búskapur. Innan þeirra marka sem tilgreind séu 1885 hafi eigendur jarða í Úthlíðartorfu farið með umráð og hagnýtingu og gert ráðstafanir með löggerningum á sama hátt og gildi um eignarland almennt. Ekki verði annað séð en að það eignarhald hafi verið án ágreinings eða athugasemda. Engin gögn liggi fyrir um að land innan marka jarðanna hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu og verði staðhættir, gróðurfar eða nýtingarmöguleikar ekki taldir hafa úrslitaáhrif í því sambandi. Af hálfu íslenska ríkisins hafi ekki verið sýnt fram á að land innan tilgreindra landamerkja jarða í Úthlíðartorfu sé þjóðlenda. Rannsókn óbyggðanefndar leiði einnig til þeirrar niðurstöðu að um eignarland sé að ræða, án þess að tekin sé afstaða til þess hver fari með þau eignarréttindi eða hver séu mörk milli eignarlanda, sbr. 7. gr. laga nr. 58/1998. Það var því niðurstaða óbyggðanefndar að land jarða í Úthlíðartorfu, svo sem það er afmarkað í landamerkjabréfi frá 14. maí 1885 teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. II.2.8. Framafréttur Um Framafrétt segir í úrskurði óbyggðanefndar að hann sé í raun hinn upphaflegi afréttur Biskupstungnamanna og að elstu heimildir varðandi hann séu heimildir um ítök einstakra kirkna. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín sé sérstaklega tekið fram um jarðirnar Bræðratungu og Torfastaði að þær eigi skóg á afréttinum. Í fasteignabók frá 1918 segi að hreppurinn eigi afrétt ,,allmikinn vestan Hvítár og Hvítárvatns að jöklum,” og jafnframt er þar tekið fram að vatnsréttindi hafi verið seld í Hvítá og Hvítárvatni fyrir afréttarlandinu. Hér sé verið að vísa til þess að í desember 1917 hafi hreppsnefnd Biskupstungnahrepps selt Gesti Einarssyni á Hæli allan rétt til vatns og vatnsafls í Hvítá og Hvítárvatni og skyldi Gestur greiða fyrir þau réttindi 25.000 krónur. Við kaupsamning þennan hafi sýslumaður gert eftirfarandi athugasemd: ,,Af afsals- og veðmálabókum þeim, sem eru á skrifstofu sýslunnar, verður ekki sjeð að seljandi hafi þingl. eignarheimild fyrir hinu selda.” Í niðurstöðum óbyggðanefndar segir jafnframt að ekki hafi verið gerð landamerkjalýsing um Biskupstungnaafrétt í kjölfar setningar landamerkjalaganna árið 1882 og sé yfirlýsing oddvita Biskupstungnahrepps frá 15. apríl 1979 eina heildstæða lýsingin á merkjum Framafréttar. Yfirlýsingin sé samin tæpum hundrað árum eftir gildistöku hinna upphaflegu landamerkjalaga og ekki verði séð að hún hafi fengið þá meðferð sem landamerkjalög mæli fyrir um varðandi landamerkjabréf. Á hana verði að líta sem einhliða yfirlýsingu oddvita f.h. hreppsins á landamerkjum afréttarins. Þá segir í niðurstöðum óbyggðanefndar um Framafrétt að í máldögum frá 14. og 16. öld sé að finna heimildir um takmörkuð eignarréttindi kirkna í Framafrétti Biskupstungna. Í máldaga kirkjunnar á Torfastöðum frá 1331 segi að hún eigi ,,skogar teig j sanndvatnzhlyd”. Hið sama komi fram í Vilkinsmáldaga 1397 og í Gíslamáldaga segi að kirkjan í Bræðratungu eigi ,,skógartungu undir Bláfelli”. Þessi réttindi kirknanna bendi e.t.v., til að eignarhald þeirra hafi verið með einhverjum öðrum hætti en að aðeins hafi verið um að ræða hefðbundin óbein eignarréttindi, þar sem til ítaka hafi ekki, svo vitað sé, verið stofnað nema í eignarlandi. Hins vegar séu þessi sérstöku réttindi óljós og engar heimildir til um það hvernig kirkjurnar hafi öðlast þessi réttindi sem getið sé um í framangreindum máldögum. Ekki sé heldur að finna neinar vísbendingar sem bendi til þess að eignarhald kirknanna hafi verið víðtækara en þessi tilteknu afmörkuðu réttindi. Ennfremur sé ekki að finna neinar vísbendingar um það hver hafi átt eignarland það sem umrætt ítak kirknanna hafi verið í, ef um eignarland yfir höfuð hafi verið að ræða. Þegar afréttarins sé getið í skriflegum heimildum sé það í tengslum við upprekstur og afréttarnot. Þegar litið sé til þessa alls verði ekki talið að Framafréttur Biskupstungna hafi nokkurn tíma verið undirorpinn beinum eignarrétti einstaklinga, ríkisins eða kirkjunnar, hvorki fyrir nám, né með löggerningum eða öðrum hætti. Hafi slíkur réttur verið fyrir hendi, skorti enn fremur alla sönnun um framsal hans. Frá því fyrstu heimildir greini og fram á þennan dag hafi Biskupstungnaafréttur verið nýttur til sameiginlegrar sumarbeitar fyrir búpening. Óbyggðanefnd telji lýsingu Landnámu ekki styðja þann skilning að Biskupstungnaafréttur hafi í neinu verulegu legið innan upphaflegs landnáms. Af hálfu eigenda í Biskupstungnahreppi hafi ekki verið sannað að landsvæði þetta sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Eins og notkun landsins hafi verið háttað hafi heldur ekki verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Það var því niðurstaða óbyggðanefndar að svokallaður Framafréttur Biskupstungna teldist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Dómarar fóru á vettvang 15. september sl. með lögmönnum aðila. Með í för voru Mjöll Snæsdóttir, fornleifafræðingur sem og Arnór Karlsson, Björn Sigurðsson, Margeir Ingólfsson, Sveinn Skúlason og Einar Jónsson. Haldið var sem leið liggur upp hjá Gullfossi og inn á Kjalveg. Gerð var grein fyrir hvar Tunguheiði og Hólaland liggja og í stórum dráttum hvar mörk þeirra væru við Brattholt. Ríkislögmaður benti á hvar ,,kröfulína” ríkisins lægi. Við Sandá var bent á að hún markaði þjóðlendumörk samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar, og norðan hennar væri svonefndur Framafréttur. Þar var gerð grein fyrir uppgræðslustarfi Biskupstungnahrepps, bænda í Biskupstungum og Landgræðslu ríkisins á svæðinu norðan Sandár. Á leiðinni inn að Bláfellshálsi var lýst leifum af kolagröfum, sem fundist hafa í Brunnalækjatorfum, Rótarmannatorfum, við Grjótá og í Sandvatnshlíð. Ennfremur var bent á hús fyrir fjallmenn og ferðamenn í Sultarkrika og í Fremstaveri. Einnig var sýnt hvar vegur liggur að jaðri Langjökuls norðan við Jarlhettur, en þar eru mannvirki sem notuð eru í tengslum við ferðir á jökulinn. Áfram var haldið Kjalveg og yfir Hvítá. Þá er komið á land það sem nefnt er ,,Afréttur norðan vatna”. Þar var sýnt hvar áður voru vöð og ferjustaður á ánni. Bent var á landgræðslugirðingu Lionsklúbbsins Baldurs í Reykjavík, þar sem félagar hans hafa stundað uppgræðslu og heftingu landfoks í nær 40 ár. Einnig var gerð grein fyrir hvar búsetuminjar hafi fundist á þessu svæði. Þegar ekið var meðfram Svartártorfum var sýnt hvernig uppblástur hefur verið stöðvaður með því að dreifa heyi í börð. Við Árbúðir, hálendismiðstöð Biskupstungnamanna, var ekið yfir Svartá og stansað í vesturjaðri Tjarnheiðar, þar sem er sæluhús Ferðafélags Íslands sem kennt er við Hvítárnes. Þarna var gerð grein fyrir nokkrum þáttum í jarðsögu svæðisins allt frá lokum ísaldar og kenningum um ferðaleið vestan Hvítárvatns, sem jökullinn hefur lokað. Mjöll Snæsdóttir sýndi bæjarrústir austan við sæluhúsið og greindi frá rannsóknum sem á þeim hafa verið gerðar. Áfram var ekið norður Kjalveg og sýnt hvar mörk eru við afrétt Hrunamanna um Jökulkvísl. Stansað var norðan Innri-Skúta og sýnd nokkur kennileiti á mörkum við Auðkúluheiðarafrétt milli Langjökuls og Hofsjökuls. Einnig var bent á leifar mannvirkja sem tengdust fjárleitum og sýnt hvar verið er að byggja aðstöðu fyrir fjallmenn og ferðamenn í Svartárbotnum. Ekki var haldið lengra í norðurátt en snúið við sömu leið til baka. Þegar komið var niður í miðja Hólahaga var haldið vestur svonefndan Línuveg, vestur yfir Ásbrandsár og á Haukadalsheiði. Þar var gerð grein fyrir beitarhúsum og slægjulöndum á þessum slóðum fyrrum og einnig landgræðslu á síðustu áratugum. Einnig var sýnt hvernig lönd jarða liggja og mannvirki sem þar er að finna. Á vestanverðri Haukadalsheiði var snúið við og haldið niður í Haukadal. Gerð var grein fyrir byggð þar og skógræktarstarfinu á síðari áratugum. Sýnt var hvar austurhluti lands Helludals liggur. Næst var farið vestur með Hlíðum og greint frá jörðunum á þeirri leið. Ekið var upp Miðfellsveg í Úthlíð og sýnt hvar land Úthlíðar liggur og hvar „kröfulína” ríkisins hefur verið dregin vestan úr Brúarárskörðum í upptök Stakksár sunnan í Bjarnarfelli. Farið var norður fyrir Miðfell og þar gerð grein fyrir óskiptu landi jarðanna Úthlíðar I og Úthlíðar II, Hrauntúns og Stekkholts. Einnig var sýndur vesturhluti jarðanna Helludals I og II og Neðradals. Með gjafsóknarleyfi Dómsmálaráðherra 27. febrúar 2003 fengu stefndu Björn, Málfríður, Haukur, Steinar, Magnús, Sigríður, Neðri-Dalur ehf., Bjarni, Már, Kristín, Þórir, Vigdís, Pétur, Gunnlaugur, Margrét og Werner gjafsókn í máli þessu. Í gjafsóknarleyfinu er þessara stefndu getið í meginmáli skjalsins, en í texta sem ritaður er neðst á skjalið er allra nema Neðra-Dals ehf. getið sem gjafsóknarhafa. Misræmis gætir því í skjalinu um hverjir séu gjafsóknarhafar, en þar sem allra ofangreindra er getið í meginmáli skjalsins verður við það að miða að þeir séu allir gjafsóknarhafar. Með gjafsóknarleyfi 24. janúar 2003 fékk stefnda, Svana, gjafsókn í málinu. Í máli þessu er einkum deilt um gildi landamerkjabréfa, stofnun eignarréttar fyrir nám og hefð, gildi Landnámu sem heimildar um stofnun eignarréttar og á hvorum aðila hvíli sönnunarbyrði um tilvist eignarréttinda. Málsástæður og lagarök stefnanda, íslenska ríkisins Stefnandi heldur því fram að ráða megi þá reglu af heimildum um landnám og því sem þekkt er um nýtingu sem fylgt hafi í kjölfarið, að hálendi, fjöll og öræfi hafi ekki verið numin til eignar. Dómstólar hafi gert ríkari sönnunarkröfur um beinan eignarrétt að slíku landi, en öðru landi á mörkum byggðar. Í þessu tilliti hafi Hæstiréttur litið til atriða eins og staðhátta, víðáttu og gróðurfars. Af löggjöf og dómum Hæstaréttar megi ráða, að þessi atriði skipti miklu við ákvörðun marka jarða gagnvart óbyggðum. Litið sé til þeirra við kröfugerð í aðalkröfu. Í varakröfunni sé hins vegar tekið mið af því, en farið eftir augljósum kennileitum í landslagi. Leggja verði sönnunarbyrði um tilvist beinna eignarréttinda á landeiganda. Það sé því stefndu að sanna, að nám, raunveruleg og eðlileg nýting tiltekinnar jarðar eða önnur atriði, hafi tekið til stærra svæðis, en kröfulína ríkisins gefi til kynna. Slík sönnun hafi ekki komið fram af hálfu stefndu. Þessi regla um sönnunarbyrði eigi sér hliðstæðu í lögum nr. 64/1994 um vernd, friðun og veiðar á villtum fuglum og villtum spendýrum. Stefnandi kveðst ekki telja úrskurð óbyggðanefndar í samræmi við þessi sjónarmið þar sem sönnunarbyrði hafi í raun verið lögð á stefnanda. Lagt hafi verið til grundvallar í úrskurði nefndarinnar, að stefnandi hefði ekki sýnt fram á að land innan tilgreindra landamerkjalýsinga þeirra jarða sem mál þetta tekur til væri þjóðlenda. Hafi nefndin talið að um eignarland væri að ræða, án þess að tekin væri afstaða til þess hver færi með þau eignarréttindi eða hver væru mörk eignarlanda. Stefnandi kveðst byggja á því að takist ekki að sýna fram á hver eigi viðkomandi land hljóti það að teljast þjóðlenda á þeim grundvelli sem byggt sé á í máli þessu, sbr. ákvæði þjóðlendulaga sem fyrr sé lýst. Stefnandi kveður glöggt koma fram í hæstaréttardómum varðandi Auðkúlu- og Eyvindarstaðaheiði, Kalmanstungu og Sandfellshaga í Öxarfirði, að innan landamerkjalýsingar jarðar geti verið tvenns konar land. Heimaland sem sé í heilsársnotum og síðan afréttarland sem sé í sumarnotum. Í fleiri hæstaréttardómum, svo sem um Jökuldalsheiði hafi verið reynt að varpa ljósi á hversu mikinn hluta lands mætti nýta á heilsársgrundvelli og hversu mikill hluti væri aðeins í sumarnotum. Stefnandi kveður heimaland það land innan landamerkja sem notað sé til búskapar á ársgrundvelli. Þegar svo þetta heimaland sé í aðaldráttum í samræmi við heimildir um upphaflegt nám, telur stefnandi engan vafa leika á um að beinn eignarréttur jarðeiganda nái til alls heimalandsins, en ekki til lands utan þess. Stefnandi heldur því fram að í úrskurði óbyggðanefndar sé fallist á þetta í aðaldráttum, en mun þrengri skilningur í það lagður. Óbyggðanefnd leggi þá meginreglu til grundvallar að heimaland jarðar nái til alls lands henni tilheyrandi, nema einstök frávik leiði til annars. Stefnandi kveðst halda fram þrengri skýringu á hefð en óbyggðanefnd geri, þegar hefðin snúi að landrétti. Sé á því byggt að hefð sé yfirfærsla eignarréttinda við tiltekin skilyrði, en geti aldrei talist frumstofnun. Þar komi einungis til lög og nám. Óraunhæft sé að styðjast við skoðanir erlendra fræðimanna um hefð, því einungis hér hafi þjóðlendur verið eigandalaus svæði. Þessu til frekari stuðnings vísar stefnandi til sögulegrar réttarþróunar hefðarréttar í íslenskri lögfræði allt til hefðarlaga 1905. Meginrökin liggi í ákvæðum Jónsbókar um að almenningar skuli vera sem að fornu hafi verið og sambærileg ákvæði um afrétti. Þessi ákvæði leggi þær hömlur á séreignarréttinn, að hann megi aldrei ganga inn í almannaréttinn. Þjóðlendur hafi verið eigendalausar og þannig hvorki getað verið opinber eign né einstakra manna eign fram að gildistöku þjóðlendulaga 1998 og fram að því ári hafi ákvæði hefðarlaganna sjálfra hindrað hefðarhald lands innan þjóðlendu, þar sem fasteign hafi orðið að geta verið einstakra manna eign, án tillits til þess hvort hún hafi áður verið einstaks manns eign eða opinber eign. Það hafi ekki verið fyrr en 1998 að þjóðlenda hafi orðið opinber eign frá því að vera eigandalaus og við þau umskipti hafi verið sett skýrt ákvæði til að hindra stofnun eignarréttar að þjóðlendu fyrir hefð. Í þessu sambandi kveður stefnandi að vísa megi til greinargerðar með hefðarlögum. Í henni sé fjallað um gildi hefðarlaga varðandi jarðir. Eftir að fjallað hafi verið um nauðsyn formlegrar eignarheimildar að þeim segi: „Auk framangreindra ástæðna fyrir því að lögleiða hefð hér á landi, skal það einnig tekið fram, að nú mun víðast vera búið að þinglýsa landamerkjum fyrir jörðum samkvæmt landamerkjalögum 17. mars 1882 þá er þar viss grundvöllur á að byggja um eignarhaldið milli jarðanna innbyrðis.“ Þá kveðst stefnandi einnig byggja á að skilyrði fyrir hefðarhaldi sé óslitið eignarhald sem hafi verið skýrt þannig, að hefðandi hafi haft svo víðtæk ráð eignar, að þau bendi til eignarréttar og jafnframt þurfi hann að hafa útilokað aðra frá því að ráða yfir eigninni. Í þessu sambandi skipti miklu máli hvernig afnot séu og ekki síst girðingar umhverfis landareign. Stefnandi kveður að minnst hafi verið á hefð í mörgum dómum Hæstaréttar. Aðeins í einu tilviki hafi hefðarréttur verið talinn hafa stofnast yfir landi sem nú gæti heitið þjóðlenda (hrd. 1997, bls. 2792 - Laugarvalladómur) sem óbyggðanefnd í skilningi þjóðlendulaga fjalli um í almennum ályktunum sínum. Dóminn um Laugarvelli verði að skoða í því ljósi að þar hafi verið um að ræða býli sem reist hafi verið í almenningi vegna þeirrar hvatningar sem nýbýlatilskipunin hafi verið mörgu vinnuhjúinu sem hafi viljað standa á eigin fótum í búrekstri. Látið hafi verið nægja að reisa býlið, en ekki verið skeytt um formkröfur tilskipunarinnar svo stofnast gæti beinn eignarréttur. Mál Laugarvalla hafi hafist með eignardómsstefnu og þá hefði nýlega verið fallinn eignardómur í héraði í útivistarmáli um býlið Háreksstaði á Jökuldalsheiði. Í því máli hafi kröfur um beinan eignarrétt verið studdar við hefð eins og verið hafi með Laugarvelli. Íslenska ríkið hafi ekki gerst aðili að þessum málum, enda hafi það ekki haft forræði á þjóðlendum fyrr en með þjóðlendulögum 1998. Enn fremur hafi þess verið getið, að landið hefði ekki verið numið. Annað mál hafi verið höfðað um býlið Víðirhóla á Jökuldalsheiði með eignardómsstefnu eftir 1998, þar sem íslenska ríkið hafi tekið til varna. Hafi eignarréttur verið viðurkenndur í héraði af fjölskipuðum dómi, en málinu vísað frá með dómi Hæstaréttar (hrd. 2000, bls. 752). Hvað hefðarrétt varðaði hafi rétthafar byggt á því að þeir hefðu haft alger og óskoruð yfirráð yfir jörðinni í fullan hefðartíma. Hafi Hæstiréttur talið að engin frekari grein væri þó gerð fyrir því hvernig notum þeirra á svæðinu hafi í raun verið háttað. Þá sé í engu getið um beitarrétt, er aðrir kynnu að hafa notið á heiðarsvæðinu, „sem að engu leyti mun vera afgirt“. Stefnandi kveður miklu máli skipti að könnuð sé nýting lands. Allt frá lokum landnámsaldar og fram að 21. öldinni hafi þeir, sem með löggjafarvald hafi farið, sett ýmsar reglur um nýtingu þeirra landsvæða, sem nú heiti þjóðlendur. Um nýtingu eignarlanda hafi hins vegar ekki verið settar nýtingarreglur, nema þær sem talist hafi til grenndarréttar. Eitt meginatriði skilji á milli eignarlanda og þjóðlendna, en það sé að allt frá Jónsbókartíma hafi eigandi átt að smala eignarland sitt, en þjóðlendan sem svo heiti nú, hafi verið smöluð sameiginlega af fjallskilastjórn. Stefnandi kveður tvo meginafrétti vera í hreppnum. Annan fyrir norðan Hvítá og Hvítárvatn og hinn þar fyrir sunnan og að Farinu, Sandvatni og Sandá. Þessir afréttir séu óumdeilanlega smalaðir að tilhlutan fjallskilastjórnar. Önnur lönd ofan byggðar í Biskupstungum inn að Sandá, Sandvatni og Farinu, sem séu í sumarnotum eingöngu, séu Tunguheiði, Hólaland, fjalllendi jarðanna Helludals, Neðradals og Austurhlíðar í Bjarnarfelli og svo afréttarland Úthlíðartorfunnar frá Brúarskörðum, suðurhluta Miðfells og allt inn að Hagavatni. Sama hafi verið með Haukadalsheiði, fjalllendi jarðarinnar Haukadals áður en landið hafi verið friðað fyrir beit vegna landgræðslu. Stefnandi segir að af heimildum um smölun þessara landa af hálfu sveitarstjórnar áður fyrr verði ráðið, að allt land í Biskupstungum utan eiginlegra heimalanda sé óskipt beitiland hreppsbúa og allt fjalllendi og heiðar séu smöluð að frumkvæði sveitarstjórnar, eins og alltaf hafi verið gert hérlendis um afréttarlönd allt frá lögtöku Jónsbókar. Stefnandi kveður að samkvæmt kröfu sinni liggi kröfulína um þjóðlendumörk í gegnum landsvæði nokkurra fjalljarða í hreppnum, eins og þeim sé lýst í þinglýstum landamerkjabréfum. Land sunnan kröfulínu telji stefnandi heimalönd jarðanna, sem hafi verið numin í öndverðu, en land ofan og norðan kröfulínu telji stefnandi vera þjóðlendu. Hún hafi hins vegar verið tekin til afnota og síðan innlimuð í yfirráðasvæði jarðanna með landamerkjabréfum. Landamerkjabréf jarðanna hafi hins vegar ekkert um þetta að segja, þ.e. hvort um þjóðlendu sé að ræða eða eignarland. Stefnandi kveður að í úrskurði nefndarinnar sé þýðing landamerkjabréfa oftúlkuð. Landamerkjabréf sé ekkert annað en yfirlýsing um yfirráðasvæði á sama hátt og landamæri ríkja, sveitarfélaga og stjórnsýsluumdæma sýslumanna. Þar sem landamörk eignarlanda liggi saman sé landamerkjabréf samningur milli aðila um þessi mörk eignarjarða innbyrðis eftir að réttir eigendur eða umboðsmenn hafi ritað undir bréfið samþykki sitt við lýsingu. Í landamerkjabréfi felist á engan hátt að allt land innan merkja skuli vera óskorað eignarland. Almennar sönnunarreglur, þær sem stefnandi telji að leggja eigi til grundvallar í máli þessu, ráði að sjálfsögðu hér eins og annars staðar. Fyrst og fremst skilgreini landamerkjabréfið takmörk nýtingarréttar að landi. Á það megi benda í þessu sambandi að landamerkjabréf séu jafnt til fyrir jarðir sem afrétti sem séu innan þjóðlendu. Stefnandi kveður ekki hafa verið lagaskyldu að gera landamerkjabréf fyrir jarðir fyrr en lög hafi verið samþykkt um það ofanlega á 19. öld. Fyrstu íslensku landamerkjalögin séu frá 17. mars 1882. Sammerkt sé það öllum landamerkjabréfum fjalljarða, að þau séu einhliða ákveðin inn til óbyggða og óbyggðamörkin séu líklegast oftast geðþóttaákvörðun jarðeiganda á líðandi stund, frekar en að þau styðjist við eldri rétt. Stefnandi bendir jafnframt á að við engan hafi verið að semja árið 1882 og það hafi ekki verið fyrr en 116 árum síðar að slíkt hafi verið hægt, eftir að íslenska ríkinu hafi með lögum verið fenginn eignarrétturinn að þjóðlendum. Stefnandi kveðst ekki fallast á að með þinglýsingu landamerkjabréfs sé búið að tryggja eignarrétt og áréttar að enginn öðlist meiri rétt en viðsemjandi geti veitt. Á sama hátt geti enginn þinglýst meiri rétti en hann eigi. Stefnandi heldur því fram að af Landmannaafréttardómi síðari frá 1981 megi ráða þá reglu, að löggjafinn einn sé bær til að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Af því leiði að athafnir eða athafnarleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík yfirráð, nema heimild í almennum lögum hafi verið fyrir hendi. Þessir aðilar hafi aldrei haft vald til að skilgreina inntak eignarréttinda að landi. Það vald hafi einungis verið lagt til dómstóla og síðar óbyggðanefndar. Þjóðlendumörk samkvæmt dómkröfum stefnanda, íslenska ríkisins vegna einstakra jarða V.1. Úthlíðartorfan Stefnandi kveður Úthlíðartorfuna sem samanstandi af Úthlíð I og II, Stekkholti og Hrauntúni vera lengst í vestri. Allar jarðirnar séu í einkaeigu og sé allt heimaland jarðanna útskipt, en annað land innan landamerkjalýsingar óskipt. Landamerkjabréf hafi verið gert 1885 og sé jafnframt fyrir hjáleigurnar Stekkholt og Hrauntún. Merkin séu samþykkt að vestan af eigendum Brekku og Miðhúsa svo langt sem þær jarðir nái upp með Brúará. Eftir það séu merkin einhliða gerð og ósamþykkt upp með Brúará í gegnum Brúarárskörð og upp á Rótarsand, en þar sé jörðin Efstidalur í Laugardalshreppi talin eiga lönd upp að afrétti Laugardals. Þeir afréttareigendur samþykki ekki mörkin frá Rótarsandi að Hagavatni. Merkin við Farið séu ekki samþykkt og frá Sandvatni meðfram Haukadalslandi séu merkin sömuleiðis ekki samþykkt fyrr en merkin komi að landamerkjum Helludals og Neðradals. Stefnandi kveður fjórar landskiptagerðir hafa farið fram á landi Úthlíðartorfunnar svonefndu og sé um að ræða landskipti á heimalandi milli Úthlíðar, Stekkholts og Hrauntúns. 1) Landskiptagerð 1951: Hér varð samkomulag um að skipta öllu ræktanlegu landi og nokkuð inn fyrir Úthlíð, en hafa óskipt land þar fyrir innan. 2) Yfirlandskiptagerð 1956: Landskiptagerðinni 1951 var áfrýjað af Stekkholtsbónda, þar sem hann taldi sig hafa fengið of lítið í sinn hlut úr Stekkholtsmýri. Fyrir yfirlandskiptanefnd kom svo fram krafa frá sama að fá í sinn hlut ákveðið land úr afréttarlandi. Gerði hann reyndar kröfu til þess að öllu landi væri skipt. Gegn þessu lagðist Sigurður Jónsson í Úthlíð og lagði til að allt land fyrir norðan landið sem skiptagerðin laut að yrði sameiginlegt afréttarland þriggja jarða. Niðurstaða nefndarinnar var að ekki væri hægt að taka meira land til yfirskipta en skiptagerðin hefði tekið til. 3) Landskiptagerð 1963: Hér var krafist skipta á landi lengra en fyrri skipti og skuli land inn til Högnhöfða og þaðan þvert austur fyrir norðan Miðfell út í Far verða skipt. 4) Yfirlandskiptagerð 1965: Gerð var krafa um frekari skipti lands en þegar hafði orðið í samræmi við kröfur í landskiptamálinu 1963. Bent var á, að eftir landskiptalögum nr. 46/1941, 1. gr. segði, að eftir lögunum geti komið til skipta eða endurskipta að nokkru eða öllu leyti heimalönd sveitarjarða og afréttarlönd sem jöfnum höndum eru notuð til vetrarbeitar. Stefnandi kveður yfirlandskiptanefnd hafa verið sammála undirlandskiptanefnd um að samkvæmt ofangreindri grein sé eigi fært að skipta Úthlíðartorfu lengra en norður að Miðfelli eða nánar tiltekið að línu sem dregin sé frá vörðu ofan Skjónulautar í Brúará gegnt Kinnargili, því land norðan nefndrar línu yrði ekki nýtt til vetrarbeitar að dómi yfirlandskiptanefndar. Samkvæmt síðustu landskiptagerðinni verði þannig merkin milli skipts lands Úthlíðar og Hrauntúns og óskipts afréttarlands þessi frá Brúará: Merki Úthlíðar séu frá Brúará að vestan að vörðu gegnt Kinnargili. Að norðan ráði bein lína í vörðu vestan Miðfells. Þarna taki við mörk Hrauntúns um vörðu í Miðfelli ofan Skjónulautar í Hnífagil. Segja megi að hér séu mörk heimalanda þessara þriggja jarða við hin óskiptu afréttarlönd, sem nái allt til Langjökuls. Stefnandi vekur athygli á að yfirráðasvæði Úthlíðartorfunnar samkvæmt landamerkjabréfi sé sneið sem liggi inn á milli afréttarlanda einstakra bæja og síðan sveitarfélagsins tugi kílómetra allt inn að jökli. Óbyggðanefnd hafi úrskurðað að allt þetta land sé undirorpið beinum eignarrétti. Því mótmælir stefnandi þar sem heimildir um nám bendi til þess að það hafi einungis náð að þjóðlendulínu. Þá sýni heimildir um beitarafnot og fjallskil að þeim sé varið líkt og tíðkist utan eignarlanda. Ennfremur byggir stefnandi á því að umrætt landsvæði sé langt frá byggð, mikil víðátta, lítið gróið og að mati landskiptanefndar ekki hæft til vetrarbeitar. Landið geti þannig ekki verið í heilsársnotum fyrir skepnur og þannig land sé samkvæmt dómvenju ekki eignarland. Það hafi samt ekki fundist skýring á því af hverju þetta mikla landflæmi sé talið innan merkja Úthlíðartorfunnar, en ekki sérskilið sem afréttarland. Stefnandi kveður sögu Úthlíðartorfunnar vera rakta í kröfulýsingu eiganda fyrir óbyggðanefnd, meðal annars komi þar fram að samkvæmt Jarðabók Árna Magnússonar sé jörðin eign Skálholtsstóls og á stólsjarðauppboði 1. október 1794 hafi jörðin verið slegin Páli Snorrasyni í Úthlíð, en sölunni síðan rift og jörðin seld aftur sama dag á uppboði og nú hafi orðið kaupandi Valgerður Jónsdóttir, biskupsekkja. Stefnandi kveður núverandi eigendur að Úthlíðartorfunni leiða rétt sinn frá lögfestu Valgerðar frá árinu 1800. Í þessu sambandi séu mörg álitamál. Stefnandi heldur því fram að óskipt útlendi jarðanna þriggja sé afréttarland sem Maríukirkjunni í Úthlíð hafi verið gefið eða henni áskotnast á annan hátt á kaþólskum tíma. Slíkir afréttir hafi verið notaðir til innheimtu afréttartolla, sem notaðir hafi verið til framfærslu presta. Sé svo þá sé enginn munur á afréttarlandi Úthlíðar og afréttarlöndum í Borgarfirði og Húnavatnssýslu og reyndar víðar. Afréttarlöndum sem öldum saman hafi tilheyrt kirkjum, og geri það ýmist enn eða hafi nýlega verið frá þeim keyptir. Megi í þessu sambandi nefna afréttarlöndin á Auðkúlu- og Eyvindarstaðaheiði. Í þessu sambandi megi benda á fjallskilareglugerð fyrir Árnessýslu nr. 408/1996, 2. gr., en þar segi: „Afréttur Biskupstungnahrepps úr Brúarárskörðum að vestan um Eldborgir í Hagafell um Langjökul og síðan að norðan svo langt sem vötn ráða, en að austan úr Hofsjökli um Jökulfall og Hvítá.“ Stefnandi kveður af máldögum mega ráða þá reglu, að gögn og gæði lands hafi einungis fylgt heimajörð kirkna, en ekki öðrum löndum þeirra og því einungis að öll heimajörðin væri eign kirkjunnar. Áður en Skálholtsstóll hafi eignast helming í heimlandi Úthlíðar hafi kirkjan átt allt heimlandið. Kirkjan hafi að öllum líkindum í kaþólskum tíma átt fleiri jarðir og vegna ofangreindrar reglu hafi hin sameiginlegu afréttarlönd hætt að fylgja einstökum jörðum og öll verið skráð með móðurjörðinni, kirkjujörðinni sjálfri. V.2. Austurhlíð, Neðridalur og Helludalur I og II Stefnandi kveður næstu lönd við Úthlíð á þjóðlendulínu samkvæmt kröfugerð stefnanda vera jarðirnar Austurhlíð, Neðradal og Helludal. Jarðir þessar eigi þinglýst landamerki langt inn fyrir þjóðlendukröfulínu ríkisins. Þessi hlið landamerkjabréfa jarðanna sé ósamþykkt. Meginhluti þeirra landsvæða sem samkvæmt landamerkjalýsingu séu innan merkja liggi fyrir ofan þjóðlendulínu og þar með fyrir ofan landnámsmörk. Hvort sem land hafi verið numið með eldum eða kvígu sé útilokað að farið hafi verið upp fyrir brúnir á Bjarnarfelli sem sé hæst yfir 700 metrar eða inn fyrir hálendið milli Bjarnarfells og Sandfells, sem sé einnig mikið hálendi. Gróðurfar og hitastig í fjalllendinu sé þannig að ekki séu líkur á heilsársnotum. Stefnandi kveðst byggja á nokkrum atriðum og sé að hans mati unnt að fjalla hér um málsástæður varðandi þessar jarðir í einu lagi. Fyrst vísar stefnandi til endurrits úr jarðabók Árna og Páls frá 1709. Þar segi að Skálholt eigi afrétt í Tungnamannaafrétt á fjöllunum fyrir framan Haukadal. Orðin „ fyrir framan“ bendi tæplega til þess að skírskotað sé til landsvæðisins norðan við Haukadalsland, Framafréttarins, þ.e. ef miðað sé við almennar málvenjur á Suðurlandi. Stefnandi kveður ekki þurfa mikla þekkingu á staðháttum til að átta sig á að hér sé átt við fjöllin Bjarnarfell og Sandfell og hafa beri í huga að Árni Magnússon hafi sótt alla bæi heim, sem hann hafi ritað um í jarðabókinni, og hafi þannig verið þaulkunnugur staðháttum. Stefnandi kveður önnur atriði styðja þá skoðun að fjöll þessi hafi verið sameiginlegt afréttarland bænda í Tungunum og Skálholt hafi haft sambærilegan rétt á við aðra, þar sem mikið af jörðum þarna hafi verið stólsjarðir á þessum tíma. Byggir stefnandi meðal annars á endurriti úr dómabók Árnessýslu 1619-1626. Þar sé beiðst álits á því skaðræði, sem menn fengju í Haukadalslandi og Úthlíðar og annarra staðarins (Skálholts) jarða heimalöndum, sem næstar eru fjallgarðinum vegna geldneyta og geldfjárrekstrar. Þetta mál sé ekki vísbending um að fjallgarðurinn hafi talist til heimalandanna, heldur sé auðskilið af dómnum að fjöllin tilheyri afréttinum og lögð sé áhersla á að menn reki geldfé í afrétt miðjan. Stefnandi vefengir ennfremur eignartilkall til Sandfells og Bjarnarfells og heldur því fram að fjöll þar sem vötn deilir hafi aldrei verið undirorpin beinum eignarrétti. Stefnandi segir að fyrir þessa bæi, sem fjallað sé hér um í einu lagi, njóti ekki við eldri heimilda um landamerki en núverandi landamerkjabréf. Undantekning frá þessu sé Austurhlíð. Á öndverðri 19. öld hafi J. Johnsen eignast jörðina og 4. júní 1840 hafi hann lögfest sér landamerki jarðarinnar. Séu þau hin sömu og í núverandi landamerkjabréfi fyrir Austurhlíðartorfuna. Ekki sé í þessari lögfestu gerður neinn greinarmunur á skiptingu jarðarinnar í heimaland og útlendi, en þó sé í jarðabók Árna talað um heimaland, sem bendi til að einnig hafi verið um annað land að ræða. V.3. Haukadalstorfan Stefnandi kveður næsta býli á þjóðlendumörkum vera Haukadalstorfuna (Haukadalur I og II, Torta og Bryggja, sem séu með úrskipt heimalönd, en sameiginlega heiði, eins og jarðir í Úthlíðartorfu). Um sé að ræða landnámsjörð. Stefnandi kveður elsta máldaga kirkjunnar talinn gerðan af Staða Árna árið 1269 og eigi kirkjan þá bara lausafé. Næsti máldagi sé frá árinu 1331 og eigi þá kirkjan fjórðung í heimalandi. Næsti máldagi sé svo Vilkinsmáldagi, gerður 1397 og séu engar breytingar á eignum. Kirkjan muni hafa haldið eignum sínum að mestu fram yfir siðaskipti, samkvæmt máldaga Marteins biskups frá 1553. Sennilega hafi jörðin fljótlega komist undir Skálholtsstól. Ögmundur biskup Pálsson hafi tekið við búi í Haukadal eftir að hann lét af embætti og búið þar til dánardægurs. Eftir lát hans hafi stóllinn í Skálholti tekið búið upp í skuldir og eftir það sé getið um búrekstur stólsins í Haukadal. Stefnandi segir að frá dögum Gísla Jónssonar biskups sé til máldagi frá árinu 1575. Þar sé Haukadalur sagður leigustaður frá Skálholti. Í máldaga Brynjólfs biskups Sveinssonar 1646 sé minnst á að samkvæmt Vilkinsmáldaga eigi kirkjan í Haukadal fjórðung í heimalandi og að jörðin sé sögð eign Skálholtsdómkirkju. Þarna sé núverandi landamerkja jarðarinnar fyrst getið. Samkvæmt þessum heimildum eigi Haukadalskirkja fjórðung í heimalandi jarðarinnar og Skálholt alla jörðina. Þetta merki auðvitað, að Skálholt hafi eignast bæði kirkju og jörð. Árið 1709 sé framangreint staðfest í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalín. Árið 1794 sé jörðin slegin Eiríki Sölmundarsyni í Hlíð á uppboði. Stefnandi kveður landamerkjabréf Haukadals vera frá 1883 og sé það samþykkt af hálfu fyrirsvarsmanna Úthlíðar, Helludals, Neðradals og Hóla, en ekki af neinum fyrir hönd Framafréttar Biskupstungna, sem land eigi að norðan. Stefnandi kveður sömu rök og reifuð hafi verið hér fyrr um aðrar fjalljarðir í Biskupstungum eiga við um heimaland Haukadals. Það land hafi verið numið í öndverðu og samfellt eignarhald hafi haldið þeim beina eignarrétti við allt til þessa dags. Útlendi Haukadals á Haukadalsheiðinni hafi aldrei verið numið, en hafi verið í afréttarnotum einhverra jarða, sem síðar hafi komist í eign Haukadalskirkju. Á 17. öld eigi Skálholtskirkja bæði kirkju og jörð og beinast hafi þá legið við að afréttarlönd jarða í eigu kirkjunnar teldust öll með kirkjulandinu, nema það hafi gerst fyrr meðan Haukadalur var höfuðból, sem höfðingjar byggðu. V.4. Hólar Af hálfu stefnanda er því haldið fram að ekki sé vitað um upphaf jarðarinnar Hóla, en ef skoðuð sé lýsing á landamerkjum Haukadalstorfunnar samkvæmt vísitasíu 1646 hafi jörðin ekki verið til, því lýsing á mörkum torfunnar við afrétt hljóði svo: „Fljótið upp að Árbrandsá, sú á ræður eftir það til upptaka. Síðan far það er rennur í hana úr Sandvatni fyrir norðan Árbrandshólma, síðan Sandvatn, svo far það er í það rennur norður fyrir austur torfur...” Rökstuðning dómkröfu sinnar varðandi Hóla kveður stefnandi vera þann sama og um fjalljarðirnar Austurhlíð, Neðradal og Helludal. Framan við kröfulínu ríkisins sé heimaland jarðarinnar sem sé innan landnáms og því undirorpið beinum eignarrétti. Innan kröfulínunnar til landsins og allt að úrskurðarlínu óbyggðanefndar um þjóðlendumörk sé útlendi Hóla, sem hafi verið utan landnáms og þannig ekki undirorpið beinum eignarrétti og því þjóðlenda. Þetta sé þannig gott dæmi um jörð sem skiptist í heimaland, undirorpið beinum eignarrétti, og útlendi, sem sé þjóðlenda, en samt innan sama landamerkjabréfs. Um nánari lögfræðilega reifun á þessu vísar stefnandi til sérstakrar umfjöllunar hér fyrr um heimalönd og annað land og um gildi landamerkjabréfa. V.5. Tunguheiði Síðasta svæðið sem þjóðlendulína samkvæmt dómkröfu stefnanda liggur um er Tunguheiði. Stefnandi kveður landsvæðið ekki jörð, heldur afréttarland tilheyrandi Bræðratungukirkju í samræmi við eignardóm frá 1980. Ekkert landamerkjabréf sé til fyrir þetta land en því sé lýst í dómi. Að sunnan liggi það að landi ríkissjóðs við Gullfoss, þá að vestan / norðvestan meðfram Hólalandi. Norðurmörkin séu við Sandá og austurmörkin fylgi Hvítá niður að ríkislandinu við Gullfoss. Stefnandi byggir á því að ekki sé rétt að miða við dóminn og séu einkum fyrir því tvær ástæður. Í fyrsta lagi hafi mál þetta verið rekið á grundvelli 220. gr. þágildandi laga um meðferð einkamála. Heimild til að fara í eignardómsmál hafi verið bundin við það að rétthafi gerði sennilegt að hann hefði öðlast réttindi yfir fasteign en skorti skilríki fyrir rétti sínum. Réttaráhrif dóms í slíku máli séu samkvæmt greininni að rétthafi hafi samkvæmt dóminum heimild til að ráða yfir og ráðstafa eigninni eins og hann hefði til þess afsalsbréf eða annað viðeigandi skjal. Ljóst sé að dómur í eignardómsmáli sé ekki bindandi um sjálfan grunnréttinn heldur aðeins um hina formlegu heimild að honum. Í öðru lagi sé efast um að sérstök ástæða sé til þess að fallast á þau rök sem fram komi í dóminum um eignarrétt Bræðratungukirkju að Tunguheiðinni, enda sé hann í andstöðu við þau landnámsmörk sem til séu varðandi umrætt landsvæði. Þá sé einnig, eins og fram komi í dóminum, alveg óvíst hvernig eignarrétturinn að Tunguheiðinni hafi upphaflega stofnast, en gögn um það hljóti að teljast meginforsenda fyrir hugsanlegum eignarrétti. Einnig verði að hafa í huga að um sé að tefla landsvæði á háheiðum, fjarri mannabyggðum. Jafnvel þótt gert sé ráð fyrir því að landsvæði þetta hafi orðið örfoka á síðari öldum skorti öll gögn um það hvernig þar hafi háttað til á öðrum tímabilum Íslandssögunnar og hvernig nýtingu þess hafi verið háttað. Af framangreindu leiði að telja megi Tunguheiðina alla innan þjóðlendumarka í samræmi við dómkröfur stefnanda. V.6. Framafréttur Stefnandi kveðst hafa rakið hér að framan málsástæður og lagarök til stuðnings kröfum sínum með tilliti til þess lands sem sé á þjóðlendumörkum í ljósi úrskurðar óbyggðanefndar. Norðan þessara marka sé mikið landsvæði í hreppnum, sem skiptist í nokkur afréttarlönd. Fyrir óbyggðanefnd hafi verið gerðar kröfur um beinan eignarrétt að þessum afréttarlöndum, af hálfu þeirra, sem nýtt hafi þar beit undanfarið. Stefnandi hafi mótmælt þessum kröfum, en viðurkennt þó rétt þessara aðila til upprekstrar og annarrar þeirrar takmarkaðrar notkunar, sem löggjafinn heimili hverju sinni. Stefnandi kveður óbyggðanefnd hafa komist að þeirri niðurstöðu í úrskurði sínum, að Framafréttur sé þjóðlenda og beri að staðfesta þá niðurstöðu. Málsástæður og lagarök stefndu, Björns Sigurðssonar og fleiri. Stefndu telja að með kröfugerð ríkisins sé gerð aðför að eignarrétti og vísa í því sambandi til 72. gr. stjórnarskrár Íslands. Þá byggja stefndu á 1. gr. 1. viðauka við Mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994. Stefndu vísa til þess að Mannréttindasáttmálinn hafi lagagildi hér á landi, og hugsanlega veiti hann eignarréttinum enn ríkari vernd en stjórnarskráin, þar sem dómar Mannréttindadómstóls Evrópu bendi til þess að réttmætar væntingar manna til eignarréttar, sem byggist meðal annars á því að ríkisvaldið hafi með einum eða öðrum hætti viðurkennt eignarréttinn, t.d. með því að þinglýsa eignayfirfærsluskjölum athugasemdalaust um áratugaskeið, séu varðar af mannréttindaákvæðunum. Stefndu telja að til greina komi að vísa frá dómi kröfu ríkisvaldsins um að hluti eignarlanda stefndu verði gerðar að þjóðlendu. Byggist þetta á því að samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar verði ekki hróflað við eignarrétti manna nema með lögum. Fallist dómurinn á þá kröfu að stefndu sé skylt að lögum að sanna eignarrétt sinn með þeim hætti að leggja fram frekari eignarheimildir en þeir geri, þá er því haldið fram að stefndu sæti mismunun sem sé andstæð stjórnarskrá. Þeim sé þá gert að sanna eignarrétt sinn með öðrum hætti en öðrum landeigendum í landinu. Öðrum nægi að leggja fram hefðbundin eignaskjöl lögum samkvæmt. Sú almenna regla hafi verið talin gilda í eignarrétti að sá sem haldi fram beinum eignarrétti verði að færa sönnur að eignarrétti sínum. Stefndu telja að þeir hafi sannað eignarrétt sinn með framlagningu heimildarskjala og landamerkjabréfa fyrir jörðum sínum. Eldri heimildir mæli þeim ekki í mót. Stefnandi hafi því sönnunarbyrðina fyrir því að landamerki þessara jarða séu röng. Stefndu telja því að niðurstaða óbyggðanefndar frá 21. mars 2002 sé rétt um það að stefnandi hafi sönnunarbyrðina fyrir því að land sem tilheyrir jörðunum í Biskupstungum teljist til þjóðlendna. Stefndu kveða það jafnframt hafa orðið niðurstöðu óbyggðanefndar að vafa um hvort land hafi verið numið í öndverðu ætti að meta landeiganda í vil, ef athugasemdalausar landamerkjagjörðir, einkum ef þær fari ekki í bág við eldri heimildir, bendi til beins eignarréttar og séu stefndu sammála þeirri niðurstöðu. Stefndu kveða ágreining aðila í þessu máli einkum lúta að því hvor aðila hafi sönnunarbyrðina fyrir því hvort land jarðanna hafi verið numið í öndverðu. Í almennum niðurstöðum í úrskurði óbyggðanefndar segi að óbyggðanefnd telji hvorki verða ráðið af eldri né yngri löggjöf að almennt séð hafi verið gert ráð fyrir því að land innan jarðar hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu. Heimaland jarðar sýnist að jafnaði hafa tekið til alls lands henni tilheyrandi, gagnstætt hins vegar afréttum. Ekki virðist almennt hafa verið gert ráð fyrir skiptingu jarðar í heimaland, undirorpið sérstakri og meiriháttar nýtingu og annað land, úthaga eða afréttarland, í takmarkaðri notum. Stefndu telja þessa niðurstöðu óbyggðanefndar efnislega rétta og vilja gera hana að sinni. Ofangreind niðurstaða eigi við um jarðir stefndu þegar eignarheimildir og önnur gögn þeirra séu metin. Stefndu benda einnig á að það hafi hvorki verið vilji Alþingis né þeirra sem að undirbúningi þjóðlendulaganna hafi komið, að þjóðlenda geti talist það land sem nú sé innan þinglýstra landamerkja bújarða. Stefndu vísa til meðalhófsreglu stjórnsýslulaga um að ekki skuli úrskurða meira land þjóðlendu en sem brýna nauðsyn beri til og sátt sé um að teljast skuli þjóðlenda. Sé það þannig í samræmi við vilja þingsins og í samræmi við stjórnsýslulög að leggja sönnunarbyrðina á ríkið um það að land innan landamerkja bújarða sé þjóðlenda. Stefndu telja ríkið ekki geta byggt á Landnámu sem sönnunargagni í þessu máli. Landnáma hafi ekki gildi í máli þessu nema sem hliðsjónargagn. Stefndu halda því raunar fram að allt land í Biskupstungum hafi verið numið, en hluti þess hafi svo orðið sameignarland jarðanna í Biskupstugum, þ.e. afrétturinn. Stefndu kveða stefnanda halda því fram í stefnu sinni að miða beri eignarlönd við einhver landnámsmörk sem það telji sig vita hvar hafi verið, og styðji það við túlkun sína á Landnámu. Landeigendur telji hinsvegar að landsvæði það sem deilt sé um í þessu máli hafi allt verið numið í öndverðu. Stefndu segja það jafnframt styðja fullkominn eignarrétt á þessu landsvæði að við stólsjarðauppboðin 1794 hafi flestar þær jarðir sem um sé fjallað í máli þessu verið seldar á uppboði sem fullkomið eignarland, samkvæmt konungsúrskurði, samkvæmt uppkölluðum landamerkjum. Fyrir liggi að landamerki hafi verið ljós fyrir Úthlíð og Haukadal á þessum tíma, sbr. vísitasíugerðir Brynjólfs biskups Sveinssonar frá 1646. Stefndu halda því fram að svo hafi verið fyrir aðrar jarðir sem seldar hafi verið á þessum tíma á uppboðinu. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir hinu gagnstæða. Stefndu vísa til umfjöllunar óbyggðanefndar varðandi fjallskil. Þeir telja að skipan fjallskila sem lýst er í bók Braga Sigurjónssonar, Göngur og réttir, sé liðin tíð og að krafa ríkisins um að landið teljist þjóðlenda verði ekki byggð á því hvernig farið hafi verið með fjallskil á jörðunum. Stefndu telja að innan jarða þeirra sé ekki um afrétti að ræða í þeirri merkingu sem heimamenn leggi í orðið afréttur og mótmæla því að aðgreining lands jarðanna í heimalönd og afrétti hafi við rök að styðjast. Jarðir þessar hafi hinsvegar víðfeðm heimalönd sem landeigendur nytji einir og smali sjálfir, sbr. þó það sem að framan sé rakið um fjallskil á þessu svæði. Slík lönd sem í eðli sínu geti flokkast sem afréttarlönd í víðustu merkingu þess orðs séu að mati landeigenda eignarlönd. Eitt af því sem skipti þó mestu, þegar metið sé hvort um sjálfstæðan afrétt sé að ræða á þessu svæði, sé það að enginn aðili, hvorki innan né utan sveitar, hafi átt sjálfstæðan upprekstarrétt á land stefndu. Nýting sumarbeitilands jarðanna hafi einkum farið fram með þeim hætti að hver bóndi hafi opnað túnhliðið hjá sér og sleppt sínu fé í sitt land að vori. Hér sé um einkabeitiland jarðanna að ræða, gagnstætt Biskupstungnaafrétti sem sé samnotaafréttarland sveitarinnar. Stefndu segja að fjallskilastjórn skipuleggi samkvæmt gamalli venju eina leit um land Úthlíðartorfunnar og Hlíðabæjanna, enda sé afréttarland Biskupstungamanna í Hagafelli smalað í þessari leit. Hinsvegar séu ekki gerð fullkomin fjallskil sem miðist við tvær lögskipaðar leitir sbr. 37. gr laga um afréttarmál og fjallskil nr. 6/1986, á þetta land af hálfu fjallskilastjórnar enda um einkaland að ræða. Þá hafi landeigendur séð um réttir á þessu svæði sjálfir en ekki fjallskilastjórn svo sem skylt sé að gera með afrétti sbr. 49. gr. og 51. gr. laganna. Annað sem ráði miklu um aðgreininguna í heimalönd og afrétti sé að í heimaland sleppi menn fé sínu að vori og smali svo til rúnings, og ekki síður ám að hausti eftir að lömb hafi verið tekin undan, svo sem gert sé í heimalöndin vestan Fars, en í afrétti reki menn fé í byrjun sumars, og óheimilt sé að fara með fé í afrétt til haustbeitar. Stefndu kveða ekki lengur vera skipulagða leit á land Haukadals en landið hafi verið friðað fyrir sauðfjárbeit frá árinu 1964. Stefndu mótmæla þeirri túlkun, sem fram komi í stefnu, að greina megi í sundur eignarlönd og afréttarlönd í þjóðlendu eftir nýtingu þeirra. Í fyrsta lagi sé viðurkennt af fræðimönnum að afréttarland geti verið fullkomið eignarland, ef ljóst sé að það hafi í öndverðu eða síðar orðið undirorpið fullkomnum eignarrétti. Mjög stór hluti lands á láglendinu á Suðurlandi sé ekki í neinum heilsársnotum af skiljanlegum ástæðum. Yfir vetrartímann sé landið gegnfrosið og engin skepna fari um það. Vetrarbeit sé nú víðast aflögð með nútíma landbúnaðarháttum. Stefndu segja að allt frá því að áhugi hafi vaknað á annarri nýtingu lands en beit búfjár á jörðunum hafi verið litið á það sem sjálfsagðan hlut að landeigendur þyrftu að veita leyfi til slíkrar nýtingar. Um 1960 hafi eigendur Úthlíðar og Haukadals gert samning við Landgræðslu ríkisins um að friða hluta jarðanna fyrir beit meðal annars til að vinna að stöðvun landfoks og uppgræðslu. Allar þeirra framkvæmdir, girðingar og flutningur húsa á staðinn, hafi verið bornar undir landeigendur og verið háðar leyfi þeirra. Ríkislögmaður reki í stefnu nokkra Hæstaréttardóma því til stuðnings að opið og óljóst orðalag Landnámu hafi ekki verið eignarrétti til stuðnings. Stefndu kveða Landnámu þó oft hafa verið túlkaða þannig í dómum að hún styðji við beinan eignarrétt. Landeigendur ítreki að taka verði Landnámu með fyrirvara sem réttarheimild. Stefndu mótmæla því að Arnarvatnsheiðardómur frá 1975:55 hafi ekki fullkomið gildi um eignarréttindi þess landsvæðis sem deilt hafi verið um. Til grundvallar niðurstöðunni hafi legið lögfesta eiganda Kalmanstungu frá 1879 og séu fræðimenn á því að ekki verði annað ráðið af niðurstöðu Hæstaréttar en að landið sem um var deilt sé fullkomið eignarland. Stefndu telja að land í Biskupstungum sunnan Fars og Sandár, hafi ekki sambærilega stöðu og Auðkúluheiði og Eyvindarstaðaheiði. Þar hafi vissulega verið um afréttarlönd að ræða, en ekki heimalönd. Munurinn liggi meðal annars í þeim notum sem menn hafi og hafi haft af þessum heimalöndum og þeim réttindum sem landeigendur hafi þar haft. Það sem mestu skipti sé þó að í heimalöndum, þó víðfeðm séu, hafi landeigendur getað bannað öðrum not landsins. Sem dæmi um not heimalanda megi nefna að um aldamótin 1900 hafi mátt greina ummerki eftir 12 beitarhús á Haukadalsheiði. Á heiðinni hafi líka verið stundaður heyskapur allt til ársins 1929. Stefndu telja Tunguheiðardóminn skipta miklu máli því þar liggi fyrir dómsniðurstaða um mörk afréttar gagnvart jörðum í Biskupstungum. Stefndu halda því fram að alls staðar í Árnessýslu sé land innan þinglýstra landamerkja jarða undirorpið beinum eignarrétti. Enginn tilgangur hefði verið með landamerkjalögunum 1882 ef þau hefðu ekki átt að veita jarðeigandanum beinan eignarrétt að landi innan landamerkja jarðar hans. Ekkert bendi til að innan þinglýstra landamerkja jarða kunni að vera tvenns konar eignarréttur, beitarafnotaréttur annars vegar og fullkominn eignarréttur hins vegar. Stefndu mótmæla hugleiðingum stefnanda um að bréfin hafi verið gerð einhliða eða að menn hafi verið að reyna draga sér land af þjóðlendu. Bréfin séu samþykkt af eigendum aðliggjandi jarða og þinglýst athugasemdalaust. Um þau hafi engin deila verið allt frá gerð þeirra og hafi því yfirvöld samþykkt merkin í reynd með því að láta þau óátalin alla tíð. Viðurkennt sé af fræðimönnum að eignarréttur geti stofnast fyrir hefð, og það á afréttarlandi, auk þess sem hefð geti stutt við aðra eignarheimild svo sem afsal. Vafalaust sé að land sé eignarhæft í þessu tilliti. Jafnframt megi nefna að 1. gr. hefðarlaga sé ætlað að taka af tvímæli um það að hefð verði unnin á verðmæti jafnvel þótt það hafi verið í opinberri eigu. Í þessu sambandi sé rétt að nefna að lönd þau sem hér um ræði séu öll afgirt, þó þannig að fénaður frá Hlíðabæjunum geti gengið um lönd jarðanna innbyrðis. Land Haukadals sé afgirt og Úthlíðartorfan sé afgirt að norð-vestanverðu gagnvart Laugardalshreppi. Land Hóla og Tunguheiðar sé afgirt. Biskupstungnaafréttur sé afgirtur. Stefndu kveða engan annan en eigandann hafa nýtt landið nema með samþykki hans. Ríkið hafi ekki sýnt fram á annað. Óbyggðanefnd hafi talið í úrskurði sínum að hefð styddi fullkominn eignarrétt stefndu. Einstakar jarðir VI.1. Jarðirnar Austurhlíð og Neðridalur Stefndu mótmæla því að landamerki jarðanna séu ósamþykkt. Frá þeim sé löglega gengið af þar til bærum yfirvöldum og þeim þinglýst athugasemdalaust. Eigendur Úthlíðar og Haukadals skrifi undir landamerkjagjörðirnar að norðanverðu, og þar til bær yfirvöld samþykki undirskriftirnar og þinglýsing þeirra sé dómsathöfn sem sé bindandi og verði ekki hnekkt nú. Ekki hafi verið færðar sönnur fyrir því að þessar jarðir hafi ekki verið innan landnáms í öndverðu enda fræðimenn á öðru máli. Það að eigendur jarðanna hafi einir farið með öll not þeirra í fullan hefðartíma styðji einnig eignartilkall þeirra. Stefndu vísa að öðru leyti til framlagðrar kröfulýsingar til óbyggðanefndar sem og þeirra gagna er kröfulýsingunni fylgdu. VI.2. Úthlíðartorfan Úthlíð I og II, Hrauntún og Stekkholt Stefndu kveða það rangt að landamerki séu einhliða gerð fyrir Úthlíðartorfuna. Landamerkin séu samþykkt af Laugardalshreppi, enda hreppamörkin óvefengd, og einnig þinglýst á manntalsþingi. Engin athugasemd hafi verið gerð, sem þýði að allir hlutaðeigendur hafi samþykkt merkin, þ.m.t. hagsmunagæsluaðilar hins opinbera, þ.e. sýslumaður. Ekki hafi þurft sérstakt samþykki afréttareiganda, enda hafi löggjafinn skipað svo málum sbr. landamerkjalögin frá 1882. Stefndu kveða Biskupstungnahrepp hafa samþykkt mörkin fyrir sitt leyti sem handhafa afréttarins. Það hafi sýslumaður einnig gert f.h löggjafarvaldsins, en samkvæmt landamerkjalögunum hafi löggjafinn falið sýslumönnum eftirlitsvald með framkvæmd landamerkjalaganna. Stefndu mótmæla því að landskiptagjörðir vegna Úthlíðar hafi gildi varðandi ágreining um eignarréttindi jarðarinnar. Það að landi norðan svokallaðrar vetrabeitarlínu hafi ekki verið skipt 1965 milli jarðanna innbyrðis, geti ekki ráðið úrslitum um eignarréttinn. Hin víðtæku not jarðarinnar hafi ætíð náð yfir alla jörðina svo sem heimildir greini. Stefnandi hafi ekki fært sönnur fyrir því að nokkrir aðrir en landeigendur hafi nytjað óskipta landið, nema með leyfi þeirra. Skattar hafi verið greiddir af öllu landinu og samkvæmt fasteignamati, bæði fornu og nýju, sé ekkert sérstakt afréttarmat á þessu landi. Stefndu vísa til þess sem að framan er rakið um að sum heimalönd geti verið geysivíðfeðm, sbr. og það að nýting landsins hafi verið eins og jarðir voru nýttar, en ekki afréttir. Vísað er til þess að upplýsingar um smölun bendi til fullkomins eignarréttar. Nýting jarðarinnar sé í dag með öðrum hætti en áður hafi verið. Beitin sé nú mjög minnkandi á þessu landi, og hluti þess hafi verið verið friðaður fyrir beit. Ferðaþjónustan sé hins vegar vaxandi þáttur. Stefndu mótmæla hugleiðingum um að öll jörðin Úthlíð hafi ekki verið seld á stólsjarðauppboðinu. Slíkt fari þvert gegn þeim gögnum sem liggi fyrir um söluna. Ljóst sé einnig að lögfesta Valgerðar Jónsdóttur nái til jarðarinnar allrar sbr. landamerkjalýsingu hennar. Ef annar eigandi hefði verið til staðar þá hefði hann risið upp til varnar er skjalinu hafi verið þinglýst. Stefndu mótmæla hugleiðingum um að máli skipti hvort kirkjan í Úthlíð hafi átt einhvern hluta af landinu um tíma. Jörðin sé landnámsjörð og landsvæðið hafi jafnan verið fullkomið eignarland. Ríkið beri sönnunarbyrðina fyrir hinu gagnstæða þar sem fyrirliggjandi eignarheimildir lýsi allar beinum eignarrétti. Stefndu mótmæla hugleiðingum stefnanda um að gögn og gæði hafi einungis fylgt heimalandi, í þeirri merkingu sem stefnandi leggi í það hugtak. Heimaland geti einnig vísað til móðurjarðarinnar, en hjáleigurnar hafi þá verið í eigu bóndans, sem lengi virðist hafa átt hálfa jörðina á móti kirkjunni, auk hjáleiganna. Ekkert liggi fyrir um greiðslu afréttartolla í Úthlíð og sé því mótmælt að þeir hafi nokkurn tíma verið innheimtir. Enginn hafi sjálfstæðan upprekstrarrétt á Úthlíðartorfuland. Stefndu vísa að öðru leyti til framlagðra eignarheimilda fyrir jörðunum og til kröfulýsinga til óbyggðanefndar svo og til niðurstöðu óbyggðanefndar vegna Úthlíðartorfunnar í úrskurði nefndarinnar frá 21. mars 2002. VI.3. Haukadalstorfa Samkvæmt þeim eignarheimildum sem liggi fyrir um Haukadal sé ljóst að hér sé um eignarjörð að ræða. Allar heimildir um not jarðarinnar bendi til þess sama. Sérstaklega skuli bent á að Haukadalsheiðin hafi verið friðuð fyrir beit 1964. Landeigandinn hafi gert samninga um landið og bannað öðrum not þess. Landið hafi því ekki verið nýtt til beitar í 35 ár. Stefndu telja þær hugleiðingar stefnanda fráleitar að allt land Haukadalsheiðarinnar hafi fylgt með í sölunni til Kristian Kirk 1938. Þvert á móti sé ljóst af framlögðum gögnum, þ.m.t. uppdrætti af landsspildu Skógræktarinnar, að einungis sá hluti jarðarinnar hafi verið seldur Kirk, en núverandi eigendur Haukadalstorfunnar hafi haldið öðru landi eftir. Samkvæmt öllum gögnum, þ.m.t. máldögum, uppboðsafsölum og landamerkjabréfum, sé ljóst að um fullkomið eignarland sé að ræða, enda jörðin landnámsjörð. Stefndu vísa að öðru leyti til framlagðra eignarheimilda fyrir jörðunum og annarra gagna er lögð voru fram hjá óbyggðanefnd vegna Haukadalstorfu, og til kröfulýsinga til óbyggðanefndar svo og til niðurstöðu óbyggðanefndar vegna Haukadalstorfunnar í úrskurði nefndarinnar frá 21. mars 2002. VI.4. Hólar Stefndu kveða jörðina Hóla hafa verið keypta 1959 og lagða til afréttar. Sé ljóst að þar sé um fullkomið eignarland sveitarfélagsins að ræða. Stefndu benda á að jörðin liggi samsíða Tunguheiði, sem með dómi hafi verið viðurkennd fullkomið eignarland, enda teljist landið til jarðanna í sveitinni, en ekki afréttarins. Stefndu vísa að öðru leyti til eignarheimilda fyrir jörðinni og til kröfulýsinga til óbyggðanefndar svo og til niðurstöðu óbyggðanefndar vegna Hóla í úrskurði nefndarinnar frá 21. mars 2002. VI.5. Tunguheiði Stefndu kveðast algerlega mótmæla þeim hugmyndum að ekki hafi verið dæmt efnislega um eignarrétt á Tunguheiði með héraðsdómi 1980. Þvert á móti hafi málið verið talið skólabókardæmi um landsvæði sem ákveðnum aðila hafi verið dæmdur fullkominn eignarréttur að. Dóminum hafi ekki verið áfrýjað og því sé hann endanleg bindandi niðurstaða í málinu. Eignarnámsbætur vegna lagningar rafmagnslínu hafi svo verið greiddar kirkjunni. Málsástæður og lagarök stefnda, Ólafs Ívars Wernerssonar. Stefndi vísar til sömu málsástæðna og fram koma um kröfur stefndu, Svönu Einarsdóttur, en um mörk Haukadalstorfu og afréttar kveður stefndi að merki jarðarinnar hafi verið ákveðin í landamerkjabréfi 22. nóvember 1883, sem þinglýst hafi verið 26. maí 1884. Bréf þetta kveður stefndi að sé meðal skjala málsins og sé lýsing landamerkja tekin upp í úrskurð óbyggðanefndar. Vísar stefndi til þess um merki jarðarinnar. Landamerkjaskráin frá 1883 sé efnislega samhljóða lýsingu á landamerkjum Haukadals í vísitasíubók Brynjólfs biskups Sveinssonar frá 1646. Lýsingum þessum beri saman við lýsingar á merkjum aðliggjandi jarða og hvorki sé né hafi verið ágreiningur um merkin í ómunatíð. Jörðinni Bryggju tilheyri hlutdeild í óskiptu landi Haukadalstorfu, sem liggi að afrétti. Umboðsmenn opinbers valds hafi hvorki fyrr né síðar dregið merkjalýsinguna í efa í orði eða verki. Þvert á móti hafi íslenska ríkið byggt samskipti sín við eigendur jarðarinnar Haukadals og síðar Haukadals og úrskiptra jarða á því að allt land innan þinglýstra merkja væri háð einkaeignarrétti eigenda. Jarðamat og fasteignamat sé á þessu byggt. Skattskylda eigenda jarðarinnar sé á því byggð að allt land innan merkja sé eign eigenda jarðarinnar. Opinberir sjóðir hafi tekið veð í öllu landi innan þinglesinna landamerkja og þeir veðgerningar hafi verið skráðir í opinberar, lögmæltar bækur af þinglýsingardómurum og síðar af handhöfum framkvæmdavalds. Jörðin hafi gengið kaupum og sölum og hafi aðilar byggt á staðfestum upplýsingum frá opinberum aðilum um merki jarðarinnar við þá gerninga og svo mætti lengi telja. Málsástæður og lagarök stefnda, Werners Ívans Rasmussonar. Stefndi kveðst hafa keypt landspildu úr eignarhluta Kristínar Sigurðardóttur í Haukadal II m/Bryggju fyrir nokkrum árum. Engin hlutdeild í óskiptu landi Haukadalstorfunnar hafi fylgt með í kaupunum. Stefndi hafi því ekki átt aðild að ágreiningi um land Haukadalstorfu fyrir óbyggðanefnd og eigi ekki aðild að því máli sem ríkið hafi nú höfðað á hendur honum. Beri því að sýkna stefnda. Stefnda kveður það hafa verið meginreglu meðal germanskra þjóða að allt land hafi verið háð einkaeignarrétti einstakra manna, en jafnframt séu heimildir um að sumt land hafi tilheyrt ættbálki eða þorpsmönnum sameiginlega, svo sem skógar- og beitiland. Hafi slíkt land verið háð einkaeignarrétti ættbálks eða þorpsbúa, þ.e. byggðarmanna. Við nám Íslands hafi þessi háttur einnig verið á hafður. Land einstakra jarða hafi verið einkaeign einstakra bænda en land inn til landsins, þar sem það hafi átt við, numið sameiginlega og verið í óskiptri sameign héraðsmanna og notað meðal annars til upprekstrar. Fyrir þessu hafi verið margvísleg efnahagsleg og söguleg rök. Þar sem land hafi verið ónumið og land því einskis manns land í upphafi hafi ekki verið við neinn að semja um afréttarlöndin, svo sem um takmörkuð afnot. Því hafi bændur slegið eign sinni á land þetta til sauðfjárbeitar, enda fátt mikilvægara en tryggja eignarrétt yfir afréttarlöndunum í því skyni að tryggja beitina og reyndar ýmis önnur gæði landsins ofan byggða. Aðstæður hafi verið aðrar þá en nú, bæði að náttúrufari og atvinnuháttum. Landsvæði þessi sem sauðfé hafi verið rekið á hafi haldist í eign byggðarmanna frá öndverðu og þeir hafi aldrei látið þau af hendi, hvorki við hið erlenda konungsvald né við innlenda valdhafa. Ætla megi að meðal annars vegna þessara víðtæku eignarréttinda byggðarmanna hafi konungsvaldinu ekki þótt árennilegt að leggja til atlögu við bændur og aðra landeigendur í því skyni að slá eign konungs á þessi afréttarlönd. Konungsvaldið hafi viðurkennt með þessu að aðstæðum væri öðruvísi háttað hér á landi um landareignir til fjalla og því hafi konungsvaldið ekki farið þá leið sem það hafi t.d. farið í Noregi, en þar sé talið eða því a.m.k. haldið fram að land til fjalla tilheyrði konungsvaldinu. Óumdeilt er að svo hafi ekki verið hér á landi. Engar sögulegar heimildir fyrirfinnist um að afréttir hafi ekki verið háðir einkaeignarrétti byggðarmanna. Það sé fyrst með þéttbýlismynduninni, aukinni útgerð og hugmyndum um verðmæti vatnsfalla í byrjun 20. aldar, að upp hafi komið hugmyndir um að skilgreina eignarréttarlega stöðu afrétta upp á nýtt. Hugmyndir þessar felist í því að afréttareign sé ekki eignarréttur í almennum og viðteknum skilningi þess hugtaks, heldur sé um að ræða eins konar rétt til að beita á landið sauðfé, veiða fisk í vötnum á afréttum, nýta fjallagrös til manneldis o.s.frv. Hugmyndir þessar steyti þó á steini þar sem ekki sé unnt að stofna til takmarkaðra eignarréttinda yfir eigendalausu landi lögum samkvæmt. Til slíkra réttinda verði einungis stofnað í landi annars með samningi eða fyrir hefð. Byggðarmenn hafi því stofnað til sameiginlegs og óskipts eignarréttar á afréttunum og hafi þeir ekki verið sviptir þeim rétti. Þessi eignarréttur njóti nú verndar stjórnarskrárinnar og verði ekki afnuminn nema með eignarnámi og komi fullar bætur fyrir. Stefnda kveður merki jarðarinnar Helludals I og II hafa verið ákveðin í landamerkjabréfi dags. 5. júní 1885 og þinglesnu hinn næsta dag 6. júní 1885. Eigendur jarða sem land eigi að Helludal I og II hafi áritað skjalið um samþykki sitt. Umboðsmenn opinbers valds hafi hvorki fyrr né síðar dregið merkjalýsinguna í efa í orði eða verki. Þvert á móti hafi íslenska ríkið byggt samskipti sín við eigendur jarðarinnar Helludals á því að allt land innan þinglýstra merkja væri háð einkaeignarrétti eiganda. Jarðamat og fasteignamat sé á þessu byggt. Skattskylda eigenda jarðarinnar sé á því byggð að allt land innan merkja sé eign eigenda jarðarinnar. Opinberir sjóðir hafi tekið veð í öllu landi innan þinglesinna landamerkja og þeir veðgerningar hafi verið skráðir í opinberar, lögmæltar bækur af þinglýsingardómurum og síðar af handhöfum framkvæmdavalds, jörðin gengið kaupum og sölum og aðilar byggt á staðfestum upplýsingum frá opinberum aðilum um merki jarðarinnar við þá gerninga. Stefnda kveður stefnanda hafa láðst að gera grein fyrir þýðingu þess að löggjafarvaldið hafi viðurkennt landamerkjalýsingar þessar í verki alla tíð og geri reyndar enn. Enga samþykkt eða fyrirvara sé að finna frá löggjafarvaldinu þessa rúmu öld sem liðin er síðan landamerkjalögin eldri hafi verið samþykkt. Við mat á gildi landamerkjabréfa verði dómurinn einnig að taka tillit til þeirrar afstöðu löggjafarvaldsins sem felist í aðgerðarleysi að þessu leyti. Óhjákvæmilegt sé að túlka þjóðlendulögin samkvæmt viðteknum túlkunarreglum þannig að þau heimili ekki kröfugerð sem stefni að því að flytja hluta eignarlanda í landinu úr einkaeign í ríkiseign. Hafi það verið ætlun löggjafans að láta reyna á 100 120 ára gamlar þinglýstar eignarheimildir á jörðum hafi verið óhjákvæmilegt að sá tilgangur birtist með skýrum hætti í lagatextanum. Stefnda kveður að allri óvissu um merki jarða hafi verið eytt með setningu landamerkjalaga hinna eldri og hinna nýrri hvað varði þær jarðir sem þá voru gerð landabréf fyrir og þau afhent til þinglýsingar og þinglesin athugasemdalaust. Með landamerkjalögunum 1882 hafi í fyrsta skipti verið sett lög hér á landi um opinbera skráningu á eigendum og merkjum jarða. Því er alfarið hafnað að stefndu sé skylt að rekja eignarheimildir sínar annað og lengra en til þinglesinna eignarheimilda frá 1885, sem skráðar hafi verið lögum samkvæmt með samþykki þeirra sem hagsmuna höfðu að gæta og án athugasemda eða mótmæla af hálfu hins opinbera valds æ síðan. Það land sem hér er um fjallað hafi tilheyrt jörð stefndu frá ómunatíð (possessio immemorialis) og gerð landamerkjaskrárinnar og þinglýsing hafi verið staðfesting þess. Í stefnu sé á því byggt að að gera megi ráð fyrir, að forverar stefndu á jörðinni hafi við gerð landamerkjaskrárinnar 1885 ætlað sér að ,,draga sér land af þjóðlendu við gerð merkjalýsingar”. Hér kveður stefnda eitthvað málum blandið. Engar þjóðlendur hafi fyrirfundist á 19. öld. Hafi eigandi fjallajarðar leitast við að færa út landamerki lands síns inn til landsins hafi eigendum afréttarins verið að mæta, þar sem afréttur í sameign byggðarmanna hafi verið hið næsta mörkum jarðarinnar. Bændur á innstu jörðum hefðu ekki komist upp með að draga sér land af afréttinum án viðbragða sameigendanna, sem hafi haft augljósra hagsmuna að gæta. Þau rök að enginn hafi verið til fyrirsvars þegar að endimörkum jarða til landsins hafi komið, fái ekki staðist þegar af þessum ástæðum. Enginn viti hver hafi verið merki landnámanna og ekki hæfi að vísa til hinna ýmsu gerða Landnámu, sem ritaðar hafi verið tveimur til þremur öldum eftir að landnámi lauk og þá í allt öðrum tilgangi en að vera jarðaskrár. Hinar ýmsu misgömlu gerðir Landnámu hafi því ekkert gildi sem heimildir um merki jarða. Þá hafi réttarreglur sem settar hafi verið eftir að landnámi lauk vart neina þýðingu um landnámið sjálft, enda hafi landnáminu verið lokið þegar ríki var stofnað á Íslandi. Hvorki reglur þjóðveldistímans né reglur Jónsbókar frá konungstímanum geti orkað á stofnun réttinda á landnámstímanum. Stefnda hafi sýnt fram á, að land það sem sé innan þinglesinna merkja hafi verið óbreytt í ómunatíð og verði ekki haggað nema með gjörbreyttri stjórnskipun í landinu. Sú krafa stefnanda að stefnda sanni nú að hún og forverar hennar eigi það land, sem hún hafi keypt lögum samkvæmt, á grundvelli fullkominna eignarheimilda, eigi sér enga lagastoð og ekki sé unnt að réttlæta þá kröfu með skynsamlegum rökum. Stefnda fellst ekki á að hún verði að sýna fram á að eldi hafi verið farið um landið í öndverðu eða kvíga tvævetur um það leidd. Slíkar lagareglur hafi ekki gilt hér á landi á landnámstímanum og séu þessu máli með öllu óviðkomandi. Stefnda kveður reglur um ómunahefð viðurkenndar þegar ekki sé öðrum heimildum fyrir að fara. Þegar landamerkjalögin 1882 hafi komið til framkvæmda hafi verið hér jarðir, sem eigendur hafi ekki haft skjalleg gögn til sönnunar um eignarrétt sinn, svo sem þegar jörð hafði verið í eign sömu fjölskyldu mann fram af manni og upphaflega eignarheimildin ekki til. Húsakynni á minni bæjum hér á landi hafi ekki verið bestu geymslustaðir heimildaskjala og eins hafi þau getað farist í bruna eða í náttúruhamförum. Í slíkum tilvikum sé stuðst við ómunahefð, ef skráðum heimildum er ekki fyrir að fara. Það hafi t.d. verið gert í dómi Mannréttindadómstóls Evrópu 1997 í málinu Hin helgu klaustur gegn Grikklandi, þar sem notkun frá ómunatíð hafi komið í stað skjallegrar eignarheimildar. Frá ómunatíð merki að sjálfsögðu ekki annað en örfáa mannsaldra. Stefnda heldur því fram að innan landamerkja jarða gildi aðeins beinn eignarréttur eiganda jarðarinnar og stefnanda hafi ekki tekist að færa nein söguleg eða lögfræðileg rök fyrir því að heimilt sé að fela dómstólum að skipta jörð að álitum í einkaeign eiganda og annars konar eign eiganda, sem sé í raun háð eignarrétti ríkisins og teljist þjóðlenda. Stefnda fellst ekki á að allt það land sem ekki sé í svonefndum ,,heilsársnotum” teljist til þjóðlendna eða falli með öðrum hætti til ríkisins. Engin lagarök hafi verið færð fyrir þessari staðhæfingu eða málsástæðu. Afréttir hafi víða verið notaðir til sauðbeitar bæði sumar og vetur í upphafi byggðar, en vetrarbeit á afréttum hafi lagst að mestu af þegar tíðarfar hafi breyst til hins verra. Heimalandið, þ.e. land innan landamerkja, hafi verið notað til beitar bæði sumar og vetur en mismikið eftir tíðarfari. Stefnda heldur því fram að allt sitt land hafi verið notað til beitar og til annarra nota og hafi stefnandi hvorki fært sönnur að því gagnstæða, né fært að því lagarök að það skipti máli um vernd eignarréttar hversu mikið og oft land sé notað af eigandanum. Rekafjörur tilheyrandi jörðum á Suðurlandi séu margar ekki notaðar nema einn dag á ári þegar gengið sé á reka. Þær falli þrátt fyrir það ekki til ríkisins vegna takmarkaðra afnota né heldur teljist rétturinn til fjörunnar takmarkaður afnotaréttur. Stefnda kveður það ekki lagaskilyrði fyrir eignarrétti að landi að það sé í ,,heilsársnotum”. Stefnda hafnar því að unnt sé með dómi að ákvarða merki jarða eftir staðháttum, víðáttu og gróðurfari. Því er hafnað að til sé slíkur mælikvarði, sem eigi sér lagastoð, sem unnt sé að nota í þessu skyni. Mælikvarða byggðan á staðháttum, víðáttu og gróðurfari kveður stefnda afar óskýran, en þess háttar mælikvarða hafi stefnandi notað af handahófi til að styðja við þær kröfur sínar að dómstólnum beri að skerða jörð stefndu um 48%. Því verði að hafna að slíkur mælikvarði sé nothæfur til að ákvarða merki jarðar stefndu og enn síður að slíkur mælikvarði gangi framar þinglýstum eignarréttindum. Stefnda kveður stefnanda ekki eiga rétt á að dómstólar endurskoði þau landamerki jarðar hennar sem snúi inn til landsins vegna þess að þau séu ekki ,,samþykkt”. Enginn lagaáskilnaður um slíkt samþykki fyrirfinnst. Þess utan hafi íslenska ríkið í reynd samþykkt þessi merki. Sama eigi við um þá sem hafi hagsmuna að gæta, þ.e. þá sem eigi afréttinn. Þeir hafi í reynd samþykkt merkin eins og þau hafi verið átölulaus í ómunatíð. Stefnanda hafi samkvæmt framanrituðu hvorki tekist að tefla fram lagarökum, sem sýni að skerða beri land stefndu, né heldur fært fram neinar þær staðreyndir sem geti leitt til slíkrar skerðingar eða annarrar sambærilegrar skerðingar. Fallist dómurinn á þá kröfu að stefndu sé skylt að lögum að sanna eignarrétt sinn með öðrum hætti en að framvísa hefðbundnum eignarheimildum, í þessu tilviki frá 19. öld, þá er því haldið fram að stefnda sæti mismunun, sem sé andstæð stjórnarskrá. Henni sé gert að sanna eignarrétt sinn með öðrum hætti en öðrum landeigendum í landinu og þannig mismunað gagnvart þeim sem ekki þurfi að sanna eignarrétt sinn nema með framvísun hefðbundinna heimildarskjala lögum samkvæmt. Þessum kröfum á hendur sumum landeigendum fylgi gríðarleg vinna og kostnaður og að auki hafi þinglesin höft verið lögð á sumar jarðir, sem hafi í för með sér að þær verði verðminni, ekki sé unnt að selja þær á eðlilegu verði og veðgildi þeirra rýrni. Þá sé stefndu ennfremur mismunað á þann hátt að ríkið krefjist þess að land hennar verði skert um næstum helming, en svo víðtæk skerðingarkrafa hafi fram til þessa ekki verið gerð nema í einstökum tilvikum. Því séu gerðar aðrar og meiri kröfur til stefndu en annarra landeigenda að þessu leyti. Stefnda kveður mismunun þessa heimildarlausa og andstæða stjórnarskrá og því beri einnig vegna hennar að sýkna stefndu. Stefnda bendir á að í þeim úrskurðum óbyggðanefndar sem ekki hafi verið lagðir fyrir dómstóla til endurskoðunar sé á því byggt að þinglesin merki jarða ráði eignarrétti eigenda. Með því að leita endurskoðunar á einum úrskurði af mörgum í því skyni að koma á mismunandi réttarástandi á handahófskenndan hátt sé stefndu mismunað á þann hátt sem sé andstæður stjórnarskrá. Stefnda telur einnig að framkvæmdavaldið hafi með ólögmætum hætti farið út fyrir umboð sitt með kröfugerð sinni. Þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefndu vegna umboðsskorts stefnanda, enda verði hann að fara að lögum. Komist dómurinn hins vegar að þeirri niðurstöðu að með þjóðlendulögunum hafi verið stefnt að því að skerða land stefndu um ca. 48%, þá er því haldið fram að lögin séu að því leyti andstæð stjórnarskrá, enda sé ekki um eignarnám gegn fullum bótum að ræða. Verði þjóðlendulögin túlkuð þannig í máli þessu, að stefnda hafi aðra og ríkari sönnunarbyrði en að færa fram lögmælt heimildarskjöl fyrir jörðinni og sönnunarbyrði stefnanda, sem krefjist breytts réttarástands, sé engin eða a m.k. veik, þá er því haldið fram að slík regla sé andstæð ákvæðum stjórnarskrár og Mannréttindasáttmála Evrópu um réttinn til réttlátrar málsmeðferðar. Stefnda byggir á því að hún eigi bæði heimaland jarðarinnar Helludals I og II og afréttinn, þó þannig að hún eigi afréttinn í óskiptri sameign með öðrum jarðeigendum í Biskupstungum og takmarkist afnot hennar af afréttinum af réttarreglum, venjum og samkomulagi milli sameigenda afréttarins. Stefnda kveður mörk Framafréttar í kröfugerð sinni taka mið af niðurstöðum óbyggðanefndar í úrskurði í máli nr. 4/2000 frá 21. mars 2002 og vera í fullu samræmi við þær niðurstöður. Stefnda heldur því fram að það sé in confesso í málinu, að afréttarsvæði þau sem krafa er gerð til hafi verið notuð af byggðarmönnum í Biskupstungum frá ómunatíð og þess vegna hafi stefnandi, íslenska ríkið, viðurkennt í þjóðlendumálinu, að eigendur afréttarins ættu “rétt ... til upprekstrar og annarrar þeirrar takmarkaðarar notkunar, sem löggjafinn heimilar hverju sinni.” Í þessu felist annars vegar viðurkenning á því að byggðarmenn hafi stofnað til réttinda með notkun frá ómunatíð, en hins vegar staðhæfing um að ríkið geti hvenær sem er svipt byggðarmenn þessum réttindum bótalaust með almennum lögum. Mótmælt er þeim fyrirvara ríkisins að hann geti svipt byggðarmenn þeim réttindum yfir afréttinum, sem þeir hafi haft frá ómunatíð, jafnvel þótt dómstólar komist að þeirri niðurstöðu að telja afréttina frekar takmarkaða ríkiseign en sameign byggðarmanna. Varakröfu sína í gagnsök kveður stefnda á því byggða, að hagsmunir jarðeigenda af afréttareigninni séu stórfelldir, enda sé sauðfjárrækt veruleg undirstaða mannlífs byggðarmanna. Margt í undirbúningi þjóðlendulaga og málflutningi íslenska ríkisins í þjóðlendumálum og dómsmálum út af þeim bendi til að ríkið kunni að stofna til afnota af afréttarlandinu, sem muni útiloka eðlileg afréttarnot þess. Þess vegna sé nauðsynlegt að engar slíkar ráðstafanir verði gerðar jarðeigendum að óvörum sem valdi því að þeir geti ekki gripið til varnar fyrr en of seint eftir að óafturtækur skaði er skeður. Stefnda kveður dómsmál þetta vera um margt sérstakt í íslenskri réttarsögu, en um sé að ræða með öllu tilefnislausa málssókn og óþarfa. Beri að taka tillit til þess við ákvörðun málskostnaðar. Ennfremur beri að taka tillit til að ekki hafi verið hjá því komist að leggja í verulegar sögulegar og lögfræðilegar rannsóknir eins og málsástæðum stefnanda sé háttað, til að svara þeim og sýna fram á haldleysi þeirra. Þá beri að hafa í huga að mál þetta hafi almenna þýðingu þar sem úrslit þess muni ráða kröfugerð stefnanda um allt land framvegis og ráði niðurstaðan í málinu því hvort ríkið geti náð til sín hluta af landi innan merkja fjölmargra jarða um allt land án bóta. Hagsmunir í húfi séu því gríðarlegir, enda megi segja að vegið sé að stjórnskipuninni með málssókninni. Stefndu hafi verið veitt gjafvörn í aðalsök og gjafsókn í gagnsök. X Málsástæður og lagarök gagnstefnanda, Bláskógabyggðar Gagnstefnandi heldur því fram að samkvæmt elstu heimildum hafi Framafréttur verið afréttur Biskupstungnamanna. Á þeim tímum sem afrétturinn fyrir innan Hvítá hafi ekki verið notaður, hafi allt fé sem farið hafi verið með í afrétt verið sett þangað. Ávallt muni þó hafa verið reynt að hafa lítið um hross á þessu svæði. Þau hafi verið rekin í Hvítárnes. Á þessu svæði séu svokallaðar ,,Rótarmannatorfur”, kenndar við menn sem grafið hafi þar hvannarætur. Víða sjáist greinilega minjar um miklar skógarnytjar í leifum af kolagröfum og viðarkolamolum í börðum í Brunnalæk, Rótarmanna- og Sandvatnshlíðartorfum. Í jarðabók Árna Magnússonar sé getið um skógarítak Bræðratungukirkju á þessu svæði: ,,Skógarpart hefur kirkjan átt undir Bláfelli, en sá skógur er nú gjörsamlega eyddur.” Þar segi einnig í lýsingu Torfastaða: ,,Skóg hefur Kirkjan átt þar sem Sandvatnshlíð heitir fyrir vestan Bláfell, en sá skógur er nú aleyddur og í sand kominn”. Heimamenn telji að einhver annar en þeir, sem ítök hafi átt, hafi verið eigandi að landinu, sem ítökin voru á. Þar sé tæplega öðrum til að dreifa en Biskupstungnahreppi eða jarðareigendum í sveitinni. Allt frá því að áhugi hafi vaknað á annarri starfsemi en lúti að beit búfjár á Biskupstungnaafrétti hafi verið litið á það sem sjálfsagðan hlut að Biskupstungnamenn þyrftu að veita leyfi til þess. Enginn hafi gert athugasemd við þetta forræði. Hreppsnefnd hafi haft þetta vald, enda ekki öðrum aðila til að dreifa hjá heimamönnum. Eitt fyrsta dæmið um ráðstöfunarrétt gagnstefnanda sé að hann hafi selt vatnsréttindi fyrir landi afréttarins til Titan, fossafélags Einars Benediktssonar, árið 1918. Hafi samningnum verið þinglýst, en ríkið látið þinglýsa athugasemd þess efnis að hreppinn skorti þinglýsta eignarheimild. Gagnstefnandi hafi notað andvirði sölunnar til að byggja barnaskóla sveitarinnar og því hafi aldrei verið haldið fram af ríkisins hálfu að gagnstefnandi hafi selt vatnsréttindi vanheimilt. Annað dæmi um nýtingu gagnstefnanda á svæðinu séu skálabyggingar sem sveitarfélagið hafi byggt bæði við Fremstaver og Sandá. Þá hafi sveitarfélagið staðið að stöðvun landfoks og uppgræðslu í samvinnu við Landgræðsluna og ýmis félög áhugamanna um uppgræðslu. Allar framkvæmdir svo sem girðingar, sáning og áburður, hafi verið bornar undir hreppsnefnd Biskupstungnahrepps og verið háðar leyfi hennar. Tekin hafi verið upp þjónusta við ferðamenn í afréttinum í stórauknum mæli, árið 1988. Þessi starfsemi hafi farið stöðugt vaxandi síðan og aldrei komið fram neinar athugasemdir við að Biskupstungnahreppur ræki hana og hefði allt forræði hvað hana varðar. Gagnstefnandi kveðst byggja mál sitt á sömu meginsjónarmiðum og málsástæðum og komi fram í stefnu sveitarfélagsins vegna ,,afréttar norðan vatna” og þingfest hafi verið í Héraðsdómi Suðurlands 20. nóvember sl. Jafnframt byggir gagnstefnandi kröfur sínar til Framafréttarins á eftirfarandi málsástæðum: Gagnstefnandi heldur því fram að fræðimenn hafi talið að mjög víða hafi land verið numið allt til jökla. Landnáma sé ekkert óljós um þetta, Eyfröður gamli nemi tunguna alla vestan Hvítár, en upptök Hvítár séu ljós, þ.e. við Hvítárvatn. Gróðurfar nú veiti enga vísbendinu um þetta, enda gróðurfar landsins með allt öðrum hætti við landnám svo sem fræðimenn hafi rakið. Ljóst sé af lýsingu í Landnámu að land þetta hafi verið numið og sé niðurstaða óbyggðanefndar um þetta því röng. Ekkert bendi til þess að lönd hafi verið numin með þeim hætti í fornöld að stór gróin landsvæði hafi verið ónumin, heldur séu það stórvötnin sem einkum ráði landnámum þegar þeirra njóti við. Varðandi Framafréttinn sé ljóst að landsvæði þetta hafi verið nytjað af eigendum jarða í Biskupstungnahreppi allt frá landnámsöld, en hreppsfélagið hafi farið með málefni afréttarins f.h. landeigenda allt frá stofnun hreppsfélagsins. Afrétturinn hafi á hverjum tíma verið nýttur til fulls með þeim hætti sem tíðarandi, tækifæri og möguleikar hafi gefið tilefni til á hverjum tíma. Þannig hafi landið verið nýtt til beitar, grasatekju, veiða, skógarhöggs og kolagerðar, efnistöku, vatnsréttindasölu og þá hafi landið verið leigt. Varðandi það hvort landsvæði utan byggðar sé undirorpið fullkomnum eignarrétti, bendir gagnstefnandi á að það hafi verið viðurkennt af fræðimönnum og dómstólum að afréttarland geti verið fullkomið eignarland, ef ljóst sé að það hafi í öndverðu eða síðar orðið undirorpið fullkomnum eignarrétti. Gagnstefnandi heldur því fram að grundvallarmunur sé á lögafréttum gömlu lögbókanna og almenningum og er andstæðri niðurstöðu óbyggðanefndar um þetta mótmælt. Óbyggðanefnd telji í úrskurði sínum ,,ekki hægt að útiloka að landsvæði sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum eru samnotaafréttir hafi verið numin eða á annan hátt orðið undirorpin beinum eignarrétti. Samhengi eignarréttar og sögu liggur hins vegar ekki fyrir. Nýting landsins hefur fyrr og síðar fyrst og fremst falist í sumarbeit fyrir búfénað. Reglur um afmörkun á afréttum hafa verið mun rýmri en varðandi jarðir og fyrst og fremst miðast við hagsmuni eigenda aðliggjandi jarða. Þá er ljóst að löggjafinn hefur ráðstafað eignarréttindum á afréttum til annarra en afréttarhafa og ekki lagt á þá sömu skyldur og eigendur jarða. Í stað þeirra almennu heimilda til umráða, hagnýtingar, ráðstöfunar o.s.frv. sem eigandi jarðar hefur um aldir verið talinn fara með hefur einungis verið um að ræða heimildir til takmarkaðrar nýtingar sem snemma urðu lögbundnar. Með vísan til úrlausna dómstóla er ljóst að beinn eignarréttur verður ekki byggður á slíkum notum.” Það hafi því orðið niðurstaða óbyggðanefndar að líkur séu á því að land sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum sé samnotaafréttur teljist þjóðlenda. Að því er varði afrétti einstakra jarða og stofnana, virðist munurinn sá að réttindi einstakra jarða til landsvæðisins og tilheyrsla þess í því sambandi séu meiri en varðandi samnotaafréttina. Jafnframt hafi löggjafinn ekki ráðstafað eignarréttindum á slíkum svæðum á sama hátt og á samnotaafréttum. Óbyggðanefnd fallist á að meta verði í hverju tilviki fyrir sig hvort tiltekinn afréttur jarða eða hrepps sé undirorpinn beinum eða óbeinum eignarrétti jarðeigenda. Kröfur dómstóla til sönnunar að því er varði annars vegar afrétti einstakra jarða og stofnana og hins vegar samnotaafrétti virðist þó sambærilegar. Um lönd eða hluta lands einstakra jarða sem lagt hafi verið til afréttar vísar gagnstefnandi til H 1971 1137 (Reyðarvatn) og H 1975 55 (Arnarvatnsheiði). Gagnstefnandi telur að Framafréttur Biskupstungnamanna eigi heima í flokki með eignarafréttum. Hann sé sameignarland jarðeigenda í Biskupstungum, en ekki almenningur. Ríkisvaldið hafi margsinnis viðurkennt fullkominn eignarrétt Biskupstungnahrepps sjálfs og f.h landeiganda til afréttarins, meðal annars með því að þinglýsa vatnssölusamningum vegna afréttarins á sínum tíma, sbr. þinglýsing kaupsamnings um vatnsréttindi í Hvítá 13. júní 1918. Þinglýsing þessi hafi verið dómsathöfn og hafi bindandi áhrif. Að vísu hafi verið gerð athugasemd við þinglýsinguna, en síðan ekkert með hana gert og því fallist á söluna í verki. Jörðin Hólar hafi verið keypt 1959 og lögð til afréttar. Telur gagnstefnandi ljóst að þar sé um fullkomið eignarland sveitarfélagsins að ræða, sbr. Hrd.1971:1137. Samkvæmt ofangreindum heimildum hafi gagnstefnandi óskoraðan eignarrétt fyrir þessum eignarafrétti sínum með öllum gögnum og gæðum, að undanteknum vatnsréttindum í Hvítá sem seld hafi verið með kaupsamningi, dagsettum 17. desember 1917 og þinglýstum 13. júní 1918. Á því er byggt að ríkisvaldið hafi margsinnis viðurkennt, svo bindandi sé, að umrætt land innan ofangreindra landamerkja, sé undirorpið fullkomnum eignarrétti og því verði ekki hnekkt nú, mörg hundruð árum síðar. Þá er einnig á því byggt að sá sem hafi gilda eignarheimild fyrir eign sinni sé talinn eiga tilsvarandi rétt yfir eigninni þar til annað sannist. Er því þannig haldið fram að ríkisvaldið, eða sá aðili sem vefengir eignarrétt gagnstefnanda, hafi sönnunarbyrðina fyrir því að landið sé ekki undirorpið fullkomnum eignarrétti. Samkvæmt 72. gr. stjórnarskrárinnar verði ekki hróflað við eignarrétti manna nema með lögum. Í þjóðlendulögunum sé ekki að finna neina heimild til eignarnáms heldur sé þvert á móti hnykkt á því í lögunum að þjóðlendur séu utan eignarlanda. Óbyggðanefnd hafi því ekki lagaheimild til að úrskurða að til þjóðlendna skuli teljast land sem nú liggi innan eignarafréttar gagnstefnanda. Þá kveður gagnstefnandi eignarréttarkröfu sína einnig byggða á ákvæði 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu, samanber einnig 14. gr. sáttmálans um bann við mismunun. Er sérstaklega bent á að orðið eign hafi þar víðtæka merkingu, sé horft til dómafordæma Mannréttindadómstólsins. Þannig skipti máli hvernig farið hafi verið með eignina í framkvæmd, ekki síst í lögskiptum, og hvaða traust menn hafi borið til þeirrar framkvæmdar. Einnig skipti máli hver afskipti, eða afskiptaleysi ríkisvaldsins hafi verið varðandi þá framkvæmd. Er því haldið fram að í ljósi þeirra eignarheimilda og umráða sem gagnstefnandi byggi á í máli þessu, sem og viðurkenningu gagnstefnda í verki til þeirra, hafi gagnstefnandi réttmætar væntingar til þess að fullkominn eignarréttur hans til ofangreinds lands sé fyrir hendi, og að sá eignarréttur sé varinn af mannréttindaákvæðum. Við skýringu á eignarheimildum verði að hafa í huga að jafnvægi þurfi að ríkja á milli grundvallarréttinda einstaklinga og almannahagsmuna. Gagnstefnandi byggir einnig á því að hann hafi unnið eignarhefð á umræddu landi, þar sem hann kveður viðurkennt af fræðimönnum að eignarréttur geti stofnast fyrir hefð, og það á afréttarlandi, auk þess sem hefð geti stutt við aðra eignarheimild svo sem afsal. Gagnstefnandi telur vafalaust að land sé eignarhæft í þessu tilliti. Gagnstefnandi bendir á að 1. gr. hefðarlaga sé ætlað að taka af tvímæli um það að hefð verði unnin á verðmæti jafnvel þó það hafi verið í opinberri eigu. Í þessu sambandi er bent á að umrætt land sé afgirt, þó þannig að fénaður komist sums staðar yfir vatnsföll. Aðrir en eigandinn hafi ekki nýtt landið nema með samþykki hans og hafi gagnstefndi ekki sýnt fram á annað. Gagnstefnandi kveðst hafa sýnt fram á fullkomin umráð með því að banna aðilum not eignarinnar og með því að ráðstafa eigninni með löggerningi. Skilyrði hefðar séu því fyrir hendi. Niðurstaða óbyggðanefndar um að stefnandi hafi ekki sýnt fram á eignarhefð á því sé algerlega órökstudd og röng. Gagnstefnandi telur að þegar ofangreint sé virt í heild sé ljóst að landsvæði það sem hér um ræðir sé í grundvallaratriðum ólíkt Landmannaafrétti og Auðkúluheiði. Heimildir um landnám, ítök og nýting séu með þeim hætti að sameignarafréttur þessi sé fullkomið eignarland. Margháttuð viðurkenning ríkisins á því að hér sé um eignarland að ræða sé þó mikilvægasta sönnun þess að hér sé um eignarland að ræða. Gagnstefnandi kveður því hafa verið haldið fram af fræðimönnum og komi það einnig fram í greinargerð með þjóðlendulögunum að enga nauðsyn beri til að allt land sé háð eignarrétti að einkarétti. Grundvöllurinn undir þjóðlendulögunum sé því í eðli sínu mjög veikur. Þetta beri að hafa í huga við mat á því hvort land skuli teljast þjóðlenda, en ljóst sé að þjóðlendulögin leggi þær byrðar á alla er telji til eignarréttar yfir landssvæðum á hálendinu að færa fram rök og heimildir fyrir eignartilkalli sínu. Þessar byrðar séu hinsvegar ekki lagðar á aðra landeigendur í landinu. Það beri því að gæta meðalhófsreglunnar við úrlausn mála. Þjóðlendulögunum sé ekki ætlað að svipta menn eign sinni. Óbyggðanefnd hafi að mati gagnstefnanda gert óraunhæfar kröfur til hans um sönnun fyrir eignartilkalli sínu að Framafrétti Biskupstungna. Gagnstefnandi telur að með úrskurði óbyggðanefndar hafi verið brotið gegn ákvæði 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu um bann við mismunun eins og það ákvæði sé túlkað með hliðsjón af 1. gr. samningsviðauka nr. 1. Gagnstefnandi byggir á því að ríkisvaldið hafi margsinnis viðurkennt, þannig að bindandi sé, að umrætt land innan ofangreindrar landamerkjalýsingar sé undirorpið fullkomnum eignarrétti, og því verði ekki hnekkt nú, mörg hundruð árum síðar. Hafi ríkið haft þann rétt sé hann löngu fallinn niður fyrir tómlæti. Varakröfu sína byggir gagnstefnandi á þeim sjónarmiðum að verði ekki fallist á að landsvæðið sé í óskiptri sameign allra jarðeigenda í Biskupstungum þá sé ljóst að hreppsfélagið sé eigandi landsins. Byggist þetta einkum á hefðarsjónarmiðum sem og sjónarmiðum um tilgang sveitarfélaga auk þess sem túlka megi lög um afrétti allt frá lögbókunum gömlu til okkar daga, með þeim hætti að hreppsfélögin teljist eigendur sameignarafrétta. Megi einnig vísa til nýbýlatilskipunarinnar og nýbýlalaga um þetta. Samkvæmt elstu heimildum hafi sveitarfélögin farið með þessa sameign byggðarmanna og því ljóst að sé ekki fallist á að jarðeigendur séu ekki eigendur afréttarins þá sé hreppsfélagið, sem lögpersóna, eigandi þess. Þrautavarakröfu sína styður gagnstefnandi þeim rökum að Framafréttur hafi verið nýttur af Biskupstungnamönnum til beitar og er þeirri niðurstöðu óbyggðanefndar mótmælt að svo hafi ekki verið. Skipulögð hafi verið fjárleit á svæðið af hreppsnefnd Biskupstungnahrepps og því ljóst að landið teljist til afréttar Biskupstungna. XI Málsástæður og lagarök gagnstefnda, íslenska ríkisins, vegna gagnstefnu Svönu Einarsdóttur XI.1. Til stuðnings frávísunarkröfu Gagnstefndi heldur því fram að þegar gagnstefnandi hafi höfðað gagnsökina með birtingu gagnstefnu 18. desember 2002 hafi málshöfðunarfrestur samkvæmt 19. gr. þjóðlendulaga nr. 58/1998, verið liðinn. Gagnstefna til sjálfstæðs dóms verði aðeins byggð á 2. og 3. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Heimildin til gagnsakar feli aðeins í sér það réttarfarshagræði að um kröfur, sem geti eftir eðli sínu talist gagnkröfur, verði fjallað um í sama málinu. Dómkröfur í gagnsök til sjálfstæðs dóms verði engu að síður að uppfylla önnur málshöfðunarskilyrði, eftir atvikum að mál sé höfðað innan þess frests sem lög mæli sérstaklega fyrir um. Sé málshöfðunarfrestur liðinn leiði það að mati gagnstefnda sjálfkrafa til þess að máli beri að vísa frá dómi, enda ekki á valdi málsaðila að semja um lengri frest. Heimildarákvæði 28. gr. laga nr. 91/1991 til að höfða gagnsök til sjálfstæðs dóms leiði því ekki til þess að gagnstefnandi sé óbundinn af ótvíræðum málshöfðunarfresti 19. gr. þjóðlendulaga. Frávísunarkrafa gagnstefnda er einnig á því byggð að gagnkröfur og málatilbúnaður uppfylli ekki skilyrði laga nr. 91/1991 og geti ekki talist dómhæfar. Fyrsta krafa gagnstefnanda sé í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2000, en í aðalsök hafi gagnstefndi gert kröfu um að úrskurðinum verði hnekkt á þann hátt sem viðurkenningarkrafa lúti að. Verði því ekki séð að gagnkrafan sé nauðsynleg umfram það sem felast myndi í sýknukröfu gagnstefnanda af kröfugerð gagnstefnda í aðalsök. Önnur krafa gagnstefnanda lúti að því að afla dóms til viðurkenningar á réttindum sem gagnstefnandi telji að aðrir en hún sjálf eigi með henni. Krafan sé því andstæð 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, þar sem segi að vísa skuli máli frá dómi, ef þeir sem eiga óskipt réttindi sækja ekki mál í sameiningu. Þá sé krafan óljós þar sem krafist sé viðurkenningar á „hlutdeild í einkaeignarrétti”, sem hún telji að aðrir eigi einnig. Dómkröfu um hlutdeild án nánari afmörkunar kveður gagnstefndi svo óljósa og ómarkvissa að ekki sé unnt að leggja efnisdóm á hana. Einnig krefjist gagnstefnandi þess að Biskupstungnaafréttur teljist ekki til þjóðlendna, en að slíkri kröfu yrðu fleiri að eiga aðild. Fyrir liggi að sögulegar heimildir um Framafrétt annars vegar og afrétt norðan vatna hins vegar séu að mörgu leyti mismunandi. Á Framafrétt hafi Tungnamenn rekið fé sitt og nýtt gróður landsins svo lengi sem menn muni. Hvað afrétt norðan vatna áhræri þá liggi fyrir að Biskupstungnahreppur hafi keypt afréttarlandið af nokkrum kirkjum og hafi með þeim kaupum verið framseld bein eignarréttindi, geti þau ekki verið á hendi héraðsmanna, heldur sveitarfélagsins sjálfs, enda sveitarfélög sjálfstæðar lögpersónur, sem átt geti eignir og borið skyldur. Í gagnstefnu sé ekki á neinn hátt reynt að rökstyðja hvernig þessi munur geti komið til álita varðandi meint réttindi gagnstefnanda. Varakrafa gagnstefnanda er að mati gagnstefnda ódómhæf, en þar sé leitast við að skilgreina inntak þjóðlenduhugtaksins á allt annan hátt en leiði af lögum nr. 58/1998. Í kröfunni séu þannig málsástæður gerðar að lagarökum andstætt meginreglum einkamálaréttarfars og lögum um meðferð einkamála, krafan varði ókomin atvik og alls kyns ímynduð álitamál eða kröfu um athafnir eða athafnaleysi „þar til lokadómur er genginn”. Þannig sé kröfugerðinni til dæmis ætlað að hafa einhvers konar réttaráhrif áður en dómur gengur um hana. Sé krafan öll augljóslega ódómhæf og einstök efnisatriði í henni ekki studd útskýringum eða lagarökum í gagnstefnu. Krafan sé því svo vanreifuð að vísa beri henni frá dómi. XI.2. Til stuðnings sýknukröfum Af hálfu gagnstefnda er því haldið fram að þegar Ísland hafi verið numið hafi séreignarréttur verið viðurkenndur, en einungis í þeim mæli, að eignartaka hafi orðið að fara fram í fullri sátt við landvætti og ekki hafi mátt nema víðara land, en unnt hafi verið að ná umráðum yfir á einum degi eftir tilteknum reglum, sem öllum hafi þótt eðlilegt að fara eftir. Gagnstefndi telur að í Landmannaafréttardómi hinum fyrra hafi fengist dómafordæmi um að beinn eignarréttur fylgi ekki landi héraðsmanna og með dómi Hæstaréttar í Landmannaafréttarmáli hinu síðara hafi fengist sú niðurstaða að íslenska ríkið ætti ekki grunneignarrétt að löndum utan eignarlanda. Vegna þess dóms hafi það verið lögfest með lögum nr. 58/1998, að slík landsvæði væru eign íslensku þjóðarinnar. Fjölmargir dómar Hæstaréttar frá Landmannaafréttarmáli hinu fyrra hafi staðfest það enn frekar, að einungis þau lönd sem numin hafi verið í öndverðu séu eignarlönd og ennfremur þurfi slíkur beinn eignarréttur að haldast við með einhverjum þeim hætti, sem viðurkennt sé í íslenskri lögfræði. Þannig liggi það fyrir að eignarlönd hafi átt sitt hámark í lok landnámsaldar, en síðan halli undan fæti þar til nokkur aukning hafi orðið á eignarlöndum á grundvelli nýbýlatilskipunar 1776 og síðan nýbýlalaga á 19. öld. Við kröfugerð um þjóðlendumörk í Biskupstungum fyrir óbyggðanefnd og síðan í aðalsök sé að meginstefnu til byggt á því, að mörk eignarlanda séu þau sömu og landnámsmörk. Sunnan þjóðlendukröfulínu ríkisins séu eignarlönd, sem hafi verið numin til eignar, en ofan og norðan þjóðlendulínu sé þjóðlenda, sem að einhverju leyti hafi verið tekin til beitarafnota í öndverðu fyrir afréttarfé og að öllu leyti á síðari tímum. Vísað er til stefnu í aðalsök varðandi nám og mörk landnáma. Ofan þessarar landnámslínu, sem einnig sé kröfulína íslenska ríkisins séu þjóðlendur, sem sumpart séu innan landamerkja fjalljarðanna eða í sameiginlegum afréttarsvæðum. Gagnstefndi telur að til ýmissa annarra atriða verði að líta, varðandi afrétti Biskupstungna en hvað varði Biskupstungurnar almennt. Af hálfu Biskupstungnahrepps og eigenda lögbýla í Biskupstungum hafi verið krafist viðurkenningar á beinum eignarrétti að landsvæðinu fyrir óbyggðanefnd, sem ekki hafi fallist á kröfuna í úrskurði sínum. Í þessari gagnsök sé þess aðallega krafist, að viðurkennt verði að afrétturinn sé háður óskoruðum einkaeignarrétti eigenda jarða í Biskupstungum og gagnstefnandi sem eigandi jarðarinnar Helludalur I og II eigi hlutdeild í þeim einkaeignarrétti og afrétturinn teljist ekki til þjóðlendna. Verði um þessar kröfur fjallað saman, en fyrst sé þess að geta að í báðum tilvikum sé kröfum um viðurkenningu beins eignarréttar mótmælt, hvort sem um sé að ræða eigendur jarða í Biskupstungum eða gagnstefnanda sérstaklega með hlutdeildarkröfu sína. Gagnstefndi heldur því fram að land sem nytjað er til beitar og smalað af fjallskilastjórn sé að meginreglu þjóðlenda, land sem nytjað er til búrekstrar með byggingum og öðrum mannvirkjum sé hins vegar eignarland. Afréttir Biskupstungnamanna séu samkvæmt því þjóðlenda. Kenningar fræðimanna um beinan eignarrétt að landi miðist við að hann verði til fyrir mannanna verk. Á Framafrétti sé ekki um slíkt að ræða. Einungis hafi verið af svæðinu beitarnot og skógartekja. Hvað varði afrétt norðan vatna séu til staðar mannvistarleifar, sem taldar séu vera eftir seljabúskap sem heimilaður hafi verið í almenningum. Gagnstefndi vísar til þess að ekki hafi verið gerð landamerkjaskrá um Biskupstungnaafrétt í kjölfar setningar landamerkjalaga 1882. Yfirlýsing oddvita Biskupstungnahrepps 15. apríl 1979 hafi verið fyrsta heildstæða lýsingin á merkjum afréttar Biskupstungna norðan vatna. Hún sé samin tæpum hundrað árum eftir gildistöku upphaflegu landamerkjalaganna og sé langt frá því að þessi lýsing hafi fengið þá meðferð, sem landamerkjalög mæli fyrir um varðandi landamerkjabréf. Í 2. gr. fjallskilareglugerðar nr. 408/1996 sé einungis lýst vestur- og austurmörkum afréttarins. Gagnstefndi kveðst mótmæla varakröfu gagnstefnanda, en hún eigi sér ekki stoð í lögum og ekki sé vísað til réttarheimilda henni til stuðnings. Málsástæður og lagarök gagnstefnda vegna gagnstefnu Bláskógabyggðar XII.1. Til stuðnings frávísunarkröfu Gagnstefndi vísar til sömu raka og fram koma til stuðnings frávísunarkröfu hans í gagnsök varðandi gagnstefnanda, Svönu Einarsdóttur. Þá lítur gagnstefndi svo á að dómkröfur gagnstefnanda og málatilbúnaður hans í gagnsök geti ekki talist í samræmi við meginreglur einkamálaréttarfars eða 24., 25. og 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Í fyrsta lagi sé krafist ógildingar á úrskurði óbyggðanefndar að því leyti að Framafréttur teljist þjóðlenda. Þá sé þess krafist að Hagafell og land vestan Hagavatns, norðan við Læmið, innan staðarmarka Bláskógabyggðar, sem nánar sé auðkennt á meðfylgjandi uppdrætti, verði viðurkennt eignarland. Hvorki í kröfugerð né gagnstefnu sé að finna nánari útskýringu á því hverra eignarland er átt við, þ.e. hvort um sé að ræða eignarland gagnstefnanda eða annarra. Gagnstefnandi krefjist þess jafnframt að „afrétturinn sé óskipt sameign allra jarðeigenda í Biskupstungum“. Ekki sé nánar skilgreint hvaða afrétt gagnstefnandi á við eða hvaða jarðeigendur hann eigi við. Kröfugerðin að því leyti sem hún horfi til viðurkenningar á tilkalli til hlutdeildar í óskiptri sameign eða að um fullkomið eignarland sé að ræða hljóti við þessar aðstæður að teljast í bága við 18. gr. laga nr. 91/1991. Varakrafa að Bláskógabyggð sé eigandi afréttarins, sem nánar er afmarkaður, virðist ganga lengra en aðalkrafa um eignarréttindi hvort sem litið sé á kröfurnar sjálfar eða rökstuðning fyrir þeim. Málatilbúnaður að þessu leyti sé því mótsagnakenndur og ekki í rökréttu samhengi. Gagnstefndi hafnar því einnig að um geti verið að ræða gilt málsóknarumboð, sem stutt er í gagnstefnu við 2. mgr. 11. gr. þjóðlendulaga. Ákvæði það varði einungis upprekstrarrétt, en geti ekki veitt gagnstefnanda heimild til að krefjast viðurkenningar á eignarréttindum fyrir dómi á þann hátt sem gert er. Þá kveður gagnstefndi ekki reifað í stefnu um hvaða umbjóðendur, eigendur eða jarðir sé að ræða. Þótt réttlætanlegt kunni að vera að nota heitið Biskupstungur til einföldunar í ýmsu samhengi, svo sem gagnstefnandi hafi gert, séu orðin „allra jarðeigenda í Biskupstungum” ekki nógu skýr þannig að efnisdómur verði lagður á dómkröfur svo orðaðar án nánari útskýringar. Aðild málsins í gagnsök af hálfu gagnstefnanda sé því vanreifuð. Einnig er á því byggt að málsástæður séu óljósar og ekki í samræmi við e-lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 þar sem ekki sé útskýrt nægjanlega hvernig þær gætu orðið dómkröfum til stuðnings. Þá sé einnig vísað í aðra stefnu um annað landsvæði um málsástæður, sem augljóslega uppfylli ekki nefnt ákvæði laga um meðferð einkamála. Málsástæður til stuðnings varakröfu í gagnstefnu séu einnig óljósar og ómarkvissar þar sem einungis sé vísað til hefðarsjónarmiða og tilgangs sveitarfélaga í ljósi laga um afrétti, lögbókanna gömlu, nýbýlatilskipunar og nýbýlalaganna. Ekki sé hins vegar útskýrt nánar í stefnu hvernig þessi sjónarmið eða heimildir geti stutt kröfu um fullkominn eignarrétt sveitarfélags að afréttinum. Byggt er á því að framangreint eigi í raun einnig við um þrautavarakröfu, um að þargreint land verði talið afréttareign. XII.2. Til stuðnings sýknukröfum Gagnstefndi heldur því fram að sunnan þjóðlendukröfulínu ríkisins séu eignarlönd, sem numin hafi verið til eignar, en ofan og norðan þjóðlendulínu sé þjóðlenda, sem að einhverju leyti hafi verið tekin til beitarafnota í öndverðu fyrir afréttarfé og að öllu leyti á síðari tímum. Nám hafi verið sá háttur sem hafður hafi verið á frumstofnun eignarréttar að landi hérlendis og meðal annarra germanskra þjóða. Byggt er á því að í Biskupstungum séu landnámsmörk þau sömu og mörk eignarlanda og þjóðlendu. Vísað er til stefnu í aðalsök varðandi nám og mörk landnáma. Málsástæðum í gagnstefnu varðandi beinan eignarrétt byggðan á námi er þannig mótmælt, hvort sem í hlut eigi þeir aðilar, sem skírskotað er til í aðalkröfu í gagnsök eða í varakröfu í gagnsök. Gagnstefndi telur gagnstefnanda byggja mál sitt á sömu meginsjónarmiðum og málsástæðum og komi fram í stefnu sveitarfélagsins vegna „afréttar norðan vatna“ án þess að þær séu tilteknar sérstaklega og reifaðar. Þeim mótmælir gagnstefndi. Varðandi Framafrétt sé til ýmissa annarra atriða að líta, en hvað varði Biskupstungurnar almennt. Af hálfu Biskupstungnahrepps og eigenda lögbýla í Biskupstungum hafi verið krafist viðurkenningar á beinum eignarrétti að landsvæðinu fyrir óbyggðanefnd, sem ekki hafi fallist á kröfuna í úrskurði sínum. Í þessari gagnsök sé þess aðallega krafist, að viðurkennt verði að afrétturinn sé óskipt sameign allra jarðeigenda í Biskupstungum, en til vara að sveitarfélagið Bláskógarbyggð sé eigandi afréttarins. Verði um þessar kröfur fjallað saman, en fyrst sé þess að geta að í báðum tilvikum sé kröfum um viðurkenningu beins eignarréttar sveitarfélagsins eða jarðeigenda mótmælt. Á það er fallist að afréttarréttur til Framafréttar sé á hendi eigenda lögbýla í Biskupstungum og fylgi þannig jörðunum sjálfum, en því er alfarið mótmælt að sveitarfélagið eigi að afréttinum nein bein eða óbein eignarréttindi. Einu tilvikin hérlendis, að sveitarfélög geti átt rétt til afréttar er að slíkt hafi orðið fyrir framsal. Því sé þannig farið um marga afrétti t.d. í Húnavatnssýslu og afrétt norðan vatna. Þá telur gagnstefndi ákvæði 3. málsgreinar 1. greinar laga nr. 6/1986 um afréttarmálefni og fjallskil o.fl. mæla gegn eignaraðild gagnstefnanda að afréttinum. Þar segi að séu sveitarfélög sameinuð og skulu þá umdæmi fjallskiladeilda haldast óbreytt frá því sem áður hafi gilt og upprekstrarréttur standa óbreyttur miðað við eldri skipan nema um annað sé samið. Gagnstefndi vísar til þess að í gagnstefnu sé lögð á það sérstök áhersla, að Framafréttur hafi verið nytjaður af eigendum jarða í Biskupstungum allt frá landnámsöld, en hreppsfélagið farið með málefni afréttarins f.h. landeigenda allt frá stofnun þess. Gagnstefndi kveðst fallast á þessa lýsingu, en leggi í hana aðra merkingu en gagnstefnandi. Gagnstefndi byggir þannig sérstaklega þjóðlendukröfur sínar á upplýsingum um nytjar þrætulandsins og telur að af tilteknum nytjum megi greina hvernig eignarhald sé að landi. Land sem nytjað sé til beitar og smalað af fjallskilastjórn kveður gagnstefndi að meginreglu vera þjóðlendu, land sem nytjað er til búrekstrar með byggingum og öðrum mannvirkjum sé hins vegar eignarland. Framafréttur Biskupstungnamanna sé í flokki þess fyrrnefnda, þjóðlenda. Kenningar fræðimanna um beinan eignarrétt að landi miðist við að hann verði til fyrir mannanna verk. Á Framafrétti sé ekki um slíkt að ræða. Af svæðinu hafi einungis verið beitarnot og skógartekja. Gagnstefndi kveður afréttarrétt í raun ekkert annað en ítak og fram að lögtöku þjóðlendulaga hafi afréttir, aðrir en eignarafréttir, verið ítök í land í einskis eigu, sem nú sé að lögum eign íslenska ríkisins f.h. íslensku þjóðarinnar. Ítök þekkist víða um land þar sem áhöld kunni að vera um grunnrétt. T.d. eigi ýmsar jarðir ítök í almenningsfjörum við Skaftárós án þess að eiga fjörurnar sjálfar. Ákveðnir máldagar samkvæmt tilskipun konungs hafi að vísu verið taldir áreiðanleg gögn, en þeir hafi ekkert gildi haft um annað en tilskipunin kvað á um, þ.e. eignarhald að heimajörð kirkna. Gagnstefndi kveður mikinn mun á lögafréttum gömlu lögbókanna og almenningum, en hann lúti ekki að beinum eignarrétti, heldur afnotarétti. Hvort tveggja flokkist sem þjóðlenda að mati gagnstefnda. Ekki verði af umfjöllun gagnstefnanda um þetta séð að hvaða leyti niðurstaða óbyggðanefndar sé öndverð þessu. Lögafréttir hafi þeir afréttir verið nefndir, þar sem tvær eða fleiri jarðir hafi átt afnotarétt að. Væri ein jörð rétthafi hafi ekki þurft samskiptareglur. Almenningar hafi svo verið það land utan eignarlanda, sem fjórðungsmenn og síðar þjóðin átti jafnan rétt til og giltu um þau not samskiptareglur þær, sem finna má í Grágás og Jónsbók. Gagnstefndi bendir á þá staðreynd varðandi þinglýsingu á kaupsamningi um vatnsréttindi í Hvítá árið 1918, að þinglýsingin hafi farið fram með þeirri athugasemd, að seljanda hafi skort þinglýsta eignarheimild. Þannig hafi legið fyrir á þessum tíma að hreppurinn hafi ekki haft neina eignarheimild fyrir því landi, sem vatnsréttindin hafi tilheyrt og hafi því þessi vatnssölusamningur verið háður sömu annmörkum um vanheimild og samningurinn, sem gerður var á sínum tíma um Búrfell og Skeljafell og óbyggðanefnd hefur úrskurðað ógildan svo bindandi sé, en þeim úrskurði óbyggðanefndar hafi ekki verið skotið til dómstóla. Gagnstefndi kveður gagnstefnanda ekki hafa reynt að rökstyðja hvernig á jafnræðisregluna geti reynt í málinu með þeim hætti sem gagnstefnandi telji. Hér sé ekki verið að ráða fram úr ágreiningi fyrir stjórnvaldi, heldur dómstóli. Sömuleiðis sé ekki vitað til þess að ríkisvaldið hafi viðurkennt eignarland á Hellisheiði, heldur hafi ríkið þvert á móti mætt í dómsmáli, sem varðaði hluta af Hellisheiði og krafist frávísunar eignarréttarkröfu meðal annars á þeim grundvelli að þrætuland væri þjóðlenda. Gagnstefndi kveður einmitt verkefni nefndarinnar að skilgreina mörk milli eignarlanda og þjóðlendu og þau mörk hafi verið samkvæmt niðurstöðu óbyggðanefndar syðri jaðar Framafréttar. Ekki megi gleyma því í allri rökræðu um þessi mál, að í þjóðlendumálum sé tekist á um skilgreiningu á tveimur eignarformum. Því landi sem sé í einkaeigu og svo landi íslensku þjóðarinnar. Bæði þessi eignarform njóti verndar stjórnarskrár. Engin eignarréttarleg skerðing hafi því átt sér stað. Í stefnu í aðalsök hafi verið greint frá afstöðu íslenska ríkisins til hefðarréttar við skilgreiningu á beinum eignarrétti gagnvart þjóðlendu. Með vísan til hefðarlaga og dómafordæma hafi sú regla verið talin gilda að einungis mætti hefða land, sem gæti verið undirorpið beinum eignarrétti. Á engum tíma Íslandssögunnar hafi verið unnt að hefða þjóðlendu. Þar sem Framafréttur sé einungis þjóðlenda utan eignarlanda, komi hefðarréttur ekki til álita. Ennfremur sé tekið undir sjónarmið óbyggðanefndar í úrskurði sínum um að gagnstefnandi hafi ekki sýnt fram á eignarhefð. Gagnstefndi telur að lengi hafi verið ljóst að þjóðlendur hafi verið til bæði hið efra og hið ytra. Í þjóðlendumálum í Árnessýslu hafi einungis reynt á mörk eignarlanda að hálendinu. Það útiloki ekki að í síðari málum verði tekist á um þjóðlendur á láglendi og þá reyni auðvitað á sömu sönnunarreglur og lagasjónarmið og beitt hafi verið í fyrri málum. Gagnstefndi mótmælir því að ríkisvaldið hafi margsinnis viðurkennt, þannig að bindandi sé að umrætt land innan ofangreindra landamerkjalýsinga sé undirorpið fullkomnum eignarrétti. Líta verði til þess að samkvæmt 40. grein stjórnarskrár sé það einungis löggjafarvaldið, sem geti ráðstafað fasteignum ríkisins. Verði þannig að leggja alla sönnunarbyrði á gagnstefnanda um þessa fullyrðingu. XII.3. Um varakröfur gagnstefnanda Gagnstefndi kveður hreppaskipan forna á Íslandi, án þess að upphaf þeirra sé nákvæmlega vitað. Fyrst í stað hafi stærð hreppa verið miðuð við 20 býli og verkefnin fyrst og fremst fátækraframfærsla. Síðar hafi yfirstjórn fjallskilamála færst á hreppana, sem aftur hafi skipað fjallskilastjórnir. Með þessu fyrirkomulagi hafi jarðeigendur ekki verið að afsala hreppunum rétti sínum til afréttanna. Þannig komi hefðarsjónarmið eða sjónarmið um tilgang sveitarfélaga ekki til álita varðandi varakröfuna um að sveitarfélagið sé eigandi Framafréttar. Sveitarfélag verði einungis eigandi afréttar með gerningi inter vivos. XII.4. Um þrautavarakröfu gagnstefnanda Af hálfu gagnstefnda er vísað til úrskurðar óbyggðanefndar varðandi landsvæði það sem þrautavarakrafa tekur til. Fyrir liggi að Laugardalshreppur hafi talið austurmörk afréttar síns liggja vestan við þetta land og hafi því ekki gert kröfu til landsins. Hafi það verið niðurstaða óbyggðanefndar í máli 3/2000, að afréttarmörk þess hrepps séu þar rétt greind og aðrir hafi ekki kallað til eignarréttinda inn á þetta svæði. Segi í úrskurði óbyggðanefndar að engra heimilda njóti við sem bent geti til þess að þetta svæði hafi nokkurn tíma verið undirorpið beinum eignarrétti. Af hálfu Biskupstungnahrepps hafi þannig ekki verið sannað að landsvæði þetta sé eignarland hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Þá hafi heldur ekki verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Jafnframt séu engar heimildir um að landsvæði þetta hafi verið nýtt að staðaldri til sameiginlegrar sumarbeitar fyrir búfé Biskupstungnamanna. Óbyggðanefnd hafi ekki talið það vera á hennar færi að ákvarða einstökum aðilum eða öðrum víðtækari réttindi en bein og ótvíræð yfirlýsing viðkomandi kveði skýrlega á um. Undir þessi framanrituðu rök óbyggðanefndar tekur gagnstefndi og byggir á því sem þar komi fram til varnar kröfugerð gagnstefnanda. XIII Niðurstöður dómsins. Í 19. gr. laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta er kveðið á um að sá sem ekki vilji una úrskurði óbyggðanefndar skuli höfða einkamál innan sex mánaða frá útgáfudegi þess Lögbirtingablaðs sem útdráttur úr úrskurði er birtur í og er þá unnt að leggja til úrlausnar dómstóla hverja þá kröfu sem gerð hefur verið fyrir nefndinni. Samkvæmt þessu lagaákvæði eiga dómstólar úrlausn um allar ákvarðanir óbyggðanefndar, enda er það meginregla íslenskra laga að þau mál sæti úrlausn dómstóla sem ekki eru skýrlega undan lögsögu þeirra tekin, sbr. 2. og 60. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. XIII.1. Um aðalsökina XIII.1.1. Almennt Í 1. gr. þjóðlendulaga eru hugtökin eignarland, þjóðlenda og afréttur skilgreind. Þannig er t.d. hugtakið afréttur notað sem lýsing á ákveðnum afnotaréttindum, s.s. beitarréttindum, en ekki tilteknu landsvæði eða eignarformi lands. Eitt af grundvallarsjónarmiðum í eignarrétti er að sá sem telur til eignarréttinda yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu ef það er dregið í efa. Í I. kafla athugasemda við frumvarp til þjóðlendulaga er vikið að því að ekki skuli lögfesta sérstakar sönnunarreglur eða lagaskilyrði fyrir því að land teljist eignarland í merkingu laganna, heldur ráðist það af almennum sönnunarreglum og réttarheimildum sem færðar verði fram í hverju tilviki. Stefndu telja sig eigendur þess lands sem um er deilt í máli þessu og verða því samkvæmt ofangreindri meginreglu að færa fram heimildir fyrir eignarrétti sínum. Þeir hafa lagt fram landamerkjabréf til stuðnings eignarrétti sínum, auk þess sem þeir styðjast m.a. við hefðarsjónarmið, líkur á upphaflegu námi landsins, nýtingu jarða þeirra og væntingar þeirra og annarra til eignarhalds á landsvæði því sem um er deilt. Efni sérhverrar eignarheimildar verður að kanna fyrir sig, en það er dómsins að meta gildi einstakra eignarheimilda innbyrðis, sem stutt geta hver aðra. Dómurinn metur og hvaða áhrif nýting lands, m.a. ráðstafanir eigenda með löggerningum, skyldur þeirra til greiðslu gjalda vegna jarða sinna sem og væntingar þeirra og annarra til eignarhalds eigi að hafa í þessu sambandi. Allt frá tíma Grágásar hefur verið gert ráð fyrir því í íslenskum lögum að landsvæði jarðar væri afmarkað með landamerkjum, eins og fram kemur í úrskurði óbyggðanefndar. Með landamerkjalögum nr. 5/1882 var þó fyrst kveðið á um almenna skyldu landeiganda eða umráðamanns jarðar til að setja glögg landamerki fyrir jörð sinni, þar sem þau voru ekki fyrir, halda þeim við og skrásetja. Þá segir og í úrskurði óbyggðanefndar að frá tíma Grágásar og fram á þennan dag hafi landeigandi átt beitarrétt innan landamerkja jarðar sinnar, vatnsréttindi, réttindi til reka fyrir sínu landi og rétt til jarðefnatöku. Jarðeigendur hafa og að sama skapi átt lögákveðnum skyldum að gegna og hefur höfuðskylda þeirra falist í skattgreiðslum. Dómurinn fellst á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að almennt megi gera ráð fyrir að jörð sé landsvæði sem upphaflega hafi verið ráðstafað úr einstökum landnámum, stofnað til nýbýlis á eða eignarhefð unnin yfir og að tilgangur með stofnun jarðar hafi verið að stunda þar búskap árið um kring. Nýting lands innan landamerkja jarðar hljóti að ráðast af búskaparháttum á hverjum tíma og einstakir hlutar landsins og hlunnindi nýtt um lengri eða skemmri tíma ár hvert. Innan jarðarinnar geti jafnvel verið land sem ekki verði nýtt til landbúnaðar. Eigandi hafi farið með umráð og hagnýtingu innan merkja jarðar sinnar og gert ráðstafanir með löggerningum, og hún hafi gengið að erfðum á sama hátt og gildi um eignarland almennt. Þá fellst dómurinn og á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að hvorki verði ráðið af eldri né yngri löggjöf að land innan merkja jarðar hafi mismunandi eignarréttarlega stöðu og að heimaland jarðar sýnist að jafnaði hafa tekið til alls lands henni tilheyrandi, gagnstætt hins vegar afréttum. Þannig hafi almennt ekki verið gert ráð fyrir skiptingu jarðar í heimaland, sem undirorpið var sérstakri og meiriháttar nýtingu og annað land, úthaga eða afréttarland, í takmarkaðri notkun, þótt einstök dæmi um slíka skiptingu finnist þó. Dómurinn fellst og á þá ályktun óbyggðanefndar að heimaland jarðar nái til alls lands henni tilheyrandi, nema sérstök frávik leiði til annars og að land sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum sé eða hafi verið jörð eða hluti hennar, teljist beinum eignarrétti háð. Um afrétti segir meðal annars í niðurstöðum óbyggðanefndar að af heimildum verði ráðið að landnámsmenn hafi numið land einungis til fullrar eignar. Með tilliti til uppruna afrétta megi flokka þá í þrennt. Í fyrsta lagi samnotaafrétt, sem hafi verið í sameiginlegum notum jarða í tilteknu sveitarfélagi eða á afmörkuðu svæði. Réttur til þeirra hafi orðið til með því að íbúar sveitarfélagsins hafi tekið viðkomandi landsvæði til sumarbeitar fyrir búpening og eftir atvikum annarra takmarkaðra nota. Í öðru lagi hafi verið um að ræða afrétti sem tilheyrðu einstökum jörðum, lögpersónum eða stofnunum, fyrst og fremst kirkjum. Rekstur búfjár annarra aðila á þann afrétt hafi þá einungis verið heimill gegn greiðslu afréttartolls. Og í þriðja lagi sé um að ræða land eða hluta lands einstakra jarða sem hafi verið lagt til afréttar. Löggjafinn hafi ráðstafað eignarréttindum á samnotaafréttum til annarra en afréttarhafa og ekki lagt á þá sömu skyldur og eigendur jarða. Þá segir í úrskurði óbyggðanefndar að í stað þeirra almennu heimilda til umráða, hagnýtingar og ráðstöfunar sem eigandi jarðar hafi haft varðandi jörð sína, hafi einungis verið fyrir hendi heimild til takmarkaðrar nýtingar á samnotaafrétti. Beinn eignarréttur verði ekki byggður á slíkum notum. Í ljósi framangreinds fellst dómurinn á þá niðurstöðu óbyggðanefndar að almennt teljist vera líkur fyrir því að land sem samkvæmt fyrirliggjandi heimildum hafi verið samnotaafréttur teljist þjóðlenda. Dómurinn telur að meta verði í hverju tilviki fyrir sig hvort tiltekinn afréttur einstakrar jarðar eða stofnunar, t.d. afréttur í eigu kirkna, hafi verið undirorpinn beinum eignarrétti. Afsöl og /eða aðrar eignarheimildir gefi þó vísbendingar um beinan eignarrétt. XIII.1.2. Nám Dómurinn telur hæpið að draga afdráttarlausar ályktanir af takmörkuðum lýsingum í Landnámu um hvort í öndverðu hafi verið stofnað til eignarréttar yfir landi með námi. Afar óljóst er í hvaða tilgangi Landnáma var skrifuð. Aldur hennar og óljós uppruni gerir það og að verkum að gildi hennar sem sönnunargagn í dómsmáli verður að telja mjög takmarkað hvað varðar stofnun eignarréttar, sérstaklega hvað varðar mörk einstakra landnámsjarða til fjalla, auk þess sem lýsingar Landnámuhandrita eru um margt ónákvæmar og óljósar. Þannig telur dómurinn engan veginn fært að álykta að landsvæði hafi alls ekki verið numin, ef merkjalýsingu Landnámu er ábótavant eða hún óglögg. XIII.1.3. Hefð Stefnandi hefur haldið því fram að hefð sé yfirfærsla eignarréttinda við tiltekin skilyrði en geti aldrei talist frumstofnun eignarréttar. Samkvæmt 1. gr. hefðarlaga nr. 46/1905 má vinna hefð á hverjum hlut, jafnt fasteign sem lausafé, er verið getur eign einstakra manna, án tillits til þess hvort hluturinn var áður einskis manns eign eða opinber eign. Að mati dómsins leikur ekki vafi á því að til takmarkaðra eignarréttinda var unnt að stofna yfir afrétti eða í almenningum og af því megi draga þá ályktun að einnig hafi verið mögulegt að stofna til eignarhefðar á slíkum svæðum, þótt skilyrði fyrir því að eignarhefð verði unnin á landi utan landamerkja séu þröng. Telja verður að í 1. gr. hefðarlaga felist viðurkenning löggjafans á því að hefð sé annar frumstofnunarháttur eignarréttar. Af því sem fram hefur komið í málinu verður ekki annað séð en að skilyrði hefðar um óslitið eignarhald af hálfu eigenda jarða stefndu séu uppfyllt hvað varðar þá hluta jarða stefndu sem um er deilt í máli þessu. Þannig hefur ekki verið sýnt fram á að aðrir en eigendur jarða stefndu hafi nýtt jarðirnar nema með samþykki þeirra. Ekkert hefur komið fram sem hnekkt geti þeirri fullyrðingu að lönd þau sem til umfjöllunar eru í máli þessu séu öll afgirt, þó þannig að fénaður frá Hlíðabæjum geti gengið óhindrað um lönd allra jarðanna. Þá liggur fyrir að stefndu hafa hagnýtt jarðir sínar, gert ráðstafanir með löggerningum og komið fram sem eigendur þeirra um langa hríð. Að mati dómsins styðja framangreind hefðarsjónarmið kröfur stefndu um að land innan landamerkja jarða þeirra teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. XIII.1.4. Gildi landamerkjabréfa Tilgangur með setningu landamerkjalaga nr. 5/1882 var m.a. að koma fastri og áreiðanlegri skipan á landamerki og fyrirbyggja óvissu um þau og einnig að skapa hentugan grundvöll fyrir nýtt fasteignamat. Setning þeirra var þannig þáttur í viðleitni löggjafans til að skapa traustan grundvöll undir sölu, veðsetningu og skattlagningu jarða og annarra fasteigna. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að ljóst sé að landamerkjalögin mæli fyrir um formsatriði, svo sem hvernig landamerki skuli úr garði gerð og hvað skuli koma fram í landamerkjaskrá, en landamerkjabréf feli ekki í sér sönnun um beinan eignarrétt yfir því landsvæði sem afmarkað er. Það auki þó gildi þeirra ef eigendur eða fyrirsvarsmenn aðliggjandi jarða hafi áritað þau um samþykki sitt. Skorti slíkt samþykki komi til samanburðar við landamerkjabréf eigenda aðliggjandi jarða. Af hálfu íslenska ríkisins hefur því verið haldið fram að þar sem enginn hafi áritað landamerkjabréf þeirra jarða sem fjallað er um í máli þessu hvað varðar merki við afrétti hafi þau ekkert gildi hvað varðar afmörkun á eignarlandi jarðanna og aðliggjandi þjóðlendu. Hvað varðar þessa röksemd má taka undir með stefndu að ætla verður að fyrirsvarsmenn grannjarða hafi haft ríka hagsmuni af því að koma í veg fyrir að sameiginlegt beitarland væri skert með rangri lýsingu landamerkja. Verður þvert á móti að líta svo á að í áritun fyrirsvarsmanna grannjarða felist mikilvæg vísbending um að landamerkjum hafi einmitt verið lýst í landamerkjabréfi í samræmi við það sem talið hafi verið rétt á þeim tíma. Þá telur dómurinn það hafa þýðingu að eigendur jarða, sem afmarkaðar voru með slíku þinglýstu landamerkjabréfi, hafa komið fram gagnvart handhöfum ríkisvalds og öðrum sem eigendur þessa tiltekna lands, hafa greitt skatta og skyldur af jörðinni eins og henni var lýst í landamerkjabréfi og gert um hana ráðstafanir sem eigendur. Dómurinn telur þannig að hafi bréf verið þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarðarinnar, án athugasemda yfirvalda eða ágreinings við nágranna eða sveitarfélag, gefi það sterka vísbendingu um að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt var talið. Þegar svo háttar til verður því ekki lagt á landeigendur, að sýna hvort land innan landamerkja jarðarinnar, samkvæmt landamerkjabréfi, hafi verið var numið í upphafi og fram á órofa framsal eignarréttinda til þeirra frá landnámi. XIII.1.5. Fjallskil Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að löggjafinn hafi um langan aldur mælt fyrir um skyldur landeigenda til að smala jarðir sínar. Þá hafi líka tíðkast að land einstakra jarða sé nýtt sem beitiland með svipuðum hætti og afréttir, þannig að viðkomandi landsvæði sé alfarið tekið undir fjallskilaframkvæmd. Í slíkum tilvikum gefi fjallskil enga vísbendingu um eðli eignarhalds að landi, en auk þessa geti svo háttað til að upplýsingar skorti um framkvæmd smölunar á viðkomandi landsvæði. Í ljósi framangreinds er fallist á þau sjónarmið sem fram koma í úrskurði óbyggðanefndar að ekki verði dregnar víðtækar ályktanir um eignarrétt að landi af upplýsingum um framkvæmd fjallskila að fornu og nýju. Niðurstaða dómsins um einstakar jarðir XIII.1.6. Úthlíðartorfa Dómurinn hefur komist að þeirri niðurstöðu að heimaland jarðar taki að jafnaði til alls lands innan landamerkja hennar. Getur það því ekki ráðið úrslitum um mörk eignarlands og þjóðlendu í Úthlíðartorfu að yfirlandskiptanefnd taldi árið 1965 að land norðan tiltekinnar línu yrði ekki nýtt til vetrarbeitar, enda verður að líta til þess að gróðurfar og nýtingarmöguleikar lands breytast mjög frá einum tíma til annars, meðal annars vegna breytinga á veðráttu og búskaparháttum. Í niðurstöðum óbyggðanefndar um Úthlíðartorfuna er rækilega gerð grein fyrir heimildum þar sem Úthlíðar er getið, en fyrstu lýsingu á landamerkjum Úthlíðar er að finna í vísitasíubók Brynjólfs biskups Sveinssonar 3. febrúar 1646. Lýsingu á landamerkjum Úthlíðartorfu er að finna í heimildum frá árunum 1646, 1800, 1829 og 1885 og segir í úrskurði óbyggðanefndar að ekki verði annað séð en að heimildum frá 1646, 1800 og 1829 beri saman við landamerkjabréf Úthlíðar með hjáleigunum Stekkholti og Hrauntúni frá 1885. Fyrirliggjandi gögn bendi því til þess að landamerkjum jarða í Úthlíðartorfu sé rétt lýst í landamerkjabréfi dagsettu 14. maí 1885. Til stuðnings og sönnunar eignarrétti sínum hafa stefndu meðal annars lagt fram landamerkjabréf. Það er áritað um samþykki vegna allra fyrirsvarsmanna aðliggjandi jarða nema Haukadals og Efstadals. Landamerkjabréf Haukadals er hins vegar áritað um samþykki eigenda og ábúenda jarða Úthlíðar og ber landamerkjabréfum jarðanna saman um mörk þeirra. Enda þótt eigendur Efstadals og Úthlíðar áriti ekki bréf hvors annars ber lýsingum þeirra saman um að mörk jarðanna séu um Brúará. Þá er ljóst að lýsingu fyrirsvarsmanna Laugardalshrepps og Biskupstungnahrepps á mörkum afréttanna að landi Úthlíðartorfu ber saman við landamerkjabréf Úthlíðartorfu. Landamerkjabréf Úthlíðar er þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarða í Úthlíðartorfu og aðliggjandi jarða. Að því virtu sem að framan er rakið um landamerkjabréf og sönnunargildi þeirra í ljósi fyrrgreindra athugasemda með þjóðlendulögum um sönnunarreglur, er það mat dómsins að athugasemdalaus landamerkjabréf, einkum ef þau fara ekki í bága við eldri heimildir, bendi til beins eignarréttar. Í málinu hefur ekki annað komið fram en að allt land innan landamerkja jarðarinnar samkvæmt landamerkjabréfi hafi og verið nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Mikla þýðingu hefur að þinglýstir eigendur hafa um langt skeið gengið út frá því að merkjum sé rétt lýst og eigendur grannjarða virt og viðurkennt merkin. Þá hefur Mannréttindadómstóll Evrópu sérstaklega litið til þess í úrlausnum sínum um eignarrétt hvaða væntingar menn máttu hafa um eignarhald sitt, þegar litið var til athafna eða athafnaleysis ríkisvalds gagnvart réttindunum. Til að skera úr um eignartilkall að Úthlíðartorfu er þó nauðsynlegt að horfa einnig til annarra eignarheimilda, s.s. hefðar, en náin tengsl geta verið milli tveggja eða fleiri eignarheimilda. Af því sem fram hefur komið í málinu verður ekki annað séð en að þau skilyrði hefðar að um óslitið eignarhald hafi verið að ræða af hálfu eigenda Úthlíðartorfu séu uppfyllt. Ekki erannað komið fram í málinu en að aðrir en eigendur Úthlíðartorfu hafi einungis nýtt landið með samþykki eigendanna. Ekkert hefur komið fram sem hnekkt geti þeirri fullyrðingu stefndu að lönd þau sem til umfjöllunar eru í máli þessu, séu öll afgirt, þó þannig að fénaður frá Hlíðabæjunum geti gengið um lönd allra jarðanna.. Úthlíðartorfa er afgirt að norðvestanverðu frá Laugardalshreppi. Þá liggur fyrir að eigendur jarða í Úthlíðartorfu hafa hagnýtt jörðina, gert ráðstafanir með löggerningum og komið fram sem eigendur um langa hríð. Að öllu framangreindu virtu telur dómurinn hefðarsjónarmið styðja eignartilkall stefndu til þessa landsvæðis. Með vísan til þess sem að framan greinir um framkvæmd fjallskila að fornu og nýju verða heldur ekki dregnar víðtækar ályktanir um eignarrétt að Úthlíðartorfu af upplýsingum um framkvæmd fjallskila þar. Í stefnu eru með óljósum hætti reifaðar tilgátur um að hluti jarðarinnar Úthlíðar hafi verið undanskilinn á stólsjarðauppboði 1794. Ekkert hefur komið fram í málinu sem styður þær tilgátur stefnanda og ber að hafna þeim. Samkvæmt ofangreindu er það niðurstaða dómsins að land jarða í Úthlíðartorfu, svo sem það er afmarkað í landamerkjabréfi frá 14. maí 1885, teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. XIII.1.7. Austurhlíð Landamerkjum Austurhlíðar er fyrst lýst í þinglýstu lögfestubréfi frá 4. júní 1840. Í kjölfar þess að landamerkjalögin tóku gildi árið 1882 var gert landamerkjabréf fyrir Austurhlíð og hjáleiguna Stritlu. Landamerkjum jarðarinnar er lýst heildstætt í landamerkjabréfi 16. desember 1883. Landamerkjabréfið er þinglesið 10. júní 1885 og innfært í landamerkjabók sýslumanns. Fyrirliggjandi gögn benda og til þess að landamerkjum Austurhlíðar sé rétt lýst í fyrrnefndu landamerkjabréfi. Landamerkjabréfið er áritað um samþykki fyrirsvarsmanna allra aðliggjandi jarða nema Arnarholts, en landamerkjabréf þeirrar jarðar er hins vegar áritað um samþykki eiganda og ábúanda Austurhlíðar. Landamerkjabréf Austurhlíðar var þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarðanna. Í málinu hefur ekki annað komið fram en að allt land innan landamerkja jarðanna samkvæmt landamerkjabréfi hafi og verið nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma og að eigendur jarðanna hafi farið með umráð og hagnýtingu þeirra. Að því virtu sem að framan er rakið um landamerkjabréf og sönnunargildi þeirra í ljósi ofangreindra athugasemda með þjóðlendulögum um sönnunarreglur, er það mat dómsins að athugasemdalaus landamerkjabréf, einkum ef þau fara ekki í bága við eldri heimildir, bendi til beins eignarréttar. Með vísan til afmörkunar dómsins á hugtakinu heimaland, þess að þinglýstir eigendur hafa um langt skeið haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að merkjum jarða þeirra sé rétt lýst og nýtingar eigenda jarðarinnar og ráðstafana þeirra með löggerningum, svo og með skírskotun til framangreindra hefðarsjónarmiða og með hliðsjón af dómum Mannréttindadómstóls Evrópu varðandi væntingar manna til eignarhalds, þegar litið er til athafna eða athafnaleysis ríkisvalds gagnvart réttindunum, er það niðurstaða dómsins að land jarða í Austurhlíðartorfu, svo sem það er afmarkað í landamerkjabréfi frá 16. desember 1883 teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. XIII.1.8. Neðridalur Til stuðnings og sönnunar eignarrétti sínum hafa stefndu vegna Neðradals meðal annars lagt fram landamerkjabréf, en landamerkjum Neðradals er fyrst lýst í landamerkjabréfi frá 5. júní 1885, sem þinglesið var 6. júní 1885 og innfært í landamerkjabók sýslumanns. Eldri heimildir um landamerki jarðarinnar eru ekki fyrir hendi. Landamerkjabréfið er áritað af öllum fyrirsvarsmönnum aðliggjandi jarða og sömuleiðis hefur fyrirsvarsmaður Neðradals áritað landamerkjabréf aðliggjandi jarða. Þá hefur ekkert annað komið fram en að allt land innan landamerkja jarðarinnar Neðradals samkvæmt landamerkjabréfi hafi verið nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Eigendur jarðarinnar hafa farið með umráð landsins og hagnýtingu og gert ráðstafanir á sama hátt og um eignarland almennt. Landamerkjabréf Neðradals er þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarðanna. Að því virtu sem að framan er rakið um landamerkjabréf og sönnunargildi þeirra í ljósi ofangreindra athugasemda með þjóðlendulögum um sönnunarreglur, er það mat dómsins að athugasemdalaus landamerkjabréf, einkum ef þau fara ekki í bága við eldri heimildir, bendi til beins eignarréttar. Með vísan til afmörkunar dómsins á hugtakinu heimaland, þess að þinglýstir eigendur hafa um langt skeið haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að merkjum jarða þeirra sé rétt lýst og nýtingar eigenda jarðarinnar og ráðstafana þeirra með löggerningum, svo og með skírskotun til framangreindra hefðarsjónarmiða og með hliðsjón af dómum Mannréttindadómstóls Evrópu varðandi væntingar manna til eignarhalds, þegar litið er til athafna eða athafnaleysis ríkisvalds gagnvart réttindunum, er það niðurstaða dómsins að land Neðradals, svo sem það er afmarkað í landamerkjabréfi frá 5. júní 1885 teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. XIII.1.9. Helludalur I og II Til stuðnings og sönnunar eignarrétti sínum hefur eigandi Helludals I og II meðal annars lagt fram landamerkjabréf, en landamerkjum Helludals er fyrst lýst í landamerkjabréfi frá 5. júní 1885, sem þinglesið var 6. júní 1885 og innfært í landamerkjabók sýslumanns. Elstu heimild um Helludal er hins vegar að finna í jarðabók frá 1597 og var jörðin þá eign Skálholtskirkju. Helludals er einnig getið í jarðabókum frá árinu 1686, 1695 og 1709. Jörðin var seld undan Skálholtskirkju á stólsjarðauppboðinu 17. júní 1790 og komst þá í einkaeigu. Jarðarinnar er jafnframt getið í jarðabókum 1847 og 1861. Landamerkjabréf Helludals er áritað af öllum aðliggjandi jörðum og sömuleiðis hefur fyrirsvarsmaður Helludals áritað landamerkjabréf aðliggjandi jarða. Þá hefur ekkert annað komið fram en að allt land innan landamerkja jarðarinnar Helludals samkvæmt landamerkjabréfi hafi verið nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Eigendur jarðarinnar hafa farið með umráð hennar og hagnýtingu og gert ráðstafanir á sama hátt og um eignarland almennt. Landamerkjabréf Helludals er þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarðanna. Að því virtu sem að framan er rakið um landamerkjabréf og sönnunargildi þeirra í ljósi ofangreindra athugasemda með þjóðlendulögum um sönnunarreglur, er það mat dómsins að athugasemdalaus landamerkjabréf, einkum ef þau fara ekki í bága við eldri heimildir, bendi til beins eignarréttar. Með vísan til afmörkunar dómsins á hugtakinu heimaland, þess að þinglýstir eigendur hafa um langt skeið haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að merkjum jarða þeirra sé rétt lýst og nýtingar eigenda jarðarinnar og ráðstafana þeirra með löggerningum, svo og með skírskotun til framangreindra hefðarsjónarmiða og með hliðsjón af dómum Mannréttindadómstóls Evrópu varðandi væntingar manna til eignarhalds, þegar litið er til athafna eða athafnaleysis ríkisvalds gagnvart réttindunum, er það niðurstaða dómsins að land jarðanna Helludals I og II, svo sem það er afmarkað í landamerkjabréfi frá 5. júní 1885 teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. XIII.1.10. Haukadalstorfa Stefndi Werner Ívan Rasmusson er þinglesinn eigandi spildu úr Haukadal með Bryggju en Haukadalstorfa skiptist í jarðirnar Haukadal I, II og III, Bryggju, Laug og Tortu. Óumdeilt er að umrædd spilda er utan þess landsvæðis sem stefnandi hefur dregið kröfulínu sína um. Stefndi átti ekki heldur aðild að ágreiningi um land Haukadalstorfu fyrir óbyggðanefnd og því ekki aðild að úrskurði óbyggðanefndar. Ber því að sýkna þennan stefnda af kröfum stefnanda vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í máldögum frá 1269, máldaga frá fyrri hluta 14. aldar, Vilkinsmáldaga frá 1397 og Gíslamáldaga frá 1570 er Haukadals getið. Jarðarinnar er einnig getið í jarðabókum 1686, 1695 og 1709. Jörðin var seld undan Skálholtskirkju á stólsjarðauppboði 1. október 1794 og komst þá í einkaeign. Þá er jarðarinnar getið í jarðabókum 1847 og 1861. Í þessum heimildum er þó ekkert fjallað um landamerki Haukadals. Fyrstu lýsinguna á landamerkjum Haukadals er að finna í vísitasíubók Brynjólfs biskups Sveinssonar frá 1646 og er landamerkjum jarðarinnar lýst þar. Þá var landamerkjum jarðarinnar lýst í landamerkjabréfi 22. nóvember 1883 og var það fyrir Haukadal og hjáleigurnar Tortu, Bryggju og Laug. Bréfinu var þinglýst 26. maí 1884 og innfært í landamerkjabók sýslumanns. Til stuðnings og sönnunar eignarrétti sínum hafa eigendur jarða í Haukadalstorfu meðal annars lagt fram landamerkjabréf. Í úrskurði óbyggðanefndar kemur fram að á landamerkjabréfi Haukadals sé sá galli að það hafi ekki hlotið formlega staðfestingu fyrirsvarsmanna aðliggjandi jarða, Múla, Gýgjarhóls og Kjarnholta, svo og Biskupstungnahrepps. Lýsir því óbyggðanefnd landamerkjabréfum þessara jarða og kemst að þeirri niðurstöðu að ekki verði annað séð en að landamerkjabréfi jarðarinnar beri saman við einu eldri heimildina um merki jarðarinnar, fyrrnefnda vísitasíubók frá 1646 og bréfið hafi jafnframt verið áritað af hálfu fyrirsvarsmanna fjögurra aðliggjandi jarða, bréf þeirrar fimmtu áritað af hálfu fyrirsvarsmanns Haukadals og lýsingum þriggja þeirra beri saman um merki við Haukadal. Loks beri lýsingu marka afréttar saman við landamerkjalýsingu Haukadals. Með vísan til úrskurðar óbyggðanefndar er það mat dómsins að af fyrirliggjandi gögnum verði ráðið að landamerkjum í Haukadalstorfu sé rétt lýst í landamerkjabréfi 22. nóvember 1883. Þá hefur ekkert annað komið fram en að allt land innan landamerkja jarða í Haukadalstorfu samkvæmt fyrrnefndu landamerkjabréfi hafi verið nýtt eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma. Eigendur jarðanna hafa farið með umráð og hagnýtingu þeirra og gert ráðstafanir á sama hátt og um eignarland almennt. Landamerkjabréf Haukadals er þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarðanna. Landamerkjabréf Múla, Neðradals, Helludals, Úthlíðar, Hóla, Brúar, Gýgjarhóls og Kjarnholta eru einnig þinglesin. Að því virtu sem að framan er rakið um landamerkjabréf og sönnunargildi þeirra í ljósi ofangreindra athugasemda með þjóðlendulögum um sönnunarreglur, er það mat dómsins að athugasemdalaus landamerkjabréf, einkum ef þau fara ekki í bága við eldri heimildir, bendi til beins eignarréttar. Með vísan til afmörkunar dómsins á hugtakinu heimaland, þess að þinglýstir eigendur hafa um langt skeið haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að merkjum jarða þeirra sé rétt lýst og nýtingar eigenda jarðarinnar og ráðstafana þeirra með löggerningum, svo og með skírskotun til framangreindra hefðarsjónarmiða og með hliðsjón af dómum Mannréttindadómstóls Evrópu varðandi væntingar manna til eignarhalds, þegar litið er til athafna eða athafnaleysis ríkisvalds gagnvart réttindunum, er það niðurstaða dómsins að land Haukadals, svo sem það er afmarkað í landamerkjabréfi frá 5. júní 1885 teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Dómurinn fellst og á þau rök óbyggðanefndar, að ekki haggi þessari niðurstöðu tilgreining á hluta kirkjunnar í heimalandi Haukadals, þar sem tilgreining þessi er ekki sönnun þess að innan marka jarðarinnar hafi verið annars konar land, með aðra stöðu að eignarrétti en eignarland. XIII.1.11. Hólar Elsta heimild um Hóla er í máldaga frá fyrri hluta 14. aldar og er Hóla einnig getið í jarðabókum árin 1686, 1695, 1709, 1847 og 1861. Landamerkjum jarðarinnar er fyrst lýst í landamerkjabréfi 21. maí 1884. Bréfið er þinglesið 26. maí 1884 og innfært í landamerkjabók sýslumanns. Þá er bréfið áritað um samþykki fyrirsvarsmanna aðliggjandi jarða, þ.e. Brattholts, Brúar, Kjóastaða og Haukadals. Landamerkjabréfinu ber og í aðalatriðum saman við lýsingu á merkjum Tunguheiðar í lögfestu frá 1829 og dómi aukadómþings Árnessýslu frá 23. febrúar 1980. Biskupstungnahreppur keypti jörðina árið 1958 og lagði hana til afréttar. Landamerkjabréf Hóla er þinglesið, fært í landamerkjabók og á því byggt síðan um merki jarðarinnar. Landamerkjabréf Brattholts, Brúar, Kjóastaða og Haukadals eru einnig þinglesin og á þeim byggt um merki jarðanna. Jörðin fór í eyði um miðja 20. öld, en Biskupstungnahreppur keypti hana árið 1959 og lagði til afréttar. Ekki hefur annað komið fram í málinu en að eigendur jarðarinnar hafi fram að því nýtt hana eftir búskaparháttum og aðstæðum á hverjum tíma, farið með umráð hennar og hagnýtingu og gert ráðstafanir um hana á sama hátt og gildi um eignarland almennt. Að því virtu sem að framan er rakið um landamerkjabréf og sönnunargildi þeirra í ljósi ofangreindra athugasemda með þjóðlendulögum um sönnunarreglur, er það mat dómsins að athugasemdalaus landamerkjabréf, einkum ef þau fara ekki í bág við eldri heimildir, bendi til beins eignarréttar. Með vísan til afmörkunar dómsins á hugtakinu heimaland, þess að þinglýstir eigendur hafa um langt skeið haft réttmæta ástæðu til að vænta þess að merkjum jarða þeirra sé rétt lýst og nýtingar eigenda jarðarinnar og ráðstafana þeirra með löggerningum, svo og með skírskotun til framangreindra hefðarsjónarmiða og með hliðsjón af dómum Mannréttindadómstóls Evrópu varðandi væntingar manna til eignarhalds, þegar litið er til athafna eða athafnaleysis ríkisvalds gagnvart réttindunum, er það niðurstaða dómsins að land Hóla, svo sem það er afmarkað í landamerkjabréfi frá 21. maí 1884 teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. XIII.1.12. Tunguheiði Tunguheiði er afréttarland, sem dæmt var eign Bræðratungukirkju með dómi aukadómþings Árnessýslu frá 23. febrúar 1980. Málið var rekið sem eignardómsmál á grundvelli þágildandi ákvæða einkamálalaga um eignardómsmál, sbr. nú XVIII. kafla laga nr. 91/1991. Í málinu tóku íslenska ríkið og Biskupstungnahreppur til varna. Í dóminum er mörkum Tunguheiðar lýst. Í niðurstöðu dómsins segir meðal annars að ekki liggi ljóst fyrir hvernig Tunguheiði hafi orðið kirkjueign, en heimildir bendi til þess að á Tunguheiði hafi fremur verið litið sem eignarland en afrétt. Lega Tunguheiðar þyki einnig renna stoðum undir það að eðlilegra sé að telja landsvæði þetta eignarland en afrétt. Íslenska ríkið var aðili að máli þessu og var dóminum ekki áfrýjað. Í dóminum var með beinum hætti tekin afstaða til grunneignarréttar að Tunguheiði og niðurstaða dómsins að Tunguheiði væri háð beinum eignarrétti Bræðratungukirkju. Bindandi úrlausn um beinan eignarrétt að Tunguheiði liggur því fyrir og verður Tunguheiði því ekki talin til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. XIII.2. Gagnsakir Svönu Einarsdóttur og Bláskógabyggðar. Stefnandi hefur krafist frávísunar gagnsaka stefndu, Svönu Einarsdóttur og Bláskógabyggðar. Mál þetta höfðaði stefnandi með stefnu birtri 11. október 2002, sem þingfest var 20. nóvember 2002. Gagnstefna Svönu Einarsdóttur var birt 18. desember 2002 og gagnstefna Bláskógabyggðar 17. desember 2002. Báðar gagnsakir voru því höfðaðar innan mánaðar frá þingfestingu málsins, sbr. 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í 19. gr. þjóðlendulaga nr. 58/1998 er sérstaklega kveðið á um að sá sem ekki vilji una úrskurði óbyggðanefndar skuli innan sex mánaða frá útgáfudegi þess Lögbirtingablaðs sem útdráttur úr úrskurði er birtur í höfða einkamál. Mál þetta var þingfest 15 dögum áður en málshöfðunarfrestur samkvæmt þjóðlendulögum rann út. Almennt er litið á heimild til höfðunar gagnsakar sem réttarfarshagræði til handa stefnda. Þegar meta á hvort hinn sérstaki málshöfðunarfrestur 19. gr. þjóðlendulaga útiloki höfðun gagnsakar, verður að líta til þess að aðili stjórnsýslumáls, sem hlíta vill úrskurði að því tilskildu að gagnaðili geri það, er illa settur ef stefna er birt honum undir lok málshöfðunarfrests. Hætta er á að miklir hagsmunir verði fyrir borð bornir, ef hinn sérstaki málshöfðunarfrestur þjóðlendulaganna ætti að útrýma möguleikanum á að höfða gagnsök. Einnig þykir rétt að hafa hér hliðsjón af ákvæðum 3. mgr. 153. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um heimild til gagnáfrýjunar eftir lok áfrýjunarfrests. Hinn sérstaki málshöfðunarfrestur sem kveðið er á um í 19. gr. laga nr. 58/1998 getur því ekki að mati dómsins komið í veg fyrir að fjallað verði um gagnsakir í máli þessu. Gagnsökum verður því ekki vísað frá dómi af þessum sökum. Af orðalagi fyrstu gagnkröfu Svönu Einarsdóttur verður ekki annað ráðið en að um sömu efniskröfu sé að ræða og sýknukröfu hennar í aðalsök, en um hana hefur verið fjallað í dómi þessum. Önnur krafa þessa gagnstefnanda er að Biskupstungnaafréttur sé háður óskoruðum einkaeignarrétti eigenda jarða í Biskupstungum og gagnstefnandi sem eigandi jarðanna Helludalur I og II eigi hlutdeild í þeim einkaeignarrétti og afrétturinn teljist ekki til þjóðlendna. Krafa þessi lýtur að viðurkenningu réttinda sem gagnstefnandi telur að aðrir eigi í sameiningu með henni, þ.e. aðrir eigendur jarða í Biskupstungum. Þar sem krafa er höfð uppi um hagsmuni annarra eigenda jarða í Biskupstungum, og þeir eiga ekki aðild að gagnsök verður að vísa þessari kröfu gagnstefnanda frá dómi með vísan til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Varakrafa gagnstefnanda er sömu annmörkum háð, þar sem krafan varðar hagsmuni og réttindi eigenda Biskupstungnaafréttar, en að auki er kröfunni ætlað að hafa réttaráhrif áður en ,,lokadómur er genginn” og krafan því svo óljós að ekki verður á hana lagður dómur, sbr. d- og e-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Síðastgreindum tveimur kröfum gagnstefnanda, Svönu, er með vísan til framangreinds vísað frá dómi. Gagnstefnandi, Bláskógabyggð, hefur krafist þess að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar í máli nr. 4/2000, ,,Biskupstungnaafréttur og efstu lönd í Biskupstungnahreppi” dags. 21. mars 2002, að því leyti að ,,Framafréttur” á Biskupstungnaafrétti teljist þjóðlenda. Jafnframt er þess krafist að Hagafell og land vestan Hagavatns, norðan við Læmið, innan staðarmarka Bláskógabyggðar verði viðurkennt eignarland. Þess er jafnframt krafist að viðurkennt verði að afrétturinn sé óskipt sameign allra jarðeigenda í Biskupstungum, en til vara að sveitarfélagið Bláskógabyggð sé eigandi afréttarins. Til þrautavara er þess krafist að Hagafell og nágrenni teljist afréttareign Bláskógabyggðar. Sá hluti kröfugerðar gagnstefnanda sem lýtur að viðurkenningu réttinda sem gagnstefnandi telur að aðrir eigi í sameiningu með honum, þ.e. að viðurkennt verði að afrétturinn sé óskipt sameign allra jarðeigenda í Biskupstungum er þeim annmörkum háður að krafa er höfð uppi um hagsmuni annarra en gagnstefnanda og þeir eiga ekki aðild að gagnsök. Verður af þessum sökum að vísa þessum hluta gagnkröfu Bláskógabyggðar frá dómi með vísan til 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991, sbr. og 4. mgr. 100. gr. sömu laga. Þar sem skilja verður kröfugerð gagnstefnanda að öðru leyti á þann veg að hann krefjist þess að úrskurði óbyggðanefndar verði hnekkt um það hvaða landsvæði teljist til þjóðlendu og um eignarréttindi innan þjóðlendu, koma kröfur hans að öðru leyti en að ofan greinir til efnislegrar úrlausnar, enda stendur 2. mgr. 11. gr. þjóðlendulaga því ekki í vegi að gagnstefnandi geri slíkar kröfur. Um Framafrétt segir í úrskurði óbyggðanefndar að elstu heimildir um afréttinn séu um ítök einstakra kirkna. Í sóknarlýsingu séra Björns Jónssonar á Torfastöðum 1839 segi um afrétt Biskupstungnamanna að hann liggi upp af Haukadalssókn til landnorðurs og sé almenningur. Þá segir í úrskurði óbyggðanefndar að í þeim heimildum sem raktar eru í úrskurðinum sé ekkert nánar fjallað um landamerki Framafréttar. Heildstæða lýsingu á landamerkjum Biskupstungnaafréttar sé að finna í yfirlýsingu oddvita Biskupstungnahrepps um afréttinn frá 15. apríl 1979 og í fjallskilareglugerðum segi ekkert um merki afréttarins fyrr en í þeirri núgildandi, sbr. 2. gr. fjallskilareglugerðar fyrir Árnessýslu austan vatna nr. 408/1996. Í fasteignabók frá 1918 segi að hreppurinn eigi afrétt ,,allmikinn vestan Hvítár og Hvítárvatns að jöklum” og jafnframt tekið fram að vatnsréttindi hafi verið seld í Hvítá og Hvítárvatni fyrir afréttarlandinu. Samningur þessi um sölu vatnsréttinda var þinglesinn, en gerð sú athugasemd í þinglýsingabækur að ekki yrði séð að seljandi hefði þinglýsta eignarheimild fyrir hinu selda. Í málinu liggur fyrir að í kjölfar setningar landamerkjalaganna árið 1882 var ekki gerð landamerkjalýsing um Biskupstungnaafrétt og er yfirlýsing oddvitans frá 15. apríl 1979 fyrsta heildstæða lýsingin á merkjum Framafréttar og er hún svohljóðandi: ,,Framafrétturinn nefnist einu nafni allt afréttarlandið sunnan Langjökuls, frá Hagafelli austur að Hvítárvatni og niður með Hvítá allt niður að Sandá. Hagavatn ræður mörkum milli afréttar Biskupstungnahrepps og Laugardals við Langjökul. Úr Hagavatni ræður Farið mörkum milli heimalanda og afréttar, þá Sandvatnið, og Sandá, þaðan austur í Hvítá”. Í úrskurðinum segir að til þess beri að líta að yfirlýsing þessi sé einhliða yfirlýsing oddvita fyrir hönd hreppsins á landamerkjum afréttarins og sé samin tæpum hundrað árum eftir gildistöku upphaflegu landamerkjalaganna. Þá verði ekki séð að hún hafi fengið þá meðferð sem landamerkjalög mæli fyrir um varðandi landamerkjabréf. Þá segir í úrskurðinum að í máldögum kirkjunnar á Torfastöðum frá 1331 segi að hún eigi ,,skogar teig j Sanndvatnzhlyd” og í Gíslamáldaga segi að kirkjan í Bræðratungu eigi ,, skógartungu undir Bláfelli”. Með öllu sé hins vegar óljóst hvort ítök þessi hafi verið í eignarlönd og hafi svo verið, hver hafi átt þau eignarlönd. Réttindin séu og almennt óljós, t.a.m. engar heimildir sem fyrir liggja um það hvernig kirkjurnar hafi eignast þessi réttindi. Af máldögum þessum verði því ekki ráðið að landsvæði það sem Framafréttur nái til hafi verið undirorpinn beinum eignarrétti. Undir framangreinda niðurstöðu renni stoðum að þar sem afréttarins er getið í skriflegum heimildum sé það í tengslum við upprekstrar- og afréttarnot. Þá liggi ekki annað fyrir í málinu en að réttur til þessa afréttar hafi í öndverðu orðið til á þann veg að íbúar Biskupstungnahrepps hafi tekið afréttarlandið til sumarbeitar fyrir búpening og til annarrar takmarkaðrar notkunar. Íbúar Biskupstungnahrepps hafi eftir því sem fyrir liggi í málinu haft hefðbundin afréttarnot í afréttinum, á sama hátt og gildi um samnotaafrétti almennt. Annars konar nýting komi fyrst til sögunnar á 20. öld, t.d. með sölu á vatnsréttindum og leigu á landi. Samkvæmt framangreindu, meðal annars því sem fyrir liggur um nýtingu afréttarins, þess að ekki var gert landamerkjabréf um afréttinn í kjölfar setningar landamerkjalaga 1882 og fyrrgreindrar athugasemdar í þinglýsingabók um að eiganda brysti þinglýsta eignarheimild fyrir sölu vatnsréttinda, er það niðurstaða dómsins að Framafréttur falli undir þá afmörkun sem að framan greinir um samnotaafrétt. Fallast má á með gagnstefnanda að beinn eignarréttur að afréttarlandi geti stofnast fyrir hefð, en gagnstefnandi hefur hins vegar ekki fært fram sönnun þess að skilyrðum eignarhefðar varðandi umrætt afréttarland hafi verið fullnægt, eins og notkun landsins hefur verið háttað. Gagnstefnandi hefur samkvæmt framansögðu ekki sýnt fram á að umrædd landsvæði hafi orðið undirorpið beinum eignarrétti og hefur ekki getað fært fram þinglýstar eignarheimildir til stuðnings kröfu sinni. Verður því að staðfesta niðurstöðu úrskurðar óbyggðanefndar um að landsvæðið teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Gagnstefnandi hefur gert kröfu um að tilgreint land kringum Hagafell verði viðurkennt eignarland hans. Í úrskurði óbyggðanefndar segir að engra heimilda njóti við sem bent gætu til þess að landvæði þetta hafi nokkurn tíma verið undirorpið beinum eignarrétti. Ekki hafi verið sannað að landsvæðið sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Ekki hafi heldur verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið á því unnin. Dómurinn fellst á framangreinda niðurstöðu óbyggðanefndar um að landsvæði þetta, vestan og norðan Hagavatns teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Í munnlegum skýrslum fyrir óbyggðanefnd kom fram að framangreint svæði hefði fram undir 1950 verið smalað af Biskupstungnamönnum annað haustið en Laugdælum hitt. Eftir það hafi fé Laugdæla ekki gengið í Hagafelli og Biskupstungnamenn alfarið skipulagt þar leitir. Eftir að Hagafellsjökull hafi hlaupið niður í Hagavatn, pestir herjað á fé og svæðið hafi verið afgirt, hafi Hagafell verið smalað af Hlíðabændum en fjallskilanefnd Biskupstungnamanna þó lagt til fimm fjallmenn í fyrstu leit. Dómurinn telur að leggja verði þessar skýrslur til grundvallar í málinu, enda ekkert fram komið sem dregur úr sannleiksgildi þeirra. Með hliðsjón af framansögðu er ekkert annað fram komið í málinu en að umrætt landsvæði hafi verið nýtt að staðaldri til sameiginlegrar sumarbeitar fyrir búfé Laugdæla og Biskupstungnamanna en síðar eingöngu Biskupstungnamanna. Eins og áður er fram komið hafa Laugardalshreppur og Biskupstungnahreppur, auk Þingvallahrepps, nú sameinast í sveitarfélagið Bláskógabyggð, sem er gagnstefnandi í málinu. Eins og óbyggðanefnd benti réttilega á, gerði Laugardalshreppur ekki kröfu varðandi umrætt landsvæði en getur þó ekki skaðað rétt Biskupstungnamanna til að gera tilkall til landsvæðisins sem afréttar. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að það landsvæði sem krafa gagnstefnanda tekur til kringum Hagafell teljist afréttur Bláskógarbyggðar. Í gagnstefnu Bláskógabyggðar er teflt fram sjónarmiðum um að óbyggðanefnd hafi brotið gegn meðalhófsreglu og jafnræðisreglu stjórnsýslulaga við meðferð málsins fyrir nefndinni. Fyrir liggur að óbyggðanefnd hefur því lögskipaða hlutverki að gegna samkvæmt 7. gr. laga nr. 58/1998 að kanna og skera úr um hvaða land teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og að úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna. Hluti af því landsvæði sem óbyggðanefnd ákvað að taka til meðferðar í máli nr. 4/2000 fellur innan landamerkja nokkurra jarða í Bláskógabyggð, samkvæmt þinglýstum landamerkjabréfum. Ljóst er að ágreiningur hefur verið uppi um hvar draga ætti mörk eignarlanda og þjóðlendna á þessu svæði og hefur því þannig verið haldið fram af hálfu stefnanda í máli þessu að hluti af landi umræddra jarða teljist til þjóðlendna. Með hliðsjón af framangreindu hlutverki óbyggðanefndar verður ekki fallist á með gagnstefnanda að nefndin hafi brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar með því að fjalla um og taka afstöðu til þess hvort landsvæði innan landamerkjalýsingar einstakra jarða kynnu að teljast til þjóðlendna. Óhjákvæmileg afleiðing þessa er sú að landeigendur þurfa að gera kröfur og færa fram gögn og aðrar heimildir um eignarrétt sinn. Ætla verður að önnur landsvæði til fjalla jafnt sem sjávar verði látin sæta sömu málsmeðferð eftir því sem nefndin telur nauðsynlegt til að rækja lögákveðið hlutverk sitt. Að mati dómsins hefur gagnstefnandi með engum hætti sýnt fram á að óbyggðanefnd hafi farið gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga við meðferð málsins. Þá hefur gagnstefnandi ekki heldur sýnt fram á að nefndin hafi ekki gætt samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti eða að ómálefnaleg sjónarmið hafi ráðið niðurstöðu nefndarinnar þannig að jafnræðisregla hafi verið brotin á gagnstefnanda. Ekki verður heldur talið að ríkisvaldið hafi fallist á að umrætt landsvæði sé undirorpið fullkomnum eignarrétti, enda hafa þær fullyrðingar ekki verið rökstuddar með neinum hætti. Tilefni er til þess í ljósi úrslita málsins að dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað. Þar sem hluti stefndu hefur fengið gjafsókn í máli þessu þykir þó rétt að málskostnaður falli niður milli stefnanda og tilgreindra gjafsóknarhafa. Þá þykir rétt í ljósi úrslita málsins að málskostnaður milli gagnstefnanda, Bláskógabyggðar og íslenska ríkisins falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnda Björns, Málfríðar, Hauks, Steinars, Magnúsar, Sigríðar, Neðra-Dals ehf., Bjarna, Más, Kristínar, Þóris, Vigdísar, Péturs, Gunnlaugs, Margrétar Sigríðar og Werners greiðist úr ríkissjóði, en hann er málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar hrl., sem þykir í ljósi umfangs málsins hæfilega ákveðin 1.700.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefndu Svönu, sem er ákvarðaður í einu lagi í aðal- og gagnsök hennar, greiðist úr ríkissjóði, en hann er málflutningsþóknun lögmanns hennar, Ragnars Aðalsteinssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin 400.000 krónur. Stefnandi, íslenska ríkið, greiði stefndu Ólafi Ívan Wernerssyni, sóknarnefnd Bræðratungusóknar og Minningarsjóði Ársæls Jónassonar hverju um sig 400.000 krónur í málskostnað. Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Ingveldur Einarsdóttir sem dómsformaður, Arngrímur Ísberg og Sigurður Tómas Magnússon. D ó m s o r ð: Í aðalsök er staðfestur úrskurður óbyggðanefndar frá 21.mars 2002 í málinu nr. 4/2000 um að land innan landamerkja jarða stefndu, Björns Sigurðssonar, Málfríðar Jónsdóttur, Hauks Þórðarsonar, Steinars Þórðarsonar, Magnúsar Kristinssonar, Sigríðar Guðmundsdóttur, Neðra-Dals ehf., Svönu Einarsdóttur, Bjarna Sigurðssonar, Más Sigurðssonar, Kristínar Sigurðardóttur, Þóris Sigurðssonar, Vigdísar Guðfinnsdóttur, Péturs Guðfinnssonar, Gunnlaugs Briem Pálssonar, Margrétar Sigríðar Pálsdóttur, sóknarnefndar Bræðratungusóknar, Minningarsjóðs Ársæls Jónassonar, Bláskógabyggðar vegna jarðarinnar Hóla og Ólafs Ívans Wernerssonar, eins og þau eru afmörkuð í landamerkjabréfum þeirra, teljist ekki til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998 og eru þessir stefndu sem og stefndi, Werner Ívan Rasmusson, sýkn af kröfum stefnanda, íslenska ríkisins. Í gagnsök er gagnstefndi, íslenska ríkið, sýkn af aðal- og varakröfum gagnstefnanda, Bláskógabyggðar, og er staðfestur úrskurður óbyggðanefndar í sama máli um að Framafréttur, eins og hann er afmarkaður í niðurstöðu úrskurðarins, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Fallist er á þrautavarakröfu gagnstefnanda um að land kringum Hagafell, eins og það er afmarkað í úrskurðinum, teljist afréttur Bláskógabyggðar. Vísað er frá dómi þeim hluta kröfu gagnstefnanda, Bláskógabyggðar, að viðurkennt verði að Framafréttur sé óskipt sameign allra jarðeigenda í Biskupstungum. Vísað er frá dómi síðari aðalkröfu og varakröfu gagnstefnanda, Svönu Einarsdóttur. Stefnandi, íslenska ríkið, greiði stefndu Ólafi Ívan Wernerssyni, sóknarnefnd Bræðratungusóknar og Minningarsjóði Ársæls Jónassonar, hverjum um sig 400.000 krónur í málskostnað. Málskostnaður milli stefnanda og stefnda, Bláskógabyggðar, fellur niður. Málskostnaður milli stefnanda og gjafsóknarhafa fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu, Björns, Málfríðar, Hauks, Steinars, Magnúsar, Sigríðar, Neðra-Dals ehf., Bjarna, Más, Kristínar, Þóris, Vigdísar, Péturs, Gunnlaugs, Margrétar og Werners, samtals 1.700.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Gjafsóknarkostnaður stefndu, Svönu, 400.000 krónur greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 743/2009
|
Fjármálafyrirtæki Skaðabætur Kröfugerð Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
Y var eigandi að hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóðinum Peningabréf Landsbankans ISK sem rekinn var af LV, en vörsluaðili sjóðsins var LÍ. Stjórn LV ákvað 6. október 2008 að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í sjóðnum og í kjölfar þess að Fjármálaeftirlitið skipaði skilanefnd yfir LÍ 7. október 2008 var sjóðnum slitið og sjóðfélögum, þar á meðal Y, greitt út 29. sama mánaðar í hlutfalli við eign hvers og eins. Útgreiðsluhlutfall fyrir sjóðinn var 68,8%. Y höfðaði mál þetta aðallega til heimtu tilgreindra skaðabóta úr hendi LV og LÍ, en til vara til viðurkenningar skaðabótaskyldu þeirra vegna verðrýrnunar á eignarhlutanum í umræddum sjóði, sem mætti rekja til „saknæmrar og ólögmætrar háttsemi“ þeirra við rekstur hans frá því að Y eignaðist þar hlut þangað til sjóðnum var slitið. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að LÍ hafi 5. desember 2008 fengið heimild til greiðslustöðvunar og samkvæmt 5. mgr. 98. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 2. gr. laga nr. 129/2008, hafi verið lagt bann við að dómsmál yrði höfðað gegn fjármálafyrirtæki meðan það nyti slíkrar heimildar. Ákvæði þetta hafi verið í lögum til 22. apríl 2009, en að þessu hafi ekki verið gætt við höfðun málsins í janúar 2009. Hvað varðaði aðalkröfu Y um skaðabætur kemur fram að hún miðaði að því að gera Y eins settan við slit sjóðsins og ef greitt hefði verið úr honum eftir dagsgengi hlutdeildarskírteina, sem síðast gilti áður en lokað var fyrir innlausn þeirra 6. október 2008. Engar viðhlítandi skýringar hefðu komið fram á því hvernig þetta innlausnarverð hefði átt að geta haldist óbreytt eftir 6. október 2008. Ekki hafi heldur verið reifað hvernig markaðssetning eða upplýsingar um sjóðinn gætu hafa vakið væntingar Y um að afleiðingar efnahagshruns gætu ekki haft áhrif á verðmæti hlutdeildarskírteina. Hugsanleg mismunun eigenda hlutdeildarskírteina í aðdraganda þess að lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra gæti aldrei staðið til þess að Y teldist eiga tilkall til að fá greidda sömu fjárhæð og aðrir kynnu ranglega að hafa fengið, heldur bæri Y lægri fjárhæð í hlutfalli við það, sem allir hefðu fengið að gættu jafnræði. Y hefði með málatilbúnaði sínum ekki leitast við að afmarka hvert tjónið gæti talist vegna þeirra atvika, sem hver málsástæða fyrir sig tæki til, og yrði því ekki fært að finna þar stoð fyrir skaðabótum, sem næmu lægri fjárhæð en í aðalkröfu. Hvað varðaði varakröfu Y um viðurkenningu á skaðabótaskyldu LV og LÍ kemur fram að þar væri engin afmörkun á því hver sú háttsemi gæti verið, sem þar væri rætt um. Kröfur Y væru af þessum ástæðum haldnar slíkum annmörkum að efnisdómur yrði ekki lagður á þær. Var málinu því vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi Landsvaki hf. skaut málinu til Hæstaréttar 18. desember 2009 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað til meðferðar og dómsálagningar á ný, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Aðaláfrýjandi Landsbanki Íslands hf. skaut málinu til Hæstaréttar 7. janúar 2010 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 27. apríl 2010. Hann krefst aðallega að aðaláfrýjendum verði í sameiningu gert að greiða sér 23.118.271 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. janúar 2009 til greiðsludags, en til vara að viðurkenndur verði réttur hans til skaðabóta sameiginlega úr hendi aðaláfrýjenda „vegna þeirrar rýrnunar sem varð á verðmæti eignarhluta hans í peningamarkaðssjóði Landsbankans, Peningabréf ISK, og rekja má til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi gagnstefndu við rekstur sjóðsins frá því að gagnáfrýjandi fjárfesti í sjóðnum og þar til honum var slitið 28. október 2008.“ Að þessu frágengnu krefst gagnáfrýjandi staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, en í öllum tilvikum verði aðaláfrýjendum sameiginlega gert að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda varð hann 16. nóvember 2005 eigandi að hlutdeildarskírteini í fjárfestingarsjóði, sem nefndist Peningabréf Landsbankans ISK og rekinn var af aðaláfrýjandanum Landsvaka hf., en svokallaður vörsluaðili sjóðsins var aðaláfrýjandinn Landsbanki Íslands hf. Í reglum fyrir sjóðinn, sem stjórn fyrrnefnda aðaláfrýjandans samþykkti 23. júlí 2008, sagði að hann ætti að veita „viðtöku fé frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og öðrum eignum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrirfram kunngerðri fjárfestingarstefnu sjóðsins og í samræmi við ákvæði laga um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði“. Sjóðnum væri ætlað að „ná góðri ávöxtun og dreifingu áhættu með því að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum að mati stjórnar Landsvaka hf. Fjárfest verður í skuldabréfum þegar henta þykir á hverjum tíma.“ Tekið var fram í reglunum að þessar skammtímakröfur gætu verið verðbréf og aðrar kröfur með ríkisábyrgð eða ábyrgð sveitarfélaga, bankavíxlar, svokölluð peningamarkaðsskjöl eða innlán, í hverjum flokki fyrir sig allt að 100% af eignum sjóðsins, og að auki skuldabréf fjármálafyrirtækja fyrir að hámarki 80% af eignum og önnur skuldabréf að hámarki 50%, en í engu tilviki var áskilin lágmarkseign sjóðsins í einstökum tegundum krafna. Til staðfestingar á hlutdeild í eignum sjóðsins skyldi gefa út hlutdeildarskírteini. Eigendur þeirra áttu að njóta „réttarstöðu lánadrottins gagnvart sjóðnum“ og jafns réttar til tekna hans og eigna í hlutfalli við eign sína. Engar takmarkanir áttu að vera á eigendaskiptum að hlutdeildarskírteinum, en aðaláfrýjandinn Landsvaki hf. bar skyldu til að leysa þau til sín á svokölluðu innlausnarvirði, sem reiknað yrði daglega, og átti það að ráðast af markaðsvirði samanlagðra eigna sjóðsins á útreikningsdegi að frádregnum skuldum „deilt niður á heildarfjölda útgefinna og óinnleystra hlutdeildarskírteina.“ Samkvæmt gögnum málsins ákvað stjórn aðaláfrýjandans Landsvaka hf. 6. október 2008 að fresta innlausn hlutdeildarskírteina í Peningabréfum Landsbankans ISK. Gagnáfrýjandi kveður eignarhlut sinn í sjóðnum þann dag hafa numið 74.097.022 krónum og hafa aðaláfrýjendur ekki andmælt því, en ekkert liggur fyrir um hvort hann hafi eignast þá hlutdeild í einu lagi 16. nóvember 2005 eða hvað greitt hafi verið fyrir hana. Fjármálaeftirlitið tók 7. október 2008 yfir vald hluthafafundar í aðaláfrýjandanum Landsbanka Íslands hf., vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd með heimild í 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Í framhaldi af því lét aðaláfrýjandinn Landsvaki hf. frá sér fara ódagsetta tilkynningu „til sjóðfélaga í Peningabréfum Landsbankans“, þar sem meðal annars var greint frá því að fjármálaeftirlitið hafi 17. október 2008 beint „þeim tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfasjóða að unnið yrði að slitum á öllum peningamarkaðssjóðum og sjóðfélögum greiddar út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins þannig að jafnræðis sé gætt.“ Útgreiðsluhlutfall fyrir Peningabréf Landsbankans ISK yrði 68,8% og greiðsla sem því svaraði lögð inn á innlánsreikning fyrir hvern eiganda hlutdeildarskírteinis 29. sama mánaðar. Þessu til samræmis var 50.978.751 króna lögð þann dag á innlánsreikning á nafni gagnáfrýjanda. Munaði þannig 23.118.271 krónu á fyrrgreindu innlausnarverði hlutdeildar gagnáfrýjanda, eins og það stóð 6. október 2008, og fjárhæðinni, sem hann fékk í hendur við slit sjóðsins. Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta 14. janúar 2009 aðallega til heimtu skaðabóta úr hendi aðaláfrýjenda að fjárhæð 23.118.271 króna eins og greinir í aðalkröfu hans fyrir Hæstarétti, en til vara til viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta eins og um ræðir í varakröfu. Með hinum áfrýjaða dómi voru aðaláfrýjendur sýknaðir af aðalkröfu gagnáfrýjanda, en varakrafa hans var á hinn bóginn tekin til greina á þann hátt að viðurkenndur var réttur hans til skaðabóta óskipt úr hendi aðaláfrýjenda „að því marki sem nánar greinir í forsendum dómsins, kafla III B“, svo sem sagði í dómsorði. II Krafa aðaláfrýjandans Landsvaka hf. fyrir Hæstarétti um ómerkingu hins áfrýjaða dóms er í fyrsta lagi reist á því að héraðsdómur hafi ranglega neitað honum um að leggja fram gögn í þinghaldi, þar sem málið var tekið til aðalmeðferðar, án þess að gagnaöflun hafi áður verið lýst lokið og í öðru lagi hafi niðurstaða málsins í héraði ráðist af svokölluðum stöðulistum fyrir peningamarkaðssjóðinn á nánar tilgreindum dögum, sem hafi þó ekki legið fyrir við flutning málsins, heldur verið afhentir eftir dómtöku þess samkvæmt tilmælum dómsins. Í greinargerð aðaláfrýjandans fyrir Hæstarétti var því í þriðja lagi borið við að niðurstaða hins áfrýjaða dóms hafi á nánar tiltekinn hátt verið reist á málsástæðu, sem gagnáfrýjandi hafi ekki borið fyrir sig, en þetta færði aðaláfrýjandinn þó ekki sérstaklega fram sem röksemd fyrir aðalkröfu sinni. Fyrir Hæstarétti hefur aðaláfrýjandinn Landsbanki Íslands hf. ekki krafist ómerkingar héraðsdóms, en lýst sig á hinn bóginn sammála framangreindum röksemdum aðaláfrýjandans Landsvaka hf. Af þeim ástæðum, sem greinir hér á eftir, eru ekki efni til að taka afstöðu til kröfu síðarnefnda aðaláfrýjandans um ómerkingu hins áfrýjaða dóms. Aðaláfrýjandinn Landsbanki Íslands hf. fékk 5. desember 2008 heimild til greiðslustöðvunar samkvæmt ákvæðum 2. þáttar laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. og sérreglum um slíka heimild fjármálafyrirtækja í lögum nr. 161/2002, sbr. 2. gr. og 4. gr. laga nr. 129/2008. Með 2. gr. síðastnefndu laganna, sem tóku gildi 15. nóvember 2008, varð til nýtt ákvæði í 5. mgr. 98. gr. laga nr. 161/2002, en með því var lagt bann við að dómsmál yrði höfðað gegn fjármálafyrirtæki meðan það nyti heimildar til greiðslustöðvunar. Ákvæði þetta var í lögum til 22. apríl 2009 þegar það var fellt úr gildi með 3. gr. laga nr. 44/2009. Að þessu var ekki gætt við höfðun málsins 14. janúar 2009. Samkvæmt málatilbúnaði gagnáfrýjanda eru allar kröfur hans reistar á sömu málsástæðum. Eins og nánar greinir í héraðsdómi ber gagnáfrýjandi fyrir sig í fyrsta lagi að fjárfestingar Peningabréfa Landsbankans ISK og skipting á eignum sjóðsins hafi ekki verið í samræmi við þá stefnu, sem honum hafi borið að fylgja, í öðru lagi að markaðssetning sjóðsins hafi ekki samrýmst raunverulegri áhættu hans og fjárfestingarstefnu, í þriðja lagi að eigendum hlutdeildarskírteina hafi verið mismunað í aðdraganda þess að lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra 6. október 2008 og í fjórða lagi að takmarka hefði átt útgáfu hlutdeildarskírteina þegar ljóst hafi orðið að stækkun sjóðsins myndi auka mjög áhættu af greiðslufalli skuldara. Að því verður að gæta að aðalkrafa gagnáfrýjanda um skaðabætur miðar að því að gera hann eins settan við slit sjóðsins og ef greitt hefði verið úr honum eftir dagsgengi hlutdeildarskírteina, sem síðast gilti áður en lokað var fyrir innlausn þeirra 6. október 2008. Af hendi gagnáfrýjanda hafa engar viðhlítandi skýringar komið fram á því hvernig þetta innlausnarverð hefði átt að geta haldist óbreytt eftir 6. október 2008 þegar litið er til þeirra tegunda krafna, sem sjóðnum var heimilt að eignast samkvæmt fjárfestingarstefnu sinni, eða hvernig markaðssetning sjóðsins gæti með réttu hafa vakið væntingar um að engin atvik af þeim toga, sem gerðust frá og með þeim degi í íslensku efnahagslífi, gætu orðið til þess að þetta innlausnarverð kynni að lækka. Hugsanleg mismunun eigenda hlutdeildarskírteina í aðdraganda þess að lokað hafi verið fyrir innlausn þeirra gæti aldrei staðið til þess að gagnáfrýjandi teldist eiga tilkall til að fá greidda sömu fjárhæð og aðrir kunna ranglega að hafa fengið, heldur bæri honum lægri fjárhæð í hlutfalli við það, sem allir hefðu fengið að gættu jafnræði. Loks er sú málsástæða gagnáfrýjanda, sem síðast var getið, ekki skýrð með tilliti til þess hvernig hún gæti leitt til að aðalkrafa gagnáfrýjanda yrði tekin til greina. Í málatilbúnaði gagnáfrýjanda er ekki leitast við að afmarka hvert tjón hans gæti talist vegna þeirra atvika, sem hver málsástæða hans fyrir sig tekur til, og yrði því ekki fært að finna þar stoð fyrir skaðabótum, sem næmu lægri fjárhæð en um ræðir í aðalkröfu hans. Að þessu virtu er málið svo vanreifað af hendi gagnáfrýjanda að ekki er fært að fella efnisdóm á þá kröfu. Varakrafa gagnáfrýjanda lýtur sem fyrr greinir að því að viðurkennd verði skaðabótaskylda aðaláfrýjenda vegna verðrýrnunar á eignarhlut hans í umræddum sjóði, sem rekja megi til „saknæmrar og ólögmætrar háttsemi“ þeirra við rekstur hans frá því að gagnáfrýjandi eignaðist þar hlut þangað til sjóðnum var slitið. Í þessari kröfu er engin afmörkun á því hver sú háttsemi aðaláfrýjenda geti verið, sem þar er rætt um. Þegar af þeirri ástæðu er þessi krafa haldin slíkum annmörkum að efnisdómur verður ekki lagður á hana. Samkvæmt framangreindu verður máli þessu vísað af sjálfsdáðum frá héraðsdómi. Allt að einu verða aðilarnir látnir bera hver sinn kostnað af því í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. október 2009. Mál þetta var höfðað 14. janúar 2009 og dómtekið 17. f.m. Stefnandi er Þórir Kristjánsson, Erluási 74, Hafnarfirði. Stefndu eru Landsvaki hf., Hafnarstræti 5, Reykjavík og Landsbanki Íslands hf., Austurstræti 11, Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu verði gert að greiða honum insolidum 23.118.271 krónu ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þingfestingardegi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess til vara að viðurkenndur verði með dómi réttur hans til skaðabóta úr hendi stefndu, in solidum, vegna þeirrar rýrnunar sem varð á verðmæti eignarhluta hans í peningamarkaðssjóði Landsbankans, Peningabréf ISK, og rekja má til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefndu við rekstur sjóðsins frá því stefnandi fjárfesti í sjóðnum og þar til honum var slitið 28. október 2008. Bæði vegna aðalkröfu og varakröfu krefst stefnandi þess að báðir stefndu verði in solidum dæmdir til að greiða honum málskostnað. Stefndi, Landsvaki hf., krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Stefndi, Landsbanki Íslands hf., krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I A Í málinu ræðir um tjón sem stefnandi hafi orðið fyrir sem eigandi hlutdeildarskírteinis í peningamarkaðssjóðnum Peningabréf Landsbankans ISK, fjárfestingarsjóði starfræktum af stefnda, Landsvaka hf., dótturfélagi stefnda, Landsbanka Íslands hf. en nú NBI hf. Sjóðir stefnda, Landsvaka hf., eru starfræktir á grundvelli laga um verðbréfa- og fjárfestingarsjóði nr. 30/2003 en þar segir í 2. mgr. 1. gr. að verðbréfasjóðir og fjárfestingarsjóðir hafi það eingöngu að markmiði að veita viðtöku fé frá almenningi til sameiginlegrar fjárfestingar í fjármálagerningum og örum eignum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrir fram kunngerðri fjárfestingarstefnu. Um þrjár tegundir sjóða getur verið að ræða, þ.e. verðbréfasjóði, sem eru sjóðir með starfsleyfi á EES-svæðinu, fjárfestingarsjóði, sem hafa starfsleyfi án heimildar til markaðssetningar á EES-svæðinu og sjóði um sameiginlega fjárfestingu sem veita ekki viðtöku fé frá almenningi (fagfjárfestasjóðir). Stefnandi kveðst hafa verið eigandi hlutdeildarskírteinis í sjóðnum frá 16. nóvember 2005 og þar til honum var slitið 28. október 2008. Í 2. gr. laga nr. 30/2003 er orðið hlutdeildarskírteini skýrt sem fjármálagerningur sem sé staðfesting á tilkalli allra þeirra, sem eigi hlutdeild í sjóði um sameiginlega fjárfestingu eða einstakri deild hans, til verðbréfaeignar sjóðsins og eigendur hlutdeildarskírteina eigi sama rétt til tekna og eigna sjóðsins eða viðkomandi deildar í hlutfalli við hlutdeild sína. Í málinu liggja frammi reglur fyrir Peningabréf Landsbankans ISK frá því í júlí 2008 svo og útboðslýsing og útdráttur úr útboðslýsingu Peningabréfa Landsbankans ISK, hvort tveggja frá því í júlí 2008. Í lögum nr. 30/2003 er í 28. gr. kveðið á um útreikning innlausnarvirðis og í 29. gr. auglýsingu þess, í 47.-49. gr. er fjallað um útboðslýsingu og útdrátt úr útboðslýsingu sjóðanna og um kynningarefni í 51. gr. Um öll framangreind ákvæði vísast jafnframt til 1. mgr. 52. gr. laganna. Í 53. gr. téðra laga er kveðið á um innlausnarskyldu en samkvæmt 2. mgr. greinarinnar er heimilt með sérstökum takmörkunum að fresta innlausn hlutdeildarskírteina. Stefndi, Landsvaki hf., annast rekstur verðbréfasjóða, fjárfestingarsjóða og fagfjárfestasjóða um sameiginlega fjárfestingu í samræmi við lög, ákvörðun stjórnar og reglur sjóðanna. Hann tekur ákvarðanir um fjárfestingar sjóðanna og annast framkvæmd þeirra. Landsvaki hf. fól stefnda, Landsbanka Íslands hf., sölu- og markaðssetningu og önnur umsýsluverkefni varðandi sjóði sína, sbr. 18. gr. laga nr. 30/2003. Einnig var umsjá og varðveisla fjármálagerninga sjóðanna falin bankanum sem vörslufyrirtæki samkvæmt skilgreiningu 20. gr. laga nr. 30/2003. Í 6. gr. reglna fyrir Peningabréf Landsbankans ISK og bls. 6 í útboðslýsingu segir: „Markmið með útgáfu Peningabréfa Landsbankans ISK er að ná góðri ávöxtum og dreifingu áhættu með því að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum að mati stjórnar Landsvaka hf. Fjárfest verður í skuldabréfum þegar henta þykir á hverjum tíma. Þau skuldabréf, sem fjárfest er í, geta verið í mismunandi myntum þrátt fyrir að uppgjör sjóðsins sé í ISK. Við það getur myndast gjaldmiðlaáhætta sem leitast er við að eyða út jafnóðum með afleiðuviðskiptum. Markmiðið með fjárfestingarstefnunni er að Peningabréf Landsbankans ISK henti öllum fjárfestum, einstaklingum, sveitarfélögum, fyrirtækjum og sjóðum sem vilja jafna ávöxtum, hvort sem fjárfest er til lengri eða skemmri tíma. Ávöxtunarviðmið sjóðsins er þriggja mánaða REIBID-vextir skráðir af Seðlabanka Íslands. . . “ Um fjárfestingarheimildir innan hvers fjárfestingarflokks, þ.e. hverrar tegundar verðbréfa og sjóða, segir m.a. að heimilt sé að fjárfesta í skuldabréfum fjármálafyrirtækja að 80% en í öðrum skuldabréfum að 50%. Áhættuflokkar sjóða stefnda Landsvaka hf. voru sjö og því hærra númer sem flokkur hafði því meiri var áhættan. Sjóðurinn Peningabréf Landsbankans ISK var í flokki 1 og auk hans munu aðeins hafa verið í þeim flokki Peningabréf EUR, DKK, GBP og USD. Í lögum nr. 30/2003 eru ýmis ákvæði sem lúta að eftirliti Fjármálaeftirlitsins með sjóðunum. Í minnisblaði stefnda Landsvaka hf. 14. nóvember 2008 vegna slita á peningamarkaðssjóðum segir um eftirlit: „Samkvæmt 66. gr. verðbréfasjóðalaganna hefur Fjármálaeftirlitið eftirlit með því að starfsemi verðbréfasjóða, fjárfestingarsjóða, rekstrarfélaga og vörslufyrirtækja sé í samræmi við lög og reglugerðir. Til að sinna því eftirliti hefur Fjármálaeftirlitið aðgang að öllum gögnum og upplýsingum hjá þeim aðilum sem lögin taka til og það telur nauðsynlegt að fá. Um eftirlitið með sjóðunum gilda einnig lög um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi. Landsvaki hf. er undir innra eftirliti sjálfstæðrar eftirlitsdeildar auk innri endurskoðunar Innri endurskoðunardeildar Landsbankans í samræmi við samning þar um. Þar til viðbótar sjá ytri endurskoðendur Landsvaka hf., PricewaterhouseCoopers, um endurskoðun félagsins og hafa í samræmi við skyldur sínar verið með reglubundið eftirlit á starfsemi félagsins.“ B Hinn 29. september 2008 lýsti íslenska ríkisstjórnin því yfir að íslenska ríkið hygðist koma Glitni banka hf., sem þá var kominn í töluverða erfiðleika, til hjálpar með því að leggja til verulegt fjármagn og bæta þar með eiginfjárstöðu bankans. Yfirlýstur tilgangur með þessari aðgerð var að tryggja stöðugleika á fjármálamarkaði og voru aðgerðirnar í samræmi við fyrri yfirlýsingar ríkisstjórnarinnar um að ríkið myndi styðja við íslenskt fjármálakerfi. Engu að síður fylgdi í kjölfar þessa órói og óvissa á markaði. Lokað var fyrir innlausnir úr sjóðnum, sem um ræðir í málinu, 6. október 2008. Sú ákvörðun var tekin af hálfu stefnda, Landsvaka hf., á grundvelli umróts sem var á fjármálamörkuðum og þeirrar ákvörðunar Fjármálaeftirlitsins að lokað yrði tímabundið fyrir öll viðskipti með verðbréf útgefin af stefnda, Landsbanka Íslands hf., Glitni banka hf., Kaupþingi banka hf., SPRON, Exista hf. og Straumi-Burðarás fjárfestingarbanka hf. Alþingi samþykkti sama dag lög nr. 125/2008 um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl. („neyðarlögin“). Með lögunum voru m.a. innlán gerð að forgangskröfum við gjaldþrot fjármálafyrirtækja. Næstu daga féllu íslensku bankarnir einn af öðrum. Fjármálaeftirlitið ákvað 7. október að nýta heimild í lögum nr. 125/2008 og skipa skilanefnd sem tók við öllum heimildum stjórnar stefnda, Landsbanka Íslands hf. Í greinargerð stefnda, Landsbanka Íslands hf., segir: „Þeir atburðir sem þarna gerðust voru bæði óvæntir og ófyrirséðir. Bresk stjórnvöld gripu til áður óþekktra aðferða gagnvart Landsbankanum, íslenskum stjórnvöldum og Seðlabanka Íslands og lýstu yfir beitingu hryðjuverkalaga gagnvart þessum aðilum. Ennfremur tóku bresk stjórnvöld yfir starfsemi Kaupþings Singer & Friedlander í Bretlandi. Aðgerðin leiddi til þess að Landsbankinn og Kaupþing banki misstu allt lánstraust erlendis og lán voru gjaldfelld gagnvart þeim sem hafði í för með sér að þeir gátu ekki haldið áfram starfsemi.“ Sigurjón Árnason, fyrrum bankastjóri Landsbankans, bar vætti við aðalmeðferð málsins. Hann var spurður hvenær honum hefði orðið ljóst að staða bankans væri orðin alvarleg. Hann kvað stöðuna í rauninni ekki hafa orðið alvarlega fyrr en eftir lokun markaða föstudaginn 4. október 2008 og þá vegna tiltekinna ákvarðana Fjármálaeftirlits Bretlands og evrópska seðlabankans sem hefðu haft í för með sér brýna og mjög verulega fjárþörf. Leitað hafi verið eftir lánafyrirgreiðslu hjá Seðlabanka Íslands en síðdegis mánudaginn 6. október hafi endanlega orðið ljóst að enginn mundi koma til aðstoðar og þá hafi verið farið út í það að leita ásjár undir þeim lögum sem verið var að setja. Hinn 17. október 2008 beindi Fjármálaeftirlitið þeim tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfa- og fjárfestingarsjóða að grípa til aðgerða sem væru til þess fallnar að peningamarkaðssjóðum félaganna yrði slitið og eigendum hlutdeildarskírteina greiddar út eignir í formi innlána í hlutfalli við eign hvers og eins þannig að jafnræðis yrði gætt. Stefndi, Landsvaki hf., sendi hinn 28. október 2008 frá sér tilkynningu til Kauphallar Íslands um slit og ósk um afskráningu á Peningabréfum Landsbankans ISK. Landsbankinn sendi stefnanda tvö bréf dags. 28. október 2008. Þar segir að eftir umrót síðustu vikna hafi stjórn Landsvaka hf. tekið ákvörðun um að öllum peningamarkaðssjóðum í rekstri félagsins yrði slitið. Í samvinnu við stjórnvöld, Fjármálaeftirlitið, framkvæmdastjórn og stjórn Landsbankans hafi starfsfólk Landsvaka hf. unnið að uppgjöri peningabréfa og liggi nú fyrir að útgreiðsluhlutfall fyrir peningabréf Landsbankans ISK sé 68,8% og virði hlutar hans því 45.472.074 krónur samkvæmt öðru bréfinu og 5.506.677 krónur samkvæmt hinu (samtals 50.978.751 króna). Stefnanda er tilkynnt að greiðslur muni berast honum 29. október inn á tiltekinn innlánsreikning á hans nafni sem hafi verið stofnaður hjá Landsbankanum þar sem innstæður séu að fullu tryggðar. Sjóðfélögum í Peningabréfum Landsbankans var jafnframt tilkynnt að um fullnaðargreiðslur væri að ræða. Rakinn var aðdragandi þess sem orðið var og vísað til þess að með setningu laga nr. 125/2008 hafi forgangsröð krafna á banka verið breytt þannig að innlán hafi verið sett framar skuldabréfum á sömu fyrirtæki. Umrót það sem orðið hafi þýði verulegt verðfall skuldabréfa innlendra banka og hið sama eigi við um skuldabréf fleiri útgefenda á markaði. S. Elín Sigfúsdóttir bankastjóri sendi f.h. Landsbankans hinn 10. desember 2008 opið bréf til hlutdeildarskírteinishafa peningamarkaðssjóðs Landsbankans ISK en umfjöllunin beindist einkum að „peningamarkaðssjóði í íslenskum krónum sem nefndist Peningabréf Landsbankans ISK (hér eftir Peningamarkaðssjóðurinn) og slitum á þeim sjóði“. Þar segir m.a. að tap sjóðfélaga hafi verið mikið áfall fyrir stjórnendur stefndu og er beðist velvirðingar á því tjóni sem hlutdeildarskírteinishafar hafi orðið fyrir. Þar segir einnig í inngangi: „Verðbréfa- og fjárfestingarsjóðir eru reknir af rekstrarfélögum verðbréfasjóða. Landsvaki hf. er dótturfélag Landsbankans með starfsleyfi sem rekstrarfélag verðbréfasjóða frá Fjármálaeftirlitinu. Sjóðir félagsins starfa eftir lögum um verðbréfasjóði, reglum sem settar eru fyrir hvern sjóð og útboðslýsingu. Félagið og sjóðir þess eru undir stöðugu eftirliti Fjármálaeftirlitsins og innra eftirlits Landsvaka hf., innri endurskoðunar Landsbankans, auk ytri endurskoðunar. Þessir aðilar fara með reglubundnum hætti yfir stöðu sjóðanna og starfsemi.“ Af öðru efni bréfsins skal þetta tilgreint: „Varðandi þá 31,2% lækkun sem varð á gengi sjóðsins við slit stöfuðu um 2/3 hlutar lækkunarinnar af lækkun á skuldabréfum íslensku viðskiptabankanna. Svo sem fram hefur komið áður vógu skuldabréf útgefin af Kaupþingi banka hf. þungt í eignasafni sjóðsins eða um 30% af heildareignum sem skýrir stærstan hluta þessarar lækkunar. Önnur lækkun stafaði af verðlækkun á skuldabréfum annarra fyrirtækja og fjárfestingarfélaga . . . Við sölu eigna sjóðsins fyrir slit hans var m.a. stuðst við mat á fyrirtækjaskuldabréfum sjóðsins frá óháðu endurskoðunarfélagi, KPMG. Öll viðskipti voru innan þess verðbils sem gat um í því mati. Gengisútreikningar og slit sjóðsins voru síðan yfirfarin af endurskoðendum sjóðsins, PricewaterhouseCoopers. Viðskiptin fóru fram meðan bankaráð, sem skipað hafði verið til bráðabirgða, sat í bankanum. Nýskipað bankaráð hefur nú farið yfir viðskiptin af sinni hálfu og telur að ekki hafi verið hallað á hagsmuni Peningamarkaðssjóðsins í þeim viðskiptum . . . “ Fram er komið að eignum Peningabréfa Landsbankans ISK hafi verið haldið aðskildum frá eignum bankans og rekstrarfélagsins og skyldi virði hans reiknað út frá metnu innlausnarvirði eigna sjóðsins á hverjum degi. Í tilvitnuðu bréfi S. Elínar Sigfúsdóttur er vísað til þess að áhættuflokkun sjóða byggist á leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins sem segi að sé slík flokkun notuð skuli hún byggjast á sögulegum sveiflum á ávöxtun. Peningamarkaðssjóðurinn hafi verið opinn fyrir viðskipti í 4.735 daga og aldrei lækkað á milli daga heldur sýnt jafna ávöxtun eins og lagt hafi verið upp með. Við slit sjóðsins skiptist skuldabréfaeign eftir útgefendum þannig: Fjármálafyrirtæki 60%: Kaupþing 32,3%, Landsbanki 14,3%, Straumur 13,2 %, Sparisjóður Bolungarvíkur 13,2%. Önnur fyrirtæki 40%: Baugur 12,8%, Eimskip 8,4%, Samson 5,2%, Atorka 4,1%, FL Group/Stoðir hf. 3,9%, Mosaic 1,9%, Egla 1,3%, Exista 1,2%, Marel 1,1%. Sjóðurinn rýrnaði um 57 milljarða króna í vikunni fyrir lokun hans, úr 160 milljörðum í 103 milljarða króna, vegna innlausna. II Stefnandi krefst þess í aðalsök að stefndu verði gert að greiða honum skaðabætur vegna þess tjóns sem hann hafi orðið fyrir þegar ákvörðun var tekin um að loka fyrir innlausnir úr sjóðnum, sem hér um ræðir, 6. október 2008, slíta honum 28. s.m. og í kjölfarið greiða stefnanda 68,8% af andvirði eignarhlutar hans í sjóðnum. Fjárhæð aðalkröfu stefnanda er þannig fundin að hún nemur mismuni á fjárhæð eignarhlutans fyrir skerðingu, 74.097.022 krónum, og fjárhæð hans eftir skerðingu, 50.978.751 krónu. Stefnandi reisir kröfu sína á því að stefndu hafi valdið sér tjóni sem rekja megi að öllu leyti til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi þeirra. Um lagarök er vísað til laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti og reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Einnig vísar stefnandi til reglna fyrir Peningabréf Landsbankans ISK. Auk þess vísar hann til almennu skaðabótareglunnar, reglunnar um vinnuveitendaábyrgð og meginreglna kröfuréttarins. Stefnandi byggir í fyrsta lagi á því að fjárfestingar sjóðsins og eignasamsetning hans hafi verið í ósamræmi við fyrir fram kunngerða fjárfestingarstefnu. Stefnandi byggir í öðru lagi á því að markaðssetning sjóðsins hafi verið í ósamræmi við raunverulega markaðsáhættu hans og fjárfestingarstefnu. Stefnandi byggir í þriðja lagi á því að hlutdeildarskírteinishöfum hafi verið mismunað í aðdraganda þess að lokað var fyrir innlausnir úr sjóðnum 6. október 2008. Stefnandi byggir í fjórða lagi á því að forsvarsmönnum sjóðsins hafi borið að hlutast til um að takmarka frekari útgáfu hlutdeildarskírteina þegar þeim mátti vera ljóst að stækkun sjóðsins mundi auka verulega skuldaraáhættuna og hugsanlegt greiðslufall. Stefnandi styður varakröfu sína, eftir því sem við á, með vísun til framangreindra málsástæðna. Telji dómurinn að ekki sé unnt að fallast á fjárkröfu stefnanda í aðalkröfu leiði það af reglum einkamálaréttarfars, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, að hann geti krafist viðurkenningar á bótaskyldu stefndu enda hafi hann sannanlega orðið yfir fjártjóni vegna háttsemi þeirra. Hinir stefndu mótmæla kröfum og málsástæðum stefnanda og eru að mestu samstiga um flutning máls og framsetningu málsástæðna en að auki er byggt á eftirfarandi málsástæðum af hálfu stefnda Landsbanka Íslands hf.: Aðildarskortur. Þau afmörkuðu verkefni, sem stefndi hafi haft með höndum vegna Peningabréfa Landsbankans ISK, en hér virðist einungis sala og markaðssetning geta haft þýðingu, hafi verið á grundvelli útvistunarsamnings við stefnda Landsvaka hf. í samræmi við heimild í 18. gr. laga nr. 30/2003 en samkvæmt 2. mgr. þeirrar greinar hafi útvistun verkefna rekstrarfélags til annarra aðila engin áhrif á ábyrgð þess gagnvart eigendum hlutdeildarskírteina. Varúðarskylda kaupenda (fjárfesta). Bent er á að hér, eins og í öðrum fjárfestingum, hafi sú skylda hvílt á kaupendum (fjárfestum) að kynna sér upplýsingar og gögn um þau viðskipti sem stóðu fyrir dyrum en upplýsingar um Peningabréf Landsbankans ISK hafi verið skýrar, ítarlegar og aðgengilegar. Tjón ósannað. Jafnvel þótt stefnandi hefði sýnt fram á bótaskylda háttsemi stefnda telur hann að hafna yrði bótakröfu hans þar sem hann hafi ekki sýnt fram á tjón sitt. Það standist engan veginn að miða bótakröfuna við gengi sjóðsins eins og það var síðast skráð. Jafnvel þótt öruggari fjárfestingarkostir hefðu fundist að mati dómsins sé ekki hægt að miða við að gengi sjóðsins hefði ekki lækkað í þeim hamförum sem farið hafi yfir hagkerfi heimsins. Það sé nánast sama hvar borið sé niður; allt hafi lækkað, hlutabréf, fasteignir og aðrar fjárfestingar, hérlendis og erlendis. Til dæmis að taka ef stefnandi hefði fjárfest að fullu í innlánum þá hefði hann að óbreyttum lögum tapað stærstum hluta fjárfestingarinnar sem umfram sé hina lögbundnu tryggingu Tryggingarsjóðs innstæðueigenda. Að mati stefnda hafi stefnandi ekki gert viðhlítandi grein fyrir bótakröfu sinni né heldur sýnt fram á orsakasamband á milli ætlaðs tjóns síns og ætlaðs saknæms og ólögmæts atferlis á ábyrgð stefnda. Hér verður greint í meginatriðum frá rökstuðningi aðila varðandi framangreindar fjórar málsástæður stefnanda: 1 Stefnandi vísar til þess að þegar lokað hafi verið fyrir innlausnir úr sjóðnum 6. október 2008 hafi engin verðbréf eða aðrar kröfur með ábyrgð ríkisins eða sveitarfélaga verið í eignasafni hans þótt fjárfestingarstefna hans gerði einkum ráð fyrir verðbréfum af þeim toga sem hafi numið um 20% af eignasafni sjóðsins á árunum 2000 - 2007. Hann vísar einnig til þess að fjárfestingar sjóðsins, í íslenskum félögum sem tengjast fjármálamarkaðnum að miklu leyti, hafi falið í sér kerfislæga áhættu; flestir skuldararnir hafi verið í verulegum fjárhagsörðugleikum og átt við lausafjárskort að stríða á sama tíma og sjóðurinn var kynntur sem áhættulítil fjárfesting með örugga ávöxtun. Stefndu kveða sjóðinn hafa verið innan fjárfestingarheimilda enda hafi hann lotið ríkum eftirlitsheimildum sem hafi verið fylgt eftir af innra eftirliti, innri endurskoðun og eftirliti Fjármálaeftirlitsins. Á það er bent að ávöxtun Skuldabréfasjóðs Landsbankans, sem fjárfesti eingöngu í ríkistryggðum bréfum, hafi verið mun óstöðugri en Peningabréfa ISK og í samræmi við það hafi áhættuflokkun Skuldabréfasjóðsins verið 4 en Peningabréfa ISK 1. Framboð á ríkistryggðum bréfum hafi verið afar takmarkað á árunum 2007 2008 og kjörin ekki viðunandi miðað við ávöxtunarkröfu sjóðsins. Við þessu hafi verið brugðist með því að auka hlutfall bankabréfa í eignasafni sjóðsins en bankarnir hafi haft traust lánshæfismat alþjóðlega viðurkenndra matsfyrirtækja, hið hæsta af íslenskum fyrirtækjum. Af umfjöllun Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands, auk tilkynninga frá bönkunum í fréttakerfi Kauphallar Íslands, hafi ekki annað orðið ráðið en að bankarnir stæðu traustum fótum. Stöður hafi ekki verið auknar í öðrum félögum en viðskiptabönkunum og Marel á árinu 2008 en vísbendingar hafi ekki verið komnar fram um erfiðleika annarra félaga þegar fjárfest var í þeim. 2 Stefnandi vísar til þess að í kynningum og markaðsefni frá stefndu hafi sjóðurinn ávallt verið kynntur sem áhættulítill fjárfestingarkostur með örugga ávöxtun, sbr. auglýsing í Morgunblaðinu 2. október 2008 þar sem segi orðrétt: „Örugg ávöxtun“ og í kjölfarið sé vísað til peningamarkaðssjóðs Landsbankans. Með vísun til hás og hækkandi skuldatryggingarálags Kaupþings banka hf. og Landsbankans hafi stefndu mátt vera ljóst að margt benti til þess að framangreindir skuldarar sjóðsins gætu ekki staðið við skuldbindingar sínar. Jafnframt hafi önnur félög, sem voru hluti af eignasafni sjóðsins 6. október 2008, verið í verulegum fjárhagsörðugleikum. Samkvæmt 55. gr. laga nr. 30/2003 beri rekstrarfélagi, þ.e. stefnda Landsvaka hf., að greina fjárfestum frá þeirri áhættu sem felist í fjárfestingu í sjóði áður en viðskipti eigi sér stað, sbr. einnig b- og c- liði 28. gr. reglugerðar nr. 995/2007 um fjárfestavernd og viðskiptahætti fjármálafyrirtækja. Þá kveður stefnandi áhættuflokkun sjóðsins hafa verið misvísandi. Stefnandi hafi ekki verið sérfróður um fjárfestingar og áhættumat og því lagt til grundvallar þann almenna og rökrétta skilning að áhættuflokkur 1 af 7 hlyti að gefa vísbendingu um að sá flokkur væri áhættuminnstur. Þessu til samanburðar hafi Skuldabréfasjóður Landsbankans verið í áhættuflokki 4 þrátt fyrir að í honum væru eingöngu skuldabréf og önnur verðbréf (þ.m.t. innlán) með ábyrgð ríkisins. Þá er vísað til þess að fjárfestingarsjóðir hafi rýmri fjárfestingarheimildir en verðbréfasjóðir sem feli í sér að ekki hafi verið rétt að setja Peningabréf Landsbankans ISK í lægsta áhættuflokk. Stefndu mótmæla því að markaðssetning og upplýsingagjöf hafi verið villandi eða í ósamræmi við raunverulega áhættu. Hverjum, sem kynnti sér markaðsefni, útboðslýsingu, útdrátt úr henni eða önnur gögn, hafi ekki getað dulist að áhætta var fyrir hendi. Engin tilraun hafi verið gerð til þess að draga úr eða dylja áhættu tengda sjóðnum og skilmerkileg grein hafi verið gerð fyrir áhættuþáttum sjóðsins í samræmi við kröfur Fjármálaeftirlitsins í leiðbeinandi tilmælum nr. 3/2004. 3 Stefnandi kveður forsvarsmönnum sjóðsins hafa borið að loka fyrir innlausnir eða a.m.k. fresta þeim þegar heildarfjármunir hans snarlækkuðu vikuna fyrir lokun hans, m.a. á grundvelli heimildar í 10. gr. reglna fyrir sjóðinn, sbr. 2. mgr. 27. gr. laga nr. 30/2003. Forsvarsmönnum sjóðsins hafi borið að hlutast til um að selja undirliggjandi eignir hans í réttum hlutföllum þegar ljóst hafi orðið að verulegar innlausnir voru úr sjóðnum. Engum vafa sé undirorpið að auðseljanlegar eignir hafi verið seldar á kostnað annarra eigna, eins og t.d. skuldabréfa sem útgefin voru af félögum, sem skilgreind séu í útboðslýsingu sjóðsins sem „önnur skuldabréf“, en hlutfall þeirra hafi hækkað um rúm 10% í eignasafni sjóðsins vikuna fyrir lokun sjóðsins. Með þessu hafi jafnræði allra hlutdeildarskírteinishafa ekki verið haft að leiðarljósi eða jafnræðis gætt líkt og forsvarsmönnum sjóðsins hafi verið skylt samkvæmt 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/2003. Stefndu vísa til þess að sjóðurinn hafi verið opinn fyrir innlausnir allra sjóðfélaga þar til lokað var fyrir þær 6. október 2008. Stjórnendur sjóðsins hafi ekki talið ástæðu til að loka sjóðnum með hliðsjón af markaðsaðstæðum. Viðskipti hafi gengið með eðlilegum hætti fyrir sig í Kauphöll Íslands. Við sölu eigna úr eignasafni sjóðsins hafi m.a. verið stuðst við mat frá óháðu endurskoðunarfélagi, KPMG, og öll viðskiptin hafi verið innan ásættanlegra marka samkvæmt því mati. 4 Stefnandi vísar til þess að sjóðurinn hafi stækkað ört á árunum 2007 og 2008 þrátt fyrir að útgáfa skammtímaverðbréfa með ábyrgð ríkis og/eða sveitarfélaga hafi verið takmörkuð. Engin rök hnígi að því að réttara sé að auka áhættu eigenda hlutdeildarskírteina en að takmarka frekari útgáfu skírteinanna. Með þessu hafi enn verið vegið að hagsmunum stefnanda með saknæmum hætti sem hafi leitt til aukinnar áhættu á verðfalli eignarhluta hans í sjóðnum. Stefndu vísa til þess að allt fram að hruni íslensku viðskiptabankanna hafi fáa, ef nokkra, órað fyrir því að þeir mundu hrynja á nokkrum dögum sem og íslenskt efnahagslíf. Fjárfesting í skuldabréfum bankanna hafi verið sá kostur sem best uppfyllti kröfur um örugga og stöðuga fjárfestingu á þessum tíma þegar ríkisbréf voru af skornum skammti. Þá beri að hafa í huga að skuldabréf bankanna hafi notið sömu tryggingastöðu og innlán við gjaldþrot og ekki hafi mátt gera ráð fyrir að þeirri stöðu yrði raskað með lagasetningu. III A Lög nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði, sbr. einnig lög nr. 108/2007 og reglugerð nr. 995/2007, veita sjóðfélögum, þ.e. eigendum hlutdeildarskírteina, vernd óháð því hvernig fjárfestingin er til komin. Stefndi, Landsbanki Íslands hf., hafði ekki einungis með höndum sölu og markaðssetningu vegna peningamarkaðssjóðsins Peningabréf Landsbankans ISK á grundvelli útvistunarsamnings við stefnda, Landsvaka hf., heldur var hann einnig vörslufyrirtæki, sbr. 20. gr. laga nr. 30/2003, hafði með höndum margháttuð verkefni sem þar greinir og ber ábyrgð gagnvart eigendum hlutdeildarskírteina samkvæmt 1. mgr. 22. gr. tilvitnaðra laga. Að auki annaðist stefndi eftirlit með starfrækslu sjóðsins og endurskoðun. Samkvæmt þessu bera hinir stefndu óskipt ábyrgð gagnvart stefnanda og er ekki fallist á að sýkna beri stefnda, Landsbanka Íslands hf., vegna aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Áhættuflokkun sjóðsins, sem um ræðir í málinu, byggðist á leiðbeinandi tilmælum Fjármálaeftirlitsins nr. 3/2004 en þau eru reist á samevrópskum reglum um þetta efni. Áhættuflokkunin byggðist á sveiflum í ávöxtun. Mjög lágt staðalfrávik eða sveiflur í ávöxtun lá til grundvallar röðun sjóðsins í 1. (lægsta) áhættuflokk. Samanburður við t.a.m. Skuldabréfasjóð Landsbankans, sem fjárfesti í ríkistryggðum bréfum og var í 4. áhættuflokki, er ekki misvísandi eða villandi þar sem ávöxtun hans var mun óstöðugri. Markaðsefni og upplýsingagjöf fyrir Peningabréf Landsbankans ISK voru aðgengileg og auðvelt að kynna sér reglur fyrir hann, útboðslýsingu og útdrátt úr útboðslýsingu á heimasíðu Landsbankans auk prentaðs efnis. Í auglýsingu, sem stefnandi vitnar til, er vísað í útboðslýsingu og útdrátt úr henni og athygli vakin á mismuni á verðbréfasjóðum og fjárfestingarsjóðum. Einblöðungur lá frammi í útibúum stefnda, Landsbanka Íslands hf., auk útdráttar úr útboðslýsingu, með kynningarefni um Peningabréf. Þar segir að mikil áhersla sé lögð á stöðuga og örugga ávöxtun við rekstur sjóðsins enda séu sveiflur í ávöxtun mun minni frá degi til dags eða viku til viku „samanborið við sambærilega sjóði“. Sjóðurinn sé fjárfestingarsjóður og er athygli fjárfesta vakin á því að fjárfestingarsjóðir hafi rýmri fjárfestingarheimildir samkvæmt lögum nr. 30/2003 en verðbréfasjóðir. Áhættustig sjóðsins, sem er kynnt sem hið lægsta af sjö, ákvarðist út frá sveiflum á gengi hans og reiknist út frá sögulegu staðalfráviki en ekki sé lagt sérstakt mat á skuldaraáhættu verðbréfa hans. Í útboðslýsingu sjóðsins eru m.a. hugtökin skuldaraáhætta og markaðsáhætta skilgreind. Um skuldaraáhættu segir: „Skuldaraáhætta er sú áhætta að útgefandi skuldabréfs geti ekki uppfyllt skyldur sínar um afborganir skuldabréfa. Skuldaraáhætta er mismikil meðal útgefenda. Skuldaraáhætta er mjög lítil ef skuldabréf er með ríkisábyrgð. Skuldaraáhætta er meiri ef um skuldabréf sveitarfélaga eða banka er að ræða. Mest er skuldaraáhætta ef keypt eru skuldabréf fyrirtækja.“ Um markaðsáhættu segir: „Öllum fjármálagerningum fylgir markaðsáhætta. Markaðsáhætta er áhætta sem ekki er hægt að eyða með dreifðu eignasafni. Undir markaðsáhættu falla til dæmis vaxtaáhætta, áhætta á verðbreytingum á hlutabréfum og gjaldmiðla-/gengisáhætta . . .“ Einnig er vakin athygli á því að hlutdeildarskírteini sjóðsins geti lækkað í verði ekki síður en hækkað og séu því ekki áhættulaus og kunni fjárfestar að fá minna til baka en upphaflega var fjárfest fyrir. Þá geti ófyrirséðir atburðir, almennt efnahagsástand, náttúruhamfarir, vinnustöðvanir og breytingar á skattalögum valdið verðlækkun á verðbréfamarkaði, þ.m.t. á gengi hlutdeildarskírteina. Frá því er skýrt að áhætta sé til staðar vegna samþjöppunar eigna eða markaða, t.d. ef útgefendur skuldabréfa sameinist og dreifing eignasafns sjóða minnki í kjölfarið. Íslenski verðbréfamarkaðurinn sé smár í sniðum og eignatengsl milli einstakra útgefenda töluverð. Slíkt geti bæði haft áhrif á verðmyndun og afkomu einstakra félaga. Þá er greint frá áhættuflokkun og hún skýrð þannig að hún byggist á útreikningi á staðalfráviki mánaðarávöxtunar sjóðsins í samræmi við tilmæli Fjármálaeftirlitsins. Af framangreindu verður ráðið að áhættustigið og öryggið vísi eingöngu til ávöxtunarinnar en aðrir flokkar áhættu komi þar ekki við sögu. Með hliðsjón af gengisþróun sjóðsins og þeim reglum, sem gilda um útreikning áhættustigs, verður því ekki talið að markaðssetning Peningabréfa Landsbankans ISK hafi verið villandi. Til þess varð ætlast af stefnanda að hann sýndi þá varúð að kynna sér kynningar- og markaðsefni, sem vörðuðu fjárfestinguna, og ekki aðeins við stofnun eignarhaldsins heldur einnig síðari breytingar, en útboðslýsing sjóðsins var síðast fyrir lokun hans uppfærð í júlí 2008. Fjárhæð aðalkröfu stefnanda er fundin sem mismunur á hinu skráða innlausnarvirði eignarhlutar hans við lokun sjóðsins 6. október 2008 og þeirri fjárhæð sem var goldin fyrir hann eftir slit sjóðsins 28. s.m. Krafan er einvörðungu byggð á sök stefndu við rekstur og umsjón sjóðsins og um það efni að engu getið þess, sem leiddi til framangreindra atvika og er án nokkurs vafa í það minnsta meginorsök ætlaðs tjóns stefnanda; fall stærstu banka landsins og hrun efnahagskerfis þjóðarinnar. Af þessu leiðir að ekki verður fallist á kröfuna eins og hún er fram sett og þegar af þeirri ástæðu að á skortir um rökrænt samhengi fjárhæðar ætlaðs tjóns og þeirra málsástæðna sem krafan er studd verður ekki komist að niðurstöðu um aðra og lægri fjárhæð. Samkvæmt þessu ber að sýkna stefndu af aðalkröfu stefnanda. B Með tilvísun í framangreint var kynning sjóðsins í samræmi við reglur hans og útboðslýsingu svo og lagaákvæði sem hana varða, sbr. einkum 51. gr. laga nr. 30/2003, kynningarefni var skýrt og aðgengilegt og markaðssetning á engan hátt villandi. Sem fyrr greinir var auglýst fjárfestingarstefna Peningabréfa Landsbankans ISK að fjárfesta í vel tryggðum skammtímaverðbréfum, einkum ríkis- og bankatryggðum víxlum og skuldabréfum, víxlum og skuldabréfum sveitarfélaga og öðrum vel tryggðum verðbréfum. Í töflu í útboðslýsingu er tilgreint hve stórt hlutfall ofangreindir bréfaflokkar megi vera af heildarfjárfestingum sjóðsins. Hlutföllin eru á bilinu 0-100% fyrir alla flokka nema Skuldabréf fjármálafyrirtækja þar sem bilið er 0-80% og Önnur skuldabréf þar sem bilið má vera 0-50%. Fjárfestingar sjóðsins voru innan þessa ramma. Svigrúmið samkvæmt útboðslýsingunni er vítt og mátti stefnanda vera ljóst að kynningarefni, t.d. einblöðungur sem lá frammi, fól ekki í sér nákvæm fyrirmæli um hver eignasamsetning sjóðsins skyldi vera. Í útboðslýsingu sjóðsins lúta einu ákvæðin, sem varða stærð hans, að því að stjórn hans hafi heimild til að slíta honum fari stærð hans niður fyrir 200 milljónir króna. Ekkert hámark er þar tilgreint og ekki varð ætlast til að forráðamenn sjóðsins sæju fyrir atburðarásina sem fór af stað í byrjun októbermánaðar 2008. Samkvæmt þessu er ekki fallist á varakröfu á grundvelli þeirra málsástæðna stefnanda sem lúta að því að fjárfestingar sjóðsins og eignasamsetning hans hafi verið í ósamræmi við fyrir fram kunngerða fjárfestingarstefnu, markaðssetning sjóðsins hafi verið í ósamræmi við raunverulega markaðsáhættu hans og fjárfestingarstefnu og að forsvarsmönnum sjóðsins hafi borið að hlutast til um að takmarka frekari útgáfu hlutdeildarskírteina þegar þeim mátti vera ljóst að stækkun hans mundi auka verulega skuldaraáhættuna og hugsanlegt greiðslufall. Stefnandi telur að sjóðsstjórnin hefði átt að selja eignir í réttum hlutföllum þegar sjóðurinn minnkaði um rúman þriðjung og verður það skilið þannig að hlutdeild eignaflokka hefði átt að haldast óbreytt þrátt fyrir minnkunina. Ekki verður séð að bein fyrirmæli í þessa veru séu í reglum sjóðsins. Í 4. gr. reglugerðar nr. 792/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði segir að „mat á eignum verðbréfasjóðs, fjárfestingarsjóðs eða sjóðsdeildar skal á hverjum tíma endurspegla raunverulegt virði þeirra að teknu tilliti til markaðsaðstæðna.“ Í 5. gr. sömu reglugerðar segir að „fyrir hvern verðbréfasjóð, fjárfestingarsjóð eða einstaka sjóðsdeild skal mynda niðurfærslureikning vegna fjármálagerninga . . . í því skyni að gengi hlutdeildarskírteina eða hluta endurspegli sem best verðmæti eigna hlutaðeigandi sjóðs eða deildar á hverjum tíma“. Tilvitnuð ákvæði fela í sér að sé matsverð tiltekinna bréfa ekki fært niður þrátt fyrir vaxandi óvissu um verðmæti þeirra skuli sú óvissa leiða til hærri stöðu á niðurfærslureikningi. Það hefur í för með sér lægra gengi á hlutdeildarskírteinum en ella hefði orðið. Vitnin Sigurður Óli Hákonarson, fyrrverandi framkvæmdastjóri stefnda Landsvaka hf., Stefán Héðinn Stefánsson, fyrrverandi stjórnarformaður stefnda Landsvaka hf., og Guðrún Una Valsdóttir, sjóðsstjóri Peningabréfa Landsbankans ISK, báru að almenn niðurfærsla, sem var ekki tengd einstökum félögum, til að mæta niðurskrift eða tapi á bréfum hafi numið nálægt einum milljarði króna. Á stöðulista fyrir sjóðinn kemur fram að staðan á niðurfærslureikningi hafi verið eftirfarandi: 0 kr. 31. desember 2007, 100 milljónir kr. 30. júní 2008, 400 milljónir kr. 30. júlí s.á., 400 milljónir kr. 31. ágúst s.á. og 400 milljónir kr. 30. september s.á. Að auki upplýsti lögmaður stefnda, Landsvaka hf., við flutning málsins að staða á þessum niðurfærslureikningi hafi numið 400 milljónum kr. 6. október 2008 þegar sjóðnum var lokað. Í útboðslýsingu Peningabréfa Landsbankans ISK segir: „Leyfilegt frávik á gengi hlutdeildarskírteina er 0,8% og skal það leiðrétt innan þriggja mánaða.“ Samkvæmt þessu má matsvirði eigna sjóðsins víkja sem nemur 0,8% frá verðmæti útistandandi hlutdeildarskírteina. Þessari heimild til 0,8% fráviks er augljóslega ætlað að jafna tilviljanakenndar sveiflur á daglegu markaðsgengi skráðra eigna sjóðsins. Frávik þetta má ekki telja hluta af niðurfærslureikningi eins og ætla má að verið hafi, sbr. framangreinda vitnaframburði um að staða á niðurfærslureikningi hafi numið um einum milljarði króna. Í Vegvísi Landsbankans, dags. 20. júní 2008, er frétt um gífurlegt tap Eimskips á öðrum ársfjórðungi og í frétt frá Kauphöll Íslands 10. september 2008 segir að verulegar líkur séu á að 207 milljón evra ábyrgð vegna XL LeisureGroup muni falla á Eimskip. Samkvæmt stöðulistum átti sjóðurinn Peningabréf Landsbankans ISK skuldabréf útgefin af Eimskip hinn 30. júní 2008 að matsvirði samtals 4.022.5 milljónir króna, hinn 31. júlí s.á. að matsvirði 4.080,5 milljónir króna, hinn 31. ágúst s.á. að matsvirði 4.139,4 milljónir króna og hinn 30. september s.á. að matsvirði 4.196,8 milljónir króna. Hér var allan tímann um sömu skuldabréfin að ræða, úr flokkunum EIM 04 1 og HFEIM 07 2. Þróun matsvirðis þessara bréfa á stöðulistunum bendir til þess að þar hafi einungis verið bætt við áföllnum vöxtum. Af þessu má ráða að forráðamenn sjóðsins hafi ekki látið slæmar fréttir af gengi Eimskips koma fram í mati á bréfum útgefnum af Eimskip í eignasafni hans. Sama á við um verðmæti bréfaeignar sjóðsins í Samson eignarhaldsfélagi sem laskaðist við þetta slæma gengi Eimskips. Eigi verður heldur séð að tilgreindar fréttir hafi haft áhrif á niðurfærslureikninginn. Af framangreindu leiðir að á það er fallist með stefnanda að hlutdeildarskírteinishöfum hafi verið mismunað í aðdraganda að lokun sjóðsins 6. október 2008 eftir því hvort þeir innleystu hlutdeild sína eða ekki. Þeir, sem innleystu hlutdeild sína frá 10. september 2008 til lokunar 6. október s.á., fengu of hátt verð fyrir eignarhlut sinn í sjóðnum sem leiddi til þess að eign þeirra, sem eftir sátu, rýrnaði að sama skapi. Með þessu hafa stefndu ekki gætt jafnræðis sjóðfélaga hlutdeildarskírteinishafa eins og þeim var skylt, sbr. m.a. 2. mgr. 15. gr. laga nr. 30/2003, og bakað sér bótaskyldu gagnvart stefnanda. Heildartjónið, sem og hlutfallslegt tjón stefnanda, er unnt að meta út frá gögnum í bókhaldi sjóðsins. Samkvæmt framangreindu er fallist á varakröfu stefnanda að því marki sem hér var lýst. C Ákveðið er að aðilar málsins skuli bera hver sinn kostnað af rekstri þess. Mál þetta dæma Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari og meðdómsmennirnir Bjarni Frímann Karlsson lektor og Þórólfur Matthíasson prófessor. D ó m s o r ð: Stefndu, Landsvaki hf. og Landsbanki Íslands hf., eru sýknir af aðalkröfu stefnanda, Þóris Kristjánssonar. Viðurkenndur er réttur stefnanda til skaðabóta óskipt úr hendi stefndu að því marki sem nánar greinir í forsendum dómsins, kafla III B. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 833/2017
|
Kærumál Rannsókn
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem L var heimilað að koma fyrir eftirfararbúnaði í bifreiðum í eigu og umráðum X og Y á grundvelli c. liðar 1. mgr. 82. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson.Varnaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kæru 27. desember 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. desember 2017, þar sem fallistvar á kröfu sóknaraðila um heimild til að koma fyrir eftirfararbúnaði á eða í tveimurtilgreindum bifreiðum og öðrum þeim bifreiðum er varnaraðilar hafa til umráðaog fylgjast með staðsetningu og ferðum bifreiðanna, án þess að eigendur,umráðamenn, ökumenn, farþegar og aðrir hlutaðeigendur viti af því, frá og með27. desember 2017 til og með 10. janúar 2018. Kæruheimild er í i. lið 1. mgr.192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðilar krefjast þess aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá er krafist kærumálskostnaðar.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr.3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjanessmiðvikudaginn 27. desember 2017HéraðsdómiReykjaness barst fyrr í dag krafa lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um aðembættinu verði heimilað að koma fyrir eftirfararbúnaði á eða í bifreiðunum[...] og [...] og öðrum þeim bifreiðum sem varnaraðilar, X, kt. [...], og Y, kt. [...], kunna að hafa umráð yfir á úrskurðartímanum,og fylgjast með staðsetningum/ferðum bifreiðanna án þess að eigendur þeirra,ökumenn, farþegar og aðrir hlutaðeigandi viti af því, frá og með 27. desember2017 til og með 26. janúar 2018. Skipaður talsmaður varnaraðilahefur krafist þess að kröfu lögreglustjóra verði hafnað. I Í greinargerð lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu kemur fram aðlögreglustjóra hafi borist mjög áreiðanlegar upplýsingar þess efnis aðvarnaraðilar starfi hér á landi fyrir skipulögð glæpasamtök sem samanstandi afpólskum ríkisborgurum. Glæpasamtökin stundi framleiðslu og dreifingukannabisefna, sem meðal annars séu flutt úr landi til annarra Norðurlanda ogPóllands. Samkvæmt upplýsingum lögreglu starfræki samtökin stóra kannabisræktunaf fullkomnustu gerð á óþekktum stað á höfuðborgarsvæðinu og séu varnaraðilarsagðir sjá um þessa ræktun. Í kvöld, miðvikudaginn 27.desember 2017, kl. 22:00, sé von á yfirmanni úr glæpasamtökunum, A, með flugifrá Póllandi og sé hann sagður umsjónar-/eftirlitsaðili með kannabisræktunumsamtakanna hér á landi. Lögreglustjóri segir enganframangreindra aðila eiga sér sögu hjá lögreglu hér á landi. Lögregla metiþessar upplýsingar samt sem áður mjög áreiðanlegar og telji lögregla mikilvægtað fá heimild til að setja eftirfararbúnað á þau ökutæki sem varnaraðilar notií því skyni að kortleggja ferðir þeirra, finna húsnæði þar sem kannabisræktunsé starfrækt og hafa uppi á samverkamönnum varnaraðila. Lögreglustjóri telji mikluskipta fyrir rannsókn málsins að veitt verði heimild til rannsóknaraðgerðar ísamræmi við kröfu lögreglustjóra í því skyni að afla sönnunargagna um hinaætluðu refsiverðu háttsemi. Til rannsóknar séu meint brot gegn 173. gr. a. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 sem varðað geti allt að 12 ára fangelsi. Til stuðnings kröfunni vísarlögreglustjóri til alls framangreinds, framlagðra gagna og c-liðar 1. mgr. 82.gr., sbr. 83. gr., laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.II Fyrirþingfestingu málsins féllst dómari á kröfu lögreglustjóra þess efnisað krafan hlyti meðferð fyrir dómi, án þess að varnaraðilar yrðu kvaddir á dómþing, sbr. ákvæði 1. mgr. 103.gr. og 1. mgr. 104. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Að framansögðu virtuþykir ástæða til að ætla að upplýsingar, sem skipt geta miklu fyrir rannsóknmálsins, fáist með umbeðinni rannsóknaraðgerð. Varnaraðilar eru undirrökstuddum grun um brot sem varðað getur allt að 12 ára fangelsi og þá þykirsýnt að ríkir almannahagsmunir krefjist umræddra rannsóknaraðgerða. Verður þvífallist á kröfu lögreglustjóra, sbr. 81. og 83. gr. laga nr. 88/2008, með þeimhætti sem í úrskurðarorði greinir. Þóknun Björns Jóhannessonarhrl., sem skipaður var til þess að gæta hagsmuna varnaraðila beggja, sbr. 2.mgr. 84. gr. laga nr. 88/2008, þykir hæfilega ákveðin svo sem í úrskurðarorðigreinir. Úrskurð þennan kveður uppKristinn Halldórsson héraðsdómari.ÚRSKURÐARORÐ: Lögreglustjóranum áhöfuðborgarsvæðinu er heimiltað koma fyrir eftirfararbúnaði á eða í bifreiðunum [...] og [...] og öðrum þeim bifreiðum sem varnaraðilar, X, kt. [...], og Y, kt. [...], hafa tilumráða og fylgjast með staðsetningu og ferðum bifreiðanna án þessað eigendur, umráðamenn, ökumenn, farþegar og aðrir hlutaðeigandi viti af því,frá og með 27. desember 2017 til og með 10. janúar 2018. Þóknun skipaðs talsmannsvarnaraðila er ákveðin 80.600 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 109/2013
|
Gæsluvarðhald Skaðabætur
|
Ó krafði íslenska ríkið um skaðabætur vegna gæsluvarðhalds að ósekju, en Ó var sýknaður af ákæru um stórfellda líkamsárás með dómi Hæstaréttar 29. september 2011 í máli nr. 435/2007. Í málinu lá fyrir að Ó hafði játað á sig verknaðinn í upphafi rannsóknar lögreglu en síðar dregið hana til baka. Í dómi Hæstaréttar kom fram að eins og játning Ó hjá lögreglu lá fyrir og í ljósi annarra rannsóknargagna, hefði hún ekki verið því marki brennd að rétt hefði verið að hafa hana að engu. Hefði Ó því sjálfur stuðlað að gæsluvarðhaldinu sem honum var gert að sæta með svo veigamiklum hætti að honum yrði ekki dæmdar bætur fyrir að hafa í öndverðu setið í gæsluvarðhaldi. Hins vegar voru honum dæmdar bætur að fjárhæð 300.000 kr. af þeim sökum að dómur hefði ekki verið lagður á málið tímanlega eftir áfrýjun þess, en á því bar hann ekki ábyrgð.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 19. febrúar 2013. Hann krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 40.000.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá 16. nóvember 2011 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 4. mars 2013. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa aðaláfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður látinn niður falla. I Hinn 11. október 2010 barst lögreglu tilkynning um líkamsárás í Laugardal í Reykjavík skammt frá Suðurlandsbraut. Brotaþoli var stúlka 15 ára að aldri, en hún hafði fengið stóran skurð á höfuðið sem blæddi mikið úr. Lýsti stúlkan atvikum þannig að skyndilega hefði komið maður aftan að henni og barið hana með grjóti í höfuðið. Við það hefði hún vankast og fallið til jarðar en þá hefði árásarmaðurinn stokkið á hana og tekið kverkartaki og hert að. Stúlkan kvaðst ekki hafa þekkt manninn og gat gefið mjög takmarkaða lýsingu á honum. Lögregla hóf þegar leit að árásarmanninum en hún bar ekki árangur. Rannsókn lögreglu fór ekki að miða áfram fyrr en A [...] og kærasti hennar gáfu skýrslu hjá lögreglu 9. nóvember 2010. Kom fram hjá þeim að í samtölum þeirra við aðaláfrýjanda hefði hann greint frá því að hann hefði ráðist á stúlkuna í umrætt sinn í Laugardal. Næsta dag var gerð húsleit á heimili [...] þar sem hann bjó og var meðal annars lagt hald á buxur með blóðbletti og skó sem taldir voru líkjast skóm árásarmannsins eftir frásögn stúlkunnar. Hinn 11. nóvember 2010 var aðaláfrýjandi handtekinn og við yfirheyrslu þann dag neitaði hann sök. Eftir að hafa dvalið um stund í fangaklefa gaf hann aftur skýrslu síðar um daginn og játaði þá að hafa ráðist á stúlku í Laugardal. Næsta dag var aðaláfrýjandi færður fyrir dómara vegna kröfu um að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi en þá dró aðaláfrýjandi játningu sína til baka. Aðaláfrýjanda var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember 2010 gert að sæta gæsluvarðhaldi til 10. desember það ár. Þeim úrskurði var skotið til Hæstaréttar og var hann staðfestur með dómi 15. nóvember 2010 í máli nr. 636/2010. Í dómi réttarins sagði að nægjanlega sterkur grunur væri fyrir hendi um að aðaláfrýjandi hefði framið brotið að virtri játningu hans, skýrslugjöf brotaþola og vitna um frásögn aðaláfrýjanda af því atviki sem væri til rannsóknar, sem og rannsóknargögnum öðrum. Aðaláfrýjanda var síðan áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 4. júlí 2011 eða samtals í 234 daga. Hinn 24. janúar 2011 gaf ríkissaksóknari út ákæru á hendur aðaláfrýjanda þar sem honum var gefið að sök að hafa í umrætt sinn á göngustíg í Laugardal í Reykjavík ráðist með ofbeldi að brotaþola og slegið hana ítrekað með hörðu áhaldi í höfuðið og tekið hana hálstaki og þrengt að þar til hún missti meðvitund. Var þetta talið varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2011 var aðaláfrýjandi sakfelldur fyrir brotið og dæmdur í 3 ára fangelsi. Dómurinn var fjölskipaður héraðsdómurum og stóðu tveir dómarar að þessari niðurstöðu. Einn dómari vildi hins vegar sýkna aðaláfrýjanda. Dóminum var áfrýjað til Hæstaréttar og með dómi 29. september 2011 í máli nr. 280/2011 var aðaláfrýjandi sýknaður af kröfum ákæruvaldsins þar sem ekki var talið að færðar hefðu verið viðhlítandi sönnur á, svo hafið væri yfir skynsamlegan vafa, að aðaláfrýjandi hefði framið brotið. Svo sem áður greinir hlaut aðaláfrýjandi dóm í héraði 16. mars 2011. Daginn eftir lýsti hann yfir áfrýjun á dóminum og var áfrýjunarstefna gefin út 28. sama mánaðar. Hinn 23. maí 2011 bárust Hæstarétti málsgögn vegna áfrýjunar málsins. Í kjölfarið var veittur frestur til að skila greinargerðum, en verjandi fékk frest til 8. júní 2011, sækjandi til 15. sama mánaðar og foreldri brotaþola til 22. þess mánaðar. Sækjandi fékk síðar viðbótarfrest og barst réttinum greinargerð ákæruvaldsins 28. júní 2011. Þann dag var málið tilbúið til flutnings fyrir réttinum. Með úrskurði héraðsdóms 29. júní 2011 var aðaláfrýjanda gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur Hæstaréttar gengi í máli hans, þó ekki lengur en til 12. september sama ár. Þessum úrskurði var skotið til réttarins og með dómi 4. júlí það ár í máli nr. 409/2011 var úrskurður héraðsdóms felldur úr gildi. Í þeim dómi réttarins var tekið fram að gæsluvarðhald á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála væri bundið því skilyrði að mál væri rekið með fullnægjandi hraða, þar með talið við áfrýjun, sbr. 2. mgr. 97. gr. sömu laga. II Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 á maður sem borinn er sökum í sakamáli rétt til bóta ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. sömu greinar segir að dæma skuli bætur vegna þvingunarráðstafanna, þar með talið gæsluvarðhalds, ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó má fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Af þessu leiðir að bætur vegna sakamáls verða ákveðnar á hlutlægum grundvelli og skiptir þá ekki máli þótt fullt tilefni hafi verið til ráðstafana gagnvart sakborningi eins og málið horfði við lögreglu þegar gripið var til aðgerða. Þó getur sakborningur vegna eign sakar fyrirgert bótarétti sínum eða þurft að sæta því að bætur verði lækkaðar. Eins og áður er rakið játaði aðaláfrýjandi í skýrslutöku hjá lögreglu 11. nóvember 2010 að hafa ráðist á stúlku í Laugardal. Svo sem rakið er í fyrrgreindum dómi réttarins í máli nr. 280/2011 kom sú skýrsla að nokkru leyti heim og saman við framburð brotaþola. Þannig kvaðst hann hafa stokkið á hana og gefið henni nokkur högg, auk þess sem árásin hefði staðið stutt yfir. Jafnframt kom fram hjá honum að hann hefði tekið brotaþola hálstaki. Þá er þess að gæta að A og kærasti hennar höfðu í skýrslutöku hjá lögreglu sagt að aðaláfrýjandi hefði greint þeim frá því að hann hefði ráðist á stúlkuna í umrætt sinn. Að öllu þessu virtu verður ekki talið að játning aðaláfrýjanda hjá lögreglu, eins og hún lá fyrir og í ljósi annarra rannsóknargagna, hafi verið því marki brennd að rétt hefði verið að hafa hana að engu. Aðaláfrýjandi stuðlaði því sjálfur að gæsluvarðhaldinu sem honum var gert að sæta með svo veigamiklum hætti að honum verða ekki dæmdar bætur fyrir að hafa í öndverðu setið í gæsluvarðhaldi. Svo sem áður er rakið lýsti aðaláfrýjandi yfir áfrýjun 17. mars 2011 á dómi þeim sem hann hlaut 16. sama mánaðar. Í ljósi þess að aðaláfrýjandi sat í gæsluvarðhaldi bar eftir föngum að hraða meðferð málsins. Af þeim sökum var dómur ekki lagður á málið tímanlega, en hann hefði að réttu lagi átt að geta fallið í lok júní 2011. Aðaláfrýjandi sat því nokkru lengur í gæsluvarðhaldi en efni voru til, en hann var látinn laus 4. júlí sama ár, eins og áður er komið fram. Á því bar hann enga ábyrgð og á hann því rétt til bóta vegna þeirrar skerðingar á frelsi sem af því leiddi. Í ljósi allra atvika og þegar tillit hefur verið tekið til þess að aðaláfrýjandi var sjálfur valdur af því að hann sat lengst af í gæsluvarðhaldi þykja bætur til hans hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Af þeirri fjárhæð ber gagnáfrýjanda að greiða dráttarvexti eins og í dómsorði greinir, en upphafsdagur þeirra er miðaður við það tímamark þegar mánuður var liðinn frá því aðaláfrýjandi krafðist skaðabóta með bréfi 16. október 2011. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest en áfrýjun málsins tók ekki til gjafsóknarkostnaðar. Kemst því ekki að krafa um endurskoðun dómsins að því leyti, en hún var fyrst höfð uppi við munnlegan flutning málsins. Rétt þykir að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Gagnáfrýjandi, íslenska ríkið, greiði aðaláfrýjanda, Óðni Frey Valgeirssyni, 300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. nóvember 2011 til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. desember 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 12. nóvember síðastliðinn, var höfðað 29. febrúar sl. af Óðni Frey Valgeirssyni, Kleppsvegi 54, Reykjavík, gegn íslenska ríkinu, Arnarhvoli við Lindargötu, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi, íslenska ríkið, verði dæmt til greiðslu miskabóta að fjárhæð 40.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr., sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 16. nóvember 2011 til greiðsludags og að málskostnaður verði dæmdur stefnanda að skaðlausu úr hendi stefnda eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en stefnanda var veitt gjafsókn 3. maí 2011. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af öllum dómkröfum stefnanda. Jafnframt krefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Til vara er þess krafist að krafa stefnanda verði lækkuð verulega og að málskostnaður verði felldur niður. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi var handtekinn 11. nóvember 2010 vegna gruns um að hann hefði beitt unga stúlku alvarlegri líkamsárás þar sem hún var á gangi um miðjan dag í Laugardal 11. október sama ár. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 12. nóvember s.á., sem staðfestur var í Hæstarétti 15. sama mánaðar, var stefnanda gert að sæta gæsluvarðhaldi til 10. desember s.á. Í dómi Hæstaréttar er því lýst að fram væri kominn nægilega sterkur grunur um að varnaraðili (stefnandi) hefði gerst sekur um líkamsárás sem varðað gæti við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og voru því talin uppfyllt skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um að hann sætti gæsluvarðhaldi eins og krafist var af hálfu lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 10. desember s.á. var stefnanda gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til 7. janúar 2011 og var sá úrskurður staðfestur með vísan til forsendna með dómi Hæstaréttar 13. sama mánaðar. Stefnandi sætti áfram gæsluvarðhaldi samkvæmt úrskurðum héraðsdóms til 16. mars 2011 en þá var kveðinn upp dómur í ákærumáli sem höfðað hafði verið á hendur honum með ákæru 24. janúar s.á. Samkvæmt dóminum skyldi stefnandi sæta þriggja ára fangelsi að frádregnum gæsluvarðhaldstímanum frá 12. nóvember 2010. Úrskurður var kveðinn upp sama dag, 16. mars 2011, í héraðsdómi en með honum var stefnanda gert að kröfu ríkissaksóknara að sæta áfram gæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti stæði í máli hans, þó eigi lengur en til 13. apríl s.á. Úrskurðurinn var staðfestur með dómi Hæstaréttar 18. mars s.á. með vísan til forsendna hans. Stefnanda var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi til 30. júní 2011 með úrskurði dómsins 13. apríl s.á. Með úrskurði héraðsdóms 29. júní 2011 var stefnanda gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur félli í máli hans í Hæstarétti en þó eigi lengur en til 12. september s.á. Úrskurðurinn var felldur úr gildi með dómi Hæstaréttar 4. júlí s.á. og var stefnandi þá laus en hann hafði þá sætt gæsluvarðahaldi samfellt frá 12. nóvember 2010. Var talið að skilyrði fyrir áframhaldandi gæsluvarðhaldi væri ekki fullnægt og var úrskurðurinn því felldur úr gildi. Stefnandi var sýknaður af hinu meinta broti með dómi Hæstaréttar 29. september 2011. Stefnandi hefur höfðað málið með vísan til þess að hann hafi sætt gæsluvarðhaldi vegna gruns um brot sem hann hafi verið sýknaður af með dómi Hæstaréttar. Hann vísar til 228. gr. laga um meðferð sakamála þar sem mælt er fyrir um rétt einstaklings til bóta ef hann hefur sætt aðgerðum vegna rannsóknar sakamáls en er svo sýknaður með endanlegum dómi. Stefnandi hefði setið í gæsluvarðahaldi í allt of langan tíma, samtals í 234 daga. Allan þann tíma hafi frelsi hans verið skert og því eigi hann rétt á bótum. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi sjálfur komið því til leiðar að honum var gert að sæta gæsluvarðhaldi. Hann eigi af þeim sökum ekki rétt á bótum og beri því að sýkna stefnda af kröfum hans í málinu. Tíminn sem stefnandi sætti gæsluvarðhaldi hafi alls ekki verið langur og hafi málið verið rekið með eðlilegum hraða. Varakrafa stefnda um lækkun bóta kom fram við munnlegan málflutning en hún var af hálfu stefnanda talin rúmast innan upphaflegrar kröfu og því voru engar athugasemdir gerðar varðandi það hvenær hún kom fram. Málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er málsatvikum lýst þannig að 11. október 2010 hafi ung stúlka orðið fyrir alvarlegri líkamsárás þar sem hún var á gangi í Laugardalnum um miðjan dag. Árásin hafi verið með þeim hætti að einhver hafi komið aftan að henni og barið hana í höfuðið með grjóti svo hún féll við og hlaut áverka á höfði. Málið hafi sætt mikilli umfjöllun í öllum fjölmiðlum í nokkra daga. Háttsemin hafi verið talin varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga en refsinæmi þeirrar greinar sé allt að 16 ára fangelsi. Stefnandi hafi verið handtekinn 11. nóvember s.á. vegna gruns um árásina. Það hafi verið í kjölfar ábendingar um að hann kynni að eiga aðild að henni. Hann hafi neitað við fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu að hafa átt hlut að máli og hefði hann þá verið færður í fangaklefa. Stefnandi hafi átt við fíkniefnavanda að stríða í langan tíma og hafði áður komist í kast við lögin, m.a. fyrir ránstilraun. Þá hefði hann játað fyrir lögreglu ránsbrot og hafi honum verið sleppt við svo búið. Í þeirri trú að honum yrði sleppt og þar sem hann hafi átt afmæli þennan dag þá hafi hann gengist við brotinu hjá lögreglu. Út frá þeirri játningu og ekki síður vegna lýsingar brotaþola hafi lögreglu mátt vera ljóst að stefnandi gat ekki verið árásarmaðurinn, a.m.k. hefðu lögreglumennirnir átt að hafa um það verulegar efasemdir. Að kröfu lögreglu hafi stefnandi verið úrskurðaður í gæsluvarðhald frá 12. nóvember 2010 til 10. desember s.á. Stefnandi hafi kært úrskurðinn til Hæstaréttar sem hafi staðfest niðurstöðu héraðsdóms. Stefnandi hafi síðan verið úrskurðaður að nýju í gæsluvarðhald 10. desember til 7. janúar 2011, frá þeim degi til 4. febrúar sama ár, frá þeim degi til 4. mars s.á. og frá þeim degi til 25. mars s.á. Stefnandi hafi kært úrskurðina til Hæstaréttar er ávallt hafi staðfest niðurstöður héraðsdóms. Hinn 16. mars 2011 hafi dómur fallið í máli stefnanda og hafi hann verið dæmdur til þriggja ára óskilorðsbundinnar fangelsisvistar. Dómurinn var fjölskipaður og hafi dómsformaður skilað séráliti um sýknu. Í kjölfar dómsins hafi þess verið krafist að stefnandi sætti áfram gæsluvarðhaldi meðan á áfrýjunarfresti stæði eða til 13. apríl 2011. Stefnandi hafi áfrýjað dóminum 17. mars og kært úrskurðinn en Hæstiréttur hafi staðfest hann. Aftur hafi verið krafist gæsluvarðhalds yfir stefnanda til 13. apríl s.á. og að honum yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi uns dómur Hæstaréttar gengi í máli hans en þó eigi lengur en til 30. júní s.á. Hinn 29. júní s.á. hafði málið enn ekki fengið meðferð í Hæstarétti þar sem ríkissaksóknari hefði ekki skilað greinargerð fyrr en 22. júní og því hafi verið krafist áframhaldandi gæsluvarðhalds yfir stefnanda allt til 12. september s.á. Héraðsdómur hafi samþykkt gæsluvarðhald en Hæstiréttur hafi fellt það úr gildi með dómi 4. júlí 2011 í máli nr. 409/2011 en þar segi: „ ... Talið verður að skilyrði fyrir áframhaldandi gæsluvarðhaldi á þessum grundvelli sé að mál sé rekið með fullnægjandi hraða, þar með talið við áfrýjun, sbr. til hliðsjónar 2. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008. Er það mat Hæstaréttar að þessu skilyrði sé ekki fullnægt í málinu og verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.“ Stefnandi hafi áfrýjað héraðsdómsmálinu 17. mars 2011 en embætti Ríkissaksóknara hafi skilað greinargerð í málinu 22. júní s.á. Óheyrilegur dráttur hafi orðið á málinu öllu sökum þessa. Það hafi ekki verið flutt í Hæstarétti fyrr en 16. september 2011 eða sex mánuðum eftir að stefnandi áfrýjaði því og tæpu ári eftir að hann var settur í gæsluvarðhald. Þegar stefnandi var leystur úr haldi 4. júlí 2011 hafði hann setið í gæsluvarðhaldi samfellt í 234 daga. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 280/2011, sem kveðinn var upp 29. september 2011, hafi stefnandi verið sýknaður. Í dóminum hafi verið fundið að ýmsu er varðaði rannsókn lögreglu, þ.m.t. hvernig staðið var að yfirheyrslu yfir systur stefnanda, að ekki hefði farið fram rannsókn á erfðaefni á blóðsýnum sem tekin voru á vettvangi, myndir af áverkum hafi ekki fylgt og skort hafi á lýsingar brotaþola annars vegar og stefnanda hins vegar. Þá sé ekki að sjá að hagsmuna stefnanda hafi verið gætt í samræmi við ákvæði 2. mgr. 53. gr. laga um meðferð sakamála. Af hálfu stefnanda hafi verið sett fram krafa um miskabætur með bréfi til ríkislögmanns 16. október 2011 fyrir handtöku að ósekju og síðan setu í gæsluvarðhaldi frá þeim tíma til 4. júlí 2011 er hann var leystur úr haldi. Bótaskyldu hafi verið hafnað með svarbréfi embættisins 28. nóvember s.á. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að í bréfi lögreglustjóra 8. nóvember 2011 sé gefin ástæða fyrir handtöku stefnanda. Hafi hún verið framkvæmd vegna framburðar tveggja einstaklinga, A og kærasta hennar. Þau hefðu borið um að hann hefði sagt þeim að hann hefði ráðist að stúlkunni í Laugardal. Stefnandi hafi alltaf mótmælt þeim framburði. A hafi neitað að bera vitni í dómi og kærasti hennar hafi verið uppvís að því að segja lögreglu rangt til. Í dómi Hæstaréttar segi: „Ákærði hefur staðfastlega neitað sök fyrir dómi allt frá því að hann var fyrst leiddur fyrir dómara 12. nóvember 2010 þar sem krafist var gæsluvarðhalds yfir honum. Þótt hann hafi játað í skýrslu, sem hann gaf daginn áður hjá lögreglu að viðstöddum verjanda sínum, að hafa ráðist á brotaþola verður sakfelling ekki reist á þeirri skýrslu, einni sér. Frásögn ákærða var að auki óljós og ruglingsleg og ekki nema að hluta í samræmi við annað það, sem fyrir liggur í málinu, eins og rakið er í IV. kafla hér að framan. Þrátt fyrir að framburður þeirra vitna, sem þar er lýst, kunni að styðja það að ákærði hafi verið að verki umrætt sinn nægir sá vitnisburður ekki til sakfellis gegn eindreginni neitun hans fyrir dómi. Við mat á því hvort ákærði sé sannur að sök verður einnig að líta til þess að við rannsókn á vettvangi og fatnaði hans, þar á meðal skófatnaði, sem hald var lagt á við húsleit á heimili [...], hefur ekkert komið fram er veitir vísbendingu um að hann hafi framið verknað þann sem hann er ákærður fyrir. Að virtu öllu því, sem að framan greinir, verður ekki talið, með vísan til 108. gr. laga nr. 88/2008, að færðar hafi verið viðhlítandi sönnur á, svo að hafið sé yfir skynsamlegan vafa, að ákærði hafi gerst sekur um það brot sem honum er gefið að sök. Verður hann því sýknaður af sakargiftum í máli þessu.“ Þá segi í dómi Hæstaréttar: „Áberandi er, ekki síst þegar horft er á myndband af skýrslutökunni, að ákærði spurði í sífellu, meðan hún varði, hvort það, sem hann bar, væri ekki í samræmi við eitthvað annað án þess að fram kæmi hjá honum hvað hann ætti við með því. Undir lok skýrslutökunnar lét hann þessi orð falla „ ... ég geri mitt besta hérna bara svo ég geti eytt kvöldinu með fjölskyldunni minni“. Hæstiréttur segi í dóminum: „ ... Á hinn bóginn verður ekki framhjá því horft að hann var upplýstur um ýmis atvik málsins þegar hann gaf fyrri skýrslu sína hjá lögreglu þann 11. nóvember, auk þess sem mikið hafði verið fjallað um árásina á brotaþola opinberlega, þar á meðal í fjölmiðlum. Kann ýmislegt af því, sem hann greindi frá í síðari skýrslunni, að stafa af vitneskju um málsatvik sem hann hafði áður fengið með þessum hætti. Sú skýring ákærða á játningunni að hann hafi með því móti viljað losna úr haldi er fjarstæðukennd í ljósi þeirra alvarlegu sakargifta, sem hann var borinn, og þess að honum gafst kostur á að ræða við verjanda sinn áður en skýrslutaka hófst.“ Undir rekstri sakamálsins hafi C unnið [...]mat á stefnanda og D hafi skilað [...]skýrslu. Báðir hafi þeir vísað til þess að veikleikar stefnanda tengdust [...] og [...] en þeir þættir hafi reynst [...]. Skýringar stefnanda á játningunni, þ.e. að hann ætti afmæli daginn sem hann var handtekinn og hann vildi eyða deginum með fjölskyldu sinni, beri að skoða með tilliti til þessa. Játning stefnanda standist ekki þegar hún sé skoðuð og hafi það verið grundvöllur fyrir sýknu Hæstaréttar. Stefnda hafi verið fullkunnugt um aðstæður stefnanda og persónulega erfiðleika. Stefndi haldi því fram að stefnandi hafi með játningu sinni stuðlað að því að hann var úrskurðaður í gæsluvarðhald. Ástæður játningarinnar hafi verið raktar hér að framan. Í 2. mgr. 228. gr. segi að fella megi bætur niður eða lækka þær ef maður hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum, sem hann reisi kröfu sína á, meðan hann var borinn sökum í sakamálinu. Stefnandi beri ekki ábyrgð á því að hann var handtekinn í tengslum við málið heldur hafi handtaka hans verið grundvölluð á framburði tveggja einstaklinga. Þegar hafi verið fjallað um ástæður þess að stefnandi gaf rangan framburð hjá lögreglu sem hún hefði strax átt að sjá í gegnum. Bætur séu lækkaðar eða felldar niður þegar maður valdi eða stuðli að aðgerðum. Það geti gerst í tilfellum þegar einstaklingur neiti að veita atbeina sinn við rannsókn máls og torveldi þannig rannsókn, þegar hann stuðli að handtöku með hegðun sinni og í tilfellum þegar einstaklingur greini lögreglu vísvitandi rangt frá í þeim tilgangi að torvelda rannsókn eða til að tryggja stöðu sína í skaðabótamáli. Í tilfelli stefnanda sé þessu ekki til að dreifa. Játning hans hafi verið sett fram í þeirri trú að með henni myndi hann losna úr haldi lögreglu enda hafði hann áður notið þess. Játning stefnanda hafi að auki verið óljós og ruglingsleg. Um fjárhæð bótakröfu sé af hálfu stefnanda vísað til þess að hann hafi setið í gæsluvarðhaldi í 234 daga. Árið 2000 hafi íslenska ríkið samið við konu sem setið hafði í gæsluvarðhaldi í rúman mánuð árið 1989 vegna fíkniefnamáls, sem hún var síðan sýknuð af. Með samkomulaginu hafi hún fengi greiddar 1,5 milljónir króna í skaðabætur og 1,8 milljónir króna í málskostnað auk formlegrar afsökunarbeiðni frá ríkinu. Krafa stefnanda taki mið af þessu samkomulagi og vísitölu neysluverðs eins og hún hafi verið árið 1989 er konan var handtekin og af vísitölu neysluverðs í september 2011 er krafa stefnanda var sett fram. Varðandi lagarök sé vísað til meginreglna í XXXVII. kafla laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sbr. 228. og 230. gr. þeirra. Samkvæmt 1. mgr. 230. gr. laganna eigi stefnandi lögboðinn rétt til gjafsóknar. Krafa um málskostnað sé enn fremur reist á ákvæðum XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagrök stefnda Af hálfu stefnda er vísað til þess að dómsmál þetta fjalli um rannsókn á hættulegri líkamsárás í Laugardalnum í Reykjavík 11. október 2010. Ráðist hafði verið tilefnislaust á unga stúlku á göngustíg í dalnum. Hún hafi verið slegin ítrekað í höfuðið með hörðu áhaldi og tekin kverkataki þar til hún missti meðvitund. Afleiðingar árásarinnar hefðu verið þær að stúlkan hlaut skurði á hnakka og enni, brot á fingri og maráverka. Í kjölfar árásarinnar hafi hafist umfangsmikil rannsókn máls þessa af hálfu lögreglunnar. Þann 8. nóvember 2010 hafi lögreglunni borist upplýsingar um að tvö vitni byggju yfir upplýsingum um hugsanlegan árásarmann. Skýrsla hafi verið tekin af þeim sama dag og daginn eftir. Í framburði þeirra hafi komið fram að stefnandi hefði játað fyrir vitnunum, eða gefið sterklega í skyn, að hafa ráðist á stúlkuna í Laugardalnum 11. október 2010. Stefnandi hafi síðan verið handtekinn 11. nóvember og færður til skýrslutöku. Við fyrstu yfirheyrslu hafi hann neitað sök í málinu en við aðra skýrslutöku síðar sama dag hafi hann játað að hafa ráðist á stúlkuna og veitt henni áverka. Gæsluvarðhaldskrafa lögreglunnar hafi verið lögð fram í Héraðsdómi Reykjavíkur 12. nóvember 2010. Stefnandi hafi mótmælt kröfunni og jafnframt hafi hann dregið fyrri játningu til baka. Hann hafi sagst hafa játað til þess að losna úr haldi þar sem hann hefði átt afmæli og viljað hitta fjölskyldu sína. Þrátt fyrir þessa afstöðu stefnanda hafi hann verið úrskurðaður í gæsluvarðhald til 10. desember. Sú niðurstaða hafi verið staðfest af Hæstarétti. Gæsluvarðhald hafi síðan verið framlengt með úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur að kröfu lögreglunnar allt þar til 4. júlí 2011. Stefnandi hafi verið dæmdur til þriggja ára fangelsisvistar 16. mars s.á. vegna árásarinnar af Héraðsdómi Reykjavíkur en Hæstiréttur hafi sýknað hann af kröfum ákæruvaldsins 29. september s.á. Stefnandi krefjist nú bóta fyrir þann tíma sem hann hafi setið í gæsluvarðhaldi eins og lýst sé í kröfugerð hans í málinu. Stefndi krefjist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Stefndi telji að ekki séu lagalegar forsendur til að dæma stefnanda bætur eins og hér standi á. Bótaréttur á grundvelli 228. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sé háður því að mál hafi verið fellt niður eða sýknað af ákæruatriðum þeim sem við eigi og tengist þeim úrræðum í þágu sakamáls sem fyrir sé mælt. Skuli dæma bætur vegna aðgerða á grundvelli IX.-XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þá segi í greininni að fella megi niður bætur eða lækka hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Stefndi telji sterk rök fyrir því að stefnandi hafi einmitt stuðlað að aðgerðum gegn sér í skilningi 228. gr. laga nr. 88/2008. Tvö vitni hafi talið að stefnandi hefði játað verknaðinn í Laugardalnum í áheyrn þeirra. Í ljósi frásagna vitnanna hafi verið nauðsynlegt að handtaka stefnanda því rökstuddur grunur hefði leikið á að hann hefði framið alvarlegt hegningarlagabrot. Skilyrði 1. mgr. 90. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 hafi því verið uppfyllt. Við handtökuna hafi margvísleg atriði í gögnum málsins bent til sektar stefnanda þótt síðar hafi þau ekki þótt nægja til sakfellis. Handtakan hafi því verið bæði réttlætanleg og lögmæt. Stefnandi hafi auk þess játað við skýrslutöku 11. nóvember 2010 að hafa ráðist á stúlkuna umræddan dag, þótt hann hafi síðar dregið játningu sína til baka. Stefnandi hafi þar með stuðlað sjálfur að þeirri ákvörðun dómstóla að úrskurða hann í gæsluvarðhald allt til 4. júlí 2011. Ákvörðun dómstóla hafi fyrst og fremst verið byggð á játningu stefnanda sjálfs, með hliðsjón af framburði fyrrgreindra vitna auk annarra gagna málsins. Stefnandi hafi sjálfur beint afdráttarlausum grunsemdum að sjálfum sér sem ekki verði horft fram hjá í skaðabótamáli þessu. Gæsluvarðhaldstími stefnanda hafi því alfarið verið á ábyrgð stefnanda sjálfs. Lagafyrirmæli 228. gr. laga nr. 88/2008 heimili stefnanda þar af leiðandi ekki að krefjast bóta vegna handtökunnar og þess tímabils sem hann sat í gæsluvarðhaldi. Dómsmál þetta sé skaðabótamál sem byggi á tilteknum lagafyrirmælum um rétt sakaðra manna til bóta að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Rétturinn til bóta sé hlutlægur en þó að uppfylltum tilteknum skilyrðum. Skilyrðin séu þau að fella megi niður eða lækka bætur hafi sakborningur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisi kröfu sína á. Sýknudómur í opinberu máli skipti ekki öllu máli ef fyrrgreind skilyrði leiði til niðurfellingar eða lækkunar bóta. Stefndi líti svo á að viðurkenning stefnanda á broti sínu í áheyrn tveggja vitna og játning stefnanda við skýrslugjöf hjá lögreglunni taki af öll tvímæli um réttarstöðu hans í bótamáli þessu. Stefnandi uppfylli því ekki skilyrði 228. gr. laga nr. 88/2008 um réttinn til þess að krefjast bóta á grundvelli sama lagaákvæðis. Beri því að sýkna stefnda af öllum dómkröfum stefnanda. Stefnufjárhæð stefnanda sé sérstaklega mótmælt sem of hárri og órökstuddri. Varakrafa um lækkun sé sett fram í tilefni af því að krafa stefnanda sé allt of há og ekki í samræmi við réttarframkvæmd. Niðurstaða Krafa stefnanda er reist á því að hann eigi rétt á bótum samkvæmt 228. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 en honum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi í 234 daga, frá 15. nóvember 2010 til 4. júlí 2011, vegna sakamáls sem lokið hafi verið með sýknudómi Hæstaréttar 29. september 2011. Í málinu er deilt um það hvort skilyrði séu fyrir bótarétti stefnanda. Verði svo talið vera er deilt um það hvort lækka skuli bætur til stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála á maður sem borinn hefur verið sökum í sakamáli rétt til bóta samkvæmt 2. mgr. ef mál hans hefur verið fellt niður eða hann verið sýknaður með endanlegum dómi án þess að það hafi verið gert vegna þess að hann var talinn ósakhæfur. Í 2. mgr. segir að dæma skuli bætur vegna aðgerða samkvæmt IX. XIV. kafla laganna ef skilyrði 1. mgr. eru fyrir hendi. Þó megi fella niður bætur eða lækka þær ef sakborningur hefur valdið eða stuðlað að þeim aðgerðum sem hann reisir kröfu sína á. Með því að viðurkenna við skýrslutöku hjá lögreglu 11. nóvember 2010 að hafa framið verknaðinn, sem stefnandi var síðar ákærður fyrir, stuðlaði stefnandi að því í skilningi annars málsliðar 2. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála að gæsluvarðhaldi var beitt. Þetta sést af því sem fram kemur í úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 12. sama mánaðar, en þar er vísað til þess að stefnandi hafi viðurkennt verknaðinn við skýrslutöku hjá lögreglu, og í dómi Hæstaréttar 15. sama mánaðar segir að fram væri kominn nægilega sterkur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekur um líkamsárás, meðal annars að virtri játningu hans hjá lögreglu. Af úrskurðum dómsins 16. mars og 13. apríl 2011 og dómi Hæstaréttar 18. mars s.á., þar sem stefnanda var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, má ráða að þessar forsendur höfðu ekkert breyst til þess tíma. Skýringar stefnanda á því að um hafi verið að ræða falska játningu eru ótrúverðugar og staðhæfingar hans um að lögregla hefði átt að vita að þær gætu ekki verið réttar þykja ekki studdar viðhlítandi rökum. Af dómi Hæstaréttar 4. júlí s.á. verður hins vegar ráðið að málið hafði ekki verið rekið með fullnægjandi hraða, þar með talið við áfrýjun, en því var áfrýjað 17. mars 2011. Stefnandi hefur hvorki valdið því eða stuðlað að því að tafir urðu á rekstri málins eftir að því var áfrýjað sem leiddi til þess að gæsluvarðhald var framlengt með úrskurðum dómsins þar til Hæstiréttur felldi síðasta gæsluvarðhaldsúrskurðinn úr gildi 4. júlí 2011. Með vísan til þessa verður að telja skilyrði fyrir því að stefnda verði gert að greiða stefnanda bætur samkvæmt 1. og 2. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála vegna gæsluvarðahaldsins sem stefnanda var gert að sæta eftir 17. mars 2011 þar til því lauk 4. júlí s.á., í samtals 108 daga. Bætur vegna gæsluvarðhaldsins fyrir þann tíma falla niður með vísan til annars málsliðar 2. mgr. 228. gr. laga um meðferð sakamála og þess sem að framan greinir um að stefndi hafi sjálfur stuðlað að því að gæsluvarðhaldi var beitt. Þá þykir málatilbúnaður stefnanda ekki gefa tilefni til að líta svo á að handtaka stefnanda eða tilefni handtökunnar skipti máli við úrlausn á bótakröfu hans í málinu. Að öllu þessu virtu þykja bætur hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur sem stefnda ber að greiða stefnanda ásamt dráttarvöxtum, eins og krafist er. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Stefáns Karls Kristjánssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 350.000 krónur án tillits til virðisaukaskatts. Málið dæmir Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Óðni Frey Valgeirssyni, 1.500.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 16. nóvember 2011 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Stefáns Karls Kristjánssonar hdl., 350.000 krónur án virðisaukaskatts.
|
Mál nr. 163/2014
|
Kærumál Fjárslit Óvígð sambúð
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi M og K er risið hafði við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna loka óvígðrar sambúðar. M krafðist þess að viðurkenndur yrði að fullu eignarréttur hans að fasteign sem aðilar höfðu búið í, en samkvæmt þinglýsingarvottorði var fasteignin eign M og K að jöfnu. Í dómi Hæstaréttar sagði að við fjárslit við lok óvígðrar sambúðar beri að líta svo á að hvorum aðila tilheyri sínar eignir og gildi þá sú meginregla að hvort þeirra taki þær eignir sem tilheyrðu því við upphaf sambúðar eða það eignaðist meðan á henni stóð. Sá sem vefengi skráð eignarhlutföll beri sönnunarbyrði fyrir því. M þótti ekki hafa fært fyrir því viðhlítandi rök að efni væru til að víkja frá þinglýstum heimildum um eignarrétt að fasteigninni. Einnig var lagt til grundvallar að bifreið aðila og hjólhýsi væru eign beggja, í samræmi við kröfur aðila.
|
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. febrúar 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 12. febrúar 2014, þar sem leyst var úr ágreiningi í tengslum við opinber skipti til fjárslita vegna loka óvígðrar sambúðar málsaðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að við fjárslitin verði viðurkenndur eignarréttur hans að fasteigninni [...] á [...], aðallega að fullu en til vara að öðrum og lægri hundraðshluta umfram helming. Að því frágengnu krefst hann þess að viðurkennd verði helmingshlutdeild sín í bifreiðinni [...] og hjólhýsinu [...]. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Eins og greinir í hinum kærða úrskurði voru aðilar í sambúð á árunum 2006 til 2012. Með úrskurði 24. október 2012 var tekin til greina krafa sóknaraðila um opinber skipti til fjárslita vegna sambúðarslita aðilanna. Á skiptafundi 19. nóvember sama ár krafðist sóknaraðili þess að viðurkenndur yrði að fullu eignarréttur hans að fasteigninni [...], þar sem aðilarnir höfðu átt heimili. Skiptastjóri tók þá afstöðu til þessa ágreinings að fasteignin teldist að fullu í eigu sóknaraðila. Varnaraðili vildi ekki una þeirri niðurstöðu og vísaði skiptastjóri ágreiningsefninu til héraðsdóms 18. apríl 2013. Ágreiningur aðilanna lýtur að þremur eignum. Í fyrsta lagi deila þau um eignarhald að fasteigninni [...], sem var að fullu í eigu sóknaraðila við upphaf sambúðar þeirra, en hann afsalaði 1. september 2006 helmingshlut í eigninni til varnaraðila gegn því að hún tæki yfir helming áhvílandi veðskulda og var afsali þinglýst 18. sama mánaðar. Í öðru lagi er ágreiningur aðilanna um bifreiðina [...]. Samkvæmt gögnum málsins hefur þessi bifreið verið skráð í ökutækjaskrá á nöfn beggja aðila allt frá kaupum hennar á árinu 2007, en í málatilbúnaði varnaraðila er því haldið fram að hún hafi staðið ein að kaupum á bifreiðinni. Í þriðja lagi deila aðilarnir um eignarhald að hjólhýsinu [...], sem í ökutækjaskrá var skráð á nafn varnaraðila frá því það var keypt á árinu 2010 þar til hún ráðstafaði því 2012. Í hinum kærða úrskurði var komist að þeirri niðurstöðu að umrædd fasteign væri að helmingi í eigu hvors aðila í samræmi við þinglýstar heimildir. Var og lagt til grundvallar að varnaraðili væri skuldari af helmingi veðskulda, sem hvíldu á eigninni. Þá var það niðurstaða héraðsdóms að bifreiðin [...] og hjólhýsið [...] teldust hafa tilheyrt aðilunum að jöfnu. II Samkvæmt dómaframkvæmd Hæstaréttar ber við fjárslit við lok óvígðrar sambúðar að líta svo á að hvorum aðila tilheyri sínar eignir og komi þær ekki til skipta. Gildir þá sú meginregla að hvort þeirra taki þær eignir, sem tilheyrðu því við upphaf sambúðar eða það eignaðist meðan á sambúðinni stóð. Eftir almennum reglum fjármunaréttar gildir sú meginregla við fjárslit að þinglýst eignarheimild yfir fasteign og skráning eignarréttar að bifreið í ökutækjaskrá veita líkindi fyrir eignarrétti. Leiðir af þeirri reglu að sá, sem heldur því fram að í slíkri skráningu felist ekki réttar upplýsingar um eignarrétt, ber sönnunarbyrði fyrir þeirri staðhæfingu. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði var sóknaraðili einn þinglýstur eigandi fasteignarinnar [...] þegar aðilarnir hófu sambúð árið 2006, en síðar á sama ári afsalaði hann eins og áður greinir helmingshlut í eigninni til varnaraðila. Ekkert í gögnum málsins bendir til þess að afsalið hafi verið bundið fyrirvara eða því skilyrði að varnaraðili stæði skil á greiðslu til sóknaraðila umfram þá skuldbindingu að hún tæki yfir helming áhvílandi veðskuldar. Þvert á móti virðist það hafa verið skýr vilji sóknaraðila að varnaraðili eignaðist helmingshlut í eigninni, en til þess er einnig líta að eftir gögnum málsins verður ekki annað séð en að fjárhagsleg samstaða hafi verið með aðilunum og virðist raunar mega rekja talsverðan hluta fjármuna þeirra í upphafi sambúðar til sölu varnaraðila á fasteignum í hennar eigu. Í því sambandi getur engu breytt að sóknaraðili hafi einn staðið skil á greiðslum vegna áhvílandi veðskulda, enda liggur fyrir að varnaraðili bar kostnað af rekstri heimilis þeirra. Samkvæmt því, sem að framan greinir, hefur sóknaraðili ekki fært fyrir því viðhlítandi rök að efni séu til að víkja frá þinglýstum heimildum um eignarrétt að fasteigninni að [...] og verður því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar hvað hana varðar. Verður jafnframt tekin til greina krafa varnaraðila um að hún verði talin bera ábyrgð á helmingi skulda, sem hvíldu á fasteigninni við lok sambúðar aðilanna. Svo sem áður greinir var komist að þeirri niðurstöðu í hinum kærða úrskurði að bifreiðin [...] og hjólhýsið [...] væru í sameign aðilanna að jöfnu. Sóknaraðili hefur sem fyrr segir krafist þess fyrir Hæstarétti að niðurstaða um þessar eignir verði á sama veg og hefur varnaraðili krafist staðfestingar úrskurðar héraðsdóms fyrir sitt leyti. Úrskurðurinn verður því óraskaður um þetta. Ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verður staðfest. Rétt er að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 12. febrúar 2014. Sóknaraðili er M, kt. [...], [...], [...]. Varnaraðili er K, kt. [...], [...], [...]. Með úrskurði Héraðsdóms Suðurlands, upp kveðnum 24. október 2012, var bú ofangreindra aðila tekið til opinberra skipta vegna samvistaslita þeirra. Óskar Sigurðsson, hrl, var skipaður skiptastjóri. Á skiptafundi þann 19. nóvember 2012 lagði sóknaraðili fram kröfu um að fasteignin [...] yrði viðurkennd að fullu í hans eigu en varnaraðili hafnaði þeirri kröfu. Skiptastjóri tók afstöðu til ágreinings aðila og sú afstaða hans kynnt á skiptafundi 29. febrúar 2013 að fasteignin skyldi að öllu leyti talin í eigu sóknaraðila. Varnaraðili vildi ekki una þessari niðurstöðu og vísaði ágreiningsmálinu til dómsins með bréfi dagsettu 18. apríl 2013, en það var móttekið 22. apríl sama ár og þingfest 8. maí sama ár. Aðalmeðferð fór fram 16. september sl. en málið var endurupptekið og endurflutt þann 16. janúar sl. Sóknaraðili gerir þær kröfur aðallega að við opinber skipti til fjárslita milli aðila verði viðurkenndur 100% eignarréttur hans að fasteigninni [...] á [...]. Til vara krefst sóknaraðili þess að viðurkenndur verði eignarréttur hans að öðrum og lægri hundraðshluta fasteignarinnar, umfram 50% skráða eignarheimild. Til þrautavara krefst sóknaraðili þess að viðurkennd verði helmingshlutdeild hans í bifreiðinni [...] og hjólhýsinu [...]. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi varnaraðila að mati dómsins. Dómkröfur varnaraðila eru þær að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og viðurkenndur verði 50% eignarhluti hennar í fasteigninni [...] og að hún sé skuldari að 50% af áhvílandi veðlánum fasteignarinnar. Þá krefst varnaraðili þess að viðurkenndur verði 100% eignarréttur hennar í bifreiðinni [..] og hjólhýsinu [...]. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila samkvæmt tímaskýrslu. Málavextir eru þeir að sögn sóknaraðila að málsaðilar hafi ekki verið í skráðri sambúð en hafið samvistir á árinu 2006. Sambúðinni hafi lokið í febrúar 2012. Málsaðilar áttu ekki börn saman og töldu ekki saman fram til skatts. Við upphaf sambúðarinnar átti sóknaraðili einn fasteignina [...] á [...] en þann 1. september 2006 hafi verið gengið frá afsali milli aðila og hafi sóknaraðili afsalað 50% fasteignarinnar til varnaraðila. Samkvæmt afsali hafi varnaraðili átt að taka yfir áhvílandi lán á fasteigninni að fjárhæð 10.011.169 krónur. Ekkert hafi hins vegar orðið af því. Þá hafi varnaraðili ekki greitt fyrir eignarhlutann þrátt fyrir að hafa á sama tíma og afsalið hafi verið gert selt íbúð sem hún hafi átt að [...] á [...] og hús að [...] á [...]. Þá hafi varnaraðili á sambúðartímanum komið sér upp bifreið og keypt fellihýsi. Sóknaraðili segist á sambúðartímanum hafa alfarið staðið straum af greiðslu afborgana vegna áhvílandi lána, fasteignagjalda, greiðslu lögboðinna vátrygginga og annars rekstrarkostnaðar vegna fasteignarinnar, samtals að fjárhæð 7.865.735 krónur. Sóknaraðili hafi unnið utan heimilis á sambúðartímanum, að mestu við eigin rekstur. Varnaraðili hafi unnið utan heimilis fyrstu sambúðarárin en síðan notið örorkubóta frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóðum og haft tekjur af leirmunagerð á heimili aðila. Sóknaraðili segir málsaðila hafa lagt nokkuð jafnt til reksturs sameiginlegs heimilis, þ.e. til matarinnkaupa og annarra nauðsynja. Þá hafi sóknaraðili lagt til slysabætur að fjárhæð 4.833.388 krónur í október 2011. Varnaraðili segist hafa komið með bifreið inn í sambúð aðila og þann 15. september 2006 hafi varnaraðili selt fasteign sína að [...] á [...] og fengið greiddar 6.767.685 krónur fyrir hana. Bifreiðin [...] hafi verið keypt og skráð á báða málsaðila en sóknaraðili hafi farið að nota bifreið varnaraðila sem vinnubifreið en hún hafi skemmst. Fjármunir sem fengist hafi vegna tjónsins hafi verið notaðir til kaupa á bifreið sem sóknaraðili hafi notað sem vinnubifreið. Varnaraðili segist hafa fjármagnað kaupin á bifreiðinni [...] að fullu m.a. með eingreiðslu sem hún hafi fengið frá Tryggingastofnun og lífeyrissjóði, en sóknaraðili hafi aldrei lagt fram neina fjármuni vegna bifreiðarkaupanna. Varnaraðili hafi einnig keypt hjólhýsið [...] og fjármagnað það með fyrrnefndri eingreiðslu og hafi það verið skráð eign varnaraðila. Varnaraðili segist á sambúðartímanum hafa staðið straum af ýmsum kostnaði tengdum rekstri heimilisins, m. a. áskriftargjöld fyrir sjónvarp, bifreiðagjöld fyrir tvær bifreiðar, tryggingum og rekstrarkostnaði bifreiðar o.fl., samtals 2.838.874 krónur auk kostnaðar vegna matarinnkaupa. Varnaraðili kveðst hafa greitt 3.543.773 krónur til sóknaraðila á sambúðartímanum og jafnframt staðið straum af lífeyrissjóðsiðgjöldum til [...], samtals 350.828 krónur og til [...], samtals 107.336 krónur, greiðslu á virðisaukaskatti og staðgreiðslu til sýslumanns, samtals 637.814 krónur. Sóknaraðili hafi einungis millifært 1.027.404 krónur yfir á bankareikning varnaraðila á sambúðartímanum. Varnaraðili segir að miklar endurbætur hafi verið gerðar á fasteigninni að [...] á sambúðartímanum, skipt hafi verið um eldhúsinnréttingu, baðherbergi og búr uppgert, ný gólfefni sett og pallur byggður. Hafi varnaraðili að mestu staðið straum af kostnaði vegna þessara framkvæmda. Þá hafi málsaðilar ferðast innan- og utanlands nokkrum sinnum á sambúðartímanum og hafi varnaraðili greitt samtals 867.585 krónur. Sóknaraðili hafi þann 12. febrúar 2009 fengið greiddar inn á bankareikning sinn tryggingabætur vegna [...] í eigu varnaraðila, samtals 356.735 krónur, en varnaraðili hafi aldrei fengið þá fjármuni í hendur. Sóknaraðili byggir á því að hann hafi komið með fasteignina [...] í bú aðila. Varnaraðili hafi ekki greitt fyrir þann hluta sem hún hafi fengið afsalað þann 1. september 2006, hvorki tekið yfir áhvílandi lán né greitt af því á sambúðartíma aðila. Við slit sambúðar verði að líta á sambúðarfólk sem tvo sjálfstæða einstaklinga og meginregla gildi að hvort þeirra taki þær eignir sem það hafi átt við upphaf sambúðar eða eignaðist meðan á sambúðinni hafi staðið. Sóknaraðili telur að fjárhagsleg samstaða hafi ekki myndast hjá aðilum á sambúðartíma og varnaraðila beri að sýna fram á að hún eigi þann hluta í fasteigninni sem hún sé þinglýstur eigandi að. Þinglýsing veiti vissulega líkindi fyrir eignarrétti, en í tilviki málsaðila telur sóknaraðili að svo sé ekki. Varnaraðili hafi haldið því fram að hún hafi með öðrum fjárframlögum lagt fé til eignamyndunar í fasteigninni en sóknaraðili hafnar því alfarið. Sóknaraðili hafi líka lagt fram fé til daglegra þarfa, ekki minna en varnaraðili. Þá hafi sóknaraðili m.a. lagt fram fé sem hann hafi fengið vegna slysabóta. Sóknaraðili bendir á að hann hafi verið kominn yfir fertugt og varnaraðili yfir fimmtugt þegar þau hófu sambúð. Þau hafi ekki átt börn saman eða verið með börn á framfæri. Tekjur þeirra hafi verið svipaðar öll árin, en tekjur varnaraðila hafi síðustu ár eingöngu komið frá lífeyrissjóðum og Tryggingastofnun. Þá hafi varnaraðili haft tekjur af leirmunagerð sem ekki hafi ratað á skattframtöl. Sóknaraðili hafi einnig aflað tekna sem ekki hafi ratað á skattframtöl en þær tekjur hafi hann látið varnaraðila hafa, hún hafi lagt þær inn á sinn reikning og þaðan á reikning sóknaraðila. Sóknaraðili telur þetta skýra að hluta til greiðslur varnaraðila til sóknaraðila. Sóknaraðili bendir á að engin eignamyndun hafi orðið á sambúðartíma aðila. Virðist varnaraðili hafa notað fjármuni þá sem hún hafi fengið fyrir sölu á fasteignum til að kaupa bíl og hjólhýsi. Hafi engar eignir orðið til fyrir sameiginlegan tilverknað aðila á sambúðartíma. Sóknaraðili vísar til dómafordæma Hæstaréttar um að við fjárskipti sambúðaraðila séu lögð til grundvallar önnur eignarhlutföll en þinglýst eignarhlutföll ef sýnt er fram á að raunveruleg fjárframlög aðila til kaupa á eign hefðu verið með þeim hætti að eignarhlutföll skyldu teljast önnur. Þá séu fyrir því dómafordæmi að forsendur fyrir jafnri eignarhlutdeild sambúðaraðila haf brostið og aðili því ekki eignast eignarrétt að fasteign eins og þinglýstar eignarheimildir hafi kveðið á um. Sóknaraðili rökstyður málsástæður sínar nánar með þeim hætti að við afsalsgerð hafi ekki legið fyrir að varnaraðili hafi á nokkurn hátt greitt fyrir eignarhluta sinn. Í skattframtali komi fram að kaupverð eignarhluta varnaraðila hafi verið 10.000.000 krónur. Ætlun aðila hafi verið að varnaraðili greiddi fyrir eignarhlutann með sölu íbúðar og húseignar er hún hafi átt áður en sambúð hófst. Varnaraðili hafi fengið 1.500.000 krónur við sölu á íbúð að [...] á [...] í júní 2006 og 2.641.441 krónu við sölu á [...] á [...] í febrúar 2005. Verði fallist á kröfu varnaraðila telur sóknaraðili ljóst að um ólögmæta auðgun er að ræða, þar sem aldrei hafi verið greitt fyrir hlutinn. Þá byggir sóknaraðili á því að varnaraðili hafi aldrei tekið yfir áhvílandi lán á fasteigninni [...]. Lánið hafi á sambúðartíma alltaf verið skráð á sóknaraðila, enda hafi hann greitt allar afborganir. Lánið hafi á tímabili verið skráð að helmingi á varnaraðila og hafi hún notið vaxtabóta af því fyrirkomulagi. Lánið hafi síðar verið fært að öllu leyti á sóknaraðila, enda hafi varnaraðili aldrei yfirtekið það. Sóknaraðili telur að kaupverð á sambærilegum eignum á þessum tíma hafi numið 17-19 milljónum króna og hefði yfirtaka varnaraðila á láninu því átt að endurspegla helming kaupverðs eignarinnar. Sóknaraðili segir varnaraðila aldrei hafa greitt af áhvílandi láni eða önnur gjöld vegna fasteignarinnar á sambúðartíma aðila og hafnar sóknaraðili því að greiðslur varnaraðila inn á reikning hans hafi á einhvern hátt endurspeglað greiðslur afborgana af láninu. Varakrafa sóknaraðila er studd sömu rökum og aðalkrafa. Verði ekki fallist á kröfur sóknaraðila um aukinn eignarhlut í fasteigninni [...] er þess krafist að viðurkennd verði helmingshlutdeild hans í bifreiðinni [...] og hjólhýsinu [...]. Svo virðist sem varnaraðili hafi komið sér upp þessum eignum á sambúðartíma og telur sóknaraðili sanngjarnt að hann fái helmingshlutdeild í þeim. Sóknaraðili byggir málskostnaðarkröfu á XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 130. gr. Varnaraðili byggir á því að við fjárskipti aðila sem verið hafi í óvígðri sambúð gildi almennar reglur fjármunaréttar, þ.e. hvor aðili tekur það sem hann átti þegar til sambúðar var stofnað og það sem hann eignaðist á sambúðartímanum nema sérstakleg hafi verið samið um annað. Varnaraðili sé skráður 50% eigandi að fasteigninni [...] enda óumdeilt að sóknaraðili hafi afsalað til varnaraðila þeim eignarhluta með afsali dagsettu 1. september 2006. Þá sé varnaraðili skráður eigandi hjólhýsisins [...] og 50% eigandi að bifreiðinni [...]. Varnaraðili byggir á því að hún hafi greitt ýmsar aðrar greiðslur en afborganir af áhvílandi veðlánum auk þess að standa að mestu straum af kostnaði vegna matarkaupa heimilisins og mikilla endurbóta á fasteigninni. Þá hafi hún lagt til töluverða fjármuni í verkfærakaup fyrir sóknaraðila á sambúðartímanum. Hafi varnaraðili millifært á reikning sóknaraðila samtals 3.543.773 krónur á sambúðartíma aðila, eða u.þ.b. 50.000 krónur á mánuði. Auk þessa hafi varnaraðili staðið straum af ýmsum kostnaði tengdum rekstri heimilisins, m.a. áskriftargjöld vegna sjónvarps, bifreiðagjöld fyrir tvær bifreiðir, tryggingum, rekstrarkostnaði bifreiðar o.fl., samtals 2.838.874 krónur. Þá telur varnaraðili til greiðslur fyrir sóknaraðila í lífeyrissjóðinn [...], 350.828 krónur, í [...], 107.336 krónur, greiðslur vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu til sýslumanns, 637.814 krónur. Þá sé kostnaður vegna heimilisreksturs 4.037.657 krónur og vegna ferða erlendis, 867.585 krónur. Varnaraðili hafnar þeirri afstöðu skiptastjóra að málsaðilar hafi lagt að jöfnu til matarinnkaupa heimilisins. Ekki hafi verið horft til þeirrar staðreyndar að hún hafi millifært fjármuni á bankareikning sóknaraðila. Varnaraðili byggir á því að hún hafi átt að yfirtaka 50% áhvílandi veðlána en ekki 100%, enda annað fráleitt þar sem hún hefði nýlega selt fasteign sína að [...] og lagt þá fjármuni til heimilisrekstrarins. Yfirtaka áhvílandi veðlána hafi aldrei átt sér stað enda hafi varnaraðili aldrei farið í greiðslumat vegna væntanlegrar yfirtöku. Sóknaraðili hafi í sex ár fengið greiðsluseðla vegna veðlánsins senda heim á sínu nafni og greitt þá án athugasemda, vitandi það að áhvílandi veðkröfur voru enn skráðar á nafn hans. Á skattframtölum aðila hafi áhvílandi veðlán verið talin sem 50% skuld hvors fyrir sig allt til ársins 2010 en þá hafi áhvílandi veðlán verið að fullu talin fram sem skuld sóknaraðila og hafi hann frá þeim tíma einn notið vaxtabóta vegna þeirra. Sóknaraðili hafi engar athugasemdir gert við þetta fyrirkomulag og verði því að líta svo á að sóknaraðili hafi talið varnaraðila standa straum af sínum hluta af afborgunum veðkrafna og rekstrarkostnaði fasteignarinnar með millifærslum á bankareikning sinn og greiðslu varnaraðila á öðrum útgjöldum heimilisins. Varnaraðili bendir á að sambærilegar fasteignir hafi á þessum tíma verið að seljast á 17-19 milljónir króna og því verði að teljast fráleitt að varnaraðili tæki yfir meira en helming áhvílandi veðlána, sér í lagi þar sem ástand fasteignarinnar hafi verið mjög slæmt á þessum tíma og endurbætur ekki hafnar á henni. Vegna fullyrðingar sóknaraðila um að hann hafi lagt til á sambúðartímanum slysabætur sem hann hafi fengið greiddar í október 2011, samtals 4.833.388 krónur, bendir varnaraðili á að málsaðilar hafi slitið samvistum í febrúar 2012, fjórum mánuðum eftir að sóknaraðili fékk bæturnar greiddar. Sóknaraðili hafi notað þessa fjármuni til þess að greiða upp bankalán sem hann hefði tekið vegna atvinnurekstrar síns, u.þ.b. 800.000 krónur, keypt tvö sófasett og gervihnattadisk. Sóknaraðili hafi haldið þessum hlutum við sambúðarslitin og hafi fjármunirnir ekki farið í sameiginlegan rekstur heimilisins eða runnið til varnaraðila með beinum hætti, en mögulega til matarinnkaupa. Varnaraðili telur því ljóst að hún hafi lagt til verulega fjármuni til sóknaraðila á sambúðartímanum og sé meðaltalið reiknað af þessum fjárhæðum séu þær hærri en hluti varnaraðila í mánaðarlegum afborgunum af áhvílandi veðláni fasteignarinnar. Þá hafi varnaraðili lagt til umtalsverða fjármuni sem farið hafi í að auka verðgildi fasteignarinnar og þannig aukið eignarmyndun beggja í henni. Varnaraðili kveðst hafa átt bifreið þegar sambúð aðila hófst en bifreiðin [...] hafi verið keypt árið 2007 og þá hafi sóknaraðili farið að nota bifreið varnaraðila sem vinnubifreið þar til hún skemmdist. Sú bifreið hafi verið fjármögnuð með örorkubótum varnaraðila. Bifreiðin sé skráð eign beggja málsaðila en sóknaraðili hafi aldrei lagt til þá fjármuni sem til hafi staðið að hann legði fram vegna kaupanna. Við sambúðarslitin hafi varnaraðili fengið bifreiðina í sínar hendur og haft umráð hennar frá þeim tíma og greitt af henni allan rekstrarkostnað. Umrætt hjólhýsi hafi verið keypt á sambúðartímanum fyrir örorkubætur varnaraðila og hafi það verið skráð eign hennar. Varnaraðili sé skráður eigandi beggja þessara ökutækja í ökutækjaskrá og því krefst hún viðurkenningar á 100% eignarhlut í þeim. Varnaraðili byggir kröfur sínar á ólögfestum reglum um fjárskipti við slit á óvígðri sambúð og almennum reglum fjármunaréttar. Kafa um málskostnað er reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Niðurstaða. Málsaðilar hófu samvistir á árinu 2006 og lauk sambúð þeirra í febrúar 2012. Við upphaf sambúðarinnar átti sóknaraðili einn fasteignina [...] á [...] en þann 1. september 2006 var gengið frá afsali milli aðila þar sem sóknaraðili afsalaði 50% fasteignarinnar til varnaraðila. Samkvæmt afsali hafi varnaraðili átt að taka yfir áhvílandi lán á fasteigninni að fjárhæð 10.011.169 krónur. Ekkert varð af því en ekki verður annað séð af gögnum málsins en að sóknaraðili hafi athugasemdalaust greitt af veðláninu. Þá fór varnaraðili aldrei í greiðslumat vegna væntanlegrar yfirtöku lánsins. Þá er upplýst að við upphaf sambúðarinnar seldi varnaraðili fasteignir sem hún átti á Selfossi og á Seyðisfirði. Samkvæmt gögnum málsins fjármagnaði varnaraðili kaupin á bifreiðinni [...] og hjólhýsinu [...]. Ekki verður annað ráðið af gögnum málsins en að málsaðilar hafi lagt fjármuni að jöfnu til heimilishalds þeirra. Þegar litið er til þess að sambúð aðila stóð í sex ár og að strax í upphafi hennar afsalaði sóknaraðili 50% hluta fasteignar sinnar til varnaraðila og jafnframt að sóknaraðili greiddi allan þennan tíma athugasemdalaust af veðlánum sem til stóð að varnaraðili yfirtæki, verður að telja að sammæli hafi orðið með aðilum um að haga skiptingu eigna og skulda með þessum hætti og jafnframt að fjárhagsleg samstaða hafi myndast með þeim. Þá hefur ekki verið hrakið að varnaraðili hefi tekið þátt í kostnaði vegna endurbóta á húseigninni. Verður aðalkröfu sóknaraðila því hafnað en fallist á þá kröfu varnaraðila að viðurkenndur verði 50% eignarhlutur hennar í fasteigninni og jafnframt er viðurkennt að hún sé 50% skuldari af áhvílandi veðlánum fasteignarinnar. Ekki verður annað séð af gögnum málsins en að umrædd bifreið og hjólhýsi hafi nýst báðum aðilum við heimilishaldið og verður því fallist á þrautavarakröfu sóknaraðila um að viðurkennd verði helmingshlutdeild hans í þeim. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri kveður upp úrskurð þennan Úrskurðarorð: Viðurkenndur er 50% eignarhluti varnaraðila, K, í fasteigninni [...], [...] og jafnframt er viðurkennt að hún sé 50% skuldari áhvílandi veðlána á fasteigninni. Viðurkennd er helmingshlutdeild sóknaraðila, M, í bifreiðinni [...] og hjólhýsinu [...]. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 81/2013
|
Kærumál Brotaþoli Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um frávísun ákæru að hluta þar sem frestur, til að krefjast málshöfðunar samkvæmt 3. mgr. 144. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, var liðinn þegar refsi- og skaðabótakrafa var höfð uppi í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson og Eiríkur Tómasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. febrúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. febrúar 2013 þar sem vísað var frá hluta ákæru á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Varnaraðili krefst þess að málinu verði vísað frá dómi, en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá er krafist málsvarnarlauna vegna meðferðar málsins í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti og getur því hvorki krafist breytingar á niðurstöðu hans né getur komið til álita krafa hans um málskostnað í héraði. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 153/2012
|
Tekjuskattur Lán Einkahlutafélag Stjórnarskrá Jafnræði Friðhelgi eignarréttar
|
Með úrskurði skattstjóra, sem staðfestur var af yfirskattanefnd, voru opinber gjöld S í skattframtölum áranna 2006 og 2007 endurákvörðuð, með vísan til þess að fjárhæðir sem S hefði fengið að láni frá S ehf. bæri að skattleggja sem laun S samkvæmt 1. tölul. 1. mgr. A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og 2. mgr. 11. gr. sömu laga, en óumdeilt var að lánveitingarnar voru í andstöðu við 73. og 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. S bar úrlausn skattyfirvalda undir dómstóla með höfðun máls gegn Í. Hæstiréttur vísaði meðal annars til þess að markmið fyrrgreindra lagaákvæða hefði verið að stemma stigu við ólögmætri úthlutun fjár í formi láns úr félögum og að endurgreiðsla láns, á borð við þau er málið varðaði, hefði engin áhrif á skattskyldu. Ekki var fallist á það með S að skattlagningin bryti í bága við 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar, enda yrði að játa löggjafanum víðtækt vald til að ákveða hvaða atriði valdi skattskyldu. Var niðurstaða skattyfirvalda því staðfest og Í sýknað af kröfum S.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. mars 2012. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 15. maí 2012. Hann krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málskostnað, sem hann krefst að aðaláfrýjanda verði gert að greiða sér í héraði og fyrir Hæstarétti. I Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var gagnáfrýjandi framkvæmdastjóri og stjórnarmaður í Svölu SU ehf. og jafnframt eigandi alls hlutafjár í félaginu. Með kaupsamningi og afsali 5. september 2007 seldi hann Guðbjarti SH-45 ehf. alla hluti sína í félaginu. Kaupverðið var 85.790.568 krónur, en gagnáfrýjandi kveður að við uppgjör hafi skuldir hans við félagið verið dregnar frá því. Með bréfi 13. júní 2008 til gagnáfrýjanda óskaði skattstjóri Norðurlandsumdæmis eystra eftir upplýsingum um lánveitingar Svölu SU ehf. til hans. Vísaði skattstjóri til þess að í skattframtali félagsins 2006 vegna ársins 2005 hefðu 1.812.494 krónur verið færðar sem vaxtalausar kröfur á tengda aðila, en 5.896.547 krónur með sama hætti á skattframtali ári síðar. Í svarbréfi gagnáfrýjanda 19. júní 2008 kom fram að félagið hefði veitt honum lán á þessum árum. Tilefni þessara „úttekta“ hafi verið breytileg og lánin veitt á ýmsum tímum samkvæmt meðfylgjandi listum yfir viðskipti gagnáfrýjanda við félagið, en „andvirði úttektanna“ hefði hann ráðstafað til einkaþarfa. „Raunveruleg skuldastaða“ hans við félagið komi fram í efnahagsreikningum þess og hafi hún verið eins og greindi á skattframtölunum. Ekki hafi verið skriflegir samningar að baki lánum þessum og þau hvorki vaxtareiknuð né gjalddagi endurgreiðslu þeirra tiltekinn. Greiðslu skuldarinnar hafi verið krafist á árinu 2007 og hún væri að fullu greidd. Með bréfi 26. júní 2008 boðaði skattstjórinn endurákvörðun opinberra gjalda gagnáfrýjanda gjaldaárin 2006 og 2007 þar sem fyrirhugað væri að færa honum 1.812.494 krónur til viðbótar sem laun í skattframtali árið 2006 og 4.084.053 krónur í skattframtali árið 2007. Taldi skattstjóri lánveitingarnar ekki samræmast 73. gr. og 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og eiga að falla undir skattskyldar tekjur samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, en samkvæmt 2. mgr. 11. gr. sömu laga skyldi frá tekjuárinu 2004 skattleggja slíka óheimila úthlutun verðmæta sem laun hjá starfandi hluthafa. Með röksemdum sem nánar eru raktar í héraðsdómi andmælti gagnáfrýjandi boðuðum breytingum skattstjóra á gjaldstofnum með bréfi 8. júlí 2008. Skattstjóri hratt breytingunum í framkvæmd með úrskurði 15. september 2008 og færði framangreindar fjárhæðir til skattskyldra launatekna gagnáfrýjanda á skattframtölum hans árin 2006 og 2007. Með úrskurði skattstjórans sama dag var framangreind breyting úr láni í launagreiðslur jafnframt færð í skattskýrslur Svölu SU ehf. með tilheyrandi breytingum á skattálagningu. Gagnáfrýjandi skaut úrskurði skattstjórans um skattskyldu sína til yfirskattanefndar 8. desember 2008 með kröfu um að upphafleg álagning opinberra gjalda skyldi vera óbreytt. Eru röksemdir hans í kæru ítarlega raktar í héraðsdómi. Yfirskattanefnd hafnaði kröfu gagnáfrýjanda með úrskurði 10. febrúar 2010. Í forsendum úrskurðarins kemur fram að samkvæmt upphafsákvæði 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003, sbr. áður 1. málslið 1. mgr. 9. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, teldist til arðs af hlutum og hlutabréfum í félögum, sem um ræddi í 1. tölulið 1. mgr. 2. gr. fyrrnefndu laganna, auk venjulegrar arðgreiðslu, sérhver afhending verðmæta til hlutareiganda með takmarkaða eða ótakmarkaða ábyrgð eða hluthafa er telja yrði sem tekjur af hlutareign þeirra í félaginu. Arður af hlutum og hlutabréfum teldist til skattskyldra tekna, sbr. 4. tölulið C. liðar 7. gr. laganna. Á það hefði reynt í nokkrum málum fyrir yfirskattanefnd hvort virða bæri lánveitingar til hluthafa sem duldar arðgreiðslur, sbr. 1. málslið 1. mgr. 9. gr. laga nr. 75/1981. Í 104. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og 79. gr. laga nr. 138/1994 hefði verið kveðið á um fortakslaust bann við slíkum lánveitingum, enda væri ekki um venjuleg viðskiptalán að ræða. Í tilgreindum úrskurðum yfirskattanefndar hefðu slíkar greiðslur verið virtar sem tekjur af hlutareign, en í þeim hefðu endurgreiðslur hvorki farið fram né legið fyrir ráðagerð um þær. Með lögum nr. 133/2001 hefðu orðið verulegar breytingar á reglum um þessi efni. Með b. lið 3. gr. laganna hefði nýrri málsgrein um skattlagningu arðs verið bætt við 9. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 2. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003. Þar væri kveðið á um að úthlutun verðmæta samkvæmt 1. mgr. 11. gr. til hluthafa eða hlutareiganda, sem jafnframt væri starfsmaður félags eða tengds félags, teldist vera laun samkvæmt 1. tölulið A. liðar 7. gr. laganna, væri hún óheimil samkvæmt lögum um hlutafélög eða einkahlutafélög. Með b. lið 2. gr. laga nr. 133/2001 hefði jafnframt verið bætt nýrri málsgrein við 1. tölulið A. liðar 7. gr. laga nr. 75/1981, sbr. nú 3. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Þar komi fram að lán til starfsmanna sem væru óheimil samkvæmt lögum um einkahlutafélög skyldu teljast til tekna sem laun. Ennfremur hefði nýrri málsgrein verið bætt við 4. tölulið A. liðar sömu lagagreinar með c. lið 2. gr. laga nr. 133/2001 þess efnis að lán til hluthafa og stjórnarmanna, sem óheimil væru samkvæmt lögum um hlutafélög og einkahlutafélög, teldust til skattskyldra gjafa, sbr. nú 2. mgr. 4. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Um ástæður fyrir breytingum þessum skírskotaði yfirskattanefnd til eftirfarandi orða sem fram komu í nefndaráliti við meðferð frumvarpsins á Alþingi: „Lagt er til að bætt verði við 2. og 3. gr. frumvarpsins ákvæðum þess efnis hvað skuli talið til tekna og skattskyldra gjafa, en skv. 104. gr. laga nr. 2/1995, um hlutafélög, og 79. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, er óheimilt að veita hluthöfum, stjórnarmönnum eða framkvæmdastjórum félags eða móðurfélags lán eða setja tryggingu fyrir þá. Í skattframkvæmd mun nokkuð hafa borið á slíkum lántökum og tilhneiging virðist hafa verið til að úthluta fjármunum til eigenda í formi láns án þess að burðir séu í reynd til endurgreiðslu fyrr en skattstjóri gerir athugasemd við hina ólögmætu lánveitingu. Meiri hlutinn leggur því til að slík lán verði meðhöndluð í skattalegu tilliti með sama hætti og tíðkast í skattalöggjöf nágrannalandanna. Þá leggur meiri hlutinn til að á sama hátt verði farið með úthlutun verðmæta úr félagi til starfsmanna þess ef úthlutunin fer í bága við lög um hlutafélög og lög um einkahlutafélög.“ Yfirskattanefnd vísaði til þess að samkvæmt 1. mgr. 104. gr. laga nr. 2/1995 og 1. mgr. 79. gr. 138/1994 væri hlutafélagi og einkahlutafélagi hvorki heimilt að veita hluthöfum, stjórnarmönnum eða framkvæmdastjórum félags eða móðurfélags þess og öðrum tengdum þeim á nánar tilgreindan hátt lán né setja tryggingar fyrir þá. Undanskilin væru þó venjuleg viðskiptalán. Óumdeilt væri að lán þau sem gagnáfrýjandi fékk frá Svölu SU ehf. hefðu numið 1.812.494 krónum árið 2005 og 4.084.053 krónum 2006 og að farið hefði verið með þær greiðslur sem lán bæði í skattskilum gagnáfrýjanda og félagsins. Gagnáfrýjandi hefði verið stjórnarmaður félagsins, framkvæmdastjóri og eigandi alls hlutafjár á árunum 2005 og 2006 og hefðu greiðslur þess til hans ekki verið heimilar samkvæmt 79. gr. laga nr. 138/1994. Ótvírætt væri að endurgreiðsla lána sem um ræddi hefði ekki þýðingu um skattlagningu, enda væru ákvæði 2. gr. og 3. gr. laga nr. 133/2001 fortakslaus að þessu leyti, sbr. nú 3. mgr. 1. töluliðar og 2. mgr. 4. töluliðar A. liðar 7. gr. og 2. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003 og fyrrgreind lögskýringargögn. Gagnáfrýjandi höfðaði mál þetta 15. desember 2012. Í héraðsdómsstefnu reisir hann kröfur sínar á því að innbyrðis ósamræmi sé í ákvæðum laga nr. 90/2003 um ákvörðun tekjuskattsstofns. Telur hann túlkun skattyfirvalda á tekjuhugtaki 7. gr. laga nr. 90/2003 ranga þar sem skuld, sem auk þess hafi verið greidd, geti ekki talist launatekjur og myndað tekjuskattstofn. Önnur niðurstaða feli í sér eignaupptöku í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Einnig beri að líta til þess að lán sem þessi sé skylt að endurgreiða einkahlutafélagi með dráttarvöxtum samkvæmt 4. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 og við kunni að liggja refsiábyrgð, sbr. 2. tölulið 127. gr. laganna. Þá telur gagnáfrýjandi að breyting sú sem gerð hafi verið á 7. gr. laga nr. 75/1981 með lögum nr. 133/2001 um sérstaka skattlagningu á einni tegund lána eins og hér um ræði brjóti gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar. Líta beri til þess að gagnáfrýjandi hafi nýtt sér söluverð hluta í Svölu SU ehf. til greiðslu á skuld sinni við félagið og hafi hagnaður hans af sölunni verið skattlagður með hefðbundnum hætti. Með úrskurði skattstjóra sé þess freistað að skattleggja aftur þann hluta af hagnaði við sölu hlutabréfa í Svölu SU ehf. sem runnið hafi til greiðslu lánsins. Aldrei verði lengra gengið en að miða skattstofn við það vaxtahagræði sem gagnáfrýjandi naut vegna lánveitinganna, sbr. 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003. II Gögn málsins bera með sér að gagnáfrýjandi, sem var í senn eini hluthafi og starfsmaður einkahlutafélagsins Svölu SU, hafi á árunum 2005 og 2006 í allmörg skipti fengið frá félaginu ýmsar fjárhæðir. Ágreiningslaust er að hér hafi verið um að ræða lánveitingar andstæðar 73. gr. og 79. gr. laga nr. 138/1994. Þá miðast tekjuskattsstofn samkvæmt úrskurðum skattstjóra og yfirskattanefndar við stöðu lánveitinga til gagnáfrýjanda frá Svölu SU ehf. í árslok 2005 annars vegar og 2006 hins vegar. Í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 90/2003 er mælt fyrir um að skattskyldar tekjur teljist, með þeim undantekningum og takmörkunum sem sérstaklega eru tilteknar, hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður sem skattaðila hlotnast og metin verða til peningaverðs og skiptir ekki máli hvaðan þær stafa eða í hvaða formi þær eru. Í A., B. og C. liðum greinarinnar eru taldar upp þær tekjur sem mynda skattstofn. Eftir nánari fyrirmælum 3. mgr. 1 töluliðar A. liðar 7. gr. teljast til skattskyldra launatekna meðal annars lán til starfsmanna sem óheimil eru samkvæmt lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög, jafnframt því sem segir í 2. mgr. 4. töluliðar A. liðar að til skattskyldra gjafa teljist lán til hluthafa og stjórnarmanna sem eru óheimil samkvæmt sömu lögum. Í 1. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003 segir að til arðs af hlutum og hlutabréfum í félögum, sem um ræðir í 1. tölulið 1. mgr. 2. gr. laganna, teljist auk venjulegrar arðgreiðslu, sérhver afhending verðmæta til hlutareiganda með takmarkaða eða ótakmarkaða ábyrgð eða hluthafa er telja verði sem tekjur af hlutareign þeirra í félaginu. Félög þau sem tilgreind eru í framangreindum 1. tölulið 1. mgr. 2. gr. laganna eru skráð hlutafélög og einkahlutafélög, svo og samlagshlutafélög, enda sé þess óskað við skráningu að samlagshlutafélagið sé sjálfstæður skattaðili. Þá segir í 2. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003 að úthlutun verðmæta samkvæmt 1. mgr. greinarinnar til hluthafa eða hlutareiganda sem jafnframt er starfsmaður félags, eða tengds félags, teljist vera laun samkvæmt 1. tölulið A. liðar 7. gr. laganna ef hún er óheimil samkvæmt lögum um hlutafélög eða lögum um einkahlutafélög. Samkvæmt framansögðu er ótvírætt kveðið á um að lán, eins og þau sem aðilar eru sammála um að Svala SU ehf. hafi veitt gagnáfrýjanda á árunum 2005 og 2006, skuli skattleggja sem laun hjá lánþega. Eins og segir í úrskurði yfirskattanefndar kom framangreint ákvæði 2. mgr. 11. gr., sem og ákvæði 3. mgr. 1. töluliðar A. liðar 7. gr. og 2. mgr. 4. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, fyrst í löggjöf um tekjuskatt með 2. gr. og 3. gr. laga nr. 133/2001. Svo sem fram kemur í fyrrnefndum lögskýringargögnum, sem gerð var grein fyrir í úrskurði yfirskattanefndar, var helsta markmiðið með setningu hinna sérstöku reglna 2. gr. laga nr. 133/2001 að stemma stigu við ólögmætri úthlutun fjár í formi láns úr félögum eins og hér um ræðir. Eðli máls samkvæmt felur lánveiting ekki í sér varanlega yfirfærslu verðmæta. Af framangreindu er ljóst að ekki var af hálfu löggjafans gert ráð fyrir að endurgreiðsla lána eins og hér um ræðir ætti að hafa áhrif á skattskyldu. Þótt notkun hugtaka í 2. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003 sé samkvæmt framansögðu um sumt hvorki hefðbundin né með öllu rökrétt verður að líta til þess að í dómaframkvæmd hefur löggjafanum verið játað víðtækt vald til að ákveða hvaða atriði skuli ráða skattskyldu. Er hér um að ræða skýra ákvörðun löggjafans um skattlagningu eftir almennum efnislegum mælikvarða. Verður samkvæmt framansögðu hvorki talið að umrædd lagasetning brjóti í bága við 65. gr. né 72. gr. stjórnarskrárinnar. Samkvæmt þessu verður aðaláfrýjandi sýknaður af kröfum gagnáfrýjanda í málinu. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Stefáns Ingvars Guðjónssonar. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. janúar 2012. Mál þetta, sem dómtekið var 28. nóvember sl., er höfðað 15. desember 2010 af Stefáni Ingvari Guðjónssyni, kt. [...], Fögruhlíð 9, Eskifirði, á hendur íslenska ríkinu. Stefnandi krefst þess, að stefnda greiði sér 2.344.818 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, af 200.867 krónum frá 6. október 2008 til 10. október 2008, af 1.700.867 krónum frá þeim degi til 5. desember 2008, af 1.861.760 krónum frá þeim degi til 16. desember 2008, og af 2.344.818 krónum frá þeim degi til greiðsludags; en til vara, að dómkrafan greiðist með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 frá sömu gjalddögum, er að framan greinir, til 16. desember 2010, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 28/2001 frá þingfestingardegi til greiðsludags. Þá er þess krafist, að ómerktur verði með dómi úrskurður skattstjóra Norðurlandsumdæmis eystra frá 15. desember 2008 um að hækka laun stefnanda um 1.812.494 krónur vegna rekstrarársins 2005 og um 4.084.053 krónur vegna rekstrarársins 2006 og þar með hækka tekjuskatt hans svo sem af þeim hækkunum leiddi. Þá er og krafist, að ómerktur verði með dómi úrskurður yfirskattanefndar frá 10. febrúar 2010 um höfnun á kröfum stefnanda í kærumáli hans fyrir yfirskattanefnd vegna endurákvörðunar skattstjóra. Stefnandi krefst málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun, auk þess sem krafist er dóms til greiðslu á útlögðum kostnaði stefnanda vegna andmæla umboðsmanns hans gagnvart ákvörðunum skattstjóra og kæru til yfirskattanefndar að fjárhæð 210.636 krónur. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati réttarins. I Stefnandi var framkvæmdastjóri og stjórnarmaður einkahlutafélagsins Svölu SU, kt. 440504-3880, sem annaðist útgerð fiskibátsins Guðjón SU, frá árinu 2004 allt til 5. september 2007, en hann var jafnframt eini eigandi alls hlutafjár í félaginu. Félagið var selt. 5. september 2007 og eru kaupsamningur og afsal dagsett þann dag. Hefur stefnandi ekkert haft með rekstur félagsins að gera eftir þann tíma. Í lok árs 2005 nam skuld stefnanda við félagið 1.812.494 krónum og í lok árs 2006 nam skuld hans við félagið 5.896.547 krónum. Var uppgjörinu þannig háttað, að við sölu félagsins var söluandvirðið lækkað, sem nam skuld stefnanda við félagið, þannig að hann greiddi upp skuld sína við það. Þá yfirtók stefnandi tvö útistandandi lán félagsins, sem leiddi til þess, að félagið var í skuld við stefnanda og fékk hann greiddan mismuninn við söluna. Með bréfi skattstjóra Norðurlandsumdæmis eystra frá 13. júní 2008 var óskað upplýsinga frá stefnanda um lánveitingar frá Svölu SU ehf. til stefnanda á árunum 2005 og 2006. Í svarbréfi stefnanda frá 19. júní 2008 segir, að tilefni lánveitinganna hafi verið breytileg, lánin hafi verið veitt á ýmsum tímum og andvirði þeirra ráðstafað til einkaþarfa stefnanda. Raunverulega skuldastöðu mætti finna í efnahagsreikningum félagsins. Engir skriflegir samningar hefðu verið gerðir um lánveitingarnar, lánin hefðu ekki verið vaxtareiknuð og enginn gjalddagi hefði verið fyrir fram ákveðinn. Endurgreiðslu hefði verið krafist á árinu 2007 og hefði skuldin verið greidd að fullu til félagsins. Með bréfi frá 26. júní 2008 boðaði skattstjóri stefnanda fyrirhugaða endurákvörðun opinberra gjalda gjaldárin 2006 og 2007 með vísan til 1. og 4. mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og 6. gr. reglugerðar nr. 373/2001 um framkvæmd skatteftirlits og skattrannsókna, þar sem fyrirhugað væri að færa stefnanda til tekna sem laun í skattframtölum hans umrædd ár 1.812.494 krónur í skattframtali árið 2006 og 4.084.053 krónur í skattframtali árið 2007. Þá vísaði skattstjóri til 73. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, þar sem fram kæmi m.a., að óheimilt væri að úthluta af fjármunum einkahlutafélags til hluthafa, nema það færi eftir reglum um úthlutun arðs, sem endurgreiðslu vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs eða félagsslita. Jafnframt var vísað til þess, að samkvæmt 79. gr. laganna væru lánveitingar slíks félags til hluthafa í félaginu óheimilar, nema þegar um venjuleg viðskiptalán væri að ræða. Fram kæmi í skattframtali Svölu SU ehf. árið 2007, að stefnandi hefði þegið laun frá félaginu umrætt ár og félli lánveiting til hans, sem hefði verið til fjármögnunar einkaþarfa, því undir ákvæði 1. tl. 1. mgr. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, en samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laganna skyldi frá og með árinu 2004 skattleggja slíka óheimila úthlutun verðmæta sem laun hjá starfandi hluthafa. Má ráða af atvikum málsins og öðrum gögnum, að þar hafi verið átt við 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga n.r 90/2003, sbr. 2. mgr. 11. gr. laganna. Af hálfu stefnanda var boðuðum breytingum skattstjórans mótmælt með bréfi frá 8. júlí 2008, þar sem ítrekað var, að stefnandi hefði endurgreitt skuld sína við Svölu SU ehf. á árinu 2007 og væri endurkröfuréttur á þeirri greiðslu ekki fyrir hendi, þar sem félagið hefði um leið verið selt nýjum eigendum. Þá var bent á, að þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, mætti finna í lögunum, svo og í lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög og lögum nr. 144/1994 um ársreikninga, ýmis ákvæði, sem ekki samrýmdust þeim fyllilega, s.s. ákvæði 2. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003, þar sem fram kæmi, að tekjur skyldi að jafnaði telja til tekna á því ári, sem þær yrðu til, þ.e. þegar myndast hafi krafa vegna þeirra á hendur einhverjum. Skattstjóri hefði ekki talið í bréfum sínum, að stefnandi hefði unnið til þessara tekna á árunum 2005 og 2006 eða að laun hans hefðu verið í ósamræmi við viðmiðunarreglur ríkisskattstjóra um reiknað endurgjald. Stefnandi hafi því ekki vænst frekari tekna frá félaginu, enda hefðu umræddar úttektir verið taldar til útlána í bókhaldi félagsins, en ekki til gjalda. Með setningu 58. gr. laga nr. 90/2003 hefði verið lögfest regla um „efni umfram form,“ og ætti hún jafnt að nýtast skattyfirvöldum sem skattþegnum við skattframkvæmd. Þá gæti bann það, sem sett væri í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 við lánveitingum félaga til eigenda sinna, ekki talist fortakslaust meðan ákvæði 4. mgr. 79. gr. sömu laga væri í gildi. Í 90. gr. laga nr. 90/2003 kæmi fram, að rekstraraðilar skyldu láta fylgja skattframtali ársreikning, gerðan í samræmi við ákvæði laga um bókhald og ársreikninga. Næði fyrirhugun skattstjóra fram að ganga, væru ákvæði 14. og 16. gr. laga nr. 144/1994 um ársreikninga brotin, þar sem til gjalda bæri þá að færa greiðslur, sem ekki tengdust öflun tekna rekstraraðila. Með hliðsjón af þessu fæli ákvæði 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 í sér mótsögn, þar sem segði, að lán teldust til launa. Varhugavert væri að byggja framkvæmd á lögum, sem svo illa færu saman við meginreglur laga og eðli máls. Í bréfinu voru frekari mótbárur reifaðar gegn fyrirhugaðri breytingu skattstjóra, m.a. að á gjaldárinu 2007 hefði stefnandi talið til tekna söluhagnað vegna hlutabréfa í Svölu SU ehf. og væri krafan á hendur honum innifalin í söluverði hins selda. Af því leiddi, að eignin kæmi til skatts sem hluti söluhagnaðar á árinu 2008. Yrði af hækkun álagningar vegna gjaldáranna 2006 og 2007, mundi stefnandi greiða tvöfaldan tekjuskatt vegna sömu tekna/úttekta. Þá var bent á, að í lið 4.2. í reglum reikningsskilaráðs væri kveðið á um, að tekjur skyldi að jafnaði skrá, þegar viðskiptaaðili hefði til þeirra unnið. Reglan ásamt 59. gr. laga nr. 90/2003 lýstu tekjuhugtakinu í meginatriðum, og ætti reglan við í tilviki stefnanda þrátt fyrir, að hann væri ekki bókhaldsskyldur. Þá segði í meirihlutaáliti efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis um frumvarp til laga nr. 133/2001 um gildandi ákvæði 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, að í framkvæmd væri tilhneiging til þess að úthluta fjármunum til eigenda í formi láns án þess, að burðir væru í reynd til endurgreiðslu fyrr en skattstjóri hefði gert athugasemd við hina ólögmætu lánveitingu. Stefnandi hefði hins vegar gert full skil á skuldinni áður en til aðgerða skattstjóra hefði komið. Stefnandi félli því ekki í þann hóp, sem löggjafinn hygðist ná til með setningu laganna. Með hliðsjón af 2. mgr. 59. gr. laga nr. 90/2003 yrði ekki séð, að ákvæði 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. sömu laga gæti staðið sem sjálfstæð lagaheimild, þar sem ekki væri tekið fram, að ákvæðið gilti þrátt fyrir ákvæði 59. gr. laganna. Í lögum mættu ekki vera mótsagnir, þannig að með því að fara eftir einu lagaákvæði brytu þeir annað. Þá væri alkunn sú meginregla, að sökunautur skyldi njóta vafans. Loks yrði að hafa í huga, að stefnandi hefði engin yfirráð yfir þeim fjármunum, sem skattleggja ætti samkvæmt boðunarbréfi skattstjóra, enda hefði hann selt allt hlutafé sitt í Svölu SU ehf. á árinu 2007. Væri álagningin því framkvæmd án þess, að unnt væri að rökstyðja, að hið fengna og endurgreidda fé gæti fallið undir tekjuhugtak skattalaga eða annarra laga. Skattstjóri hratt hinum boðuðu breytingum í framkvæmd með úrskurði um endurákvörðun 15. september 2008 og færði stefnanda til skattskyldra launatekna í skattframtölum hans árin 2006 og 2007, 1.812.494 krónur fyrir tekjuárið 2005 og 4.084.053 krónur fyrir tekjuárið 2006. Í úrskurðinum tók skattstjóri afstöðu til andmæla stefnanda. Þannig hefðu breytingar á skattframtölum stefnanda sér stoð í 96. gr. laga nr. 90/2003 og kæmu ákvæði laga um ársreikninga því ekki við sögu í málinu. Þau gjöld, sem um ræddi í málinu, væru laun eigenda, sem færa skyldi til gjalda hjá félaginu, sbr. ákvæði 1. tl. 1. mgr. 31. gr. laga nr. 90/2003, sbr. einnig 2. mgr. 59. gr. laganna. Óheimil úttekt eiganda, sbr. 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, væri því í skattalegu tilliti launakostnaður og teldist falla undir 31. gr. laganna. Þá væri túlkun stefnanda á 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög félagaréttarlegs eðlis. Lög nr. 90/2003 væru skýr varðandi óheimilar lánveitingar. Engu breytti hvort endurgreiðsla hefði átt sér stað á síðari stigum. Þá var ekki fallist á, að 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 væri í mótsögn við ákvæði 2. mgr. 59. gr. sömu laga, enda væru óheimilar úttektir eiganda samkvæmt 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 2. mgr. 11. gr. laganna, einmitt færðar sem laun á því ári, sem úttektirnar hefðu átt sér stað í framtölum aðila. Tilvitnun í meirihlutaálit efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis við afgreiðslu frumvarps til laga nr. 133/2001 taldi skattstjóri aðeins lýsa ástandi á tíma lagasetningarinnar, en ekki yrði séð, að vilji nefndarinnar hefði staðið til þess, að afskipti skattstjóra af óheimilum lánveitingum aðila færu eftir því, hvort slík lán hefðu verið greidd upp á síðari stigum eða ekki. Þá yrði ekki annað ráðið af kaupsamningi frá 5. september 2007 en, að söluverð hlutafjár stefnanda í Svölu SU ehf. hefði verið lækkað, sem næmi fjárhæð kröfu félagsins á hendur stefnanda og því væri ekki um tvísköttun að ræða. Stefnandi málsins skaut úrskurði skattstjóra til yfirskattanefndar með kæru 8. desember 2008. Í kærunni kom fram, að þrátt fyrir ákvæði 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, þar sem kveðið sé á um tekjuskattskyldu úttekta eigenda úr eigin einkahlutafélögum, mætti finna í lögunum, svo og í lögum nr. 138/1994 um einkahlutafélög og lögum nr. 144/1994 um ársreikninga, ákvæði, sem ekki samrýmdust þeim fyllilega. Þá væri með ákvæðunum verið að rugla saman hugtökunum tekjum og skuldum, þegar til skattlagningar kæmi. Vegna ummæla skattstjóra um nefndarálit efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis við setningu laga nr. 133/2001 hafi stefnandi látið gera athugun á danskri og norskri löggjöf um sambærileg atriði. Samkvæmt þeirri könnun yrði ekki séð, að fyrirmynd að lögum nr. 133/2001 eða framkvæmd þeirra hefði verið sótt til framangreindra landa. Erfitt væri að horfa fram hjá lögum um ársreikninga, enda gæti úrskurður skattstjóra skapað fordæmi, sem leitt gæti til mikillar réttaróvissu, þegar meta skyldi rekstrargjöld félaga til skattfrádráttar og tekna gagnaðila vegna tengdra fjármagnshreyfinga. Með túlkun skattstjóra á 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um að líta framhjá síðari endurgreiðslu, væri jafnframt brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Skattstjóri gæti gefið skattþegni tækifæri eða ákveðinn frest til þess að greiða skuld sína við eigið einkahlutafélag áður en til skattlagningar kæmi án þess að horfa fram hjá markmiði laganna, þ.e. að fyrirbyggja slíkar úttektir eiganda eða skattleggja þær að öðrum kosti. Þá fæli úrskurður skattstjóra í sér skattlagningu tekna, sem ekki hefðu runnið til stefnanda og brytu því í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, enda bæri hin kærða skattlagning öll merki tilefnislausrar eignaupptöku. Yfirskattanefnd úrskurðaði í máli stefnanda 10. febrúar 2010 með úrskurði nr. 9/2010 og var kröfu stefnanda þess efnis, að úrskurður skattstjóra yrði felldur úr gildi og álagning opinberra gjalda umrædd gjaldár látin standa óbreytt, hafnað. Kröfu stefnanda um málskostnað, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 30/1992 um yfirskattanefnd, var einnig hafnað, þar sem ekki væru fyrir hendi lagaskilyrði til þess að ákvarða stefnanda málskostnað. II Stefnandi byggir dómkröfur sínar um niðurfellingu skattálagningar og endurgreiðslu oftekins tekjuskatts á því, að skattstofn til álagningar tekjuskatts sé ekki fyrir hendi í máli þessu og að álagning tekjuskatts byggist á lagaákvæðum, sem séu í innbyrðis ósamræmi við önnur ákvæði laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og brjóti auk þess í bága við ákvæði 65. og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Stefnandi vísar til þess, að þegar skattyfirvöld hafi breytt skattálagningu á stefnda á árinu 2008, hafi verið tæpt ár liðið frá þeim tíma, er stefnandi hefði endurgreitt lán sitt að fullu til Svölu SU ehf. og hefði stefnandi einnig selt öðrum aðilum alla hluti sína í félaginu á árinu 2007. Samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, sem breytt hafi verið með 4. gr. laga nr. 31/1997, hafi svo verið fyrir mælt, að lán einkahlutafélaga til eigenda væru óheimil. Í 4. mgr. 79. gr. laganna hafi verið kveðið á um endurgreiðsluskyldu slíkra lána með dráttarvöxtum. Samkvæmt því ákvæði beri eiganda að bæta félaginu það, að peningar hafi verið teknir út úr því og jafnframt valdi dráttarvaxtaákvörðunin því, að slík lán séu fyrir hluthafann einhver óhagstæðustu lán, sem hægt sé að taka, og hvati til slíkrar lántöku því mjög lítill. Gjörningurinn sé færður sem lán í bókhaldi félagsins og skuli slík lán bera dráttarvexti. Séu dráttarvextir ekki reiknaðir á höfuðstólinn, verði slík lán hins vegar einhver þau hagstæðustu, sem hægt sé að taka. Hluthafinn hagnist með því að þurfa ekki að greiða vexti af láninu, sem þá megi líta svo til sem að um dulinn arð sé að ræða til hluthafans. Þar geti myndast skattstofn hjá hluthafanum, þ.e. að hann hafi í formi vaxtaleysis haft „tekjur“ eða ígildi tekna, arð eða hlunnindi, allt eftir því hvernig á málið sé litið, sem félli undir ákvæði 7. gr. tekjuskattslaga nr. 90/2003 um skilgreiningu skattskyldra tekna. Þar með sæti hluthafinn við sama borð og aðrir skattþegnar varðandi skattlagningu, þ.e. „vaxtahagræðið“ myndaði stofn til tekjuskattlagningar. Þá sé að finna í 5. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 ákvæði um það, að geti eigandinn ekki endurgreitt lánið, séu þeir, sem framkvæmi slíkar ráðstafanir, ábyrgir fyrir tapi félagsins. Þannig afgreiði lögin um einkahlutafélög í framangreindum greinum, hvernig með skuli fara, veiti félag eiganda sínum óheimilt lán. Sú aðferð, sem tilgreind sé í framangreindum lagaákvæðum finni sér stoð í 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, þar sem segi, að ef skattaðilar semji um skipti sín í fjármálum á hátt, sem sé verulega frábrugðinn því, sem almennt gerist í slíkum viðskiptum, skuli verðmæti, sem án slíkra samninga hefðu runnið til annars skattaðilans, en geri það ekki vegna samningsins, teljast honum til tekna. Skattyfirvöld vísi í rökstuðningi sínum til 11. gr. tekjuskattslaganna og virðist öðrum þræði byggja niðurstöðu sína á þeirri grein. Í 1. mgr. 11. gr. laganna segi, að til arðs af hlutabréfum teljist sérhver afhending verðmæta til hlutareigenda, sem telja verði sem tekjur af hlutareign þeirra í félaginu. Með ákvæðum 2. mgr. 11. gr. sé svo kveðið á um, að úthlutun verðmæta samkvæmt 1. mgr. til hluthafa teljist vera laun samkvæmt 1. tl. A-liðar 7. gr., ef hún er óheimil samkvæmt lögum um einkahlutafélög. Formleg úthlutun verðmæta, þannig að til skattskyldu móttakanda leiði, hljóti að vera bundin við það, að hluthafinn hafi haft tekjur af hlut sínum, sbr. ákvæði 1. og 2. mgr. 11. gr. laganna. Í tilviki stefnanda hafi slíkt ekki átt sér stað, þar sem ómögulegt sé að telja móttekið lán sem tekjur af hlutareign. Ekki liggi fyrir neinar formlegar ákvarðanir af hálfu félagsins um úthlutun fjármagns til stefnanda. Aðeins hafi verið færðir til hans fjármunir í formi láns og það bókað sem slíkt hjá félaginu, og andvirði lánsins hafi stefnandi síðan endurgreitt að fullu til félagsins árið 2007. Sé því mótmælt, að orðið „úthlutun“ í skilningi 11. gr. laga nr. 90/2003 eigi við í tilviki stefnanda, þar sem engin úthlutun hafi átt sér stað, heldur hafi verið um lánveitingu að ræða. Í reikningum félagsins sjáist ótvírætt, að um lán hafi verið að ræða. Skattlagning verði því ekki byggð á 11. gr. tekjuskattslaganna. Þá telur stefnandi, að næst beri að líta til þess, hvort skattlagning geti byggst á ákvæðum 7. gr. tekjuskattslaganna, en í 1. mgr. 7. gr. sé skilgreint hverjar séu skattskyldar tekjur manna, sem síðan séu ítarlega upp taldar í A-, B- og C-lið 7. gr. Í 1. mgr. 7. gr. segi, að skattskyldar tekjur teljist hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður, sem skattaðila hlotnist og metin verði til peningaverðs. Samkvæmt þessu verði að meta gæðin, arðinn, launin og hagnaðinn til peningaverðs. Samkvæmt almennum málskilningi þýðir „að meta til peningaverðs“ það, að viðtakandi taki við fjármunum, sem hann ráði og geti ráðstafað að vild og að honum beri ekki að endurgreiða neinum. Hann fái verðmæti í hendur, sem hann hafi ráðstöfunarrétt á. Þetta sé það, sem almennt kallist tekjur og myndi stofn til tekjuskatts. Lán sé ekki tekjur í hendi þess, sem við taki, þar sem viðtakandinn eignist ekki fjármunina, heldur beri honum að endurgreiða lánið til lánveitandans. Lán geti því ekki myndað stofn til tekjuskattlagningar, enda sé eðlismunur lána og tekna öllum ljós og ekki síst nú á tímum eftir bankahrun. Í 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. tekjuskattslaga segi, að til tekna sem laun skuli teljast lán til starfsmanna, sem óheimil séu samkvæmt lögum um einkahlutafélög. Í 2. mgr. 4. tl. A-liðar 7. gr. segi, að til skattskyldra gjafa teljist lán til hluthafa, sem óheimil séu samkvæmt lögum um einkahlutafélög. Framangreind ákvæði 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. og 2. mgr. 4. tl. A-liðar 7. gr. tekjuskattslaganna, sem komið hafi inn í lögin með breytingu í lögum nr. 133/2001, séu í andstöðu við skilgreiningu 1. mgr. 7. gr. tekjuskattslaganna. Hvergi í lögum nr. 90/2003, annars staðar en í þessum viðbættu greinum, sé lánum ætlað að mynda tekjuskattsstofn. Ákvæði þessi séu í algerri andstöðu við anda tekjuskattslaga, sem og laga um reikningshald og almennan skilning á tekjuhugtakinu. Megi þar í dæmaskyni benda á, að eigið fé félags sé í einfaldaðri mynd eign félagsins að frádregnum skuldum þess. Skuldir myndi ekki tekjuskattstofn, því lántaki eigi ekki þetta fé. Honum beri að skila því samkvæmt formlegum eða óformlegum samningi og þess vegna heiti það lán. Þá séu lán dregin frá eignum til þess að finna út hreina eign. Því sé það andstætt almennum reglum skattalaga að leggja tekjuskatt á lán, jafnvel þótt lánið sé ólöglegt samkvæmt ákvæðum laga um einkahlutafélög. Engu að síður sé um lán að ræða og það geti ekki myndað stofn til tekjuskatts. Megi í þessu sambandi vísa til kenninga fræðimanna, að í lögum megi ekki vera mótsagnir, þannig að með því að fara eftir einu ákvæði, brjóti menn annað. Við undirbúning laga þeirra, sem síðar hafi orðið nr. 133/2001, hafi verið litið til skattaframkvæmdar á Norðurlöndum og látið svo um mælt, að reglur hér yrðu með sama sniði og þar. Svo virðist þó ekki hafa orðið, nema að hluta. Til álits meirihluta efnahags- og viðskiptanefndar Alþingis fyrir setningu laga nr. 133/2001 sé oft vitnað í úrskurði skattstjóra og yfirskattanefndar. Þó sé lagaframkvæmd í ósamræmi við þetta álit með tvennu móti: Í fyrsta lagi segi í meirihlutaálitinu, að huga skuli að skattlagningu, þegar úthlutað sé fjármunum til eigenda í formi láns án þess, að burðir séu í reynd til endurgreiðslu fyrr en skattstjóri geri athugasemd. Þrátt fyrir það sé lagður tekjuskattur á slíka úthlutun jafnvel þó að burðir hafi verið sýndir til endurgreiðslu og að hún hafi átt sér stað áður en aðgerðir skattstjóra hefjist. Í öðru lagi segi í sama áliti, að meirihlutinn leggi því til að slík lán verði meðhöndluð í skattalegu tilliti með sama hætti og tíðkist í skattalöggjöf nágrannalandanna. Í Danmörku séu lán ekki skattlögð að öðru leyti en því, að ef ekki er um markaðsvexti af láninu að ræða, þá skattleggist mismunurinn af því hagræði, sem myndist við að fá hagstæðari kjör. Í Noregi sé hluthafinn fyrst krafinn um endurgreiðslu lánsins, hafi það ekki verið endurgreitt. Fáist endurgreiðslan ekki teljist vera um dulda arðgreiðslu að ræða og greiðslan skattlögð sem slík. Beri lánið öll einkenni láns, sé farið með það skattalega eins og um lán sé að ræða, þó að slíkt lán sé brot á félagaréttarlegum reglum. Því megi segja, að í norskum skattarétti sé farið með slík lán eins og segi í lögum um einkahlutafélög. Stefnandi vísar til þess, að í 40. og 77. gr. stjórnarskrárinnar segi, að skattamálum skuli skipað með lögum. Lagaheimild verði að vera ótvíræð og heimildina beri að túlka þröngt. Þá telur hann ákvæði 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. og 2. mgr. 4. tl. A-liðar 7. gr. tekjuskattslaga brjóta gegn jafnréttisákvæði 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, en þar segi, að allir skuli vera jafnir fyrir lögum. Í nefndum lagagreinum sé stefnanda gert að greiða tekjuskatt af lánsfé, sem hann hefði auk þess endurgreitt, þegar álagning hafi farið fram. Engum öðrum þegnum Íslands en hluthöfum og/eða eigendum félaga, sem tekið hafi ólögmæt lán hjá félagi, sé gert að greiða tekjuskatt af lánsfé. Skattyfirvöld hafi ekki lagaheimild til þess að meta andvirði láns tekjuskattsskylt í einu afmörkuðu tilviki, en í öðrum tilvikum myndi andvirði lána ekki tekjuskattsskyldu. Ákvæði 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. og 2. mgr. 4. tl. A-liðar 7. gr. tekjuskattslaga standist ekki ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar og telur stefnandi, að í framantöldum greinum sé ekki gætt jafnræðis meðal skattþega, þegar einum hópi þeirra sé gert að greiða tekjuskatt af lánsfé. Þá telur stefnandi, að framangreind ákvæði brjóti einnig í bága við eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar, en þar segi, að eignarrétturinn sé friðhelgur. Engan megi skylda til að láta af hendi eign sína nema almenningsþörf krefji. Þurfi til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Stefnandi telur, að skattyfirvöld hafi gert honum að láta af hendi eign sína, þ.e. fjármuni í formi greiðslu tekjuskatts af lánsfé, á grundvelli tilvitnaðra lagaákvæða tekjuskattslaga, sem ekki fái staðist og því sé um ólögmæta eignaupptöku að ræða, sem brjóti í bága við ákvæði stjórnarskrár. Þar sem framteljandi hafi engin yfirráð haft yfir þeim fjármunum, sem skattlagðir hafi verið sem tekjur, hafi álagning tekjuskatts í þessu tilviki verið framkvæmd án þess, að unnt væri að rökstyðja, að féð gæti fallið undir tekjuhugtak samkvæmt skattalögum eða öðrum tengdum lögum, opinberum reglum eða viðurkenndum venjum. Þá megi á það benda, að þrátt fyrir, að skattstjóri hafi skilgreint lán stefnanda sem laun frá félaginu, geri hann ekki ráð fyrir gjaldfærslu þeirra í bókhaldi félagsins eða reikni með sambærilegum frádrætti til tekjuskatts. Auki það enn ósamræmi í skattalegri meðferð, að félagið hafi samt sem áður verið krafið um tryggingagjald af hinum skattalegu ákvörðuðu launum í hendi stefnanda samkvæmt úrskurði skattstjóra frá 15. september 2008. Vegna ákvæða í 4. gr. kaupsamningsins um félagið hafi stefnandi persónulega orðið að endurgreiða Svölu SU ehf. álagða hækkun tryggingagjalds félagins vegna úrskurða skattyfirvalda. Stefnandi kveðst hafa lagt í verulegan kostnað við að verjast ákvörðunum skattyfirvalda og gerir kröfu til þess, að honum verði bættur sá fjárhagslegi skaði, sem af því hafi hlotist og tilgreindur sé í stefnukröfum. Stefnandi þurfi nú til viðbótar að freista þess að fara með málið fyrir dómstóla til þess að fá viðurkenningu á sjónarmiðum sínum. Honum beri því samkvæmt almennum skaðabótareglum að fá allt tjón og kostnað bættan, sem hann hafi haft af því að gæta hagsmuna sinna. Mál þetta varði ekki virðisaukaskattskylda starfsemi stefnanda og því beri honum nauðsyn til þess af skaðleysisástæðum, að fá dóm fyrir því, að virðisaukaskattur leggist á málskostnað. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á almennum reglum skattaréttar, skaðabótaréttar og fjármunaréttar. Einkum er vísað til ákvæða 7., 11., 57. og 59. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003, 79. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/2003 og ákvæða 65. og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944. Þá er vísað til ákvæða laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, einkum 2. gr. Um varnarþing er vísað til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Kröfu sína um dráttarvexti byggir stefnandi á 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtrygginu, og málskostnaðarkröfu sína byggir hann á ákvæðum 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun byggir stefnandi á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. III Stefnda byggir sýknukröfu sína á því, að úrskurður skattstjóra Norðurlandsumdæmis eystra og úrskurður yfirskattanefndar í máli stefnanda séu í einu og öllu í samræmi við lög. Á þeim séu engir form- og efnisannmarkar, sem leitt geti til þess, að úrskurðirnir verði felldir úr gildi í heild sinni eða að hluta. Í málinu liggi fyrir og sé óumdeilt, að stefnandi hafi á árunum 2005 og 2006 fengið lán frá eigin einkahlutafélagi, Svölu SU ehf., að fjárhæð 1.812.494 krónur fyrra árið og 4.084.053 krónur það síðara. Engir skriflegir lánssamningar hafi verið gerðir, lánin hafi ekki verið vaxtareiknuð og gjalddagi endurgreiðslu hafi ekki verið ákveðinn. Þá sé óumdeilt, að í skattskilum stefnanda og Svölu SU ehf. hafi verið farið með greiðslur þessar sem lán til stefnanda og hafi stefnandi lagt áherslu á þá staðreynd við kærumeðferð hjá skattyfirvöldum, sem og að skuldin hafi verið endurgreidd á árinu 2007. Slík lánveiting sé ólögmæt, þar sem hún sé í andstöðu við 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Í 2. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt komi fram, að úthlutun verðmæta samkvæmt 1. mgr. sömu lagagreinar til hluthafa eða hlutareiganda, sem jafnframt sé starfsmaður félags eða tengds félags, teljist vera laun samkvæmt 1. tölul. A-liðar 7. gr., ef hún er óheimil samkvæmt lögum um hlutafélög eða lögum um einkahlutafélög. Í 3. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 komi fram, að lán til starfsmanna sem óheimil séu samkvæmt lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög teljist til tekna sem laun. Samkvæmt 73. gr. laga nr. 138/1994 sé óheimilt að úthluta fjármunum einkahlutafélags til hluthafa, nema það fari fram eftir reglum um úthlutun arðs, sem endurgreiðsla vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs eða vegna félagsslita. Í lögunum séu sérstakar reglur um þessi efni, sbr. VII., XII. og XIII. kafla þeirra og sambærilegra kafla í lögum nr. 2/1995 um hlutafélög. Samkvæmt 1. mgr. 104. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög og 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög sé hlutafélagi og einkahlutafélagi hvorki heimilt að veita hluthöfum, stjórnarmönnum eða framkvæmdastjórum félagsins eða móðurfélags þess lán eða setja tryggingar fyrir þá, né aðilum, sem séu tengdir þeim á nánar tilgreindan hátt. Undanskilin séu þó venjuleg viðskiptalán. Í athugasemdum við 82. gr. í frumvarpi því, sem orðið hafi að lögum nr. 137/1994 um breytingu á lögum nr. 32/1978 um hlutafélög með síðari breytingum, en lög þessi hafi verið endurútgefin sem lög nr. 2/1995, hafi verið tekið fram, að greint ákvæði um bann við lánveitingum tæki til láns á peningum eða ígildi þeirra, t.d. í formi ávísana, víxla, skuldabréfa og hlutabréfa. Takmörkunin næði ekki til venjulegra viðskiptalána. Að mati stefnda sé ljóst, að hinar umdeildu lánveitingar Svölu SU ehf. til stefnanda hafi ekki samræmst 73. gr. laga nr. 138/1994, sem lögmæt úthlutun á fjármunum félagsins. Stefnandi hafi verið stjórnarmaður og framkvæmdastjóri Svölu SU ehf. og eigandi alls hlutafjár í félaginu, þegar lánveitingarnar hafi átt sér stað. Fyrir liggi, að þau lán, sem séu til umfjöllunar í þessu máli, séu til eina hluthafa félagsins og hafi verið færð sem slík hjá félaginu, en ekki sem venjuleg viðskiptalán. Ákvæði 2. mgr. 11. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003 byggist á því, að úthlutun verðmæta, sem þar um ræði, eins og fyrir liggi í máli þessu, sé ólögmæt. Því skuli hún teljast til launa. Hlutlæg skilyrði 2. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003 séu fyrir hendi og beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Það liggi fyrir í málinu, að stefnandi hafi endurgreitt lánin 6. júní 2007. Sú greiðsla breyti engu varðandi þá skattlagningu, sem lögin um tekjuskatt mæli fyrir um í þessum tilvikum og mótmæli stefnda gagnstæðri málsástæðu stefnanda sem rangri. Eftir þær breytingar á skattareglum um skattskyldu óheimilla lánveitinga til hluthafa og stjórnenda, sem gerðar hafi verið með lögum nr. 133/2001, sé ótvírætt, að endurgreiðslur slíkra lána hafi ekki þýðingu varðandi þá skattlagningu, sem lögin mæli fyrir um, enda séu ákvæði 2. og 3. gr. laga nr. 133/2001 fortakslaus að þessu leyti, sbr. nú 3. mgr. 1. tl. og 2. mgr. 4. tl. A-liðar 7. gr. og 2. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003 og fyrrgreind lögskýringargögn. Í því sambandi geti heldur ekki skipt máli af hvaða ástæðum endurgreiðslur fari fram, hvenær eða með hvaða hætti, hafi lánveitingin sem slík í upphafi verið ólögmæt, en 4. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 kveði á um endurgreiðslu slíkra lána með dráttarvöxtum. Ákvæði þetta snúi inn á við, að félaginu og eigendum þess, en breyti engu í skattalegu tilliti. Lög um tekjuskatt séu fortakslaus varðandi tekjufærslu slíkra lána hjá hluthafa. Stefnda telji umfjöllun stefnanda varðandi lánskjör hluthafa máli þessu óviðkomandi og mótmæli henni sem slíkri. Með vísan til framangreinds telji stefnda, að sýkna beri það af öllum kröfum stefnanda. Í stefnu komi fram, að þrátt fyrir að umrædd tekjufærsla hjá stefnanda sé skilgreind sem laun, sbr. 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, þá hafi skattstjóri ekki gert ráð fyrir gjaldfærslu þeirra hjá félaginu. Það leiði af umræddri tekjufærslu hjá stefnanda, að samsvarandi gjaldfærsla heimilist hjá félaginu auk afleiddra gjalda. Stefnda telji þetta í engu hagga skattskyldu stefnanda. Þar að auki sé Svala SU ehf. ekki aðili að máli þessu og stefnandi ekki lengur í fyrirsvari fyrir félagið. Ákvæði 65. gr. stjórnarskrárinnar hafi aldrei verið túlkuð svo, að hvers konar mismunun samkvæmt lögum teljist óheimil. Meginmarkmið jafnræðisreglunnar sé að banna, að tveir menn í sömu aðstöðu fái mismunandi meðferð eða mismunandi úrlausn mála sinna á ólögmætan hátt vegna atriða, sem þar séu talin og engar málefnalegar ástæður réttlæti mismununina. Lög geri oft augljósan greinarmun á mönnum án þess, að hann sé ólögmætur og brjóti gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Til dæmis séu mismunandi skattar lagðir á fólk eftir því, hvernig tekjum þeirra sé háttað. Mismunun í þessum tilvikum sé lögmæt, þar sem fyrir henni séu málefnaleg og hlutlæg rök og hún stefni að réttum markmiðum. Ákvæði 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. og 2. mgr. 4. tl. A-liðar 7. gr. laga 90/2003 brjóti á engan hátt gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar og sé málsástæðu stefnanda þar um mótmælt sem rangri og ósannaðri. Þá sé úrskurður yfirskattanefndar í máli stefnanda í samræmi við aðra úrskurði nefndarinnar í sams konar málum og því í samræmi við þá framkvæmd, sem hafi verið í málum af þessu tagi. Stefnda mótmælir, sem röngu, að framangreind ákvæði tekjuskattslaganna brjóti gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar. Stefnda telji, að ákvæði 1. mgr. 72. gr. sé ekki ætlað að taka til skattlagningar, sem ákvæði 40. gr. og 77. gr. stjórnarskrárinnar gildi um. Ýmsar almennar takmarkanir séu lagðar á eignir manna eða rétt til að ráðstafa þeim án þess að til eignasviptingar komi og verði menn yfirleitt að þola slíkar takmarkanir bótalaust. Gleggsta dæmið um slíkar takmarkanir séu skattgreiðslur, þar sem mönnum sé gert að greiða ákveðið hlutfall tekna sinna í skatta til ríkis og sveitarfélaga. Það sé meginregla íslensks réttar, að borgararnir verði sjálfir að bera þann kostnað, sem þeir hafi af erindum sínum til stjórnvalda og málarekstri fyrir þeim. Þurfi sérstaka lagaheimild til, svo unnt sé að krefjast greiðslu slíks kostnaðar úr hendi stjórnvalda. Slíka heimild sé að finna í 2. mgr. 8. gr. laga nr. 30/1992 um yfirskattanefnd. Með úrskurði sínum hafi yfirskattanefnd hafnað kröfu stefnanda í málinu. Af úrslitum málsins hafi leitt, að ekki hafi verið fyrir hendi lagaskilyrði til að ákvarða stefnanda málskostnað og hafi kröfu þar að lútandi einnig verið hafnað. Bótakröfu stefnanda sé mótmælt sem órökstuddri og ósannaðri. Stefnandi hafi hvorki sýnt fram á ólögmæta og saknæma háttsemi starfsmanna stefnda, né að neinum öðrum bótaskilyrðum sé til að dreifa. Kröfu sína um málskostnað styður stefnandi við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV Ágreiningur máls þessa lýtur að þeirri ákvörðun skattstjóra að hækka launatekjur stefnanda um 1.812.494 krónur í skattframtali árið 2006 og um 4.084.053 krónur í skattframtali 2007 fyrir tekjuárin 2005 og 2006 með úrskurði 15. september 2008 á grundvelli 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr., sbr. 2. mgr. 11. gr. laga nr. 90/2003, vegna ólögmætra úttekta stefnanda hjá Svölu SU ehf., sem þá var að öllu leyti í eigu stefnanda, en óumdeilt er í málinu, að um lán sé að ræða, sem eru óheimil samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Kæru stefnanda til yfirskattanefndar til ógildingar úrskurðinum var hafnað með úrskurði yfirskattanefndar 10. febrúar 2010, en þar var kröfum stefnanda um greiðslu málskostnaðar úr ríkissjóði vegna málarekstursins hafnað. Stefnandi byggir kröfur sínar um ógildingu úrskurðarins og niðurfellingu skattálagningar á því, að skattstofn til álagningar tekjuskatts sé ekki fyrir hendi í málinu og að álagning tekjuskatts byggist á ákvæðum laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sem séu í ósamræmi við önnur ákvæði laganna, auk þess sem þau brjóti í bága við 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar. Af því leiði, að hann eigi rétt til endurgreiðslu oftekins tekjuskatts. Stefnda reisir sýknukröfu sína á því, að þeir úrskurðir, sem um ræðir í málinu, séu í einu og öllu í samræmi við lög og á þeim séu engir form- eða efnisannmarkar, sem leitt geti til þess, að þeir verði felldir úr gildi í heild sinni eða hluta. Krafa stefnanda byggist því ekki á formgalla úrskurðanna, heldur aðeins þeim annmarka, sem hér er nefndur. Eins og áður greinir er óumdeilt, að í málinu er um að ræða úttektir eiganda eða lánveitingar einkahlutafélags til eiganda, sem óheimilar eru samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Stefnandi vísar til þess, að í lögunum sé að fullu greint, hvernig fara skuli með slíkar lánveitingar, sem endurgreiða beri félaginu með dráttarvöxtum samkvæmt 4. mgr. 79. gr., en ella, geti skuldarinn ekki endurgreitt lánið, skuli þeir, sem framkvæmt hafi ráðstafanirnar, vera ábyrgir fyrir tapi félagsins. Þannig geri einkahlutafélagalögin ráð fyrir því, að slík lánveiting geti átt sér stað, þótt hún sé óheimil. Finni þessi aðferð sér stoð í 1. mgr. 57. gr. laga nr. 90/2003, þar sem segi, að ef skattaðilar semji um skipti sín í fjármálum á hátt, sem almennt gerist í slíkum viðskiptum, skuli verðmæti, sem án slíkra samninga hefðu runnið til annars skattaðilans, en geri það ekki vegna samningsins, teljast honum til tekna. Ákvæði laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög veita ekki upplýsingar um það, hvernig farið skal með ólögmætar lánveitingar félags til eiganda í skattalegu tilliti, enda þótt þar greini, hvernig haga skuli endurgreiðslu á fé til félagsins. Er það gert m.a. með hagsmuni annarra hluthafa og lánardrottna að leiðarljósi. Skattlagning lánveitinganna, sem um ræðir í málinu, byggjast á ákvæðum laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Skattstjóri og yfirskattanefnd hafa litið svo á í málinu, að um úthlutun verðmæta hafi verið að ræða, sem skattleggja bæri sem laun, og vísa bæði skattstjóri og yfirskattanefnd til 11. gr. laga nr. 90/2003 í því tilliti ásamt 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laganna. Í máli þessu, eins og það er rekið fyrir dómi, líta báðir málsaðilar svo á, að þeir fjármunir, sem stefnandi fékk og endurgreiddi til Svölu SU ehf., hafi verið lán, sem óheimilt sé samkvæmt. 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Þykir umfjöllun og vísan til 11. gr. laga nr. 90/2003 því óþörf. Í 1. mgr. 7. gr. laga um tekjuskatt segir, að skattskyldar tekjur teljist með þeim undantekningum og takmörkunum, sem síðar greini frá, hvers konar gæði, arður laun og hagnaður, sem skattaðila hlotnast og metin verða til peningaverðs og skipti ekki máli, hvaðan þær stafa eða í hvaða formi þær séu. Í 1. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. er svo talinn upp fjöldi dæma um laun, sem er endurgjald fyrir vinnu, starf eða þjónustu. Í 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laganna segir svo, að til tekna sem laun teljist og lán til starfsmanna, sem óheimil eru samkvæmt lögum um hlutafélög og einkahlutafélög. Stefnandi heldur því fram, að ákvæði 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. tekjuskattslaganna sé í andstöðu við þá skilgreiningu, sem finna megi í 1. mgr. 7. gr. Þannig sé skuld gerð að tekjum og skattlögð, sem slík, sem stríði gegn meginreglu skattaréttar og sé í ósamræmi við anda tekjuskattslaganna, þar sem engin verðmæti hafi skapast í hendi, þegar um lán sé að ræða, sem endurgreiða beri, og hafi verið gert í tilviki stefnanda. Þannig sé lagður tekjuskattur á skattstofn, sem sé ekki til. Þá sé útfærsla lagaákvæðisins og túlkun yfirvalda ekki í samræmi við vilja löggjafans, sem hafi ætlað sér að færa fyrirkomulag skattheimtu vegna óheimilla lána samkvæmt einkahlutafélaglögum nær því fyrirkomulagi, sem tíðkist á öðrum Norðurlöndum. Með b-lið 2. gr. laga nr. 133/2001, sem tóku gildi 1. janúar 2002, var gildandi 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. bætt við 1. tl. A-liðar 7. gr. þágildandi laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt, sem þá varð 3. mgr. þess töluliðar. Jafnframt var nýrri málsgrein bætt við þágildandi 4. tl. A-liðar sömu lagagreinar, sbr. c-lið 2. gr. laga nr. 133/2001, þess efnis, að lán til hluthafa og stjórnarmanna, sem óheimil væru samkvæmt lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög, teldust til skattskyldra gjafa, sbr. gildandi ákvæði 2. mgr. 4. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Lög nr. 75/1981 voru síðan endurútgefin sem lög nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. 17. gr. laga nr. 22/2003. Stefnandi var í senn eini hluthafi einkahlutafélagsins Svölu SU og jafnframt starfsmaður þess, sem þá laun hjá félaginu. Voru lánveitingar félagsins til hans því felldar undir 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 og taldar honum til tekna. Með setningu laga nr. 133/2001 tók löggjafinn af öll tvímæli með ákvarðandi hætti, að lán til starfsmanna, hluthafa og stjórnarmanna, sem óheimil væru samkvæmt lögum um hlutafélög og einkahlutafélög, skyldu teljast til tekna sem laun eða skattskyldar gjafir. Voru slík lán þannig gerð að skattstofni í skilningi tekjuskattslaga með ákvarðandi hætti og felld undir tekjuskattshugtak 1. mgr. 7. gr. laganna. Eru ákvæðin fortakslaus og hafa athugasemdir í nefndaráliti meirihluta efnahags- og viðskiptanefndar um skattalöggjöf nágrannalanda fáu við þau að bæta. Verður því ekki fallist á, að innbyrðis ósamræmi sé milli 1. mgr. 7. gr. og 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laganna. Af hálfu stefnanda er því haldið fram, að það sé brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944, að löggjafinn hafi þannig skipað skattamálum, að aðeins hluthöfum eða eigendum félaga, sem tekið hafi ólögmæt lán hjá félagi, sé gert að greiða tekjuskatt af lánsfé. Þannig sé ekki gætt jafnræðis meðal skattþega, þegar einum hópi þeirra sé gert að greiða tekjuskatt af lánsfé. Hér ber fyrst að líta til þess, að markmið jafnræðisreglu stjórnarskrár er að koma í veg fyrir, að menn í sömu aðstöðu fái mismunandi meðferð eða úrlausn mála sinna á ólögmætan hátt vegna kynferðis, trúarbragða, skoðana, þjóðernisuppruna, kynþáttar, litarháttar, efnahags, ætternis eða stöðu að öðru leyti og engar málefnalegar ástæður réttlæta mismunun aðila. Þá ber að nefna, að þeim, sem heimildir hafa til að eiga og reka hlutafélög og einkahlutafélög, eru settar skorður með lögum og reglum, sem um slíka starfsemi gilda og þeim er treyst til að fara eftir. Er mikill munur á þeim og almennum lántakendum, sem ekki sitja beggja vegna borðsins og bæði þiggja lán og taka ákvarðanir um og framkvæma lánveitinguna með tilheyrandi ákvörðunum um lánakjör. Verður þessu ekki jafnað saman og stendur sá aðstöðumunur í vegi fyrir því, að byggt verði á 65. gr. stjórnarskrár, hvað þetta atriði varðar. Stefnandi heldur því fram, að þau ákvæði laga, sem um ræðir í málinu, brjóti í bága við eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrár, þar sem skattyfirvöld hafi gert honum að láta af hendi eign sína, fjármuni í formi greiðslu tekjuskatts af lánsfé, á grundvelli lagaákvæða tekjuskattslaga, sem ekki fái staðist. Þannig sé um ólögmæta eignaupptöku að ræða, sem brjóti í bága við ákvæði stjórnarskrár. Af hálfu stefnda er því mótmælt. Í 72. gr. stjórnarskrárinnar segir, að eignarrétturinn sé friðhelgur. Engan má skylda til að láta af hendi eign sína, nema almenningsþörf krefji. Þarf til þess lagafyrirmæli og komi fullt verð fyrir. Þó má með lögum takmarka rétt erlendra aðila til að eiga fasteignaréttindi eða hlut í atvinnufyrirtæki hér á landi. Eins og áður greinir, ákvarðaði löggjafinn með setningu laga nr. 133/2001, að til tekna sem laun skyldu teljast lán til starfsmanna, sem óheimil væru samkvæmt lögum um hlutafélög og lögum um einkahlutafélög. Í 3. mgr. 1. tl. A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 er ekki gerður greinarmunur á lánum, sem endurgreidd eru, og þeim, sem eru það ekki, heldur mynda bæði tekjustofn í skilningi 1. mgr. 7. gr. laganna. Þá eru engin tímamörk fyrir því, hvenær slíkt lán er endurgreitt. Er því aðstöðumunur á þeim, sem þiggja slík lán, en endurgreiða þau ekki, og svo þeim, sem þiggja slík lán, en endurgreiða þau að fullu. Í öðru tilvikinu skapast verðmæti í hendi, en í hinu tilvikinu er aðeins um að ræða fjármuni, sem fara um hendur lántakans. Allt að einu er í skilningi tekjuskattslaga enginn greinarmunur gerður þar á. Í fyrra tilvikinu greiðir sá tekjur af þeim verðmætum, sem honum hlotnast, en í síðara tilvikinu er þeim, sem býr við slíka aðstöðu, nauðugur einn sá kostur, að ganga á eignir sínar til greiðslu tekjuskatts af lánsfénu. Í máli þessu hefur stefnandi verið krafinn um greiðslu tekjuskatts, sem hann hefur jafnframt innt af hendi, af láni, sem óheimilt er samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og hann hefur þegar endurgreitt. Með því er brotið gegn stjórnarskrárvörðum eignarrétti hans. Verða áðurgreind ákvæði laga nr. 90/2003 því ekki lögð til grundvallar í máli stefnanda. Að þessu virtu þykja úrskurður skattstjóra Norðurlandsumdæmis eystra og yfirskattanefndar vera byggðir á lagaákvæði, sem stríðir gegn ákvæði stjórnarskrár og verða þeir því felldir úr gildi, eins og nánar greinir í dómsorði. Af þessu leiðir, að fallast ber á endurkröfu stefnanda um það fé, sem honum var gert að greiða til ríkissjóðs, en um endurgreiðslu slíks fjár gilda ákvæði laga nr. 29/1995. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laganna skal við endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda greiða gjaldanda vexti, sem skulu vera þeir sömu og Seðlabanki Íslands ákveður og birtir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af því fé, sem oftekið var, frá þeim tíma, sem greiðslan átti sér stað og þar til endurgreiðsla fer fram. Í 2. mgr. 2. gr. segir, að þrátt fyrir ákvæði 1. mgr. skuli greiða dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim tíma, er gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu um endurgreiðslu ofgreidda skatta eða gjalda. Verður því fallist á varakröfu stefnanda, hvað vexti varðar. Stefnandi krefst þess, að stefnda verði dæmt til greiðslu á útlögðum kostnaði vegna lögmannsaðstoðar við andmæli gegn ákvörðunum skattstjóra og kæru til yfirskattanefndar að fjárhæð 210.636 krónur. Ekki verður fallist á, að stefnandi geti gert tilkall til slíkrar greiðslu úr hendi stefnda, enda er það meginregla, að menn þurfi sjálfir að standa straum af þeim kostnaði, sem hlýst af málarekstri fyrir stjórnvöldum, nema skýr lagaheimild sé fyrir öðru. Í lögum nr. 30/1992 um yfirskattanefnd er að finna slíka heimild fyrir yfirskattanefnd sjálfa til að úrskurða um, en í úrskurði yfirkattanefndar, sem um ræðir í málinu var þeirri kröfu hafnað, þar sem ekki þóttu lagaskilyrði til að verða við kröfunni. Verður kröfu stefnanda, hvað þetta atriði varðar því hafnað. Eftir atvikum þykir rétt, að hvor aðili beri sinn kostnað af málarekstrinum. Af hálfu stefnanda flutti málið Bjarni G. Björgvinsson, hrl., en af hálfu stefnda flutti málið Soffía G. Jónsdóttir, hdl. Gætt var ákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 við uppkvaðningu dómsins. Dóm þennan kveður upp Hrannar Már S. Hafberg, settur héraðsdómari. D Ó M S o r ð : Úrskurður skattstjóra Norðurlandsumdæmis eystra 15. september 2008, þar sem voru endurákvörðuð opinber gjöld stefnanda, Stefáns Ingvars Guðjónssonar, fyrir gjaldárin 2005 og 2006, er felldur úr gildi. Úrskurður yfirskattanefndar frá 10. febrúar 2010 í máli stefnanda, er felldur úr gildi. Stefnda, íslenska ríkið, greiði stefnanda, Stefáni Ingvari Guðjónssyni, 2.344.818 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001, af 200.867 krónum frá 6. október 2008 til 10. október 2008, af 1.700.867 krónum frá 10. október 2008 til 5. desember 2008, af 1.861.760 krónum frá 5. desember 2008 til 16. desember 2008, og af 2.344.818 krónum frá 16. desember til 16. desember 2010, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 645/2011
|
Skaðabætur Líkamstjón Sveitarfélög Börn Gjafsókn
|
S krafðist viðurkenningar á skaðabótaskyldu K vegna líkamstjóns er hún varð fyrir í starfi sínu sem stuðningsfulltrúi við skólann B. Byggði S annars vegar á því að tjón hennar væri að rekja til ónægrar gæslu starfsmanna í B með A þegar tjónsatburðurinn varð og hins vegar að bótaréttur hennar yrði reistur á ákvæði í kjarasamningi launanefndar sveitarfélaga fyrir hönd K og starfsmannafélags K. Með vísan til forsendna héraðsdóms staðfesti Hæstiréttur þá niðurstöðu að ekki væri fram komið í málinu að starfsmenn B hafi í umrætt sinn vanrækt umsjónarskyldur sínar með A með þeim hætti að til bótaskyldu gæti leitt fyrir K. Þá var ekki talið að ákvæði í kjarasamningi mælti fyrir um bótarétt sveitarfélags þegar starfsmaður þess yrði fyrir líkamstjóni vegna háttsemi barns sem sökum æsku gæti ekki borið skaðabótaábyrgð á því. Staðfesti því Hæstiréttur niðurstöðu héraðsdóms um sýknu K.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Greta Baldursdóttir og Þorgeir Örlygsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 1. desember 2011. Hún krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna líkamstjóns er hún varð fyrir 5. maí 2008 í starfi sínu sem stuðningsfulltrúi í B-skóla í Kópavogi „vegna árásar“ A. Verði stefndi sýknaður af kröfu áfrýjanda gerir hún til vara sömu kröfu á hendur A. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem hún nýtur á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með hinum áfrýjaða dómi var A sýknaður af kröfu áfrýjanda í málinu. Honum var ekki birt áfrýjunarstefna og kemur héraðsdómur því ekki til endurskoðunar gagnvart honum. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms er á það fallist að skilyrði hafi verið til að höfða mál þetta sem viðurkenningarmál. Af gögnum málsins verður með vissu ráðið að hagsmunir þeir sem áfrýjandi leitar dómsviðurkenningar um svara til áfrýjunarfjárhæðar, sbr. 3. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá er og með skírskotun til forsendna héraðsdóms staðfest sú niðurstaða að ekki hafi þýðingu við úrlausn málsins að slysið var ekki tilkynnt til Vinnueftirlits ríkisins, sbr. 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum. Eins og fram kemur í héraðsdómi reisir áfrýjandi viðurkenningarkröfu sína á hendur stefnda á því annars vegar, að líkamstjón það er hún varð fyrir 5. maí 2008 sé að rekja til ónógrar gæslu starfsmanna B-skóla í Kópavogi með A þegar tjónsatburðurinn varð, og hins vegar að bótaréttur hennar verði reistur á grein 7.4.1. í kjarasamningi launanefndar sveitarfélaga fyrir hönd Kópavogsbæjar og Starfsmannafélags Kópavogs sem gildi tók 1. júní 2005. Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest sú niðurstaða að ekki sé fram komið í málinu að starfsmenn B-skóla hafi umrætt sinn vanrækt umsjónarskyldur sínar með drengnum með þeim hætti að til bótaskyldu geti leitt fyrir stefnda. Í héraðsdómi er tekinn upp texti greinar 7.4.1. í nefndum kjarasamningi. Þegar virt er efni og orðalag samningsákvæðisins verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að ekki verði séð að ákvæðið mæli fyrir um bótarétt sveitarfélags þegar starfsmaður þess verður fyrir líkamstjóni vegna háttsemi barns sem sökum æsku getur ekki borið skaðabótaábyrgð á því. Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sýknu stefnda af viðurkenningarkröfu áfrýjanda. Ákvæði héraðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Rétt þykir með vísan til 3. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr. laga nr. 91/1991, að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda greiðist úr ríkissjóði og verður ákveðinn eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu stefnda, Kópavogsbæjar, af viðurkenningarkröfu áfrýjanda, Sigríðar Egilsdóttur. Ákvæði héraðsdóms um máls- og gjafsóknarkostnað eru staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 7. október 2011. Mál þetta, sem var dómtekið 13. f.m., er höfðað 11. og 15. janúar 2011 af Sigríði Egilsdóttur, [...] í [...], gegn Kópavogsbæ, Fannborg 2 í Kópavogi, og til réttargæslu Vátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3 í Reykjavík. Til vara er málið höfðað á hendur A, [...] í [...]. Stefnandi gerir aðallega þá dómkröfu að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda Kópavogsbæjar vegna líkamstjóns sem hún varð fyrir 5. maí 2008 í starfi sínu sem stuðningsfulltrúi í B-skóla í Kópavogi „vegna árásar A“. Verði stefndi Kópavogsbær sýknaður af kröfu stefnanda krefst hún þess að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda varastefnda A vegna líkamstjóns sem stefnandi hlaut í greint sinn. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar að skaðlausu eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál, en stefnanda var veitt gjafsókn með bréfi dómsmála- og mannréttindaráðuneytisins 21. september 2010. Stefndi Kópavogsbær krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Varastefndi, sem er ólögráða vegna æsku, hefur ekki látið málið til sín taka, en móður hans, C, var stefnt sem fyrirsvarsmanni hans. I Málsatvik eru þau að frá árinu 2003 og fram til 5. maí 2008 starfaði stefnandi sem stuðningsfulltrúi í B-skóla í Kópavogsbæ, en það er grunnskóli sem starfræktur er af sveitarfélaginu. Samkvæmt starfslýsingu er stuðningsfulltrúi kennara til aðstoðar við að sinna einum eða fleiri nemendum, sem þurfa sérstaka aðstoð. Miðar starf stuðningsfulltrúa að því að auka færni og sjálfstæði nemanda og draga úr þörf hans á stuðningi. Felst starfið í því að hjálpa nemanda við að fylgja settum reglum um hegðun, umgengni og vinnubrögð og styðja hann í félagslegum samskiptum innan og utan kennslustofu. Þegar þörf þykir situr stuðningsfulltrúi einnig fag- og foreldrafundi, sér um móttöku og brottför nemanda, fylgir honum um skólann í frímínútum og vettvangsferðum og aðstoðar hann eftir þörfum með athafnir daglegs lífs. Að öðru leyti sinnir stuðningsfulltrúi þeim verkefnum sem yfirmaður hans felur honum í samræmi við ráðningarsamning og kjarasamning. Stefnandi starfaði sem stuðningsfulltrúi I (358 stig), en samkvæmt starfsskilgreiningu starfar stuðningsfulltrúi I með nemendum með einhvers konar fötlun, röskun og/eða sérþarfir samkvæmt skilgreiningu sérfræðings. Er þá miðað við að sérþarfir nemendanna séu þess eðlis að þeir þurfa sérstakan starfsmann með sér í öllu skólastarfi. Meðal verkefna stuðningsfulltrúans eru félagslegur stuðningur og þjálfun. Um starfskjör stefnanda fór samkvæmt kjarasamningi launanefndar sveitarfélaga f.h. Kópavogsbæjar og Starfsmannafélags Kópavogs sem tók gildi 1. júní 2005. Segir þar í grein 7.4.1 að starfsmaður, sem í starfi sínu sinnir einstaklingi sem að takmörkuðu eða jafnvel engu leyti getur borið ábyrgð á gerðum sínum, eigi rétt á að beina skaðabótakröfu sinni vegna líkams- eða munatjóns að launagreiðanda. Við mat og uppgjör kröfunnar gilda almennar reglur skaðabótaréttarins. Stefnandi hefur skýrt svo frá að hinn 5. maí 2008 hafi hún setið á armlausum skrifstofustól á hjólum í sérkennslustofu í B-skóla og verið að leiðbeina nemanda. Hún hafi setið við borð og hallað sér fram í stólnum. Skyndilega hafi hún heyrt öskur og í sömu andránni hafi nemandi í skólanum, stefndi A, sem þá var á 11. aldursári, komið á mikilli ferð og kastað sér á hana og lent milli hennar og stólbaksins, þannig að höfðuð og fætur drengsins stóðu út af stólnum sitt hvoru megin. Hafi stóllinn þeyst af stað við höggið og kastast á vegg og aftur til baka frá honum. Kveðst stefnandi hafa setið á stólbrúninni þegar stóllinn stöðvaðist, en náð að grípa í borðbrúnina og komið þannig í veg fyrir að hún félli af honum. Sjónarvottar að þessu atviki hafi verið D kennari og nemandinn sem stefnandi hafi verið að sinna sem stuðningsfulltrúi þegar A kom aðvífandi. Höggið sem kom á stefnanda við þetta hafi verið talsvert, enda drengurinn stór eftir aldri og hann hafi verið með skólatösku á bakinu. Kveðst stefnandi hafa fundið fyrir þreytuverkjum í mjóbaki strax í kjölfar þessa atviks og auknum óþægindum í hálsi og herðum, en hún hafði þá um tíma glímt við vöðvabólgu í hálsi og herðum og verið til meðferðar hjá sjúkraþjálfara af þeim sökum. A hafði verið greindur með ADHD (athyglisbrest og ofvirkni) þá er framangreint atvik átti sér stað og notið aðstoðar stuðningsfulltrúa af þeim sökum. Kveðst stefnandi stundum hafa haft umsjón með honum sem stuðningsfulltrúi í verklegum tímum, handmennt og tónmennt. Þá hafi hún líka haft drenginn í sinni umsjá í frímínútum og þá inni í sérkennslustofunni þar sem atvikið varð, en hann hafi ekki mátt vera innan um aðra nemendur úti á lóð skólans meðan á frímínútum stóð. Kveðst stefnandi telja að þetta hafi verið ástæða komu hans. Henni hafi gengið vel með drenginn þegar hann var hjá henni, en hann hafi oft verið mjög erfiður og dæmi sé um að stuðningsfulltrúi hafi gefist upp á honum. Af hálfu stefnda Kópavogsbæjar hefur því ekki verið andmælt að stefnandi hafi orðið fyrir líkamstjóni í umrætt sinn, en á meðal gagna málsins eru fjölmargar álitsgerðir sem stefnandi hefur aflað því til stuðnings, meðal annars matsgerð sérfræðings í bæklunarskurðlækningum 19. október 2009, sem mat hefðbundna læknisfræðilega örorku stefnanda vegna slyssins 7%. Er þar lagt til grundvallar að um hafi verið að ræða tognun í mjóbaki, hálsi og herðum og þar sem stefnandi hafi að minnsta kosti verið veik fyrir í hálsi og herðum hafi slysið haft meiri áhrif á starfsgetu hennar en tiltöluleg væg tognunareinkenni segi til um. Stefnandi var samkvæmt kjarasamningi slysatryggð slysatryggingu launþega hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. Bætti félagið slys stefnanda úr launþegatryggingunni í takt við framangreint sérfræðimat. Þá telur stefnandi sig eiga rétt til skaðabóta vegna líkamstjóns síns úr hendi stefnda Kópavogsbæjar. Á það hefur ekki verið fallist. Hefur stefnandi aðallega höfðað mál þetta til viðurkenningar á bótaskyldu sveitarfélagsins, en til vara er sama krafa gerð á hendur A. II Stefnandi byggir dómkröfu sína á hendur stefnda Kópavogsbæ á því að hún hafi slasast við vinnu sína í B-skóla í Kópavogi, sem starfræktur sé af stefnda, 5. maí 2008. Hafi hún orðið fyrir varanlegu líkamstjóni þegar nemandi, sem þurfti á sérkennslu og eftirliti að halda, hafi kastað sér á hana þar sem hún sat á stól við kennsluborð. Hafi atlagan komið stefnanda algerlega á óvart og hún verið óviðbúin henni þar sem hún hafi verið að sinna nemanda sem hún hafði fast eftirlit með sem stuðningsfulltrúi. Byggir stefnandi á því að nemandinn hafi áður verið í almennri kennslustund, en farið þaðan í fússi og án eftirlits og beint inn í sérkennslustofu þar sem stefnandi var við störf. Orsök líkamstjóns stefnanda sé ónóg aðgæsla og eftirlit með nemandanum sem tjóninu olli, en hann hafi verið greindur með ADHD (athyglisbrest og ofvirkni) og meðal annars af þeim sökum verið háður eftirliti stuðningsfulltrúa. Sé um yfirsjón í starfi og vanrækslu að ræða sem endaði hafi með því að stefnandi hlaut varanlegt líkmastjón. Stefnandi reki tjón sitt til sakar skólayfirvalda að þessu leyti. Hvernig sem á málið sé litið hafi ekki verið haft nægilegt og eðlilegt eftirlit með nemandanum af hálfu skólayfirvalda í B-skóla þegar slysið varð. Ekki hafi verið eðlilegt að nemandinn færi úr kennslustund án þess að það væri athugað nánar og haft samband við aðra stuðningsfulltrúa eða stefnandi látin vita að von væri á honum inn í sérkennslustofuna þar sem stefnandi var við vinnu og sérstaklega með hliðsjón af því að nemandinn haft þurft á sérstöku eftirliti að halda. Tiltekur stefnandi sérstaklega í þessu sambandi að nemandinn hafi ekki mátt vera úti í frímínútum með öðrum nemendum. Viðurkenningarkröfu sinni til stuðnings vísar stefnandi ennfremur til þágildandi 37. gr. laga nr. 66/1995 um grunnskóla, sbr. reglugerð nr. 389/1996 um sérkennslu. Var í lagaákvæðinu mælt fyrir um það að börn og unglingar sem ættu erfitt með nám sökum sértækra námsörðugleika, tilfinningalegra eða félagslegra örðugleika og/eða fötlunar ættu rétt á sérstökum stuðningi í námi. Lögin féllu úr gildi 1. júlí 2008 við gildistöku grunnskólalaga nr. 91/2008, en í 17. gr. þeirra laga er mælt fyrir um sambærilega skyldu, sem þó nær að auki til nemenda með leshömlun, langveikra nemenda og annarra nemenda með heilsutengdar sérþarfir. Þá er í reglugerð um sérkennslu mælt fyrir um nánari útfærslu á skyldum skólayfirvalda sem að þessu lúta. Verður af málatilbúnaði stefnanda ráðið að af þessum réttarreglum leiði að á sveitarfélögum hvíli jafnframt ákveðnar skyldur gagnvart þeim starfsmönnum grunnskóla sem hafa kennslu eða umönnun þessara nemenda með höndum. Byggir stefnandi á að með fötlun sé einnig átt við ástand sem veldur því að nemandi nær ekki að aðlagast og mæta þeim kröfum sem venjulegar teljast án verulegrar og langvinnrar hjálpar. Vegna þessarar lagaskyldu hafi verið gripið til þess að setja þessum nemendum sérstaka stuðningsfulltrúa, bæði til að aðstoða þá og eins til að gæta þeirra gagnvart öðrum nemendum. Af þessum lagaskyldum hafi sprottið starfsstétt stuðningsfulltrúa og þeim settar ákveðnar starfsreglur. Byggir stefnandi á því að þegar hún slasaðist hafi hún sinnt starfi sínu sem stuðningsfulltrúi tiltekins nemanda. Aðrir stuðningsfulltrúar skólans hefðu þá ekki staðið sig í stykkinu varðandi eftirlit með A. Á því beri hið stefnda bæjarfélag sök, sem í því sé fólgin að yfirmaður þessarar starfsemi í skólanum hafi ekki haft nægilega stjórn á stuðningsfulltrúum skólans og starfi þeirra. Stefnandi eigi því skaðabótakröfu á hinu stefnda bæjarfélagi á grundvelli sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Loks byggir stefnandi viðurkenningarkröfu sína á grein 7.4.1 í kjarasamningi launanefndar sveitarfélaga f.h. Kópavogsbæjar og Starfsmannafélags Kópavogs, sem áður er getið. Um starfskjör stefnanda hjá stefnda hafi farið samkvæmt þessum kjarasamningi. Í tilvitnuðu ákvæði felist viðurkenning hins stefnda sveitarfélags á því að líkamstjón sem þeir nemendur, sem að takmörkuðu leyti geta borið ábyrgð á gerðum sínum, skuli bætt af því samkvæmt skaðabótalögum. Þeir sem greindir hafa verið með ADHD falli undir ákvæðið. Geti bæjarfélagið ekki undanskilið sig ábyrgð af þeim sökum að nemandinn hafi ekki ráðist á stuðningsfulltrúa sem sinnti honum eingöngu heldur stuðningsfulltrúa sem sinnti honum við ákveðnar aðstæður sem ekki hefðu verið fyrir hendi þá er slysið varð. Byggir stefnandi á því að í téðu kjarasamningsákvæði sé ekki tekið skýrt fram við hvaða aðstæður það eigi við. Eigi réttarstaða hennar eða starfskjör að þessu leyti ekki að vera lakari en ef hún hefði sinnt A sem sérstakur stuðningsfulltrúi hans. Vísar stefnandi þessu sjónarmiði til stuðnings til 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launþega. Einnig byggir stefnandi á því í þessu sambandi að hún hafi í starfi sínu sem stuðningsfulltrúi oft verið látin hafa umsjón með A, eins og rakið hefur verið. Þetta staðfesti að skólayfirvöld hafi litið svo á að þessi tiltekni nemandi hafi að takmörkuðu leyti getað borið ábyrgð á gerðum sínum því að öðrum kosti hefði ekki verið þörf á slíku liðsinni. Falli því tjónsatburðurinn undir ofangreint kjarasamningsákvæði. Þá teflir stefnandi fram þeirri málsástæðu til stuðnings viðurkenningarkröfu sinni að málið hafi ekki verið rannsakað strax eftir slysið, en af því leiði að stefndi verði að bera hallann af því að viðhlítandi upplýsingar um tjónsatvik liggi ekki fyrir. Það segi sig sjálft að málið væri mun betur upplýst ef það hefði verið rannsakað strax í kjölfar slyssins. Bendir stefnandi í þessu sambandi á að slysið hafi ekki verið tilkynnt til vinnueftirlitsins svo sem 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum kveður á um og það hafi því ekki verið rannsakað með þeim hætti sem mælt er fyrir um í 81. gr. laganna. Kröfu sína á hendur varastefnda A byggir stefnandi á því að hann hafi af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi valdið stefnanda líkamstjóni í umrætt sinn. Hafi honum í öllu falli mátt vera ljóst að hætta gæti skapast af þeirri háttsemi hans að stökkva á stefnanda með þeim hætti sem hann gerði. Hafi þessar athafnir hans verið í andstöðu við hegðun góðs og gegns nemanda. Beri varastefndi því ábyrgð á öllu því líkamstjóni sem stefnandi hefur orðið fyrir og hlaust hafi hinni saknæmu hegðun hvort sem rekja megi það til ásetnings eða gáleysis. Skilyrði sakarreglunnar séu hér uppfyllt, enda hafi atlagan verið með öllu tilefnislaus. Um lagarök fyrir kröfum sínum í málinu skírskotar stefnandi til sakareglunnar og þeirrar rýmkunar á henni sem talin er eiga við þegar vinnuaðstæður eru hættulegar. Þá vísar stefnandi ennfremur til vinnuveitandaábyrgðar hins opinbera og í því sambandi til reglunnar um uppsöfnuð mistök eða uppsafnað saknæmi. Loks vísar stefnandi til ábyrgðarreglna sem tengjast eftirliti með börnum. Um lagastoð fyrir heimild til að afla eingöngu viðurkenningar á bótaskyldu vísar stefnandi til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, um varaaðild til 2. mgr. 19. gr.sömu laga og um málskostnað til 130. gr. þeirra. III Af hálfu stefnda Kópavogsbæjar er öllum kröfum og málsástæðum stefnanda andmælt. Sýknukrafa stefnda er annars vegar byggð á því að stefndi Kópavogsbær eða starfsmenn hans eigi enga sök á líkamstjóni stefnanda. Því til stuðnings er bent á eftirfarandi. Sveitarfélög beri ekki að skaðabótarétti bótaábyrgð gagnvart kennurum vegna háttsemi nemenda í almennum grunnskólum eins og B-skóla. Grunnskólabörn teljist ekki hættuleg kennurum og eigi það jafnt við þótt einstök börn eigi við einhverja erfiðleika að stríða eins og ADHD, sem einkum lýsi sér í einbeitingarskorti, gleymsku, hreyfióróleika og hvatvísi hjá viðkomandi börnum. Komi hreyfióróleiki þannig fram að börnin eigi erfitt með að sitja kyrr, en hvatvísi þannig að þau eigi erfitt með að bíða, þau grípi inn í hjá öðrum og framkvæmi hluti án umhugsunar. Um árásargirni eða ofbeldisfýsn sé hins vegar ekki að ræða eða geðveiki þannig að börnin séu stjórnlaus og óábyrg gerða sinna. Þurfi stjórnendur og starfslið grunnskóla því ekki að reikna með því í skólastarfinu að nauðsynlegt sé að vernda kennara eða stuðningsfulltrúa fyrir nemendum skólanna þó einhverjir nemendur eigi við hegðunarvandamál að stríða eða þeir hafi greinst með ADHD. Ekki sé rétt hjá stefnanda að í kjarasamningsákvæði því sem hún vísar meðal annars til í málatilbúnaði sínum felist viðurkenning stefnda á því að hætta stafi af nemendum sem að takmörkuðu leyti geta borið ábyrgð á gerðum sínum og að nemendur með ADHD falli þar undir. Börn sem greinst hafa með ADHD séu ekki hættuleg kennurum né ábyrgðarlaus á gerðum símum. Drengurinn A var aðeins 10 ára að aldri þegar umrætt óhapp átti sér stað. Sé það röng og ósönnuð staðhæfing af hálfu stefnanda að saknæm vöntun hafi verið á stjórn á starfi stuðningsfulltrúa í B-skóla varðandi umsjón og eftirlit með drengnum. Ekkert bendi til þess að hann hafi verið stuðningsfulltrúum eða öðrum hættulegur eða verið stjórnlaus á geði og ekki ábyrgur gerða sinna þannig að hann hafi ekki eitt augnablik mátt vera án eftirlits kennara eða stuðningsfulltrúa vegna hættu á því að hann gæti þá valdið öðrum skaða. Þannig sé það ekki saknæmt þótt kennari eða stuðningsfulltrúi hafi ekki fylgt drengnum út úr kennslustofu og inn í sérkennslustofuna þar sem óhappið varð. Það sé einnig ósaknæmt þótt kennari eða stuðningsfulltrúi drengsins léti ekki aðra stuðningsfulltrúa eða stefnanda vita um brottför drengsins úr kennslustofunni. Ekkert bendi til þess að það hafi verið nauðsynlegt til að afstýra því að drengurinn ylli öðrum skaða eða slíkt verið fyrirsjáanlegt. Hafi slys það sem stefnandi varð fyrir verið eins og hvert annað óhapp sem stundum getur hent í skólum vegna ærsla eða hvatvísi skólabarns. Ógerningur sé að fyrirbyggja slíkt. Við stefnda Kópavogsbæ eða stjórnendur, kennara, stuðningsfulltrúa og annað starfslið B-skóla sé því ekki að sakast. Í annan stað er sýknukrafa stefnda byggð á því að stefnandi eigi ekki skaðabótarétt úr hendi stefnda á grundvelli greinar 7.4.1 í kjarasamningi launanefndar sveitarfélaga f.h. Kópavogsbæjar og Starfsmannafélags Kópavogs sem tók gildi 1. júní 2005. Því til stuðnings er í fyrsta lagi bent á að af texta samningsákvæðisins sé ljóst að það feli ekki í sér hlutlæga samningsbundna skaðabótaábyrgð stefnda á tjóni starfsmanns, heldur gildi almennar reglur skaðabótaréttarins um bótaskylduna. Þá sé það skilyrði þess að bótaréttur stofnist að tjónvaldurinn hafi að takmörkuðu eða engu leyti getað borið ábyrgð á gerðum sínum og starfsmaðurinn verið að sinna honum er tjónið varð. Þessi skilyrði séu ekki uppfyllt í þessu máli. Þó drengurinn A hafi verið greindur með ADHD (athyglisbrest og ofvirkni) felist ekki í því að hann hafi að takmörkuðu eða engu leyti getað borið ábyrgð á gerðum sínum. Sé slíkur brestur ekki einkenni á ADHD eða hluti af skilgreiningu á þeirri röskun sem þeir er greinst hafa með ADHD búa við. Ekkert liggi heldur fyrir um það að drengurinn hafi að takmörkuðu eða engu leyti getað borðið ábyrgð á gerðum sínum þegar óhappið varð og það valdið tjóni stefnanda. Verði bótaábyrgð stefnda Kópavogsbæjar þegar af þeirri ástæðu ekki byggð á tilvitnuðu kjarasamningsákvæði. Skilyrði ákvæðisins um að tjónþoli hafi verið að sinna tjónvaldinum í starfi sínu þegar tjónið varð sé heldur ekki uppfyllt í tilviki stefnanda. Hafi stefnandi ekki verið að sinna A á þeirri stundu sem slysið varð, heldur öðrum nemanda. Verði bótaábyrgð stefnda einnig af þeirri ástæðu ekki byggð á kjarasamningsákvæðinu. IV Svo sem fram er komið höfðar stefnandi mál þetta sem viðurkenningarmál. Heimild til þess er í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, enda hafi aðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr um tilvist eða efni réttinda eða réttarsambands. Áskilnaður ákvæðisins um lögvarða hagsmuni hefur í dómum Hæstaréttar verið skýrður svo, að sá sem höfðar mál til viðurkenningar á skaðabótaskyldu verði að leiða nægar líkur að því að hann hafi orðið fyrir tjóni, gera grein fyrir því í hverju tjón hans felst og hver tengsl þess séu við atvik máls. Telja verður að stefnandi hafi fullnægt þessum skilyrðum. Í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum er kveðið á um skyldu vinnuveitanda til að tilkynna slys til Vinnueftirlits ríkisins. Í því tilviki sem hér er til umfjöllunar var þessari skyldu ekki sinnt. Það hefur á hinn bóginn ekki leitt til þess að þau atvik sem varða tjónsatburðinn sjálfan séu óljós og umdeild. Af því leiðir að vöntun á tilkynningu getur enga þýðingu haft við úrlausn málsins. A var nýorðinn 10 ára þegar stefnandi varð fyrir því líkamstjóni sem krafa hennar um viðurkenningu á bótaskyldu tekur til. Drengurinn hafði þá af barna- og unglingageðlækni verið greindur með ADHD, sem er alþjóðleg skammstöfun og stendur fyrir „Attention Deficit Hyperactivity Disorder“. Er í sem skemmstu máli um að ræða röskun á taugaþroska sem á sér líffræðilegar orsakir og getur haft víðtæk áhrif á daglegt líf, nám og félagslega aðlögun. Einkenni þessarar röskunar hjá börnum koma fram á þremur meginsviðum. Í fyrsta lagi er það athyglisbrestur sem birtist meðal annars í því að barn á erfitt með að skipuleggja verkefni og viðhalda einbeitingu að viðfangsefnum. Í öðru lagi getur verið um að ræða hreyfióróleika sem lýsir sér þannig að barnið á erfitt með að sitja kyrrt, það iðar í sæti og er fiktið og stöðugt á ferðinni. Í þriðja lagi geta einkenni þessarar röskunar komið fram í hvatvísi þannig að barnið á erfitt með að bíða, það grípur fram í og ryðst inn í leik og samræður annarra. Er þá hætt við að það framkvæmi eða geri hluti án þess að hugsa um afleiðingar gerða sinna. Þessi einkenni geta verið mismunandi og mismikil hjá ólíkum einstaklingum og breytileg eftir aldri. Eftir samsetningu einkenna er ADHD skipt í þrjár gerðir. Í fyrsta lagi ADHD með ráðandi athyglisbrest, í öðru lagi ADHA með ráðandi ofvirkni og hvatvísi og í þriðja lagi blandaða gerð, þar sem bæði athyglisbrestur og ofvirkni/hvatvísi eru til staðar. Loks má nefna að ýmsar fylgiraskanir eru algengar hjá börnum og unglingum með ADHD. Í málinu liggja ekki fyrir upplýsingar um hvern af ofangreindum undirflokkum ADHD A greindist með og hvort einhverjar fylgiraskanir hafi verið fyrir hendi hjá honum. Skólaárið 2007-2008 munu fimm stuðningsfulltrúar hafa starfað við B-skóla í Kópavogi. Því er áður lýst í meginatriðum í hverju verkefni þeirra fólust. Einn þeirra, E, bar fyrir dómi að hún hafi verið stuðningsfulltrúi A, en ekki hafi þó verið talin þörf á að stuðningsfulltrúi fylgdi drengnum eftir í öllu skólastarfi. Þá kom fram hjá E að hann hafi jafnan dvalið í sérkennslustofu í frímínútum þar sem hann hafi ekki treyst sér til að vera í hópi skólabarna úti á skólalóðinni. Stuðningsfulltrúar við skólann hafi skipst á um að hafa eftirlit með drengnum og fleiri nemendum inni í sérkennslustofu meðan á frímínútum stóð og hafi stefnandi sinnt því starfi með sama hætti og aðrir stuðningsfulltrúar, en hún hafi ekki komið að stuðningi við drenginn umfram það. Viðurkenningarkrafa stefnanda á hendur stefnda Kópavogsbæ er annars vegar byggð á því að eftirliti með A meðan á skólatíma stóð hafi af tilgreindum ástæðum verið ábótavant og þar sé við samstarfsmenn hennar í B-skóla og skólayfirvöld í Kópavogi að sakast. Hafi verið um saknæma vanrækslu eða yfirsjón að ræða sem leitt hafi til þess að hún varð fyrir líkamstjóni og það verði þannig rakið til sakar af hálfu vinnuveitanda hennar eða starfsmanna hans. Að mati dómsins eru engin efni til að fallast á þessa málsástæðu stefnanda. Því fer þannig víðsfjarri að eitthvað það sé fram komið í málinu sem gefur ástæðu til að ætla að slík hætta hafi stafað af drengnum að sérstök þörf hafi verið á frekari tilsjón með honum en ákveðin hafði verið. Óháð þessu liggur heldur ekkert fyrir sem metið verður á þann veg að starfsmenn skólans hafi með einum eða öðrum hætti vanrækt umsjónarskyldur sínar með drengnum í aðdraganda slyssins. Að framangreindri málsástæðu frágenginni stendur eftir gagnvart stefnda Kópavogsbæ að taka afstöðu til þess hvort grundvalla megi bótaskyldu sveitarfélagsins á grein 7.4.1 í kjarasamningi launanefndar sveitarfélaga f.h. Kópavogsbæjar og Starfsmannafélags Kópavogs, sem tók gildi 1. júní 2005. Grein 7 í kjarasamningnum hefur síðan staðið óhögguð. Ber hún yfirskriftina „Tryggingar“ og tekur til slysatrygginga (7.1), farangurstrygginga (7.2), tjóns á persónulegum munum (7.3) og skaðabótakrafna (7.4). Grein 7.4.1 hljóðar svo: „Starfsmaður sem í starfi sínu sinnir einstaklingi sem að takmörkuðu eða jafnvel engu leyti getur borið ábyrgð á gerðum sínum, á rétt á að beina skaðabótakröfu sinni vegna líkams- eða munatjóns að launagreiðanda. Við mat og uppgjör kröfunnar gilda almennar reglur skaðabótaréttarins.“ Í sérstakri bókun við núgildandi kjarasamning er að þessu ákvæði vikið og tekið fram að hluti af starfsskyldum þeirra starfsmanna, sem sinna eða hafa afskipti af fólki sem að takmörkuðu eða engu leyti getur borið ábyrgð á gerðum sínum, geti falist í því að grípa inn í erfiðar aðstæður þar sem slíkt verði ekki gert án þess að viðkomandi starfsmaður setji sjálfan sig í ákveðna hættu á því að slasast við framkvæmd starfs síns. Rétt þyki að tryggja rétt þessara starfsmanna vegna tjóns sem þeir geti þannig orðið fyrir. Telja verður að í bókuninni sé lýst viðhorfum sem upphaflega hafi ráðið því að ákvæðið var tekið inn í kjarasamninga og því megi við úrlausn málsins líta til hennar þegar leitast er við að afmarka gildissvið þess, en aðrar upplýsingar þar um liggja ekki fyrir. Ljóst þykir að kjarasamningsákvæðið nær til þess þegar tjón verður rakið til háttsemi einstaklings, eftir atvikum barns, sem sökum ástands síns getur að takmörkuðu eða engu leyti stjórnað gerðum sínum. Þegar það sem rakið hefur verið hér að framan er virt fær það á hinn bóginn ekki staðist að tilgangur ákvæðisins geti verið sá að mæla fyrir um bótaskyldu sveitarfélags þegar starfsmaður þess verður fyrir tjóni vegna háttsemi barns sem sökum æsku sinnar getur ekki borið skaðabótaábyrgð á því, enda er sú hætta á tjóni sem ljóslega liggur ákvæðinu til grundvallar þá ekki fyrir hendi. Með vísan til þessa og þar sem ekkert bendir til þess að þannig sé ástatt um A sem samkvæmt þessu er áskilið kemur ekki til álita að fella bótaskyldu vegna tjóns stefnanda á stefnda Kópavogsbæ á grundvelli tilvitnaðs kjarasamningsákvæðis. Samkvæmt framansögðu er aðalstefndi Kópavogsbær alfarið sýknaður af kröfum stefnanda. Svo sem fram er komið hefur ekki verið tekið til varna í málinu af hálfu varastefnda A. Ber samkvæmt 1. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að leggja dóm á málið að því er hann varðar eftir kröfum og málatilbúnaði stefnanda að því leyti sem samrýmanlegt er framkomnum gögnum nema gallar séu á málinu sem varði frávísun þess án kröfu. Að auki ber dómara að kanna hvort lagastoð sé fyrir kröfum stefnanda. Leggja verður frásögn stefnanda af háttsemi drengsins í umrætt sinn til grundvallar þegar afstaða er tekin til mögulegrar bótaskyldu hans, en hún er áður rakin. Drengurinn var, svo sem áður er getið, nýorðinn 10 ára þegar atvikið átti sér stað. Við mat á því hvort um saknæma háttsemi af hans hálfu hafi verið að ræða ber að taka mið af því hvort venjulegt barn á sama aldri hefði verið líklegt til þess að skilja að háttsemin væri hættuleg og að líkamstjón gæti af henni hlotist. Er það niðurstaða dómsins að á grundvelli slíks mats sé í öllu falli varhugavert að slá því föstu að drengurinn hafi mátt gera sér grein fyrir því að slíkar afleiðingar hlytust af háttsemi hans. Þykir að þessu virtu skorta lagagrundvöll fyrir því að bótaábyrgð verði lögð á drenginn. Er hann því einnig sýknaður af kröfum stefnanda. Rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, sem þykir hæfilega ákveðin 690.250 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun þóknunar hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts og endurgjald fyrir hverja klukkustund ákveðið í samræmi við tilkynningu dómstólaráðs nr. 5/2009 um viðmiðunarreglur fyrir héraðsdómstóla, meðal annars um þóknun til lögmanns í gjafsóknarmáli, sbr. dómur Hæstaréttar frá 7. september 2011 í máli nr. 470/2011. Það athugist jafnframt að gjafsókn er samkvæmt gjafsóknarleyfi takmörkuð við réttargjöld og þóknun lögmanns. Þorgeir Ingi Njálsson dómstjóri dæmir mál þetta ásamt meðdómsmönnunum Finnboga H. Alexanderssyni héraðsdómara og dr. Gyðu Haraldsdóttur sálfræðingi. D ó m s o r ð : Aðalstefndi, Kópavogsbær, og varastefndi, A, eru sýknaðir af kröfum stefnanda, Sigríðar Egilsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Steingríms Þormóðssonar hæstaréttarlögmanns, 690.250 krónur, greiðist úr ríkissjóði, en auk hennar nær gjafsóknin til réttargjalda.
|
Mál nr. 135/2009
|
Fasteignakaup Málsástæða Tilboð Samningur
|
J gerði tilboð í fasteign að Meistaravöllum í Reykjavík, sem eigendur hennar, S og M samþykktu. Í kauptilboðinu var sá fyrirvari gerður að J skyldi hafa fengið lán frá lánastofnunum innan 6 virkra daga frá undirritun kauptilboðsins. Aðilarnir hittust ekki þegar tilboðið var samþykkt og deildu þeir um það hvenær það var gert en í málinu lágu fyrir tveir ósamhljóða samningar um dagsetningu. Eintak J var dagsett 29. apríl 2008 en í eintaki S og M hafði verið strikað yfir ofangreinda dagsetningu og dagsetningin 30. apríl rituð, auk þess sem fangamark hafði verið sett við breytingu. Þar sem lánsumsókn J hjá Íbúðalánasjóði var samþykkt 9. maí 2008 taldi hún sig af þessum sökum ekki lengur bundna af tilboðinu. Kröfðu S og M, J um bætur sökum þess að þau neyddust til þess að selja fasteignina á lægra verði en umsamið kaupverð hljóðaði á um. Í dómi Hæstaréttar kom fram að af framburði S og M auk vitna yrði ekki ráðið hver hefði breytt dagsetningunni á eintaki þeirra eða ritað framangreint fangamark. Þegar litið var til þess að J hafði í fórum sínum gilt eintak undirritað 29. apríl 2008 án breytinga yrði ekki talið að S og M hefðu sannað þá fullyrðingu sína að samningurinn hefði komist á 30. apríl. Hefði umræddur 6 virkra daga frestur því verið liðinn er samþykki Íbúðalánasjóðs lá fyrir. Samkvæmt fyrirliggjandi bréfi Íbúðalánasjóðs hefði umsókn J um lán ekki borist sjóðnum fyrr en 7. maí 2008. Talið var að ekki væri hægt að leggja þá skyldu á J að athafna sig hvað þetta varðaði innan tímamarkanna. Þvert á móti yrði að líta svo á að með fyrirvaranum hefði J aðeins áskilið sér tímafrest til að kanna hvort forsendur hennar um fjármögnun kaupann gengju eftir þannig að hún vildi endanlega binda sig. Hefði hún haft þann tíma til að ákveða hvort svo yrði. Var J því sýknuð af kröfu S og M.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars 2009. Hún krefst sýknu af kröfu stefndu og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og rakið er í héraðsdómi fólu stefndu fasteignasölunni Neseignum að selja fasteign sína að Meistaravöllum 35 í Reykjavík. Fyrir milligöngu fasteignasölunnar gerði áfrýjandi stefndu skriflegt tilboð í eignina 23. apríl 2008 að fjárhæð 28.000.000 krónur. Stefndu gengu ekki að þessu tilboði. Áfrýjandi gerði þeim 29. apríl 2008 nýtt tilboð að fjárhæð 29.100.000 krónur sem greiða skyldi með þremur peningagreiðslum samtals 11.100.000 krónur auk þess sem áfrýjandi skyldi taka lán frá Íbúðalánasjóði eða annarri lánastofnun að fjárhæð 18.000.000 krónur. Í tilboðinu var svofelldur fyrirvari: „Fyrirvari er gerður um lán frá lánastofnunum og skal það liggja fyrir innan 6 virkra daga frá undirritun.“ Stefndu féllust á þetta tilboð og komst þannig á samningur milli þeirra. Aðilar hittust ekki þegar tilboðið var samþykkt og deila þeir um hvenær það var gert. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi er eintak áfrýjanda dagsett 29. apríl 2008 en á eintaki stefndu hefur dagsetningu verið breytt, auk þess sem fangamark er við eina breytinguna. Af framburði stefndu og vitna verður hvorki ráðið hver hafi breytt dagsetningu né hvers sé framangreint fangamark. Þegar litið er til þess að áfrýjandi hafði í fórum sínum gilt eintak undirritaðs skjals sem dagsett er 29. apríl 2008 án breytinga verður ekki talið að stefndu hafi sannað þá fullyrðingu sína að samningurinn hafi komist á 30. apríl 2008. Lánsumsókn áfrýjanda var samþykkt af Íbúðalánasjóði 9. maí 2008 og voru þá liðnir þeir sex virku dagar sem kveðið var á um í fyrirvaranum. Samkvæmt bréfi Íbúðalánasjóðs til áfrýjanda 2. nóvember 2008 barst sjóðnum umsókn hennar ekki fyrr en 7. maí 2008. Stefndu halda því fram að með þeim fyrirvara sem áfrýjandi setti hafi vaknað skylda hennar til athafna í samræmi við hann. Sú staðreynd að umsókn hennar hafi fyrst borist Íbúðalánasjóði svo seint sýni að hún hafi ekki uppfyllt þá skyldu tímanlega. Ekki sé unnt að fallast á að tilboðsgjafi geti ónýtt slíkan fyrirvara með aðgerðarleysi sínu. Því verði að líta svo á að fresturinn hafi fyrst tekið að líða er umsókn barst Íbúðalánasjóði. Áfrýjandi lagði ekki fram í málinu nefnt bréf Íbúðalánasjóðs til sín. Stefndu öfluðu hins vegar bréfsins og lögðu það fram við upphaf aðalmeðferðar í héraði. Höfðu þau ekki tilefni til að hafa framangreinda málsástæðu uppi fyrr en þá, sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af málflutningi áfrýjanda fyrir Hæstarétti verður ráðið að stefndu hafi haft málsástæðuna uppi við aðalmeðferð í héraði. Hins vegar verður ekki fallist á með stefndu að með fyrirvara sínum hafi áfrýjandi lofað að freista þess að fá lán hjá lánastofnun þegar eftir samningsgerð þannig að tryggt væri að svar gæti borist innan frestsins en greiða ella stefndu bætur sem geri þau eins sett og að samningurinn hafi komið til framkvæmda. Verður þvert á móti litið svo á að með fyrirvaranum hafi áfrýjandi aðeins áskilið sér tímafrest til að kanna hvort forsendur hennar um fjármögnun kaupanna gengju eftir þannig að hún vildi endanlega skuldbinda sig. Hafi hún þennan tíma haft það á valdi sínu hvort svo yrði. Samkvæmt þessu verður áfrýjandi sýknuð af kröfu stefndu í málinu og þau dæmd til að greiða henni málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Áfrýjandi, Jing Zhang, er sýkn af kröfu stefndu, Sigríðar Jónu Jónsdóttur og Magnúsar Ásgeirssonar. Stefndu greiði óskipt áfrýjanda samtals 800.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. febrúar 2009. Mál þetta, sem var dómtekið 20. febrúar sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Sigríði Jónu Jónsdóttur og Magnúsi Ásgeirssyni, Grundartjörn 7, Selfossi á hendur Jing Zhang, Grímshaga 8, Reykjavík, með stefnu birtri 7. nóvember 2008. Dómkröfur stefnenda eru þær að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnendum 3.105.150 kr. með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 2.100.000 kr. frá 23. maí 2008 til 1. ágúst sama ár, en frá þeim degi af 3.105.150 kr. til greiðsludags. Að stefnda verði dæmd til þess að greiða stefnendum málskostnað. Stefnda gera þær dómkröfur að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda. Þá krefst stefnda þess að stefnendur verði dæmdir til greiðslu málskostnaðar. Málavextir Hinn 2. ágúst 2007 veittu stefnendur fasteignasölunni Neseignum, umboð til þess að selja fasteign þeirra að Meistaravöllum 35, Reykjavík. Um var að ræða 4ra herbergja íbúð á 3. hæð, merkta 202-5809. Eftir að tilboð og gagntilboð höfðu gengið milli aðila, eða hinn 29. apríl 2008, gerði stefnda tilboð í eignina upp á 29.100.000 kr. Samkvæmt tilboðinu skuldbatt hún sig til þess að greiða 2.000.000 kr. við kaupsamning, 6.000.000 kr. út úr sölu á íbúð hennar við Lyngmóa 6, Garðabæ, í síðasta lagi 10. september 2008 og 3.100.000 kr. við útgáfu afsals hinn 10. október s.á. Þá skyldi hún gefa út lán til Íbúðalánasjóðs fyrir 18.000.000 kr. Íbúðin skyldi afhent í síðasta lagi 22. ágúst 2008. Í kauptilboðinu var fyrirvari um lán frá lánastofnunum og skyldi það liggja fyrir innan 6 virkra daga frá undirritun. Kauptilboðið var bindandi og stóð til kl. 18.00, hinn 30. apríl 2008. Þá var tekið fram í 3. tl. kauptilboðsins, að bindandi kaupsamningur væri kominn á milli aðila þegar tilboðið væri samþykkt af kauptilboðshafa. Ágreiningur er um það hvenær stefnendur hafi samþykkt kauptilboðið. Fasteignasalan útbjó umsókn fyrir láni til Íbúðalánasjóðs. Hinn 9. maí 2008 tilkynnti sjóðurinn að gögn lánsins væru tilbúin í afgreiðslu. Ágreiningur er með málsaðilum hvort þetta sé innan 6 virkra daga frá samþykkti stefnenda á kauptilboðinu. Hinn 9. maí 2008 afhenti stefnda fasteignasölunni bréf þess efnis að hún teldi sig ekki lengur vera bundna af tilboðinu þar sem ekki hefði reynst unnt að fjármagna kaupin nema að hluta til. Hún mætti þess vegna ekki í boðaðan kaupsamning og því var það sem Neseignir fasteignasala, sendu stefndu símskeyti þar sem stefnda var boðuð til kaupsamnings hinn 23. maí 2008, kl. 14.00. Hún mun hafa móttekið símskeytið. Umboðsmaður hennar tilkynnti að hún myndi ekki mæta. Hinn 26. maí 2008 var umboðsmanni stefndu sent bréf þar sem starfsmenn fasteignasölunnar upplýstu hann um að seljendur hefðu ritað undir kauptilboðið þann 30. apríl 2008 og að frestur skv. fyrirvaranum hefði því ekki verið liðinn hinn 9. maí, þegar Íbúðalánasjóður hefði tilkynnt að gögn væru tilbúin.Hinn 27. maí 2008 sendi lögmaður stefnenda stefndu bréf og boðaði stefndu til kaupsamnings á ný um eignina á skrifstofu Neseigna fasteignasölu, daginn eftir. Stefnda mætti ekki. Stefnendur festu kaup á fasteign að Grundartjörn 7, Selfossi. Þegar stefnda gekk frá kauptilboðinu um Meistaravelli 35, tilkynntu þau það til eigenda Grundartjarnar. Þeir héldu hins vegar kauptilboðinu upp á þau og þannig urðu stefnendur að kaupa þá eign og slá sér lán til þess. Hinn 18. júní 2008 tóku þau lán hjá Lífeyrissjóði verslunarmanna upp á 18.900.000 kr. og notuðu það til þess að efna samning sinn um kaup á Grundartjörn 7, Selfossi. Fasteignin að Meistaravöllum var síðan seld á 27.000.000 kr. Hinn 22. október 2008 var skorað á stefndu að ganga til samninga um greiðslu bóta til handa stefnendum. Því bréfi var ekki svarað. Því er málssókn þessi nauðsynleg. Málsástæður og lagarök stefnenda Af hálfu stefnenda er á því byggt að stefnda hafi gert kauptilboð í eign þeirra að Meistaravöllum nr. 35, Reykjavík, að fjárhæð 29,1 milljón króna. Stefnendur hafi daginn eftir samþykkt kauptilboðið innan þess frests sem stefnda hafði gefið. Fjármögnun hafi legið fyrir frá Íbúðalánasjóði hinn 9. maí 2008 og þá hafi fyrirvari stefndu um 6 virka daga ekki verið liðinn. Því sé stefnda bundin af kauptilboðinu skv. efni þess, eins og reyndar var tekið fram í 3. tl. þess. Þannig hafi komist á gildur og gagnkvæmur kaupsamningur milli aðila máls þessa og er um það vísað til meginreglna kröfuréttar um loforð og tilboð, 3. tl. í kauptilboði og I. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá vitna stefnendur einnig til laga um fasteignakaup nr. 40/2002. Sú ákvörðun stefndu, að standa ekki við kaupsamning aðila, hafi verið brot á þeim skyldum sem hún tók á sig með undirritun kauptilboðsins. Þannig hafi hún á ólögmætan hátt rofið þann samning sem komst á milli hennar og stefnenda og á því beri hún skaðabótaábyrgð skv. 52. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002, auk sakarreglunnar innan samninga með því að hafa valdið stefnendum, af ásetningi eða gáleysi, tjóni sem beinlínis má rekja til athafna hennar. Vanefnd stefndu hafi aftur leitt til þess að stefnendur hafi þurft að selja fasteignina fyrir 2,1 milljón króna lægri fjárhæð en sá kaupsamningur kvað á um er komst á milli stefndu og stefnenda. Þau eigi með vísan til framangreinds rétt á því að fá sér þá fjárhæð dæmda úr hendi stefndu þannig að þau séu eins sett eins og stefnda hefði efnt samninginn skv. efni hans. Þá hafi þau orðið fyrir öðru tjóni sem beinlínis megi rekja til vanefndar stefndu. Þau hafi þurft að standa við tilboð sitt um kaup á fasteigninni Grundartjörn 7, Selfossi, án þess að fá til þess þær greiðslur frá stefndu sem þau reiknuðu með. Þannig hafi þau þurft að fjármagna þau kaup með lánum sem hafi reynst þeim miklu dýrara en ef þau hefðu fengið greiðslur út úr samningi þeirra við stefndu. Þannig hafi tilboð þeirra í Grundartjörn 7, Selfossi, beinlínis gert ráð fyrir greiðslum úr sölu þeirra á íbúðinni að Meistaravöllum. Allur sá aukakostnaður er af þessu hlaust sé á ábyrgð stefndu. Þannig sé hann bein og fyrirsjáanleg afleiðing af vanefnd hennar. Er um þann kostnað vitnað til þeirra sömu sjónarmiða og reifuð voru hér að framan. Þannig er stefnda skaðabótaskyld fyrir þessu tjóni stefnenda eftir meginreglum kröfu- og skaðabótaréttar um gildi loforða og sakarreglunni. Á því er byggt að stefnendur hafi þurft að taka lán hjá Lífeyrissjóði verslunarmanna upp á 18.900.000 kr. til þess að geta staðið við þann kaupsamning sem þau gerðu í beinu framhaldi af sölu á fasteign þeirra til stefndu. Þannig hafi þau þurft að greiða lántökugjald, stimpilgjald og verðbætur og vexti á það lán sem þau hefðu ella ekki þurft hefði stefnda staðið við kaupsamninginn. Á því er byggt að sá kostnaður sé hluti af þeirra tjóni og þau eigi með vísan til þess, rétt á að fá allt sitt tjón bætt og rétt á greiðslu skaðabóta sem nemur þessum útlagða kostnaði. Stefnendur hafi takmarkað tjón sitt með því að selja eignina öðru sinni. Ástand á fasteignamarkaði hafi hins vegar á þessum tíma leitt til lækkunar og því hafi stefnendur ekki getað fengið hærra boð en raun bar vitni. Um rétt sinn til dráttarvaxta vitna stefnendur til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001. Þannig hafi stefnda verið boðuð sannanlega með símskeyti til kaupsamningsgerðar hinn 23. maí 2008. Skv. kaupsamningi hafi hún átt að greiða við kaupsamning kr. 2 milljónir, auk þess að afhenda lán frá Íbúðalánasjóði upp á 18.000.000 kr. Hún eigi því að greiða dráttarvexti frá þeim degi þar sem hún mætti ekki þrátt fyrir sannanlega boðun þar um. Um málskostnað vitna stefnendur til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Dómkrafa stefnenda. Krafa stefnenda sundurliðast þannig: Stefnandi, Sigríður Jóna, tók lán hjá Lífeyrissjóði verslunarmanna 9. júní 2008, að fjárhæð 18.900.000 kr. og var lánið bundið vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 300,30 og var samið um 5,95% fasta vexti. Lánið var með veði í fasteign stefnenda að Meistaravöllum 35, Reykjavík. Lántökugjald var 1%, þá greiddi hún 1,5% stimpilgjald og þinglýsingargjald. Lánið var greitt upp 1. ágúst 2008, en á þeim degi var vísitala neysluverðs 307,10 stig. Verðbætur á lánið urðu því 406.800 kr. frá því að það var tekið og þar til það var gert upp, miðað við að lánið hefðu numið 18.000.000 kr. Málsástæður og lagarök stefndu Stefnda byggir kröfu sína um sýknu aðallega á því að fyrirvarar þeir er gerðir voru í kauptilboði aðila hafi ekki gengið eftir og kauptilboðið því óskuldbindandi fyrir hana og niðurfallið. Kauptilboð aðila var bundið því skilyrði að lán fengjust frá lánastofnunum og að þau lægju fyrir innan 6 virkra daga frá undirritun kauptilboðs. Stefnda byggir kröfu sína á því að orðalagið „innan 6 virkra daga“ feli það í sér að í raun sé hér um að ræða 5 virka daga og að á sjötta degi er fyrirvarinn niður fallinn. Kauptilboð það sem hér um ræðir var sbr. framanritað undirritað og samþykkt 29. apríl 2008 sem var þriðjudagur. Fyrirvarinn var því í gildi til miðvikudagsins 7. maí 2008 en kauptilboðið var sjálfkrafa niðurfallið þegar 8. maí rann upp og hefur þá verið tekið tillit til fimmtudagsins 1. maí í því sambandi. Til vara er á því byggt að kauptilboðið hafi verið niðurfallið þar sem lán frá lánastofnunum átti að vera tilbúið og liggja fyrir hinn 8. maí 2008. Skilningur stefndu fær stoð í bréfi hennar frá 9. maí, þar sem hún lýsir því yfir við fasteignasöluna að kauptilboð hennar sé óskuldbindandi þar sem fyrirvarar hafi ekki gengið eftir innan samþykktra tímamarka. Því er mótmælt sem fram kemur í stefnu að hinn 9. maí sl. hafi verið hringt í stefndu og henni tilkynnt að ÍLS-bréfið væri tilbúið og hafi hún þá komið með bréf frá 9. maí. Hið rétta er að bréfið var ritað og afhent fyrr um daginn hinn 9. maí og það áður en stefnda fékk vitneskju um að ÍLS-bréfið væri tilbúið. Þá liggur fyrir, að stefnda fékk ekki lán frá Kaupþingi banka hf. til að fjármagna 3. tl. A-liðar og voru fyrirvarar í kauptilboði því ekki uppfylltir og kauptilboðið óskuldbindandi fyrir stefndu. Þá er því einnig mótmælt að stefnda hafi verið boðuð í kaupsamning fyrr en með símskeyti 23. maí 2008. Í ljósi hegðunar fasteignasalans, Gunnars Valdimarssonar, og sölufulltrúa hans er rétt að fara nokkrum orðum um aðkomu þeirra að málinu. Ljóst er af gögnum málsins að hagsmunir stefndu voru ekki í heiðri hafðir við úrlausn máls þessa þrátt fyrir skilyrðislausa lagastoð um hlutleysi fasteignasalans. Þeim fasteignasala, sem tekur fasteign til sölumeðferðar, ber að gæta hagsmuna kaupanda og seljanda svo ekki halli á annan hvorn aðilann. Framlögð gögn frá fasteignasölum bera með sér að hagsmunum stefndu var í engu sinnt enda þar tekin bein afstaða til þess álitamáls sem hér er til umfjöllunar. Þá má ljóst vera að eina hugsun eigenda fasteignasölunnar og sölufulltrúans var að fá sölulaun sín greidd og til þess átti að þvinga stefndu til kaupsamnings gegn hennar vilja, m.a. með hótunum um skaðabætur, en í bréfi fasteignasölunnar, dags. 26. maí 2008 er kynnt skaðabótakrafa vegna sölulauna og vinnu að fjárhæð 1.200.000 kr. Þessi yfirlýsta afstaða með stefnendum og hagsmunagæsla f.h. stefnenda gerir hagsmunagæslu fyrir hönd stefndu að engu. Ljóst má vera að framburður aðila, sem setja fjárhagslega hagsmuni sína fram yfir lögbundna óhlutdrægni sína í hagmunagæslu fyrir hönd bæði seljanda og kaupanda, er að engu hafandi og staðfestingar og framburður slíkra aðila er ótrúverðugur. Þá er fjárhæð skaðabótakröfunnar hafnað auk dráttarvaxta. Ekki hefur verið gerð tilraun til að sýna fram á það að stefnendur hafi reynt að takmarka tjón sitt með sölu eignarinnar á hærra verði en raun varð á en skv. söluyfirliti var ásett verð eignarinnar 33.000.000 kr. Gera verður ríkar kröfur til aðila að þeir reyni að takmarka tjón sitt og verður ábyrgð á lægra söluverði ekki sett á herðar stefndu miðað við þær aðstæður sem viðhafðar voru við sölu. Þá er skaðabótum vegna kostnaðar við lántöku á láni frá Lífeyrissjóði verslunarmanna einnig hafnað enda hefur ekki verið sýnt fram á tengsl milli sölu á fasteigninni Meistaravellir 35 og kaupum á Grundartjörn og ekki unnt að yfirfara skyldur stefndu skv. kauptilboði sínu yfir á skyldur stefnenda skv. kauptilboði í Grundartjörn. Þá er rétt að geta þess að á Meistaravöllum 35 var áhvílandi lán á 1. veðrétti frá Glitni banka hf. upphaflega að fjárhæð 7.000.000 kr. og skv. kröfum fjármálastofnana hvað varðar veðsetningar og þær kröfur sem gerðar eru til ábyrgðar seljenda almennt á áhvílandi lánum og eftirstöðva kaupverðs, er ljóst að sú greiðsla sem hefði átt að koma til greiðslu með láni frá ÍLS að fjárhæð 18.000.000 kr. hefði að hluta til farið í uppgreiðslu á láni stefnenda hjá Glitni svo sú greiðsla hafði ekki verið til ráðstöfunar fyrir stefnendur hvort sem er í kaupsamning þeirra vegna Grundartjarnar 7, Selfossi. Þá er upphafsdegi dráttarvaxta mótmælt sérstaklega og í því sambandi vísað til 4. mgr. 5. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001. Er á því byggt að verði fallist á greiðslu skaðabóta eigi upphafsdagur dráttarvaxta að miðast við dómsuppsögu en til vara beri krafan dráttarvexti frá því að mánuður er liðinn frá því stefnendur gerðu kröfu um greiðslu dráttarvaxta sem var þann 23. október sl. en til þrautarvara að krafa um greiðslu dráttarvaxta eigi að taka mið af málshöfðun. Auk framanritaðs er á því byggt að hafna beri kröfum stefnenda á þeim grundvelli að almenn skilyrði skaðabótaábyrgðar séu ekki til staðar. Hvorki á grundvelli skaðabótaábyrgðar skv. 52. gr. laga um fasteignakaup né á skv. sakarreglunni innan samninga. Háttsemi stefndu hafi hvorki verið saknæm né ólögmæt. Með vísan í framritað er þess krafist að stefnda verði sýknuð af öllum kröfum stefnenda. Um lagarök fyrir kröfu stefndu um sýknu er einkum vísað til meginreglna samninga-, kröfu- og fasteignakauparéttar, einkum 8. gr. laga nr. 40/2002. Auk ákvæða laga nr. 38/2001, einkum 4. mgr. 5. gr. og 9. gr. Varðandi lagarök fyrir málskostnaðarkröfunni er vísað til 130. gr. laga nr. 91/1991. Forsendur og niðurstaða Eins og greinir í kaflanum um málavexti hér að framan er ágreiningur með málsaðilum um það hvenær kauptilboð það er stefnda gaf stefnendum hinn 29. apríl 2008 hafi verið samþykkt af stefnendum. Í málinu liggja fyrir tvö ósamhljóða kauptilboð varðandi þetta atriði. Stefnda hefur lagt fram kauptilboð þar sem fram kemur að hún hafi ritað undir skjalið hinn 29. apríl 2008. Þetta er vottað af Þorkeli Steinar Ellertssyni og Kára Kort sölustjóra. Síðan er þetta samþykkt af stefnendum og undirritun þeirra og dagsetning, þ.e. 29. apríl 2008, er staðfest af Kára Kort og Kristni K. Kjartanssyni. Á eintaki stefnenda af kauptilboðinu eru sömu vottar en dagsetningum hefur verið breytt, þannig að stefnda hafi gert tilboðið 29. apríl 2008 og stefnendur hafi samþykkt það 30.04.2008, kl. 13.10. Er þetta handritað fyrir ofan nöfn málsaðila og fyrir ofan nöfn stefnenda er sett fangamark. Fyrir dómi bar stefnda að stefnendur hafi verið búnir að rita á skjalið áður en hún kom. Þorkell Steinar Ellertsson, sem er ráðgjafi stefndu, bar á sama hátt fyrir dómi, það er að seljendur hafi verið búnir að skrifa undir áður en hann og stefnda rituðu undir. Hann hafi verið búinn að segja Kára Kort, sölustjóra, að stefnda myndi gera svona tilboð. Kára hafa litist vel á þetta og líklegt að því yrði tekið. Stefnendur hafi komið á skrifstofuna og undirritað skjalið, en ekki mátt vera að því að bíða eftir stefndu og því verið farin. Stefnendur hafa aftur á móti borið fyrir dómi að þau hafi ekki tekið tilboðinu fyrr en upp úr hádegi 30. apríl 2008. Stafaði það af því að stefnandi, Magnús, hafi verið fastur í vinnu hinn 29. apríl og ekki komist frá. Kári Kort, sölustjóri hjá Neseignum, kvað fyrir dómi að stefnda hafi undirritað tilboðið 29. apríl 2008, en stefnendur hafi komið báðir 30. apríl 2008, en stefnandi Sigríður hafi einnig komið 29. apríl og ritað ein undir tilboðið. Kári neitar því að stefnendur hafi verið búnir að skrifa undir tilboðið áður en stefnda ritaði undir það. Kári Kort telur að stefnandi, Sigríður hafi sett fangamark sitt fyrir ofan dagsetninguna. Gunnar Valdimarsson, lögg. fasteignasali, sagði fyrir dómi að stefnendur hefðu ritað undir kauptilboðið 30. apríl 2008. Hann ber einnig að Þorkell Steinar hafi komið til hans eftir samþykkt kauptilboðsins og ekki hafi verið ágreiningur um að sex daga fresturinn hafi byrjað að líða 30. apríl, heldur hafi eina ágreiningsefnið verið það hvort laugardagur sé virkur dagur þegar talað var um sex virka daga. Hann fullyrðir að stefnendur hafi ekki verið búnir að rita undir kauptilboðið að kvöldi 29. apríl 2008. Þegar litið er til þess sem að framan er rakið telur dómurinn að trúlegra sé að stefnendur hafi samþykkt kauptilboð stefndu hinn 30. apríl 2008. Með því komst á bindandi kaupsamningur. Fyrirvari var þó gerður um að lán frá lánastofnun skyldi liggja fyrir innan 6 virkra daga frá undirrituninni, en samkvæmt almennri orðskýringu er það í síðasta lagi að kvöldi 9. maí 2008. Fyrir liggur að hinn 9. maí 2008 voru lánapappírar tilbúnir hjá Íbúðalánasjóði. Kári Kort upplýsti fyrir dómi að hann hafi tilkynnt stefndu um það er hún hafi afhent honum bréf sitt á skrifstofu hans í hádeginu þann dag. Var því kominn á bindandi kaupsamningur milli aðila hinn 9. maí 2008. Með vísan til þess sem að framan greinir var kominn á bindandi kaupsamningur milli stefnenda og stefndu. Stefnda varð ekki við áskorun fasteignarsölunnar um að ganga frá kaupsamningnum og með því bakaði hún sér skaðabótaábyrgð, sbr. 52. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Krafa stefnenda vegna tjóns þeirra er tvíþætt, annars vegar vegna lægra verðs fyrir eignina að Meistaravöllum er hún var seld 4. júlí 2008 á 27.000.000 kr. Ekki eru efni til annars en að fallast á að stefnendur hafi gert hvað þau gátu til að takmarka tjón sitt og er tekin til greina krafa þeirra um að stefnda bæti þeim þennan verðmun eignanna. Hins vegar er krafist bóta vegna kostnaðar þeirra vegna fjármögnunar á kaupunum að Grundartjörn 7. Kauptilboð vegna þeirrar eignar var gert 6. maí 2008. Máttu þau því reikna með á þeim tíma að stefnda stæði við sitt kauptilboð. Með því að hún gerði það ekki urðu stefnendur að grípa til þess að taka lán til að geta staðið við sínar skuldbindingar. Því lítur dómurinn svo á að það tjón sé bein afleiðing af því að stefnda stóð ekki við sína skuldbindingar og ber henni því að bæta þeim tjón þeirra vegna lántökunnar. Með vísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að stefnda hafi bakað sér skaðabótaábyrgð gagnvart stefnendum, með því að standa ekki við kauptilboð sitt sem samþykkt var 30. apríl 2008. Eru kröfur stefnenda því teknar til greina. Krafan ber dráttarvexti skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 23. nóvember 2008, sbr. 9. gr. sömu laga. Með vísan til þessarar niðurstöðu svo og 130. gr. laga um meðferð einkamála ber stefndu að greiða stefnendum málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 600.000. Af hálfu stefnenda flutti málið Guðni Á. Haraldsson hrl. Af hálfu stefndu flutti málið Guðbjarni Eggertsson hdl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.
|
Mál nr. 439/2009
|
Kærumál Börn Bráðabirgðaforsjá Meðlag
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að K hefði forsjá dóttur málsaðila til bráðabirgða þar til dómur gengi í forsjármáli þeirra, sem og niðurstaða um skyldu M til að greiða meðlag.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júlí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 27. júlí 2009, þar sem kveðið var á um að varnaraðili færi til bráðabirgða með forsjá dóttur aðilanna, A, þar til leyst hefði verið úr um forsjá með dómi. Jafnframt var sóknaraðila gert að greiða einfalt meðlag frá 1. ágúst 2009. Kæruheimild er í 5. mgr. 35. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst aðallega forsjár barnsins til bráðabirgða en til vara að lögheimili þess verði ákveðið hjá honum. Í báðum tilvikum er gerð krafa um að varnaraðila verði gert að greiða einfalt meðlag frá uppkvaðningu úrskurðar þar til endanlegur dómur gengur í forsjármáli aðila. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst aðallega staðfestingar hins kærða úrskurðar en til vara að lögheimili barnsins verði ákveðið hjá henni og sóknaraðila þá gert að greiða með barninu einfalt meðlag frá uppkvaðningu úrskurðar þar til endanlegur dómur gengur í forsjármáli milli aðila. Þá krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Málsaðilar hafa farið sameiginlega með forsjá dóttur sinnar síðan þau slitu samvistum í janúar 2001. Barnið hefur þennan tíma átt lögheimili hjá varnaraðila en sóknaraðili haft við það umgengni eftir samkomulagi við varnaraðila. Samskipti aðila um málefni telpunnar virðast hafa verið góð allan tímann, allt þar til varnaraðili fluttist til Danmerkur í apríl 2009 í því skyni að hefja þar nám, en hún hyggst flytja barnið með sér þangað meðan á náminu stendur. Hefur þetta orðið tilefni dómsmáls þar sem deilt er um forsjá barnsins og í tengslum við það þess ágreinings um forsjá til bráðabirgða sem hér er til úrlausnar. Við úrlausn á ágreiningi aðila ber fyrst og fremst að líta til þess sem telst vera barninu fyrir bestu meðan framangreint dómsmál er rekið. Ber þá að leita þeirrar lausnar sem miðað við þau gögn sem nú liggja fyrir telst raska minnst högum barnsins meðan á þessu stendur. Heimili varnaraðila hefur samkvæmt því sem hér var rakið verið aðalheimili telpunnar fram að þessu. Það felur vissulega í sér röskun á högum hennar að flytjast til Danmerkur og hefja skólagöngu þar. Hins vegar verður að fallast á með héraðsdómi að meiri röskun fyrir telpuna felist í því að flytja aðalheimili hennar til sóknaraðila til bráðabirgða meðan leyst er úr forsjárdeilu aðila. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur en rétt þykir að fella niður kærumálskostnað. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 250/2006
|
Umboð Fjöleignarhús Banki
|
Bankinn L hf. krafði G um greiðslu yfirdráttarskuldar á reikningi hjá bankanum. Reikningur sá hafði verið stofnaður 1. nóvember 1999 á nafni húsfélags í fjöleignarhúsi sem G bjó í en á kennitölu G, þar sem húsfélagið hafði ekki kennitölu á þeim tíma. Í dómi Hæstaréttar var lagt til grundvallar að húsfélagið hefði falið G að annast fjárreiður þess á árinu 1999 og G haft til þess umboð allt til þess tíma er hann lét af þeim störfum á húsfundi 12. desember 2002. Þá var talið að G hefði haft umboð til að afla fjár og annast greiðslu reikninga vegna viðgerða á húsinu sem ráðist hafði verið í á árunum 2001 og 2002. Tekið var fram að ágreiningur G við aðra íbúðareigendur í húsinu um tiltekin atriði er vörðuðu bankareikninginn hefði ekki þýðingu fyrir mál þetta. Málið snerist eingöngu um hvort G hefði haft umboð húsfélagsins til að færa áðurnefndan bankareikning á kennitölu þess og skuldsetja það gegnum reikninginn, samkvæmt 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eða hvort hann hefði með því farið út fyrir umboð sitt samkvæmt 25. gr. laganna. Talið var að G hefði sem gjaldkeri húsfélagsins haft umboð til að opna umræddan bankareikning hjá L hf. í nafni þess og annast lántöku í tengslum við viðgerðir á húsinu. Var G því sýknaður af kröfu L hf. í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. maí 2006. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Hinn 1. nóvember 1999 undirritaði stefndi þjónustusamning við áfrýjanda vegna húsfélagsins að Bólstaðarhlíð 7, Reykjavík, þar sem stefndi tók að sér að innheimta mánaðarlega húsfélagsgjöld. Jafnframt var stofnaður þjónustureikningur á nafni húseignarinnar en á kennitölu áfrýjanda. Húsfélagið fékk kennitölu á árinu 2001 og 14. júní það ár var reikningurinn færður yfir á kennitölu þess. Mun áfrýjandi þá hafa verið gjaldkeri húsfélagsins. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en áfrýjandi hafi með samþykki þáverandi eigenda hússins átt að sjá um að ráðist yrði í viðgerðir á húsinu á árunum 2001 og 2002. Hinn 21. maí 2001 var gerður samningur við verktakafyrirtæki er annast skyldi verkið og rituðu áfrýjandi og annar íbúðareigandi í húsinu undir samninginn fyrir hönd húsfélagsins. Samkvæmt fundargerð húsfélagsins 12. desember 2002 kom fram óánægja hjá öðrum í húsfélaginu með störf áfrýjanda. Var lesin upp fundargerð frá síðasta húsfélagsfundi sem haldinn hafði verið 17. maí 2001, fjallað um viðgerðir á húsinu og „rætt um af hverju tekinn var yfirdráttur en ekki lán og af hverju ekki var haldinn fundur um málið.“ Þá var skráð að áfrýjandi, sem gjaldkeri og prókúruhafi nefnds reiknings, játaði að hafa „misnotað aðstöðu sína og notað reikninginn í eigin þágu“, og bókað að áfrýjandi segðist hafa endurgreitt húsfélaginu þá fjárhæð. Jafnframt var bókað: „Skipan gjaldkera, yfirlýsing til banka um gjaldkeraskipti og prókúruhafaskipti lesin og samþykkt.“ Í kjölfarið sendu eigendur hússins, aðrir en áfrýjandi og eiginkona hans, bréf til stefnda þar sem því var haldið fram að áfrýjandi hafi ekki haft „heimild til að koma fram fyrir hönd húsfélagsins né heldur til að skuldsetja það á nokkurn hátt.“ Var óskað eftir því að reikningnum yrði lokað. Þá sagði meðal annars í bréfinu: „Húsfélagið kannast ekki við að hafa veitt Garðari umboð til að stofna til ofangreindrar yfirdráttarheimildar í nafni og á kennitölu húsfélagsins að upphæð kr. 1.900.000,-. Húsfélagið viðurkennir hins vegar að hafa falið Garðari að sjá um greiðslu reikninga vegna viðgerða á þakkanti Bólstaðarhlíðar 7 samtals að fjárhæð kr. 900.000,-.“ Með bréfi stefnda til áfrýjanda 30. janúar 2003 var honum tilkynnt að stefndi hefði gert þau „mistök“ að breyta um kennitölu á reikningum án formlegs samþykkis húsfélagsins og því væri skuld samkvæmt reikningnum á ábyrgð áfrýjanda. Breytti stefndi kennitölu á reikningnum í fyrra horf. Héraðsdómur reisti niðurstöðu sína á því að í gögnum málsins komi hvergi fram að aðrir eigendur íbúða að Bólstaðarhlíð 7 hafi falið áfrýjanda að stofna tékka- eða þjónustureikning í nafni húsfélagsins eða að áfrýjandi hafi á annan hátt haft heimild þeirra til að stofna til yfirdráttar á slíkum reikningi. Vísaði dómurinn til 11. gr. tékkalaga nr. 94/1933 í því sambandi. Þá hafi áfrýjandi á því tímabili sem um ræði einn haft prókúru fyrir reikningnum og hafi hann viðurkennt að hafa notað reikninginn í eigin þágu ásamt því að hafa notað hann til að greiða skuldir húsfélagsins. Auk þess hafi áfrýjandi sýnt af sér tómlæti við að gera athugasemdir við framangreint bréf stefnda 30. janúar 2003. II. Samningur sá sem áfrýjandi gerði upphaflega við stefnda vegna húsfélagsins fólst í að stofna svokallaðan þjónustureikning og mun bankinn hafa frá stofnun reikningsins annast mánaðarlega innheimtu húsfélagsgjalda og voru þau lögð inn á reikninginn. Þá tók áfrýjandi af reikningnum þær fjárhæðir sem greiða þurfti vegna umræddra viðgerða. Auk þess gekkst áfrýjandi 28. júní 2001 skriflega undir sjálfskuldarábyrgð fyrir vanskilum á reikningnum allt að 250.000 krónum. Samkvæmt yfirlitum frá stefnda var heimilaður yfirdráttur á reikningnum tímabilið 5. júlí 2001 til 11. september sama ár 350.000 krónur, en heimildin var hækkuð í áföngum frá þeim tíma og var hún 1.800.000 krónur 20. desember 2002 er hún var felld niður. Samkvæmt 1. mgr. 56. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús eru húsfélög til í öllum fjöleignarhúsum í krafti ákvæða laganna án þess að hafa verið stofnuð formlega. Af því sem að framan er rakið um málavexti er ljóst að húsfélagið hafði falið áfrýjanda að annast fjárreiður þess á árinu 1999 og var umræddur reikningur stofnaður á því ári í nafni félagsins en með kennitölu áfrýjanda enda hafði það þá ekki sérstaka kennitölu. Þar kemur einnig fram að áfrýjandi hafði umboð til að afla fjár og annast greiðslu reikninga vegna þeirra viðgerða á húsinu sem ráðist hafði verið í. Hafði áfrýjandi því umboð til að fara með fjárreiður húsfélagsins allt til þess tíma er hann lét af þeim störfum með sérstakri bókun húsfélagsins á fundinum 12. desember 2002. Samkvæmt framansögðu lutu deilur áfrýjanda við aðra íbúðaeigendur í húsinu ekki að því hvort reikningurinn hafi verið eign húsfélagsins, heldur annars vegar að því að áfrýjandi hafi tekið sér fé af reikningi þess, sem áfrýjandi telur sig hafa að fullu endurgreitt, og hins vegar að því að lánafyrirkomulag vegna viðgerða á húsinu hafi verið með öðrum hætti en aðrir eigendur töldu hagkvæmast. Hefur sá ágreiningur ekki þýðingu fyrir mál þetta, sem snýst eingöngu um hvort áfrýjandi hafi haft umboð húsfélagsins til að færa umræddan reikning á kennitölu þess og skuldsetja það gegnum reikninginn, samkvæmt 10. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eða hvort hann hafi með því farið út fyrir umboð sitt samkvæmt 25. gr. laganna. Af því sem að framan er rakið leiðir að áfrýjandi hafði, sem gjaldkeri húsfélagsins, umboð til að opna umræddan bankareikning hjá stefnda í nafni þess og annast lántöku í tengslum við viðgerðir á húsinu. Ekki verður séð að stefndi hafi í stefnu í héraði haft uppi málsástæðu um ætlað tómlæti áfrýjanda, þrátt fyrir að mótbárur áfrýjanda við kröfu stefnda hafi þegar verið komnar fram áður en málið var höfðað. Gegn andmælum áfrýjanda er þessi málsástæða því of seint fram komin. Samkvæmt framansögðu verður áfrýjandi sýknaður af kröfu stefnda. Eftir þessum úrslitum skal stefndi greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Garðar Jóhannsson, er sýkn af kröfu stefnda Landsbanka Íslands hf. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 26. janúar sl., var höfðað 26. apríl 2005 af Landsbanka Íslands hf., kt. 540291-2259, Austurstræti 11, Reykjavík, á hendur Garðari Jóhannssyni, kt. 170843-2909, Bólstaðarhlíð 7, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 1.051.077 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 10. maí 2004 til greiðsludags og vaxtavaxta samkvæmt 12. gr. sömu laga er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Einnig er krafist málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda. Fyrsta varakrafa stefnda er sú að hann verði aðeins dæmdur til að greiða stefnanda 250 krónur auk dráttarvaxta frá 1. febrúar 2005 til greiðsludags. Önnur varakrafa er að stefndi verði aðeins dæmdur til að greiða stefnanda 250.000 krónur auk dráttarvaxta frá dómsuppsögu til greiðsludags og þriðja varakrafa að kröfur stefnanda verði lækkaðar stórlega og beri einungis dráttarvexti frá dómsuppsögu. Þess er og krafist að stefnda verði dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda og að tildæmd málflutningsþóknun beri virðisaukaskatt. Stefndi var gjaldkeri húsfélagsins að Bólstaðarhlíð 7 frá árinu 1999 til 12. desember 2002 er nýr gjaldkeri var kosinn á húsfundi. Stefndi stofnaði viðskiptareikning nr. 317045 í útibúi stefnanda 1. nóvember 1999 sem er í gögnum málsins ýmist nefndur tékkareikningur eða þjónustureikningur. Stefndi undirritaði yfirlýsingu um sjálfskuldarábyrgð vegna reikningsins 28. júní 2001 þar sem hann er tilgreindur ábyrgðarmaður en viðskiptamaður sagður Húsfélagið Bólstaðarhlíð 7, sem þá hafði fengið kennitölu. Stefnandi heldur því fram að nafni reikningseiganda hafi þá verið breytt fyrir mistök og reikningurinn settur á kennitölu húsfélagsins. Stefndi hafi allan tímann verið eigandi reikningsins enda hafi hann ekki haft heimild húsfélagsins til að stofna til skuldbindinga með þessum hætti fyrir þess hönd. Mistökin hafi verið leiðrétt í janúar 2003 þegar þau hafi komið í ljós og var stefnda tilkynnt um það. Stefndi hafði þá fengið yfirdráttarheimild á reikninginn sem hann segir að hafi verið notuð vegna framkvæmda við þak og þakkant hússins. Reikningnum var lokað 10. maí 2004 og var skuld vegna hans þá 1.051.077 krónur. Stefnandi telur stefnda bera ábyrgð á skuldinni og krefst þess í málinu að hann verði dæmdur til að greiða hana. Stefndi mótmælir því að hann hafi ekki haft heimild húsfélagsins til að stofna til skuldbindinga eins og hann hafi gert með umræddum viðskiptareikningi og yfirdrætti. Hann mótmælir því einnig að hann beri ábyrgð á skuld við stefnanda vegna reikningsins. Stefndi vísar til þess að honum hafi verið falið af öðrum eigendum hússins á árinu 2000 að óska eftir fyrirgreiðslu hjá stefnanda vegna framkvæmda við húsið sem þá stóð til að fara í. Stefndi telur engan vafa leika á því að þarna sé um skuld húsfélagsins að ræða og krefst sýknu af kröfum stefnanda í málinu á þeim grundvelli. Til vara krefst stefndi þess að honum verði aðeins gert að greiða þá fjárhæð sem hann hafi gengið í sjálfskuldarábyrgð fyrir. Af hálfu stefnanda er málsatvikum lýst þannig að stefndi hafi undirritað þjónustusamning 1. nóvember 1999 við útibú stefnda vegna óstofnaðs húsfélags að Bólstaðarhlíð 7 en bankinn hafi tekið að sér að innheimta mánaðarlega húsfélagsgjöld vegna húseignarinnar. Jafnframt hafi verið stofnaður þjónustureikningur nr. 317045 í sama útibúi á nafni húseignarinnar á kennitölu stefnda sem umsjónarmanns en hann hafi farið með ráðstöfun reikningsins. Húsfélag fyrir húseignina Bólstaðarhlíð 7 hafi verið formlega stofnað árið 2001 og fengið þá kennitölu. Vegna mistaka starfsmanns stefnanda 15. júní 2001, þegar breytt hafi verið um bókhaldstölu félagsins, hafi kennitala húsfélagsins verið skráð á ofangreindan reikning stefnda. Ekkert skriflegt samþykki eða umboð frá sameigendum hafi legið fyrir en mistökin hafi ekki uppgötvast fyrr en síðar. Með bréfi 30. janúar 2003 hafi stefnda verið tilkynnt um mistökin og að þau yrðu leiðrétt þar sem formlegt samþykki húsfélagsins hefði ekki legið fyrir til að framkvæma slíka kennitölubreytingu. Jafnframt hafi stefnda verið tilkynnt um þá afstöðu stefnanda að skuld á reikningi 0137-26-317405 væri á hans ábyrgð. Stefndi hafi stofnað til yfirdráttar á reikningnum án samþykkis húsfélagsins eða umboðs frá því. Vanskil stefnda við stefnanda hefðu ekki fengist greidd 10. maí 2004 þrátt fyrir innheimtutilraunir og hafi reikningnum verið lokað. Skuld stefnda við stefnanda hafi þá numið 1.051.077 krónum. Þar sem reikningurinn hafi verið stofnaður af stefnda og á hans kennitölu beri hann sem forráðamaður reikningsins ábyrgð á ráðstöfun fjármuna út af honum óháð því hver lögskipti milli stefnda og húsfélagsins séu. Ekki hafi verið hlutast til um það, hvorki af hálfu stefnda sjálfs né fyrir hönd húsfélagsins, að ofangreindur þjónustureikningur yrði skráður á hina nýju kennitölu húsfélagsins þegar húsfélagið var formlega stofnað. Auk þess hafi ekkert komið fram í málinu um að stefndi hafi haft skriflegt umboð húsfélagsins til skuldsetningar á reikningnum eða að stefnda hafi verið veitt prókúra húsfélagsins á hann og því verði að telja þá skuldsetningu á ábyrgð stefnda. Nafnbreytingin hafi enga þýðingu varðandi ábyrgð stefnda. Stefndi hafi þrívegis óskað eftir yfirdrætti á reikninginn í eigin nafni. Einnig liggi fyrir að stefndi hafi notað reikninginn í eigin þágu. Hins vegar liggi ekki fyrir hve háar fjárhæðir þar sé um að ræða og verði stefndi að bera hallann af því. Mistök starfsmanns stefnanda hafi ekki uppgötvast fyrr en í ársbyrjun 2003. Stefnda hafi þá strax verið gerð grein fyrir stöðu mála og að reikningurinn, sem ranglega hafi verið færður á kennitölu húsfélagsins, yrði færður aftur á kennitölu stefnda sem stofnanda reikningsins eins og fram komi í bréfi útibússtjóra stefnanda til stefnda. Stefndi hafi aldrei hreyft athugasemdum af þessu tilefni. Byggt sé á meginreglum kröfu- og samningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðji stefnandi við reglur III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og 12. gr. sömu laga. Krafan um málskostnað styðjist við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988 en stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing vísist til 32. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi lýsir málsatvikum þannig að hann hafi á sínum tíma verið formaður og gjaldkeri húsfélagsins að Bólstaðarhlíð 7. Fyrst í stað hafi félagið verið rekið á hans kennitölu og stofnaður reikningur á þeirri kennitölu 1. nóvember 1999 í nafni „Húseignarinnar Bólstaðarhlíðar 7“. Árið 2001 hafi verið formlega stofnað húsfélag fyrir umrædda fasteign og hafi það fengið kennitöluna 480601-2890. Reikningnum hafi verið breytt 15. júní sama ár á þá leið að eigandi hans hafi orðið hið nýja húsfélag. Stefndi hafi haft til þess fullt umboð frá öðrum eigendum í húsfélaginu. Þegar breytt hafi verið um nafn skráðs eiganda reikningsins hafi hann staðið í lítils háttar yfirdrætti. Eftir að húsfélagið var formlega stofnað hafi stefnda verið falið það verkefni á húsfundi að afla fyrirgreiðslu hjá stefnanda vegna framkvæmda. Þá hafi verið fenginn sá yfirdráttur sem um sé fjallað í stefnu sem þó hafi aðeins verið til bráðabirgða þar sem til hafi staðið að fá hagstæðari fyrirgreiðslu. Vegna vanhugsaðra mótmæla annarra aðila húsfélagsins hafi stefnandi aftur breytt reikningnum yfir á nafn stefnda og gert hann ábyrgan fyrir skuldbindingu þessari. Niðurstaða kærunefndar fjöleignarhúsa í ágreiningi stefnda og annarra aðila húsfélagsins og önnur gögn málsins staðfesti ekki aðeins að stefndi hafi haft fullt umboð húsfélagsins til að ráðast í þær framkvæmdir, sem fyrirgreiðslu stefnanda hafi verið ætlað að kosta, heldur einnig til að stofna til skuldbindinga hjá stefnanda. Tilfærsla stefnanda á fjárskuldbindingum húsfélagsins yfir á stefnda standist engan veginn. Í fyrsta lagi hafi stefndi haft fulla heimild til þess að láta færa reikninginn yfir á hina nýju kennitölu, enda hafi reikningurinn borið það með sér að hann hafi verið vegna húsfélagsins en ekki hans sjálfs. Um leið og húsfélag hafði verið formlega stofnað með nýrri kennitölu hafi verið komin fram heimild til þess að færa reikninginn yfir á húsfélagið, enda hafi verið hætt að reka húsfélagið á kennitölu stefnda. Í öðru lagi hafi stefndi haft fullt umboð frá húsfélaginu til að stofna til þeirra skuldbindinga við stefnanda sem felist í yfirdrættinum. Í þriðja lagi hefði verið samþykkt af öllum eigendum íbúða í húsinu að ráðast í þær framkvæmdir sem fyrirgreiðslu stefnda hafi verið ætlað að mæta. Þeir aðilar sem haldi öðru fram hafi flutt í húsið eftir að þetta hafði verið samþykkt. Í fjórða lagi hafi stefnandi enga heimild haft til að færa kröfu á hendur húsfélaginu yfir á stefnda án undangengins samþykkis hans eða dóms. Sýknukrafa stefnda byggi þannig á aðildarskorti. Varakrafa um lækkun byggi á því að stærstur hluti kröfu stefnanda hafi orðið til eftir að húsfélagið var orðið skráður eigandi reikningsins. Þá hafi verið til staðar prókúra stefnda á reikningnum fyrir hönd húsfélagsins. Sjálfskuldarábyrgð hafi aðeins verið fyrir 250 krónum en til vara 250.000 krónum. Varðandi lagarök sé vísað til fjöleignarhúsalaga nr. 26/1994 sem og meginreglna samninga- og kröfuréttar. Krafa um málskostnað sé byggð á 130. gr. laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Í gögnum málsins kemur hvergi fram að stefnda hafi verið falið af öðrum eigendum íbúða að Bólstaðarhlíð 7 að stofna tékka- eða þjónustureikning í nafni húsfélagsins eða að stefndi hafi á annan hátt haft heimild þeirra til þess eða að stofna til yfirdráttar á slíkum reikningi. Verður með vísan til þessa að telja staðhæfingar stefnda um þetta ósannaðar. Þegar umboð liggur ekki fyrir verður að líta svo á að sá sem gengist hefur undir skuldbindingu fyrir annars hönd geti sjálfur þurft að bera ábyrgð á henni, en samkvæmt 11. gr. tékkalaga nr. 94/1933 verður sá sem ritar nafn sitt á tékka fyrir hönd annars aðila sjálfur skuldbundinn eftir tékkanum ef hann hefur eigi haft umboð til þess eða hann hefur farið út fyrir umboð sitt. Á því tímabili sem krafa stefnanda sem hér um ræðir varð til hafði stefndi einn prókúru fyrir reikningnum og hann hefur viðkennt að hafa notað reikninginn að einhverju leyti í eigin þágu ásamt því að hafa notað hann til að greiða skuldir húsfélagsins. Þá liggur ekki fyrir að stefndi hafi hreyft athugasemdum í tilefni af því að honum var tilkynnt að reikningurinn sem um ræðir væri á hans eigin ábyrgð af ástæðum sem skýrðar eru í bréfi útibússtjóra til stefnda 30. janúar 2003, en athugasemdir stefnda komu fyrst fram í bréfi lögmanns hans 16. febrúar 2005 í tilefni af innheimtubréfi stefnanda 1. febrúar sama ár. Með vísan til alls þessa verður að telja að stefndi beri ábyrgð á skuldbindingu þeirri sem hér um ræðir gagnvart stefnanda og ber því að dæma hann til greiðslu kröfu stefnanda. Engar athugasemdir komu fram af hálfu stefnanda varðandi varakröfur stefnda um upphafstíma dráttarvaxta sem fram komu af stefnda hálfu við munnlegan málflutning. Þykir rétt að dráttarvextir verði reiknaðir samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 1. mars 2005 þegar liðinn var mánuður frá því að stefnandi sendi stefnda innheimtubréf 1. febrúar það ár. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Garðar Jóhannsson, greiði stefnanda, Landsbanka Íslands hf., 1.051.077 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð frá 1. mars 2005 til greiðsludags en vextir leggjast við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 370/2009
|
Stjórnsýsla Jafnræði Skaðabætur
|
D sótti um að fá að þreyta inntökupróf í Lögregluskóla ríkisins vorið 2005, en var hafnað þar sem hann fullnægði ekki almennu skilyrði um hámarksaldur. Með úrskurði dóms- og kirkjumálaráðuneytisins 13. febrúar 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að valnefnd hefði ekki gætt jafnræðis er hún með ólögmætum hætti hefði gert upp á milli D og annars umsækjanda við veitingu undanþágu frá þessu skilyrði. Var talið að Í bæri af þeim sökum bótaábyrgð á tjóni D sem af því kynni að hafa leitt, að öðrum skilyrðum uppfylltum. Skilyrðum um hámarksaldur var breytt og átti D þess því kost að sækja um skólavist ári síðar en gerði það ekki. Var því talið að ólögmæt synjun valnefndar á umsókn hans árið 2005 hefði hvað sem öðru liði ekki geta orðið þess valdandi að það drægist meira en eitt ár að hann gæti hafið störf innan lögreglunnar. Þegar litið væri til þess hversu lítill munur væri á mánaðartekjum í því starfi sem D gegndi og þeim störfum sem hann hugsanlega hefði átt kost á innan lögreglunnar á því ári sem um ræddi, sem og þess að engin gögn væru í málinu um hvaða vinnuframlag lægi að baki tekjum D var talið að honum hefði ekki tekist að sýna fram á að hann hefði orðið fyrir fjártjóni vegna synjunar valnefndar. Skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til greiðslu miskabóta var hins vegar talið fullnægt og voru þær hæfilega ákveðnar 300.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 7. september 2009. Hann krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér 17.424.241 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. júlí 2007 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt á báðum dómstigum. I Málavöxtum er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Eins og þar greinir nánar auglýsti ríkislögreglustjóri vorið 2005 eftir nemum í Lögregluskóla ríkisins. Alls bárust 140 umsóknir og var gagnáfrýjandi meðal umsækjenda. Í a. til d. lið þágildandi ákvæðis 2. mgr. 38. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 voru sett almenn skilyrði sem lögreglumannsefni skyldu fullnægja, en að auki þurftu umsækjendur samkvæmt e. lið málsgreinarinnar að standast inntökupróf. Alls fullnægðu 110 umsækjendur hinum almennu skilyrðum til að mega þreyta inntökuprófið. Meðal framangreindra almennra skilyrða var samkvæmt a. lið málsgreinarinnar að umsækjandi væri íslenskur ríkisborgari, 20 - 35 ára, en víkja mátti frá aldurhámarki við sérstakar aðstæður. Gagnáfrýjandi er fæddur í júlí 1966 og var því á 39. ári. Hann fullnægði því ekki almennu skilyrði um hámarksaldur og reyndi þá á framangreint undanþáguákvæði a. liðar. 2. mgr. 38. gr. lögreglulaga. Samkvæmt 3. mgr. 38. gr. lögreglulaga velur sérstök valnefnd nema í lögregluskólann úr hópi umsækjenda og kom það því í hlut nefndarinnar að fjalla um umsókn gagnáfrýjanda. Með bréfi 25. maí 2005 hafnaði valnefndin að veita gagnáfrýjanda undanþágu frá aldursskilyrðinu. Vísaði nefndin því til stuðnings meðal annars til mikils fjölda hæfra umsækjenda á tilskildum aldri, en ríkislögreglustjóri hafði á grundvelli 1. mgr. 38. gr. lögreglulaga ákveðið að teknir yrðu að minnsta kosti 32 nýnemar inn í skólann í ársbyrjun 2006. Gagnáfrýjandi vildi ekki una niðurstöðu valnefndar og skaut málinu til dóms- og kirkjumálaráðuneytisins. Er ferli þeirrar kæru nánar lýst í héraðsdómi en hún var endanlega afgreidd með úrskurði ráðuneytisins 13. febrúar 2007. Í ljós hafði komið að valnefnd Lögregluskóla ríkisins hafði veitt einum umsækjanda undanþágu frá skilyrðinu um hámarksaldur og taldi ráðuneytið í úrskurði sínum að nefndin hefði ekki gætt jafnræðis, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, er hún synjaði gagnáfrýjanda um slíka undanþágu. Hafi nefndin því gert upp á milli umsækjenda á ólögmætan hátt. Var ákvörðun valnefndarinnar, sem tilkynnt hafði verið gagnáfrýjanda með bréfi 25. maí 2005, því felld úr gildi. Framangreindu ákvæði a. liðar 2. mgr. 38. gr. lögreglulaga um aldursskilyrði var breytt með 6. gr. laga nr. 46/2006 á þann hátt að áskilið var að lögreglumannsefni skyldu vera íslenskir ríkisborgarar á aldrinum 20 - 40 ára, en heimild til að víkja frá aldursskilyrðunum var felld niður. Þessi breyting öðlaðist gildi 16. júní 2006 og gilti fyrir þá sem hugðust hefja nám í lögregluskólanum næsta skólaár. Gagnáfrýjandi, sem eftir lagabreytinguna fullnægði almennum skilyrðum lögreglumannsefna, sótti ekki um skólavist 2006 en sagði lausu starfi sem hann hafði gegnt hjá sendiráði Bandaríkjanna og hóf nám í viðskiptalögfræði við háskólann á Bifröst í september 2006. Hefur hann nú lokið þaðan BS prófi og leggur stund á meistaranám. II Með úrskurði dóms- og kirkjumálráðuneytisins 13. febrúar 2007 var komist að þeirri niðurstöðu að valnefnd Lögregluskóla ríkisins hefði ekki gætt jafnræðis, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga, er hún með ólögmætum hætti hafi gert upp á milli gagnáfrýjanda og annars umsækjanda við veitingu undanþágu frá almennu skilyrði um hámarksaldur til að þreyta inntökupróf í Lögregluskólann. Verður sú niðurstaða lögð til grundvallar dómi í málinu og ber aðaláfrýjandi af þeim sökum bótaábyrgð á tjóni gagnáfrýjanda sem af því kann að hafa leitt, að öðrum skilyrðum uppfylltum. Að framan er rakið að gagnáfrýjandi fullnægði almennum skilyrðum lögreglumannsefna eftir þá breytingu sem gerð var á lögreglulögunum með lögum nr. 46/2006. Hann átti þess því kost að sækja um skólavist á árinu 2006. Ólögmæt synjun valnefndar á umsókn hans árið 2005 gat því, hvað sem öðru líður, ekki orðið þess valdandi að það drægist meira en eitt ár að hann gæti hafið störf innan lögreglunnar. Breytir engu í þeim efnum þótt gagnáfrýjandi hafi kosið að sækja ekki aftur um skólavist í Lögregluskóla ríkisins en hefja í þess stað langskólanám. Gagnáfrýjandi starfaði á árinu 2005 og fram til ágústmánaðar 2006 hjá sendiráði Bandríkjanna. Samkvæmt skattframtölum hans voru mánaðarlegar tekjur hans á þessu tímabili tæplega 247.000 krónur. Á árinu 2006 námu mánaðartekjur lögreglunema að meðaltali tæplega 255.000 krónum, en mánaðartekjur nýliða í lögreglunni að meðaltali réttum 301.000 krónum að meðtalinni yfirvinnu og vaktaálagi, sem var rúmlega þriðjungur heildartekna. Þegar litið er til þess hversu lítill munur er á mánaðartekjum í því starfi sem gagnáfrýjandi gegndi og þeim störfum sem hann hugsanlega hefði átt kost á innan lögreglunnar á því ári sem hér um ræðir, sem og þess að engin gögn eru í málinu um hvaða vinnuframlag lá að baki tekjum gagnáfrýjanda hjá sendiráðinu verður ekki talið að honum hafi tekist að sýna fram á að hann hafi orðið fyrir fjártjóni vegna synjunar valnefndar. Skilyrðum 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 til greiðslu miskabóta til handa gagnáfrýjanda er fullnægt og eru þær hæfilega ákveðnar 300.000 krónur. Samkvæmt þessu verður aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 300.000 krónur með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, greiði gagnáfrýjanda, Davor Davíð Puruić, 300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 6. júlí 2007 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur2. apríl 2009. Mál þetta höfðaði Davor Davíð Puruić, kt. 060766-2669, Skaftahlíð 42, Reykjavík, með stefnu birtri 16. september 2008 á hendur dómsmálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Málið var dómtekið 5. mars sl. Stefnandi krefst skaðabóta að fjárhæð 17.424.241 krónur með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6., sbr. 9. gr., laga nr. 38/2001 frá 6. júlí 2007 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst aðallega sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda. Til vara að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Stefnandi er fæddur og uppalinn í Sarajevó í Bosníu. Hann flutti til Íslands 1993 og er íslenskur ríkisborgari. Mál þetta varðar meðferð umsókna hans um nám í Lögregluskóla ríkisins. Í aðilaskýrslu sinni fyrir dómi gerði hann stuttlega grein fyrir náms- og starfsferli sínum. Er þá lýsingu einnig að finna í bréfi hans til valnefndar Lögregluskólans er síðar verður vikið að. Stefnandi lauk námi sambærilegu við menntaskóla í Bosníu. Hann gegndi síðan herþjónustu og fór síðan í lögregluskóla. Var hann þar í níu mánuði, en vegna þess að hann hafði lokið framhaldsskóla var námstíminn skemmri en ella. Hann var í öryggisdeild lögreglunnar og starfaði sem lífvörður. Hann fluttist til Íslands 1993 eins og áður segir, en þá var hann slasaður eftir átök er urðu er serbneski herinn réðst inn í Bosníu. Hér á landi hóf hann fljótlega störf hjá öryggisgæslufyrirtækinu Securitas og starfaði hjá því um árabil. Síðan fluttist hann til starfa hjá bandaríska sendiráðinu. Hann er kvæntur og á tvö börn. Stefnandi sótti fyrst um í Lögregluskólanum 2002 til að hefja nám á árinu 2003. Hann þreytti inntökupróf, en féll. Stefnandi kvaðst í skýrslu sinni telja að um hafi verið að kenna mistökum í framkvæmd prófsins. Er ekki nauðsynlegt að fjalla nánar um það atriði þar sem kröfur eru ekki á þessu reistar. Hann sótti um á ný árið eftir. Þreytti hann inntökupróf og stóðst það. Hann var hins vegar ekki tekinn í skólann og var tilkynnt um þá ákvörðun valnefndar skólans með bréfi 23. september 2003. Þar segir: „Því miður getum við ekki orðið við umsókn þinni um skólavist að þessu sinni. Þú hefur uppfyllt öll skilyrði til inngöngu í skólann en þegar öll atriði í umsókn þinni, og framlögð gögn eru metin í samanburði við aðra umsækjendur, reynslu þeirra og niðurstöðu í prófum og viðtölum er niðurstaðan þessi. Að þessu sinni voru valdir 40 úr hópi umsækjenda og fimm til vara.“ Stefnandi sótti um enn á ný á árinu 2004. Með bréfi valnefndar skólans, dags. 16. ágúst 2004, var honum tilkynnt að umsókn hans hefði verið hafnað. Í bréfinu segir: „Þar sem þú ert yfir eldri aldursmörkum sem nefndinni ber að fara eftir, nema í undantekningartilvikum þegar um mjög sérstaka menntun eða færni er að ræða, og vegna hins mikla fjölda hæfra umsækjenda sem eru á tilskildum aldri, getur nefndin ekki gert undanþágu í þínu tilviki og verður, því miður, að hafna umsókn þinni.“ Frammi liggur afrit bréf Umboðsmanns Alþingis, dags. 27. október 2004, þar sem dómsmálaráðuneytið er krafið um gögn í tilefni af kæru stefnanda á úrskurði ráðuneytisins 21. september sama ár. Segir í bréfinu að staðfest hafi verið ákvörðun valnefndar Lögregluskólans. Enn sótti stefnandi um inngöngu í skólann vorið 2005. Með bréfi valnefndar 25. maí þ.á. var honum tilkynnt að umsókn hans hefði verið hafnað. Var rökstuðningur fyrir ákvörðuninni í bréfinu samhljóða rökstuðningnum í áðurgreindu bréfi frá 16. ágúst 2004. Er jafnframt vísað til þess bréfs. Í lok bréfsins er stefnanda gefinn kostur á að gera athugasemdir við niðurstöðu nefndarinnar og leggja fram frekari gögn. Svaraði stefnandi með bréfi því sem að framan er getið og er ódagsett, þar sem hann gerir grein fyrir ferli sínum og lýsir óánægju sinni með ákvörðun valnefndarinnar. Valnefndin svaraði með bréfi dags. 27. júní 2005. Þar segir: „... tekið umsókn þína fyrir og hafnað henni þar sem þú uppfyllir ekki aldursskilyrði. Skoðað hefur verið hvort undanþágumöguleikar séu fyrir hendi. Valnefnd hefur metið það svo að í ljósi mikils fjölda hæfra umsækjenda sem uppfylla hin almennu skilyrði 2. mgr. 38. gr. lögreglulaga, sé ekki unnt að beita undantekningarheimildum í tilfelli umsóknar þinnar. Þær sérstöku aðstæður sem heimildin áskilur eru ekki fyrir hendi að mati valnefndar. Heimild ákvæðis a-liðar 2. mgr. 38. gr. lögreglulaga, um að víkja megi frá almennu aldursskilyrði lögreglumanna er almennt bundin við þá nemendur sem hafa ákjósanlega reynslu til starfa sem lögreglumenn og hafa sinnt afleysingastörfum í íslenskri lögreglu með góðum árangri.“ Stefnandi kærði synjun valnefndarinnar til dómsmálaráðherra með bréfi dagsettu 14. júlí 2005. Lauk hann bréfi sínu með þeirri kröfu að ákvörðun valnefndar um að synja honum um undanþágu frá aldursskilyrði til að þreyta inntökupróf, yrði felld úr gildi. Jafnframt að nefndinni yrði gert að taka tillit til reynslu hans og þekkingar, þó að hann hafi ekki öðlast hana hér á landi. Ráðuneytið óskaði eftir viðhorfi valnefndarinnar og að hún upplýsti hvernig litið væri til reynslu af lögreglustörfum erlendis, þegar metið væri hvort gera ætti undantekningu frá aldursskilyrði laganna. Valnefndin svaraði með bréfi dags. 2. október 2005. Af bréfinu virðist mega ráða að stefnandi hafi ekki náð inntökuprófi 2003, en þó er það óskýrt. Síðan segir: „Í reglum valnefndar segir um a-lið 2.mgr. 38. gr. lögreglulaga að tilgangur með undanþáguákvæðinu sé að gefa mönnum kost á skólavist sem eru í óvenju góðu formi eða hafi eitthvað það til að bera sem eftirsóknarvert kunni að vera fyrir lögregluna. Aðalatriði málsins er að frammistaða Davors í prófum og viðtölum gaf ekki til kynna að hann uppfyllti þessi skilyrði. Þegar litið er til hins mikla fjölda hæfra umsækjenda þykir nefndinni sýnt að nefndur umsækjandi standi þeim langt að baki og hafi, þess vegna, ekki þótt ástæða til að veita undanþágu frá nefndu aldursákvæði. Á fundi valnefndar 24. maí 2005 var umsókn Davors hafnað. Það er skoðun nefndarinnar að ekki sé ástæða til að veita slíka undanþágu, sem um er rætt, oftar en einu sinni.“ Stefnandi gerði nokkrar athugasemdir við bréf valnefndarinnar. Var kveðinn upp úrskurður í ráðuneytinu þann 24. október 2005 þar sem ákvörðun valnefndarinnar var staðfest. Stefnandi kvartaði því næst til Umboðsmanns Alþingis. Leitaði Umboðsmaður eftir afstöðu ráðuneytisins með bréfi dags. 17. febrúar 2006. Svarbréf ráðuneytisins barst Umboðsmanni og stefnandi nýtti tækifæri sitt til andsvara. Loks hætti Umboðsmaður umfjöllun um málefnið eftir að ráðuneytið tilkynnti að nýjar upplýsingar hefðu komið fram við málsmeðferð hjá Umboðsmanni og því hefði verið tekin ákvörðun um að taka upphaflega kæru stefnanda til meðferðar að nýju. Lauk þeirri meðferð með úrskurði 6. febrúar 2007, þar sem synjun valnefndarinnar um að veita stefnanda undanþágu frá aldursskilyrði til að þreyta inntökupróf var felld úr gildi. Í úrskurðinum segir að ekki verði séð að valnefndin hafi gætt jafnræðis við veitingu undanþágu frá aldursskilyrðinu í umrætt sinn. Orðrétt segir: „... og hafi gert upp á milli umsækjenda á ólögmætan hátt. Fyrst valnefndin veitti undanþágu frá aldursskilyrðunum á grundvelli þess að nemendur hafi ákjósanlega reynslu til starfa sem lögreglumenn og hafi sinnt afleysingastörfum í íslenskri lögreglu með góðum árangri, þá hefði kærandi einnig átt að fá undanþágu með vísan til sinnar menntunar og reynslu í lögreglu í Bosníu eins og gert hafði verið áður.“ Í kjölfar þessa krafði stefnandi ráðherra um skaðabætur með bréfi dags. 6. júní 2007. Þeirri kröfu var hafnað með bréfi ríkislögmanns 13. ágúst sama ár. Gunnlaugur V. Snævarr, yfirlögregluþjónn og formaður valnefndarinnar, gaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins. Hann sagði að stefnanda hefði ekki verið mismunað vegna þjóðernis. Þá hefði nefndin haft allar upplýsingar um starfsreynslu hans bæði í Bosníu og hér á landi. Hann sagði að í nefndinni hefði verið talið að reynsla af lögreglustörfum í allt öðru lagaumhverfi gagnaðist ekki hér á landi. Þá hefðu komið fram efasemdir í nefndinni vegna íslenskukunnáttu stefnanda. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi kveðst hafa víðtæka reynslu sem lögreglumaður. Hann hafi m.a. starfað sem slíkur í lífvarðadeild bosnísku lögreglunnar um árabil. Hann uppfylli öll almenn skilyrði til inngöngu í Lögregluskóla ríkisins. Þrátt fyrir það hafi honum verið synjað um að taka inntökupróf og þá jafnframt um skólavist. Í síðustu þrjú skiptin hafi það verið gert á þeim forsendum að hann væri yfir eldri aldursmörkum sem sett væru. Stefnandi kveðst hafa orðið fyrir miska og verulegu fjárhagstjóni vegna ólögmætra aðgerða og mismununar af hálfu valnefndar Lögregluskólans og dómsmálaráðuneytisins. Hann segir að reglur um málefnalegar forsendur stjórnarathafna hafi verið brotnar. Þá hafi jafnræðisregla stjórnsýslulaga verið brotin á sér, líklega vegna þjóðernis hans, sem séu ómálefnaleg sjónarmið. Telur stefnandi að íslenska ríkið beri skaðabótaábyrgð á tjóni því sem hann hafi orðið fyrir. Stefnandi kveðst hafa verulegra hagmuna að gæta hér. Hann hafi víðtæka þekkingu og reynslu af lögreglustörfum erlendis. Komið hafi verið í veg fyrir það með ólögmætum hætti að gæti sinnt þeim störfum hér á landi. Hann hafi nú í þrjú ár setið á skólabekk til að afla sér menntunar til annarra starfa, til að eiga möguleika á að framfæra fjölskyldu sína á sambærilegan hátt eins og væri hann starfandi lögreglumaður. Hann hafi lokið B.A. námi í viðskiptalögfræði frá Háskólanum á Bifröst í september 2008 og hafi nú byrjað mastersnám í þeim fræðum á sama stað. Stefnandi telur sig hafa orðið fyrir beinu fjártjóni og miska vegna framanlýstra aðgerða stefnda. Fjárkrafa hans skiptist í tvennt. Annars vegar krefst hann bóta vegna tekjutaps í þrjú ár, 14.924.241 krónu. Miðar hann þar við meðaltal heildarlauna lögreglumanna á Íslandi árið 2006 skv. upplýsingum kjararannsóknarnefndar opinberra starfsmanna um laun lögreglumanna. Þá krefst hann miskabóta að fjárhæð 2.500.000 krónur. Miskabótanna krefst hann vegna þeirrar hneisu og smánar sem hann hafi sætt og þurft að þola í samskiptum sínum við íslenska ríkið vegna umsókna sinna. Viðmót stefnda hafi markast af fordómum vegna þjóðernis stefnanda og hafi það aukið enn á vanlíðan hans og hneisu. Stefnandi vísar til lögfestra og ólögfestra reglna stjórnsýsluréttar en jafnframt styður hann kröfur sínar við reglur skaðabótaréttar um greiðslu skaðabóta fyrir fjártjón. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi mótmælir staðhæfingum stefnanda um að ákvörðun valnefndar Lögregluskólans hafi markast af fordómum. Segir hann að það hafi verið eftirsótt að fá íslenska ríkisborgara af erlendu bergi brotna í lögregluna. Hafi m.a. verið fellt niður skilyrði um gott vald á einu Norðurlandamáli til að auðvelda fleiri umsækjendum að komast í skólann. Umsækjendur sem séu af erlendu bergi brotnir séu í engu lakar settir þegar komi að inntökuferlinu. Frá 2002 hafi sex slíkir umsækjendur útskrifast úr skólanum og tveir til viðbótar séu við nám eða um það bil að hefja nám. Stefnandi hafi ekki verið látinn gjalda þjóðernis síns. Stefnandi hafi ekki verið metinn einn af þeim hæfustu við val í skólann fyrir árið 2004 eftir umsókn 2003. Valnefnd hafi ekki talið fært vegna mikils fjölda hæfra umsækjenda vorið 2004 að veita stefnanda undanþágu frá aldursskilyrði. Vorið 2005 hafi stefnanda enn verið hafnað vegna aldursskilyrðisins. Þá höfnun hafi stefnandi kært til dómsmálaráðuneytis sem staðfesti hana 24. október 2005. Beindi stefnandi þá kvörtun til Umboðsmanns Alþingis. Í desember 2006 ákvað ráðuneytið að taka kæru stefnanda til meðferðar að nýju og með úrskurði 13. febrúar 2007 var ákvörðun valnefndarinnar um að synja stefnanda um undanþágu frá aldursskilyrði til að þreyta inntökupróf felld úr gildi. Féllst ráðuneytið í úrskurði sínum á að umsækjendum hafi verið mismunað á ólögmætan hátt. Stefndi mótmælir því að synjun valnefndarinnar um að veita stefnanda undanþágu frá aldursskilyrðinu vorið 2005 hafi valdið stefnanda tjóni eða miska er varðað geti bótaskyldu. Stefnandi hafi ekki orðið fyrir hneisu eða smán. Það feli ekki í sér ólögmæta meingerð að hafna stefnanda vegna mikils fjölda hæfra umsækjenda á tilskildum aldri. Þá hafi málsmeðferð ráðuneytisins ekki valdið tjóni eða miska. Stefndi segir að ekki sé orsakasamband milli þeirrar ákvörðunar að synja um undanþágu frá aldursskilyrði og ætlaðs tjóns stefnanda. Stefnandi hafi verið í fullu starfi hjá sendiráði Bandaríkjanna á Íslandi og hafi ekki tapað neinum launum. Sú ákvörðun stefnanda að hefja nám í viðskiptalögfræði geti ekki verið tengd synjun valnefndarinnar. Stefndi mótmælir forsendum þeim sem stefnandi byggi á. Hann gefi sér að hann hefði sjálfkrafa komist inn í skólann hefði aldursundanþága verið veitt og hann þá lokið námi á árinu 2006. Hér bendir stefndi á að 110 umsóknir hafi uppfyllt almenn inntökuskilyrði áður en til inntökuprófs kom. Þá hafi stefnandi ekki sótt um skólavist 2006 þegar aldurshámarkið hafði með lögum verið hækkað í 40 ár. Stefndi mótmælir þeirri aðferð stefnanda að miða við meðallaun allra lögreglumanna á landinu. Í þeim hópi séu yfirmenn og lögreglumenn með langan starfsaldur. Laun nema og nýútskrifaðra lögreglumanna séu mun lægri. Stefndi mótmælir því að hann verði gerður ábyrgur fyrir ætluðu tjóni eftir að stefnandi hóf nám á Bifröst. Stefnandi hafi ekki sótt um skólavist á árinu 2006 vegna skólaársins 2007 og kveðst stefndi því mótmæla kröfum er miði við tekjutap frá og með árinu 2007. Þá krefst stefnandi þess að tekjur stefnanda komi til frádráttar. Stefndi segir að staðhæfingar stefnanda um ætlað tjón séu ekki studdar neinum haldbærum gögnum. Miskabótakröfu segir stefndi vera allt of háa. Þá sé krafa um bætur fyrir fjártjón einnig of há. Loks mótmælir stefndi upphafstíma dráttarvaxta samkvæmt kröfugerð stefnanda og krefst þess að þeir miðist við dómsuppsögu. Forsendur og niðurstaða Um Lögregluskóla ríkisins er fjallað í VIII. kafla laga nr. 90/1996. Skilja verður málatilbúnað stefnanda svo að hann telji hafa verið á sér brotið við afgreiðslu umsóknar hans vorið 2005, en sú meðferð var felld úr gildi með úrskurði dómsmálaráðuneytisins 6. febrúar 2007. Þegar fjallað var um þessa umsókn stefnanda var í a-lið 2. mgr. 38. gr. laga nr. 90/1996, sbr. 1. gr. laga nr. 49/2000, sagt að lögreglumannsefni skyldu vera á aldrinum 20-35 ára, en þó mætti víkja frá aldurshámarkinu við sérstakar aðstæður. Vorið 2005 var stefnandi að verða 39 ára. Á þessum tíma hafði núgildandi 5. mgr. 38. gr. laganna ekki öðlast gildi, en hún var lögfest með lögum nr. 46/2006. Þar er valnefndinni heimilað að setja sér verklagsreglur. Upplýsingar um viðmið nefndarinnar fram að því eru af skornum skammti í gögnum málsins og slíkar verklagsreglur hafa ekki verið lagðar fram í málinu. Upplýst er að einum umsækjanda sem var eldri en 35 ára var veitt undanþága til að gangast undir inntökupróf. Telur ráðuneytið í úrskurði sínum að veita hefði átt stefnanda slíka undanþágu. Dómurinn er sammála því. Augljóst er að stefnandi býr yfir mikilli reynslu sem kæmi honum að notum í starfi sem lögreglumaður. Er það rétt mat hjá ráðuneytinu að ekki verði á því byggt að sú reynsla sé fengin í öðru lagaumhverfi. Íslensk lög og reglur eru meðal þess sem hann hefði lesið í skólanum, hefði hann fengið inngöngu. Þá er ekki byggt á því í málflutningi stefnda að íslenskukunnátta stefnanda væri ekki næg. Liggur heldur ekki fyrir neitt marktækt mat í því efni, en upplýst er að hann hefur lokið sem svarar til grunnskólaprófs í íslensku. Önnur atriði sem nefnd eru í bréfum valnefndarinnar eru ekki nægileg til að breyta þeirri niðurstöðu að hin sérstaka reynsla stefnanda hefði mátt vera næg ástæða til að honum yrði veitt undanþága frá aldursskilyrði laganna til að þreyta inntökupróf. Er niðurstaða í aðra veru með öllu órökstudd og blasir við að málefnaleg sjónarmið hafa ekki ráðið niðurstöðu valnefndarinnar. Málsvörn ríkisins er einkum sú að stefnandi hafi ekki orðið fyrir tjóni eða miska vegna þessarar synjunar. Miða verður við að stefnandi hefði átt jafna möguleika til að hljóta skólavist og verður að reikna með því að fjárhagslegt tjón hafi hlotist af synjuninni. Hins vegar er nær útilokað að meta það með nokkurri nákvæmni, en stefnandi hefur tekið aðra stefnu um atvinnu og tekjuöflun eftir að hann komst ekki inn í Lögregluskólann. Er ekki unnt að sýkna stefnda með þeim orðum að tjón sé ósannað, en meta verður að álitum hæfilegar bætur. Með hliðsjón af upplýsingum sem aðilar hafa aflað um annars vegar meðaltekjur lögreglumanna og hins vegar tekjur byrjenda, er hæfilegt að ákveða að stefnanda skuli greiddar 1.800.000 krónur í bætur fyrir fjártjón. Stefnandi styður miskabótakröfu sína ekki skýrlega við ákveðna lagaheimild. Með lýsingu málsástæðna má þó telja að fram sé komin skírskotun til þess að unnin hafi verið meingerð gegn æru og persónu stefnanda, svo sem um ræðir í b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt því er óhjákvæmilegt að dæma stefnanda miskabætur. Eru þær hæfilega ákveðnar 500.000 krónur. Stefnandi krafðist bóta með bréfi 6. júní 2007 og verður því fallist á að dæma dráttarvexti eins og hann krefst frá 6. júlí 2007. Þar sem stefnandi hefur gjafsókn verður gjafsóknarkostnaður hans ákveðinn og skal greiddur úr ríkissjóði. Er þóknun lögmanns hans ákveðin 1.100.000 krónur, er tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts. Ekki er unnt að leggja þá skyldu á stefnda að greiða sjálfum sér málskostnað og verður því mælt svo fyrir í dómsorði að hann skuli falla niður. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Stefndi, dómsmálaráðherra f.h. ríkisins, greiði stefnanda, Davor Davíð Puruić, 2.300.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 6. júlí 2007 til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, 1.100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 515/2015
|
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. ágúst 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. ágúst 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 26. ágúst 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að beitt verði vægari úrræðum, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á með héraðsdómi að varnaraðili sé undir rökstuddum grun um brot sem fangelsisrefsing er lögð við. Samkvæmt því en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. ágúst 2015. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að kærða, X, fd. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur fellur í máli hans, en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 26. ágúst 2015 kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir meðal annars að lögreglu hafi hinn 28. júlí sl. borist tilkynning frá tollgæslunni á Keflavíkurflugvelli um að kærði X, hefði verið stöðvaður við komu hans hingað til lands með flugi frá [...]. Í viðræðum við tollverði hafi komið fram hjá kærða að hann hefði bókað og greitt fyrir farmiða sinn með greiðslukorti sínu í gegnum vefsíðu A þegar hann var staddur í [...] í [...]. Við skoðun á bókun kærða hafi komið í ljós að farmiðinn hafði verið greiddur með greiðslukorti annars aðila, samtals að fjárhæð 1107,32 EUR, eða að jafnvirði 163.883 krónur miðað við viðmiðunargengi þann dag. Við leit tollvarða hafi fundist mikið magn af munum sem lögregla telji að séu kærða óviðkomandi, þ.e. greiðslukort, sem tilheyri honum ekki, óútfyllt brottfararspjöld frá mismunandi flugfélögum, merkimiðar ætlaðir áhöfnum mismunandi flugfélaga, óútfylltir úttektarmiðar fyrir hótel o.fl. Í kjölfar framangreinds hafi kærði verið handtekinn vegna gruns um fjársvik og verið færður á lögreglustöðina við Hringbraut þar sem hann hafi verið vistaður. Ákærði hafi setið í gæsluvarðhaldi vegna málsins frá 28. júlí sl. Hyggist lögreglustjóri gefa út ákæru á hendur kærða hið allra fyrsta. Við rannsókn málsins hafi komið í ljós að bókun hafi verið gerð á nafni kærða hinn 26. júlí sl. á vef A og samkvæmt upplýsingum frá félaginu hafi kærði ekki greitt fyrir farmiðann á lögmætan hátt. Jafnframt hafi lögreglu borist upplýsingar frá A um að kærði hefði gert ítrekaðar tilraunir til að bóka flug hingað til lands í september og október 2014 með illa fengnum greiðslukortaupplýsingum. Þá hafi lögregla jafnframt til rannsóknar ætlaðar tilraunir kærða til fjársvika gagnvart B í september 2014. Andlag þeirra ætluðu brota sem beinst hafi gegn A nemi í það minnsta 567.000 krónum miðað við söluverðmæti farmiða. Andlag þeirra ætluðu brota sem beinst hafi gegn B nemi í það minnsta 170 GBP eða um 20.000 krónum miðað við sömu forsendur. Sé þá ótalið annað hugsanlegt tjón sem félagið kunni að hafa orðið fyrir. Kærði hafi alfarið neitað að hafa haft vitneskju um að greitt hefði verið fyrir farmiða hans á ólögmætan hátt og hafi að mati lögreglu gefið fjarstæðukenndar skýringar á atriðum er lúti að því broti sem hann sé sakaður um. Lögregla hafi leitað eftir upplýsingum um brotaferil kærða víða um heim í gegnum alþjóðastofnanir og hafi þegar fengið upplýsingar um að kærði hafi komið við sögu í auðgunarbrotum sem þessum. Jafnframt liggi fyrir að kærði var dæmdur hér á landi fyrir áþekkt brot á árinu 2007. Fyrir liggi nokkuð umfangsmiklar rannsóknaraðgerðir lögreglu til að upplýsa nánar um framangreind atriði. Hafi þegar verið haft samband við erlend löggæsluyfirvöld vegna málsins, auk þess sem beðið sé nánari gagna frá flugfélögum vegna þessa. Þá rannsaki lögregla nú þá muni sem kærði hafi haft meðferðis, þ.e. farsíma og tölvugögn. Verið er að rannsaka fjársvik í tengslum við kaup á farmiðum sem hafi haft í för með sér umtalsvert fjártjón lögaðila hér á landi. Samkvæmt því sem að framan hafi verið rakið og með vísan til gagna málsins telji lögreglustjóri að fram sé kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi með háttsemi sinni gerst sekur um brot á 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en við því broti liggi allt að sex ára fangelsi. Telji lögreglustjóri að brot kærða muni ekki hafa í för með sér sektir eða skilorðsbundna refsingu hljóti kærði dóm fyrir ætlað brot. Þá kemur fram í kröfu lögreglustjóra að kærði, sem sé erlendur ríkisborgari, virðist ekki hafa nokkur tengsl við land og þjóð, en hann eigi hvorki fjölskyldu né vini hér á landi né stundi hér atvinnu. Af þessum sökum telji lögregla hættu á að kærði muni reyna að komast úr landi eða leynast ellegar koma sér undan með öðrum hætti undan málsókn eða fullnustu refsingar gangi hann laus meðan mál hans er til meðferðar fyrir héraðsdómi. Af þessum sökum telji lögregla að skilyrðum b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála sé fullnægt í málinu. Sé í þessu sambandi vísað til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 595/2011. Með vísan til alls framangreinds, b-liðar 1. mgr. 95. gr. og 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og laga nr. 65/1974 um ávana og fíkniefni (sic.), telji lögreglustjóri nauðsynlegt að kærði sæti gæsluvarðhaldi uns endanlegur dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til miðvikudagsins 26. ágúst 2015 kl. 16:00. Af gögnum málsins verður ráðið að fyrir hendi er rökstuddur grunur um að kærði hafi gerst sekur um fjársvik og tilraunir til slíks brots, en við broti gegn 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 liggur allt að sex ára fangelsi. Þá liggur fyrir að kærði hefur áður sætt refsingu hér á landi vegna sams konar brots. Kærði er erlendur ríkisborgari, sem hvorki stundar atvinnu né á fjölskyldu hér á landi. Samkvæmt framansögðu verður að telja hættu á að hann muni reyna að komast úr landi, leynast eða koma sér með öðrum hætti undan málsókn áður en mál hans verður til lykta leitt. Þar sem fyrir hendi eru öll skilyrði til að beita gæsluvarðhaldi samkvæmt b-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 í því skyni að tryggja nærveru kærða verður fallist á kröfu sóknaraðila um að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 26. ágúst 2015 kl. 16.00. Úrskurð þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 26. ágúst 2015, kl. 16:00.
|
Mál nr. 472/2007
|
Laun Gagnkrafa Skuldajöfnuður Skaðabætur Gjafsókn
|
O starfaði á vegum áhugamannafélagsins V á árunum 2004-2005. Hélt hann því fram að hann hefði verið launamaður hjá V og ætti inni ógreidd laun. Hann krafði V um greiðslu launanna og Þ, fyrirsvarsmann V, um skaðabætur þar sem hann hefði valdið sér tjóni með því að hafa vísvitandi og með blekkingum fengið hann til að vinna fyrir V án þess að hafa ætlað að greiða honum umsamin laun. V hélt því fram að O hefði starfað sem sjálfboðaliði fyrir áhugamannafélagið og ætti því ekki tilkall til launa fyrir vinnu sína. Talið var að O hafi verið ráðinn starfsmaður V og ætti rétt á umsömdum launum. Var V því dæmt til greiðslu kröfunnar. Hins vegar var ekki talið sannað að Þ hafi vísvitandi beitt O blekkingum þegar hann réð hann til starfa og var hann því sýknaður af kröfum O.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hjördís Hákonardóttir, Páll Hreinsson og Stefán Már Stefánsson prófessor. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 13. september 2007. Þeir krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að þeir verði sýknaðir af kröfum stefnda, en að því frágengnu að þeir verði dæmdir til að greiða lægri fjárhæð. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Krafa áfrýjenda um frávísun er reist á því að kröfugerð stefnda, eins og hún er fram sett í héraðsdómsstefnu, sé ekki dómhæf. Áfrýjendur höfðu þessa kröfu ekki uppi í héraði og kemur hún ekki til álita að öðru leyti en því sem það fellur undir Hæstarétt að kanna kröfugerðina af sjálfsdáðum. Héraðsdómari tók sjálfstætt til athugunar hvort málatilbúnaður stefnda uppfyllti skilyrði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Er staðfest niðurstaða hans um að ekki séu efni til að vísa málinu frá dómi af þeirri ástæðu. Deila málsins lýtur einkum að því hvort stefndi hafi verið launaður starfsmaður áfrýjanda, Veraldarvina, áhugamannafélags, frá miðjum febrúar 2004 til 24. október 2005 eða hvort hann hafi verið sjálfboðaliði og eigi af þeim sökum ekki tilkall til launa fyrir vinnu sína. Í málinu liggur fyrir skrifleg yfirlýsing áfrýjanda, Veraldarvina, áhugamannafélags, 29. september 2005 þar sem fram kemur að stefndi gegni starfi hjá félaginu og fái 250.000 krónur í mánaðarlaun. Yfirlýsingin er undirrituð af áfrýjanda, Þórarni Ívarssyni, stjórnarformanni félagsins og hefur hann borið fyrir dómi að hún hafi ekki verið gefin til málamynda. Að þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er staðfest sú niðurstaða hans að stefndi hafi verið launaður starfsmaður áfrýjanda, Veraldarvina, áhugamannafélags. Þá hafa áfrýjendur borið því við að stefndi hafi aðeins átt að fá 250.000 krónur í dagpeninga og húsaleigu þann tíma sem hann var á Íslandi í sjálfboðavinnu á vegum áfrýjanda Veraldarvina, áhugamannafélags, á árinu 2005. Hann hafi því verið á eigin vegum þegar hann sótti erlendar ráðstefnur. Stefndi hefur mótmælt þessu og bent á að hann hafi sótt þessar ráðstefnur í nafni og á vegum félagsins og hefur fært fram gögn því til stuðnings. Þá eru í gögnum málsins bréfaskipti á milli áfrýjanda Þórarins og stefnda þar sem sá fyrrnefndi óskar eftir því að fá upplýsingar sem fram komu á nánar tilgreindum ráðstefnum. Í 3. gr. samþykkta áhugamannafélagins Veraldarvina 1. maí 2001 segir að tilgangur félagsins sé að stuðla að betri samskiptum ungs fólks um allan heim, vekja athygli á ráðstefnum sem bjóðast ungu fólki og miðla upplýsingum um æskulýðsstarf almennt. Samkvæmt 4. gr. samþykktanna hyggst félagið meðal annars ná tilgangi sínum með því að halda ráðstefnur á Íslandi og erlendis. Af framansögðu virtu er staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að áfrýjanda, Veraldavinum, áhugamannafélagi, hafi ekki tekist sönnun um að stefndi hafi ekki verið í vinnu á þess vegum er hann sótti ráðstefnur á tímabilinu frá miðjum febrúar 2004 til 24. október 2005. Áfrýjendur hafa uppi gagnkröfur til skuldajafnaðar að fjárhæð 19.175 evrur sem þeir segja stefnda hafa haft með sér þegar hann fór til Kólumbíu í byrjun ágústs 2005 og 110.195 krónur er nemi andvirði tölvu sem stefndi hafi haft afnot af en hafi nú skilað. Af hálfu stefnda er því haldið fram að peningarnir hafi verið notaðir til verkefna í þágu áfrýjanda Veraldarvina, áhugamannafélags, í Kólumbíu en unnið hafi verið að því að koma þar upp svipaðri starfsemi og rekin sé á Íslandi. Þessu er mótmælt af hálfu áfrýjenda. Af bréfi lögmanns áfrýjenda 11. júlí 2006 til stefnda verður á hinn bóginn ráðið að óumdeilt hafi verið að stefnda hafi verið heimilt að taka með sér 10.000 evrur í þessa ferð til að greiða fyrir uppihald hans. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 28/1930 um greiðslu verkkaups má eigi greiða kaup með skuldajöfnuði nema um það hafi áður verið sérstaklega samið. Ósannað er að hér hafi verið um kaupagreiðslu að ræða og engin gögn liggja fyrir um að skuldajafna hafi mátt fjárhæðinni við launakröfu stefnda. Verður ekki talið að krafa áfrýjenda að fjárhæð 19.175 evrur hafi slík tengsl við launakröfu stefnda að helgað geti skuldajöfnun þrátt fyrir fyrrgreint ákvæði. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafna umræddum gagnkröfum áfrýjenda. Loks byggja áfrýjendur á því að ekki beri að leggja kjarasamning Verslunarmannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins til grundvallar lögskiptum aðila varðandi orlofsuppbót og desemberuppbót. Þá er upphafstíma dráttarvaxtakröfu stefnda mótmælt. Þessar málsástæður voru fyrst hafðar uppi fyrir Hæstarétti og mótmælti stefndi þeim sem of seint fram komnum. Er á það fallist og koma þær því ekki til álita, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991. Með framangreindum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hans um að áfrýjandi, Veraldarvinir, áhugamannafélag, verði dæmt til að greiða stefnda vangoldin laun eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi. Krafa stefnda á hendur áfrýjanda, Þórarni Ívarssyni, er reist á því að hann hafi valdið stefnda bótaskyldu tjóni með því að hafa vísvitandi og með blekkingum fengið hann til að vinna fyrir Veraldarvini, áhugamannafélag, án þess að hafa ætlað að greiða honum umsamin laun. Í gögnum málsins er meðal annars að finna bréfaskipti á milli stefnda og Þórarins 2. febrúar 2005 þar sem fram kemur að ætlunin hafi verið að greiða stefnda laun fyrir vinnu hans þegar búið væri að gera upp bókhaldið fyrir síðasta ár. Í tölvupósti milli sömu aðila 28. febrúar 2006 kemur fram að Þórarinn taldi sig hafa greitt inn á kröfu stefnda með tilteknum hætti. Þegar sönnunargögn máls þessa eru metin í heild verður stefndi ekki talinn hafa fært sönnur á að Þórarinn hafi beitt hann vísvitandi blekkingum til að vinna fyrir Veraldarvini, áhugamannafélag, þannig að það varði hann bótaábyrgð á grundvelli sakarreglunnar. Verður hann því sýknaður af kröfu stefnda. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr., sbr. 4. mgr. 128. gr. og 166. gr., laga nr. 91/1991 verður áfrýjandi, Veraldarvinir, áhugamannafélag, dæmt til að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti, sem rennur í ríkissjóð, eins og í dómsorði greinir. Staðfest er niðurstaða héraðsdóms um málskostnað á milli þessara aðila. Rétt þykir að láta málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti niður falla milli stefnda og áfrýjanda Þórarins með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að því er varðar kröfu stefnda, Oscars Mauricio Uscategui, á hendur áfrýjanda, Veraldarvinum, áhugamannafélagi. Ákvæði héraðsdóms milli þeirra um málskostnað skal einnig vera óraskað. Áfrýjandi, Þórarinn Ívarsson, skal vera sýkn af kröfum stefnda í máli þessu. Áfrýjandi, Veraldarvinir, áhugamannafélag, greiði 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti er renni í ríkissjóð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti á milli stefnda og áfrýjanda, Þórarins Ívarssonar, fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnda, Oscars Mauricio Uscategui, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns hans 926.250 krónur. Dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði in solidum gert að greiða honum 6.027.218 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu, nr. 38/2001, af 145.975 krónum frá 28.02.2004 til 31.03.2004, en þá af 437.926 krónum frá þeim degi til 30.04.2004, en þá af 729.876 krónum frá þeim degi til 31.05.2006, en þá af 1.021.827 krónum frá þeim degi til 30.06.2006, en þá af 1.313.777 krónum frá þeim degi til 31.07.2004, en þá af 1.605.728 krónum frá þeim degi til 15.08.2004, en þá af 1.608.892 krónum frá þeim degi til 31.08.2004, en þá af 1.900.894 krónum frá þeim degi til 31.09.2004, en þá af 2.192.793 krónum frá þeim degi til 31.10.2004, en þá af 2.484.743 krónum frá þeim degi til 30.11.2004, en þá af 2.776.694 krónum frá þeim degi til 15.12.2004, en þá af 2.815.006 krónum frá þeim degi til 31.12.2004, en þá af 3.106.956 krónum frá þeim degi til 31.01.2005, en þá af 3.398.907 krónum frá þeim degi til 28.02.2005, en þá af 3.690.857 krónum frá þeim degi til 31.03.2005, en þá af 3.982.808 krónum frá þeim degi til 30.04.2005, en þá af 4.274.758 krónum frá þeim degi til 31.05.2005, en þá af 4.566.709 krónum frá þeim degi til 30.06.2005, en þá af 4.858.659 krónum frá þeim degi til 31.07.2005, en þá af 5.166.510 krónum frá þeim degi til 15.08.2005, en þá af 5.166.510 frá þeim degi til 31.08.2005, en þá af 5.458.460 krónum frá þeim degi til 31.09.2005, en þá af 5.750.411 krónum frá þeim degi til 24.10.2005, en af 6.027.218 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndu gera þær dómkröfur aðallega að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða þeim málskostnað. Til vara krefjast þeir þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður. Eins og fram kemur í gögnum málsins er stefndi, Veraldarvinir, frjáls félagasamtök sem rekin eru án hagnaðarsjónarmiða, en samtökin voru stofnuð í júní 2001. Framkvæmdastjóri samtakanna er stefndi Þórarinn. Kemur fram hjá stefndu að markmið samtakanna sé að stuðla að vináttu manna, heilbrigðum lífsháttum og bættri umgengni manna við umhverfið. Þessum markmiðum nái samtökin meðal annars með alþjóðlegu samstarfi, sjálfboðaliðastarfi einstaklinga og með skipulagningu á umhverfisverkefnum í samvinnu við sveitarfélög og frjáls félagasamtök á Íslandi. Kveða stefndu að verkefni samtakanna hér á landi hafi í gegnum tíðina meðal annars verið þau að hreinsa strandlengjur landsins, planta niður trjám og stunda uppgræðslu lands. Til að sinna þessum verkefnum myndi samtökin hópa sem samanstandi af einstaklingum víðs vegar að úr heiminum sem komi gagngert til Íslands til þess að liðsinna samtökunum með þessi verkefni. Þá kveða stefndu að einstaklingar sem starfi eða hafi starfað að verkefnum hinna stefndu samtaka eigi það allir sameiginlegt að hafa komið að samtökunum sem sjálfboðaliðar og þeim sé hægt að skipta niður í fjóra hópa: 1. Einstaklingar sem fái styrki frá svokallaðri Leonardo da Vinci áætlun Evrópusambandsins og renni styrkirnir til framfærslu einstaklinganna sjálfra. 2. Einstaklingar sem fái styrki frá svokallaðri Youth áætlun Evrópusambandsins. Þeir styrkir renni til hinna stefndu samtaka sem síðan sjái um framfærslu einstaklinganna. 3. Einstaklingar sem fái styrki frá hinum stefndu samtökum til framfærslu sinnar. 4. Einstaklingar sem greiði ákveðna fjárhæð til hinna stefndu samtaka auk þess að sjá sjálfir um eigin framfærslu. Aðilum málsins ber ekki alls kostar saman um málavexti en óumdeilt er að á árinu 2003 vann stefnandi sem sjálfboðaliði hjá hinum stefndu samtökum. Kveðst stefnandi hafa fengið greidda vasapeninga sem hafi numið um 210 evrum fyrir þann starfa auk þess sem samtökin hafi lagt honum til fæði og húsnæði að hluta. Mun stefnandi hafa starfað sem sjálfboðaliði hjá stefnda, Veraldarvinum, í nokkra mánuði frá því um vorið 2003 fram í september sama ár er hann fór til heimalands síns, Kólumbíu, vegna andláts föður síns. Stefnandi kom aftur til Íslands í byrjun árs 2004. Hóf hann störf hjá stefnda, Veraldarvinum, hinn 15. febrúar 2004. Kveðst stefnandi hafa ráðið sig sem starfsmann á launum en stefndu halda því fram að stefnandi hafi ákveðið að ganga til liðs við samtökin sem sjálfboðaliði eins og hann hefði gert árið áður. Stefnandi starfaði fyrir samtökin til 24. október 2005 er hann lét af störfum þar sem hann taldi að stefndi Þórarinn, hefði vanefnt að verulegu leyti samninga sem tengdust starfi stefnanda hjá samtökunum. Kveðst stefnandi hafa starfað á skrifstofu félagsins að Hafnarstræti í Reykjavík auk þess sem hann hafi starfað fyrir félagið á erlendum vettvangi og megi þar nefna að hann hafi verið fyrirsvarsmaður félagsins á alþjóðlegum fundum í Belgíu og Bretlandi. Þá hafi hann verið stjórnandi og skipuleggjandi vinnubúða í Costa Rica í júní 2004 fyrir félagið. Í nóvember og desember sama ár hafi hann verið fyrirsvarsmaður félagsins á ráðstefnu á fundi meðal annars í Armeníu, Noregi og Kenía og í febrúar 2005 á Spáni og Tyrklandi og í maí sama ár í Perú. Þá hafi stefnandi verið stjórnandi og skipuleggjandi vinnubúða í þágu stefnda ,Veraldarvina, í Kólumbíu í ágúst 2005. Stefnandi kveður að umsamin laun fyrir vinnu í þágu stefnda, Veraldarvina, hafi verið 250.000 krónur á mánuði auk framlags í lífeyrissjóð og önnur lögbundin launatengd gjöld. Þá hafi stefnandi afhent stefnda, Þórarni, gögn til að hann gæti sótt um atvinnuleyfi fyrir stefnanda en þau gögn hafi stefndi Þórarinn aldrei sent. Þá kveður stefnandi að eftir að hann hóf störf hjá stefnda, Veraldarvinum, hafi þess verið farið á leit við hann að í stað þess að laun hans yrðu greidd mánaðarlega færu þau til kaupa á fasteignum sem notaðar skyldu tímabundið undir starfsemi samtakanna. Fengi hann þannig laun sín til baka síðar auk arðs af fjárfestingunni. Hafi stefnandi talið þennan fjárfestingarkost álitlegan og samþykkt að þessi háttur yrði hafður á í trausti þess að hann yrði að minnsta kosti betur settur en ef hann fengi laun sín greidd mánaðarlega. Stefnandi kveðst hafa komist að því að stefndi, Þórarinn, hefði aldrei sent inn umsókn um atvinnuleyfi fyrir hann og þegar honum hafi verið orðið ljóst að stefndi, Þórarinn, vanefndi að verulegu leyti alla samninga sem tengdust starfi hans hafi hann hætt störfum hjá stefnanda. Í kjölfarið hafi hann óskað eftir uppgjöri á launum og hlutdeildar hans í hagnaði af fasteignum. Hann hafi hins vegar verið dreginn á svörum og að lokum hafi stefndu hafnað að hann ætti kröfu á hendur þeim á þeim forsendum að hann hafi unnið fyrir stefnda, Veraldarvina, í sjálfboðavinnu. Stefndu halda því fram að ákveðið hafi verið að stefnandi sækti fund á vegum stefnda Veraldarvina á meginlandi Evrópu í mars 2004 og kæmi að því loknu til Íslands. Hafi stefnandi sinnt sömu verkefnum hjá hinum stefndu samtökum á árinu 2004 og hann hefði gert árið áður auk þess sem hann hefði séð um tiltekin verkefni á skrifstofu samtakanna. Hafi störf stefnanda verið unnin í sjálfboðavinnu. Á þessum tíma hafi sú hugmynd kviknað hjá stefnanda að svipuð samtök og hin stefndu samtök yrðu stofnuð í S-Ameríku og hafi stefnandi haft mikinn hug á að koma þeim á legg og hafi hann í því skyni farið til Costa Rica sumarið 2004 og hafi verið ætlunin að stefnandi myndi í framtíðinni stýra starfsemi þar og víðar í S-Ameríku beint og án afskipta stefnda, Veraldarvina. Kveða stefndu stefnanda hafa sinnt verkefnum fyrir hin stefndu samtök í samtals 210 daga á árinu 2004. Í janúar 2005 hafi stefnandi og stefndi, Þórarinn, tekið ákvörðun um áframhaldandi vinnu stefnanda hjá hinum stefndu samtökum og skyldu verkefni hans vera svipuð og árin áður auk þess sem stefnandi hafi tekið að sér innheimtu fyrir samtökin. Þá kveða stefndu að stefnandi hafi á árinu 2005 átt að fá sérstakan framfærslustyrk sem jafngilt hafi 250.000 krónum fyrir þá mánuði sem hann væri að sinna verkefnum fyrir stefnda Veraldarvini. Hafi sú fjárhæð aðallega átt að vera fjármögnuð af þeirri innheimtu sem stefnandi hafi séð um fyrir samtökin. Hafi fjárhæðin verið reiknuð þannig út að stuðst hafi verið við fæðiskostnað innanlands, sem ákveðinn hafi verið af ríkisskattstjóra 5.600 krónur á dag á þeim tíma auk þess sem stefnandi hafi átt að fá tiltekna fjárhæð til að leigja herbergi sem og vasapening. Sundurliðunin hafi verið með eftirfarandi hætti: Kveða stefndu að fyrirvari hafi verið settur um að stefnandi fengi aðeins greitt fyrir verkefni á vegum hinna stefndu samtaka en ekki vegna verkefna á eigin vegum. Stefndu kveða stefnanda hafa verið í Kólumbíu á eigin vegum dagana 8. maí til 16. júní og 5. ágúst 2005. Þegar hann hafi farið til Kólumbíu í ágúst 2005 hafi stefndi Þórarinn gefið honum loforð um að greiða honum 10.000 evrur upp í greiðslu framfærslustyrksins. Stefnandi hafi hins vegar tekið 19.175 evrur með sér sem geymdar hafi verið í peningaskáp á skrifstofu hinna stefndu samtaka án þess að hafa kvittað fyrir þessari töku eða látið stefnda, Þórarinn, vita, en þessa fjárhæð hafi hann innheimt fyrir hin stefndu samtök. Hafi stefnandi yfirgefið stefnda Veraldarvini í október 2005 eftir 166 daga verkefnavinnu það árið og hafi hann í heimildarleysi tekið með sér fartölvu í eigu stefnda, Veraldarvina. Þáverandi lögmaður stefnanda sendi stefnda, Þórarni, bréf hinn 19. maí 2006 þar sem gerð var krafa um greiðslu launa og arðs af fasteignum. Með bréfi lögmanns stefndu 19. júní 2006 til lögmanns stefnanda var óskað eftir gögnum og voru send gögn með bréfi lögmanns stefnanda 28. júní 2006. Lögmaður stefndu óskaði eftir frekari gögnum með tölvupósti 29. júní 2006 en sama dag svaraði lögmaður stefnanda því að hann myndi ekki leggja fram frekari gögn að svo stöddu. Hinn 11. júlí 2006 sendi lögmaður stefndu bréf til lögmanns stefnanda þar sem kröfum stefnanda sem settar voru fram í bréfi 19. maí 2006 var alfarið hafnað ásamt því sem sjálfstæðar kröfur stefndu voru settar fram. Eins og nú hefur verið rakið snýst meginágreiningur um það í málinu hvort stefnandi hafi starfað fyrir stefnda, Veraldarvini, frá 15. febrúar 2004 til 24. október 2005 sem launþegi eða sem sjálfboðaliði og hvort hluta af því tímabili hafi hann verið að sinna eigin verkefnum sem ekki hafi verið í þágu stefnda, Veraldarvina. Stefnandi byggir kröfu sína í fyrsta lagi á því að hann eigi vangreidd laun hjá stefnda, Varaldarvinum, samkvæmt samningi hans við félagið um 250.000 krónur í mánaðarlaun fyrir störf í þágu félagsins. Til stuðnings þeirri kröfu vísist meðal annars til yfirlýsingar 29. september 2005 og annarra framlagðra gagna, þar með talin tölvupóstsamskipti stefnanda og stefnda, Þórarins. Krafa um orlof og 6% framlag í lífeyrissjóð taki mið af lögum nr. 30/1987 um orlof og kjarasamningi VR og SA. Þá sé krafist greiðslu orlofsuppbótar sem skyldi greidd eigi síðar en 15. ágúst ár hvert en tekið sé mið af kjarasamningi VR og SA. Krafa um orlofsuppbót sem skyldi greidd eigi síðar en 15. ágúst 2005 taki mið af starfi stefnanda í þágu stefnda, Veraldarvina, frá 15. febrúar 2004 til 1. maí 2004. Þá hafi stefnda, Veraldarvinum, borið að greiða stefnanda orlofsuppbót við starfslok hans hinn 24. október 2005 vegna starfa frá 1. maí 2005 til þess dags. Desemberuppbót skuli greidd hinn 15. desember ár hvert en í kröfugerð hafi verið tekið tillit til starfshlutfalls en stefnda, Veraldarvinum, hafi borið að greiða stefnanda desemberuppbót við starfslokin hinn 24. október 2005. Við sönnunarmat telur stefnandi að sérstaklega beri til þess að líta að stefndi, Veraldarvinir, hafi borið að gera skriflegan samning við stefnanda og beri félagið eðli málsins samkvæmt hallann af þeirri ákvörðun sinni að gera það ekki. Byggi krafa stefnanda á hendur stefnda, Veraldarvinum, á því að félagið hafi ekki efnt samning þennan. Krafa stefnanda byggir auk þess á því að stefndu séu skaðabótaskyldir gagnvart honum. Á því sé byggt að stefndi, Þórarinn, fyrirsvarmaður stefnda, Veraldarvina, hafi valdið stefnanda bótaskyldu tjóni með því að hafa vísvitandi og með blekkingum fengið hann til að vinna fyrir félagið án þess að hafa ætlað að greiða honum umsamin laun. Liggi fyrir að stefndi, Þórarinn, hafi alls ekki ætlað að greiða stefnanda laun enda nú á því byggt af hálfu stefndu að stefnandi hafi verið í sjálfboðavinnu. Sé sú fullyrðing röng og fái auk þess enga stoð í gögnum málsins. Beri stefndu sönnunarbyrði um þá fullyrðingu að stefnandi hafi verið í sjálfboðavinnu enda megi ganga út frá þeirri meginreglu að menn fái greitt fyrir vinnuframlag sitt. Sé á því byggt að með saknæmri háttsemi stefnda, Þórarins, fyrirsvarmanns stefnda, Veraldarvina, hafi hann valdið stefnanda bótaskyldu tjóni sem nemi umsömdum launum auk framlags til lífeyrissjóðs og öðrum lögbundnum launatengdum gjöldum. Byggi krafa stefnanda allt í senn á samningi og á reglum íslensks réttar um skaðabætur en stefndu beri óskipta ábyrgð á tjóni sem stefndi, Þórarinn, hafi valdið stefnanda á grundvelli reglna um vinnuveitandaábyrgð. Þá byggi krafa stefnanda á reglum um skaðabætur innan samnings vegna brota stefndu á fyrrgreindum ráðningarsamningi stefnanda. Hafi verið samið við stefanda um að hann fengi auk launa, hagnað af fasteignum sem keyptar hafi verið undir starfsemi stefnda, Veraldarvina. Hafi verið um að ræða tvær íbúðir við Ingólfsstræti 8 í Reykjavík og hús við Einarsnes 56 í Reykjavík. Stefndu hafi hins vegar hafnað því alfarið að um hafi verið samið að stefnandi ætti þátt í kaupum á þeim fasteignum, hafi lagt til fjármuni eða hafi átt að fá hlut í hagnaði af þeim kaupum. Í ljósi þeirrar afstöðu stefndu hafi stefnanda borið að fá greidd laun sín mánaðarlega í samræmi við kjarasamning. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks, laga nr. 30/1987 um orlof. Þá sé vísað í kjarasamning Verslunarmannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins. Þá vísist til ólögfestra reglna íslensks skaðabótaréttar, þ.m.t. sakarreglunnar og reglna um vinnuveitendaábyrgð. Enn fremur sé byggt á reglum um bótaábyrgð innan samninga. Krafa um málskostnað sé byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndu byggja sýknukröfu sína í fyrsta lagi á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti með því að innheimta ekki hina meintu launakröfu sína fyrr en raun beri vitni. Ótrúverðugt verði að teljast að stefnandi hafi starfað fyrir hin stefndu samtök í tæp tvö ár án þess að hafa gert kröfu um laun á því tímabili. Stefnandi hafi með þessu tómlæti sínu viðurkennt það að hafa starfað sem sjálfboðaliði fyrir hin stefndu samtök það tímabil sem hann nú krefjist launa fyrir. Í þessu sambandi mótmæli stefndu því sem ósönnuðu að stefnandi og stefndu hafi nokkurn tímann gert samkomulag sín á milli um að í stað þess að laun stefnanda skyldu greidd mánaðarlega færu þau til kaupa á fasteignum og að stefnandi ætti að fá laun sín til baka síðar auk arðs af fjárfestingunni. Í öðru lagi kveðast stefndu byggja sýknukröfu sína á því að stefnandi hafi ekki verið ráðinn sem launamaður hjá hinum stefndu samtökum heldur hafi stefnandi einungis starfað sem sjálfboðaliði, líkt og aðrir einstaklingar hjá samtökunum. Samkomulag stefndu og stefnanda þessa efnis megi rekja til ársins 2003 er stefnandi hafi sóst eftir því að starfa fyrir hin stefndu samtök. Hafi stefnandi ætlað að fjármagna dvöl sína hjá hinum stefndu samtökum með styrkjum frá Youth áætlun Evrópusambandsins en umsókn hans hafi verið synjað. Í ljósi þessa hafi hin stefnu samtök ákveðið að veita stefnanda styrk til uppihalds sem hafi gert stefnanda kleift að koma hingað til lands. Styrkurinn sem veittur hafi verið stefnanda hafi verið sambærilegur styrk Youth áætlunarinnar, þ.e. fæðiskostnaður, ferðakostnaður, vasapeningar og húsnæði. Óumdeilt sé að stefnandi hafi starfað sem sjálfboðaliði fyrir hin stefndu samtök árið 2003 enda hafi stefnandi fallið frá því að krefjast launa fyrir það ár líkt og hann hafi gert í kröfubréfi sínu til stefndu. Aðila greini hins vegar á um eðli starfsframlags stefnanda hluta áranna 2004 og 2005, en stefndu mótmæli þeirri fullyrðingu stefnanda að hann hafi starfað sem launþegi á umdeildu tímabili. Stefnandi hafi ekki lagt fram nein gögn þess efnis að hann teldist ekki lengur sjálfboðaliði á vegum samtakanna eins og hann hafi gert árið 2003. Hafi starfsframlag hans verið að meginstefnu til sambærilegt starfi hans hjá samtökunum árið 2003 og að öllu leyti verið í samræmi við hefðbundið starfsframlag annarra sjálfboðaliða á vegum hinna stefndu samtaka. Á þeim tíma sem stefnandi hafi starfað á vegum hinna stefndu samtaka hafi hann ekki mátt ætla með réttu að hann fengi launagreiðslur, auk framfærslu frá hinum stefndu samtökum á sama tímabili, ólíkt öðrum sjálfboðaliðum. Að mati stefndu renni yfirlýsing stefnda, Þórarins, frá 29. september 2005 ekki stoðum undir kröfu stefnanda. Stefndu byggja sýknukröfu sína í þriðja lagi á því að á hinu umdeilda tímabili hafi stefnandi ekki haft yfir atvinnuleyfi að ráða, líkt og nauðsynlegt sé til að geta talist launamaður á Íslandi, sbr. lög nr. 97/2002 um atvinnuréttindi útlendinga. Í framlögðum gögnum komi fram að stefnandi hafði ekki enn aflað allra tilskilinna gagna vegna umrædds leyfis í upphafi árs 2005 þrátt fyrir að stefnandi vilji meina að hann hafi þegar á þeim tíma starfað sem launþegi á vegum hinna stefndu samtaka frá því í febrúar 2004. Þegar af þessari ástæðu eigi krafa stefnanda enga stoð samkvæmt íslenskum lögum Stefnanda sé vel kunnugt að uppfylla þurfi tiltekin skilyrði þegar hafin sé búseta erlendis, eins og leyfi til búsetu og atvinnuþátttöku og að ákveðnir samningar þurfi að vera fyrirliggjandi enda hafði hann þegar búið um nokkurra ára skeið utan Kólumbíu. Hafi hann búið um tíma í Englandi þar sem hann hafi dvalið við nám og störf frá árinu 1999 fram til ársins 2000 og einnig í Þýskalandi þar sem hann hafi stundað nám frá 2001 og fram til ársins 2003 hið minnsta. Þá hafi stefnandi ekki verið með öllu ókunnugur rekstrarfyrirkomulagi samtaka sambærilegum hinum stefndu samtökum, þ.e. samtökum sem rekin séu án hagnaðarsjónarmiða og ekki fær sem slík um ráða launaða starfsmenn, þar sem stefnandi hafði áður en hann kom til starfa hjá hinum stefndu samtökum starfað í eitt ár sem sjálfboðaliði hjá sambærilegum samtökum í Þýskalandi, þ.e. alþjóðlegum samtökum að nafni International Cultural Youth Exchange. Þá hafi stefnandi stofnað samtökin See Beyond Borders, en starfsemi þeirra samtaka byggist meðal annars upp á langtíma sjálfboðavinnu. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefndu um sýknu krefjast stefndu þess til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Stefndu byggja lækkunarkröfu sína í fyrsta lagi á því að stefnandi geti aldrei gert kröfu til þess að fá hina meintu launkröfu sína greidda fyrir allt tímabilið frá febrúar 2004 fram til október 2005 þar sem hann hafi á árinu 2004 einungis verið að störfum í 211 daga fyrir hin stefndu samtök og einungis 166 daga árið 2005 eða samtals 377 daga. Þá beri að lækka kröfur stefnanda á grundvelli skuldajafnaðar þar sem stefnandi hafi þegar fengið hluta hinnar meintu launakröfu greiddan eða samtals 19.175 evrur og 110.195 krónur. Um sé að ræða andvirði innheimtna stefnanda í evrum fyrir hinn stefndu samtök sumarið 2005 og tölvu sem hin stefndu samtök hafi keypt til afnota fyrir stefnanda og hann tekið ófrjálsri hendi þegar hann hætti störfum. Þá mótmæli stefndu mótframlagi og viðbótarframlagi í lífeyrissjóði, orlofsuppbót sem og desemberuppbót, sem of háum. Að lokum vekja stefndu athygli á því að verulegir annmarkar séu á stefnunni og málatilbúnaði stefnanda. Felist þeir annmarkar í því að málsatvik séu vanreifuð og málsástæður óljósar og órökstuddar. Sé svo óskýr og ófullnægjandi málatilbúnaður stefnanda ekki í samræmi við ákvæði e-liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Stefndu geri þó ekki sjálfstæða kröfu um frávísun málsins. Um lagarök vísi stefndu til meginreglna samningaréttarins og kröfuréttarins. Um atvinnuleyfi útlendinga á Íslandi sé vísað til laga nr. 97/2002 um atvinnuréttindi útlendinga og laga nr. 96/2002 um útlendinga. Um kröfu til skuldajafnaðar vísist til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndu vekja athygli á því að málatilbúnaður stefnanda sé haldinn annmörkum að því leyti að málsatvik séu vanreifuð og málsástæður óljósar og órökstuddar. Ekki verður fallist á það með stefndu að málatilbúnaður stefnanda fullnægi ekki ákvæðum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um skýran og glöggan málatilbúnað og eru því ekki efni til að vísa málinu frá dómi. Stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefnda, Veraldarvinum, á því að samningur hafi komist á milli aðila um ráðningu stefnanda til samtakanna sem launaðs starfsmanns frá 15. febrúar 2004. Hafi verið samið um að hann fengi 250.000 krónur í laun á mánuði. Hann hafi samþykkt að laun hans yrðu nýtt til kaupa á fasteignum sem nýttar skyldu tímabundið fyrir starfsemi hinna stefndu samtaka þannig að hann fengi launin greidd síðar auk arðs af fjárfestingunum. Stefndu hafi hafnað því alfarið að stefnandi ætti rétt á arði af fasteignunum og sé því ljóst að stefnanda hafi borið að fá greidd laun sín mánaðarlega í samræmi við kjarasamning. Stefndu mótmæla því að stefnandi hafi verið ráðinn til samtakanna sem launaður starfsmaður heldur hafi hann ráðið sig sem sjálfboðaliði. Ekki er deilt um að stefnandi vann fyrir stefnda, Veraldarvini, frá miðjum febrúar 2004 þar til hann lauk störfum 24. október 2005 en stefndu halda því fram að hluta af því tímabili hafi stefnandi ekki unnið í þágu samtakanna heldur í eigin þágu. Í málinu liggur ekki fyrir skriflegur ráðningarsamningur en stefnandi byggir kröfur sínar meðal annars á tölvupóstsamskiptum milli stefnanda og stefnda, Þórarins. Í greinargerð mótmælti stefndi, Þórarinn, hluta framlagðra tölvupósta á þeim forsendum að hann dragi í efa uppruna þeirra. Má draga þá ályktun af þessu orðalagi að hann telji þá falsaða. Lögmaður stefnanda skoraði á stefndu að upplýsa hvaða tölvupósta væri hér átt við og í þinghaldi hinn 18. maí 2007 var bókað af hálfu stefndu að stefndi, Þórarinn, ætti ekki afrit af tölvupóstum á dómskjölum 4, 5, 6, 7, 77 og 78. Fyrir dómi bar stefndi, Þórarinn, að hann kannaðist hvorki við að hafa tekið á móti né sent umrædda tölvupósta. Ítrekað aðspurður af lögmanni stefnanda kvaðst hann kannast við fullt af efnislegum þáttum úr tölvupóstunum en kvaðst ekki finna þessa pósta og ekki kannast við þá í því formi sem þeir væru. Aðspurður hvort hann útilokaði að umrædd tölvupóstsamskipti hefðu farið fram kvað hann margt sem þar komi fram hljóma mjög einkennilega. Ekki fengust skýrari svör frá stefnda, Þórarni, hvað þetta varðar. Enda þótt stefndi, Þórarinn, hafi ekki átt afrit af umræddum tölvupóstum eða hafi ekki fundið þá hjá sér útilokar það ekki að þeir hafi verið sendir milli aðila. Er það mat dómsins að framburður stefnda, Þórarins, hvað þessa tölvupósta snertir hafi verið ótrúverðugur og á engan hátt nægilega afgerandi til að hægt sé að henda reiður á til hvaða efnislegu þátta hann var að vísa eða hvað það var í tölvupóstunum sem honum fannst hljóma einkennilega. Þykir stefndi, Þórarinn, ekki hafa sýnt fram á það með haldbærum rökum að umrædd tölvupóstsamskipti hafi ekki átt sér stað eins og þau birtast í umræddum dómskjölum og verða stefndu að bera hallann af því. Í málinu liggur frammi yfirlýsing frá stefnda, Þórarni, 29. september 2005 á ensku sem einnig hefur verið lögð fram í málinu í íslenskri þýðingu og hafa ekki komið fram athugasemdir um að sú þýðing sé rétt. Þar lýsir stefndi, Þórarinn, því yfir fyrir hönd stefnda, Veraldarvina, að stefnandi hafi unnið eitt ár til reynslu og sé nú að vinna að ritgerð um stjórnun alþjóðlegra frjálsra félagasamtaka. Þá segir í yfirlýsingunni að stefnandi gegni stöðu verkefnisstjóra hjá samtökunum og fái 250.000 krónur í mánaðarlaun. Þá hafi hann tekið fullan þátt í starfsemi félagsins með nokkrum mismunandi verkefnum á Íslandi og í útlöndum. Stefndi, Þórarinn, bar fyrir dómi að hann hafi undirritað þessa yfirlýsingu að ósk stefnanda og þar sem talað sé um í yfirlýsingunni að stefnandi fái 250.000 krónur í laun sé átt við þann framfærslustyrk sem samið hafi verið við stefnanda að hann fengi. Samkvæmt orðanna hljóðan framangreindrar yfirlýsingar er stefndi, Þórarinn, að lýsa því yfir að stefnandi starfi hjá samtökunum sem verkefnisstjóri og að launin séu 250.000 krónur á mánuði. Styður yfirlýsing þessi þá fullyrðingu stefnanda að hann hafi verið ráðinn til starfa hjá stefnda, Veraldarvinum, á þessum launum. Þá fær sú fullyrðing stefnanda einnig stoð í hinum ýmsu tölvupóstsamskiptum sem liggja fyrir í málinu. Þannig segir stefndi, Þórarinn, í tölvupósti til stefnanda hinn 2. febrúar 2005 að honum hafi næstum tekist að klára reikningsárið 2004 en hann vanti ennþá tölur frá stefnanda til að geta rekið endahnútinn á það. Þegar því sé lokið muni þeir sjá hversu mikil laun þeir eigi von á að fá frá stefnda, Veraldarvinum, vegna ársins á undan og þá muni koma í ljós hvenær þau laun geti verið greidd að fullu. Þá segir stefndi, Þórarinn, í tölvupósti til stefnanda hinn 21. febrúar 2005 að hann hafi verið að hugsa um þá titla sem þeir tveir hafi verið að nota sem fyrirsvarsmenn stefnda, Veraldarvina, og hvort þeir ættu að breyta þeim. Þá kemur fram hjá stefnda, Þórarni, í þessum tölvupósti að taka þurfi ákvörðun um laun fyrir þá tvo, hann og stefnanda. Þá segir hann að nauðsynlegt sé að klára árið 2004 svo að þeir, stefnandi og stefndi, Þórarinn, geti séð hversu mikið stefndi, Veraldarvinir, geti greitt þeim tveimur vegna þess árs. Í tölvupósti stefnda, Þórarins, til stefnanda hinn 22. febrúar 2005 segir hann að þegar búið sé að loka árinu 2004 geti þeir skipt ágóðanum og vonandi geti stefndi, Veraldarvinir, greitt laun fljótlega. Þá kveður hann að laun upp á 250.000 krónur, eins og gert hafi verið ráð fyrir, séu ekki raunhæf en kannski muni vera hægt að standa við þá fjárhæð á árinu 2005. Þá kemur fram í tölvupósti stefnda, Þórarins, til stefnanda og fleiri aðila 17. nóvember 2005 að ákveðið hafi verið að halda fund eftir að hafa talað við sjálfboðaliðana og stefnanda. Þykja þessir tölvupóstar staðfesta að stefnandi var ráðinn til starfa hjá stefnda, Veraldarvinum, sem starfsmaður á launum en ekki sem sjálfboðaliði. Þá fær það enn fremur stuðning í handbók hinna stefndu samtaka árið 2004 en þar segir um starfsfólk samtakanna að samtökin hafi framkvæmdastjóra og á þessum tíma tvo starfsmenn á skrifstofu samtakanna og er ekki deilt um að annar þeirra var stefnandi. Þá liggur fyrir listi yfir sjálfboðaliða sem dvalið höfðu hvað lengst hjá stefndu, Veraldarvinum, á árunum 2003 til 2006. Það skjal stafar frá stefnda, Veraldarvinum, og er stefnanda hvergi getið á þeim lista. Auk alls þess sem nú hefur verið rakið þá fær sú fullyrðing stefnanda að hann hafi starfað hjá stefnda Veraldarvinum sem starfsmaður en ekki sjálfboðaliði, stoð í framburði vitnanna Önnu Lúðvíksdóttur, sem reyndar er kærasta stefnanda, en var að vinna í nánum tengslum við stefnanda á umræddum tíma. Að mati hennar var greinilegt að stefnandi sinnti einhvers konar stjórnunarstöðu hjá hinum stefndu samtökum á umræddum tíma. Þá báru vitnin Marta Gil Sopena og Gregory Chandanson, sem voru sjálfboðaliðar hjá stefndu, Veraldarvinum, á árinu 2005 að þeirra upplifun hafi verið sú að stefnandi væri annar yfirmanna samtakanna en ekki sjálfboðaliði. Þá báru vitnin Eyrún Einarsdóttir og Lára S. Baldursdóttir sem unnu fyrir samtök sem stefnandi átti í miklum samskiptum við vegna styrkumsókna fyrir stefnda, Veraldarvini, að hann hefði komið þeim fyrir sjónir sem starfsmaður samtakanna en ekki sjálfboðaliði. Þá bar vitnið Áslaug Ármannsdóttir að stefnandi hafi verið starfsmaður samtakanna en ekki sjálfboðaliði, en stefnandi bjó hjá henni hluta þess tíma sem hér um ræðir. Þá þykir það enn fremur renna stoðum undir fullyrðingar stefnanda að hann hafi verið starfsmaður samtakanna á launum að hann hafði afnot af debetkorti félagsins. Auk alls þessa þá kemur fram í tölvupósti stefnda, Þórarins, til stefnanda 28. febrúar 2006 að hann gerir stefnanda tilboð um að greiða honum 200.000 krónur á mánuði fyrir þá mánuði sem hann hafi verið á Íslandi á árunum 2004 og 2005. Af því sem nú hefur verið rakið þykir ljóst að stefnandi vann ekki sem sjálfboðaliði heldur var hann ráðinn starfsmaður stefnda, Veraldarvina, í febrúar 2004 og hann starfaði þar fram til október 2005. Ekki var gerður við hann skriflegur ráðningarsamningur en með hliðsjón af þeim störfum sem stefnandi innti af hendi fyrir hin stefndu samtök hefði kjarasamningur milli Verslunarmannafélags Reykjavíkur og Samtaka atvinnulífsins átt við ráðningarkjör hans og er ekki ágreiningur um það. Samkvæmt gildandi kjarasamningi þessara aðila skal eigi síðar en tveimur mánuðum eftir að starf hefst gera skriflegan ráðningarsamning eða ráðning staðfest skriflega og þar skulu meðal annars koma fram umsamin laun. Stefndi, Veraldarvinir, sinnti ekki þessari skyldu sinni og verður hann að bera hallann af því hvert efni ráðningarsamningsins var. Stefnandi heldur því fram að laun hans hafi átt að vera 250.000 á mánuði og fær það stuðning í fyrrgreindri yfirlýsingu stefnda, Þórarins, sem dagsett er 29. september 2005. Þá kom sú fjárhæð fram í fyrrgreindum tölvupóstsamskiptum milli stefnanda og stefnda, Þórarins, 22. febrúar 2005 svo sem rakið er hér að framan. Þykir stefnandi því hafa sýnt fram á að laun hans hafi átt að vera 250.000 krónur á mánuði. Gögn málsins bera ekki með sér svo óyggjandi sé að samið hafi verið við stefnanda að hann fengi auk launa arð af fasteignum en hann gerir ekki kröfu um slíkar greiðslur í málinu. Stefndu halda því fram að stefnandi hafi verið á eigin vegum hluta þess tíma sem hann var við störf hjá stefnda, Veraldarvinum. Þykja stefndu ekki hafa sýnt fram á það með haldbærum gögnum að stefnandi hafi ekki verið í starfi hjá stefnda, Veraldarvinum, þegar hann sótti hina ýmsu fundi í útlöndum á því tímabili sem hann var ráðinn sem starfsmaður samtakanna enda hluti af starfsskyldum hans að taka þátt í mismunandi verkefnum á Íslandi og í útlöndum eins og kemur fram í fyrrgreindri yfirlýsingu stefnda, Þórarins, frá 29. september 2005. Þvert á móti liggja fyrir gögn sem sýna fram á að stefnandi var í umræddum ferðum á vegum stefnda, Veraldarvina. Þá liggja fyrir gögn sem sýna fram á að stefndi, Þórarinn, kvaðst meðal annars hafa stofnað hin stefndu samtök af vegna þess að hann hafi séð þörf fyrir þau á Íslandi í og S-Ameríku og fleiri löndum í framtíðinni og að hann sé viss um að það takist að byggja sterk samtök í þessum löndum í framtíðinni, sbr. tölvupóstur stefnda,Þórarins, til stefnanda 22. febrúar 2005. Þykir því ótrúverðug sú fullyrðing stefnda, Þórarins, að stefnandi hafi sjálfur ætlað að stofna svipuð samtök í S-Ameríku án afskipta stefnda, Veraldarvina. Stefndu byggja sýknukröfur sínar í fyrsta lagi á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti með því að innheimta ekki hina meintu launakröfu sína fyrr en raun beri vitni. Með því tómlæti hafi hann viðurkennt að hafa starfað sem sjálfboðaliði. Með vísan til þess sem að framan er rakið hefur því verið slegið föstu að stefnandi vann sem launþegi hjá hinum stefndu samtökum og verður sú staðreynd að hann hafi unnið allan þann tíma hjá hinum stefndu samtökum án þess að fá greidd laun ekki túlkuð sem viðurkenning hans á því að hann hafi unnið sem sjálfboðaliði. Þá bera gögn málsins með sér að umræður fóru milli stefnanda og stefnda, Þórarins, um launagreiðslur, sbr. það sem að framan er rakið um tölvupóstsamskipti þeirra 2. febrúar og 21. febrúar 2005 og af þeim verður ráðið að hin stefndu samtök hafi á þeim tíma ekki haft bolmagn til að greiða umsamin laun og verður biðlund stefnanda ekki túlkuð sem tómlæti. Verða stefndu því ekki sýknaðir á þeim forsendum. Stefndu byggja sýknukröfur sínar ennfremur á því að stefnandi hafi á hinu umdeilda tímabili ekki haft yfir atvinnuleyfi að ráða. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 97/2002 um atvinnuréttindi útlendinga er tímabundið atvinnuleyfi veitt atvinnurekanda til að ráða útlending til starfa. Útlendingur getur samkvæmt lögunum ekki sjálfur sótt um slíkt leyfi. Hins vegar er heimilt að veita útlendingi óbundið atvinnuleyfi að uppfylltum ákveðnum skilyrðum meðal annars því að hann hafi átt hér lögheimili og dvalið hér samfellt í 3 ár sbr. 11. gr. laganna. Sú skylda hvíldi því á stefndu að sækja um tímabundið atvinnuleyfi fyrir stefnanda og verða þeir ekki sýknaðir á þeim forsendum að þeir hafi ekki sinnt þeim skyldum sínum að þessu leyti gagnvart stefnanda. Hvað snertir kröfur stefnanda um orlofsuppbót, desemberuppbót þá er um að ræða kjarasamningsbundnar greiðslur og verður ekki annað séð en að fjárhæðir þeirra séu í samræmi við fyrrgreindan kjarasamning og hafa stefndu ekki rökstutt á neinn hátt að hvaða leyti þær séu of háar. Mótframlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð er lögbundið, sbr. lög nr. 129/1997 um skyldutryggingu lífeyrisréttinda og starfsemi lífeyrissjóða. Hins vegar fer viðkomandi lífeyrissjóður með forræði slíkra krafna en ekki launþegi, sbr. 2. mgr. 2. gr. laganna og ákvæði kjarasamninga og því verður ekki fallist á þann kröfulið. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið þykir ljóst að stefndi, Veraldarvinir, hefur ekki efnt ráðningarsamning sinn við stefnanda og þegar af þeirri ástæðu verður hann dæmdur til greiðslu vangoldinna launa eins og nánar greinir síðar. Stefnandi byggir ennfremur á því að báðir stefndu séu skaðabótaskyldir gagnvart honum. Með vísan til þess að launakrafa stefnanda á hendur stefnda, Veraldarvinum, hefur verið tekin til greina, eru þegar af þeirri ástæðu ekki efni til að fjalla um það hvort hann sé jafnframt skaðabótaskyldur gagnvart stefnanda. Stefnandi heldur því fram að stefndi, Þórarinn, hafi valdið honum bótaskyldu tjóni með því að hafa vísvitandi og með blekkingum fengið hann til að vinna fyrir stefnda, Veraldarvini, án þess að hafa ætlað að greiða honum umsamin laun. Við aðalmeðferð málsins kom fram hjá lögmanni stefndu að ósannað væri í málinu að stefndi, Þórarinn, hefði beitt blekkingum og því væru stefndu ekki skaðabótaskyldir gagnvart stefnanda. Lögmaður stefnanda taldi að þetta væri ný málsástæða og mótmælti henni sem of seint fram kominni. Lögmaður stefndu kvað málsástæðu þessa felast í málatilbúnaði hans og því væri hún ekki of seint fram komin. Eins og fram kemur í 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála skulu málsástæður og mótmæli koma fram jafnskjótt og tilefni verður til. Að öðrum kosti má ekki taka slíkar yfirlýsingar til greina nema gagnaðili samþykki. Í stefnu er rakið að stefnandi byggir kröfur sínar á hendur stefndu meðal annars á því að stefndi, Þórarinn, hafi beitt blekkingum í viðskiptum sínum við stefnanda og á því er krafa um skaðbætur byggð. Var því tilefni til að koma fram með fyrrgreinda málsástæðu stefndu eigi síðar en í greinargerð þeirra. Þótt ekki sé með berum orðum tekið fram í greinargerð stefndu að þeir líti svo á að stefndi, Þórarinn, hafi ekki beitt blekkingum, verður að telja að umrædd málsástæða felist í málatilbúnaði hans þar sem því er haldið fram að stefnandi hafi verið sjálfboðaliði en ekki launaður starfsmaður. Eins og fram er komið hefur því verið slegið föstu að stefndi, Þórarinn, var sá aðili sem réði stefnanda til starfans og samdi við hann um kaup og kjör. Þá verður ekki annað ráðið af gögnum málsins að hann hafi samið við stefnanda um að hann fengi ekki greidd laun sín jafnóðum svo sem rakið hefur verið varðandi tölvupóstsamskipti hans og stefnanda 2. og 22. febrúar 2005. Framganga stefnda, Þórarins, verður ekki skýrð á annan hátt en að hann hafi vísvitandi verið að beita stefnanda blekkingum þegar hann réði hann til starfa með loforðum um greiðslu sem síðan kom í ljós að hann ætlaði ekki að standa við. Mátti stefnandi treysta því að staðið yrði við samninga við hann. Þá verður stefnandi ekki látinn bera ábyrgð á því að stefndi, Veraldarvinir hafi sem samtök sem rekin séu án hagnaðarsjónarmiða og sem slík ekki verið fær um að ráða til sín launaða starfsmenn og breytir þar engu þótt stefnandi hafi starfað hjá svipuðum samtökum áður sem sjálfboðaliði. Hafi stefndi, Þórarinn, farið út fyrir þær heimildir sem hann hafði sem fyrirsvarsmaður stefnda, Veraldarvina, með ráðningu stefnanda er það á hans ábyrgð. Þykir stefndi, Þórarinn, með saknæmri háttsemi sinni, valdið stefnanda tjóni sem nemur umsömdum launum og launatengdum gjöldum. Stefndu telja að lækka beri kröfu stefnanda á þeim forsendum að stefndi, Veraldarvinir, eigi gagnkröfu á hendur stefnanda að fjárhæð 19.175 evra og 110.195 króna. Krafa stefnanda á hendur stefnda, Veraldarvinum, er launakrafa og samkvæmt 1. gr. laga nr. 28/1930 skulu laun greidd með gjaldgengum peningum og má eigi greiða laun með skuldajöfnuði nema svo hafi verið áður sérstaklega um samið. Að þessu virtu verður krafa stefnanda ekki lækkuð á grundvelli skuldajafnaðar. Þá er til þess að líta að stefndu hafa ekki lagt fram haldbær gögn um þessa meintu gagnkröfu en í tölvupósti stefnda, Þórarins, 28. febrúar 2006, til stefnanda, þar sem hann er að gera honum tilboð um greiðslu fyrir vinnuframlag hans árin 2004 og 2005, kemur fram að stefnandi hafi þegar fengið miklar greiðslur, þar með talið þær 19.000 evrur sem hann hafi tekið. Þá segir í póstinum að ljóst sé að stefnandi hafi greitt fullt af reikningum fyrir stefnda, Veraldarvini, á þessum árum, þannig að þetta sé eitthvað sem þurfi að reikna út. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verða dómkröfur stefnanda á hendur stefndu teknar til greina eins og greinir í dómsorði en eins og að framan er rakið er ekki fallist á kröfur stefnanda sem varðar framlag atvinnurekanda í lífeyrissjóð að fjárhæð 335.477 krónur. Þá hefur dráttarvaxtakrafa stefnanda ekki sætt andmælum. Eftir þessum úrslitum verða stefndu dæmdir til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Ólafur Örn Svansson hdl., en af hálfu stefndu flutti málið Björgvin Þórðarson hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Stefndu, Veraldarvinir og Þórarinn Ívarsson, greiði stefnanda, Oscar Mauricio Uscategui, óskipt 5.691.751 krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 137.713 krónum frá 28.02.2004 til 31.03.2004, en þá af 413.138 krónum frá þeim degi til 30.04.2004, en þá af 688.563 krónum frá þeim degi til 31.05.2006, en þá af 963.988 krónum frá þeim degi til 30.06.2006, en þá af 1.239.413 krónum frá þeim degi til 31.07.2004, en þá af 1.514.838 krónum frá þeim degi til 15.08.2004, en þá af 1.518.002 krónum frá þeim degi til 31.08.2004, en þá af 1.793.427 krónum frá þeim degi til 31.09.2004, en þá af 2.068.852 krónum frá þeim degi til 31.10.2004, en þá af 2.344.277 krónum frá þeim degi til 30.11.2004, en þá af 2.619.702 krónum frá þeim degi til 15.12.2004, en þá af 2.658.014 krónum frá þeim degi til 31.12.2004, en þá af 2.933.439 krónum frá þeim degi til 31.01.2005, en þá af 3.208.864 krónum frá þeim degi til 28.02.2005, en þá af 3.484.289 krónum frá þeim degi til 31.03.2005, en þá af 3.759.714 krónum frá þeim degi til 30.04.2005, en þá af 4.035.139 krónum frá þeim degi til 31.05.2005, en þá af 4.310.564 krónum frá þeim degi til 30.06.2005, en þá af 4.585.989 krónum frá þeim degi til 31.07.2005, en þá af 4.861.414 krónum frá þeim degi til 15. ágúst 2005 en þá af 4.877.314 krónum frá þeim degi til 31.08.2005, en þá af 5.152.739 krónum frá þeim degi til 31.09.2005, en þá af 5.428.164 krónum frá þeim degi til 24.10.2005, en af 5.691.751 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Stefndu greiði stefnanda óskipt 700.000 krónur í málskostnað þar með talinn virðisaukaskattur.
|
Mál nr. 98/2005
|
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
|
Aðilar deildu um eignarhlutföll í óskiptu landi jarðanna B og H. Stefnendur héldu því fram að jörðin F hafi sameinast jörð þeirra, B, og miðuðu kröfu sína við það. Þó svo að fyrir lægju líkindi fyrir því að jörðin F hafi verið færð undir jörðina B, varð ekki fram hjá því litið að í gögn málsins skorti með öllu eignarheimildir fyrir því, þrátt fyrir áskorun K um að stefnendur bættu þar úr. Var málinu vísað frá dómi án kröfu á grundvelli vanreifunar og var sú niðurstaða staðfest í Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðilar skutu máli þessu til Hæstaréttar með kæru 18. febrúar 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. mars sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 4. febrúar 2005, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega, að hinum kærða úrskurði verði hrundið og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar, svo og að varnaraðila verði gert að greiða þeim kærumálskostnað. Til vara krefjast sóknaraðilar þess að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um annað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Vestfjarða 4. febrúar 2005. Stefnendur eru Grétar Jón Guðmundsson, kt. 230441-7669, Mýrum 3, Patreksfirði, Elín Magnúsdóttir, kt. 290941-3349, Stuðlaseli 19, Reykjavík, Brynhildur N. Guðmundsdóttir, kt. 290644-3729, Miðholti 5, Hafnarfirði, Guðríður Guðmundsdóttir, kt. 110946-3929, Hlíðarvegi 3, Ísafirði, Sigfríður María Guðmundsdóttir, kt. 060849-3909, Aðalstræti 45, Patreksfirði, Bjarghildur Fanney Guðmundsdóttir, kt. 230155-5349, Aðalstræti 14, Patreksfirði og Arney Huld Guðmundsdóttir, kt. 160661-4539, Karfavogi 11, Reykjavík. Stefndi er Klara Sveinsdóttir, kt. 210722-4249, Túngötu 16, Patreksfirði. Stefnendur gera þær dómkröfur að viðurkennt/staðfest sé að eignarhlutföll óskipts lands og landsnytja jarðanna Brekkuvalla og Haukabergs á Barðaströnd í Vesturbyggð skuli mæld í fornum hundruðum á þann hátt að jörðin Brekkuvellir verði talin 17 hundruð að fornu mati og jörðin Haukaberg 13 hundruð að fornu mati. Þá krefjast stefnendur þess að stefndi verði dæmdur til að greiða málskostnað. Stefnda krefst þess að kröfum stefnenda verði hafnað, jafnframt því sem hún krefst greiðslu málskostnaðar in solidum úr hendi stefnenda. Stefnda höfðaði gagnsök í málinu með stefnu birtri 9. febrúar 2004. Með úrskurði héraðsdóms 22. október 2004 var gagnsökinni vísað frá dómi. Við þá úrlausn situr. Stefnendur lýsa atvikum svo að þau séu eigendur jarðarinnar Brekkuvalla á Barðaströnd í Vesturbyggð. Í fleiri áratugi hafi land jarðanna Brekkuvalla og Haukabergs, aðlægrar jarðar í sömu sveit, verið í óskiptri sameign jarðanna tveggja. Eftir að Vegagerðin hafi tekið hluta af hinu óskipta landi undir nýja legu Barðastrandavegar, þjóðvegar nr. 62 við Kleifaheiði, hafi risið deila milli eigenda jarðanna tveggja um stærð þeirra, en greiðslu Vegagerðarinnar fyrir land sem farið hafi undir veginn hafi átt að skipta í samræmi við stærðarhlutföll jarðanna. Stefnda hafi farið þess á leit við sýslumanninn á Patreksfirði 29. ágúst 2001 að framkvæmd yrðu skipti á sameiginlegu landi jarðanna Brekkuvalla og Haukabergs og að sýslumaður kveddi til oddamann til að framkvæma skiptin, í samræmi við 4. gr. landskiptalaga, nr. 46/1941. Ágreiningur hafi risið milli eigenda Brekkuvalla og Haukabergs við hvaða eignarhlutföll skiptin ættu að miðast. Telji stefnendur að miða eigi við hundruð að fornu mati, þannig að Brekkuvellir séu með sínum hluta af hinu óskipta landi alls 17 hundruð að fornu mati, en Haukaberg með sínum hluta alls 13 hundruð. Haldi stefnda því fram að miða beri eignarhlutföll við dýrleika jarðanna, en í því felist að skipting jarðanna fari eftir eiginleikum hennar, kostum og gæðum, en ekki flatarmáli. Hafi stefnda haldið því fram að jörðin Haukaberg sé 28 að dýrleika en jörðin Brekkuvellir, ásamt hjáleigunni Fæti, 12 að dýrleika. Hjáleigan Fótur hafi á sínum tíma verið sameinuð jörðinni Brekkuvöllum og gangi jarðirnar nú undir sameiginlega heitinu Brekkuvellir og séu þannig skráðar í fasteignamati og veðmálabókum. Þar sem ekki hafi náðst samkomulag milli eigenda um skiptingu sameignarlandsins hafi umbeðin skipti ekki getað farið fram. Til að fá leyst úr ágreiningi um skiptahlutföll sé stefnendum nauðsynlegt að skjóta málinu fyrir dómstóla í samræmi við 3. mgr. 3. gr. laga nr. 46/1941. Stefnendur byggi mál sitt á því að hinu umdeilda landi hafi verið skipt eftir hundruðum að fornu mati en ekki dýrleika og um það hafi verið sátt allt frá 26. maí 1885, er landamerkjaskrá jarðanna Haukabergs, Brekkuvalla og Fótar hafi verið þinglýst. Á dskj. nr. 3 sé að finna lýsingu á landamerkjum jarðanna, en þar komi glögglega fram að þáverandi eigendur jarðanna Haukabergs, Brekkuvalla og Fótar hafi verið sammála um þau stærðarhlutföll er þar komi fram þegar þeir hafi lýst landamerkjum jarðanna, en undir skjalið hafi eigendur ritað. Af því leiði að þegar hafi verið samið um að stærðarhlutföll jarðanna séu 17 hundruð að fornu mati hvað varði Brekkuvelli og 13 hundruð að fornu mati hvað varði Haukaberg. Kröfur stefndu um önnur stærðarhlutföll eigi ekki við rök að styðjast. Þá byggi stefnendur á því að hin sömu stærðarhlutföll sé að finna í fjölmörgum öðrum heimildum, sem staðfesti að miða beri skiptingu jarðanna við hundruð. Í þinglýsingarbókum á dskj. nr. 8 komi fram að stærð jarðarinnar Brekkuvallir sé 17 hundruð að fornu mati og stærð jarðarinnar Haukaberg 13 hundruð. Í Nýrri jarðabók fyrir Ísland, á dskj. nr. 4, sem staðfest hafi verið með tilskipun 1861 komi fram, að jarðirnar Brekkuvellir og Fótur séu í gömlum hundruðum 17 og Haukaberg 13. Í Lögþingsbók frá 1749 komi fram að Brynjólfur Bjarnason hafi keypt jörðina Brekkuvelli/Fót 24. apríl 1747 og sé stærð jarðarinnar tilgreind 17 hundruð. Í sama riti sé skráð um makaskiptabréf Þórunnar Þorláksdóttur á jörðinni Fæti og sé jörðin talin 8 hundruð að stærð. Þá komi fram í afsals og veðbréfabókum Barðastrandasýslu, en afrit úr þeim bókum sé lagt fram sem dskj. nr. 6, að jörðin Brekkuvellir og Fótur, báðar 17 hundruð að fornu máli, séu veðsettar til tryggingar láni. Í afsals- og veðbréfabók fyrir Barðastrandasýslu frá 18. september 1884, en afrit úr þeim bókum liggi fyrir á dskj. nr. 9, komi fram að veðskuldabréf hafi verið gefið út 2. júlí 1873 og 2. júlí 1875 af kaupmanni Markúsi Snæbjörnssyni fyrir peningaláni með fyrsta forgangsrétti í jörðunum Brekkuvöllum og Fæti og að jarðirnar séu samtals 17 hundruð að fornu mati. Stefnendur vísa til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varðandi kröfu um viðurkenningardóm og til landskiptalaga, nr. 46/1941, um grundvöll málsins. Stefnda kveðst vera eigandi jarðarinnar Haukabergs í Barðastrandasýslu í Vesturbyggð. Eiginmaður stefndu, Einar Haraldsson, hafi eignast jörðina með afsali frá föður sínum Haraldi Marteinssyni 23. september 1967, en afsalið komi fram á dskj. nr. 19. Sitji stefnda í óskiptu búi eftir Einar. Stefnda og Einar hafi búið að Haukabergi á árunum 1940 til 1995, er þau hafi flutt til Patreksfjarðar. Á árinu 1983 hafi skipti farið fram á ræktuðu og ræktanlegu landi jarðanna Haukabergs og Brekkuvalla, en gögn um það liggi fyrir á dskj. nr. 38. Eftir standi mikið af óskiptu landi jarðanna við og á Kleifarheiði og annað fjallendi er nýtt hafi verið til beitar fyrir sauðfé þegar búskapur hafi verið stundaður á jörðunum. Þá sé hlunnindum jarðanna óskipt, en um sé að ræða veiði í Haukabergsá og reka. Eigendur jarðanna hafi hins vegar um árabil hagað veiði og rekanytjum þannig að skipt hafi verið í jöfnum hlutföllum á jarðirnar. Þáverandi eigendur jarðanna Haukabergs og Brekkuvalla hafi 20. september 1986 sameiginlega leigt sumarbústaðalóð úr óskiptu landi jarðanna, en afrit þess samnings komi fram á dskj. nr. 20. Hafi leigusalar skipt greiddri lóðarleigu í tvo jafna hluta sín á milli. Sama fyrirkomulag varðandi skiptinu leigutekna hafi verið viðhaft af eigendum jarðanna þegar sumarbústaðalóð hafi verið leigð 9. ágúst 1993, en afrit af þeim samningi komi fram á dskj. nr. 40. Vegagerðin og stefnda hafi gert með sér samning 1. desember 2000 um heimild Vegagerðarinnar til að leggja þjóðveg um óskipt land Haukabergs og Brekkuvalla, frá brú á Haukabergsá um Mikladal að vatnaskilum á Kleifarheiði. Í samningi sé gert ráð fyrir 60 metra breiðu vegsvæði, eða 30 metra svæði í hvora átt frá miðlínu vegar og heimild til töku jarðefna úr námu innan Haukabergsár, allt að 70 þúsund rúmmetra af efni til fyllingar í veginn. Stefnda hafi ekki fengið í hendur greiðslu frá Vegagerðinni á grundvelli samningsins vegna ágreinings um eignarhlutföll Haukabergs og Brekkuvalla í hinu óskipta landi. Hafi stefnda krafist þess að greiðslum Vegagerðarinnar yrði skipt á jarðirnar eftir þeim hlutföllum er fram komi í jarðatali Johnsen frá 1847. Stefnda kveður ágreining í málinu snúast um í hvaða hlutföllum landskiptamenn eigi að skipta hinu óskipta landi jarðanna Haukabergs og Brekkuvalla. Krafa stefndu um að dómurinn hafni viðurkenningarkröfu stefnenda sé byggð á landskiptalögum. Í 1. gr. laganna komi fram gildissvið þeirra. Jarðamat frá 1861 sé sá grundvöllur landskipta er miða beri við, sbr. 2. gr. laga nr. 46/1941, verði því við komið, að öðrum kosti beri skiptamönnum að framkvæma skiptin miðað við eignarhlutföll samkvæmt jarðatali Johnsen frá 1847, fasteignabók frá 1922 eða yngri fasteignabókum, þó þannig að ávallt verði notað hið elsta jarðamat sem við verði komið. Í jarðatali Johnsen frá 1847, en afrit af því liggi frammi á dskj. nr. 59, séu uppgefin hlutföll þeirra jarða er um ræði. Þar komi fram að Haukaberg sé 28 hundruð, Brekkuvellir 6 hundruð og Fótur 6 hundruð að fornu mati. Við nöfn hjáleigunnar Fótar sé að finna eftirfarandi neðanmálsgreinar: ,,Fótur og Brekkuvellir er hjá A.M. taldar hjáleigur frá Haukabergi, en jb. 1760 telur þær, með dýrleika og leigumála, sem jarðir sér, og Haukaberg, með dýrleika og leigumála útaf fyrir sig. A.M. telur hjáleiguna Fót 9 ½ h.(sýslumaður 9 h) og Brekkuvöll 7 ½ (sýslumaður 8 h.) úr heimajörðinni, sem hann telur alla 30 h. (sýslumaður sér 13 h.).” Að mati stefndu sé óheimilt að miða skipti á óskiptu landi jarða við önnur hlutföll en upp séu gefin í fasteignabókum, og þá þeirri elstu sem unnt sé að nota við framkvæmd landskiptanna. Hafi önnur skipting gilt ,,manna á meðal” en jarðamatsbækur gefi upp, verði sú skipting ekki lögð til grundvallar landskiptum nema til komi samkomulag allra hlutaðeigandi um að sú skipting skuli haldast, sbr. 4. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1941. Krafa stefnenda virðist á því byggð að allt frá árinu 1885 hafi verið í gildi sátt milli eigenda jarðanna í þá veru er kröfugerð stefnenda hnígi til. Því sé alfarið hafnað af stefndu að tilgreining í landamerkjaskrá jarðanna um fornt hundraðamat jarðanna sé sá grundvöllur sem landskiptanefnd geti miðað við og nægi um það að vísa til 4. mgr. 2. gr. laga nr. 46/1941. Landskiptin verði ekki miðuð við þar uppgefnar hlutfallstölur án samkomulags við stefndu. Stefnendur hafi heldur ekki sýnt fram á að eignahlutföllin 17 hundruð (Brekkuvellir) og 13 hundruð (Haukaberg) hafi verið látin gilda manna á meðal á svæðinu hjá jarðeigendum sjálfum. Sé í því sambandi vísað til þeirrar skiptingar sem eigendur hafi miðað skiptingu á ræktun og ræktanlegu landi við á árinu 1983, sem og jafna skiptingu leigutekna, veiði og rekjanytja. Þá byggir stefnda á að samkvæmt 3. gr. laga nr. 46/1941 beri ekki einvörðungu við skipti að fara eftir flatarmáli lands, heldur einnig eftir gæðum þess og verðmætum á hverjum stað. Verðgildi (dýrleiki) jarða hafi í upphafi verið metin í fornum hundruðum svo sem sjá megi af jarðatali J. Johnsen og yngri fasteignabókum og jarðatölum. Stefnendur kjósi að krefjast viðurkenningar á tiltekinni skiptingu eftir hundruðum að fornu mati en ekki dýrleika. Að mati stefndu fái slík krafa ekki staðist og sé ódómhæf. Við aðalmeðferð málsins reisti stefnda kröfu sína um að kröfum stefnenda beri að hafna jafnframt á því að ekki liggi ljóst fyrir í gögnum málsins hvað orðið hafi um hjáleiguna Fót, er fram komi í eldri gögnum að hafi átt tiltekinn hluta í hinu sameiginlega landi. Stefnendur virðist miða við að hjáleigan hafi runnið inn í og orðið hluti af jörðinni Brekkuvöllum. Í greinargerð stefndu er skorað á stefnendur að leggja fyrir dóminn skilríki fyrir eignarhaldi þeirra á hjáleigunni Fæti á Barðaströnd og/eða staðfestingu á því að hjáleigan hafi verið lögð undir eða sameinuð Brekkuvöllum. Um málatilbúnað vísar stefnda til 2. - 4. gr. laga nr. 46/1941 og laga nr. 91/1991. Uppi er ágreiningur um eignarhlutföll í óskiptu landi jarðanna Brekkuvalla og Haukabergs í Vesturbyggð, en stefnda hefur leitað eftir skiptum á því landi á grundvelli landskiptalaga, nr. 46/1941. Við aðalmeðferð málsins hefur stefnda m.a. reist dómkröfu sína á því að stefnendur hafi ekki með fullnægjandi hætti lagt fram gögn er sýni ótvírætt að jörðin Fótur hafi sameinast jörðinni Brekkuvöllum, svo sem stefnendur miði við. Af þeim ástæðum sé ekki unnt að slá föstu við hvaða eignarhlutföll miða eigi skipti jarðanna Brekkuvalla og Haukabergs við. Stefnendur hafa haldið því fram að hér sé um nýja málsástæðu að ræða sem komist ekki að í málinu, en hún hafi ekki komið fram í greinargerð stefndu. Í stefnu er rakið að hjáleigan Fótur hafi á sínum tíma verið sameinuð jörðinni Brekkuvöllum og er staðhæft að jarðirnar gangi nú undir sameiginlega heitinu Brekkuvellir. Þá er á því byggt að fjölmargar heimildir miði stærðarhlutföll jarðanna Brekkuvalla og Haukabergs við 17 hundruð að fornu mati að því er varði Brekkuvelli og 13 hundruð að því er varði Haukaberg. Kröfum sínum til stuðnings vísa stefnendur m.a. til dskj. nr. 4, sem er jarðamat frá 1861, en þar kemur fram á bls. 73 að jörðin Brekkuvellir sé 8 að fornum hundruðum og jörðin Fótur 9 að fornum hundruðum Séu þessar tvær jarðir lagðar saman nema þær alls 17 hundruðum að fornu mati. Í greinargerð hefur stefnda skorað á stefnendur að leggja fyrir dóminn skilríki fyrir eignarhaldi þeirra á hjáleigunni Fæti og/eða staðfestingu á því að hjáleigan hafi verið lögð undir og sameinuð Brekkuvöllum. Með áskorun þessari hefur stefnda þegar í greinargerð sinni borið brigður á að jörðin Fótur hafi sameinast jörðinni Brekkuvöllum, en af því leiðir að taka verður afstöðu til hvort miðað verður við samanlögð hlutföll jarðanna Brekkuvalla og Fótar, eins og þau m.a. birtast í jarðamatinu frá 1861 eða öðrum heimildum, svo sem málstaður stefnenda byggir á. Í málinu liggur fyrir afrit úr þinglýsingabókum sýslumannsins á Patreksfirði varðandi jörðina Haukaberg. Þar er stefnda tilgreind eigandi jarðarinnar og um eignarheimild vísað í búsetuleyfi frá 24. maí 1995. Þá liggur frammi afrit úr þinglýsingabókum varðandi jörðina Brekkuvelli, en þar eru stefnendur í jöfnum hlutföllum tilgreindir eigendur að jörðinni og húsi. Um eignarheimild er vísað til skjals frá 23. ágúst 1993, sem ekki liggur frammi í málinu. Endurrit úr þinglýsingabók gefur vísbendingu um að stærð jarðarinnar hafi á einhverjum tíma verið 8 hundruð, en sú stærð hafi síðar verið færð í 17 hundruð, án þess að getið sé hvað legið hafi til grundvallar þeirri skráningu. Að öðru leyti varða hin framlögðu skjöl í málinu röksemdir málsaðila fyrir stærð hinna umdeildu jarða. Ekki hafa verið lögð fram afrit úr þinglýsingabókum varðandi jörðina Fót eða eignarheimildir um jörðina er sýni með óyggjandi hætti hvernig henni hafi verið ráðstafað. Þó svo fyrir liggi líkindi fyrir að jörðin Fótur hafi verið færð undir jörðina Brekkuvelli, svo sem stefnendur halda fram, verður ekki fram hjá því litið að í gögn málsins skortir með öllu eignarheimildir fyrir því, þó svo stefnda hafi skorað á stefnendur að bæta þar úr. Ónægar upplýsingar þar um gætu í efnisdómi leitt til sýknu. Reglur laga nr. 91/1991 um bindandi áhrif dóma kynnu þannig að girða fyrir að stefnendum gæfist færi á að bera sakarefni þetta undir dómstóla á nýjan leik. Þar sem umfjöllun um eignarhald á jörðinni Fæti hefur svo til enga umfjöllun fengið eða gagna verið aflað þar um verður valin sú leið að miða við að stefnendur hafi ekki reifað mál sitt nægjanlega í þeim efnum, þrátt fyrir áskorun stefndu þar um, sem leiðir til þess að málinu verður án kröfu vísað frá dómi á grundvelli vanreifunar. Eftir úrslitum málsins þykir rétt að stefnendur greiði stefndu málskostnað og þykir hann hæfilega ákveðinn 200.000 krónur. Af hálfu stefnenda flutti málið Jóhannes Albert Sævarsson hæstaréttarlögmaður, en af hálfu stefndu Jón Höskuldsson héraðsdómslögmaður. Úrskurð þennan kveður upp Símon Sigvaldason héraðsdómari. Máli þessu er vísað frá dómi. Stefnendur, Grétar J. Guðmundsson, Elín Magnúsdóttir, Brynhildur Guðmundsdóttir, Guðríður Guðmundsdóttir, Sigfríður María Guðmundsdóttir og Bjarghildur F. Guðmundsdóttir, greiði stefndu, Klöru Sveinsdóttur, 200.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 45/2023
|
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti Aðfinnslur Sérálit
|
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem Landsréttur hafði staðfest úrskurð héraðsdóms en vísað frá dómi kröfum A gegn varnaraðilunum F, G, V hf. og H ehf. Í niðurstöðu Hæstaréttar kom fram að úrskurður Landsréttar gæti sætt kæru til Hæstaréttar ef ekki hefðu verið staðfest ákvæði í dómi héraðsdóms um frávísun. Brast því heimild til að kæra úrskurð Landsréttar í málinu og var því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. september 2023 sem barst réttinum 26. sama mánaðar en kærumálsgögn bárust 28. þess mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 12. september 2023 í máli nr. 544/2023 þar sem úrskurður héraðsdóms um að málinu væri vísað frá dómi var staðfestur en einnig var vísað frá Landsrétti kröfum á hendur varnaraðilunum F, G, Verði tryggingum hf. og H fasteignasölu ehf. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til a-liðar 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.3. Sóknaraðili krefst þess að úrskurðir héraðsdóms og Landsréttar verði felldir úr gildi og héraðsdómi verði gert að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.4. Varnaraðilarnir F og G krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar en til þrautavara að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.5. Varnaraðilarnir Fasteignasalan C ehf., D, E og Vörður tryggingar hf. krefjast þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefjast þeir kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.6. Varnaraðilinn H fasteignasala ehf. krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að úrskurður Landsréttar verði staðfestur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar, auk álags og jafnframt að lögmanni sóknaraðila verði, sameiginlega með sóknaraðila, gert að greiða kærumálskostnað auk álags.Málsatvik7. Með úrskurði héraðsdóms 4. júlí 2023 var máli sóknaraðila gegn öllum varnaraðilum vísað frá héraðsdómi. 8. Sóknaraðili kærði úrskurðinn til Landsréttar með kæru 11. júlí 2023 og kom fram í kærunni að varnaraðilar væru Fasteignasalan C ehf., D og E. Í greinargerð sóknaraðila til Landsréttar var hins vegar ekki tiltekið hverjir væru varnaraðilar. Þeir sem staðið höfðu til varnar í héraðsdómi skiluðu allir greinargerð til Landsréttar af sinni hálfu. Kröfðust varnaraðilar F og G þess aðallega fyrir Landsrétti að máli þeirra yrði vísað frá réttinum hvað þau varðaði en til vara kröfðust þau staðfestingar á úrskurði héraðsdóms. Aðrir varnaraðilar, þar á meðal réttargæslustefndu í héraði, kröfðust staðfestingar á úrskurði héraðsdóms.9. Með hinum kærða úrskurði var úrskurður héraðsdóms um frávísun málsins staðfestur en málinu vísað frá Landsrétti varðandi varnaraðilana F, G, Vörð Tryggingar hf. og H fasteignasölu ehf., þar sem „kæru málsins [var] ekki beint að varnaraðilunum F, G, Verði Tryggingum hf. og H fasteignasölu ehf“. Þá var sóknaraðila gert að greiða öllum varnaraðilum kærumálskostnað fyrir Landsrétti.Niðurstaða0. Sóknaraðili hefur um kæruheimild vísað til a-liðar 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991. Í greinargerð sinni til Hæstaréttar bendir hann meðal annars á að frávísun Landsréttar hvað varði varnaraðilana F, G, Vörð Tryggingar hf. og H fasteignasölu ehf. standist ekki þar sem þau hafi ekki verið málsaðilar að kærumálinu fyrir Landsrétti. Engu að síður hefur hann, í stað þess að krefjast endurskoðunar á þeim hluta úrskurðarins sem varðaði frávísun málsins frá Landsrétti varðandi þá varnaraðila og kærumálskostnað sem honum var gert að greiða þeim, kosið að haga kröfugerð sinni hér fyrir dómi með þeim hætti að krefjast þess að „úrskurðir héraðsdóms og Landsréttar verði felldir úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar“. Þessi kröfugerð verður ekki skilin á annan veg en að krafist sé endurskoðunar á þeirri niðurstöðu Landsréttar að staðfesta frávísunarúrskurð héraðsdóms.1. Í a-lið 1. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 er kveðið á um að dómsathafnir Landsréttar sæti kæru til Hæstaréttar ef um er að ræða frávísun frá héraðsdómi eða Landsrétti eða niðurfellingu máls að hluta eða að öllu leyti fyrir héraðsdómi eða Landsrétti ef ekki er um að ræða staðfestingu á slíkri dómsathöfn héraðsdóms. Að öðru leyti eru kæruheimildir til Hæstaréttar tæmandi taldar í stafliðum b til e í 1. mgr. 167. gr. laganna en engin þeirra á við í máli þessu. Með hinum kærða úrskurði var staðfest niðurstaða héraðsdóms um frávísun málsins frá héraðsdómi og brast sóknaraðila samkvæmt framangreindu kæruheimild til Hæstaréttar. Kröfum hans verður því vísað frá Hæstarétti.2. Eftir þessum úrslitum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði, en ekki eru efni til að fallast á kröfu varnaraðila, H fasteignasölu ehf., um álag á kærumálskostnað eða til að dæma umboðsmann sóknaraðila til að greiða málskostnað sameiginlega með honum. Einn dómenda, Karl Axelsson, telur rétt að taka til greina kröfu um álag á kærumálskostnað samkvæmt 4. mgr. 131. gr., sbr. 2. mgr. 174. gr. laga nr. 91/1991.3. Það athugast að sóknaraðili afhenti réttinum málsgögn sem eru í verulegu ósamræmi við reglur Hæstaréttar nr. 140/2018 um kærumálsgögn í einkamálum sem settar eru samkvæmt 4. mgr. 171. gr. laga nr. 91/1991. Skortir mjög á að hann hafi lagt fyrir Hæstarétt þau skjöl sem greinir í 5. gr. fyrrgreindra reglna. Er þetta aðfinnsluvert. Þá athugast jafnframt að kröfur sem réttargæslustefndu hafa gert fyrir Landsrétti og hér fyrir dómi samrýmast ekki 2. mgr. 21. gr. laga nr. 91/1991.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Sóknaraðili, A, greiði varnaraðilum, Fasteignasölunni C ehf., D, E, F, G og Verði tryggingum hf. hverjum fyrir sig 200.000 krónur í kærumálskostnað fyrir Hæstarétti.Sóknaraðili greiði varnaraðila, H fasteignasölu ehf., 300.000 krónur í kærumálskostnað fyrir Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=49a43fe3-b5c3-4ab4-83fa-792e96eff6ff&verdictid=07a9a4ab-ee3b-4c35-9826-fc6a77f40ea7
|
Mál nr. 408/2007
|
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs Ómerking úrskurðar héraðsdóms
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms Suðurlands 11. júlí 2007, þar sem hafnað var kröfu Þ um að nánar tilgreindar breytingar yrðu gerðar á frumvarpi sýslumannsins á Selfossi til úthlutunar söluverðs fasteignarinnar Varmahlíð 2 í Hveragerði. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir að úrlausn málsins verði ekki reist á þeim grunni sem greini í úrskurði héraðsdóms og forsendur héraðsdóms verði til þess að ekki sé í úrskurðinum fjallað efnislega um meginmálsástæðu Þ. Verði því að ómerkja hinn kærða úrskurð og vísa málinu heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar á ný.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. júlí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 1. ágúst og 11. september sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 11. júlí 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að nánar tilgreindar breytingar yrðu gerðar á frumvarpi sýslumannsins á Selfossi til úthlutunar söluverðs fasteignarinnar Varmahlíð 2 í Hveragerði. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og úrskurðar að nýju. Til vara krefst hann að úrskurðinum verði hrundið og framangreindu frumvarpi verði breytt þannig að hann fái úthlutað samkvæmt 3. tölulið þess eftirstöðvum söluverðs fasteignarinnar, samtals 1.123.864 krónum, og að úthlutun til varnaraðilanna Ástríðar Bjargar Bjarnadóttur Kaaber og Árna Emils Bjarnasonar samkvæmt skuldabréfi á 2. veðrétti eignarinnar verði breytt þannig að þau fái 5.981.065 krónur í sinn hlut. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað. Til vara krefjast þeir að ákvörðun sýslumannsins á Selfossi „dags. 17. október 2006, um greiðslu til veðhafa samkvæmt skuldabréfi á 2. veðrétti fasteignarinnar Varmahlíð 2, Hveragerði, samkvæmt 2. tl. frumvarpsins, verði staðfest.“ Í báðum tilvikum krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki kært úrskurð héraðsdóms af sinni hálfu. Kemur varakrafa þeirra og krafa um málskostnað í héraði því ekki til meðferðar fyrir Hæstarétti. Í forsendum hins kærða úrskurðar kemur fram að héraðsdómari telur sóknaraðila hafa, einkum vegna ákvæða í 49. og 50. gr. laga nr. 90/1991, borið að lýsa kröfu sinni um úthlutun af söluverði hinnar seldu fasteignar áður en lokið var að bjóða í hana við framhaldssölu hennar. Er niðurstaða úrskurðarins á því reist að sóknaraðili hafi ekki lýst kröfu sinni fyrr en eftir að umrædd fasteign var seld á uppboði. Leiðir þetta til þess að kröfu hans um úthlutun á eftirstöðvum söluverðs eignarinnar sér til handa er hafnað en kröfu hans um breytingu á úthlutun samkvæmt 3. tölulið í frumvarpi sýslumanns vísað frá héraðsdómi. Ákvæði 50. gr. laga nr. 90/1991 varða þau atriði sem sýslumanni ber að taka tillit til þegar hann semur frumvarp að úthlutun söluandvirðis. Í 51. gr. laganna er fjallað um meðferð slíks frumvarps og hugsanleg mótmæli við því. Þar er í 2. mgr. gert ráð fyrir að krafa um greiðslu af söluandvirði kunni fyrst að koma fram eftir gerð frumvarps. Í máli þessu liggur fyrir að sóknaraðili gerði kröfu sína eftir gerð frumvarps en innan frests þess sem greinir í 1. mgr. 51. gr. laganna. Varð úrlausn málsins því ekki reist á þeim grunni sem greinir í úrskurði héraðsdóms. Forsendur héraðsdóms verða til þess að ekki er í úrskurðinum fjallað efnislega um meginmálsástæðu sóknaraðila, að hann hafi við nauðungarsöluna verið eigandi hinnar seldu fasteignarinnar, eftir að hafa keypt hana af varnaraðila E. Sigurjónssyni lögmannsstofu ehf. Felur þetta í sér þess háttar annmarka á meðferð málsins í héraði að óhjákvæmilegt er að ómerkja hana frá og með munnlegum flutningi málsins og vísa málinu heim til löglegrar meðferðar og úrskurðar að nýju. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómsorð:
|
Mál nr. 74/2009
|
Kærumál Kæruheimild Kæra Frávísun frá Hæstarétti
|
X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að lögð yrði fram þýðing yfir á móðurmál hans á lögregluskýrslum sem teknar voru af honum og meðákærðu við rannsókn máls sem ákæruvaldið höfðaði gegn honum. Í kæru X til Hæstaréttar voru ekki uppfyllt skilyrði í ákvæði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. febrúar 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6. febrúar 2009, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila, X, um að lögð yrði fram þýðing yfir á móðurmál hans á lögregluskýrslum sem teknar voru við rannsókn máls sem ákæruvaldið hefur nú höfðað gegn varnaraðila, Y og Z. Telja verður að varnaraðili geri kröfu sína vegna þess réttar sem hann nýtur að lögum til að gefa skýrslu fyrir dómi. Kæruheimild er því í n. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Ekki var bókuð yfirlýsing um kæru í þingbók við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar. Í kæru varnaraðila er kröfum hans ekki lýst að öðru leyti en því að hann segist kæra ofangreindan úrskurð héraðsdóms. Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 skal greina í skriflegri kæru hvaða úrskurður er kærður, hvaða kröfur eru gerðar um breytingu á honum og ástæður þær sem kæra er reist á. Kæra varnaraðila uppfyllir ekki þessi skilyrði. Er málinu af þessum sökum vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
|
Mál nr. 498/2011
|
Kærumál Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. ágúst 2011 sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 23. ágúst 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 6. september 2011 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
|
Mál nr. 258/2008
|
Kynferðisbrot Börn Sakhæfi Skaðabætur
|
X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn stjúpbarnabarni sínu og annarri stúlku, sbr. 2. mgr. 201. gr. og 1. og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þótti framburður stúlknanna trúverðugur en framburður X ekki. Var X sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum var gefin að sök. Við ákvörðun refsingar hans var litið til þess að brot hans voru trúnaðarbrot og beindust að stúlkum sem honum var beint eða óbeint treyst fyrir þegar þær voru litlar. Þótti refsing X hæfilega ákveðin fangelsi í tvö ár. Þá þótti X með háttsemi sinni hafa bakað sér skyldu til greiðslu miskabóta til stúlknanna sem ákveðnar voru 500.000 og 900.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. apríl 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þyngingar á refsingu. Þá er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða A 1.000.000 krónur og B 1.200.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 29. júní 2003 til 29. júlí 2007, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð og dæmdar bætur lækkaðar. Samkvæmt beiðni ákærða voru geðlæknarnir dr. Páll Matthíasson og Nanna Briem dómkvödd 12. september 2008 sem yfirmatsmenn til að meta geðheilbrigði ákærða. Matsgerð þeirra frá 28. nóvember 2008 hefur verið lögð fyrir Hæstarétt. Í niðurstöðum hennar kemur fram að yfirmatsmenn sjái engin merki geðveiki, andlegs vanþroska eða hrörnunar, rænuskerðingar eða annars samsvarandi ástands hjá ákærða, sem gæti hafa gert hann ófæran um að stjórna gerðum sínum á þeim tíma er hann framdi brot sín, sbr. 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá sjá yfirmatsmenn ekki neitt það samkvæmt 16. gr. sömu laga sem komið gæti í veg fyrir að refsing beri árangur. Yfirmatsmenn taka fram að líklegt megi telja að ákærði geti verið hættulegur börnum, sérstaklega ókynþroska stúlkum, en barnagirnd sé almennt ekki álitin „vel meðhöndlanlegt ástand“. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ákvæði hans um refsingu ákærða staðfest. Þá verður með vísan til forsendna héraðsdóms staðfest niðurstaða hans um bætur handa A, en þegar litið er til þeirra erfiðleika, sem B hefur eftir gögnum málsins átt við að stríða og að hluta til verða raktir til brots ákærða, eru bætur til hennar hæfilega ákveðnar 900.000 krónur. Ákvörðun héraðsdóms um upphafstíma almennra vaxta og dráttarvaxta af þessum bótum verður staðfest. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru með virðisaukaskatti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákvæði héraðsdóms um refsingu ákærða, X, greiðslu úr hendi hans til A og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði B 900.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. desember 2003 til 29. júlí 2007, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 1.222.465 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björns L. Bergssonar hæstaréttarlögmanns, 435.750 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Ásu Ólafsdóttur hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 11. mars sl., er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 21. desember 2007 á hendur X, kt. [...],[...], Reykjavík, fyrir kynferðisbrot framin í Reykjavík sem hér greinir: 1. Gegn stjúpbarnabarni sínu, A, fæddri árið 1989, með því að hafa, á heimili hennar að [...], í eitt sinn á árunum 1999-2003, káfað á brjóstum hennar og bringu innanklæða. Þetta er talið varða við 2. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 9. gr. laga nr. 40/1992 og 10. gr. laga nr. 61/2007 og 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992, 4. gr. laga nr. 40/2003, og 11. gr. laga nr. 61/2007. 2. Gegn B, fæddri árið 1982, með því að hafa, á heimili sínu að [...], í eitt skipti árið 1994 er stúlkan var 11 ára, káfað á baki hennar, brjóstum og maga innanklæða, nuddað geirvörtur hennar og kynfæri innanklæða, farið með fingur upp í leggöng hennar og sett tungu sína í munn hennar. Þetta er talið varða við 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992, 4. gr. laga nr. 40/2003 og 11. gr. laga nr. 61/2007. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakrafa. Af hálfu A, kennitala [...], er krafist skaðabóta að fjárhæð kr. 1.000.000 auk vaxta skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 26. desember 2000 til 1 júlí 2001 en frá þeim degi með vöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til 29. júlí 2007 en með dráttarvöxtum frá þeim degi skv. 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Af hálfu B, kennitala [...], er krafist skaðabóta að fjárhæð kr. 1.200.000 auk vaxta skv. 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. október 1994 til 1. júlí 2001, en frá þeim degi vaxta skv. 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til 29. júlí 2007 en með dráttarvöxtum frá þeim degi skv. 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Verjandi ákærða krefst þess að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvalds, að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi og að sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun, verði greiddur úr ríkissjóði. 1. tl. ákæru. Föstudaginn 11. maí 2007 mætti á lögreglustöð C, móðir A, og lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot gagnvart dóttur hennar. Greindi C frá því að A hafi farið á kristilegt skólamót í [...] páskana 2007, en skólamótið hafi verið haldið á vegum þjóðkirkjunnar. Fimmtudaginn 12. apríl 2007 hafi sr. D kallað A og móður hennar á sinn fund og greint C frá því að A hafi orðið fyrir kynferðisbroti af hálfu X, ákærða í máli þessu, þegar stúlkan hafi verið 11 eða 12 ára gömul. Á fundinum hafi komið fram að A hafi trúað D fyrir þessu á skólamótinu í [...]. Á fundinum með D og C hafi A lýst því að ákærði hafi káfað á henni í sjónvarpsholi uppi á efri hæð að [...] í Reykjavík. Hafi hún munað eftir þegar ákærði hafi byrjað á þessu en eftir það muna atburði óljóst þar til hún hafi verið inni í hjónaherbergi við glugga til að eiga þann möguleika að kalla á hjálp ef ákærði áreitti hana frekar. Ekki kvaðst C hafa fengið frekari upplýsingar um atvikið hjá dóttur sinni. Hafi A tjáð móður sinni að hún hafi ætlað að segja móður sinni frá atvikinu á sínum tíma. Á sama tíma hafi frænka hennar, B, tjáð foreldrum sínum að ákærði hafi einnig káfað á henni. Þegar það hafi verið borið undir ákærða og eiginkonu hans, E, hafi ákærði harðneitað ásökununum og E staðið með sínum manni. Það hafi orðið til þess að A hafi ákveðið að segja ekki frá atvikinu. Kvaðst C hafa farið á heimili móður sinnar E og ákærða vegna þessa atviks þar sem hún hafi borið ásakanirnar upp á ákærða. Hafi ákærði svarað því til að ef hann hafi gert einhverjum eitthvað bæðist hann fyrirgefningar á því. Er C hafi borið upp á ákærða að hann hafi einnig brotið gegn henni sjálfri er C hafi verið ung hafi ákærði ekkert tjáð sig um það, en móðir C vísað henni burt. Ákærði kvaðst hafa umgengist A talsvert er A hafi verið krakki, en hún væri dóttir stjúpdóttur ákærða. Er A hafi verið 11 eða 12 ára gömul hafi hann snert öxl hennar. Atburðurinn hafi átt sér stað í svokölluðu sjónvarpsholi að [...] í Reykjavík, en hún hafi setið í sófa fyrir framan sjónvarpið en ákærði í stól. Hafi hann ætlað að taka í öxl hennar í kveðjuskyni og staðið upp í þeim tilgangi. Hafi hún þá snúið sér snöggt við og hann farið með hendi niður á brjóst hennar. Hún hafi verið í fleginni skyrtu. Hafi ákærði snert hana undir fötin. Ekki kvaðst ákærði muna hvort hann hafi snert á henni brjóstin sjálf. Kvaðst ákærði hafa hrokkið við og farið út úr húsinu. Ákærði kvaðst ekki hafa snert [...] í kynferðislegum tilgangi. Hafi hann snert stúlkuna fyrir slysni. Stúlkan hafi verið ein heima er þetta hafi verið og ákærði sennilega að bíða eftir að móðir hennar kæmi heim. Ákærði kvað samband sitt við A hafa orðið stirt eftir þessa atburði. Hafi verið skiljanlegt að hún hafi tekið þessu illa. Hafi honum fundist sem hún yrði óttaslegin er atburðirnir hafi gerst. Er ákærði gaf skýrslu vegna málsins hjá lögreglu kvaðst hann hafa leitað sér læknisaðstoðar á Landspítalanum vegna málsins en hann ætti það til að káfa á fullorðnum konum og hefði hann í sumum tilfellum ekki stjórn á því. Hafi hann í framhaldi farið í sálfræðiviðtöl. A kvaðst hafa verið ein heima hjá sér á laugardegi að [...] í Reykjavík er hún hafi verið 10 til 12 ára gömul. Atburðurinn hafi gerst einhvern tíma frá í júní 2000 til haustsins 2002. Ákærði, stjúpafi A, hafi komið heim til hennar og hún hleypt honum inn í húsið. Eftir það hafi hún farið upp að horfa á sjónvarpið. Hafi ákærði komið upp tröppurnar og sest þétt við hlið hennar í hornsófa fyrir framan sjónvarpið. Hafi hann byrjað á því að kyssa á koll A. Hafi hann farið með hægri hendi yfir öxl A og niður og káfað innanklæða á hliðinni á báðum brjóstum hennar á milli brjóstanna. Hafi A verið klædd í náttbuxur og hlýrabol með flegnu hálsmáli. Kvaðst A telja að hún hafi nánast strax náð að fara í burtu og inn í hjónaherbergið og sest þar út í stóran glugga. Hafi ákærði við svo búið yfirgefið heimilið. Móðir hennar hafi komið heim um klukkustundu síðar. A kvað sér hafa liðið mjög illa eftir þessa atburði. Hafi hún orðið reið þar sem henni hafi fundist sem hún hafi átt að geta treyst ákærða. A kvaðst hafa sagt bestu vinkonu sinni, F, frá atvikinu en það hafi verið á árinu 2007. Hafi það verið á föstudeginum langa. F hafi náð í bróður sinn, D prest, og hafi D því næst verið sagt frá þessu. Á þessum tíma hafi þau verið stödd á skólamóti í [...]. A kvaðst ekki hafa sagt frá atvikinu á sínum tíma þar sem amma A, E, hafi brugðist mjög illa við er önnur stúlka hafi borið á ákærða svipaðar sakir. Á þeim tíma hafi móðir hennar sagt við A að hún skyldi gæta sín á ákærða þar sem hún hafi sjálf orðið fyrir einhverju af hálfu ákærða þegar hún hafi verið yngri. A kvað mál þetta allt hafa haft áhrif á sig. Hafi hún eftir atburðinn alltaf verið hrædd og þá aðallega við karlmenn. Kvaðst hún enn þann dag í dag finna fyrir slíkri hræðslu. C kvaðst í æsku hafa orðið fyrir kynferðisbrotum af hálfu stjúpföður síns. Þá kvaðst hún vita til þess að fleiri stúlkur hafi einnig orðið fyrir kynferðisbrotum af hans hálfu. Af þessum sökum hafi hún reynt að sjá til þess að dóttir hennar, A, væri aldrei í þeirri stöðu að vera ein með ákærða. C kvaðst á árinu 2007 hafa verið boðuð á fund í kirkju til að hitta D prest. Á þeim fundi hafi D tjáð C að dóttir hennar hafi fengið taugaáfall á skólamóti í [...]. Hafi þá komið fram að ákærði hafi káfað á A er A hafi verið yngri. Í viðræðum við A hafi lítið komið fram um atburðinn annað en að hann hafi átt að hafa átt sér stað í sjónvarpsholi á heimili C. C kvað A hafa tjáð sér að hún hafi reynt að segja móður sinni frá atvikinu á sínum tíma en alltaf gugnað. C kvaðst minnast þess að hafa heyrt af máli B en ákærði hafi verið grunaður um að hafa brotið gegn stúlkunni. Allt hafi orðið vitlaust á þeim tíma og fjölskyldumeðlimir skipst í tvær fylkingar. Þá hafi verið ákveðið að gera ekkert frekar í málinu. C kvaðst eftir á að hyggja telja að dóttir hennar hafi á einhverjum tíma í námunda við brotið hafa farið að hanga meira utan í móður sinni. Þá hafi dóttir hennar breyst eftir að málið hafi komið upp en hún vilji ekki ræða það neitt. Ætti hún erfitt. D kvað skólamót fyrir ungmenni á aldrinum 15 til 20 ára hafa verið haldið í [...] yfir páskana 2007. Hafi hann verið umsjónar- og ábyrgðarmaður á mótinu ásamt fleira fólki. Í dagskrá mótsins á föstudagskvöldi hafi verið svokallaður vitnisburður. Þá væri krökkum gefinn kostur á að segja frá erfiðleikum og lýsa því hvernig trú hafi hjálpað þeim. Eftir fundinn hafi hann tekið eftir að A hafi verið miður sín. Einhverju síðar hafi hann verið beðinn um að ræða við A. Hafi hún þá verið hágrátandi. Er hann hafi innt hana eftir hvað væri að hafi hún tjáð honum að hún hafi verið misnotuð kynferðislega af ,,afa sínum“. Fram hafi komið að hún hafi ekki gert neinum grein fyrir þessu. Næsta dag hafi þau orðið sammála um að hann myndi aðstoða A með því að segja móður hennar frá þessu. Hafi það verið gert. G kvað þær A vera systrabörn. Kvaðst hún sjálf hafa orðið fyrir kynferðisbrotum af hálfu ákærða er hún hafi verið ung. Af þeim sökum hafi hún alla tíð forðast heimili ákærða að [...] í Reykjavík. Ekki hafi hún á þeim tíma þorað að segja neinum frá atvikunum. Eftir páska 2007 hafi hún frétt af því að A hafi orðið fyrir kynferðisbrotum af hálfu ákærða þegar hún hafi verið yngri. Hafi það orðið til þess að G hafi gert móður sinni grein fyrir þeim brotum er G hafi orðið fyrir. Í framhaldi hafi hún farið til ömmu sinnar E. Amma hennar hafi brugðist illa við þar sem hún hafi vitað erindi G. Hafi hún vísað henni á dyr. Hafi móðir G tjáð G að hún hafi sjálf orðið fyrir kynferðislegu áreiti af hálfu ákærða í æsku. Margrét K. Magnúsdóttir sálfræðingur staðfesti vottorð vegna A frá 11. janúar 2008. Margrét kvað mest hafa slegið sig varðandi A hvernig fas og framkoma stúlkunnar hafi verið. Hún hafi verið alvarleg, leið og döpur. Hafi hún fundið fyrir áhugaleysi gagnvart lífinu sem hún hafi tengt því atviki er til umfjöllunar væri. Við það hafi stúlkunni fundist sem hún missti trú og traust gagnvart fólki. Hafi hún aldrei reynt að fegra sjálfa sig í viðtölunum. Niðurstaða: Ákærði hefur lýst því að hann hafi eitt sinn er A var ung og ein heima komið á heimilið og síðan ætlað að kveðja stúlkuna og í þeim tilgangi stutt hönd á öxl hennar. Í því hafi hún skyndilega snúið sér við og hendi hans þá runnið niður á brjóst stúlkunnar. Hafi það verið fyrir slysni. A hefur lýst atvikum með þeim hætti að hún hafi verið ein heima á laugardegi er ákærði hafi knúið dyra. Eftir að hafa hleypt honum inn hafi hún farið upp á efri hæð hússins til að horfa á sjónvarp. Ákærði hafi komið á eftir A og sest við hlið hennar í sjónvarpssófa á efri hæð. Hafi hann sett hægri hendi yfir öxl hennar og stungið hendinni niður á milli brjósta hennar. Hafi hann komið við bæði brjóst hennar. Ekkert vitni var að þessum atburði. A lýsir atvikum þannig að ekki getur hafa verið um óhapp að ræða, heldur hafi ásetningur ákærða staðið til þess að káfa á brjóstum hennar innanklæða. Það sem styður framburð A er sú staða í fyrsta lagi að framburður ákærða þykir ótrúverðugur og ekki fá staðist sú atburðarás er ákærði lýsir um að hann hafi farið með hendi inn undir nærbol og niður á brjóst stúlkunnar við það eitt að hún hafi skyndilega snúið sér við. Í öðru lagi hefur ákærði viðurkennt að samskipti hans við stúlkuna hafi öll breyst við atburðinn og eftir það orðið stirð. Ef um raunverulegt óhapp var að ræða gat það að mati dómsins vart leitt til slíkra afleiðinga. Loks þykir vottorð sálfræðings styðja það að stúlkan hafi við atburðinn lent í lífsreynslu sem valdið hafi henni skaða og haft áhrif á persónuleika hennar. Þegar þessi atriði eru virt er það niðurstaða dómsins að leggja framburð stúlkunnar til grundvallar niðurstöðu, en framburður hennar þykir trúverðugur. Telur dómurinn með því sannað að ákærði hafi káfað innanklæða á brjóstum og bringu A. Við aðalmeðferð málsins gat A afmarkað betur í tíma hvenær atburðurinn átti sér stað og telur að það hafi verið frá í júní 2000 til haustsins 2002. Verður það lagt til grundvallar niðurstöðu en þá var stúlkan á aldursbilinu 10 til 12 ára. Verður ákærði samkvæmt þessu sakfelldur samkvæmt ákæru. Eru brotin rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. 2. tl. ákæru. Fimmtudaginn 31. maí 2007 mætti B á lögreglustöð og lagði fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot. Við það tilefni var tekin skýrsla af B þar sem hún greindi frá þeim atvikum að er hún hafi verið 11 eða 12 ára hafi hún verið í heimsókn á heimili ákærða og ömmusystur hennar að [...] í Reykjavík. Í sófa í stofu hafi ákærði káfað á baki, brjótum og maga hennar innanklæða, auk þess að hafa nuddað geirvörtur hennar og kynfæri innanklæða. Þá hafi hann farið með fingur upp í leggöng hennar og sett tungu sína í munn hennar. Lýsti hún við þetta tækifæri nánar einstökum atriðum tengdum atburðinum. Ákærði kvaðst einungis hafa séð B í eitt sinn en það hafi verið er hún hafi komið heim til ákærða ásamt sonardóttur ákærða, H. Hafi þær komið á heimili ákærða til að fá sér að borða. Á heimili ákærða hafi þær dvalið í 1 til 2 klukkustundir. Eiginkona ákærða, E, hafi verið heima á þessum tíma. Ekki kvaðst ákærði hafa snert stúlkuna kynferðislega. Ákærði kvaðst hafa legið hálf sofandi í sófa í stofu eftir næturvakt. Hafi stúlkurnar sest í sófann fyrir framan ákærða. Ákærði kvaðst hafa leitað til geðlæknis en hann hafi verið orðinn þunglyndur. Kvað hann aðra fjölskyldumeðlimi hafa borið ákærða sökum um kynferðisbrot. Ætti ákærði það til að klappa fólki og væri ekkert kynferðislegt fólgið í því. Ekki kvaðst ákærði hafa kynferðislega tilhneigingu gagnvart börnum eða unglingum né hafa svokallaða barnagirnd. B kvaðst hafa verið send í pössun að [...] í Reykjavík er hún hafi verið 11 ára gömul, en atburðurinn hafi verið í apríl 1994. Atburðinn tengi B við það að hann hafi átt sér stað fyrir fermingu systur hennar. Um hafi verið að ræða svokallaða pabbahelgi. Með B hafi verið frænka hennar H, en þær hafi báðar komið á heimilið með feðrum sínum. Á heimilinu hafi verið ákærði og E, sem B hafi hitt margoft áður. Eftir að hafa farið nokkuð um húsið hafi hún og H sest niður í stofu þar sem þær hafi ætlað að horfa á sjónvarpið. Hafi þær sest niður í gamlan sófa. Um leið hafi þær verið að leika sér að dúkkum. Ákærði hafi þá lagst niður fyrir aftan þær í sófanum. Hafi hann farið að hæla þeim og segja að þær væru sætar afastelpur. Síðan hafi hann byrjað að strjúka á þeim bakið. Í kjölfarið hafi hann farið inn undir peysuna hjá B og farið að strjúka henni um bakið, en hún hafi einungis verið í háskólabol en ekki nærbol. Þá hafi hún verið í svokölluðum leggingsbuxum. Hafi B verið litið yfir á H, sem litið hafi niður við það. Hafi hann hætt að strjúka H og farið að strjúka B um hægra brjóst, geirvörtur og maga. Hafi hún ,,frosið“ við það og ekkert hreyft sig. Síðan hafi hann farið með hendi ofan í nærbuxur B og ýtt fótum hennar í sundur. Þá hafi hann strokið kynfæri B og sett fingur inn í leggöng. Hafi hann nokkrum sinnum skipst á að strjúka kynfærin og setja fingur í leggöng. Hafi ákærði talað til B allan tímann og sagt að þetta ætti að vera leyndarmál þeirra. Þá hafi H skyndilega rokið upp og sagt að þær skyldu fara á klósettið og um leið tekið í hendi B. Ákærði hafi þá kippt að sér hendinni og staðið upp. Hafi hann spurt þær hvort þær ætluðu ekki að kyssa afa sinn bless og í því beygt sig niður, gripið um háls B og troðið tungu sinni upp í munn hennar. B hafi elt frænku sína inn á bað þar sem hún hafi læst hurðinni. Hafi B snúið sér að H og spurt af hverju ákærði hafi gert þetta og hafi hún sagt að þetta væri ,,bara afi“ og að B skyldi bíta saman tönnunum en það væri það sem H gerði alltaf. Faðir B hafi komið um hálfri klukkustundu síðar. Eftir að þau hafi verið komin út í bifreið hafi hún tjáð föður sínum hvað ákærði hafi gert. Einu viðbrögð sem B hafi fengið við það hafi verið að faðir hennar hafi sagt ,,oj gerði hann það“. Um viku síðar hafi verið orðnar slíkar hegðunarbreytingar hjá B að móðir hennar hafi gengið á hana með hvað væri að. Hafi B þá brotnað saman. Fjölskyldan hafi ,,sprungið í loft upp“ við þetta en fjölskyldan hafi skipst í tvennt vegna málsins. Fjölskylda ákærða hafi haldið fund um málið og tekið þá ákvörðun að halda því fram að málið væri allt uppspuni og B og móður hennar hótað ef málinu yrði haldið til streitu. B hafi lagst í þunglyndi og fengið miklar geðsveiflur. Hafi hún m.a. verið send á barna- og unglingageðdeild. Henni hafi fundist skilaboðin vera þau að líkami hennar væri fyrir gamla menn að nota. Síðar meir hafi hún leiðst út í vændi o.fl. Hafi henni verið nauðgað er hún var 17 ára. B kvaðst hafa ákveðið að kæra ákærða nú fyrir verknaðinn þegar hún hafi frétt að önnur stúlka hafi tekið sig til og kært ákærða fyrir atvik sem nokkuð væri um liðið síðan hafi átt sér stað. H kvaðst hafa búið á heimili ákærða að [...] fram að 9 ára aldri en eftir það komið oft á heimili hans og ömmu hennar. Eitt sinn hafi hún ásamt B komið á heimili ákærða. Ekki myndi hún hvort feður þeirra hafi verið með í för. Þær hafi þá sennilega verið um 12 ára að aldri. Ekki myndi hún hvað þær hafi verið að gera áður en þær hafi farið á [...]. Þá myndi hún ekki nákvæmlega hve lengi þær hafi staldrað við á [...]. Myndi hún að þær hafi eitthvað verið í eldhúsi og á klósettinu. Ekki gæti hún munað hvort þær tvær hafi setið í sófa í stofu og ekki vilja útiloka það. Kvaðst hún muna að B hafi spurt H hvort ákærði hafi einhverju sinni snert H. Einhverju síðar hafi faðir H sagt að ákærði hafi gert B eitthvað. Á þeim tíma hafi slitnað upp úr vinskap föður H og föður B, en þeir hafi verið góðir vinir fram að því. Kvaðst H hafa talið sig vera að verja ömmu sína síðar er gengið hafi verið á H með þessi atriði. Ákærði hafi snert brjóst H og káfað á hálsi hennar. Þannig hafi hlutirnir gengið frá því H myndi eftir sér. Hafi H fundist sem B hafi upplifað það sama á [...] umrætt sinn. I kvaðst muna eftir því að B hafi á árinu 1994 farið í heimsókn að [...] ásamt dóttur J, H. Á þeim tíma hafi I og J verið góðir vinir. Einhverju síðar hafi I sótt dóttur sína á [...] og hún sagt honum á leiðinni heim að henni fyndist ákærði vera skrýtinn karl. Hafi hún sagt að ákærði hafi reynt að setja tungu upp í munn hennar. Þá hafi hún sagt að H hafi tjáð henni að hægt væri að verjast þessu með því að bíta tönnunum saman. Þá kvaðst I telja að B hafi einnig sagt að ákærði hafi káfað á henni. Hafi I orðið reiður við þessa frásögn. Hafi hann greint móður B frá þessu og móðirin viljað leggja fram kæru. Einnig hafi hann hringt í J. Hafi J verið mjög brugðið en beðið um að ekki yrði lögð fram kæra á hendur ákærða þar sem móðir J væri veik. Hafi I orðið við þessu og ekki lagt fram kæru á hendur ákærða. Eftir þetta hafi slitnað upp úr vinskap I og J. K kvað dóttur sína, B, hafa tjáð sér að ákærði hafi gert henni eitthvað í heimsókn að [...] er B hafi verið 11 ára. Ekki hafi K vitað fyrr en síðar hve alvarlegir atburðirnir hafi verið. Á þessum tíma hafi B verið hjá föður sínum. Mikið hafi verið í gangi þá og B verið erfið. Hafi það orðið til þess að K hafi gengið á hana með hvað hafi gerst. Hafi B þá sagt að ákærði hafi gert eitthvað ljótt og með puttunum. Ekki hafi K viljað ganga frekar á B með hvað hafi gerst. K hafi hins vegar hringt í kunningjakonu sína og spurt hana ráða. Hafi kunningjakonan rætt við B í framhaldinu. B hafi fullyrt að hún hafi tjáð föður sínum frá atvikinu á leiðinni heim og að hún hafi sagt honum að ákærði hafi farið með putta inn í kynfæri hennar. Jafnframt að H hafi verið á staðnum sem hafi farið með B inn á klósett. Hafi K rætt málið við I og viljað leggja fram kæru. Hafi enginn í fjölskyldu ákærða viljað taka á málinu. K kvað dóttur sína hafa verið miður sín er hún hafi sagt frá atvikinu. Hafi dóttirin aldrei orðið söm eftir þetta. Hafi hún orðið mjög reiðigjörn, þunglynd og leitað í mat. Fyrir þetta atvik hafi stúlkan hins vegar alltaf verið meira og minna brosandi. Hafi hún farið með dóttur sína á Barna- og unglingageðdeild þar sem stúlkan hafi farið í viðtal. Það hafi verið mjög erfitt að ná til hennar. Samskipti á milli B og systkina hennar hafi orðið mjög slæm og upplausn orðið á heimilinu. Hafi K upplifað það þannig að dóttir hennar hafi fengið mikið ógeð á sjálfri sér. J kvaðst hafa verið vinur föður B, I. Einhverju sinni hafi B og H verið í pössun hjá foreldrum J að [...]. Hafi þær verið þar í 2 eða 3 klukkustundir. I hafi síðan komið og sótt dóttur sína. Það sama kvöld hafi I hringt og verið mikið niðri fyrir. Hafi hann sagt að ákærði hafi þuklað á B. Hafi J brugðið mjög við þetta og sagt að þetta gæti ekki verið. Hafi hann jafnframt beðið I um að fara ekki lengra með málið þar sem J vildi ræða málið við fjölskylduna. Þetta sama kvöld hafi J rætt við móður sína. Í framhaldi hafi móðir J rifist eitthvað við H, sem hafi sagt að hún myndi ekki hvað hafi gerst á þeim tíma sem hún hafi verið í pössun. Hafi H sennilega valið þann kostinn að segjast ekkert muna. J kvaðst í dag sannfærður um að þær sakir er B bæri á ákærða ættu við rök að styðjast. Allt hafi gengið út á að hlífa móður J. Hafi ákærði einnig brotið gegn fleiri stúlkum. J kvaðst ekki vera í neinu sambandi við föður sinn í dag, en hann hafi slitið á öll tengsl við hann fyrir um ári síðan. L kvaðst muna eftir umræðu um að B hafi átt að hafa orðið fyrir kynferðisbroti af hálfu ákærða. Kvaðst L aldrei hafa hitt B og því ekkert þekkja stúlkuna. Kvaðst L muna að B hafi borið sakir á ákærða, sem hún hafi síðar dregið til baka. Móðir L hafi orðið mjög reið er þessi mál hafi komið upp og verið rædd. Hafi hún fyrst frétt af máli A er kæra í því máli hafi verið lögð fram. L kvaðst vera í 8 systkina hópi. Væru tvö þau yngstu börn ákærða en ekki hin sex. Samskipti innan fjölskyldunnar væru ekki góð. Allir nema L og bróðir hennar sem byggi í [...] hafi snúið baki við ákærða. Ákærði væri orðin mjög ,,tættur“ í dag. Myndi hann atburði orðið mjög lítið. Þá væri móðir L, sem væri 77 ára í dag, þannig að hún ,,ruglaði mikið“. Gæti hún ekki verið ein. Ákærði sæi mikið um húshald á heimili hans og konu hans. Væri móðirin búin að vera sjúklingur í mörg ár. Tómas Zoëga geðlæknir staðfesti geðrannsókn á ákærða frá 26. september 2007 og fyrir liggur í gögnum málsins. Gerði hann grein fyrir einstökum atriðum í geðrannsókninni. Kvaðst Tómas hafa rætt við ákærða einu sinni. Þá hafi hann metið geðhagi ákærða einnig út frá öðrum gögnum er hann hafi haft aðgang að. Niðurstaða Tómasar hafi verið að ákærði hefði tilhneigingu til að leita á ungar stúlkur. Hafi hann greint ákærða með svokallaða barnagirnd. Væri hún fólgin í því að fullorðinn einstaklingur leitaði á börn fyrir kynþroska í kynferðislegum tilburðum. Hafi ákærði verið ófús að ræða þessi mál. Væri ekki ástæða til að efast um sakhæfi ákærða. Ákærði hafi flokkast undir einstakling með laka sjálfsmynd og aðstæðubundna kynhneigð. Anna Kristín Newton sálfræðingur staðfesti vottorð um hagi ákærða frá 1. júní 2007. Anna kvað aðdraganda þess að ákærði hafi komið til sín hafa verið að hann hafi farið til geðlæknis sem hafi beint honum til Önnu Kristínar. Hafi ákærði komið í tengslum við mál er til meðferðar hafi verið á hendur honum hjá lögreglu. Hafi honum verið ætlað að koma vegna óæskilegrar kynferðislegrar hegðunar. Hafi hann verið illa staddur, þunglyndur, með kvíða og sjálfsvígshugsanir. Hafi hún tekið hann í sjö viðtöl. Hafi hann ekki neitað kynferðislegri hegðun gagnvart brotaþolum en borið við minnisleysi. Hafi hann gert grein fyrir óeðlilegri kynhegðun. Í frásögn ákærða hafi komið fram að hann hafi orðið fyrir höfuðhöggi sem barn sem leitt hafi til þess að hann hafi lamast öðrum megin á líkama. Væri ákærði illa staddur félagslega og hafi hann átt veika eiginkonu er hann hafi þurft að annast. Ína Marteinsdóttir geðlæknir staðfesti læknisvottorð á dskj. nr. 7. Kvaðst hún hafa annast B, en B hafi komið í viðtöl til Ínu 1. júní og 22. júní 2007. Ástæða þess að B hafi komið í viðtöl hafi verið að móðir stúlkunnar hafi haft áhyggjur af dóttur sinni. Hafi dóttirin viljað leggja fram kæru í þessu máli en liðið mjög illa. Hafi hún lýsti því að hún hafi orðið fyrir kynferðislegri áreitni við 10 ára aldur. Hafi hún þá setið í stofu með vinkonu sinni er afi vinkonunnar hafi þuklað á kynfærum stúlkunnar. Hafi vinkonan ekki brugðist við. Væri B mjög döpur stúlka og með mikinn kvíða. Fram hafi komið að stúlkan hafi verið áberandi átakamikil sem ung stúlka. Reki hún hörmungasögu sína til þessa atviks með ákærða. Þá hafi B lýst kynferðisbroti er hún hafi orðið fyrir 17 ára gömul á [...]. Erfitt væri að meta áhrif þess brots, en það væri viss tilhneiging til staðar að ef einstaklingur yrði fyrir misnotkun einhverju sinni þá myndi hann lenda í öðru slíku tilviki síðar. Guðný Anna Arnþórsdóttir geðhjúkrunarfræðingur kvað B hafa leitað til sín í tvígang á árinu 2004. Guðný Anna hafi fengið mikið af fólki í meðferð til sín á þessum tíma. B hafi verið með sturlunareinkenni í kjölfar fæðingar barns. Hún hafi glímt við erfiðan uppvöxt þar sem hafi verið félagsvandi og afbrot í föðurfjölskyldu. Kvaðst Guðný muna eftir umræðu um kynferðislega misnotkun. Guðný hafi vísað B áfram, til sálfræðings og læknis í lyfjameðferð. Niðurstaða: Ákærði kveðst muna eftir tilviki þar sem B og H hafi komið á heimili ákærða og eiginkonu hans. Hafi stúlkurnar þá verið ungar að árum. Ákærði hafi hins vegar ekki framið kynferðisbrot gagnvart B. B hefur lýst þessu tilviki þannig að hún og H hafi setið í sófa í stofu er ákærði hafi lagst fyrir aftan þær tvær. Hafi hann tekið til við að strjúka á þeim bakið. Í framhaldi hafi hann strokið bak B innanklæða, maga og því næst hægra brjóst og geirvörtu. Eftir það hafi hann farið með hendi ofan í nærbuxur hennar, strokið henni um kynfærin og farið með fingur upp í leggöng hennar. Er B hafi staðið á fætur hafi hann sett tungu sína í munn hennar. Við mat á niðurstöðu er til þess að líta að B greinir frá atviki sem tengist raunverulegum atburðum. Bera hún og H um tilvik þar sem þær hafi farið ungar á heimili ákærða. Sækir framburður B einnig stoð í framburð föður hennar og föður H, sem báðir bera um þetta tilvik. Þá hefur faðir B staðfest þann framburð stúlkunnar að hún hafi greint sér frá tilvikinu á leið frá heimili ákærða. Móðir B hefur greint frá því að þetta atvik hafi borist til hennar vitundar nokkru eftir atburðinn er hún hafi gengið á dóttur sína vegna hegðunarbreytinga. Einnig liggur fyrir að mál þetta var rætt innan fjölskyldu ákærða á sínum tíma þar sem B bar ákærða sökum um kynferðisbrot. Þá bar H að B hafi í heimsókninni spurt hana að því hvort ákærði hafi einhvern tíma snert hana. Öll þessi umgjörð styrkir mjög það að B sé að bera sannleikanum samkvæmt, en stúlkan var trúverðug í framburði sínum fyrir dóminum. Þá ber vitnisburður Ínu Marteinsdóttur geðlæknis vitni um að stúlkan hafi upplifað atburði á þessum tíma sem valdið hafi henni mikilli vanlíðan. Þegar gögn þessi eru virt í heild sinni þykir dóminum rétt að leggja stöðugan framburð B til grundvallar niðurstöðu málsins. Með því er sannað að ákærði hafi framið það brot sem lýst er í þessum hluta ákæru. Er brotið rétt heimfært til refsiákvæða í ákærunni. Ákærði er fæddur í [...] 1934. Hann hefur ekki áður gerst sekur um refsivert brot svo kunnugt sé. Brot ákærða eru alvarleg, en hann hefur verið sakfelldur fyrir kynferðisbrot gagnvart tveim ungum stúlkum. Eru brotin trúnaðarbrot, en þau hafa beinst að stúlkum er honum var beint og óbeint treyst fyrir þegar þær voru litlar. Með hliðsjón af þessu og með vísan til 1. og 7. tl. 1. mgr. 70. gr. og 77. gr. laga nr. 19/1940 er refsing ákærða ákveðin fangelsi í 2 ár. Með hliðsjón af gildi refsinga í brotum sem þessum og eðli brotanna þykir ekki fært að skilorðsbinda refsingu ákærða að nein leyti þó svo hann sé nú 73 ára að aldri. Réttargæslumaður hefur krafist skaðabóta fyrir hönd brotaþolanna. Krafa A hefur verið rökstudd þannig að atvikið hafi haft í för með sér miklar og afdrifaríkar afleiðingar. Brotið hafi átt sér stað þegar stúlkan hafi verið barn að aldri og í fjölskyldutengslum við ákærða. Stúlkan hafi skýrt svo frá að atvikið hafi leitt til margvíslegra erfiðleika í lífi hennar, en hún hafi m.a. vantreyst karlmönnum og átt í erfiðleikum með að mynda heilbrigð og eðlileg tengsl við karlmenn. Brotið hafi haft í för með sér neikvæð áhrif á geðheilsu og félagslega aðlögun stúlkunnar og dregið úr sjálfstrausti hennar. Hafi hún reynt að gleyma atburðinum en þrátt fyrir það rifjist hann reglulega upp og valdi henni óróleika og kvíða. Í skýrslu Margrétar K. Magnúsdóttur sálfræðings kemur fram að viðtöl og sjálfsmatskvarði leiði í ljós margvísleg einkenni sem oft megi sjá hjá þolendum kynferðisbrota, eins og þunglyndi og kvíða, einbeitingarerfiðleika, áhugaleysi og lágt sjálfsmat. Ætla megi að hið ætlaða kynferðisbrot hafi valdið A töluverðum skaða og hafi haft veruleg áhrif á persónuleika hennar, félagsmótun og lífssýn. Með vísan til alvarleika háttsemi ákærða var brot hans til þess fallið að valda A miska. Með vísan til þess er hér að framan greinir eru bætur til hennar hæfilega ákveðnar 500.000 krónur. Ber sú fjárhæð vexti með þeim hætti er í dómsorði greinir. Er í því efni miðað við að brotið hafi verið framið í síðasta lagi haustið 2002. Krafa B hefur verið rökstudd með þeim hætti að atvikið hafi haft miklar og afdrifaríkar afleiðingar í för með sér. Það hafi átt sér stað þegar stúlkan hafi verið barn að aldri og á meðan faðir stúlkunnar hafi falið ákærða umsjá hennar. Atburðurinn hafi jafnframt sótt á stúlkuna og truflað líf hennar með ýmsum hætti. Sjálf hafi hún skýrt svo frá að margvíslega erfiðleika í lífi hennar, m.a. neyslu vímuefna og þunglyndi sé að rekja til atviksins. Þá hafi atvikið leitt til þess að mat hennar á væntumþykju og ástúð hafi brenglast og hafi hún átt í erfiðleikum með að mynda heilbrigð og eðlileg tengsl við karlmenn. Þá hafi brotið haft í för með sér áhrif á geðheilsu og félagslega aðlögun stúlkunnar og dregið úr sjálfstrausti hennar. Hún hafi reynt að gleyma atburðinum en þrátt fyrir það rifjist hann reglulega upp fyrir henni og valdi henni óróleika og kvíða. Í vætti Ínu Marteinsdóttir geðlæknis kom fram að B væri mjög döpur stúlka og með mikinn kvíða. Fram hafi komið að stúlkan hafi verið áberandi átakamikil sem ung stúlka. Reki hún hörmungasögu sína til þessa atviks með ákærða. Erfitt væri að meta áhrif síðara kynferðisbrots, en það væri viss tilhneiging til staðar að ef einstaklingur yrði fyrir misnotkun einhverju sinni þá myndi hann lenda í öðru slíku tilviki síðar. Þó svo B búi við aðra röskun í lífi sínu hefur brot ákærða gagnvart henni vissulega verið til þess fallið að valda henni miska. Eru bætur hæfilega ákveðnar 700.000 krónur. Ber sú fjárhæð vexti með þeim hætti er í dómsorði greinir. Mál þetta var höfðað við útgáfu ákæru 21. desember 2007 og eru vextir, sem féllu eftir atvikum á kröfur brotaþola fyrir 21. desember 2003, því fyrndir, sbr. 2. tölulið 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, en ákærði hefur m.a. haldið fram vörnum á grundvelli fyrningar. Ákærði greiði sakarkostnað samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti ríkissaksóknara. Þá greiði ákærði ferðakostnað vitna að heildarfjárhæð 34.528 krónur. Loks greiði ákærði málsvarnarlaun skipaðs verjanda og laun réttargæslumanns brotaþola, hvorutveggja að teknu tilliti til virðisaukaskatts, svo sem í dómsorði greinir. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Huldu Elsu Björgvinsdóttur aðstoðarsaksóknara. Héraðsdómararnir Símon Sigvaldason, Pétur Guðgeirsson og Sigrún Guðmundsdóttir kváðu upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, X, sæti fangelsi í tvö ár. Ákærði greiði A, 500.000 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. desember 2003 til 29. júlí 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði B, 700.000 krónur í skaðabætur, ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. desember 2003 til 29. júlí 2007, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 1.292.346 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Guðrúnar Sesselju Arnardóttur héraðsdómslögmanns, 565.230 krónur og þóknun til réttargæslumanns brotaþolanna Ásu Ólafsdóttur hæstaréttarlögmanns, 227.088 krónur.
|
Mál nr. 464/2015
|
Ærumeiðingar Tjáningarfrelsi
|
Í málinu krafðist V ómerkingar tiltekinna ummæla sem B hafði, sem formaður Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur, dreift á fjölprentuðu blaði til félagsmanna á aðalfundi félagsins og vörðuðu störf V sem gjaldkera þess. Þá gerði hann kröfu um að B yrði gert að greiða sér miskabætur vegna ummælanna og kosta birtingu dómsins. Talið var að á B hefði hvílt sú skylda sem formanni félagsins að hafa eftirlit með starfsemi þess og upplýsa félagsmenn um fjárreiður félagsins og hugsanleg brot eða mistök í starfsemi þess. Fallist var á með B að ummælin hefðu verið byggð á bréfum löggilts endurskoðanda félagsins og gögnum úr bókhaldi þess, auk þess sem þau hefðu verið í meginatriðum sönn. Engu breytti um það þótt V hefði haldið því fram að laun, sem bókhald félagsins og upplýsingar til skattyfirvalda hefðu borið með sér að greidd hefðu verið eiginkonu hans og bróður og B hafði vísað til, hefðu í raun verið hluti af launum sem V taldi sig hafa átt rétt á fyrir störf sín sem gjaldkeri félagsins. Var B sýknaður af kröfum V.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, EiríkurTómasson og Greta Baldursdóttir.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 14. júlí 2015. Hann krefst þess aðnánar tiltekin ummæli, sem stefndi dreifði á fjölprentuðu blaði til félagsmannaá aðalfundi Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur 29. desember 2013, verðidæmd dauð og ómerk. Jafnframt gerir hann kröfu til þess að stefnda verði gertað greiða sér 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu „frá dómsuppsögu“ til greiðsludags til aðstanda straum af kostnaði við að birta dómsorð og forsendur dómsins í nánar greindumfjölmiðlum. Þá krefst hann þess að stefnda verði gert að greiða sér 1.000.000krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 29.desember 2013 til 19. apríl 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömulaga frá þeim degi til greiðsludags. Loks krefst áfrýjandi málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms, en til vara að fjárkröfuráfrýjanda verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í hinum áfrýjaða dómi er rakið að þau ummæli stefnda, sem hann lét frásér fara sem formaður Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur og málsóknáfrýjanda beinist að, voru byggð á bréfum löggilts endurskoðanda félagsins 23.nóvember og 28. desember 2012 og gögnum úr bókhaldi þess. Þótt ekki verði taliðsannað, öfugt við það sem segir í héraðsdómi, að bróðir áfrýjanda hafi hlotiðnámsstyrk frá Starfsmenntun sjómanna, Sjómennt, án þess að hafa átt rétt ástyrknum samkvæmt starfsreglum sjóðsins kom þetta ekki fram í ummælum stefnda.Svo sem gerð er grein fyrir í hinum áfrýjaða dómi var leitt í ljós við meðferðmálsins í héraði að ummælin voru í meginatriðum sönn. Engu breytir um það þóttáfrýjandi haldi því fram að laun, sem bókhald félagsins og upplýsingar tilskattyfirvalda báru með sér að greidd hafi verið eiginkonu hans og bróður ogstefndi vísaði til, hafi í raun verið hluti af launum sem áfrýjandi telur sighafa átt rétt á fyrir störf sín sem gjaldkeri félagsins.Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verðurhann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Viðar Geirsson, greiði stefnda, Birgi Mar Guðfinnssyni,750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjaness 20. apríl 2015Mál þetta, sem tekið var til dóms12. mars sl., er höfðað með birtingu stefnu 16. maí 2014.Stefnandi er Viðar Geirsson, kt. [...],Fornuvör 12, Grindavík.Stefndi er Birgir MarGuðfinnsson, kt. [...], Ásabraut 14, Grindavík.Dómkröfur stefnanda eftirfarandi:. Að eftirfarandi ummæli, semstefndi dreifði á fjölprentuðu blaði til félagsmanna á aðalfundi Sjómanna ogvélstjórafélags Grindavíkur þann 29. desember 2013, verði dæmd dauð og ómerk:a. „Svo haft sé beint eftirendurskoðanda félagsins, „það er með öðrum orðum verið að kaupa hluti og færaaf bankareikningi félagsins án þess að nokkur viti hvað er verið að kaupa eðahvort það tengist starfsemi félagsins.“b. „Báðir þessi aðilar þáðu háastyrki úr hinum ýmsu sjóðum félagsins á árinu. Nema þessar upphæðir verulegumfjármunum og geta einstakir styrkir verið mjög háir. Eiginkona gjaldkera þáðim.a. kr. 150.000 sjúkradagpeninga á árinu 2012 og bróðir hansendurmenntunarstyrk að fjárhæð kr. 60.000, bæði án þess að vinna fyrir félagið!“c. „Einnig fengu þau duglegagreitt fyrir fundarsetu á vegum félagsins en þau sitja hvergi í sjóðum á vegumfélagsins.“2. Þá krefst stefnandi þess aðstefndi verði dæmdur til að greiða honum 500.000 krónur til að standa straum afkostnaði við að að birta dómsorð og forsendur dómsins á vefsvæðinu kvotinn.is,dv.is, ruv.is og í Fréttablaðinu, auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganr. 38/2001 frá dómsuppsögu til greiðsludags.3. Jafnframt krefst stefnandimiskabóta úr hendi stefnda að fjárhæð 1.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 8.gr. laga nr. 38/2001 frá 29. desember 2013 til 19. apríl 2014, en meðdráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags.4. Loks krefst stefnandimálskostnaðar að mati dómsins og að við ákvörðun málskostnaður verði tekið miðaf því að stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur aðili.II.Málsatvik eru þau að stefnandistarfaði sem gjaldkeri Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur frá árinu 2000þar til hann lét af störfum um miðjan janúar 2014. Eins og nafn félagsins bermeð sér er það hagsmunafélag sjómanna og vélstjóra í Grindavík þar semsjávarútvegur er burðarás atvinnulífsins.Á aðalfundi félagsins 28.desember 2012, sem mun hafa verið nokkur átakafundur, var stefndi kjörinnformaður félagsins og þá var stefnandi endurkjörinn gjaldkeri. Að sögn stefndamætti honum nokkur mótbyr frá öðrum stjórnarmönnum, þ.á m. stefnanda, eftir aðhann tók við sem formaður félagsins. Kveður hann stefnanda einan hafa haftaðgang að bankareikningum félagsins allt frá árinu 2000 og hafi hann í fyrstuneitað stefnda um aðgang að þeim og skrifstofum félagsins.Stefnandi kveðst hins vegar hafalagt sig allan fram við að halda góðu sambandi við stefnda og reynt eftirfremsta megni að verða við óskum hans. Hafi honum m.a. verið veittur aðgangurað heimabanka félagsins og bókhaldskerfi þess.Með bréfi 23. nóvember 2012 senduendurskoðendur félagsins ábendingar og tilmæli til félagsins vegnaendurskoðunar rekstrarársins 1. nóvember 2010 til 31. október 2011, en íbréfinu komu fram annars vegar athugasemdir við uppsetningu ársreiknings í fimmtöluliðum og hins vegar að því er varðar innra eftirlit í tveimur töluliðum.Hvað síðara atriðið varðaði sagði þar í fyrsta lagi að innra eftirlit væriófullnægjandi þar sem varsla fjármuna, samþykktir og bókhald væri að einhverjuleyti á sömu hendi hjá félaginu. Í öðru lagi hefði við endurskoðun komið upp íeinhverjum tilvikum að kostnaður væri færður til gjalda aðeins eftirbankagreiðslu en ekki undirliggjandi reikningi. Þá væru einhverjar gjaldfærslureftir reikningum, en án skýringar og samþykktar á kostnaði. Svipaðar ábendingarog tilmæli koma fram í bréfi endurskoðendanna til félagsins vegnarekstrarársins 1. nóvember 2011 til 21. október 2012.Félagsmenn munu ekki hafa veriðupplýstir um þessar athugasemdir endurskoðendanna og olli það talsverðri ólguinnan félagsins þegar það varð ljóst. Í kjölfarið kröfðust félagsmenn þess aðhaldinn yrði félagsfundur til að fjalla um athugasemdir og ábendingarendurskoðendanna og var sá fundur haldinn 20. janúar 2013. Á honum gekkststefnandi m.a. við því að hafa í tvö til þrjú skipti greitt fjölskyldumeðlimumlaun í sinn stað til að komast hjá greiðslu skatta. Fundinn sátu endurskoðendurfélagsins og þrátt fyrir þær misfellur sem stefnandi upplýsti um lýstu þeirþeirri skoðun sinni á fundinum að bókhald félagsins væri í lagi og að ekkertsaknæmt hefði átt sér stað. Stefndi kveður það hafa vakið furðu sína og fleirifélagsmanna í ljósi þeirra upplýsinga sem legið hafi fyrir og kveðst stefndihafa haft á tilfinningunni að þagga ætti niður óþægileg mál tengd fjárreiðumfélagsins. Hafi samstarf innan stjórnar verið stirt vegna þessa.Stefndi kveðst hafa gert stuttaathugun á launamálum félagsins árið 2012 og hafi þá komið í ljós aðlaunagreiðslur félagsins væru ekki í samræmi við launaskrá félagsins, m.a. hafieiginkona og bróðir stefnanda fengið greidd laun án þess að vera á launaskráfélagsins. Stefndi kveður aðra stjórnarmenn félagsins ekki hafa haft vitneskjuum þetta frekar en stefndi og hafi greiðslurnar verið mun fleiri og hærri enstefnandi hafði áður gengist við. Ranglega sé haldið fram í stefnu að þessarráðstafanir hafi verið gerðar í samráði við aðra stjórnarmenn og bókarafélagsins.Næsti aðalfundur félagsins varhaldinn 29. desember 2013 og munu yfir 80 félagsmenn hafa sótt hann. Lá þarframmi samantekt stefnda á þeim athugasemdum sem endurskoðendur höfðu gert viðfjárreiður félagsins sem og því hvað athugun hans á launamálum félagsins hafðileitt í ljós.Stefnandi kveður að upplýsingarþessar hafi að mestu leyti verið rangar, en tilgangur samantektarinnar hafifyrst og fremst verið sá að gera gjaldkerastörf hans hjá félaginu tortryggilegog koma þannig höggi á hann. Kveðst stefnandi einnig hafa heimildir fyrir þvíað samantektinni hafi verið komið til ritstjóra vefsíðunnar kvotinn.is, enjafnframt hafi verið birt atriði úr samantektinni á vefsíðunum dv.is, ruv.is ogí Fréttablaðinu.Stefndi kveðst hins vegar áfundinum hafa upplýst félagsmenn um þær athugasemdir sem hann hefði að gera viðfjárreiður félagsins, m.a. um greiðslur til eiginkonu og bróður gjaldkera, þ.e.launagreiðslur, styrkgreiðslur úr hinum ýmsu sjóðum félagsins, auk greiðslnafyrir fundarsetu. Mikill hiti hafi skapast hjá félagsmönnum sem hafi krafistfrekari skýringa á þessu.Á stjórnarfundi 17. janúar 2014 óskaðistefnandi eftir því að láta af störfum sem gjaldkeri á meðan skoðun á málefnumhans færi fram. Í framhaldinu ákvað stjórn félagsins að fá utanaðkomandi ogóháðan endurskoðanda til að gera úttekt á fjárreiðum félagsins og voruLöggiltir endurskoðendur ehf. fengnir til verksins.Stefnandi kveðst hafa reynt aðleiðrétta þær rangfærslur sem settar hafi verið fram í áðurgreindu bréfistefnda en lítið orðið ágengt. Kveður hann stefnda hafa dreift samantektinni íþeim tilgangi að bola honum úr stjórn félagsins. Kveðst stefnandi hafa látiðundan þrýstingi og sagt tímabundið af sér sem gjaldkeri meðan mál hans væru ískoðun. Á þeim tíma hafi hann þegar verið búinn að viðurkenna að hafa greittlaun til konu sinnar og bróður þrátt fyrir að þau hafi ekki starfað hjáSjómanna- og vélstjórafélagi Grindavíkur. Ráðstöfun þessi hafi verið gerð meðvitneskju bókara og annarra stjórnarmanna og hafi hún ekki kostað félagiðnokkuð umfram þau laun sem stefnandi hafi persónulega átt rétt á sem gjaldkerihjá félaginu.Stefnandi kveðst hafa sentstefnda skeyti 17. mars 2014 sem birt hafi verið stefnda 19. sama mánaðar. Hafiþar verið skorað á stefnda að biðjast afsökunar á þeim rangfærslum um störfstefnanda sem finna mætti í umræddu bréfi. Ekki hafi borist viðbrögð við þessuskeyti. Hafi stefnanda því verið nauðugur sá kostur að höfða þetta mál meðbirtingu stefnu í maí 2014.Hinn 2. júní 2014 sendi stefnandistjórn félagsins bréf þar sem hann tilkynnti að hann teldi enga ástæðu til aðhalda sig lengur til hlés þar sem ásakanir sem á hann hefðu verið bornar hefðureynst tilhæfulausar með öllu. Krafðist hann þess að vera boðaður á næstastjórnarfund í félaginu og fá aðgang að bókhaldi og reikningum félagsins svo aðhann gæti sinnt starfi sínu sem réttkjörinn gjaldkeri félagsins. Að lokinni umbeðinni úttekt áfjárreiðum félagsins skiluðu Löggiltir endurskoðendur ehf. skýrslu sinni tilstjórnar 18. júní 2014. Í niðurstöðu skýrslunnar kemur m.a. fram að við athuguná launagreiðslum félagsins hafi komið í ljós að aðilar sem ekki hafi starfaðhjá félaginu, en tengdust stefnanda, hafi þegið launagreiðslur að því ervirtist án vinnuframlags. Kom einnig fram að styrkveitingar félagsins væru ekkií samræmi við þau mörk sem félagið hefði setti sér. Hefði komið fyrir í nokkrumtilfellum að styrkveitingar til aðila sem ekki greiddu í styrktarsjóðifélagsins næmu háum fjárhæðum sem væri brot á lögum félagsins og lögum ASÍ.Stefndi kveður að þótt það hafiekki komið fram í fyrstu athugasemdum hans við fjárreiður félagsins sé rétt aðgeta þess að nú liggi fyrir að fleiri aðilar tengdir stefnanda, þ.e. dóttirhans og tengdasonur, hafi fengið greiddar umtalsverðar fjárhæðir úr félaginu ánþess að eiga rétt á þeim. Skýrsla Löggiltra endurskoðendaehf. var lögð fyrir stjórn félagsins og var fjallað um hana á stjórnarfundi ífélaginu 18. júní 2014. Með hliðsjón af skýrslunni og niðurstöðum hennar ákvaðstjórn félagsins á sama fundi að segja upp ráðningarsamningi stefnanda semgjaldkera félagsins. Var honum jafnframt vikið úr félaginu vegna brota á lögumþess. Mun stefndi hafa vikið af fundi þegar ákvörðun var tekin um brottreksturstefnanda.Fyrir liggur aðskattrannsóknarstjóri ríkisins hefur tekið málefni og fjárreiður félagsins tilskoðunar og er málið til meðferðar hjá stofnuninni. Hefur embættið m.a. óskaðeftir upplýsingum um launagreiðslur félagsins. Þá hefur ríkisskattstjóri hafttil skoðunar ýmis atriði í ársreikningum félagsins, m.a. greiðslur úr styrktar-og sjúkrasjóðum félagsins, og eru málefni félagsins þar til meðferðar.Báðirmálsaðilar komu fyrir dóminn og gáfu aðilaskýrslu. Þá komu fyrir dóminn semvitni, Árni Snæbjörnsson, Sesselja Unnur Vilhjálmsdóttir, Þórarinn Sigvaldason,Hjörtur Gíslason, Kári Ölversson og Ómar Davíðsson.III.Af hálfustefnanda er á því byggt að áðurgreind ummæli í a-c lið í 1. tölulið dómkrafnahans, séu ærumeiðandi í skilningi XXV. kafla almennra hegningarlaga. Kröfuliður1.a.Stefnandikveður ummælin í a-lið sett fram eins og þau séu höfð beint eftir endurskoðandafélagsins sem þó sé ekki rétt. Þótt stefnandi sé ekki nafngreindur í bréfinumegi ljóst vera að þær ásakanir sem finna megi í bréfinu beinist að honum semgjaldkera félagsins. Stefnandi kveðst hafa lagt fram þrjú bréf frá fyrrgreindumendurskoðanda þar sem þessi ummæli sé ekki að finna og geri stefnandi sér ekkigrein fyrir hvar og hvenær endurskoðandinn eigi að hafa sagt eða skrifað umræddorð. Ummælin séu mjög meiðandifyrir stefnanda þar sem heilindi hans sem gjaldkera félagsins séu þar dregin íefa og sterklega sé gefið í skyn að endurskoðandi telji að eitthvað vafasamthafi átt sér stað í bókhaldi og fjármálum félagsins. Svo hafi hins vegar ekkiverið. Endurskoðandinn hafi aftur á móti komið með ábendingar í bréfum sínum oghafi verið farið eftir þeim eins og fram komi í bréfi endurskoðandans ídesember 2013. Hafi þetta legið fyrir á fundi, sem haldinn hafi verið 29.desember 2013, en stefndi hafi kosið að geta þess ekki í bréfi sínu. Sé því umvísvitandi og ámælisverðar rangfærslur að ræða sem séu ærumeiðandi og með þeimhafi verið vegið að virðingu stefnanda. Hafi þær verið settar fram af stefnda áfjölmennum fundi og dreift til fjölmiðla gegn betri vitund og varði það við234. gr., 235. gr. og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Beri því aðdæma umrædd ummæli dauð og ómerk og bæta stefnanda þann miska sem hann hefurorðið fyrir vegna þessa.Kröfuliður1.b.Stefnandikveður að með ummælum í b-lið hafi stefndi fullyrt að eiginkona stefnanda ogbróðir hans hafi þegið háar fjárhæðir úr sjóðum félagsins. Sé þar væntanlegaátt við sjóði Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur. Þessar fullyrðingar séualrangar og verulega ærumeiðandi fyrir stefnanda sem starfað hafi af heilindumfyrir félagið um árabil, enda hefði slík misnotkun stefnanda á aðstöðu sinnigeta varðað fangelsisrefsingu samkvæmt almennum hegningarlögum. Hið rétta sé aðeiginkona stefnanda hafi engan styrk hlotið úr sjúkrasjóði félagsins og bróðirstefnanda hafi engan endurmenntunarstyrk hlotið úr sjóðum félagsins. Hann hafihins vegar hlotið styrk frá Sjómennt sem hann hafi átt rétt á. Stefnda hefðiverið í lófa lagið að fá réttar upplýsingar frá bókara eða endurskoðandafélagsins en hann hafi af einhverjum ástæðum kosið að leita ekki eftir þeimupplýsingum og enn síður að leita upplýsinga frá stefnanda sjálfum. Stefnandikveðst hafa lagt fram starfsreglur Sjómenntar sem sýni að styrkir þaðan séuekki í beinum tengslum við Sjómanna- og vélstjórafélag Grindavíkur. Sé því umvísvitandi og ámælisverðar rangfærslur að ræða sem séu ærumeiðandi og með þeimsé vegið að virðingu stefnanda. Hafi þær verið settar fram af stefnda áfjölmennum fundi og dreift til fjölmiðla gegn betri vitund og varði það við234. gr., 235. gr. og 236. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Beri því að dæma umrædd ummæli dauð og ómerk og bætastefnanda þann miska sem hann hafi orðið fyrir vegna þessa.Kröfuliður1.c.Stefnandikveður ummæli þau sem fram komi í c-lið fyrsta töluliðar vera verulegaærumeiðandi fyrir stefnanda, enda sé þar haldið fram að eiginkona og bróðirstefnanda hafi fengið greitt aukalega fyrir fundarsetu á vegum félagsins. Þettasé einfaldlega rangt, en að framan hafi verið rakið hvernig háttað hafi veriðgreiðslum til eiginkonu hans og bróður. Stefnandi hafi gert fullkomlega greinfyrir því að umræddar greiðslur hafi ekki að neinu leyti verið umfram þærgreiðslur sem hann hafi átt sjálfur rétt á sem gjaldkeri félagsins. Stefndihafi engu að síður reynt að gera greiðslur til þeirra tortryggilegar í bréfinuog hafi ekki leiðrétt rangfærslur sem þar komi fram. Sé því um vísvitandi ogámælisverðar rangfærslur að ræða sem séu ærumeiðandi og með þeim sé vegið aðvirðingu stefnanda. Hafi þær verið settar fram af stefnda á fjölmennum fundi ogdreift til fjölmiðla gegn betri vitund og varði það við 234. gr., 235. gr. og236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Beri því að dæma umrædd ummælidauð og ómerk og bæta stefnanda þann miska sem hann hafi orðið fyrir vegnaþessa.Með vísantil tilvitnaðra ákvæða beri að ómerkja ummæli í a-c-lið 1. töluliðar dómkrafnastefnanda með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940,enda séu ummæli stefnda ekki á rökum reist, auk þess að vera ærumeiðandi fyrirstefnanda. Séu þau til þess fallin að sverta ímynd stefnanda, vega að virðinguhans og skapa hjá honum vanlíðan og óöryggi. Hafi hann því mikla hagsmuni afþví að fá ummælin dæmd dauð og ómerk.Stefnandikveður miskabótakröfu sína byggjast á b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993, enda beri stefndi ábyrgð á ólögmætri meingerð gegn stefnanda ískilningi ákvæðisins. Séu skilyrði ákvæðisins um ólögmæti og saknæmi uppfyllt,enda hafi áðurgreind ummæli fengið mjög á stefnanda andlega. Við mat áfjárhæð miskabóta verði að líta til þess að stefnandi hafi um langt skeiðstarfað sem gjaldkeri Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur og með þeimósannindum sem stefndi hafi dreift á félagsfundi í félaginu og til fjölmiðlahafi hann vegið verulega að mannorði og æru stefnanda, að því er virðist í þeimeina tilgangi að koma höggi á stefnanda og bola honum úr stjórn félagsins. Séufullyrðingar hans í framangreindu bréfi rætnar að þessu leyti og kveðststefnandi vísa til grunnraka 234. gr., 235. gr. og 236. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940.Hvaðlagarök varðar kveðst stefnandi vísa til grundvallarreglna VII.stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, einkum 71. gr. um friðhelgi, ákvæða XXV. kaflaalmennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 234. gr., 235. gr., 236. gr. og 241.gr. þeirra. Þá kveðst stefnandi vísa til almennra reglna skaðabótaréttar ogb-liðar 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 hvað varðar miskabætur. Stefnandikveður kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styðjast við ákvörðunSeðlabanka Íslands á hverjum tíma um grunn dráttarvaxta og vanefndaálags, sbr.8. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, með síðaribreytingum. Krafan um málskostnað styðjist við 130. gr. laga og 131. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi varnarþing vísar stefnandi til 32.gr. laga nr. 91/1991.IV.Stefndikveðst hafna því að hafa gerst sekur um ærumeiðandi ummæli í garð stefnanda. Stefnandiberi sönnunarbyrði fyrir því að ummælin séu ærumeiðandi fyrir hann og að meðþeim hafi verið að honum vegið. Kveðst stefndi telja það með öllu ósannað.Stefndikveðst byggja kröfu sína um sýknu á því að þeim ummælum, sem krafist séómerkingar á, hafi ekki verið beint að persónu stefnanda og að með þeim hafiekki verið vegið að æru stefnanda. Athugasemdir sem stefndi hafi lagt fram áaðalfundi félagsins séu athugasemdir hans sem formanns við fjárreiður félagsinssem beint hafi verið til félagsmanna. Kveðst stefndi taka fram og árétta aðhann hafi ekki dreift athugasemdunum til fjölmiðla eins og byggt sé á í stefnuog kveðst hann ekki hafa samþykkt birtingu þeirra þar heldur þvert á mótineitað að tjá sig um málið þegar til hans hafi verið leitað. Beri hann því ekkiábyrgð á umfjöllun fjölmiðla um málið þar sem þeir beri sjálfstæða ábyrgð ábirtu efni lögum samkvæmt.Stefndikveður að frá því að hann hafi tekið við formennsku hafi hann beitt sér fyrirgagnsæi í starfsemi félagsins og að hagsmunir þess og félagsmanna væru hafðir ífyrirrúmi. Að auki hafi sú skylda hvílt á stefnda að hafa eftirlit meðstarfsemi félagsins og hafi félagsmenn átt skýlausan rétt á að fá upplýsingarum fjárreiður félagsins á aðalfundi þess, enda ótækt með öllu að líta fram hjáslíkum atriðum eða þagga niður. Stefndibendir á að í athugasemdum hans við fjárreiður félagsins hafi stefnandi hvergiverið nefndur á nafn. Að mati stefnda sé augljóst af lestri athugasemdanna aðþær hafi beinst að fjárreiðum félagsins en ekki að persónu stefnanda, enda sétilefni þeirra athugasemdir endurskoðenda félagsins. Stefndi hefði veriðgjaldkeri um árabil og sjálfur skapað tortryggni á störf sín fyrir félagið meðþví að greiða eiginkonu sinni og bróður laun sem þau hafi ekki átt rétt á.Síðar hafi reyndar komið í ljós að málið var umfangsmeira en stefnandi hafðiupphaflega gengist við. Stefndi kveður aðalfund félagsins vera vettvang tilumræðna um fjármál félagsins, enda stuðli það að gagnsæi og aðhaldi í rekstriþess. Athugasemdir stefnda við fjárreiður félagsins hafi verið réttmætar og árökum reistar líkt og fram komi í úttekt endurskoðanda.Kröfuliður1.a.Stefndibendir á að í ummælum í kröfulið 1.a í stefnu málsins sé stefnandi hverginefndur á nafn, ekki frekar en annars staðar í athugasemdum stefnda. Ummælunumhafi því ekki verið beint að persónu stefnanda líkt og stefnandi virðist túlkaþau. Stefndi hafi sett ummælin fram á mannamáli fyrir félagsmenn, en líkt ogfram komi í bréfi endurskoðenda 23. nóvember 2012 til félagsins séu þau að ölluleyti efnislega samhljóða þeim athugasemdum sem endurskoðendur félagsins hafigert í 1. tölulið um innra eftirlit félagsins í bréfinu. Þar komi m.a. frameftirfarandi athugasemd:„Viðendurskoðun kom upp í einhverjum tilvikum að kostnaður sé færður til gjaldaaðeins eftir bankagreiðslu en ekki undirliggjandi reikningi. Á þetta bæði viðum greiðslur til fyrirtækja og einstaklinga sem fá greiðslur m.a. vegna akstursog ferðakostnaðar. Engar skýringar voru á greiðslu og engin sérstök samþykktfyrir kostnaði eða greiðslu. Því til viðbótar voru einhverjar gjaldfærslureftir reikningum en engin skýring eða samþykkt á kostnaði, m.a. stórgjaldfærsla á gjafabréfum sem ekki var sérstök skýring á. Við bendum ámikilvægi þess að fylgiskjöl endurspegli þann kostnað sem verið er að færa ogenn mikilvægar að samþykki liggi fyrir skilgreindum kostnaði ef enginnreikningur liggur að baki bankagreiðslu.“Kveðststefndi jafnframt benda á að endurskoðendur félagsins hafi gert athugasemd afsama meiði í bréfi til félagsins 28. desember 2012 vegna endurskoðunarrekstrarársins 1. nóvember 2011 til 31. október 2012. Að matistefnda sé því ljóst að athugasemdir hans hafi verið réttmætar og í fullusamræmi við athugasemdir endurskoðenda. Hafi þær beinst að fjárreiðum félagsinsen ekki persónu stefnanda. Stefnandi hafi þurft sem gjaldkeri að taka réttmætrigagnrýni á fjárreiður félagsins sem byggst hafi á tilmælum og athugasemdumendurskoðenda félagsins. Stefnanda sé því ótækt að byggja málatilbúnað sinn áákvæðum Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 um friðhelgi einkalífslíkt og gert sé í stefnu málsins. Ummælin geti ekki talist meiðandi fyrirstefnanda og ekki sé með nokkru móti vegið að æru hans með þeim.Kröfuliður1.b.Stefndikveður að ummæli í kröfulið 1.b. í stefnu málsins hafi verið hluti afathugasemdum og umfjöllun stefnda sem formanns um fjárreiður félagsins áaðalfundi þess. Stefnandi sé þar hvergi nafngreindur og verði ekki með nokkrumóti séð hvernig stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá ummælin dæmd dauðog ómerk. Fjalli ummælin um greiðslur til eiginkonu stefnda og bróður hans, enhvorugt þeirra hafi starfað fyrir félagið eða greitt í það á lögmætum forsendumog hafi þau því ekki átt rétt á greiðslunum. Þessir aðilar hafi ekki neitaðfyrir að hafa þegið greiðslur frá félaginu og séu ekki aðilar að þessu máli. Íljósi þess beri þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda vegna aðildarskortsskv. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.Verði ekkifallist á að sýkna beri stefnda vegna aðildarskorts kveðst stefndi byggja á þvíað með ummælunum hafi ekki verið vegið með neinu móti að æru stefnanda þar semþau hafi ekki beinst að persónu hans. Um hafi verið að ræða upplýsingar umfjárreiður félagsins sem byggst hafi á upplýsingum úr bókhaldi þess og semborið hafi að upplýsa félagsmenn um. Stefndi kveðst vera ósammála þeirrifullyrðingu í stefnu að stefnandi hafi starfað af heilindum fyrir félagið. Íljós hafi komið í úttekt óháðs endurskoðanda að verulegar brotalamir hafi veriðá fjárreiðum félagsins og fjöldi einstaklinga tengdur stefnanda hafi þegiðgreiðslur frá félaginu án þess að eiga rétt á þeim.Eiginkonastefnanda hafi fengið greidda sjúkradagpeninga úr sjúkrasjóði félagsins á árinu2012 að fjárhæð 150.000 krónur, sbr. launamiða á dskj. nr. 21, sem sé úrbókhaldi félagsins, og hafi launamiðinn verið sendur inn til skattayfirvalda.Eiginkona stefnanda hafi aldrei verið starfsmaður félagsins og aldrei greitt ífélagið á lögmætum forsendum. Líkt og fram komi í stefnu málsins kunni slíkmisnotkun að varða við almenn hegningarlög og sé það yfirvalda að rannsakaslíkt, en stefndi kveðst aldrei hafa fullyrt að stefnandi hefði gerst sekur umslíkt lögbrot. Í skýrslu um úttekt á fjárreiðum félagsins hafi komið fram aðlaunamiði á eiginkonu stefnanda til ríkisskattstjóra hefði verið leiðréttur 22.mars 2013 og hafi stefnandi lagt fram þann leiðrétta miða með stefnu málsins enekki upprunalega launamiðann sem sendur hafi verið inn. Í bókhaldi félagsinshafi greiðslan til eiginkonu stefnanda verið skráð sem sjúkradagpeningar oghafi hún stemmt við launamiðann sem gefinn hafi verið út á hana, sbr. dskj. nr.21. Sé því ljóst að ummæli stefnda voru réttmæt og áttu sér stoð íbókhaldsgögnum félagsins. Að mati stefnanda geti ummælin því ekki með nokkrumóti vegið að æru stefnanda líkt og byggt sé á í stefnu málsins.Stefndikveður Sjómanna- og vélstjórafélag Grindavíkur vera aðila að Sjómennt ásamt 17öðrum aðildarfélögum, en meginhlutverk Sjómenntar sé að sinnastuðningsverkefnum og þróunar- og hvatningaraðgerðum í námi fyrir sjómenn.Samkvæmt starfsreglum Sjómenntar eigi félagsmenn rétt á styrk til náms, semunnið hafi fullt starf í a.m.k. sex mánuði undangengna 12 mánuði hjá útgerðuminnan LÍÚ, og greitt hafi til aðildarfélags Sjómenntar á sama tíma. Í bókhaldifélagsins komi fram að á árinu 2012 hafi bróðir stefnanda fengið greiddannámsstyrk frá Sjómennt vegna náms á Bifröst án þess að hafa greitt tilfélagsins á lögmætum forsendum og liggi engar upplýsingar fyrir í gögnumfélagsins um að hann hafi átt rétt á greiðslunum í gegnum félagið. Félagið hafigreitt honum styrk að fjárhæð 60.000 krónur og hafi félagið síðan fengiðstyrkinn endurgreiddan frá Sjómennt í samræmi við reglur félagsins. Hafi bróðirstefnanda þannig fengið greiddan styrk í gegnum félagið án þess að eiga rétt áhonum samkvæmt reglum félagsins. Kveðst stefndi telja ljóst að athugasemd hanshafi verið réttmæt og með henni hafi ekki verið vegið að æru eða virðingustefnanda með nokkru móti.Kröfuliður1.c.Stefndikveður ummælin sem tiltekin séu í þessum kröfulið fyrir það fyrsta tekin úr þvísamhengi sem þau hafi verið sett fram í. Séu þau lesin í samhengi sé ljóst aðþau beinist að fjárreiðum félagsins og e.t.v. sé um að ræða gagnrýni áendurskoðendur félagsins þar sem stefndi hafi velt því upp hvort endurskoðendurfélagsins hafi ekki átt að hnjóta um slíkt.Stefndahafi borið skylda til sem formanni að upplýsa félagsmenn um hvernig fjárreiðumfélagsins var háttað. Þó að fram hafi komið að eiginkona stefnanda og bróðirhafi fengið greitt frá félaginu hafi ummælin ekki með nokkru móti beinst aðstefnanda. Þessir aðilar hafi ekki haldið því fram að um rangfærslu sé að ræðaog séu ekki aðilar að þessu máli. Í ljósi þess kveðst stefndi þegar af þeirriástæðu telja að sýkna beri hann vegna aðildarskorts skv. 2. mgr. 16. gr. laganr. 91/1991.Verði ekkifallist á sýknu á grundvelli aðildarskorts beri að sýkna stefnda þar semósannað sé með öllu að vegið hafi verið að æru stefnanda með ummælunum,enda hafi þau beinst að fjárreiðumfélagsins en ekki persónu stefnanda. Samkvæmt bókhaldi félagsins hafi þessumaðilum verið greidd laun sem nemi háum fjárhæðum, en félagið greiði ekki launnema gegn vinnuframlagi, þ. á m. fyrir fundarsetu. Kveðst stefndi vekjasérstaka athygli á því að á launaseðlum eiginkonu stefnanda komi sérstaklegafram að henni hafi verið greidd laun fyrir fundarsetu. Stefnandi hafi þegarviðurkennt að þessum aðilum hafi verið greidd laun án þess að þau ættu rétt áþeim og kveðst stefndi árétta að hann hafi ekki haft frumkvæðið að því að upplýsaum það. Í úttekt endurskoðanda á fjárreiðum félagsins hafi verið staðfest aðeiginkona stefnanda hafi þegið greiðslur fyrir fundarsetur hjá félaginu án þessað sitja í stjórnum á vegum þess. Hafi athugasemdir stefnda því verið réttmætarog eigi sér stoð í bókhaldi félagsins. Kveðst stefndi hafna því með öllu aðummælin geti talist ærumeiðandi fyrir stefnanda. Stefndikveðst hafna með öllu kröfu stefnanda um greiðslu á 500.000 krónum vegna kostnaðar við birtingu dómsorðsog forsendna hans í tilteknum fjölmiðlum. Í stefnu málsins sé hvergi að finnarökstuðning fyrir því af hverju dæma ætti stefnda til greiðslu upphæðarinnar,tilvísun til lagaheimildar sem stefnandi byggi kröfu sína á eða hvernig fjárhæðkröfunnar er fundin. Sé krafan því að mati stefnda svo órökstudd og óljós aðóhjákvæmilegt sé að sýkna hann af henni.Þá kveðststefndi árétta og mótmæla sérstaklega sem röngu að hann hafi dreiftathugasemdum um fjárreiður félagsins til fjölmiðla, en að því sé látið liggja ístefnu. Kveðst stefndi einungis hafa látið þær í té félagsmönnum á aðalfundifélagsins til upplýsingar. Beri stefndi ekki ábyrgð á því sem fjölmiðlar hafibirt um málið, enda beri fjölmiðlar og forsvarsmenn þeirra lögum samkvæmtábyrgð á öllu því efni sem þeir birti.Að því ervarðar kröfu um miskabætur kveðst stefndi aðallega byggja á því að ósannað séað þau ummæli, sem stefnandi krefjist að verði dæmd dauð og ómerk, séuærumeiðandi í garð stefnanda eins og að framan sé rakið. Þá kveðststefndi byggja á því að miski stefnanda sé með öllu ósannaður, enda hafi engingögn verið lögð fram í málinu um hann eða rök fyrir því færð í hverju hinólögmæta meingerð stefnda í garð stefnanda eigi að hafa falist. Hafi ummælinenda beinst að fjárreiðum félagsins en ekki stefnanda. Eins og að framan sérakið og gögn málsins sýni hafi gagnrýni stefnda á fjárreiður félagsins veriðréttmæt og byggð á upplýsingum úr gögnum félagsins. Þá séóhjákvæmilegt að líta til þess að eftir að stefndi lagði fram athugasemdir áaðalfundi félagsins í desember 2013 hafi verið samþykkt á stjórnarfundi að fáóháðan endurskoðanda til að gera úttekt á fjárreiðum félagsins. Framlögðskýrsla, dagsett 18. júní 2014, styðji réttmæti athugasemda stefnanda áfjárreiður félagsins. Þá sé óhjákvæmilegt að líta til þess að eftir að skýrslanlá fyrir hafi stefnanda verið sagt upp störfum og vikið úr félaginu, m.a. vegnaþeirra misfellna í fjárreiðum félagsins sem stefndi hafi bent á. Stefndikveðst byggja varakröfu sína um verulega lækkun á dómkröfum stefnanda á sömusjónarmiðum og kröfu sína um sýknu af miskabótakröfunni, þ.e. að ummælum hanshafi verið beint að fjárreiðum félagsins og þær hafi stuðst við upplýsingar úrgögnum félagsins, sem stefnandi hafi lengst af neitað stefnda um aðgang að.Ásetningur stefnda hafi ekki staðið til þess að beina þeim að persónustefnanda. Þá sé upphæð kröfunnar órökstudd og fordæmalaus og mun hærri eneðlilegt geti talist með hliðsjón af atvikum máls. Beri því að lækka hanaverulega.Þá kveðststefndi mótmæla dráttarvaxtakröfu í stefnu. Stefndi kveður sér fyrst hafa orðiðkunnugt um kröfur stefnanda á hendur sér við birtingu stefnunnar og kveðst ekkihafa fengið í hendur skeyti stefnanda, sem lýst sé í málsatvikakafla. Þá kveðststefndi byggja á því að svo mikil óvissa hafi verið um mögulega greiðsluskyldustefnda að ótækt sé annað en að miða upphafstíma dráttarvaxta við uppkvaðningudóms í málinu.Verðistefndi dæmdur til að greiða kostnað vegna birtingar dómsins í fjölmiðlumkveðst hann telja að líta beri til þess að um sé að ræða verulega upphæð semsett sé fram án nokkurs rökstuðnings af hálfu stefnanda. Líta verði til þess aðstefndi hafi sjálfur ekki hlutast til um birtingu frétta um málefniaðalfundarins í þeim fjölmiðlum sem stefnandi krefjist þess að dómurinn verðibirtur í og ekki samþykkt birtinguna sérstaklega. Áhrif birtingar dómsins áheimasíðu félagsins og/eða í bæjarblaði Grindavíkur myndu þjóna sama tilgangiog hafa mun minni kostnað í för með sér.Hvað varðarsýknukröfu kveðst stefndi m.a. vísa til 73. gr. stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands nr. 33/1944 um tjáningarfrelsi og 16. gr. laga um meðferð einkamála nr.91/1991 um aðildarskort. Þá kveðst stefndi einnig vísa til 234. gr., 235. gr.og 236. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem og 26. gr. skaðabótalaganr. 50/1993. Þá sé vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálavarðandi málskostnað, sem og laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt varðandi kröfuum virðisaukaskatt á málflutningsþóknun. V.Fyrirliggur að á aðalfundi Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur, sem haldinn var29. desember 2013, lá frammi í fjölriti samantekt formanns félagsins, stefnda ímáli þessu, á þeim athugasemdum sem hann hafði að gera við fjárreiðurfélagsins, en stefnandi starfaði þá sem gjaldkeri þess. Ljóst er að hinumstefndu ummæli beindust að gjaldkerastörfum stefnanda hjá félaginu. Samkvæmt 1. mgr. 73. gr. stjórnarskrár Íslands nr.33/1944 eru allir frjálsir skoðana sinna og sannfæringar. Í 2. mgr. ákvæðisinssegir að hver maður eigi rétt á að láta í ljós skoðanir sínar, en ábyrgjastverði hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar tálmanir á tjáningarfrelsi megiþó aldrei í lög leiða. Samkvæmt 3. mgr. ákvæðisins má tjáningarfrelsi aðeinssetja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, tilverndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, endateljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum.Samkvæmt framangreindu er tjáningarfrelsið mikilvæggrundvallarréttindi sem varin eru af stjórnarskrá og verða takmarkanir á því aðeiga sér örugga stoð í settum lögum og samrýmast þeim alþjóðlegu skuldbindingumum mannréttindi sem Ísland hefur gengist undir. Verður því að skýra ákvæðiXXVI. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sem fjallar um ærumeiðingar ogbrot gegn friðhelgi einkalífs, með hliðsjón af framangreindu.Stefnandi telur að hin umstefndu ummæli séu ærumeiðandiog varði við 234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga. Krefst hann þess aðþau verði dæmd dauð og ómerk með vísan til 1. mgr. 241. gr. almennrahegningarlaga.Samkvæmt 234. gr. almennra hegningarlaga skal hver sá semmeiðir æru annars manns með móðgun í orðum eða athöfnum, og hver, sem ber slíktút, sæta sektum eða fangelsi allt að einu ári. Samkvæmt 235. gr. sömu lagavarðar það sektum eða fangelsi ef maður dróttar að öðrum manni einhverju þvísem verða myndi virðingu hans til hnekkis, eða ber slíka aðdróttun út. Þá segirí 236. gr. laganna að sé ærumeiðandi aðdróttun höfð í frammi eða borin út gegnbetri vitund, þá varði það fangelsi allt að tveimur árum og sé aðdróttun birteða borin út opinberlega, enda þótt sakaráberi hafi ekki haft sennilega ástæðutil að halda hana rétta, þá varði það sektum eða fangelsi allt að tveimur árum.Samkvæmt 1. mgr. 241. gr. laganna má í meiðyrðamáli dæma óviðurkvæmileg ummæliómerk, ef sá krefst þess sem misgert er við.Stefnandi telur þrenn ummæli í umræddum athugasemdum, semstefndi dreifði á aðalfundi Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur í lokdesember 2013, vera ærumeiðandi. Í fyrsta lagi þau ummæli stefnda, sem sögð eruhöfð beint eftir endurskoðanda félagsins, um að verið sé að kaupa hluti og færaaf bankareikningi félagsins án þess að nokkur viti hvað verið sé að kaupa oghvort það tengist starfsemi félagsins. Eru ummæli þessi höfð innan gæsalappa íathugasemdunum. Með þessum ummælum telur stefnandi að heilindi hans semgjaldkera félagsins séu dregin í efa og að sterklega sé gefið í skyn aðendurskoðandi telji að eitthvað vafasamt hafi átt sér stað í bókhaldi ogfjármálum félagins. Þá sé ekki rétt að ummæli þessi séu höfð beint eftir endurskoðandafélagsins. Telur stefnandi að ummæli þessi varði við 234., 235. og 236. gr.almennra hegningarlaga.Fram hefur komið að stefnandi hafði í lok árs 2012starfað sem gjaldkeri félagsins í um 12 ár og einn haft aðgang aðbankareikningum þess. Þá hefur komið fram að stefndi mætti mótbyr hjá öðrumstjórnarmönnum þegar hann tók við sem formaður félagsins í lok árs 2012,samanber dskj. nr. 30. Einnig hefur komið fram að hann fékk ekki aðgang aðbankareikningum félagsins fyrr en um ári eftir að hann tók við sem formaður. Þáverður að líta til þess að á félagsfundi í janúar 2013, þ.e. áður en umstefndummæli stefnda komu fram á aðalfundi í lok þess árs, hafði stefnandi viðurkenntað hafa í tvö til þrjú skipti greitt eiginkonu sinni og bróður laun í sinn stað.Á sama fundi hafði tillaga um rannsókn á bókhaldinu verið felld. Jafnframtverður að líta til þess að síðar á þessu sama ári hafði komið í ljós aðlaunagreiðslur félagsins voru ekki í samræmi við launaskrá og að um mun fleirislíkar færslur var að ræða en stefnandi hafði viðurkennt. Telja verður að ástefnda sem formanni félagsins hafi hvílt sú skylda að hafa eftirlit meðstarfsemi félagsins og að sjá til þess að hún færi fram í samræmi við lög þessog samþykktir. Einnig verður að telja að á formanni félagsins hafi hvílt súskylda að upplýsa félagsmenn um fjárreiður félagsins og hugsanleg brot eðamistök í starfsemi þess.Í upphafsorðum athugasemda stefnda kemur fram aðendurskoðendur félagsins hafi gert nokkrar athugasemdir við reikningsskil þessvegna rekstrarársins 2011-2012, m.a. að innra eftirlit hafi ekki veriðfullnægjandi þar sem varsla fjármuna félagsins, samþykkt reikninga og bókunþeirra hafi verið á sömu hendi. Hafi endurskoðendur lagt áherslu á mikilvægiþess að stjórnendur væru meðvitaðir um þessa áhættu og að þörf væri á reglulegueftirliti með hreyfingum á bankareikningum. Formaður félagsins hafi bent áþetta, en átt erfitt um vik að sinna þessu eftirliti þar sem hann hafi ekkihaft aðgang að bankareikningum félagsins, en sá sem fari með fjárreiðurfélagsins hafi einn haft aðgang að þeim. Endurskoðendur félagsins hafi gertsérstakar athugasemdir við það að kostnaður sem falli til við rekstur félagsinssé færður í bókhald án fylgigagna, þ.e. reikninga vanti.Í framlögðu bréfi Árna Snæbjörnssonar, löggiltsendurskoðanda hjá Ernst og Young, dags. 28. desember 2012, til félagsins, sember yfirskriftina „Ábendingar og tilmæli eftir endurskoðun rekstrarársins 1.nóvember 2011 til 31. október 2012“, eru gerðar athugasemdir við innra eftirlitog bókhald félagsins. Þar segir að aðgreining starfa sé ekki fullnægjandi þarsem varsla fjármuna, samþykktir og bókhald sé að einhverju leyti allt á sömuhendi hjá félaginu. Jafnframt segir þar að mikilvægt sé að stjórnendur séumeðvitaðir um þá áhættu sem af þessu hljótist og reyni að koma á öðrumeftirlitsaðgerðum til að draga úr henni. Þá segir að við endurskoðun hafi komiðupp í einhverjum tilvikum að kostnaður hafi verið færður til gjalda aðeinseftir bankagreiðslu en ekki undirliggjandi reikningi og engin sérstök samþykkthafi verið fyrir kostnaði eða greiðslu. Bent er á mikilvægi þess að fylgiskjölendurspegli þann kostnað sem verið sé að færa og enn mikilvægara að samþykkiliggi fyrir skilgreindum kostnaði ef enginn reikningur liggi að bakibankagreiðslu.Athugasemdir af sama meiði voru gerðar í bréfiendurskoðandans til félagsins 23. nóvember 2012 vegna rekstrarársins 1.nóvember 2010 til 31. október 2011.Í skýrslu Ómars Davíðssonar, endurskoðanda hjá Löggiltumendurskoðendum ehf., dags. 18. júní 2014, sem fenginn var af stjórn félagsins ílok febrúar 2014 til að gera úttekt á fjárreiðum félagsins, kemur fram að viðskoðun á bókhaldi félagsins hafi komið í ljós að mikill fjöldi fylgiskjala hafiverið færður í bókhald félagsins án fullnægjandi undirgagna. Kostnaður hafiverið færður eftir kvittunum, handskrifuðum blöðum, millifærslum og fleiru.Einnig séu mörg dæmi um að greiðslur, t.d. vegna aksturskostnaðar og vinnutaps,séu ósamþykktar eða samþykktar af móttakendum greiðslna. Einnig sé um að ræðaósamþykktar greiðslur til stjórnarmanna og gjaldkera vegna „viðhalds húsnæðis“,sem færðar séu eftir greiðslukvittunum. Í lok skýrslunnar segir að farið hafiverið yfir eina möppu frá árinu 2013 og hafi reikningar verið skoðaðir meðtilliti til þess hvort reikningar væru frumrit, samþykktir af til þess bærumaðila o.s.frv. og hafi gætt töluverðs ósamræmis í þessu. Segir jafnframt aðtryggja verði með öruggum hætti að samþykkt, skráning og greiðsla reikninga séuekki á sömu hendi.Ómar Davíðsson kom fyrir dóminn og staðfestiframangreinda skýrslu sína. Hann sagði að athugasemdir sínar varðandibókhaldsmál félagsins væru mjög alvarlegar. Sagði hann að í sumum tilfellumhefði kostnaður verið færður eingöngu eftir bankakvittunum. Enginn reikningurhefði verið á bak við færslurnar og því hefði ekki verið hægt að sjá eðasannreyna hvað var verið að kaupa eða greiða fyrir. Samkvæmt framangreindu byggðust umstefnd ummæli stefnda ía-lið stefnukrafna á upplýsingum, sem fram komu í áðurgreindu bréfi ÁrnaSnæbjörnssonar endurskoðanda til félagsins, en þær upplýsingar hafa veriðstaðfestar með fyrrgreindri úttekt Ómars Davíðssonar endurskoðanda á fjárreiðumfélagsins og skýrslu hans hér fyrir dómi. Þótt ósannað sé að ummælin séu höfðorðrétt eftir endurskoðandanum eins og haldið er fram í athugasemdum stefnda erljóst að ummælin eru efnislega samhljóða athugasemdum í bréfum semendurskoðandinn sendi stjórn félagsins. Þá hefur sannleiksgildi ummælanna veriðstaðreynt í málinu.Það er viðurkennd meginregla í meiðyrðamálum að menn verðaekki dregnir til ábyrgðar fyrir sönn ummæli. Með hliðsjón af framangreindu erekki fallist á kröfu stefnanda um ómerkingu ummælanna, enda verður ekki taliðað í þeim hafi falist móðgun eða ærumeiðandi aðdróttun í skilningi 234., 235.eða 236. gr. almennra hegningarlaga.Í öðru og þriðja lagi átelur stefnandi þau ummæli stefndaað eiginkona hans og bróðir hafi bæði þegið háa styrki úr hinum ýmsu sjóðumfélagsins og að eiginkonan hafi m.a. þegið 150.000 krónur í sjúkradagpeninga áárinu 2012 og bróðir hans endurmenntunarstyrk að fjárhæð 60.000 krónur, bæði ánþess að vinna fyrir félagið. Einnig að sömu aðilar hafi fengið duglega greittfyrir fundarsetu á vegum félagsins þrátt fyrir að sitja hvergi í sjóðum á vegumfélagsins. Telur stefnandi að framangreind ummæli séu ærumeiðandi og varði við234., 235. og 236. gr. almennra hegningarlaga.Eins og áður greinir þykir ljóst að ummælin beindust aðstefnanda og gjaldkerastörfum hans hjá félaginu. Er því ekki fallist á að sýknaberi stefnda af kröfum stefnanda í b- og c-liðum stefnukrafna vegnaaðildarskorts.Óumdeilt er að hvorki eiginkona stefnanda né bróðir hansstörfuðu í þágu félagsins og áttu því hvorki rétt á launum né öðrum greiðslumfrá félaginu. Fyrir liggur hins vegar að samkvæmt bókhaldi félagsins og framlögðumlaunaseðlum greiddi félagið þeim báðum laun, og eiginkonu stefnanda m.a. launvegna fundarsetu, án þess að nokkurt vinnuframlag kæmi á móti. Hefur stefnandiviðurkennt að hafa greitt þessum aðilum laun í sinn stað til að komast hjáskattgreiðslum.Þá liggur fyrir og er ómótmælt að fyrir milligöngufélagsins fékk bróðir stefnanda greiddar 60.000 krónur í námsstyrk úr Sjómennt,sem er sjóður sem Sjómanna- og vélstjórafélag Grindavíkur á aðild að. Upplýsthefur verið að fyrirkomulag styrkveitinga úr Sjóðmennt er með þeim hætti aðviðkomandi aðildarfélag Sjómenntar greiðir út styrkinn, og fær fjárhæðina síðanendurgreidda frá Sjómennt. Samkvæmt starfsreglum Sjómenntar á sá félagsmaðurrétt á styrk til náms úr sjóðnum, sem unnið hefur fullt starf í a.m.k. sexmánuði undangengna 12 mánuði hjá útgerðum innan LÍÚ og hefur greitt tilaðildarfélags Sjómenntar á sama tíma. Hefur stefnandi ekki sýnt fram á aðbróðir hans hafi í raun uppfyllt þessi skilyrði og átt rétt á styrk úr sjóðnum.Með hliðsjón af framangreindu er ljóst að bróðir stefnanda hlaut styrk úrSjómennt fyrir tilstilli Sjómanna- og vélstjórafélags Grindavíkur án þess aðeiga rétt á styrknum samkvæmt gildandi reglum þar sem hann greiddi ekki tilfélagsins á lögmætum forsendum.Þá liggur frammi í málinulaunamiði vegna launagreiðslna félagsins til eiginkonu stefnanda á árinu 2012þar sem fram kemur að henni hafi verið greiddar 150.000 krónur ísjúkradagpeninga og er óumdeilt að launamiðann var að finna í gögnum félagsins.Á launaseðli eiginkonunnar í desember 2012 virðist fjárhæð þessi vera færð semvinnutap. Fram hefur komið að áðurgreindur launamiði hafði verið sendur tilskattyfirvalda, en síðar verið bakfærður og nýr launamiði sendur 22. mars 2013.Ekki verður fram hjá því litið að leiðrétting þessi átti sér stað eftir aðmálið kom upp og stefnandi hafði viðurkennt að hafa heimildarlaust greitteiginkonu sinni og bróður laun í sinn stað í tvö til þrjú skipti. Á hinumleiðrétta launamiða er greiðsla vegna sjúkradagpeninga ekki tilgreind heldur hefursömu fjárhæð verið bætt við fjárhæð vinnulauna. Ljóst er því að eiginkonustefnanda var greidd umrædd fjárhæð, sem í fyrstu var tilgreind semsjúkradagpeningar í iðgjaldakerfi og gögnum félagins, samanber framburðvitnisins Ómars Davíðssonar endurskoðanda hér fyrir dómi.Með hliðsjón af framangreinduog þeim margháttuðu ávirðingum sem komið hafa fram á gjaldkerastörf stefnandaþykja umstefnd ummæli stefnda réttmæt og á rökum reist. Þykir stefndi hafarennt nægum stoðum undir þá niðurstöðu að ekki hafi verið farið út fyrir mörktjáningarfrelsis með þeim. Verður því ekkifallist á kröfu stefnanda um ómerkingu ummælanna, enda verður ekki talið að íþeim hafi falist móðgun eða ærumeiðandi aðdróttun í skilningi 234., 235. eða236. gr. almennra hegningarlaga.Að öllu framangreindu virtuverður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessummálsúrslitum verður stefnandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað, semþykir hæfilega ákvarðaður 750.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts. RagnheiðurBragadóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Við uppkvaðningu dómsins var gættákvæða 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Dómsorð:Stefndi, Birgir Mar Guðfinnsson,er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Viðars Geirssonar.Stefnandi greiði stefnda 750.000krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 11/2003
|
Ómerking Heimvísun Kynferðisbrot
|
X var ákærður fyrir kynferðisbrot gegn fósturdóttur sinni og vinkonu hennar. Í niðurstöðu héraðsdóms kom fram ágreiningur meðal dómaranna um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar stúlknanna, þ.e. hvaða vægi sú staðreynd skyldi hafa að stúlkurnar tóku sig saman ásamt tveimur piltum um að bera ranglega um tiltekið atvik. Í Hæstarétti var fallist á það með ákæruvaldinu, að skýringar stúlknanna á röngum framburði sínum væru skiljanlegar og að þetta þyrfti ekki að hafa þau áhrif á mat á trúverðugleika framburðar þeirra sem meirihluti héraðsdóms taldi. Af þessu leiddi að niðurstaða meirihluta héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kynni að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit málsins, auk þess sem niðurstaða hans um sönnunargildi munnlegs framburðar X var ekki skýr og var samningu dómsins áfátt að þessu leyti. Að þessu virtu þótti óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm að því er báða ákæruliði varðaði og vísa málinu heim til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari áfrýjaði héraðsdómi til Hæstaréttar 27. desember 2002 og krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur til refsingar. Ákærði krefst staðfestingar héraðsdóms um annað en málsvarnarlaun. Af hálfu ákæruvalds hafa verið lagðar fyrir Hæstarétt skýrslur lögreglunnar í Reykjavík 25. og 27. febrúar 2003, sem teknar voru af móður vinkonu kæranda í fyrri ákærulið, svo og vinkonunni sjálfri, um nokkra atburði er gerðust frá því þær vinkonurnar voru í 11 ára bekk árið 1995 og fram í febrúar 1998. I. Héraðsdóm skipuðu þrír héraðsdómarar. Annar kærenda er dóttir sambúðarkonu ákærða og hinn er vinkona hennar. Í héraðsdómi er ýtarleg reifun málavaxta, vitnaskýrslna og skýrslna sálfræðinga um báða kærendur og ákærða. Ágreiningur varð í dóminum um sakarmat í fyrri lið ákæru en samstaða um að sýkna ákærða af broti í síðari ákærulið. Fyrir Hæstarétti hefur ákæruvaldið svarað athugasemdum héraðsdóms um ákæruna og bent á að brot ákærða séu þar virt sem framhaldsbrot og taki verknaðarlýsing ákæru mið af því. Háttsemi ákærða sé lýst sem framhaldandi röð brota sem framin hafi verið með þeim hætti sem þar sé lýst og á þeim stöðum sem þar séu tilgreindir, á tímabilinu 1988/1989 til 2000. Um niðurstöðu dómsins bendir ákæruvaldið á að í umfjöllun um fyrri ákærulið í atkvæði meirihluta dómenda séu rakin atriði sem dómendum hafi þótt gefa órækar vísbendingar um að spennuþrungið tilfinningasamband hafi verið á milli ákærða og fósturdóttur hans eftir að hún komst á unglingsár. Dómendur hafi talið stúlkuna hafa gefið einarðar skýrslur í málinu og hefði frásögn hennar oft verið átakanleg og ávallt sannfærandi. Hins vegar virðist sem niðurstaða meirihlutans um sýknu hafi ráðist af því að stúlkan hafi fyrir dóminum orðið uppvís að því að segja ósatt um tiltekið atvik sem hefði átt sér stað í heitum potti á heimili vinkonu hennar, kæranda í síðari ákærulið, sumarið 2000. Ákæruvaldið vísar til umfjöllunar héraðsdóms um þetta atvik í heita pottinum og framburðar ákærða, kærenda og tveggja pilta sem þar voru þátttakendur og tekur undir með minnihluta dómsins, að unglingarnir hafi komið sér saman um að neita þessu atviki í heita pottinum gagnvart foreldrum sínum. Það geti verið skiljanleg viðbrögð við þeirri athöfn ákærða að liggja á gægjum og bera um einkamál þeirra. Verjandi ákærða bendir hins vegar á það, að um atvik þetta hafi fjöldi vitna verið kallaður í skýrslutökur hjá lögreglu og fyrir dómi, að því er virðist til að sýna fram á, að ákærði spinni upp ólíklegar lygasögur um kynlíf kærenda og vina þeirra, til þess að gera hann tortryggilegan. Fyrir dómi hafi hins vegar komið í ljós að frásögn ákærða af atburðinum hafi verið sönn og að kærendur og piltarnir, sem með þeim voru í heita pottinum, hafi komið sér saman um að bera ranglega um þetta atvik. Annar piltanna hafi hins vegar fyrir dómi sagt sannleikann og í kjölfarið hafi kærendur og hinn pilturinn verið kölluð aftur fyrir dóminn. Kærandinn Z og pilturinn hafi þá strax breytt frásögn sinni um þetta atriði og viðurkennt að hafa sammælst um rangan framburð. Fósturdóttir ákærða hafi hins vegar haldið sig við sinn framburð. Hún hafi borið þannig fyrir dómi án þess að hika. Það hafi ekki verið fyrr en hún hafi heyrt að hin vitnin þrjú hefðu breytt sínum framburði sem hún hafi óskað eftir því að fá að koma aftur fyrir dóminn til að breyta sínum. Þetta hljóti að draga verulega úr trúverðugleika hennar, enda hafi henni virst jafn létt að segja ósatt og satt, og þá sé engin leið að meta hvort og þá hvað í öðrum frásögnum hennar í málinu sé rétt og satt og hvað ekki. II. Svo sem að framan greinir kemur fram í niðurstöðu héraðsdóms, að ágreiningur er meðal dómaranna um mat á sönnunargildi munnlegs framburðar kærenda í málinu. Lýtur sá ágreiningur að ólíku mati meirihluta og minnihluta á því hvaða vægi hafa skuli sú staðreynd að kærendur tóku sig saman ásamt tveimur piltum um að bera ranglega um hvað fram hafi farið þegar þau voru saman í heitum potti sumarið 2000. Telur meirihluti að þetta dragi svo úr trúverðugleika stúlknanna að ekki séu fram komnar fullar sönnur fyrir því að ákærði hafi framið þau kynferðisbrot sem hann sé ákærður fyrir, enda þótt telja verði að líkur séu til þess að hann hafi framið þau. Minnihluti telur hins vegar að skýringar kærenda á hinum ranga framburði og fráhvarfi frá honum séu eðlilegar og að þetta atvik eigi ekki að hafa áhrif á mat á trúverðugleika framburðar beggja stúlknanna um ákæruatriði málsins. Samkvæmt 48. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Í þessu máli, sem og öðrum málum sem kynferðisbrot varða, ræðst úrlausn um sök mjög af mati á sönnunargildi framburðar fyrir dómi. Þar þarf einnig að líta til þess sem áður er komið fram við lögreglurannsókn. Við þetta heildarmat verður að fallast á með ákæruvaldinu, að skýringar kærenda á röngum framburði sínum um atvikið í heita pottinum séu skiljanlegar og að þetta þurfi ekki að hafa þau áhrif á mat á trúverðugleika framburðar þeirra um ákæruatriði málsins sem meirihluti héraðsdóms telur. Af þessu leiðir að niðurstaða meirihluta héraðsdóms um sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi kann að vera röng svo að einhverju skipti um úrslit máls. Auk þessa er niðurstaða meirihlutans um sönnunargildi munnlegs framburðar ákærða ekki skýr og er samningu dómsins áfátt að því leyti. Að þessu virtu er með vísan til 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, óhjákvæmilegt að ómerkja héraðsdóm að því er báða ákæruliði varðar og vísa málinu heim til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Um greiðslu málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti fer eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur er ómerktur og er málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Allur kostnaður málsins í héraði og fyrir Hæstarétti skal greiddur úr ríkissjóði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest að öðru leyti en því að málsvarnarlaun Ragnheiðar Ólafsdóttur héraðsdómslögmanns, skipaðs verjanda ákærða, ákveðast 500.000 krónur. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Helga Jóhannessonar hæstaréttarlögmanns, ákveðast 250.000 krónur. Málið er höfðað með ákæruskjali, dags. 3. september 2002, á hendur: X fyrir kynferðisbrot sem hér eru rakin: 1. Gagnvart stjúpdóttur sinni Y með því að hafa frá árinu 1988 eða 1989, er stúlkan var 5 til 6 ára, til 10. desember 2000, er hún var tæplega 18 ára, nær daglega haft við hana samræði eða önnur kynferðismök með því að snerta kynfæri hennar og nudda með fingrum eða getnaðarlim sínum og fróa sér, setja liminn í munn hennar og láta hana sjúga, setja fingur í leggöng hennar, sleikja kynfæri hennar, setja gervilim í leggöng hennar og hafa við hana endaþarmsmök. Brotin framdi ákærði í fyrsta sinn á heimili þeirra að Q, en eftir það á heimili þeirra og dvalarstöðum [...] og [...], síðast að Ö einnig á heimili föður ákærða á [...], í bifreið ákærða og vinnuvélum, sem hann hafði lagt á afviknum stöðum í [...], á [...] og í [...], í fjallgöngum á [...], [...] og [...], í ferð í [...], í hótelherbergjum í ferðum til [...] og á ferðalagi í [...]. Telst þetta varða við 1. mgr. 201. gr. og 1. málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 1940, sbr. lög nr. 40, 1992, sbr. áður 1. mgr. 200. gr. og 201. gr. almennra hegningarlaga. 2. Gagnvart Z, með því að hafa í byrjun ágúst 1996, á þáverandi heimili ákærða að Æ, sett fingur í leggöng stúlkunnar og sleikt kynfæri hennar. Telst þetta varða við 1. málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu Y er krafist miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50, 1993 og þágildandi 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, að fjárhæð 3.000.000 krónur, auk dráttarvaxta frá 29. febrúar 2002 til greiðsludags, samkvæmt lögum nr. 38, 2001 um vexti og verðbætur. Þá er krafist skaðabóta samkvæmt 1. gr. skaðabótalaga að fjárhæð 967.200 krónur, auk dráttarvaxta samkvæmt lögum nr. 38, 2001 frá dómsuppsögu til greiðsludags. Af hálfu Z er krafist miskabóta að fjárhæð 700.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 frá 6. febrúar 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt III. kafla laga nr. 38, 2001 frá þeim degi til greiðsludags og kostnaður vegna lögmannsaðstoðar.” Verjandi ákærða gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa og málskostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, greiðist úr ríkissjóði. Þá er krafist sýknu af bótakröfum málsins en til vara að þær verði lækkaðar. Við munnlegan málflutning lækkaði réttargæslumaður Z, Herdís Hallvarðsdóttir hdl. á bótakröfu hvað hana varðaði í 400.000 krónur ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 22. apríl 2002 til greiðsludags. Málavextir Almenn atriði Ákærði og A, móðir stúlkunnar Y, hófu sambúð árið 1986 en stúlkan var þá 4 ára. Bjuggu þau fyrst saman að Þ, eða frá október 1986 til [...] desember 1987 er þau fluttu að Q þar sem þau bjuggu til febrúar 1995. Eftir það bjuggu þau í rúmt ár að Ö en fluttu í júlí 1996 til [...] þar sem þau bjuggu fyrsta hálfa mánuðinn hjá föður ákærða að [...] en að Æ frá júlí 1996 til desember sama ár er þau fluttu í [...]. Þar bjuggu þau um tveggja mánaða skeið uns þau flutt að [...] og bjuggu þar til í júlí 1997. Vegna bruna þar bjuggu þau á ýmsum stöðum frá [...] júlí til [...] ágúst 1997 að fjölskyldan flutti að [...] þar sem hún bjó til [...] ágúst 1998. Þá fluttust þau að [...] og dvöldu þar áfram til júlí 1999 er þau fluttu aftur að Ö, þar sem ákærði og móðir stúlkunnar búa nú ásamt börnum sínum tveimur, dreng sem nú er 15 ára og 13 ára stúlku. Áður en ákærði hóf búskap með móður stúlkunnar átti hann fyrir dóttur, B, sem fædd er 1983 en hún flutti 3ja ára til [...] og hefur búið þar. [...] Fyrri afskipti yfirvalda af málefnum fjölskyldunnar Árið 1997 hafði Barnaverndarnefnd [...] afskipti af málefnum stúlkunnar er tilkynning barst um hugsanlega kynferðislega áreitni ákærða gagnvart henni. Liggur fyrir í málinu skýrsla Sigtryggs Jónssonar sálfræðings frá 11. júlí 1997 um samtal við stúlkuna vegna þessa. Þar kom fram að vinkonur stúlkunnar hafi orðið vitni af kynferðislega ögrandi framkomu og umræðu af hendi ákærða gagnvart henni. Í niðurstöðu skýrslunnar segir: ,,Um er að ræða 14 ára stúlku, sem grunur hefur leikið á að hafi orðið fyrir kynferðisáreitni af hendi fósturföður. Hún ber honum vel söguna og segist líta á hann sem föður og leita gjarnan meira til hans en móður. Hún er að mestu óheft í samtalinu og virkar örugg og ófeimin. Skólaganga hennar var mjög stopul síðast liðinn vetur og einkenndist af lélegum mætingum og áhugaleysi. Hún segist sjá mjög eftir því og segist ákveðin í að bæta það. Líta má á félagslegar aðstæður hennar sem hluta skýringar hennar á skólagöngunni, enda skólaganga með ágætum fram að síðasta vetri að hennar eigin sögn. Ekkert í samtalinu eða framkomu stúlkunnar virðist styðja að um kynferðisáreitni sé eða hafi verið að ræða gagnvart henni frá hendi X og ef ekkert annað kemur fram sem styður frekari rannsókn á því, legg ég til að málinu verði lokið.” Þá liggur frammi bréf aðstoðarskólastjóra [...], dags. 1. október 1997, þar sem fram kemur að nemendaverndarráð skólans hafi fjallað um bréf Félagsmálastofnunar frá [...] september varðandi stúlkuna, en stúlkan var nemandi í skólanum frá mars 1997 til skólaloka í maí sama ár. Þar kemur fram að þegar hafi komið í ljós að ástundun hennar hafi ekki verið í lagi. Hún hafi ýmist mætt of seint eða alls ekki. Síðan segir: ,,Er farið var að grennslast fyrir hverju sætti kom í ljós að foreldrar stúlkunnar virtust kannast við vandann án þess að ráða við hann. Í viðtölum við þau og Y var ljóst að stúlkan var í miklu ójafnvægi, grét mikið og átti erfitt með að tjá sig og gaf viðhlítandi skýringar á hegðun sinni. Í samvinnu við foreldra, sérstaklega móður, var fylgst með mætingum og lagaðist það ástand er leið að skólalokum.” Tildrög ákæru Ákæruliður 1 Þriðjudaginn 29. janúar 2002 lagði Y fram kæru hjá lögreglu á hendur fósturföður sínum, ákærða í málinu, þess efnis að ákærði hafi misnotað hana kynferðislega ,,frá því hún man eftir sér og fram að þeim tíma er hún fór að heiman 18 ára gömul.” Lýsti stúlkan þar atvikum um kynferðislega misneytingu allt frá því er hún byrjaði í 6 ára bekk til þess tíma er hún var tæplega 18 ára gömul. Kvað hún fyrsta tilvikið sem hún myndi vera áður en hún byrjaði í 6 ára bekk en fjölskyldan bjó þá að Q. Hún hafi legið ber að neðan, útglennt á bakinu á borðstofuborði í holi. Ákærði hafi staðið yfir henni og fróað sér, komið við kynfæri hennar með fingrum og lim. Hann hafi fengið sáðlát á maga hennar og þurrkað það af með handklæði. Henni fannst eins og ákærði hafi misnotað hana nánast daglega frá því hann byrjaði og oft farið alla leið, þ. e. sett liminn inn í leggöng hennar. Hún geri sér hins vegar ekki grein fyrir því hvenær það gerðist fyrst. Sérstaklega sé henni minnisstætt atvik þegar hún var 12 ára og þau bjuggu að [...] . Hún hafi verið að leika sér með vinkonu sinni C þegar ákærði hafi komið heim og kallað á sig inn á baðherbergi. Hún hafi sagst vera að leika sér en ákærði hafi þá kallað hærra og öskrað og hún því ekki þorað öðru en að fara inn til hans. Þegar inn kom hafi ákærði verið „tilbúinn“,eða með stinnan liminn, og sagt „nú verð ég bara snöggur“. Hann hafi [...]. Ákærði hafi síðan sagt að það væru peningar inni í eldhúsi sem þær mættu fá. Þegar fram kom hafi C spurt hvað ákærði hefði verið að gera við hana og af hverju hurðin hafi verið læst. Eftir að hún fór að eldast og vildi vera lengur úti hafi hún orðið að semja við ákærða um að fá að vera lengur úti. Ákærði hafi sótt hana þar sem hún var hverju sinni og farið með hana t.d. út á [...],[...]eða að [...] og haft samfarir við hana í bílnum. Þegar allir voru heima hafi ákærði oft viljað fá hana eina með í bíltúr. Ákærði hafi oft farið með hana í fjallgöngur í [...], [...] eða [...] og hafi hann verið búinn að finna þar ákveðna staði og hafi hann nánast undantekningarlaust haft við hana samfarir við þessi tækifæri. Ákærði hafi oft tekið hana með þegar hann fór að heimsækja dóttur sína í [...]. Á þessum ferðum hafi þau verið í hótelherbergi og hafi ákærði þá haft við hana samfarir. Telur hún að fyrsta ferðin hafi verið þegar hún var 7 ára en hún kveðst ekki átta sig á því hvenær hann hafi farið fyrst með liminn inn í leggöng hennar. Það hafi þó gerst er þau bjuggu í Q, á Ö, Æ, í [...], í [...], [...] og svo aftur við Ö. Einnig á heimili afa hennar á [...] og í gröfu sem ákærði átti. Ákærði hafi oft sagt við hana að ef hún segði frá þessu myndi hann ekkert fara illa út úr því en það myndu allir líta á hana sem einhvern viðbjóð. Eftir að hún fór að eldast og kynnast strákum hafi ákærði ráðlagt henni að segja strákunum þetta ekki þar þá myndi enginn líta við henni. Henni hafi alltaf fundist sem allt væri sér að kenna og að það hafi ekki verið fyrir en sl. haust að hún hafi áttað sig á því að hún átti enga sök á þessu. Í lögregluskýrslu segir að ákærði hafi síðast misnotað hana mánuði áður en hún varð 18 ára, eða [...] 2000. Að kvöldi þess dags hafi hún farið út að borða og í leikhús og ætlað að hitta kærasta sinn aftur seinna um kvöldið en ákærði og móðir hennar hafi sótt hana. Eftir miðnættið hafi hún verið að hringja í kærastann þegar ákærði hafi komið og sagt að hún mætti fara út „ef hann fengi einn snöggan áður“ en móðir hennar hafi þá verið sofandi. Ákærði hafi sagt henni að fara úr buxunum og krjúpa við stól sem hún hafi gert. Hún hafi hins vegar verið svo stressuð þar sem allir hafi verið heima og hurðinni inn í stofuna aðeins hallað aftur að hún hafi kippt upp um sig buxunum. Hann hafi reynt aftur að stinga limnum inn en hún kippst við. Hann hafi þá orðið pirraður, sagt henni að fara út úr herberginu og að hún færi ekki út. Stúlkan greindi frá því að ákærði hefði farið heim til foreldra núverandi sambýlismanns síns D, talað illa um hana og aðvarað þau um hana. Þá hafi hann ítrekað ónáðað hana eftir að hún flutti til kærastans, t.d. með því að hringja látlaust til hennar, komið á glugga. Þá hafi hann sent henni blóm. Hún sagðist aldrei hafa sagt ákærða að hún vildi fá frið fyrir honum vegna þess hvað hann hafi gert henni heldur aðeins að hún vildi frið fyrir honum og móður sinni. Ítarlegar skýrslur voru teknar af kæranda hjá lögreglu eða samtals sex sinnum á tímabilinu til 8. maí sl. Í skýrslunum lýsir hún nánar samskiptum sínum við ákærða og nánar dæmum um misnotkun hans. Þá voru teknar lögregluskýrslur af ákærða, sem neitaði eindregið sök auk vitnaskýrslna. Við tengslum við málið var framkvæmd húsleit á heimili ákærða að Ö. Í íbúðinni fannst talsvert af klámblöðum undir dýnu í hjónarúmi og inni í fataskáp. Þá var lagt hald á 51 stykki af VHS myndbandsspólum. Ákæruliður 2 Í tengslum við mál þetta gaf Z skýrslu hjá lögreglu 6. febrúar 2002. Hún skýrði svo frá að hún hefði farið í heimsókn til Y á [...] um verslunarmannahelgina 1996, en hún var þá 12 ára gömul. Stúlkurnar höfðu kynnst þegar þær voru saman í [...]skóla en þær eru skyldar. Hún skýrði svo frá að hún hefði komið til [...] nokkrum dögum fyrir verslunarmannahelgina og hafði ákærði einn morguninn þegar hún kom fram verið alsnakinn eins og hann væri að koma frá baðherbergi. Hún hafi farið inn í herbergið aftur og stuttu seinna hafi ákærði komið inn í herbergið og þá fullklæddur, en hún hafi verið klædd nærbuxum, bol og buxum. Hann hafi girt niður um hana buxurnar og nærbuxurnar og þuklað á kynfærum hennar, meðal annars sett fingur inn í leggöng hennar. Hann hafi síðan losað um buxnabeltið og hafi hún þá kallað ,,ekki” og hafi hann þá hætt og farið. Þann 14. febrúar sama ár kom Z á lögreglustöðina ásamt réttargæslumanni sínum, Herdísi Hallmarsdóttur hdl., og kærði formlega atvikið. Þar kvað hún fyrri skýrslu sína hjá lögreglu hafi verið rétta, en hún hafi hins vegar ekki sagt frá því þá, að ákærði hafi farið niður á hnén og sleikt á henni kynfærin og hafi það staðið yfir í nokkurn tíma. Þetta hafi gerst áður en hann byrjaði að losa um beltið á buxunum sínum. Kvaðst hún ekki hafa þorað að segja neinum frá þessum atburði fyrr en hún hafi skýrt frá því fyrir lögreglu vikunni áður. Hún tók fram að hún hefði ekki átt nein kynferðisleg samskipti við nokkurn aðila á þessum tíma og hafi þetta verið hennar fyrsta kynlífsreynsla. Kvað hún Y hafa komið að máli við sig [...] og sagst ætla að leggja fram kæru á hendur ákærða fyrir kynferðisbrot og jafnframt tjáð henni, að það hafi staðið yfir frá því að hún var lítil. Hafi hún spurt Z hvort hún væri tilbúin að vitna í málinu. Í skýrslunni kvað Z það ósannindi sem fram kom hjá ákærða, að hann hefði komið að henni á [...] umrætt sinn allsnakinni ásamt tveimur nöktum strákum og það hafi orðið til þess að hún fór heim til [...] fyrr en hún ætlaði. Framburður ákærða og kærenda fyrir dómi Ákærði neitar allri sök um að hafa framið kynferðisbrot gagnvart stjúpdóttur sinni svo sem fram kemur í ákæru. Hann kvað samband sitt við stjúpdóttur sína hafa verið mjög gott frá upphafi. Þau hafi verið mjög samrýnd og hún alltaf getað trúað honum fyrir öllu sem gerðist í lífi hennar. Ákærði segir að móðir stúlkunnar hafi átt það til að æsa sig við hana og það hafi því verið auðveldara að tala um gegnum sig. Ákærði segir að hann og stúlkan hafi eytt miklum tíma saman. Þau hafi farið saman í bíltúra tvö ein, fjallgöngur á [...], [...] og [...] og þá hafi þau farið saman til [...] til að hitta dóttur hans, B, sem þar er búsett. Á ferðum sínum til [...] hafi þau dvalið á hóteli þar sem þau deildu saman herbergi. Í einni ferðinni hafi faðir hans, E, verið með í för og einnig F bróðir ákærða. Þá hafi B gist á hótelinu einu sinni með þeim. Hann kannast einnig við fjölskylduferð í [...] og að hafa dvalið í hótelherbergi með stúlkunni í [...] og að þau hafi farið fjölskylduferð saman til [...]. Hann kvaðst mjög oft hafa tekið öll börnin með í bíltúr, en einnig hafi komið fyrir að stúlkan hafi beðið hina krakkana að vera heima, af því að hún hafi þurft að ræða eitthvað við hann sérstaklega og hann því farið einn með stúkunni að hennar ósk. Ákærði bar að stúlkan hefði alltaf látið hann vita hvar hún væri stödd þegar hún var að skemmta sér jafnvel um nætur. Geri hann sér ekki fulla grein fyrir af hverju hún hafi gert þetta nema að hún hafi viljað vera alveg viss um að hann vissi nákvæmlega hvar hún væri. Eftir að hún fór að vera með strák, G, hafi hann iðulega keyrt þau bæði þegar þau báðu um það. Hann kvað það vel geta verið, sem fram hefur komið í málinu, að hann hafi gengið klæðalítill um húsið og það getað komið fyrir að hann hafi komið allsnakinn til dyra, eða gengið allsnakinn um húsið. Reiknar hann með að hann hafi þá verið nývaknaður og farið snöggt til dyra og vitað jafnvel af þeim sem var að koma. Gerir hann ekki athugasemdir um það sem fram hefur komið um það atriði í lögregluskýrslu við rannsókn málsins. Þá segir hann að yfirleitt hafi verið eitthvað til af klámefni á heimilinu, myndbönd eða blöð, en það hafi verið geymt ofan í skúffu og ekki átt að vera aðgengilegt börnum. Hann kvaðst ekki hafa gefið stjúpdóttur sinni leyfi til að skoða þessi klámblöð eða myndbönd þegar hún var barn að aldri. Hann kveðst hins vegar hafa farið með stjúpdóttur sína þegar hún var 17 ára á einhvern stað á [...] og keypt fyrir hana víbrator og borgað hann að hennar beiðni. Ákærði kvaðst minnast þess þegar þau bjuggu í [...] að hann hafi kallað á Y á baðherbergi þegar vinkona hennar C var í heimsókn hjá henni. Tilefnið hafi verið að biðja stúlkuna um að taka betur til eftir sig. Geti vel verið að hún hafi læst baðinu. Ákærði var spurður hvað gæfi tilefni til að hann myndi þetta tiltölulega ómerkilega atvik frá árinu 1997 og kvaðst ákærði þá ekkert muna þetta alveg greinilega, en þetta hafi verið svona. Kvaðst hann oft hafa kallað börnin sín fyrir og spjallað við þau. Það sé hins vegar ekki rétt að hann hafi óskað eftir kynmökum við stúlkuna inni á baðherberginu eins og hún haldi fram. Hann hafi kynnt sér lýsingu stúlkunnar á þessu atviki og neitar því alfarið. Hann kvaðst kannast við að hafa einu sinni á unglingsárum Y farið með hana ásamt félögum hennar á veitingastaðinn [...] og einu sinni náð í hana þangað. Hann hafi boðið þáverandi kærasta stúlkunnar, G, á staðinn og hún hafi komið ásamt einum vini eða tveimur og hafi þau verið að skemmta sér þar um kvöldið. Það geti verið að þar hafi verið dansmeyjar að dansa, jafnvel uppi á borðum, og telur hann að hann hafi sjálfur keypt sér einkadans þetta kvöld. Hann neitar alfarið að hafa haft milligöngu um að Y dansaði nektardans á veitingastaðnum. Stúlkan hafi hins vegar haft áhuga á að gera það og hafi hún haft samband við H, sem rak staðinn, og lýst áhuga sínum. Hann hafi þó ekki beint verið vitni að því samtali, en stúlkan hafi sagt honum frá því. Aðspurður um framburð hjá lögreglu, að hann hafi þvingað stúlkuna til að dansa nektardans á [...] til að borga skuld af bíl stúlkunnar, segir hann það alls ekki rétt. Ákærði var spurður um framburð H hjá lögreglu um að ákærði hafi beðið hann um að láta sig vita, ef hann færi eitthvað með stelpurnar að dansa og að hann hafi hringt í ákærða og látið hann vita svo að Y gæti farið með. Hann segir að H hafi aldrei talað við sig um Y, heldur hringt í sig og rukkað sig um 35.000 krónur sem hann hafi skuldað honum vegna einkadans þetta kvöld. Ákærði nefnir sem dæmi um að stúlkan hafi farið á bak við hann og móður sína tilvik þegar hún fór til [...] um verslunarmannahelgina þegar hún var 17 ára gömul. Dóttir hans, B, hafi fengið leyfi til þess að fara til [...], en hann hafi ekki viljað að Y færi, en hún hafi stungið af í göngutúr um morguninn. Móðir hennar hafi hins vegar álitið að hún myndi stinga af til [...] og þau því hringt í föður stúlkunnar og konu hans og beðið þau um aðstoð. Ákærði og móðirin hafi síðan keyrt til [...] og þegar þangað kom hafi þau séð [...]. Það hafi hins vegar verið orðið of seint að ná henni [...]. Stúlkan hafi hins vegar verið búin að segjast ætla að hitta þau á [...] og þar hafi faðir hennar, I, og konan hans beðið. Stúlkan hafi hins vegar hringt á leiðinni í [...], en hann og móðirin hafi farið á lögreglustöðina og ætlað að láta senda stúlkuna með [...]. Að fenginni ráðleggingu lögreglu um að það yrði erfitt hafi þau ákveðið að gera það ekki og látið skila góðri kveðju til stúkunnar. Ákærði var spurður um samkvæmi hjá kæranda, Z, sumarið 2000, þar sem að báðir kærendur voru í heitum potti með jafnöldrum sínum. Kveðst hann hafa átt að ná í Y á umsömdum tíma en enginn svarað dyrabjöllunni. Hann hafi heyrt hávaða í garðinum, kíkt yfir grindverk og þá séð krakkana nakta í pottinum í ástarleikjum. Hafi þar verið kærasti stúkunnar, G, Z, Y og einn annar vinur þeirra. Stúlkan hafi sagt honum ítarlega frá atvikinu þegar hann keyrði hana heim á eftir og þá sagt að þau hafi stundað ástarlíf þar fjögur saman og að hún hafi verið með báðum strákunum og Z eitthvað með henni. Viðbrögð hans við þessu hafi verið þau að hringja í foreldra þeirra auk þess sem hann hafi viljað að stúlkan færi í ,,test”, það er hvort hún væri á eiturlyfjum eða einhverju. Hann hafi líka hringt í heimilislækninn til að spyrja hvað maður gerði í slíkum tilvikum ef það væri rétt. Ákærði gerir grein fyrir atviki [...] desember árið 2000 en hann hafi náð í stúlkuna niður á [...] og hún þá ekki viljað fara heim og verið mjög ,,agressíf”. Hafi hann ekið um miðbæinn og ætlað að vita hvort ekki rynni aðeins af henni. Hún hafi farið út úr bílnum við bensínstöð [...] og þá farið upp í Ford-bifreið með tilteknu númeri sem hafi ekið af stað og hafi hann misst af þeim. Konan hafi komist að hver væri eigandi bifreiðarinnar og hann farið á heimili skráðs eiganda en þangað hafi bifreiðin síðan komið. Hann hafi séð að stúlkan hafi verið hálfber inni í bílnum. Hann neitaði að hafa setið inn í bíl sínum og beðið. Hann hafi ekið stúlkunni heim eftir atvikið og hún þá sagst hafa verið að dansa nektardans fyrir pilta í bílnum. Hafi honum fundist þetta mjög slæmt. Hann kvaðst aðspurður, vegna framburðar móður J farþega í bifreiðinni, að til tals hafi komið að kæra nauðgun til lögreglu en stúlkan hafi ekki viljað það. Ákærði kvaðst sér hafa þótt leiðinlegt þegar stúlkan flutti að heiman 18 ára gömul til kærasta síns að [...], og honum fundist hún flýta sér of mikið. Hann hafi haft samband við hana eftir það en telur að stúlkan hafi þó oftar haft samband við hann. Hann hafi sent henni gjafir á því tímabili og hann og börnin hafi sent blómvönd. Aðspurður hvort kort hafi fylgt blómvendinum sagðist hann halda að honum hafi fylgt bók. Ítrekað aðspurður hvort fylgt hafi blómvendinum einhver áritun segist hann ekki minnast þess hvort þau hafi skrifað bréf. Hann telur að hann hafi sent stúlkunni SMS- skilaboð eftir að hún flutti að heiman, en kannast ekki við að hafa beðið fyrir kveðju frá ,,litla og stóra”. Ákærði er spurður um það sem fram kemur í framburði foreldra D hjá lögreglu um að hann og A hafi ofsótt stúlkuna eftir að hún flutti að heiman. Hann segir að fyrsta lýsing á fólkinu hafi verið á þann veg að kærastinn hafi keypt stórt rúm handa þeim og að maðurinn og konan á heimilinu hafi prófað rúmið með því að hafa samfarir í því áður en þau gátu sofið í því. Hafi honum ekki fundist þetta eðlilegt, og svo líka að það hafi verið einhvers konar samfarakeppni í gangi á staðnum, sem fólst í því hver gæti stunið hæst á nóttunni. Hafi stúlkan sagt honum frá þessu og sagt honum ítrekað frá svona hlutum og hafi hann haft af því áhyggjur. Aðspurður um framburð foreldra D, um að hann hafi áreitt heimilið, þar sem meðal annars hafi verið skorið á dekk á bíl fyrir utan húsið, bankað á glugga og þeim hótað, þá segir hann það ósatt. Morguninn eftir að stúlkan flutti að heiman hafi hún mjög fljótlega dregið úr því að tala við móður sína, en hún hafi talað við ákærða. Það hafi ekki verið fyrr en rétt fyrir síðustu jól, sem úr því dró. Hún hafi komið á heimilið [...] júlí síðastliðinn og þá hafi hún sagst ætla að ná í dót sem hún ætti. Hún hafi þá sagt við hann að það væri alveg sama hvað hún gerði hér eftir hún gæti ekki dregið þetta mál til baka. Hann hafi einu sinni talað við hana lítillega í síma eftir þetta, en hún var þá stödd hjá ömmu sinni. Aðspurður segir ákærði það rétt að sumarið 2001 hafi stúlkan sagt honum að hún ætti von á barni með kærasta sínum, þetta hafi verið í apríl eða maí 2001, og hafi hann tekið því mjög vel, þótt honum hafi fundist það nokkuð fljótt, og hann hafi verið ánægður fyrir hennar hönd. Hún hafi sagt vinum sínum þetta, systur sinni og krökkunum, en ekki móður sinni, sem hafi frétt það í gegnum þau. Hann hafi farið með henni niður í [...] og þau skoðað barnarúm og barnavagna, sem hana hafi vantað, og hafi honum þótt sjálfsagt að taka þátt í því ef hana vantaði þetta, enda hafi samskipti þeirra á þessum tíma verið mjög góð. Allt í einu hafi þetta hins vegar verið búið og hún enga skýringu gefið á því. Ákærði er spurður um hljóðupptöku af símtölum milli hans og A sem hann kannast við að hafa tekið upp að henni forspurðri og afhent föður stúkunnar. Hafi það verið gert til þess að hann sæi að það væri ekki gott ástand milli hans og sambýliskonunnar og svo til öryggis upp á seinni tíma, en honum hafi fundist sambýliskona sín láta illa á þessum tíma og verið óöruggur um hana. Hafi hann viljað með því að faðir stúlkunnar tryði hvernig ástandið væri. Ákærði kom aftur fyrir í lok aðalmeðferðar og bar að hann hefði gefið stúlkunni 10 skópör sem hann hafi haft til umráða vegna vinnu fyrir [...] en hún hafi verið búin að biðja hann um skó. Þá kvað hann C aldrei hafa gist á heimilinu en það hafi einu sinni staðið til. Þá var ákærði beðinn að varpa ljósi á framburð vitnisins K. Hann kvað stúlkuna hafa fengið lánaða bifreiðina en ekki hafi verið til þess ætlast að hún færi til [...] á honum. Þetta hafi valdið reiði A og hafi hann og stúlkan farið í bíltúr til að ræða þetta mál. Ákærða var sýnt kort sem fylgdi blómasendingu og kvaðst hann hafa sent þetta. Stúlkan hafi verið langt niðri og hafi hann langað til að senda henni fallega orðsendingu. Ákærði kannaðist við að Z hefði hringt í hann eftir atvikið í heita pottinum og verið með einhvers konar hótun en hann muni ekki samhengið. Varðandi ákærulið 2 kvað hann frænku stúlkunnar, Z, hafa komið í heimsókn til þeirra um verslunarmannahelgina 1996 en A var þá ekki heima. Telur hann að stúlkan hafi komið á fimmtudegi og þær drukkið það kvöld. Hann hafi vaknað við hávaða þessa nótt og hafi þá Z verið inni í herbergi með tveimur ókunnugum strákum. Hafi honum fundist þau vera í einhvers konar ástaratlotum og hafi hann rekið strákana út. Hann hafi hringt í móður Z daginn eftir og viljað senda hana heim. Hann þvertók fyrir að hafa gefið stúlkunum áfengi. Þá sagðist hann ekki hafa látið stúlkurnar fá kynlífshjálpartæki þessa helgi, hvorki gefið þeim þau né lánað, enda hafi ekkert slíkt verið til á heimilinu á þeim tíma. Aðspurður um framburð stúlknanna um þetta atvik vísar hann honum alfarið á bug og kveðst enga skýringu hafa á ásökunum þeirra þrátt fyrir að vera búinn að velta því mikið fyrir sér. Fyrir dómi skýrði Y svo frá að í fyrsta skipti sem ákærði hafi notað hana kynferðislega hafi verið þegar þau bjuggu í Q. Hafi hún verið 5 eða 6 ára en ekki verið byrjuð í skóla. Það hafi gerst með þeim hætti að hann hafi látið hana leggjast upp á borðstofuborð í holinu. Hún hafi verið ber að neðan en hann staðið yfir henni. Hann hafi [...]. Eftir það hafi þetta nánast verið daglegt brauð þar til í desember 2000. Nánar aðspurð segir hún að ákærði hafi snert kynfæri hennar og nuddað með fingrum og getnaðarlim sínum og fróað sér o.s.frv. Segir hún að þetta hafi gerst bæði eftir og áður en hann fór að hafa við hana samfarir. Þetta hafi hins vegar verið oftar áður en til þeirra kom. Hún kvaðst ekki muna hvenær ákærði hafi stungið ,,honum inn í fyrsta skipti en það hafi verið á meðan þau bjuggu í Q. Ákærði hafi í gegnum tíðina haft samfarir við hana, haft við hana munnmök og látið hana eiga munnmök við sig. Þá muni hún eftir nokkrum skiptum þar sem hann hafði samfarir við hana í endaþarm. Ákærði hafi gefið henni nokkur kynlífshjálpartæki, víbratora og egg. Hann hafi allavega verið búinn að gefa henni einn víbrator og eitt egg áður en þau fluttu til [...]. Þá hafi hann notað á hana víbrator og einnig látið hana nota slíkt tæki. Hann hafi stundum tekið samskipti þeirra upp á myndband sem þau hafi horft á saman. Stúlkan lýsir atviki í [...] þegar hún hafi verið eitthvað um 13 ára gömul, en þá hafi C vinkona hennar verið í heimsókn. Ákærði hafi kallað hana inn á baðherbergi. Hún hafi komið og hann þá læst hurðinni. Hafi hann látið hana krjúpa á klósettinu eða uppi á vaskinum og haft við hana samfarir þar. Í framhaldi af þessu hafi fjölskyldan komið í viðtöl hjá Félagsmálastofnun. Stúlkan segir að ákærði hafi verið búin að segja iðulega við hana að ef hún segði öðrum frá háttsemi hans myndi enginn trúa þessu upp á hann því allir vissu hvað hann væri góður maður, en hún væri viðbjóður og fólki myndi finnast það. Hann hafi líka verið búinn að segja að ef hún myndi trúa einhverjum strák fyrir þessu myndi enginn líta við henni. Ákærði hafi oft boðið henni koma út að keyra og hafi þá enginn mátt koma með. Hann hafi þá oft haft samfarir við hana í bílnum víða um [...]. Hann hafi oft lagt bílnum í [...] og við [...] og oft keyrt inn í lítinn skóg vinstra megin við veginn á leið út á [...]. Þá hafi hún nokkrum sinnum farið með honum í bíl til [...] og þau hafi verið ein á ferð. Þar sé gamall dansstaður áður en komið er til [...] og hann hafi eitt sinn farið þar á bak við hús og lagt bílnum í þessum tilgangi. Einu sinni hafi hún farið með honum að flytja gröfu frá [...] til [...], 23 tíma ferð. Þá hafi þau haft kynmök bæði við gröfuna og eins á hótelherbergi í [...]. Þau hafi iðulega gengið á fjöll, á [...], [...] og [...], og oft haft kynmök í þeim ferðum en þau hafi þá farið út af göngustígum og á milli trjáa við [...]. Hann hafi ýmist látið hana leggjast eða krjúpa og eins líka á bekk við [...]. Á ferðalagi til [...] hafi kynmök átt sér stað er þau dvöldu á hóteli. Þá kveðst hún minnast fjölskylduferðar í [...] til þess að halda upp á tveggja ára afmæli systur sinnar, sem fædd er 1989. Hann hafi beðið hana um að koma með sér á klósettið og talað um að hún þyrfti að fara að sofa, en hún hafi ekki viljað það af því að það var svo gaman. Systir hennar hafi farið að skipta sér af því að hún þyrfti ekkert að fara að sofa, af því að þær væru í útilegu og hann hafi þá orðið reiður og öskrað og rokið inn í skóg eða trjáþyrpingu og minnir hana að bróðir hennar hafi hlaupið á eftir honum til að reyna að tala við hann. Síðar um morguninn þegar hún vaknaði hafi þau farið í göngutúr. Hann hafi þá beðið hana að leggjast milli trjánna og hann lagst við hliðina á henni og fróað sér og minnir hana að hann hafi einnig ,,stungið honum inn”. Stúlkan greinir frá fjölskylduferð til [...]. Það hafi verið einhvers konar [...], en frændi hennar búi í [...] og þau hafi verið hjá honum. Hann hafi átt [...]. Umrætt sinn hafi systir hennar verið nýfædd. Hún kveðst minnast þess að hann hafi farið með hana afsíðis, en man ekki nákvæmlega hvað gerðist. Brot ákærða hafi oft átt sér stað á heimilinu á meðan aðrir heimilismenn voru á staðnum og þá hafi það komið fyrir að hún hafi beðið hann um að vekja sig til að mæta í skóla eða vinnu og þá hafi hann ekki vakið hana fyrr en hann hafi verið kominn upp í rúm til hennar. Móðir hennar eða aðrir hafi þó aldrei orðið vitni að þessu. Hann hafi læst þau inni í herbergi hennar eða herbergi sínu. Systkini hennar hafi oft verið heima, en yfirleitt hafi móðirin ekki verið heima, en hafi svo verið þá hafi hún verið sofandi. Hún kvað mikið af klámefni hafa verið til á heimilinu, myndbönd og klámblöð og hafi hann ekki falið það neitt. Þetta hafi yfirleitt verið i vídeóskápnum undir sjónvarpinu. Hún minnist þess ekki hins vegar að hafa sem krakki verið að skoða þetta efni. Aðspurð um víbratora og klámmyndablöð sem fundust undir dýnu í rúmi hennar að Ö segir stúlkan að ákærði hafi keypt þetta fyrir hana. Hún hafi stundum farið með honum til þess að kaupa, en þó ekki alltaf. Stúlkan kvaðst hafa byrjað að vera með strák, G, þegar hún var 14 ára gömul og þau verið saman á þriðja ár. Hún hafi byrjað að taka pilluna hálfu ári eftir að samband þeirra hófst og hafi ákærði vitað það. Hann hafi verið búinn að vera mjög ýtinn og spurt mikið um samband hennar við G og hvort þau væru að gera það. Hún hafi hins vegar neitað því. Áður en hún fór á pilluna hafi hann yfirleitt haft sáðlát á magann á henni, rassinn, á bakið, í handklæði eða á gólfið. Þetta hafi hins vegar breyst eftir að hún fór að taka pilluna. Hafi hann talað um rofnar samfarir þegar hann hafi þurfa að taka liminn út og fá það þannig. Hann hafi verið ánægður með að þurfa ekki að gera það lengur. Eftir að hún og G hættu að vera saman hafi hún verið að dúlla með strák sem hún hafi verið hrifin af og ákærði hafi farið heim til hans og sagt að hann ætti að forðast hana, þar sem hún væri geðveik og með brókasótt. Þetta hafi hann líka sagt við vini hennar sem hún var ekki í neinu föstu sambandi við. Ákærði hafi sagt henni að þetta væri afbrýðisemi sem hann réði ekki við. Hún kvað það hafa verið vaninn að hún léti ákærða vita um allar sínar ferðir. Hann hafi kannski verið búinn að tala um það að hún léti hann vita ef hún færi eitthvað, eða myndi breyta um stað, þetta hafi bara verið svona. Hún hafi iðulega beðið hann um að koma og ná í sig og oft hafi hann boðist til þess. Hún hafi vitað að hann vekti eftir henni. Hún hafi hins vegar stundum forðast það að hann næði í hana, en annars hefði það bara ekki verið samþykkt að hún kæmi heim sjálf. Þótt hún hafi ætlað í bíó með vinkonum sínum eða eitthvað slíkt, þá hafi hann keyrt á staðinn og athugað og í nokkur skipti þar sem hún hafi verið á rúntinum með vinum sínum á [...] hafi hún litið í spegilinn og séð að hann var fyrir aftan. Hafi hún alltaf þurft að gera grein fyrir ferðum sínum, annars hefði allt orðið brjálað. Kynferðislegri háttsemi ákærða hafi lokið gagnvart henni aðfaranótt [...] desember 2000. Þá hafi hún verið nýbúin að kynnast núverandi unnusta sínum, D, og hafi hann boðið henni út að borða og í leikhús og þau ætlað að fara út að dansa. Ákærði og A hafi náð í hana og farið með hana heim. Um miðnættið hafi ákærði komið og sagt að hún mætti fara út ef hann fengi ,,einn snöggan”. Hún hafi alltaf verið svo stressuð þegar hann hafi beðið um þetta þegar móðir hennar var heima. Hún hafi passað sig og aldrei farið úr alveg buxunum vegna þess að hann hafi gert það oft í sófanum í stofunni og bara hallað hurðinni. Hún hafi alltaf verið að kippa upp buxunum og hann hafi orðið svo pirraður. Hafi ákærði sagt sér að koma inn í herbergi og að hún færi ekki út. Hún kvað það hafa gerst áður að ákærði setti slík skilyrði eins og í fyrsta skiptið sem hún hafi fengið að gista hjá kærastanum. Þá hafi hann sagt að hún yrði að vera komin heim fyrir hádegi, því að mamma kæmi snemma heim úr vinnunni, til þess að hann gæti fengið ,,einn snöggan”. Eftir að hún flutti heim til D hafi ákærði komið þangað og m.a. komið á svefnherbergisglugga hjá henni og kærastanum og vakið þau. Varðandi framburð ákærða um rúm hennar og kærastans og stunukeppni sem átti að eiga sér stað kvaðst hún aldrei hafa heyrt um slíkt og kannaðist ekki við þá lýsingu. Hún kvað ákærða hafa sent henni tvo blómvendi eftir að hún flutti og hafi fylgt kort með sem hún hafi hent. Hún muni ekki hvað á þeim stóð en það hafi verið eitthvað í þá áttina að hann elskaði hana út af lífinu og hún væri yndisleg og falleg eða eitthvað slíkt. Ákærði hafi einnig sent henni mikið af SMS-símboðum og hringt. Hún kannast við að hafa fengið kveðju frá ,,litla og stóra” sem hún hafi skilið sem hafi verið frá honum og typpinu, en það hafi verið hugtak sem þau notuðu. Hún kvaðst hafa talið að hún ætti von á barni með kærasta sínum í byrjun ársins 2001, þar sem hún hafði ekki haft blæðingar og tekið jákvætt þungunarpróf. Hafði hún sagt ákærða þetta í trúnaði og hann orðið ánægður með það. Hann hafi hins vegar sagt að hann hefði verið búinn að taka loforð af henni, þegar hún var með G, að fyrsta barn hennar yrði þeirra. Það væri svo skemmtilegt leyndarmál á milli þeirra að hann væri ,,bæði faðirinn og afinn”. Ákærði hafi sagt móður hennar frá því að hún hafi átt von á barni, sem hafi hringt og sagst ætla að sjá til þess að hún yrði svipt sjálfræði og fengi aldrei að sjá barnið. Stúlkan kvað ákærða hafa boðið henni í [...] í fyrsta skiptið þegar hún var 17 ára gömul og hafi G þá verið með henni og aðrir kunningjar. Hún kvaðst hafa dansað nektardans á staðnum og hafi ákærði verið búinn að tala um það að honum fyndist ekkert gaman að horfa á ókunnuga konu uppi á sviðinu en gaman væri ef hún gæti dansað þarna. Hann hafi átt kunningja, H, á staðnum og fengið leyfi hans fyrir því að hún dansaði. Hún hafi síðan dansað í framhaldi af þessu og hafi ákærði og H fylgst með. Þetta hafi verið á sunnudegi, að hana minni, og eiginlega engir á staðnum. Stúlkan kvaðst aðspurð oft hafa verið spurð um samband sitt við ákærða en hún hafi aldrei sagt neinum frá þessum samskiptum. Það hafi hún fyrst gert í nóvember 2001 að hún sagði kærasta sínum því. Hún hafi verið orðin hrifin af honum og ekki viljað halda áfram sambandi við hann nema hann vissi hvað gerst hafði. Hún hafi verið búin að ákveða að það væri betra að segja honum þetta núna heldur en eftir tíu ár. Hún kvaðst hafa verið drukkin og kærastinn komið og náð í hana og hún sagt honum hvað gerst hafði, en áður hafi hún verið búin að hugsa það í nokkurn tíma. Aðspurð um verslunarmannahelgina [...] 1996 sagðist hún hafa verið mikið á djamminu eða fylleríi þá helgi, en hún hafi verið farin að drekka á þessum tíma og haft samskipti við stráka. Aðspurð hvort Z hefði átt í einhverjum samskiptum við stráka þessa helgi sagði hún að hún hefði eitthvað verið að dúlla sér með vinum sínum. Hún kveðst ekki minnast þess að Z hafi farið heim með þessum strákum eða öðrum strákum að [...]. Á þessum tíma hafi hún átt kærasta. Stúlkan kvaðst ekki hafa vitað um það fyrr en síðar að Z teldi sig hafa orðið fyrir kynferðislegri áreitni af ákærða þessa helgi. Hún kvaðst minnast þess að Z hafi reiðst við ákærða vegna afskipta hans. Hafi hún hringt í hann og sagt að ef hann myndi ekki hætta þessu myndi hún kæra hann fyrir eitthvað sem hann vissi fyrir hvað það væri. Hún hafi ekki spáð neitt í þetta. Þetta hafi verið eftir atvikið í heita pottinum. Hún hafi orðið vitni að þessu samtali þar sem hún hafi verið með ákærða í bíl. Hún kvaðst ekkert hafa rætt þetta mál við frænku sína. Þær séu búnar að vera í sambandi en hafi ekki rætt um þetta mál. Þær séu góðar vinkonur, en Z sé skyld henni í móðurætt. Hún kveður ákærða hafa afhent henni og kæranda, Z, víbrator um verslunarmannahelgina 1996, en það hafi ekki verið í fyrsta skipti sem hún sá svona tæki. Þetta hafi verið hvítur víbrator með röndum og líka hvítt egg. Aðspurð sagði stúlkan að B og hún hefðu ætlað að fara til [...] um verslunarmannhelgina þegar hún var 17 ára. Hún hafi keypt sér farmiða enda búin að ganga úr skugga um að hún mætti fara. Ákærði hefði sagt að lykillinn að þessari ferð væri að hún ætti að vera farin að sofa klukkan ellefu, eða eitthvað slíkt. Fyrir helgina hafi hún verið að vinna og flestir kunningjanna farið á fimmtudegi. Hún hafi fengið sér í glas og verið eitthvað lengur úti fyrir ferðina. Föstudagsmorguninn hafi ákærði keyrt hana í vinnuna og sagst vera búin að taka ákvörðun og hún færi ekki til [...]. Hún hafi engu að síður farið. Við aðalmeðferð gerði stúlkan grein fyrir atvikinu í heita pottinum sumarið 2000 þar sem hún var ásamt Z o. fl. Ákærði hafi komið óbeðinn á staðinn og haldið því fram að hann hafi séð þau í einhvers konar hópkynlífi. Hún neitaði hins vegar að slíkt hefði átt sér stað og bar eins og hjá lögreglu að þau hefðu verið þarna fjögur að fá sér í glas og öll í sundfötum. Stúlkan kom á ný fyrir dóminn og var þá bent á að samkvæmt framburði G hefði hópkynlíf átt sér stað þarna. Hélt hún fast við framburð sinn og kvað þau hafa verið í sundfötum og taldi að henni hefði aldrei dottið í hug að fara úr þeim enda göngustígur við hliðina á garðinum. Henni var bent á framburð G sem væri á aðra lund en hún breytti ekki framburði sínum. Stúlkan kom í þriðja sinn fyrir dóminn að eigin frumkvæði og kvaðst þá hafa sagt ósatt um þetta atriði. Hið rétta væri að þau hefðu verið í kynlífsleik í pottinum. Skýrði hún það svo að þegar lögreglan hafi spurt að þessu hafi hún ekki skilið hvaða máli það skipti og hefðu þau komið sér saman um að segja ekki frá þessu. Við það hafi þau staðið án þess að ákveða það frekar. Z hafi síðan hringt í hana og sagt að þau hefðu öll breytt framburði sínum. Hún kvað sér líða mjög illa yfir því að hafa sagt ósatt í tvígang en sagði annað í framburði sínum rétt. Aðspurð hvers vegna hún hafi ekki skýrt frá atferli ákærða gagnvart henni fyrr sagðist hún ekki vita það. Henni hafi fundist þetta samband við ákærða vera eðlilegur hluti af tilveru sinni og ekki vitað hvernig þetta væri öðruvísi. Hún hafi verið vön þessu. Samband þeirra hafi verið gott og hún hafi getað talað við hann um alla hluti og sagt honum frá öllu sem gerðist í hennar lífi. Hann hafi staðið með henni þegar mamma hennar hafi verið í brjálæðiskasti og hún litið á hann sem vin. Það hafi aldrei hvarflað að henni að orða þetta við móður sína, enda þær aldrei átt skap saman. Hún telur hins vegar að móðurina hafi grunað hvað var í gangi og byggir það á því hvernig móðirin hafi talað við sig og hvernig hún talaði við ákærða um sig. Hafi hún haft á orði að þau væru alltaf saman og hvað væri eiginlega í gangi á milli þeirra. Kærandi Z skýrði frá fyrir dómi á sama hátt og hjá lögreglu varðandi atvikið um verslunarmannahelgina 1996 á [...] að hún hafi dvalið nokkra daga á heimilinu hjá ákærða og Y. Hún var þá 12 ára. Hún sagði að Y hefði verið blindfull þegar hún og ákærði komu að ná í hana á [...] og hafi þær fengið vodka að drekka hjá ákærða og sígarettur. Á heimilinu hafi verið mikið af klámmyndum við sjónvarpstækið og klámblöðum, sem hafi verið áberandi. Kvöld eitt hafi ákærði látið þær fá tvö kynlífshjálpartæki, annað hafi verið hvítur víbrator og hitt hafi verið egg. Hann hafi bara komið og spurt hvort þær vildu prófa þetta, sem henni hafi fundist hálfasnalegt. Þetta hafi ekki komið Y neitt á óvart og hafi verið eins og og hún væri búin að sjá þetta þúsund sinnum áður. Hún sagði að þær frænkur hefðu verið í einhverjum samskiptum við stráka á svipuðum aldri og þær eða eitthvað eldri, en það hafi bara verið eins og gengur og gerist. Þessir strákar hefðu komið stundum með inn á heimilið og hafi þau eitthvað verið að kyssast en það hafi ekki gengið lengra. Stúlkan sagðist hafa vaknað einn morguninn og komið að ákærða allsberum á baðherberginu. Hún hafi farið aftur inn í herbergið sitt og læst að sér. Hann hafi komið stuttu seinna, bankað og sagt að þetta væri allt í lagi. Hún hefði umrætt sinn verið klædd magabol og hafi ákærði talað um hvað hún væri með flottan nafla og svoleiðis. Hann hafi síðan farið að þukla hana með fingrunum undir fötum og þuklað á kynfærum hennar, niður á hné, sleikt á henni kynfærin og sett fingur í leggöng hennar. Hann hafi síðan ætlað að fara úr buxunum og hún hafi þá neitað því og sagt nei, hún vildi ekki gera þetta. Hann hafi þá farið. Hún kvaðst hafa upplifað atvikið sem ofsalega skömm sem hún hafi kennt sér sjálfri um. Hún hafi hins vegar ekki viljað ræða þetta við Y þar sem þær væru vinkonur og haldið að hún væri ein um þetta. Eftir atvikið hafi ákærði hringt í móður hennar og talað um að senda hana heim. Hún hafi viljað komast heim sem fyrst, en man þó ekki hvort hún hafi farið sama dag eða daginn eftir. Á þessum aldri hafi samskipti hennar við stráka verið eiginlega engin og hafi þetta allt verið nýtt fyrir henni, svo og áfengi og tóbak, og hafi henni verið brugðið þegar hún sá þetta allt. Hún hafi reynt að forðast ákærða og A eftir þetta eins og hún gat. Hún hafi hins vegar átt erfitt með það þar sem Y var vinkona hennar og hafi hún farið nokkur skipti á heimili ákærða til að heimsækja hana. Þá kvaðst hún hafa hjálpað til við fermingarveislu hálfbróður Y, en ákærði og A hefðu beðið hana að koma. Hún hafi alla tíð reynt að halda öllu góðu. Eftir að Y flutti að heiman til kærasta síns hafi samskipti þeirra verið lítil. Hún og Y hafi verið saman í [...]skóla og Y einu ári eldri en hún, eða bekk fyrir ofan hana, og hafi ákærða verið fullkunnugt um það og þess vegna um aldur hennar. Hún kvaðst ekkert hafa rætt málefni sitt við Y, en þær styðji hins vegar hvor aðra nú, en reyni að tala sem minnst um þetta og halda sínu striki. Hún kvaðst aldrei hafa orðið vör við kynferðisleg samskipti milli Y og ákærða, en henni hafi hins vegar fundist allt furðulegt í kringum þau. Hann hafi verið mikið með hana á rúntinum og gert í raun allt fyrir hana sem hún hafi beðið hann um. Hún hafi orðið mjög vör við að ákærði hafi verið að þvælast í kringum þau þegar þær voru að skemmta sér úti á kvöldin og hann hafi skipt sér mikið af því sem fram fór. Sumarið 2000 hafi ákærði hringt í móður hennar og sagt að þær frænkur hefðu verið í kynlífsorgíu í heita pottinum. Hún kvaðst hafa hringt í ákærða, mjög reið, og beðið hann að leiðrétta þetta. Hafi hún sagt að ef hann hætti ekki að koma með svona sögur þá myndi hún kæra hann út af þessu tilviki. Kvaðst hún ekki muna alveg hvað ákærði hefði sagt, en eitthvað um að hann myndi hringja og leiðrétta það, sem hann hafi gert. Hins vegar hefði ekkert kynsvall átt sér stað í heita pottinum umrætt sinn. Hún lýsti aðstæðum heima hjá sér svo að húsið sé endahús við götu og gangstígar alveg upp við húsið. Ekki þurfi mikið fyrir því að hafa til að geta séð inn í garðinn. Stúlkan kom aftur fyrir dóminn og kvaðst hafa sagt ósatt í fyrra skiptið um það atriði. Það hafi komið upp þegar ákærði hringdi til foreldra hennar að neita þessu. Ætlunin hafi verið að gleyma þessu, þar sem hann var að njósna þarna og henni hafi liðið illa af því að foreldrar hennar kæmust að því. Vitnið, L staðfesti þessa síðari frásögn en hann hafi áður komið fyrir dóminn varðandi það atriði og borið á annan veg. Framburður vitna fyrir dómi. Fyrir dómi kvaðst A, móðir Y, aldrei hafa orðið vör við að ákærði hefði kynferðisleg afskipti af stúlkunni. Þá hafi stúlkan aldrei haft orð á slíku við sig fyrr en málið kom upp. Hún kvaðst ekki geta neitað því að þegar ábending kom 1997 frá Barnaverndarnefnd um það hafi læðst að henni grunur en það hafi aldrei neitt bent til slíks. Hún hafi þó gefið samskiptum þeirra meiri gaum eftir það. Hún kvað ákærða og stúlkuna alla tíð hafa verið mjög góða vini og algengt hafi verið að þau færu tvö saman út að keyra. Stúlkan hafi iðulega viljað fara út og ræða við ákærða um það sem henni lá á hjarta þar sem hann hafi lægt öldurnar áður en að henni kom. Þessar ökuferðir hafi ekkert frekar vakið undrun hennar. Þá hafi henni ekki þótt neitt athugavert við fjallgöngur þeirra eða önnur ferðalög. A kvað stúlkuna sí og æ hafa hringt heim til að láta vita væri hún úti, eins og til að friða samviskuna, en þá hafi hún verið að gera eitthvað af sér. Það hafi orðið til þess að þau hafi farið að fylgjast betur með henni. Undir vitnið voru borin endurrit samtala hennar við ákærða á árinu 2000 og hann hljóðritaði án hennar vitneskju. Þar kemur fram að hún talar um „tilraunadýrið“. Kvaðst hún þar hafa átt við stúlkuna en hún hafi stundum litið á hana sem tilraunverkefni í uppeldi barna. Vitnið var spurt um eftirfarandi brot úr samtölum þeirra: A: „Þurfið þið frið til þess að fara að gera það eða ..“.. A: „Þú stjórnar þeim sem minni máttar eru. Þú getur ekki stjórnar konunni þinni heldur þarft þú að sækja í dóttur konunnar þinnar til þess að láta þér líða vel. Það er nefnilega málið.“ A: „Þú hefur reynst góður vinur í gegnum tíðina ., en ég veit ekki hvað hefur komið yfir þig núna undanfarið alla vega virðist vinskapur minn vera orðinn þannig að það er betra að vera með Y.“ Enn fremur samtal þar sem heyrist í stúlkunni á bak við. Y óskar eftir að fá að tala við ákærða þegar stúlkan sé ekki nálægt og hann segir að hún sé að fara í ljós. Hún spyr þá ákærða hvort hann ætli ekki bara með henni. A:„ Getið þið ekki legið á sama bekk.“ Á: „Það er nú bara einn á hverjum bekk, A mín.“ A: „Það geta nú sumir rúmast tveir á sama bekk, veistu það “ A svaraði að á þessu tímabili hafi hún átt mjög erfitt, m.a. vegna rangrar lyfjagjafar í kjölfar bílslyss sem hún lenti í. Þá hafi þolinmæðisþröskuldur hennar verið mjög lágur og hafi hún með þessum orðum viljað særa ákærða en hún hafi verið í reiðikasti. Hún kvaðst enga skýringu geta gefið á því af hverju stúlkurnar bæru ákærða slíkum sökum sem hér hafa verið raktar. Hún kvað Y hafa gengið vel í skóla í æsku og fengið góðar einkunnir og umsagnir hjá kennurum. Hún hafi verið mikil fjörkálfur, alltaf glöð og kát. Alla tíð hafi þurft að hafa skýr mörk með stúlkuna til að hafa stjórn á henni. Aðspurð kvað hún C aldrei hafa gist hjá þeim en hún hafi einu sinni átt að fá að gista en til þess hafi ekki komið. Vitnið C kvaðst vera gömul vinkona Y. Þær hefðu verið saman í skóla á tímabili og hefðu orðið nánar vinkonur í stuttan tíma. Þetta hefði verið fermingarárið þeirra og þær því verið 13 eða 14 ára gamlar (1996 97). Vitnið kvaðst hafa komið nánast daglega inn á heimili Y og hefði henni fundist skrítið samband á milli hennar og ákærða. Y hefði t.d. talað um að stjúpi hennar ráðlegði henni um hvort hún ætti að vera í brjóstahaldara eða ekki og að hann gæfi henni leyfi til að taka áfengi úr vínskáp á heimilinu. Eitt skipti hefði ákærði setið á nærbuxunum í sófa inni í stofu og hefði boðið þeim stúlkunum sæti hjá sér. Hefði hann verið að spyrja þær mikið út í strákamál, hvort þær ættu kærasta og hvort þær væru byrjaðar að stunda kynlíf. Vitnið kvaðst minnast nokkurra atvika sérstaklega frá þessum tíma. Í eitt skiptið hefði ákærði kallað á Y ítrekað. Hún hefði farið til hans og verið í burtu í 10 til 15 mínútur. Aðspurð kvaðst vitnið hafa verið á neðri hæð íbúðarinnar en ákærði á þeirri efri og hefði hún því ekki vitað í hvaða herbergi ákærði var. Hún hefði heyrt hurðinni lokað en ekki læst. Y hefði sagt að ákærði hefði eitthvað þurft að tala við hana þegar hún kom aftur. Nánar spurð kvaðst hún minnast annars tilviks þegar ákærði hefði verið inni á baðherbergi og hefði kallað Y til sín þangað. Þá hefðu þær verið inni í herbergi Y og hún ekki svarað strax. Ákærði hefði þá hækkað róminn og hún farið inn á salerni til hans. Vitnið kvaðst hafa beðið eftir Y í 10 til 15 mínútur í bæði skiptin. Vitnið kvaðst hafa gist heima hjá Y einu sinni. Hún hefði vaknað um nóttina og þá hefði Y ekki verið í rúminu sínu. Kvaðst vitnið hafa vakað í einhverja stund en síðan sofnað aftur. Aðspurð hvort einhverjar grunsemdir hefðu vaknað kvað vitnið sig alltaf hafa grunað að þetta tengdist ákærða einhvern veginn, henni hefði aðallega þótt þetta skrítið og einnig hefði hana grunað eitthvað kynferðislegt. Vitnið kvaðst hafa sagt móður sinni frá grunsemdum sínum. Þær hefðu gefið skýrslu hjá félagsmálayfirvöldum í [...]. Aðspurð á hverju hún hefði byggt þann grun sem hún lýsti í lögregluskýrslu, að um kynferðislega misnotkun hefði verið að ræða, kvaðst vitninu ekki hafa fundist um eðlilegt samband að ræða á milli fósturföður og dóttur, að hann leyfði henni að drekka áfengi og að þau væru alltaf ein saman. Grunur sinn hefði vaknað eftir á, ekki nákvæmlega þegar atvikin áttu sér stað. M, móðir C, kvaðst hafa beint tilkynningu til barnaverndaryfirvalda sem varðaði samskipti Y og ákærða. Vitnið kvaðst fyrst og fremst hafa haft áhyggjur af sinni eigin dóttur, að henni hefði verið gert eitthvað. C hefði verið í uppnámi yfir einhverju og hefði grátið mikið. Kvaðst vitnið hafa viljað ræða málin við hana og þá hefði C sagt henni frá samskiptum Y og ákærða. C hefði sagt sér að ákærði keypti oft áfengi handa stúlkunni og að hann hefði oft verið á nærbuxunum heima við. C hefði einnig sagt henni frá því að stúlkan hefði ekki verið í rúminu sínu þegar hún hefði gist hjá henni og vaknað um nóttina. Kvaðst vitnið hafa beðið mann hjá félagsmálayfirvöldum að ræða við C til að kanna hvort það væri eitthvað sem hún væri ekki að segja frá. Vitnið kvaðst minnast þess að hafa verið í [...] með C um þetta leyti þegar þær hefðu rekist á Y og ákærða. Þá hefði ákærði verið í nærfatadeildinni með henni að kaupa á hana undirföt. Henni hefði fundist þetta skrítið. Faðir stúlkunnar, I, kvaðst hafa talið sig frekar heppinn með stjúpföður hennar framan af. Hafi honum virst samband þeirra náið og að ákærði sinnti stúlkunni mjög vel. Eftir að barnaverndarnefnd rannsakaði ásökun um misnotkun á stúlkunni 1997 hafi þau hjónin fylgst nánar með henni. Það hafi fyrst verið þegar stúlkan hafi farið til [...] um verslunarmannahelgi að viðvörunarljós hafi kviknað og þau hafi gert sér grein fyrir því að ekki var allt með felldu þar sem svo mikið veður hafi verið gert út af þessari ferð. I kvaðst einu sinni hafa komið á fund með ákærða og A út af skólamálum stúlkunnar en hann hafi þróast út í umræður um samskipti hennar við stráka. Þetta hafi gengið svo langt að hann hafi spurt ákærða hvernig hann vildi hafa þessi mál stúlkunnar og hvort hann ætlaði að raða þeim upp og velja strák handa henni. Ákærði hafi þá brjálast og barið í eldhúsinnréttinguna og sagst vera farinn ef hann fengi ekki að ala upp börn sín í friði. Ákærði hafi alla tíð sagt sér að D væri síðasta sort, eiturlyfjaneytandi og vondur maður, og stúlkan væri hjá honum í kynlífsþrælkun. I kvaðst hins vegar hafa kynnst D og farið til foreldra hans. Hann hafi séð allt aðra mynd af honum og hafi ekkert undan honum að kvarta. Stúlkan hafi síðan sagt honum árið 2001 að ákærði hafi misnotað hana eins lengi og hún myndi eftir sér. I kvaðst hafa beðið hana í örvæntingu sinni að vera sannsögla og bent henni á alvarleika málsins. Hann kvaðst hafa séð miða sem fylgdi blómasendingu til stúlkunnar og hafði hann minnt á sendingu milli elskenda en ekki föður og barns. N, eiginkona I, bar á sömu lund varðandi ánægju þeirra með ákærða sem stjúpföður Y í upphafi. Þar sem þau hafi búið [...] hafi ekki verið um dagleg samskipti að ræða. Hún kvaðst hafa verið mikið á verðbergi eftir afskipti barnaverndaryfirvalda 1997, en hún hafi gengið hart að stúlkunni um að segja frá vegna grunsemda um að ekki væri allt í lagi. Seinna, um haustið 1997, hafi stúlkan átt að gista hjá þeim hjónum. Vitnið hafi verið á leið frá heimilinu um kvöldið þegar hún sá ákærða koma og taka Y upp í bílinn. Henni hafi brugðið og snúið við heim og ætlað að elta þau. Síðar hafi hún fengið einhverja „sæta sögu“ hjá stúlkunni. Hún hafi aftur gengið á stúlkuna vegna uppkomunnar um verslunarmannahelgina í [...] og viljað að hún færi út af heimilinu, sem ekki hafi orðið úr. N kvað þau hjón hafa blandast mikið inn í mál fjölskyldu ákærða vegna stúlkunnar. Athygli hafi vakið eftir að hún varð unglingur hversu mikið hann var að sækja hana af veitingahúsum og slást í för með jafnöldrum hennar. Fyrst í stað hafi þeim virst þetta af umhyggju gert, en síðan hafi þeim þótt þetta ganga of langt. N kvað ákærða hafa hringt einu sinni að nóttu til og sagst hafa séð stúlkuna í heita pottinum hjá frænku sinni og tveimur piltum. Hann hafi lýst því á mjög grófan hátt að einhver hafi verið að sleikja brjóst á einhverjum og sjúga lim einhvers. Hafi henni þótt þetta í hæsta máta óeðlilegt að hann væri að lýsa þessu fyrir henni. Sömuleiðis símtöl vegna eltingaleiks ákærða við pilta í bíl og samskiptum þeirra við stúlkuna. Þetta, einkadans á skemmtistað og margt fleira, hafi henni þótt óeðlilegt að vera að blanda henni inn í. Ákærði hafi átt nokkur símtöl við hana þar sem hann hafi sagt D vera í eiturlyfjaneyslu og stúlkuna einnig. Hafi hann haldið því fram að D hefði leigt menn til að aka í veg fyrir sig á mótorhjóli er ákærði lenti í árekstri. Þetta hafi allt verið nokkuð sérstakt þar sem vitnið hafi verið í stöðugum samskiptum við þessa krakka. N kvaðst hafa gengið á stúlkuna í janúar 2002, en þá hafi verið eitthvað mikið í gangi, og hafi hún þá sagt henni frá því, hvernig málin voru. Hafi hún gefið þá skýringu af hverju hún hafi þagað svo lengi, að þau myndu fá viðbjóð á henni ef þau hefðu vitað það. N kvaðst aldrei nokkurn tíma hafa talið að þetta væri eitthvað sem stúlkan væri að spinna upp. D, sambýlismaður Y, kvað þau hafa kynnst í desember 2000 og hann fljótlega komið inn á heimilið. Ákærði hafi oft sagt honum drykkjusögur af henni og að mikil vandræði væru í kringum hana m.a. að henni hefði verið nauðgað þegar einhverjir strákar tóku hana upp í bíl til sín og nærbuxur hennar hafi fundist þar. Stúlkan hafi flutt heim til hans í janúar 2001. Eftir það hafi ákærði verið í símasambandi við stúlkuna daglega og stundum oft á dag þannig að honum blöskraði. Síðan hafi komið upp ýmis atvik sem hafi verið áreiti af ákærða hálfu. Stúlkunni hefðu borist gjafir frá honum, sími og 10 pör af nýjum skóm auk tveggja blómasendinga. Önnur blómasendingin hafi verið frá ákærða og fjölskyldunni allri en hin hafi verið nafnlaus. Þá hafi verið mikið af SMS-skilaboðum. Það hafi síðan gerst, eftir að stúlkan hafði verið heima hjá móður sinni en ákærði úti, að hún kom út grátandi. Á leiðinni heim til hans hafi hún skýrt honum frá því að ákærði hafi misnotað hana frá því að hún myndi eftir sér. Áður en til þessa kom hafi stúlkan verið búin að segja honum frá því að ákærði hefði misnotað hana einu sinni í [...] þegar hún var hún ung. O, faðir kærasta stúlkunnar, kvað samskipti sín við ákærða hafa verið mjög einkennileg eftir að hún flutti á heimili þeirra. Ákærði hafi komið í fyrsta sinn sem þeir hittust og sagst vilja segja honum að stúlkan væri alkóhólisti og þar sem sonur hans væri fíkill væri ekki gott að þau umgengjust. Kvaðst ákærði ekki hafa getað unnið í heilt ár vegna stúlkunnar. Síðan hafi farið að berast blóm og hafi hann þá sagt syni sínum að þetta væri ekki eðlilegt og að hann skyldi hugsa um það hvort verið geti að stúlkan hafi verið misnotuð. Þá kveðst hann hafa spurt stúlkuna og hafi hún hvorki svarað játandi né neitandi. Í kjölfar þess hafi hann viljað að sonurinn hugaði nánar að þessu. P, eiginkona O, lýsti samskiptum sínum við ákærða að sama veg og eiginmaður hennar. Hafi hanni þótt undarlegt að ákærði hafi komið með blóm, myndbandsspólur, öl og snakk og komið oft í heimsókn, bæði að kvöldi og að degi til. Hafi þegar vaknað grunur um að stúlkan fengi ekki frið fyrir honum en stúlkan hafi verið þvinguð í samskiptum við hann. Mjög mikill þrýstingur hafi verið af hálfu ákærða um að stúlkan flytti aftur heim en hann hafi sagst hafa verið upptekinn við það síðustu tvö ár að fylgjast með henni vegna óreglu o. fl. Hún kvað Y hafa hent blómum sem hún fékk í ruslið sem vitnið hafi náð í út í tunnu ásamt korti. Afhenti hún kortið í réttinum. Þá kvaðst hún hafa séð eitthvað af SMS- skilaboðum sem henni hafi fundist vafasöm t.d. „þinn einlægur, litli og stóri“. Þessi skilaboð hafi komið úr síma sonar ákærða en vitnið áleit að litli bróður stúlkunnar hefði ekki sent þau. Hún kvaðst tvívegis hafa hringt í lögreglu vegna áreitis ákærða og beðið um að hann væri fjarlægður af lóð hússins. Vitnið K kvaðst hafa þekkt A frá barnæsku. Honum hefði fundist ákærði vera mjög góður við Y en á ákveðnum tímapunkti hefði honum farið að finnast samband þeirra dularfullt. Hún hefði alltaf hangið utan í ákærða, setið í kjöltu hans og strokið honum, þau hefðu snerst mun meir en honum hefði þótt viðeigandi. Hann hefði rætt þetta við konuna sína en á þessu tímabili hefði A verið mjög slæm á taugum og hefði sífellt verið að hringja í eiginkonu sína. Hefði A m.a. haft áhyggjur af sambandi ákærða og stúlkunnar. Vitnið minntist þess að hafa rætt þessi mál við konu sína á leið í sumarbústað 1996 eða ´97 en ákærði og A hefðu komið í heimsókn þangað. Vitnið minntist atviks þegar hann bjó á [...] á árinu 2000. Þá hefðu ákærði og A komið norður og stúlkan hefði verið með þeim. Ákærði og stúlkan hefðu skutlað honum á ball þar sem hann hefði spilað í hljómsveit. Stúlkan hefði viljað fá bílinn lánaðan hjá ákærða en hún hefði nýlega verið komin með bílpróf. Vitnið kvaðst hafa komið af ballinu um þrjú og þá hefði stúlkan ekki verið komin heim með bílinn og hefði móðir hennar verið reið. Morguninn eftir hefði komið í ljós að hún hefði ekið til [...] og hefði A verið mjög reið, bæði við stúlkuna og ákærða. Ákærði og stúlkan hefðu farið í bíltúr og þegar þau komu til baka hefði hún verið skælandi og beðist fyrirgefningar og ákærði reiður og hneykslaður á henni yfir uppátækinu. Áður en þau fóru hefði hann ekki sýnt nein reiðimerki. Fannst vitninu þetta furðuleg atburðarás. R,, eiginkona K, kvaðst vera gömul vinkona og skólafélagi A. Hún sagði frá símtölum við A á árinu 2000. Þar hefðu þær rætt samband Y og ákærða. Kvaðst vitnið hafa rætt þetta mál í löngu símtali við A þar sem hún hefði m.a. ráðlagt A að leita til Stígamóta þar sem samband stúlkunnar við stjúpföður sinn væri mjög óeðlilegt og undarlegt. A hefði samsinnt þessu en viku seinna hefði hún hringt aftur og þá ekkert viljað kannast við fyrra samtalið eða að hafa haft áhyggjur. Nánar aðspurð um efni fyrra samtalsins kvað vitnið A alltaf hafa verið mjög afbrýðisama út í stúlkuna og að hún hefði gert margt til að ögra móður sinni. Ákærði og stúlkan hefðu alltaf hangið hvort utan í öðru en vitnið kvaðst aldrei hafa séð neitt sem staðfesti ákæruatriðin. Hana hefði grunað í mörg ár að ekki væri allt með felldu. A hefði átt frumkvæðið að því að þær fóru að ræða þessi mál. Aðspurð um tímasetninguna kvaðst vitnið minnast þess að hún og eiginmaður hennar hefðu rætt mikið um samband stúlkunnar og ákærða í sumarbústaðarferð árið 1996, en þangað hefðu A og ákærði heimsótt þau með fjölskylduna. B, dóttir ákærða, flutti til [...] með móður sinni þegar hún var 3ja ára en kvaðst hafa komið 2-3 á ári til [...]. Hún og Y hafi ekki bara verið systur heldur einnig vinkonur. Hún kvaðst aldrei hafa orðið vör við neitt óeðlilegt í samskiptum Y og ákærða heldur þvert á móti hafi Y óskað þess að ákærði væri blóðpabbi hennar og stundum skrifað sig X-dóttur. Þær hafi alltaf getað leitað til hans sem góðs vinar og hann hafi verið eftirlátssamur við þær báðar. Aðspurð kvað hún Y hafa, þegar hún var 16 ára, sýnt sér tvö gervityppi og eitt víbratorsegg og sagst vera að selja þetta í skólanum. S, móðir A, kvaðst hafa talið ákærða góðan föður stúlkunnar og hafi þau verið mikið saman. Hún og Y hefðu einnig verið nánar. Eftir að til kæru kom hafi hún spurt hana af hverju hún hafi ekki skýrt frá þessu fyrr. Stúlkan hafi svarað að hún hafi vitað að allt myndi hrynja ef hún viðurkenndi það, allt snúast gegn sér og heimilið fara í rúst. Hún hafi hins vegar vitað hvað hún hafði. Vitnið kvaðst aldrei hafa staðið stúlkuna að skreytni og hún geti ekki annað en trúað henni þótt það sé erfitt. A hafi þá sagt að þetta væri bara athyglissýki úr henni og lygi. Hún hafi hins vegar aldrei orðið vör við slíkt hjá stúlkunni. Hún kvað ákærða hafa verið mjög reiðan út í D og eitt sinn sagt henni að hann ætlaði að drepa hann. T, faðir A, kom fyrir dóminn og skýrði frá því að stúlkan hefði sagt frá atferli ákærða er hún kom í heimsókn með D. Ekkert hefði þýtt að ræða þessi mál við dóttur hans þar sem hún færi alltaf í vörn fyrir ákærða. Vitnið J kvaðst hafa verið á rúntinum á laugardegi ásamt vini sínum U sem ók bifreiðinni sem þeir voru í. Þeir hafi hitt Y sem hafi verið í [...]-bifreið og hafi síðar komið í ljós að ákærði var ökumaður hennar. Hún hafi komið með þeim en ákærði hafi elt. Stúlkan hafi verið drukkinn, talað um að hún væri dýrasti stripparinn á landinu og að ákærði væri lífvörður sinn. Hún hafi boðist til að fækka fötum og hringt í þennan lífvörð sinn og spurt hann hvort hún mætti það. Þeir hafi ekið eftir [...] og bifreið hafi alltaf verið á eftir þeim en verið stöðvuð við innkeyrsluna hjá [...], en þar á vitnið heima. U hafi farið þar úr bifreiðinni. Stúlkan hafi afklæðst í bifreiðinni og þau eitthvað verið að kyssast en ekkert meira. Á meðan hafi stúlkan verið í stöðugt í símanum. Hún hafi síðan farið úr bifreiðinni við einhverja sjoppu. Daginn eftir hafi ákærði hringt heim til hans og sagt móður hans, V, að vitnið hefði nauðgað stúlkunni. Ákærði hafi síðan hringt skömmu síðar, eftir að hafa heyrt sögu vitnisins, og sagt að stúlkan hafi staðfest frásögn hans. Hafi hann beðið um að fá að ná í nærbuxur stúlkunnar sem hafi orðið eftir í bifreiðinni og gerði hann það. Hann hafi síðan hringt aftur seinna um daginn og spurt móðurina hvort vitnið hefði notað smokk og hvort hann þyrfti að óttast að stúlkan yrði ólétt. Móðir hans hafi sagt honum að fara með stúlkuna á slysavarðstofuna fyrst hann hefði svo miklar áhyggjur af þessu, hafi móðirin sagt að þá hafi komið löng þögn. V, móðir J, skýrði frá samskiptum sínum við ákærða á sama hátt fyrir dóminum. Hún kvaðst þegar hafa sagt ákærða að leita á neyðarmóttöku en hann hafi dregið í land. Hann hafi hringt nokkrum sinnum yfir daginn og hún alltaf endurtekið þetta. Ákærði hafi sótt mjög stíft að fá að ná í nærbuxurnar sem hann hafi gert. Ákærða hafi verið tíðrætt um hversu mikill vandræðaunglingur stúlkan væri. Vitnið kvaðst hafa farið niður á lögreglustöð á sunnudeginum að ráði lögfræðings til að gefa skýrslu en þeim hafi verið sagt að koma á virkum degi sem þau hafi ekki gert. Framburður U er samhljóða framburði J um þetta atriði. Hann kvaðst hafa tekið eftir að [...]-bifreiðin elti þá allan tímann að [...] þar sem henni hafi verið ekið fram og til baka en vitnið fór þar út úr bifreiðinni. Vitnið G kvaðst hafa kynnst Y í byrjun 9. bekkjar og samband þeirra staðið á þriðja ár. Hann kvað samband stúlkunnar og ákærða hafa verið mjög gott og hafi hann aldrei orðið var við eitthvert kynferðislegt í samskiptum þeirra. Ákærði hafi gefið honum klámspólur þegar hann var 16 ára en ákærði hafi verið svona, vinur vina sinna og félagi. Stúlkan hafi átt kynlífshjálpartæki sem hún hafi sagst hafa keypt sjálf. Vitnið kannaðist við að hafa farið með ákærða og stúlkunni í [...] nóvember 2000 og hafi hann þar greitt borðdans fyrir ákærða. Aðspurður um atvikið í heita pottinum kvað hann þau hafa verið þar nakin og haft kynmök. Vitninu var bent á annan framburð í lögregluskýrslu og spurður um ástæðu fyrir breyttum framburði. Hann sagði að Z hefði haft samband við hann og það hafi verið ákveðið að bera þetta um atvikið. Undir vitnið er borin framburður úr lögregluskýrslu þar sem hann lýsir stúlkunni sem indælli, traustri, góðri og vinu vina sinna og segir hann þetta rétt. Þá staðfestir hann að hún hafi átt það til að vera drukkin og minnir að hún hafi oft fengið áfengi hjá ákærða. Vitnið kvaðst hitta ákærða reglulega og vilji hann trúa framburði beggja. Hann kvað það rétt að ákærði hafi oft sótt Y á ýmsa staði á bílnum, m.a. mjög oft í skólann, og að þau hafi oft verið í bíltúrum saman. Vitnið AA, móðir kæranda Z, kvað ákærða hafa hringt í hana er dóttirin hafði verið nokkra daga í heimsókn hjá Y verslunarmannahelgina 1996. Hafi hann sagt að þær hafi kynnst einhverjum strákum en vitnið kvaðst ekkert hafa viljað um það ræða við hann heldur dóttur sína. Hafi þær sammælst um að hún kæmi heim og það hafi hún gert daginn eftir. Hún kvað ákærða hafa hringt í hana sumarið 2000 og borið um samfarir stúlknanna og pilta í heita pottinum á heimili þeirra. Hún hafi talað við Z sem hafi sagt þetta lygi. BB, faðir Z, kvað ákærða hafa talað við sig um atvikið í heita pottinum og orðið hissa á því samtali eftir að ákærði hafði rætt um það við konuna hans. Vitnið kvað sér hafa fundist þetta fáránlegt og kvað mjög grunnt hafa verið á því góða milli hans og dóttur hans eftir þetta. Vitnið H kvaðst þekkja ákærða og minnast þess að hann hafi komið á [...], þar sem vitnið vann, ásamt Y og vinum hennar. Hafi þau horft á nektardans. Hann hafi ekki orðið var við að stúlkan dansaði slíkan dans en það hafi komið til tals að hún gerði það en hann man ekkert nánar um það atriði. Vitninu er bent á framburð í lögregluskýrslu og segir þá að ákærði hafi nefnt við hann að hana langaði að prófa þetta. Stúlkan hafi þó einu sinni dansað slíkan dans á [...] og óskaði sjálf eftir því. Vitnið telur að stúlkan hafi litið inn á [...] 2-3 sinnum. CC, barnfóstra hjá ákærða og A 1989 og 1990, kvaðst minnast þess að hún hafi komið heim og Y þá verið inni ásamt vinkonu sinni að horfa á klámmynd. Hafi hún sagt að þetta væri í lagi þar sem pabbi leyfði sér alltaf að horfa á þetta. Vitnið kvað Y hafa verið stjórnsama og sagst mega allt og geta allt. Samband þeirra stjúpfeðgina hafi verið gott og ákærði virst mjög ljúfur og góður við hana. F, bróðir ákærða, kvaðst hafa farið til [...] haustið 1990 ásamt ákærða og Y. Tilgangur ferðarinnar hefði verið að heimsækja B, dóttur ákærða. Vitnið kvaðst hafa gist með ákærða og Y á hótelherbergi allan tímann. Honum hefði ekki fundist neitt óeðlilegt í samskiptum ákærða og stúlkunnar. Hann kvaðst ekki minnast þess að stúlkurnar hefðu verið að hringja í einhverjar klámsímalínur á meðan á dvölinni stóð. DD, fósturamma Y, kvað ákærða hafa verið mjög góðan við stúlkuna og þau hafi verið mjög náin, eins og faðir og barn. Stúlkan hafi verið róleg og yndisleg þegar hún umgekkst hana. Vitnið Málfríður Lorange sálfræðingur kvað ákærða og eiginkonu hans hafa leitað til hennar [...] maí 2001 vegna þess að þau hefðu haft áhyggjur af hegðun og líðan stúlkunnar Y. Hefðu áhyggjur þeirra beinst að því hvort stúlkan væri með svokallaða ofvirkniröskun. Þau hefðu komið í eitt viðtal og fyllt út spurningalista í sameiningu varðandi stúlkuna. Um svokallaða fyrstu skimum væri að ræða, foreldrar svöruðu spurningum um núverandi einkenni og hegðun, einnig í æsku. Svörin hefðu gefið til kynna að stúlkan sýndi sterk einkenni ofvirkni en hefði sýnt mun vægari einkenni í æsku. Hún hefði aldrei hitt stúlkuna sjálf, hún hefði þurft að koma til að hægt hefði verið að framkvæma eiginlega greiningu. [...] systir ákærða og E faðir hans komu fyrir dóminn en ekki þykir ástæða til að greina framburð þeirra hér. Sálfræðiskýrslur og framburður skýrsluhöfunda vegna málsins. Í málinu liggur frammi sálfræðiskýrsla dr. Jóns Friðriks Sigurðssonar, dags. 10. nóvember 2002, sem byggð er á rannsóknum og gögnum málsins og viðtölum við stúlkuna, alls átján sinnum frá því um miðjan apríl á því ári sem skýrslan er gerð. Þar kemur fram að hún hafi verið kurteis og samvinnuþýð í viðtölum og yfirleitt glöð og jákvæð, en stundum vansæl og döpur er rætt hafi verið um misnotkun ákærða eða væntanlegan málflutning í málinu. Í niðurstöðu segir meðal annars, að í viðtölum við stúlkuna hafi ekkert komið fram sem bendi til þess að hún sé ótrúverðug í lýsingum sínum á því sem ákærði gerði henni eða öðru því sem hún hafi skýrt frá. Gæti hvorki ósamræmis í frásögnum hennar um það sem fram kom í rannsóknarskýrslu lögreglu og gögnum á sjúkrastofnunum né í því sem unnusti hennar hafi skýrt frá í viðtölum við skýrslugjafa. Síðan segir: ,,Margt bendir til þess að Y eigi við bæði langvinn og alvarleg sálræn vandamál að stríða, sem rekja má til æsku hennar og áfalla, og hafa merki þess komið fram bæði í viðtölum við hana og unnusta hennar og einnig í sálfræðiprófum sem lögð hafa verið fyrir hana. Hún hefur skýr einkenni um áfallastreitu, sem skipta má í þrennt. Í fyrsta lagi þá upplifir hún mörg líkamleg kvíða- og streitueinkenni, svo sem svefntruflanir, magaverki, svima og skjálfta í höndum. Hún segist stundum vera mjög eirðarlaus og eiga mjög erfitt með að slaka á. Þetta hefur bæði komið fram í viðtölum við hana og unnusta hennar og á sálfræðiprófi. Í öðru lagi segir hún minningar um það sem fósturfaðir hennar gerði henni oft koma fyrirvaralaust upp í huga hennar og getur hún auðveldlega tekið dæmi um slíkt þegar hún er spurð fyrirvaralaust. Hún segir að þetta gerist oft þegar hún er ein og oftast á kvöldin, en einnig stundum þegar hún er með öðrum, jafnvel í nánum samskiptum við unnusta sinn. Þegar þetta gerist fer henni að líða illa og oft á hún erfitt með að útskýra fyrir þeim sem hún er með hvað er á seyði. Í þriðja lagi þá segist hún vera stöðugt á varðbergi gagnvart fósturföður sínum. Hún segist vera hrædd við hann og hún óttist að hann muni gera sér eitthvað fái hann tækifæri til þess. Af þessum sökum treystir hún sér ekki til að vera ein heima á nóttunni þegar unnusti hennar er að vinna eða lengi vel treysti hún sér ekki til að fara ein út á kvöldin, hvorki gangandi né í bifreið. Þá kemur fram að niðurstöður sálfræðiprófa gefi til kynna að stúlkan eigi við ýmis önnur alvarlega vandamál að stríða, sem rekja megi á einn eða annan hátt til kynferðislegrar misnotkunar. Þá sé hún fremur illa félagsmótuð og eigi við alvarleg persónuleikavandamál að stríða sem komi fram í því að hún geti átt erfitt með að mynda og viðhalda tilfinningatengslum við annað fólk. Gjarnan megi rekja slík vandamál til alvarlegra áfalla sem fólk verði fyrir í uppvexti sínum. Þá segir einnig að stúlkan virðist hafa miklu meiri tilhneigingu til að láta undan þrýstingi til þess að geðjast öðrum, forðast deilur eða standa augliti til auglitis við deiluaðila, en almennt gerist á meðal jafnaldra hennar. Í sálfræðiprófum komi líka fram hversu lítinn sjálfsstyrk og lélega sjálfsmynd stúlkan hafi, þá sýni hún merki um þvingaða hegðun og mælist mjög úthverf á sálfræðiprófum. Eftir að stúlkan fluttist að heiman til unnusta síns hafi líf hennar tekið töluverðum breytingum til hins betra. Í skýrslunni er síðan lýst hinum ýmsu prófum, sem stúlkan gekkst undir. Jón Friðrik kom fyrir dóminn, staðfesti skýrslu sína og svaraði spurningum varðandi hana. Borin voru undir vitnið ummæli í skýrslunni um að ekkert hefði komið fram í þessum 18 viðtölum sem benti til þess að stúlkan væri ótrúverðug í lýsingum sínum og að samræmi væri á milli frásagna hennar og skýrslna sem hún hefði gefið hjá lögreglu. Vitnið kvað þetta rétt en vildi taka fram að hans hlutverk hefði fyrst og fremst verið að meðhöndla stúlkuna en ekki að meta trúverðugleika hennar. Hins vegar væri það hluti af meðferð vegna áfalla að reyna að komast að því hvort áfallið hafi raunverulega átt sér stað, hvers eðlis það var o.s.frv. Þess vegna hefði hann lagt vinnu í þennan samanburð á milli frásagnar hennar hjá honum og hjá lögreglu, samtöl við unnusta hennar og annað. Hann hefði einnig haft aðgang að lækni og sálfræðingi sem hún hefði verið send til. Vitnið tók það fram að hann vitnaði ekki til samtala nema við tvo aðila í skýrslunni en öll þau atriði sem hann hefði nú talið upp hefðu gefið þá niðurstöðu að hún væri mjög trúverðug í þessum frásögnum. Vitnið staðfesti að stúlkan hefði lýst einkennum áfallastreitu, sem hann reki beint til þess að hún hafi orðið fyrir nefndum kynferðisbrotum. Vitnið kvaðst komast að þeirri niðurstöðu út frá ýmsum forsendum, fyrst og fremst í viðtölum við stúlkuna. Hann hefði spurt hana fyrirvaralaust um ýmislegt sem hún segir í lögregluskýrslum og lagt klínískt mat á viðbrögð hennar við því sem hún segði honum þá. Þau viðbrögð væru að hans mati í raun óyggjandi staðfesting þess að þessi áföll hefðu átt sér stað. Lýsingar hennar á viðbrögðum sínum, hugsunum sem kæmu upp við ákveðnar aðstæður og hvernig hún bregðist við þeim, væru, samkvæmt hans þekkingu, í samræmi við frásögn hennar af atburðum. Líkamleg einkenni, kvíðaeinkenni, sem kæmu bæði fram í frásögnum hennar og í niðurstöðum prófa, ásamt frásögnum unnusta hennar samræmdust áfallastreitu. Dæmi um líkamleg einkenni mætti nefna svefnerfiðleika vegna martraða, magaverki og handskjálfta. Hugsanir leituðu á hana eins og myndir, t.d. þegar hún ætti í nánum samskiptum við unnusta sinn. Stúlkan ætti einnig við alvarleg persónuleikavandamál að etja sem samkvæmt fræðunum samsvari heildarmyndinni, þó að ætíð væri erfitt að tengja saman áfall og afleiðingar. Þarna væri um að ræða vandamál, sem varða myndun tilfinningatengsla við annað fólk eða viðhald slíkra tengsla, ásamt fjölmörgum öðrum einkennum. Vitnið benti á tengsl á milli þess að vera hjálparvana við aðstæður eins og stúlkan hefði lýst og lélegrar sjálfsmyndar. Aðspurður kvaðst vitnið telja að stúlkan ætti góða framtíðarmöguleika með miklum stuðningi, hún hefði góða greind og gengi vel í námi eftir að hún flutti að heiman. Hún hefði einnig nýtt sér meðferðina vel og ætti góða möguleika á að ná tökum á vandamálum sínum. Að hans mati væru sumar afleiðingar óútmáanlegar en hægt væri að kenna viðkomandi að lifa með þeim á þokkalegan hátt. Lögð var fram skýrsla Jóhanns B. Loftssonar sálfræðings um ákærða, dags. 11. nóvember 2002, en þar kemur fram að hann hafi fyrst komið í viðtal til hans 27. janúar 2001 og síðan komið í um 20 viðtöl. Í skýrslunni segir að ákærði hafi komið í viðtöl vegna fjölskylduvandamála. Hann hafi sjálfur talið meginvandamálið stafa af áfengismisnotkun og skapsveiflum konu sinnar. Ákærði hafi sterkar siðferðilegar meiningar og leggi mikla áherslu á að halda fjölskyldunni saman og styðja börnin og vernda eins og kostur er. Persónuleiki hans einkennist af því sem kallað hafi verið „mjúki maðurinn”. Ákærði leggi sig í líma við að skilja sjónarhól viðmælanda síns á hverjum tíma og leiti að mjúkri lendingu með öll deilumál. Hann hafi góða innsýn í mannleg samskipti. Þess háttar einstaklingar leggi sig oft fram um að virða sjónarhorn annarra en sé um leið umhugað um að siðferðileg mörk séu haldin og geti virkað barnalegir í lífsferli sínu. Ákærði hafi sýnt sterk merki um meðvirka hegðun og hafi í gegnum árin reynt til hins ýtrasta að leysa vandamál og kaupa frið innan fjölskyldunnar með því að koma til móts við þarfir allra. Þegar hann hefði komið fyrst hefði verið ljóst að hann hefði verið farinn að teygja sig of langt og sætta sig við atferli sem eðlilegt hefði verið að stöðva með festu. Ákærði hafi tekið leiðbeiningum vel og hafi fljótlega farið að taka fastar á þeim vandamálum sem við hafi verið að etja innan fjölskyldunnar. Þau börn sem verið hafi á heimilinu hafi virst vera komin í meiri ró og allt heimilislíf verið á góðri leið þegar kæran um kynferðismisnotkun hafi komið fram. Fyrir dóminum kvað vitnið ákærða hafa talað um áfengismisnotkun á heimilinu í tengslum við eiginkonu hans. Innihald samtala vitnisins og ákærða hefði fyrst og fremst snúist um það hvernig hægt væri að bjarga börnunum við þessar aðstæður og út úr þeim miklu átökum sem á heimilinu væru. Ákærði hefði verið mjög meðvirkur, hefði sífellt verið að kaupa frið í stað þess t.d. að setja börnunum eðlileg mörk. Kvaðst vitnið telja þetta hafa verið á því stigi að það teldist sjúkt atferli. Eðlilegra hefði verið, að mati vitnisins, að fjarlægja börnin varanlega af heimilinu en ákærði hefði sífellt reynt að lægja öldurnar. Vitnið kvaðst hafa lagt bæði greindar- og persónuleikapróf fyrir ákærða. Niðurstöður hefðu sýnt hann sem fremur viðkvæman og næman einstakling sem ekki væri „karlmannlegur í framkvæmd”, þ.e. hefði ekki getað sett mörk og staðið við þau heldur sífellt gefið eftir þegar á reyndi. Vitnið kvað upplýsingar sínar byggðar fyrst og fremst á frásögnum ákærða en hann kvaðst þó hafa hitt börn ákærða einu sinni. Aðspurður hvort lýsing vitnisins á persónuleika ákærða samræmdist því að hann hefði frekar reynt að umgangast kæranda sem vin en sem dóttur kvað vitnið það vera rétt. Ákærði hefði sífellt verið að sækja og keyra börnin hingað og þangað og reyna að koma til móts við þarfir þeirra í stað þess að setja þeim skýr mörk, segja hingað og ekki lengra. Vitnið kvaðst ekki hafa hitt kæranda málsins. Vitnið kvað skýrslu sína fyrst og fremst fjalla um ástand ákærða árið 2001, eða áður en kæran á hendur honum var lögð fram. Aðspurður hvort hann gæti gefið álit á því hvort ákærði gæti talist líklegur til að vera sekur um þau brot sem hann væri ákærður fyrir kvað vitnið ákæruatriði og það sem fram kæmi í skýrslum gefa lýsingu á ákærða sem kynlífsfíkli. Óralangt væri frá því að ákærði hefði gefið nokkrar vísbendingar um slíkt. Í raun væri ekkert sem mögulega gæti staðfest að ákærði væri fær um þá iðju sem þar væri lýst. Ákærði hefði brotnað niður eftir að kæran hefði komið fram og hefði ekki trúað því að þetta væri að gerast. Samkvæmt vottorði Gunnars Hrafns Birgissonar, sérfræðings í klínískri sálfræði, dags. 10. október 2002, sótti kærandi Z sálfræðiviðtöl hjá honum. Í skýrslunni kemur fram að hún greinist með áfallastreituröskun og hafi meðferð beinst að þeirri röskun. Virðist röskunin vera afleiðing kynferðisbrots, sem hún hafi orðið fyrir 12 ára gömul, en hún hafi sagt sálfræðingnum tvívegis frá þessu broti. Að mati hans er framburður hennar bæði stöðugur og trúverðugur. Sú vanlíðan sem stúlkan fann eftir atvikið samræmist því að hún hafi orðið fyrir áfalli við atburðinn. Hún hafi farið að efast um sjálfa sig og á hana leitað sárar minningar, miklar skapsveiflur hafi komið fram, hún fengið grátköst og kvíðaköst, hún birgi vanlíðan sína innra með sér og líði illa yfir því að treysta sér ekki til að opna sig við foreldra sína, ástandið hafi farið að bitna á henni félagslega og í námi. Hún hafi hins vegar náð verulegum árangri í viðtölunum í því að vinna á einkennum áfallastreitu og byggja sig upp. Með áframhaldandi uppbyggingu megi segja að horfur hennar séu góðar. Fyrir dóminum staðfesti vitnið Gunnar Hrafn skýrslu sína og gaf skýringar á henni. Hann kvað stúlkuna myndu sækja viðtalstíma hjá sér áfram en viðtölin væru orðin um 15 talsins. Vitnið staðfesti að stúlkan hefði verið staðföst og trúverðug í frásögnum sínum, að hans mati. Ekkert hefði komið fram um neitt annað sem skýrt gæði þau merki áfallastreituröskunar sem hún sýndi. Stúlkan hefði bælt atvikið niður, hún hefði ásakað sjálfa sig, en 12 ára barn hefði ekki forsendur til að vita hvernig bregðast ætti við svona aðstæðum. Slík röskun gæti komið fram á mismunandi tímum, þó að langt væri liðið brytust fram tilfinningar sem hefðu verið bældar niður á sínum tíma. Merki væru um mikinn kvíða, mjög mikla viðkvæmni, svefntruflanir og erfiðar minningar. Þetta truflaði einbeitingu, t.d. í námi, og ylli einnig reiðiköstum sem ekki væri tilefni til. Slík einkenni hefðu tilhneigingu til að versna ef þau væru ekki meðhöndluð. Stúlkan hefði nýtt sér viðtölin vel og hún hefði góðan stuðning frá fjölskyldu og vinum. Því væru horfur hennar nokkuð góðar. Vitnið var spurður hvort hann hefði gert einhver sérstök próf til að mæla trúverðugleika stúlkunnar. Hann kvaðst ekki hafa verið beðinn um það. Aðspurður hvort hann gæti fullyrt án nokkurs vafa að áfallastreituröskun sú sem hann lýsti væri til komin vegna atviksins sem ákæran fjallar um kvaðst vitnið ekki hafa neina aðra skýringu. Honum væri ekki kunnugt um nein önnur áföll í lífi stúlkunnar sem orsakað gætu þetta. Niðurstaða. Ákæruliður I. Fyrri liður ákærunnar í málinu er mjög óglöggur, bæði um efni og framsetningu. Samstaða varð ekki um það í dóminum að vísa honum frá dómi ex officio og verður hann því tekinn hér til efnisúrlausnar. A. Skilja verður þennan ákærulið svo að ákærði sé í fyrsta lagi saksóttur fyrir brot gegn 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, eins og þeim var breytt með lögum nr. 40, 1992, sbr. áður 1. mgr. 200. gr. almennra hegningarlaga og 2. gr. sömu laga (þó ekki tilfært í ákæru), með því að hafa, frá því á árinu 1988 eða 1989 til 11. janúar 1997, að stúlkan Y varð fullra 14 ára, haft við hana samræði nær daglega á þeim stöðum sem tilgreindir eru í ákærunni. Þá verður að skilja ákæruna svo að hann sé saksóttur fyrir brot gegn 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. áður 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga (þó ekki tilfært í ákæru) og 2. gr. sömu laga (þó ekki tilfært í ákæru), að hafa haft við hana, nær daglega á þessu sama tímabili og á sömu stöðum, önnur kynferðismök en samræði, eins og nánar er lýst í ákærunni. B. Í öðru lagi verður að skilja ákæruna svo að ákærði sé saksóttur fyrir brot gegn 1. mgr. 201. gr. almennra hegningarlaga, sbr. lög nr. 40, 1992, með því að hafa frá 11. janúar 1997 er stúlkan, sem var stjúpdóttir hans, varð 14 ára, haft við hana samræði eða önnur kynferðismök, nær daglega, til 10. desember 2000, á þeim stöðum sem tilgreindir eru í ákærunni. Um A. Fyrir liggur í málinu að samskipti ákærða og stúlkunnar voru alla tíð mjög náin og að þau voru mjög samrýmd. Ber ákærða og stúlkunni og þeim sem þekktu til fjölskyldunnar saman um þetta. Hafa vitni sagt að samband þeirra stjúpfeðginanna hafi virst vera eðlilegt og til fyrirmyndar. Móðir stúlkunnar hefur og sagt að hún hafi aldrei orðið vör við það að ákærði hefði í frammi kynferðislegt athæfi gagnvart stúlkunni. Aftur á móti hefur stúlkan sagt frá því að ákærði hafi frá því hún var fimm eða sex ára haft við hana kynferðismök af ýmsu tagi. Í upphafi hafi ákærði brotið gegn henni á heimili þeirra í Q með því að nudda fingri og lim sínum við kynfæri hennar og fróa sér. Áreitni hans hafi svo ágerst við hana og hann farið að hafa við hana fullkomið samræði. Ekki kveðst hún muna hvenær það byrjaði. Hún hefur skýrt frá einstökum tilvikum og tímabilum að ákærði hafði við hana samfarir, svo sem í baðherbergi heima hjá þeim í [...], í gönguferðum, gistiherbergjum hér á landi og erlendis. Hefur frásögn stúlkunnar af athæfi ákærða ekki á sér sérstakan ósennileikablæ, en hér á eftir verður nánar fjallað um sönnunargildi hennar. Ákærði hefur, eins og fram er komið neitað því að hafa brotið kynferðislega gegn stúlkunni. Er framburður hans um þetta tímabil ekki ósennilegur að heldur. Ekki er margt komið fram í málinu annað en frásögn stúlkunnar sem beinlínis getur talist benda til þess að ákærði hafi leitað á hana, áður en hún komst á kynþroskaaldur. Þó skal hér vikið að fáeinum atriðum. Að því er varðar það atvik þegar barnfóstran kom að stúlkunni og vinstúlku hennar, 6-7 ára gömlum, að horfa á klámmynd, verður að hafa það í huga að orð hennar gætu hæglega hafa verið eðlileg skreytni barns sem staðið er að því að gera rangt. Að því er varðar það atvik þegar stúlkan var 13 ára og vinkona hennar, C, var stödd hjá henni og ákærði kallaði stúlkuna inn á baðherbergið, er það að segja að öll þrjú muna þau eftir þessu. Eins og fram er komið segir stúlkan að ákærði hafi þá haft við hana samræði en ákærði neitar því og segist hafa kallað stúlkuna þangað inn til þess að veita henni tiltal fyrir slæma umgengni. C getur ekki borið um hvað fram fór þar inni og stúlkan sagði henni ekkert. Þykir ekki vera unnt að hafna skýringu ákærða á þessu atviki. Fram er komið hjá Z að ákærði hafi gefið þeim Y áfengi þegar þau voru á [...] verslunarmannahelgina 1996 og að hafa látið þær hafa kynlífstæki að leika sér að. Y segir einnig að ákærði hafi látið þær hafa kynlífstækin og segist hafa verið farin að drekka á þessum tíma og verið með kærasta. Ákærði neitar því að hafa veitt stúlkunum áfengi í þetta sinn eða látið þær fá kynlífstækin. Um B. Það er rakið hér að framan með frásögnum ákærða sjálfs, Y og annarra vitna, hvernig framkoma hans gagnvart stúlkunni og jafnöldrum hennar varð óeðlileg og að ýmsu leyti ósæmileg eftir að kom fram á unglingsárin. Þannig keypti ákærði fyrir stúlkuna kynlífstæki þegar hún var 17 ára, elti hana á röndum þegar hún var úti með jafnöldrum sínum, fór út að skemmta sér á nektarbúlu með unglingunum og sendi stúlkunni blóm og gjafir og ástúðlegt kort eftir að hún flutti að heiman til þess að búa hjá kærasta sínum. Á sama hátt er upplýst um hömlulaust athæfi stúlkunnar í kynferðismálum og hluti þess ber sterkan keim af því að hún hafi verið að storka ákærða. Þannig er upplýst að stúlkan fletti sig klæðum í bíl hjá ókunnugum piltum þegar hún vissi að ákærði fylgdist með henni og var í símasambandi við hann, jafnframt. Þá bera ákærði og móðir stúlkunnar að hún hafi sagt þeim frá óvenjulegu kynlífshátterni á heimili kærastans en stúlkan neitar því þó að hafa sagt þetta við þau. Loks er að nefna atvikið í heita pottinum að Y og vinir hennar voru í ástaleikjum hvert með öðru meðan ákærði fylgdist með og nánar verður vikið að hér á eftir. Dómurinn álítur þetta allt vera órækar vísbendingar um það að á milli ákærða og stúlkunnar hafi verið spennuþrungið tilfinningasamband eftir að hún komst á unglingsár. Þá ber símtalsupptakan það með sér að móðirin var afbrýðisöm í garð ákærða og stúlkunnar. Það athugast í þessu sambandi að frásögn R af símtali við móðurina var ekki borið undir hana. Sem fyrr segir hefur móðirin sagt að hún hafi aldrei orðið vör við það að ákærði hefði í frammi kynferðislegt athæfi gagnvart stúlkunni. Hún hefur gefið þá skýringu á símtalsupptökunni að hún hafi verið í ójafnvægi á þessum tíma og því reynt að særa ákærða sem mest. Þykir ekki vera óhætt að hafna að öllu leyti skýringu móðurinnar. Ákærði hefur frá upphafi neitað sök og hefur hann verið staðfastur og samkvæmur sér í framburði sínum. Y hefur gefið einarðar skýrslur í málinu og hefur frásögn hennar oft verið átakanleg og ávallt sannfærandi. Á hinn bóginn verður ekki annað sagt en að frásögn hennar hafi verið jafn sannfærandi um atvikið í pottinum sem annað. Má nefna í því sambandi að þegar henni var sagt að G hefði breytt framburði sínum í málinu og viðurkennt að hafa sagt ósatt um þetta atvik, greip hún til þess ráðs að að gera þennan breytta framburð hans tortryggilegan fyrir dómurunum. Um framburð Z í málinu er það að segja að hún bar einnig rangt fyrir dómi um atriðið í pottinum og að hún hafði einnig reynt að þvinga ákærða til þess að segja rangt frá um þetta atvik. Þá er einnig á það að líta að unglingarnir höfðu tekið sig saman um það þegar lögreglurannsókn hófst í málinu að segja ósatt um þetta atvik. Voru þessi ósannindi til þess fallin að gera ákærða tortryggilegan. Þykir þetta allt draga mjög úr trúverðugleika þeirra stúlknanna, Y og Z. Enda þótt telja verði að líkur séu til þess að ákærði hafi framið þau kynferðisbrot gagnvart Y sem hann er ákærður fyrir, þykja af þessari ástæðu ekki vera fram komnar fullar sönnur fyrir því. Ber að sýkna ákærða af þessum ákærulið. Ákæruliður 2. Kærandi Z gaf skýrslu hjá lögreglu í tengslum við mál frænku sinnar Y samkvæmt ákærulið 1. Skýrði hún þá frá atviki um verslunarmannhelgina 1996 á heimili ákærða á [...] og þessi ákæruliður fjallar um. Hér fyrir dómi hefur hún skýrt frá á sama hátt. Kærandi er sjálfri sér samkvæm í framburði sínum. Stúlkan skýrði engum frá atvikinu fyrr en hún lagði fram kæru. Engin önnur sönnunargögn eru framburði hennar til styrktar að undanskyldu því sem fram kemur í skýrslu Gunnars Hrafns Birgissonar sálfræðings, um að stúlkan hafi greinst með áfallastreituröskun sem samræmist því að hún hafi orðið fyrir áfalli við atburðinn. Gegn neitun ákærða þykir brot ákærða ósannað þrátt fyrir framburð hennar. Ber því að sýkna hann af þessum þætti málsins. Eftir þessum úrslitum ber að vísa frá dómi bótakröfum Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns f. h. Y og Herdísar Hallmarsdóttur héraðdómslögmanns, f. h. Z, skv. 2. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991. Allur sakarkostnaðar, þar með taldar 250.000 krónur í málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Ragnheiðar Ólafsdóttur héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur í réttargæsluþóknun, Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns, og 80.000 krónur í réttargæsluþóknun til Herdísar Hallmarsdóttur, greiðist úr ríkissjóði. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Ragnheiður Harðardóttir saksóknari. Dómur þessi er kveðinn upp af héraðsdómurunum Valtý Sigurðssyni sem dómsformanni, Loga Guðbrandssyni og Pétri Guðgeirssyni. DÓMSORÐ: Ákærði, X, skal vera sýkn í máli þessu. Allur sakarkostnaðar, þar með taldar 250.000 krónur í málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Ragnheiðar Ólafsdóttur héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur í réttargæsluþóknun, Sifjar Konráðsdóttur hæstaréttarlögmanns, og 80.000 krónur í réttargæsluþóknun til Herdísar Hallmarsdóttur héraðsdómslögmanns, greiðist úr ríkissjóði. Sératkvæði Valtýs Sigurðssonar héraðsdómara. Ákærði og stúlkan hafa bæði hjá lögreglu og hér fyrir dómi borið á sama eða svipaðan veg um samskipti sín í gegnum tíðina en hún var 4 ára þegar ákærði hóf sambúð með móður hennar. Ber þeim saman um að samband þeirra hafi verið gott og mjög náið alla tíð. Er ágreiningslaust í málinu að þau hafi iðulega farið tvö saman í fjallgöngur, í ökuferðir og ferðast saman, bæði innanlands og erlendis. Ákærði hefur hins vegar frá upphafi máls þessa neitað sök um kynferðisbrot gagnvart stjúpdóttur sinni. Stúlkan hefur á sannfærandi hátt lýst nær órjúfanlegu kynferðissambandi ákærða við hana frá því hún var 5-6 ára. Upphafstíma þess tengir hún því að hún hafi ekki verið byrjuð í skóla. Kvað hún þetta hafa gerst á heimili þeirra að Q og háttsemin hafi falist í því að ákærði hafi nuddað kynfæri hennar, bæði með fingri og lim sínum, auk þess sem hann hafi fróað sér þar til honum varð sáðfall. Hún kvaðst ekki muna hvenær ákærði hefði haft við hana fullkomnar samfarir í fyrsta sinn. Stúlkan lýsti tilviki þar sem ákærði hafi haft samfarir við hana um 13 ára gamla á baðherbergi í [...], þegar vinkona hennar, C, var í heimsókn. Bæði hjá lögreglu og fyrir dómi kvaðst C muna eftir því að ákærði hefði kallað í stúlkuna og kvaðst hún hafa beðið eftir henni í 10 til 15 mínútur. Ákærði viðurkennir að hafa kallað á stúlkuna inn á baðherbergi þegar vinkonan var í heimsókn og að hurðinni hafi verið læst. Sú skýring hans að hann hafi þá einungis verið að leggja fyrir stúlkuna að taka til eftir sig er ótrúverðug. Einnig er ótrúverðugt að hann muni eftir svo lítilfjörlegu atviki frá árinu 1997, hefði aðeins verið um slíkt að ræða. Stúlkan ber að ákærði hafi haft samfarir við hana í bifreið hans á ýmsum stöðum, í fjallgöngum þeirra og ferðalögum erlendis. Hún nefnir kynmök er hún fór með ákærða að flytja gröfu frá [...] til [...] en sú ferð tók um sólarhring. Hafi þau haft samfarir bæði við gröfuna og í [...], þar sem þau gistu. Ákærði staðfestir að þau hafi greint sinn deilt herbergi í [...] er þau gistu þar. Stúlkan ber síðan um samræði og kynferðismök ákærða við hana á þeim stöðum og í öllum þeim tilbrigðum sem fram koma í ákæru. Þá greinir hún frá tilviki og ástæðum fyrir því að þessu lauk [...] desember 2000. Teknar voru margar skýrslur af henni og var hún alltaf staðföst og samkvæm sjálfri sér, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi, og er ekki að finna neinar sérstakar veilur í framburði hennar. Hins vegar er margt sem styrkir hann. Meðal annars lýsir hún af nákvæmni umhverfi því sem atburðir gerðust í, klæðnaði beggja aðila og orðaskiptum. Samtöl ákærða við móður stúlkunnar, sem rakin eru í vitnaframburði hennar, benda sterklega til að móðirin hafi haft grunsemdir um kynferðislegt samband ákærða við stúlkuna en skýringar móðurinnar á þessum samtölum eru ekki trúverðugar. Vætti R, sem er gömul vinkona móðurinnar, um símtöl þeirra á árinu 2000 þar sem hún kvað móðurina hafa samsinnt því að þetta samband væri mjög óeðlilegt og undarlegt og því ástæða til að leita til Stígamóta, þykir renna enn frekari stoðum undir það mat. Talaði R um mikla afbrýðisemi móðurinnar í garð dóttur sinnar og að sig hefði grunað í mörg ár að ekki væri allt með felldu. Stúlkan ber að ákærði hafi snemma gefið henni kynlífshjálpartæki. G, fyrrverandi kærasti hennar, staðfesti að hún hefði átt þess konar tæki 14 ára gömul. CC, barnfóstra stúlkunnar þegar hún var 6. eða 7. ári, bar að hún hefði komið að stúlkunni og vinkonu hennar við að horfa á klámmynd og hefði stúlkan sagt að ákærði leyfði þetta. Ákærði hefur viðurkennt að hafa, þegar stúlkan var 17 ára, keypt fyrir hana kynlífshjálpartæki og að hafa farið með hana á nektardansstað, en þar mun stúlkan hafa dansað. Í framburði vitna kemur fram að stúlkan hafi frá unga aldri haft aðgang að áfengi sem hún sagðist hafa fengið hjá ákærða. Ákærði gerði hins vegar mikið úr áfengisfíkn og fíkniefnaneyslu hennar við annað fólk, að því er virðist í þeim tilgangi að réttlæta stöðugt eftirlit með henni. Víða kemur fram í skýrslum vitna að ákærði virti engin mörk um einkalíf stúlkunnar eftir að hún varð eldri og fór að mati dómsins langt út fyrir það sem talist getur eðlilegt samband og samskipti föður og dóttur. Virðast þessi afskipti hans hafa keyrt úr hófi fram eftir að stúlkan flutti til kærasta síns þá 18 ára gömul. Í þessu sambandi verður að vísa í heild til framburða C og móður hennar, föður stúlkunnar og stjúpmóður, kærasta stúlkunnar og foreldra hans auk framburðar K og R. Ákærði viðurkenndi að hafa sent stúlkunni blóm og gjafir eftir að hún flutti að heiman. Ítrekað spurður hvort kort hefði fylgt blómunum kvaðst ákærði ekki muna það en bar að blómin hefðu í annað sinn verið frá honum og börnunum. Á korti því sem afhent var í réttinum og ákærði kannaðist við að væri frá honum komið stendur: „Þú fallegasta, yndislegasta og besta stúlkan í heimi. Þinn einlægur“ Undir teiknuðu hjarta stendur: „I Love You“. Ákærði viðurkenndi að hafa sent stúlkunni SMS- skilaboð eftir að hún flutti en kannaðist ekki við kveðju frá „litla og stóra”, sem stúlkan segir að hafi þýtt þeirra í milli ákærða og lim hans. Vitnið P kvaðst hafa séð skilaboðin. Ákærði hefur skýrt frá atviki [...] desember 2000 þegar hann kvaðst hafa séð stúlkuna hálfbera inni í bifreið með tveimur piltum sem báðir hafa staðfest að stúlkan hafi greint ákærða símleiðis frá athöfnum sínum í bifreiðinni. Ber þeim saman um að ákærði hafi elt bifreið þeirra að heimili annars þeirra og fylgst þar með en ákærði ók stúlkunni síðan heim. Gerði hann síðan mikið úr þessu atviki daginn eftir eins og rakið er í framburði vitna er varðar þennan þátt málsins. Að mati dómara þykir hátterni ákærða í heild sterklega sýna að hann hafi haft kynhneigð til stúlkunnar. Í ítarlegri sálfræðiskýrslu dr. Jóns Friðriks Sigurðssonar kemur fram að hann hafi m.a. kannað hvort samræmi væri á milli frásagna Y og lögregluskýrslna með því að spyrja hana fyrirvaralaust um ýmis atriði. Lagði hann klínískt mat á viðbrögð hennar sem eru að hans dómi óyggjandi staðfesting þess að þessi áföll hafi raunverulega átt sér stað. Ástæða þykir til að fjalla sérstaklega um atvik í heitum potti þar sem ákærði kvaðst hafa séð ástarlífsathafnir kærenda beggja og tveggja pilta. Voru viðbrögð hans þau að hringja til foreldra viðkomandi og lýsa athöfnum þeirra náið. Kærandi Y var þá 17 ára og Z 16 ára. Ákærði ber hins vegar að Y hafi sagt honum ítarlega frá athöfnum þeirra þegar hann keyrði hana heim eftir atvikið. Viðkomandi unglingar komu sér hins vegar saman um að neita þessu atviki gagnvart foreldrum sínum. Verða það vart talin óeðlileg viðbrögð við þeirri athöfn ákærða að gægjast inn í garðinn og bera um einkamál þeirra. Virðist Z sérstaklega hafa verið í óþægilegri aðstöðu gagnvart foreldrum sínum, enda gerðist þetta á heimili hennar. Ákváðu unglingarnir síðan að halda sér við þessa frásögn sína þegar þau voru spurð um þetta atvik hjá lögreglu. Báðir kærendur báru síðan rangt fyrir dóminum um þetta atriði, og Y tvívegis, en breyttu síðan framburði sínum. Skýringar sem þær gáfu á þessu atviki eru eðlilegar. Að mati dómara þykir þetta atvik ekki hafa áhrif á mat á trúverðugleika framburðar beggja stúlknanna um ákæruatriði málsins. Fyrrverandi kærasti stúlkunnar, G, lýsir henni sem traustri, góðri og vini vina sinna. Einnig bar móðuramma stúlkunnar, sem kvað samband þeirra hafa verið náið, að hún hefði aldrei staðið stúlkuna að skreytni og að hún geti ekki annað en trúað framburði hennar þótt erfitt sé. Stúlkan kveðst hafa litið á ákærða sem vin sinn sem hún hafi getað rætt við um alla hluti. Hafi hún ætíð leitað meira til hans en móður sinnar enda hafi hann jafnan tekið málstað hennar. Kæra stúlkunnar er því ekki borin fram af reiði í garð ákærða og hefur ekkert komið fram í gögnum málsins sem gæti skýrt þessar alvarlegu ásakanir annað en að hún hafi orðið fyrir þeim brotum af hans völdum sem hún hefur skýrt frá. Aðspurð hvort atburðir þessir hafi haft áhrif á líf hennar kvaðst hún ekki vita það þar sem hún þekkti ekki annað. Þykir því ekki varhugavert að leggja framburð hennar um þetta atriði til grundvallar. Framburður ákærða er að mati dómara í heild ótrúverðugur um ákæruatriði málsins. Í skýrslu Jóhanns B. Loftssonar sálfræðings um ákærða og í framburði sálfræðingsins fyrir dómi kemur fram að innihald samtala hans við ákærða hafi fyrst og fremst snúist um ástandið á heimili hans áður en kærur komu fram enda var ákærði í sálfræðimeðferð hjá honum. Ber að virða skýrsluna í ljósi þess og verður því ekki byggt á skýrslunni um trúverðugleika hans varðandi ákæruatriði málsins. Að mati dómsins þykir ákæra nokkuð ómarkviss. Skortir á um lýsingu á einstökum atvikum án þess að vörn málsins hafi verið áfátt af þeim sökum. Hins vegar þykir ekki unnt að fallast á að sannað sé að ákærði hafi, eins og í ákæru greinir, „nær daglega“ haft samfarir eða önnur kynmök við Y. Þegar allt ofanritað er virt telur dómari sannað með vitnisburði stúlkunnar, sem fær stoð af vitnisburðum sem raktir hafa verið og öðrum gögnum málsins, en gegn neitun ákærða, að hann hafi gerst sekur um að hafa haft við hana samræði eða önnur kynferðismök með þeim hætti og á þeim stöðum er í ákæru greinir. Eru brot hans réttilega heimfærð til refsiákvæða. Þar sem meirihluti dómsins hefur komist að þeirri niðurstöðu að sýkna beri ákærða af þessum ákærulið er ekki ástæða til að fjalla um refsingu ákærða eða greiðslu skaðabóta hér en dómendur eru sammála um að sýkna beri ákærða af ákærulið 2. Að fenginni niðurstöðu meirihluta dómsins er ég sammála honum um sakarkostnað, þ. m. t ákvörðun málsvarnarlauna skipaðs verjanda ákærða og þóknun skipaðra réttargæslumanna.
|
Mál nr. 387/2013
|
Kærumál Aðför Aðfararheimild Stefnubirting Lúganósamningurinn Lagaskil
|
Með úrskurði héraðsdóms var hafnað kröfu Í ehf. um að felld yrði úr gildi ákvörðun héraðsdóms um heimild til að fullnægja dómi, sem kveðinn var upp af portúgölskum dómstóli, og málskostnaður milli aðila felldur niður. Með hinum erlenda dómi var Í ehf. gert að greiða portúgalska félaginu I skaðabætur vegna viðskipta málsaðila með saltfisk, en Í ehf. tók ekki til varna í málinu. Í ehf. kærði úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar og bar því einkum við að stefna í hinu erlenda dómsmáli hefði ekki verið birt sér til samræmis við áskilnað íslenskra laga og að dómur í því hefði heldur ekki verið birtur sér samkvæmt áskilnaði Lúganósamningsins frá árinu 1988, sbr. lög nr. 68/1995. Í dómi Hæstaréttar var vísað til þess að 1. maí 2011 hefðu tekið gildi lög nr. 7/2011 um Lúganósamninginn um dómsvald og um viðurkenningu og fullnustu dóma í einkamálum, en samkvæmt lögunum hefði samningur þess efnis, sem gerður var í Lúganó árið 2007 og kom í stað eldri samningsins frá 1988, lagagildi hér á landi. Talið var að leysa bæri úr málinu á grundvelli ákvæða hins nýja samnings. Uppfyllti stefnubirting fyrir Í ehf. áskilnað 2. tölul. 34. gr. hins nýja Lúganósamnings og þótti félagið hafa fengið vitneskju um stefnuna svo tímanlega að það hefði getað undirbúið málsvörn sína, en ákvæði samningsins væru sérákvæði sem gengju framar öðrum ósamrýmanlegum ákvæðum íslenskra laga. Þá þótti sú staðreynd að hinn erlendi dómur hefði ekki verið birtur Í ehf. ekki standa viðurkenningu hans í vegi samkvæmt ákvæðum Lúganósamningsins. Aðrar málsástæður Í ehf. voru taldar haldlausar. Var hinn kærðir úrskurður því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júní 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. maí 2013 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að felld yrði úr gildi ákvörðun héraðsdóms um heimild til að fullnægja dómi, sem kveðinn var upp af portúgölskum dómstóli 17. desember 2007, og málskostnaður milli aðila felldur niður. Vísar sóknaraðili til kæruheimildar í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Krefst sóknaraðili þess aðallega að kæru varnaraðila verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur um annað en málskostnað sem varnaraðila verði gert að greiða sér. Í báðum tilvikum gerir sóknaraðili kröfu um kærumálskostnað. Varnaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti 5. júní 2013. Vísar hann til kæruheimildar í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 og q. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991, auk 2. töluliðar 37. gr. Lúganósamningsins um dómsvald og um fullnustu dóma í einkamálum, sbr. lög nr. 68/1995. Krefst varnaraðili þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, auk þess sem hann krefst málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. I Hinn 1. maí 2011 tóku gildi lög nr. 7/2011 um Lúganósamninginn um dómsvald og um viðurkenningu og fullnustu dóma í einkamálum. Samkvæmt 2. gr., sbr. 1. gr., þeirra laga hefur samningur þessa efnis, sem gerður var í Lúganó 30. október 2007 og kom í stað eldri samnings sem gerður var í sömu borg 16. september 1988, lagagildi hér á landi. Ísland er aðili að hinum nýja samningi og Portúgal, sem aðildarríki Evrópubandalagsins, er bundið af honum. Eftir 1. mgr. 63. gr. samningsins skal honum beitt „þegar krafist er viðurkenningar eða fullnustu á dómi ... í því ríki sem beiðni er beint til.“ Þar sem sóknaraðili krafðist þess fyrst með aðfararbeiðni til Héraðsdóms Reykjaness 16. desember 2011 að dómur hins portúgalska dómstóls, sem kveðinn var upp 17. desember 2007, yrði lýstur fullnustuhæfur hér á landi ber að leysa úr máli þessu á grundvelli ákvæða hins nýja samnings, en ekki eldri samnings. Ákvæðum eldri samningsins var beitt við úrlausn þessa máls í héraði án þess að gerð hafi verið athugasemd við það af hálfu málsaðila. Þar sem ákvæði nýja samningsins, sem helst á reynir, eru sama efnis og samsvarandi ákvæði eldri samnings eru ekki efni til að ómerkja hinn kærða úrskurð af þessum sökum. II Samkvæmt 44. gr. og viðauka IV við áðurgreindan Lúganósamning, sbr. lög nr. 7/2011, verður úrskurði héraðsdóms um fullnustuhæfi erlends dóms hér á landi skotið til Hæstaréttar. Sé úrskurður kæranlegur er heimilt samkvæmt 3. mgr. 151. gr., sbr. 4. mgr. 150. gr., laga nr. 91/1991 að kæra hann til staðfestingar um annað en málskostnað, svo sem sóknaraðili gerði, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 23. mars 1999 í máli nr. 94/1999 sem birtur er í dómasafni það ár, bls. 1384. Krafa sóknaraðila um að kæru varnaraðila verði vísað frá Hæstarétti er annars vegar reist á því að hún uppfylli ekki skilyrði c. liðar 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 og hins vegar að varnaraðili reki mál til endurupptöku hins umþrætta dóms í Portúgal fyrir þarlendum dómstólum, samhliða þessu máli. Samkvæmt c. lið 1. mgr. 145. gr. laga nr. 91/1991 skal í kæru til Hæstaréttar greina ástæður sem kæra er reist á. Í kæru varnaraðila eru í stuttu máli taldar upp ástæður hennar, sem eru í meginatriðum þær sömu og hafðar voru uppi af hans hálfu í héraði, án þess að þær séu sérstaklega rökstuddar. Með þessu móti fullnægði kæran því lágmarksskilyrði sem fram kemur í fyrrgreindu lagaákvæði. Sú röksemd sóknaraðila að vísa beri máli þessu frá Hæstarétti vegna þess að varnaraðili leitist við að fá fyrrnefndum dómi hnekkt fyrir portúgölskum dómstólum á sér ekki lagastoð, enda heldur hann fast við þær kröfur sínar að dómurinn verði lýstur fullnustuhæfur hér á landi og að honum verði heimilað að gera fjárnám hjá varnaraðila fyrir dómkröfunni. Samkvæmt þessu eru ekki efni til að vísa kæru varnaraðila frá Hæstarétti. Í kærunni er tekið fram að krafa varnaraðila fyrir Hæstarétti sé meðal annars reist á því að sóknaraðili hafi „sýnt af sér tómlæti við innheimtu hinnar umdeildu kröfu.“ Þessi málsástæða hefur ekki verið skýrð frekar í málatilbúnaði varnaraðila hér fyrir dómi, svo sem nauðsynlegt hefði verið vegna þess hve óljós hún er, og kemur hún því ekki til álita við úrlausn málsins vegna vanreifunar. III Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði á mál þetta rót sína að rekja til kaupa sóknaraðila á saltfiski af varnaraðila. Í aðilaskýrslu framkvæmdastjóra varnaraðila fyrir héraðsdómi kvað hann þessi viðskipti aðallega hafa átt sér stað á fyrri hluta árs 2006. Hafi þeim lokið með því að komið hafi upp ágreiningur milli málsaðila um gæði fisks í síðustu vörusendingunni frá varnaraðila til sóknaraðila. Í skýrslu framkvæmdastjórans kom fram að ekki hafi tekist að jafna ágreininginn þrátt fyrir að aðilar hafi talast nokkrum sinnum við í síma og sent tölvubréf sín á milli. Kvað hann þau samskipti hafa farið fram á ensku og hafi þeim lokið í júlí eða ágúst 2006. Sóknaraðili taldi fyrir sitt leyti að stór hluti saltfisksins sem hann hafði keypt af varnaraðila væri gallaður. Af þeim sökum höfðaði sóknaraðili mál á hendur varnaraðila fyrir einkamáladómstóli í Baxio Vouga héraði í Portúgal þar sem hann krafðist bóta vegna gallans. Hinn portúgalski dómstóll sendi varnaraðila stefnuna ásamt fleiri skjölum með ábyrgðarbréfi á heimilisfang að Suðurhrauni 3 í Garðabæ og var kvittað fyrir móttöku bréfsins 24. apríl 2007. Samkvæmt gögnum málsins var lögheimili varnaraðila á þessum stað til 27. apríl 2006 þegar það var flutt að Iðavöllum 7a í Keflavík. Í fyrrgreindri aðilaskýrslu framkvæmdastjóra varnaraðila sagði hann að starfsmaður hjá öðru fyrirtæki, sem hafði haft aðsetur á sama stað og varnaraðili, hafi kvittað fyrir móttöku á ábyrgðarbréfinu. Sagðist framkvæmdastjórinn hafa fengið í hendur skjölin sem send voru með bréfinu. Aðspurður kvað hann skjölin hafa verið á portúgölsku, en hann hafi getað greint heiti sóknaraðila á einhverjum þeirra. Hann hafi ekki aðhafst neitt frekar þar sem hann hafi ekkert getað „ætlað það að þetta væru einhver dómskjöl.“ Á afriti af frumgerð stefnunnar á portúgölsku, sem liggur fyrir í málinu, sést að hún stafaði frá „Tribunal Judicialde Aveiro“. Þar var varnaraðila sem stefnda veittur 60 daga frestur til að taka til varna. Hinn 17. desember 2007 kvað hinn portúgalski dómstóll upp útivistardóm í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Voru dómkröfur þess fyrrnefnda teknar til greina og sá síðarnefndi dæmdur til að greiða honum 37.700,71 evru með nánar greindum vöxtum. Í kjölfarið sendi dómstóllinn tilkynningu um dóminn ásamt afriti af honum til varnaraðila í ábyrgðarbréfi að Suðurhrauni 3 í Garðabæ. Fyrir liggur að hann veitti því bréfi ekki viðtöku. Eins og áður greinir krafðist sóknaraðili þess með aðfararbeiðni til Héraðsdóms Reykjaness 16. desember 2011 með vísan til 31. gr. eldri Lúganósamnings, sbr. lög nr. 68/1995, og 11. töluliðar 1. mgr. 1. gr. laga nr. 90/1989 að dómur hins portúgalska dómstóls yrði lýstur fullnustuhæfur hér á landi. Ennfremur að heimilað yrði að gera fjárnám hjá varnaraðila fyrir skuld hans við sóknaraðila „að fjárhæð 60.507,12“ sem síðan var sundurliðuð þar sem höfuðstóll samkvæmt dóminum og aðrar upphæðir voru greindar í evrum og loks heildarfjárhæðin „60.507,12 evrur“. Beiðnin var árituð af héraðsdómara 14. febrúar 2012 þar sem aðför var heimiluð til fullnustu kröfu samkvæmt henni. Varnaraðili var boðaður til fjárnáms af sýslumanninum í Keflavík 3. maí 2012 og sú boðun birt framkvæmdastjóra hans 7. sama mánaðar. Aðfarargerðin var tekin fyrir hjá sýslumanni 23. maí 2012 þar sem mætt var af hálfu beggja aðila. Í ljósi þess að varnaraðili hafði daginn áður lagt fram beiðni um endurupptöku fyrrgreindrar ákvörðunar um fullnustuhæfi dómsins á grundvelli 36. gr. áðurgreinds samnings var gerðinni frestað þar til ákvörðun héraðsdóms lægi fyrir. Hinn kærði úrskurður var síðan kveðinn upp 22. maí 2013 eins áður greinir. Áður hafði sóknaraðili farið fram á við dómstól í Portúgal að umræddur dómur yrði felldur úr gildi. Með úrlausn 31. október 2012 hafnaði dómstóllinn að verða við þeirri kröfu. Sóknaraðili mun hafa skotið úrlausninni til æðra dóms í Portúgal, en ekkert liggur fyrir um afdrif þess málskots. Krafa sóknaraðila um að ákvörðun héraðsdómara 14. febrúar 2012 um heimild til að fullnægja dómnum, sem kveðinn var upp af hinum portúgalska dómstóli 17. desember 2007, verði endurupptekin og felld úr gildi er í fyrsta lagi reist á því að stefna í máli því sem höfðað var og síðar dæmt í Portúgal hafi ekki verið réttilega birt fyrir sér. Við birtingu stefnunnar hafi átt að gæta ákvæða íslenskra laga um það efni, en það hafi ekki verið gert. Þá liggi ekki fyrir neitt vottorð um birtinguna eins og áskilið hafi verið í 2. tölulið 46. gr. eldri Lúganósamnings þar sem kveðið var á um að ef um útivistardóm væri að ræða skyldi sá sem krefst fullnustu á honum leggja fram frumrit eða staðfest afrit af skjali sem sýndi að stefna eða samsvarandi skjal hafi verið birt þeim sem útivist varð hjá. Varnaraðila hafi því ekki verið réttilega birt stefna eða samsvarandi skjal svo tímanlega að hann gæti undirbúið vörn sína. Af þeim sökum sé dómurinn ekki viðhlítandi aðfararheimild hér á landi, sbr. 2. tölulið 27. gr. samningsins. Í öðru lagi byggir sóknaraðili kröfu sína á því að dómurinn hafi ekki verið birtur fyrir sér, svo sem áskilið hafi verið í 1. tölulið 47. gr. samningsins, í þriðja lagi að ákvörðun um heimild til að fullnægja dóminum hafi ekki verið birt fyrir sér og í fjórða lagi að aðfararbeiðni sóknaraðila sé óskýr. Ekki er gerð sérstök grein fyrir síðastgreindu tveimur málsástæðunum í málatilbúnaði varnaraðila hér fyrir dómi. IV Eins og fram kemur í kafla I ber að leggja ákvæði hins nýja Lúganósamnings, sem lögtekinn var hér á landi með 2. gr. laga nr. 7/2011, til grundvallar við úrlausn málsins. Ákvæði samningsins eru sérákvæði sem þýðir að þau ganga framar öðrum ósamrýmanlegum ákvæðum hérlendra laga nema atvik leiði ótvírætt til annarrar niðurstöðu. Ákvæði 2. mgr. 90. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 3. gr. laga nr. 53/2008, þar sem segir að stefna frá öðru ríki verði birt hér á landi eftir reglum XIII. kafla laga nr. 91/1991 og í samræmi við þjóðréttarsamning, ef slíkur samningur er í gildi við hlutaðeigandi ríki, öðlaðist fyrst lagagildi 5. júní 2008. Kemur það ákvæði því ekki til álita við úrlausn málsins vegna þess að varnaraðila var sem fyrr segir birt stefnan í máli því, sem sóknaraðili hafði höfðað á hendur honum í Portúgal, í apríl 2007. Sama gildir um ákvæði Haagsamningsins frá 15. nóvember 1965 um birtingu erlendis á réttarskjölum og utanréttarskjölum í einkamálum og verslunarmálum, en sá samningur öðlaðist ekki gildi að því er Ísland varðar fyrr en 1. júlí 2009. Meginreglan er sú samkvæmt 1. mgr. 33. gr. áðurgreinds Lúganósamnings, sbr. 1. mgr. 26. gr. eldri Lúganósamnings, að dómur, sem kveðinn hefur verið upp í ríki sem bundið er af samningnum, skal viðurkenndur í öðrum samningsríkjum án þess að nokkurrar sérstakrar málsmeðferðar sé þörf, sbr. og 11. tölulið 1. mgr. 1. gr., 3. tölulið 1. mgr. 11. gr. og 2. mgr. 12. gr. laga nr. 90/1989. Í 34. gr. og 35. gr. samningsins er mælt fyrir um það í hvaða tilvikum dómur skuli ekki viðurkenndur. Samkvæmt 2. tölulið 34. gr. samningsins ber ekki að viðurkenna útivistardóm ef varnaraðila var ekki birt stefna eða samsvarandi skjal svo tímanlega að hann gæti undirbúið vörn sína. Ákvæði 2. töluliðar 34. gr. ber að skýra þannig að stefna teljist birt í skilningi þess ákvæðis ef fylgt hefur verið við birtingu hennar réttarreglum þess ríkis þar sem dómur var kveðinn upp og þeim alþjóðlegu reglum sem það hefur skuldbundið sig til að hlíta. Portúgalski dómstóllinn komst að þeirri niðurstöðu að varnaraðila hafi verið birt stefna í málinu sem sóknaraðili hafði höfðað gegn honum í samræmi við ákvæði þarlendra laga. Sú niðurstaða styðst við ákvæði portúgalskra réttarfarslaga, sem lögð hafa verið fram í málinu, og verður hún ekki vefengd. Þar sem Portúgal hafði á þeim tíma þegar stefnan var birt ekki skuldbundið sig til að annar háttur yrði á hafður við stefnubirtingu hér á landi var stefnan samkvæmt framansögðu réttilega birt varnaraðila. Stendur því eftir að leysa úr því á grundvelli málsatvika hvort varnaraðili hafi fengið vitneskju um stefnuna svo tímanlega að hann gæti undirbúið vörn sína í málinu. Í aðilaskýrslu fyrirsvarsmanns varnaraðila fyrir dómi kom fram að honum hafi borist stefna í málinu eftir að ábyrgðarbréf, sem hana hafði að geyma, hafði verið móttekið. Þótt stefnan væri á portúgölsku komu heiti málsaðila fyrir í upphafi hennar og hún bar með sér að stafa frá „Tribunal Judicial“ sem hefði átt að vekja þá hugmynd hjá þeim, sem enskumælandi er og stundað hefur erlend viðskipti, að um væri að ræða skjal, útgefið af dómstóli. Að teknu tilliti til þessa og hve skammur tími var liðinn frá því að aðilarnir höfðu deilt um gæði á salfisknum sem sóknaraðili hafði keypt af varnaraðila án þess að samkomulag hefði tekist þeirra á milli, verður fallist á með héraðsdómi að sú skylda hafi hvílt á varnaraðila að kynna sér nánar efni skjalsins. Í stefnunni var honum gefinn 60 daga frestur til að taka afstöðu til og láta vita af því hvort hann tæki til varna í málinu. Samkvæmt þessu telst stefnan hafa verið birt varnaraðila svo tímanlega að hann hefði getað undirbúið vörn sína, sbr. 2. tölulið 34. gr. áðurgreinds samnings. Af þeim sökum stendur ákvæðið því ekki í vegi að dómurinn verði viðurkenndur hér á landi. Af fyrirliggjandi gögnum verður ráðið að dómurinn hafi verið birtur varnaraðila í samræmi við ákvæði portúgalskra laga. Samkvæmt 1. mgr. 45. gr. áðurgreinds samnings má einungis synja beiðni um fullnustuhæfi dóms af einhverri þeirri ástæðu sem tilgreind er í 34. gr. og 35. gr. samningsins. Af því leiðir að þær greinar hafa að geyma tæmandi talningu á undantekningum frá fyrrgreindri meginreglu 1. mgr. 33. gr. hans. Að því virtu er birting dóms ekki skilyrði fyrir viðurkenningu hans, svo sem varnaraðili heldur fram. Þá eru aðrar málsástæður fyrir kröfu hans haldlausar. Eins og ráða má af lýsingu málsatvika í kafla III mun varnaraðili ekki hafa fengið vitneskju um hinn erlenda dóm fyrr en fyrirsvarsmaður hans var boðaður til að mæta við fjárnám 7. maí 2012. Sökum þess að sóknaraðili lét hjá líða að tilkynna varnaraðila um niðurstöðu dómsins og skora á hann að greiða dómkröfuna áður en hann leitaði fjárnáms hjá honum verður staðfest sú niðurstaða hins kærða úrskurðar að málskostnaður falli niður. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð:
|
Mál nr. 480/2012
|
Kærumál Kröfulýsing Tilkynning
|
B lýsti kröfum við slitameðferð G hf. á grundvelli krafna vegna átta rafrænna skuldabréfa útgefinna af G hf. Með bréfum 8. nóvember 2010 hafnaði slitastjórn G hf. kröfum B samkvæmt fyrrgreindum skuldabréfum. Þar sagði jafnframt að andmæli við afstöðu slitastjórnarinnar bæri að hafa uppi á kröfuhafafundi 2. desember 2010 eða koma þeim á framfæri við slitastjórn fyrir fundinn. Í málinu deildu aðilar um það hvort þessi bréf slitastjórnar G hf. hefðu borist B og krafðist B þess að viðurkennt yrði með dómi að mótmæli hans við slit G hf. hefðu verið móttekin áður en frestir samkvæmt lögum nr. 21/1991 runnu út. Með gögnum frá því fyrirtæki sem sá um að senda bréfin til B og með vitnisburði starfsmanns fyrirtækisins þótti sannað að bréfin hefðu borist B. Þá var ekki talið skipta máli þótt kröfuhafafundi 2. desember 2010 hefði verið frestað en ekki slitið. Var afstaða slitastjórnar að hafna kröfunni því talin endanleg.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Ingibjörg Benediktsdóttir hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. júní 2012 sem barst héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 6. júlí sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að viðurkennt yrði að mótmæli hans við afstöðu slitastjórnar varnaraðila til átta krafna samkvæmt rafrænum skuldabréfum útgefnum af sóknaraðila, samtals að höfuðstól 11.855.000 bandaríkjadalir, sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila, komist að við þau og að slitastjórn varnaraðila yrði gert skylt að taka efnislega afstöðu til krafnanna. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreind krafa hans verði tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Eins og greinir í hinum kærða úrskurði tók Fjármálaeftirlitið yfir vald hluthafafundar í varnaraðila 7. október 2008, vék stjórn hans frá og setti yfir hann skilanefnd á grundvelli 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008. Í kjölfarið var varnaraðila veitt heimild til greiðslustöðvunar 24. nóvember sama ár. Með lögum nr. 44/2009, þar sem breytt var nokkrum ákvæðum fyrstnefndu laganna, var varnaraðili síðan tekinn til slita og skyldi upphaf þeirra miðast við 22. apríl 2009 þegar lögin öðluðust gildi. Hinn 12. maí sama ár skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur slitastjórn yfir varnaraðila sem annast meðal annars meðferð krafna á hendur honum. Gaf hún út innköllun til skuldheimtumanna sem birt var 26. maí 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 26. nóvember sama ár. Samkvæmt 102. gr. laga nr. 161/2002 gilda reglur laga nr. 21/1991 um meðferð krafna við slitin, sbr. 2. tölulið ákvæðis II til bráðabirgða með lögum nr. 44/2009. Við slitin lýsti sóknaraðili átta kröfum vegna rafrænna skuldabréfa útgefinna af varnaraðila og bárust kröfulýsingarnar varnaraðila 23. nóvember 2009. Sóknaraðili krafðist þess að kröfunum yrði skipað í réttindaröð sem almennum kröfum samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Bréfum þessum er nánar lýst í hinum kærða úrskurði. Í innköllun varnaraðila til skuldheimtumanna var boðað til kröfuhafafundar 17. desember 2009 til að fjalla um skrá yfir lýstar kröfur og afstöðu slitastjórnar að því leyti sem hún lægi þá fyrir. Jafnframt sendi varnaraðili tölvubréf til sóknaraðila 23. nóvember 2009 um að kröfulýsingar vegna skuldabréfanna hefðu borist auk þess sem boðað var til fyrrgreinds fundar. Þegar sá fundur var haldinn hafði varnaraðili ekki tekið afstöðu til umræddra krafna sóknaraðila. Næsti kröfuhafafundur var haldinn 19. maí 2010 en fyrir fundinn sendi varnaraðili tölvubréf 17. sama mánaðar þar sem sóknaraðila var tilkynnt að ekki væri unnt að taka afstöðu til krafna hans að svo stöddu. Í tölvubréfum þessum kom einnig fram að næsti fundur yrði haldinn 2. desember sama ár, en á þeim fundi var gert ráð fyrir að kynnt yrði afstaða slitastjórnar til lýstra krafna sem ekki hafði þegar verið fjallað um. Varnaraðili ritaði sóknaraðila bréf 8. nóvember 2010 þar sem fram kom að kröfum samkvæmt fyrrgreindum skuldabréfum varnaraðila væri hafnað. Þar sagði jafnframt að andmæli við afstöðu slitastjórnar bæri að hafa uppi á kröfuhafafundi 2. desember 2010 eða koma þeim á framfæri við slitastjórn fyrir fundinn. Að öðrum kosti teldist afstaða slitastjórnar endanleg, sbr. 3. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991. Í málinu deila aðilar um hvort þessi bréf hafi borist sóknaraðila. Heldur sóknaraðili því fram að hann hafi fyrst í ársbyrjun 2011 fengið upplýsingar um að kröfunum hefði verið hafnað, en með bréfi 28. mars það ár var þeirri afstöðu mótmælt. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði var fjallað um þennan ágreining á sérstökum kröfuhafafundi 17. maí 2011 án þess að hann yrði jafnaður. II Samkvæmt 2. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991 bar slitastjórn að tilkynna hlutaðeigandi kröfuhafa með minnst viku fyrirvara áður en kröfuhafafundur var haldinn til að fjalla um skrá yfir lýstar kröfur ef ekki var fallist á að viðurkenna kröfuna að öllu leyti eins og henni var lýst. Tilkynningu þessa bar að senda með sannanlegum hætti og því ber varnaraðili sönnunarbyrði fyrir að hún hafi borist sóknaraðila. Varnaraðili heldur því fram að hann hafi sent fyrrgreind bréf 8. nóvember 2010, þar sem kröfum sóknaraðila var hafnað, með DHL hraðflutningum ehf. Samkvæmt yfirliti þess fyrirtækis um feril sendingar var sending með farmbréfsnúmeri 6273412180, sem sögð var hafa að geyma skjöl, móttekin frá varnaraðila sama dag og afhent á starfstöð sóknaraðila í London daginn eftir. Einnig kemur fram á yfirlitinu að kvittað hafi verið fyrir móttöku af manni að nafni „Peter“. Á skjali sem ber yfirskriftina „Delivery sheet“ kemur fram að tekið hafi verið við sendingu frá Reykjavík með sama farmbréfsnúmeri 9. nóvember 2010, kl. 14.24. Einnig kemur fram á skjalinu að afhentar hafi verið á sama tíma tvær aðrar sendingar til sóknaraðila með sendingarstöðum sem skammstafaðir eru „EDI“ og „SOU“. Á þessu skjali er dálkur þar sem gert er ráð fyrir að nafn þess sem veitir sendingu viðtöku sé ritað með prentstöfum en í næsta dálki er gert ráð fyrir undirritun. Áritun um móttöku á sendingunni til sóknaraðila er ólæsileg og á það bæði við um nafnritun með prentstöfum og undirritun. Þó má greina upphafsstafinn P í fornafni nafnritunar með prentstöfum. Svo sem rakið er í úrskurði héraðsdóms kom starfsmaður DHL hraðflutninga í London fyrir dóm og staðfesti að hafa afhent sendinguna 9. nóvember 2010 á starfstöð sóknaraðila. Einnig kvaðst vitnið margsinnis hafa hitt þann starfsmann sóknaraðila sem veitti sendingunni móttöku og oft afhent honum sendingar. Tók vitnið fram að umræddur starfsmaður hefði verið í einkennisbúningi merktum sóknaraðila. Þetta vætti vitnisins kemur heim og saman við annað skjal með yfirskriftinni „Delivery sheet“ vegna afhendinga 3. nóvember 2010, en samkvæmt því voru fjórar sendingar afhentar sóknaraðila frá sendingarstöðum sem skammstafaðir eru „ELX“ „MRU“„LUX“ og „EDI“. Á því skjali er móttaka þessara sendinga staðfest með sömu ólæsilegu nafnritun um móttöku og áður greinir að öðru leyti en því að greina má upphafsstafinn P í fornafni. Þá er þess að gæta að sóknaraðili hefur með engu móti upplýst hvernig staðið er að móttöku sendinga til hans og hvaða starfsmenn höfðu það verk með höndum. Í því tilliti getur engu breytt, eins og hreyft hefur verið af hálfu sóknaraðila, hvort sá sem tók við sendingunni hafi haft heimild sóknaraðila til að veita póstsendingum viðtöku, enda var fullnægjandi að afhenda sendinguna einhverjum starfsmanni sóknaraðila. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Blackrock, greiði varnaraðila, Glitni hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 622/2017
|
Laun Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi
|
P krafði Í um greiðslu vangoldinna launa fyrir yfirvinnu sem hann kvaðst hafa leyst af hendi við menntaskóla. Fyrri liðurinn í kröfu P tók til greiðslu vegna 104 kennslustunda við undirbúning og skipulagningu nánar tilgreinds meistaranáms. Í dómi Hæstaréttar kom fram að um umfang þeirrar vinnu, sem sá kröfuliður sneri að, lægju ekki fyrir önnur gögn í málinu en yfirlit sem stafaði frá P sjálfum. Í héraðsdómsstefnu hefði vinnuframlagi P við þetta verkefni verið lýst á sama hátt og ráða mætti af niðurstöðum yfirlitsins en þar var einnig tekið fram að hafa mætti til viðmiðunar að samið hefði verið um í öðrum slíkum tilvikum að greiða fyrir átta kennslustundir fyrir hverja áfangalýsingu og hefði P samið fjórar áfangalýsingar í þessari undirbúningsvinnu. Af þeim ummælum að dæma hefði mátt ætla að krafa P tæki til greiðslu fyrir 32 kennslustundir. Yfirlitið bæri enga staðfestingu af hálfu menntaskólans og væri ekki að sjá að það hefði verið kynnt stjórnendum skólans á nokkru stigi áður en P höfðaði málið. Var því talið að krafa samkvæmt þessum lið væri svo vanreifuð að dómur yrði ekki felldur á hana. Síðari liðurinn í kröfu P tók til greiðslu fyrir yfirvinnu vegna 629,6 kennslustunda í meistaranáminu. Var talið að verulega skorti á að skýrt hefði verið í héraðsdómsstefnu með viðhlítandi hætti hvernig P kæmist að framangreindri niðurstöðu um fjölda kennslustunda og hefði ekki verið úr því bætt í öðrum málatilbúnaði hans. Fram hefði komið í bréfi frá menntaskólanum, sem lægi fyrir í málinu, að ógerlegt væri að meta námsgreinina til eininga og greiða fyrir kennslu í henni á þeim grunni með hefðbundnum hætti en þess í stað hefði P hverju sinni gert tillögur um uppgjör, sem samkomulag hefði tekist um, og launin verið ákveðin í samræmi við það. P hefði ekki leitast við að sýna fram á hvernig fjöldi eininga, sem hann byggði á, yrði fundinn út frá fyrirliggjandi stundaskrám eða vinnuskýrslum hans eða hvar því yrði fundin stoð að mat skólans á umfangi kennslu hans hefði tekið mið af þeirri forsendu. Var sá liður í kröfu P því talin svo vanreifaður að dómur yrði ekki felldur á hann. Var málinu því vísað í heild frá héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Greta Baldursdóttir og HildurBriem héraðsdómari.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 29. september 2017. Hann krefst þess að stefnda verðigert að greiða sér aðallega 4.124.486 krónur en til vara aðra lægri fjárhæð, í báðumtilvikum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 1. ágúst 2015 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndikrefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.ISamkvæmtmálatilbúnaði áfrýjanda vann hann í áratugi sem kennari, síðast viðMenntaskólann í Kópavogi, þar sem hann hafi látið af störfum sumarið 2015 ásjötugasta aldursári. Hann kveður nafngreindan umsjónarmann meistaranáms viðskólann hafa óskað eftir því í mars 2010 að hann skipulegði nýtt nám af þeimtoga fyrir matvælagreinar, sem hann hafi tekið að sér, en ekki hafi verið samiðum endurgjald fyrir það verk. Áfrýjandi hafi gert fjórar áfangalýsingar fyrirnámið, en að því búnu hafi menntamálaráðuneytið samþykkt tillögu umtilraunakennslu Hótel- og matvælaskólans við Menntaskólann í Kópavogi á námifyrir iðnmeistara, sem hafi verið reist á verki áfrýjanda. Kennsla hafi síðan byrjaðvið skólann á þessum grunni haustið 2010 og hafi áfrýjandi fengist við hana fráupphafi.Ímálatilbúnaði áfrýjanda er því lýst að áðurnefndur umsjónarmaður meistaranámshafi ásamt aðstoðarskólameistara tekið ákvörðun hverju sinni um umfang kennslu íþessari námsgrein og hverjir hefðu hana á hendi. Staðið hafi verið þannig aðverki að í samræmi við þær ákvarðanir hafi verið gerðar stundatöflur, sem kennurumhafi verið afhentar, og jafnframt vinnuskýrslur fyrir hvern þeirra, enútreikningur launa hafi verið reistur á þeim skýrslum. Í málinu liggja fyrirvinnuskýrslur fyrir áfrýjanda frá haustönn 2010, vorönn og haustönn á árunum2011 og 2012 og vorönn 2013 ásamt stundatöflum vegna kennslu hans á þessumtímabilum. Í skýrslunum, sem allar voru undirritaðar án athugasemda afáfrýjanda og skólameistara, kom hverju sinni fram að kennsluskylda þessfyrrnefnda væri 19 kennslustundir í viku og jafnframt hver heildarfjöldi kennslustundahans væri á viðkomandi önn, en í öllum tilvikum fór hún fram úr kennsluskyldu. Aðöðru jöfnu var einnig tiltekið í skýrslunum hver væri fjöldi vikulegrakennslustunda umfram kennsluskyldu og til hvers þessar kennslustundir svöruðu ífjölda yfirvinnustunda, en um síðastnefnt atriði virðist hafa verið byggt áákvæði í kjarasamningi Kennarasambands Íslands við stefnda, sem var í gildi áþessum tíma, um að í yfirvinnu teldist hver kennslustund, sem væri 40 mínúturað lengd, svara til 1,3 yfirvinnustunda. Af framlögðum launaseðlum áfrýjandaverður ekki annað séð en að hann hafi á umræddu tímabili fengið greiðslur fyriryfirvinnu í samræmi við það, sem fram kom í skýrslunum.Afgögnum málsins verður ráðið að vorið 2013 hafi áfrýjandi leitað til Félags framhaldsskólakennaravegna útreiknings á launum sínum með tilliti til þess hvernig kennsla ífyrrnefndu meistaranámi hafi verið metin til vinnustunda. Í tölvubréfifélagsins til Menntaskólans í Kópavogi 6. júní 2013 var vísað til þess aðsamkvæmt áðurnefndum kjarasamningi væru aðeins til „tvær uppgjörsaðferðir fyrirkennslu.“ Önnur þeirra væri „hefðbundið fyrirkomulag þar sem tværkennslustundir eru á bak við hverja námseiningu“, en hin tæki til kennslu íöldungadeildum og meistaraskóla, þar sem miðað væri við að farið væri „allt aðtvöfalt hraðar yfir námsefni en í venjulegu skólahaldi“, og skyldi kennsla þar„metin með 60% álagi.“ Teldi félagið að vinnuskýrslur áfrýjanda bæru með sér„að kennsla hans hefur ekki verið gerð upp skv. ákvæðum kjarasamnings.“ Að undangengnumfrekari bréfaskiptum félagsins og skólans krafðist það þess í bréfi 30.september 2013 að laun áfrýjanda yrðu leiðrétt samkvæmt tilteknu ákvæðikjarasamningsins og bókunar með honum, sem tæki til „greiðslu fyrir kennslu íöldungadeildum, meistaraskóla og sambærilegu námi.“ Í svari skólans 31. október2013 var meðal annars staðhæft að greitt hafi verið fyrir kennslu í námi þessu„út frá mati á umfangi áfanganna m.a. miðað við fjölda kennslustunda.“ Hafiekki verið unnt að „miða við einingar“, þar sem áfangarnir hafi verið„tilraunanám, sem ekki er reiknað til eininga“ og því ekki tök á að „gerakennsluna upp með hefðbundnum hætti.“ Hafi af þessum sökum verið gengið frá„vinnuskýrslu/samkomulagi um vinnuframlag fyrir hverja önn“ við áfrýjanda, sem hafiritað undir allar skýrslurnar. Hafi samkomulag þetta verið reist á tillögumáfrýjanda, sem skólinn hafi ekki gert athugasemdir við, og laun verið gerð uppvið hann samkvæmt því. Bent var á að áfrýjandi hafi verið annar þeirra, semhafi skipulagt þetta nám, hann hafi jafnframt „starfað að félags- og kjaramálumkennara“ og hafi því engum verið betur kunnar forsendur samkomulagsins en honum.Af þessum sökum væri því hafnað að brotið hafi verið gegn ákvæðum kjarasamningsvið greiðslu launa áfrýjanda á árunum 2010 til 2013.Áfrýjandihöfðaði upphaflega mál gegn stefnda 28. september 2015 og krafðist greiðsluvangoldinna launa annars vegar fyrir vinnu við áðurnefndan undirbúning ogskipulagningu meistaranámsins á árinu 2010, 718.016 krónur, og hins vegar fyrirkennslu í því námi frá haustönn 2010 til vorannar 2013, 4.250.102 krónur, eðasamtals 4.968.118 krónur. Því máli var vísað frá dómi með úrskurði 11. maí 2016,sem ekki var kærður til Hæstaréttar. Í framhaldi af því höfðaði áfrýjandi málþetta 25. október 2016 og krafðist þess að stefnda yrði gert að greiða séraðallega 5.723.667 krónur, til vara 5.460.080 krónur, en að því frágengnu„lægri fjárhæð að álitum að mati réttarins“, í öllum tilvikum með nánartilgreindum vöxtum. Samkvæmt því, sem fram kom í héraðsdómsstefnu, taldiáfrýjandi sig eiga tilkall til vangoldinna launa fyrir yfirvinnu sem annarsvegar svari 104 kennslustundum á árinu 2010 við undirbúning og skipulagningunámsins og hins vegar samtals 629,6 kennslustundum við kennslu á áðurnefndutímabili á árunum 2010 til 2013. Í aðalkröfu hans var byggt á því að greiðaætti 6.904 krónur fyrir hverja kennslustund að viðbættu 13,01% vegna orlofs, enþetta hafi verið fjárhæð yfirvinnulauna við starfslok hans 1. júlí 2015. Ívarakröfu væri á hinn bóginn „miðað við yfirvinnutaxta eins og í gildi voru ervinna var innt af hendi á tímabilinu 2010-2013“ að viðbættu orlofi. Viðaðalmeðferð málsins í héraði 24. maí 2017 lækkaði áfrýjandi fjárhæð varakröfusinnar í 4.570.487 krónur, en hana hefur hann svo enn lækkað í 4.124.486 krónurhér fyrir dómi. Sú krafa er nú aðalkrafa áfrýjanda, enda var upphaflegriaðalkröfu hans vísað frá héraðsdómi með hinum áfrýjaða dómi og er sú niðurstaðaekki til endurskoðunar hér.IIAðalkrafaáfrýjanda er mynduð af tveimur liðum, sem báðir varða sem fyrr segir ógreiddlaun fyrir yfirvinnu sem hann kveðst hafa leyst af hendi við Menntaskólann íKópavogi, annars vegar vegna 104 kennslustunda á árinu 2010 við undirbúning ogskipulagningu meistaranámsins, sem um ræðir í málinu, og hins vegar vegna 629,6kennslustunda við kennslu í því námi á árunum 2010 til 2013. Í fyrrikröfuliðnum telur áfrýjandi sig eiga að fá greidda 4.661 krónu fyrir hverja kennslustundeða 484.744 krónur, sem að viðbættu 13,01% vegna orlofs svari til 547.809króna. Í síðari kröfuliðnum byggir áfrýjandi á framlögðu yfirliti, þar sem erað finna sundurliðun á fjölda kennslustunda sem hann telur sig ekki hafa fengiðgreitt fyrir í einstökum starfsmánuðum á tímabilinu frá ágúst 2010 til maí2013. Þar er jafnframt greint frá vinnulaunum fyrir kennslustundirnar, sem áfrýjandikveður ráðast af kjarasamningi hverju sinni, en samanlagt telur hann þessi launnema 3.164.921 krónu. Að viðbættu 13,01% vegna orlofs, 411.756 krónum, er þessikröfuliður að fjárhæð 3.576.677 krónur.Umumfang þeirrar vinnu, sem fyrri kröfuliður áfrýjanda snýr að, liggja ekki fyrirönnur gögn í málinu en yfirlit, sem virðist stafa frá honum sjálfum, en þar erí 13 liðum talinn upp fjöldi stunda, sem hann hafi varið til að leysa af henditiltekna þætti í vinnu við undirbúning og skipulagningu námsgreinarinnar átímabilinu frá lokum mars til september 2010. Vinnutími þessi er þar afóskýrðum ástæðum ekki tilgreindur í klukkustundum, heldur kennslustundum,samtals 104, en einnig er í hverju tilviki greint frá því hver „rauntími“ hafiverið og hann sagður hafa numið alls 200 stundum. Í héraðsdómsstefnu varvinnuframlagi áfrýjanda við þetta verkefni lýst á sama hátt og ráða má af niðurstöðumyfirlitsins, en einnig tekið fram að til „viðmiðunar má benda á, að fyrir lá,að samið hafði verið við kennara að greiða skyldi 8 kennslustundir fyrir hverjaáfangalýsingu“, svo og að áfrýjandi hafi samið „fjórar áfangalýsingar“ íþessari vinnu. Af þessum ummælum að dæma hefði mátt ætla að krafa áfrýjandatæki til greiðslu fyrir 32 kennslustundir, en ekkert er heldur útskýrt hversvegna hún nái ekki til 200 stunda. Yfirlitið, sem áður var getið, ber engastaðfestingu af hendi Menntaskólans í Kópavogi og er ekki sjá að það hafi veriðkynnt stjórnendum skólans á nokkru stigi áður en áfrýjandi höfðaði mál umætlaða kröfu á grundvelli þess, en ekki hefur verið skýrt af hvaða ástæðu hannhafi haldið að sér höndum um að hafa hana uppi svo lengi sem raun ber vitni. Krafasamkvæmt þessum lið í aðalkröfu áfrýjanda, sem var jafnframt fallin niður fyrirfyrningu þegar hann höfðaði fyrra mál sitt 28. september 2015, sbr. 3. gr. laganr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda, er þannig svo vanreifuð að dómur verðurekki felldur á hana.Síðariliðurinn í aðalkröfu áfrýjanda tekur sem fyrr segir til greiðslu fyriryfirvinnu vegna 629,6 kennslustunda í meistaranáminu á árunum 2010 til 2013.Útreikningur á þessum fjölda kennslustunda er settur þannig fram íhéraðsdómsstefnu að áfrýjandi hafi fengið greidd frá stefnda laun fyrir kennsluí meistaranáminu, sem miðuð hafi verið við að hann hafi kennt sem svari 9kennslustundum á viku í 18 vikur á hverri önn á tímabilinu frá hausti 2010 tilvors 2013, að undanskilinni haustönn 2012 þegar stundirnar hafi verið 12 áviku. Telur áfrýjandi sig þannig hafa fengið greitt fyrir samtals 1.012kennslustundir á tímabilinu öllu, en reyndar yrðu þær eftir þessarireikniaðferð að réttu lagi 1.026 talsins. Þessar kennslustundir hefði á hinnbóginn átt að meta til launa með 60% álagi eftir ákvæðum kjarasamnings umkennslu í öldungadeildum og meistaranámi, þannig að þær hefðu svarað til1.641,6 stunda. Sé þá mismunurinn áðurnefndar 629,6 kennslustundir. Verulegaskortir á að skýrt hafi verið í héraðsdómsstefnu með viðhlítandi hætti hvernigáfrýjandi komist að framangreindum niðurstöðum um fjölda kennslustunda og hefurekki verið úr því bætt í öðrum málatilbúnaði hans. Samkvæmt því, sem fram komvið munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti og ráða má þó að nokkru afhéraðsdómsstefnu, virðist sem áfrýjandi hafi í þessu sambandi lagt tilgrundvallar að mat á kennslu hans hafi átt að byggja á því að námið hafi svaraðtil 9 eininga á önn. Um þetta verður að gæta að því að í fyrrgreindu bréfiMenntaskólans í Kópavogi 31. október 2013 var gagnstætt þessu byggt á því aðógerlegt væri að meta námsgreinina til eininga og greiða fyrir kennslu í henniá þeim grunni „með hefðbundnum hætti“, en þess í stað hafi áfrýjandi hverjusinni gert tillögur um uppgjör, sem samkomulag hafi tekist um, og launin veriðákveðin í samræmi við það. Áfrýjandi hefur ekkert leitast við að sýna fram áhvernig fjöldi eininga, sem hann byggir á, yrði fundinn út frá fyrirliggjandistundaskrám eða vinnuskýrslum hans eða hvar því verði fundin stoð að matskólans á umfangi kennslu hans hafi tekið mið af þessari forsendu. Þegar afþessum ástæðum er þessi liður í aðalkröfu áfrýjanda svo stórlega vanreifaður aðdómur verður ekki felldur á hann.Samkvæmtframansögðu verður að vísa máli þessu í heild frá héraðsdómi.Aðteknu tilliti til þess að reifun málsins hefur ekki aðeins verið verulegaábótavant af hendi áfrýjanda, heldur einnig stefnda, er eftir atvikum rétt aðaðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Máli þessu ervísað frá héraðsdómi.Málskostnaður íhéraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 30. júní 2017. Mál þetta, sem dómtekið var 24. maísl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu þingfestri 27. október2016 af Pétri Birni Péturssyni, Smáraflöt 41, Garðabæ á hendur íslenska ríkinu.I. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þærað stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 5.723.667 krónur ásamtdráttarvöxtum skv. 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1.8.2015 tilgreiðsludags. Til vara er gerð sú krafa að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda4.570.487 krónur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laganr. 38/2001 um vexti og verðbætur af 1.757.288 krónum frá 1.10.2011 til 31.desember 2011, en frá þeim degi af 2.101.087 krónum til 31. maí 2012, en fráþeim degi af 2.604.973 krónum til 31. desember 2012, en frá þeim degi af 3.956.997krónum til 31. maí 2013, en frá þeim degi af 4.540.810 krónum til 1. ágúst2015, en frá þeim degi af 4.570.487 krónum með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr.6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur til greiðsludags. Til þrautavara er gerð krafa um aðstefndi verði dæmdur til að greiða lægri fjárhæð að álitum að mati réttarinsauk dráttarvaxta frá 1.8.2015 eins og í aðalkröfu greinir. Í öllum tilvikum gerir stefnandi kröfuum greiðslu málskostnaðar úr hendi stefnda að mati réttarins að teknu tillititil 24% virðisaukaskatts, en stefnandi er eigi virðisaukaskattsskyldur og bernauðsyn til að hann fái skattinn á tildæmdan málskostnað.Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda ogað honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Tilvara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og málskostnaðurlátinn niður falla. Íupphafi aðalmeðferðar 24. maí sl. lagði stefnandi fram breytta varakröfu, en íupphaflegri kröfugerð var varakrafa að upphæð 5.460.080 kr. auk vaxta.II.MálsatvikMálsatvik eru í meginatriðum þauað haustið 2010 heimilaði menntamálaráðuneytið Menntaskólanum í Kópvogi aðhefja tilraunakennslu samkvæmt nýrri námsskrá um meistaranám i matvæla- ogveitingagreinum. Forsendur fyrir slíku komu fram í lögum um framhaldsskóla nr.92/2008 og var þetta nám sett á dagskrá samkvæmt þeim lögum. Fyrir lá námsbrautalýsing,áfangalýsingar skv. nýju einingakerfi og þar var þrepaskiptingu náms gerð skilauk grunnþátta og lykilhæfni. Baldur Sæmundsson áfangastjóri matvæla- ogveitingagreina og stefnandi máls þessa ákváðu kennslufyrirkomulag og fjöldakennslustunda og tóku eldra meistaranám og settu í nýtt umhverfi. Það var matþeirra að heppilegt væri að haga kennslufyrirkomulagi þannig að kenndur værieinn áfangi í einu og að nemendur kæmu í skólann heilan dag, 10 kennslustundir,í ákveðinn fjölda daga, 4 daga í hvern áfanga í fyrstu en þeim fjölgaði síðan ísex daga.Námið var miðað við ákveðinn fjölda einingasem kallast f-einingar en það hugtak nær til þess að ein f-eining samsvarar 3jadaga vinnu nemandans 6-8 tíma á dag og tekur til allrar vinnu nemandas við áfangann,svo sem þáttöku í kennslustundum og verkefnavinnu bæði í skóla og heima. Umþetta er fjallað í 15. gr. laga nr. 92/2008 þar sem fjallað er um námseiningarnemenda í framhaldsskólum og aðalnámsskrá. Greitt var fyrir umrædda kennslu ímeistaraskóla samkvæmt mati á umfangi áfanganna, m.a. miðað við fjöldakennslustunda. Ekki var unnt að miða við einingar eins og áður var gert þar semnámið var miðað við f-einingar eins og áður er rakið.Gengið var frávinnuskýrslum/samkomulagi um vinnuframlag fyrir hverja önn við stefnanda ogvoru allar vinnuskýrslur undirritaðar af fulltrúum stefnda og stefnanda ánnokkurs fyrirvara eða athugasemda.Stefnandi mun hafa rætt viðMargréti Friðriksdóttur skólameistara Menntaskólans í Kópavogi og HelgaKristjánsson aðstoðarskólameistara án þess að niðurstaða hafi fengist.Stefnandi leitaði í kjölfarið til Félags framhaldsskólakennara sem ritaðiskólameistara menntaskólans bréf, dags. 30. september 2013, þar sem farið varfram á að laun stefnanda yrðu leiðrétt. Í bréfinu sagði meðal annars svo: „Kennsla meistaranáms samkvæmt nýrri námsskráhófst í MK haustið 2010, og var námið samtals 30 fein [framhaldsskólaeiningar]fram til haust 2012 og þá aukið í 35 fein. Vinnuskýrslur Péturs Bjarnar frá ogmeð haust 2010 og til og með vorannar 2013 sýna að kennsla hans hefur ekkiverið gerð upp samkvæmt ákvæðum kjarasamnings. Sú útlistun sem skólinn létfélaginu í té 28. júní sl. sýnir þetta einnig. Félagið bendir á að þótt MK skipuleggimeistaranámið í fein þá hefur það engin áhrif á ákvæði gildandi kjarasamningsKÍ/framhaldsskóla um uppgjörsaðferðir fyrir kennslu. Ákvæði kjarasamningsheimila aðeins tvær uppgjörsaðferðir fyrir kennslu. Annars vegar hefðbundiðfyrirkomulag þar sem tvær kennslustundir eru á bak við hverja námseiningu oghins vegar kennsla í öldungadeildum, meistaraskóla og sambærilegu námi skv. gr.2.6.3. kjarasamnings, þar sem miðað er við að farið sé allt að tvöfalt hraðaryfir námsefni en í venjulegu skólahaldi. Við þessar aðstæður skal kennsla metinmeð 60% álagi. Félagið telur aðframkvæmd skólans á kjarasamningum gagnvart Pétri Birni vera brot ákjarasamningi. Félagið fer fram á að skólinn leiðrétti laun Péturs Bjarnar hiðfyrsta samkvæmt grein 2.6.3. í kjarasamningi og bókun með sama kjarasamningi umgreiðslu fyrir kennslu í öldungadeildum, meistaraskóla og sambærilegu námi.“Lögmaður Menntaskólans í Kópavogisvaraði þessu bréfi með bréfi, dags. 31. október 2013, fyrir hönd skólans. Íbréfinu kemur fram að menntamálaráðuneytið hafi haustið 2010 heimilað skólanumað hefja tilraunakennslu samkvæmt nýrri námskrá um meistaranám í matvæla- ogveitingagreinum. Fyrir hafi legið námsbrautarlýsing og áfangalýsingar samkvæmtnýju einingakerfi þar sem þrepaskiptingu námsins og grunnþáttum lykilhæfni vorugerð skil. Skólinn hafi síðan endurnýjað tilraunakennsluleyfið árlega og síðastmeð bréfi menntamálaráðuneytisins dagsettu 7. ágúst 2013 fyrir skolárið2013-2014. Íbréfinu kemur jafnframt fram að umfang námsins hafi verið með þeim hætti aðkenndir hafi verið fjórir áfangar, tveir á haustönn og tveir á vorönn, ensamtals hafi kennslan numið 30 framhaldsskólaeiningum. Á haustönn 2012 hafisíðan verið ákveðið að bæta við einum áfanga í samráði við menntamálaráðuneytiðog hafi námið þá verið 35 framhaldsskólaeiningar á skólaárinu 2012-2013. Íbréfinu segir síðan svo: „Baldur Sæmundsson áfangastjóri matvæla- ogveitingagreina við skólann og umræddur Pétur Björn Pétursson, þáverandifagstjóri viðskiptagreina við Menntaskólann í Kópavogi, ákváðukennslufyrirkomulag og fjölda kennslustunda. Í anda laga um framhaldsskola nr.98/2008 og þess að um fullorðna nemendur var að ræða var það mat þeirra aðheppilegt kennslufyrirkomulag væri að kenna einn áfanga í einu og að nemendurkæmu í skólann heilan dag (10 kennslustundir) í ákveðinn fjölda daga, 4 daga íhvern áfanga í fyrstu. Þeim fjölgaði síðan í 6. Greitt var fyrir umrædda kennslu í meistaraskólaút frá mati á umfangi áfanganna, m.a. miðað við fjölda kennslustunda. Ekki varhægt að miða við einingar þar sem áfangarnir voru ekki mældir í einingum heldurfeiningum [framhaldsskólaeiningum]. Gengið var frá vinnuskýrslu/samkomulagi umvinnuframlag fyrir hverja önn við Pétur Björn Pétursson. Eru allarvinnuskýrslurnar undirritaðar af fulltrúa skólans og Pétri. Byggði samkomulagaðila á tillögum Péturs enda var hann fagstjóri viðskiptagreina þegar námiðhófst. Skólinn gerði ekki athugasemdir við þær og gerði kennsluna upp með þeimhætti sem Pétur lagði til. Stjórnendur skólans treystu Pétri til að gerasanngjarnar tillögur, enda er Pétur með reyndustu kennurum skólans, var fagstjóriá þessum tíma, auk þess að vera annar þeirra sem skipulagði framangreindakennslu. Þá hefur Pétur starfað að félags- og kjaramálum kennara og rekiðsumarskóla svo nokkuð sé nefnt. Engum voru forsendur samkomulagsins því beturkunnar en Pétri sjálfum og hefði honum því átt að vera ljóst hvað þær fólu ísér. [...]Menntaskólinn í Kópavogi hafnar því alfarið aðskólinn hafi brotið gegn kjarasamningi við greiðslu launa til Péturs BjarnarPéturssonar fyrir árin 2010 til 2013.Skólinn byggir á því að þar sem um var að ræðatilraunanám, sem ekki er reiknað til eininga heldur feininga, hafi ekki veriðhægt að gera kennsluna upp með hefðbundnum hætti. Skólinn hafi fengið tillöguPéturs um uppgjör og fallist á það. Samkomulag hafi því orðið með skólanum ogPétri, með vísan til greinar 2.1.2. í kjarasamningi, um að greiða fyrirkennsluna með þeim hætti sem gert var. Engum var betur ljóst en Pétri sjálfumhvað fólst í umræddu samkomulagi. Telji Félag framhaldsskólakennara að gera eigi uppkennsluna á annan hátt en gert hefur verið er óskað eftir því að félagið gerinánar grein fyrir því hvernig reikna hafi átt út laun fyrir umrædda kennslu meðvísan til ákvæða kjarasamnings aðila. Er í því sambandi minnt á að námið erekki metið til eininga heldur eftir nýrri námskrá og lögum um framhaldsskólafrá 2008 í feiningum.“ Félag framhaldsskólakennarasvaraði bréfi lögmanns Menntaskólans í Kópavogi með bréfi, dags. 19. nóvember2013. Í bréfinu sagði meðal annars svo: „Lög nr. 92/2008, umframhaldsskóla kveða á um nýjar skilgreiningar á námi og vinnu nemenda. Til aðtaka þær upp þarf að endurgera ákvæði 2. kafla miðlægs kjarasamningsKÍ/framhaldsskóla og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs 18. mars 2005 umvinnutíma kennara. Samkvæmt bráðabirgðaákvæðum laga 2008 áttu IV. og V. kafliað taka gildi haustið 2011, og að tíminn fram að því yrði notaður til aðundirbúa breytingar. Bent er á að IV. kafli felur m.a. í sér 15. gr. umnámseiningar. Efnahagshrunið 2008 gerði það að verkum að stéttarfélagið ogfjármálaráðuneytið frestuðu samningsgerð um nýja mælikvarða með bókun 10. mars2009 [...]. Sama ár veitti menntamálaráðherra tveimur framhaldsskólum heimildtil að starfa sem þróunarskólar um lög 2008 [...]. Stéttarfélagið gerðisérstaka kjarasamninga við þessa skóla um vinnu kennara í nýju fyrirkomulagi,[...]. Í þeirri samningsgerð var í engu hróflað við kjarasamningsbundnumréttindum um vinnumat kennara þó að skólarnir tækju upp breytt skipulagsamkvæmt lögum 2008 og skilgreindu námið í fein. Bókun samningsaðila 10. mars2009 felur í sér að framhaldsskólar geta ekki tekið upp nýja mælikvarða á vinnukennara fyrr en búið er að endurgera 2. kafla miðlægs kjarasamnings umvinnutíma. Burtséð frá þessu geta skólarnir að sjálfsögðu unnið að þróunar- ogbreytingastarfi á grundvelli annarra ákvæða laga 2008, eins og segir íbókuninni. Árið 2010 staðfesti Alþingi bókun samningsaðila og frestaðigildistöku IV. og V. kafla laga 2008 til ársins 2015. Ákvæði kjarasamningaheimila aðeins tvær uppgjörsaðferðir fyrir kennslu. Annars vegar hefðbundið fyrirkomulagþar sem tvær kennslustundir eru á bak við hverja námseiningu og hins vegarkennsla í öldungadeildum, meistaraskóla og sambærilegu námi skv. gr. 2.6.3. í2. kafla miðlægs kjarasamnings um vinnutíma, þar sem miðað er við að farið séallt að tvöfalt hraðar yfir námsefni en í venjulegu skólahaldi. Við þessaraðstæður skal kennsla metin með 60% álagi, og bókun um greiðslu fyrir kennslu íöldungadeildum, meistaraskóla og sambærilegu námi í sama kjarasamningi en hún ásér bakgrunn í 2. kafla sama kjarasamnings. Þó að MK hafi aflaðsér leyfis til að tilraunakenna nýja námskrá meistaranáms í matvæla- ogveitingagreinum og skilgreini námið í fein hefur skólinn enga heimild til aðbreyta mati á vinnu kennara og greiðslum til þeirra eins og þær eru skilgreindarí 2.6.3. kjarasamnings og bókun sama kjarasamnings. Breytingar á vinnumati íkennslustörfum og öðrum störfum félagsmanna KÍ í framhaldskólum sem fjallað erum í kjarasamningi verða ekki gerðar öðruvísi en með kjarasamningum.“Bréfi Félags framhaldsskólakennarafylgdi útreikningur á þeim tímafjölda sem félagið taldi að leggja ætti tilgrundvallar útreikningi á launum stefnanda árin 2010 til 2013. Lögmaður stefndasvaraði bréfi félagsins með bréfi, dags. 4. desember 2013, þar sem athygli varvakin á því að í skjalinu væri kennsla stefnanda umreiknuð úr f-einingum yfir íeiningar án þess að grein væri gerð fyrir því hvernig það væri gert enniðurstaða félagsins var að um væri að ræða 1640 kennslustundir. Í bréfilögmannsins sagði enn fremur svo: „Menntaskólinn í Kópavogi telur þessa aðferð ekkitæka, enda sé ekki hægt að umreikna kennsluna yfir í einingar á þann hátt semfélagið gerir. Launakerfi kennara, sem tengt er einingum, byggir á því hverraunveruleg viðvera kennara er í kennslustofunni (1 eining er 2 kenndarstundir). Þar sem umrædd kennsla er ekki reiknuð til eininga og viðverakennarans við kennslu ekki í samræmi við það er eina rétta viðmiðið gagnvartlaunagreiðslum til kennarans viðvera hans við kennsluna. Í málinu liggur fyrir að viðvera umrædds kennaravegna hinnar umdeildu kennslu var samtals 691 kennslustund, sbr. yfirlit semfylgdi bréfi undirritaðs 31. október sl. og vinnuskýrslur umrædds kennara. Meðsamningi við kennarann greiddi Menntaskólinn honum fyrir 1170 kennslustundir. Efstuðst væri við núgildandi kjarasamning og 691 kennslustund reiknuð í samræmivið ákvæði hans þ.e. margfölduð með 1,6 myndi það gera 1105 tíma. Greiðslurskólans til kennarans eru því nokkuð umfram það sem sá kjarasamningur mælirfyrir um. Ef frá eru dregnir 40 tímar (1170-40=1130), sem honum voru greiddiraukalega fyrir nýjan áfanga, hefur skólinn greitt 25 tíma (1130-1105 = 25)umfram það sem miðað er við í þeim kjarasamningi. Í bréfinu kom jafnframt fram aðfjármálaráðuneytið og Félag framhaldsskólakennara hefðu rætt um að ÞórirÓlafsson kæmi að málinu sem óháður aðili og mæti vinnuframlag kennarans. Þórirskilaði skýrslu um málið 30. desember 2013 en þar kom fram að hann treysti sérekki til að „kveða upp úr um rétt eða rangt í þessu deilumáli“ og að hann kæmi„ekki auga á tiltekna aðferð sem leiða [mætti] af málsatvikum þess og nota[mætti] sem grundvöll að málamiðlun“.Stefnandi höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu semþingfest var 29. september 2015 á hendur stefnda vegna sömu krafna enhöfuðstóll aðalkröfu var þá 4.968.118 kr. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkurþann 11. maí 2016 var málinu vísað sjálfkrafa frá dómi með vísan til e- ogf-liða 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Úrskurði þessum var ekkiáfrýjað til Hæstaréttar.III.Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi höfðaði mál E-3183/2015 gegn íslenska ríkinu af sama tilefniog mál þetta með stefnu þingfestri í Héraðsdómi Reykjavíkur 29. september 2015.Málinu var vísað frá dómi með úrskurði 11. maí 2016. Í niðurstöðum dómara hafiverið færð rök fyrir því að kröfugerð og sönnunarfærslu stefnanda hafi veriðáfátt en stefnanda var synjað um framlagningu gagna í málinu. Með málshöfðunþessari freisti stefnandi þess að bæta úr málabúnaði með lýsingu atvika ogframlagningu gagna í því skyni að fá viðurkenningu á dómkröfum sínum. Réttþykiað styðjast við gögn úr fyrra máli, einkum er varða samskipti aðila ogeinnig skýrslu Aðalheiðar Steingrímsdóttur fv. formanns KÍ. Aðeins einn kjarasamningur sé í gildi við ákvörðun launa kennara, þ.e.kjarasamningur frá árinu 2005, með áorðnum breytingum, sem reyndar hafi engináhrif á mál þetta. Í kjarasamningi sé aðeins gert ráð fyrir tveimur leiðum viðgreiðslu launa:a)svokallaðri dagskólaleið: Við útreikning launa skv. dagskólaleið er hver einingjafngildi tveggja kennslustunda. b)öldungadeilda-/meistaranámsleið: Við útreikning launaöldungadeilda/meistaraskóla er hver eining jafngildi einnar kennslustundar, aðviðbættu svokölluðu hraðaálagi. Hraðaálagið er 60%, vegna allt að tvöföldumhraða við kennslu í slíku námi. Stjórnendum/kennurum sé ekki heimilt að semja um lægri kjör enkjarasamningur tilgreinir, nema með aðkomu stéttarfélagsins, KÍ. Aðstoðarskólameistari MK hafi sent stefnanda excel-skjal þann 25.6.2013,sbr.dskj. nr. 6., og ritað tölvubréf til stefnanda þann 26. júní 2013, sbr.dskj. 27, þar sem vísað sé í fjölda kenndra daga sem grundvöll fyrir greiðslutil stefnanda. Þessi grundvöllur sé augljóslega rangur enda ekki byggt ágildandi kjarasamningi heldur vísað til nýrrar námskrár kjarasamnings sem tókfyrst gildi á árinu 2015. Kennslustundir í öldungadeildum/meistaraskóla fylli upp í kennsluskyldukennara á sama hátt og kennslustundir í dagskóla. Öldungadeildarkennsla/meistaraskólanámfari jafnt fram að degi til og að kveldi. Daglegur vinnutími kennara sé frá kl.08.00–17.00. Í kjarasamningi sé talað um kvöldskólaálag en það sé greitt fyrirvinnu sem unnin er eftir kl. 17.00. Stefnandi geri ekki tilkall til þessa álagsí kröfugerð sinni. Engin tengsl séu á milli kvöldskólaálagsins oghraðaálagsins, sjá kjarasamning 2.2.2. Íkjarasamningi, grein 2.3.1, sé yfirvinna við kennslu skilgreind svo: „Yfirvinnatelst sú vinna sem fram fer utan tilskilins daglegs vinnutíma, svo og vinna seminnt er af hendi umfram vikulega vinnutímaskyldu þó á dagvinnutímabili sé.“Þetta fyrirkomulag sé ólíkt venjulegri dagvinnu, þar sem yfirvinna hefst aðlokinni dagvinnu hvers dags. Í þessu fyrirkomulagi geti kennari uppfylltkennsluskyldu sína á t.d. tveimur dögum og þá fengið alla vinnu, sem hannvinnur aðra virka daga vikunnar, greidda í yfirvinnu. Þetta sjáist skýrlega ástundatöflu stefnanda frá haustönn 2012, sbr. dskj. 23, en þá kennir stefnandiskv. stundatöflu 20 kennslustundir á viku í meistaranáminu alla mánudaga ogþriðjudaga í 18 vikur. Þar sem kennsluskylda stefnanda hafi verið 19 kest. íviku verði ein kennslustund frá þriðjudegi og allar aðrar kest. vikunnargreiddar í yfirvinnu. Stefnandi bendir á að skv. þessari stundatöflu, sem unninsé skv. fyrirmælum aðstoðarskólameistara, sé hvergi um kvöldskólaálag að ræðané heldur í vinnuskýrslu. Vinnuskýrsla fyrir sömu önn, sbr. dskj. nr. 23, gerirsvo hins vegar ráð fyrir 9 kest. í viku en ekki 20, eins og stundataflan sýnir.Vinnuskýrslan sé því augljóslega röng. Yfirvinna skal reiknuð sem 1.0385% af mánaðarlaunum, sbr. kjarasamning1.5.1 og yfirvinnuálag á kennslu er 30% fyrir hverjar 40 mín., sbr. ákvæði íkjarasamningi 1.5.5. Í kaflanum um laun og kröfur stefnanda sé tafla yfiryfirvinnulaun stefnanda á umræddu tímabili. Í grein 2.1.6.4 í kjarasamningistandi að fjöldi kennslustunda, sem kennari tekur að sér í upphafi annar/árs,sé bindandi til loka annar/árs. Samkvæmt kjarasamningi sé kennsluskylda kennaraí 100% starfi frá 17-24 kennslustundir á viku og fjöldi kennslustunda farieftir lífaldri kennara. Þannig var kennsluskylda stefnanda 19 kest. þessi þrjúár, sem um ræðir, þ.e. frá hausti 2010 til vors 2013, sbr. bókun 7.1.2001,dskj. nr. 15. Hefðbundin kennsla sé oft nefnd staðbundin kennsla/nám þar semnemendur sækja kennslustundir í skóla sínum og njóta kennslu kennara. Það séhin almenna regla skólastarfs í landinu. Fyrirdómi 13. apríl 2016, sbr. dskj. nr. 30, hafi Aðalheiður Steingrímsdóttir gertgrein fyrir aðkomu KÍ að samningum við tvo skóla, Kvennó og Framhaldsskólann íMosfellsbæ vegna hinnar nýju námskrár. Engir aðrir skólar hafi haft heimild tilað annast slíka tilraunakennslu. Þar hafi verið lögð áhersla á að aðlaga mættikennsluna nemendum skv. nýrri námskrá en áfram yrði að nota einingar hversáfanga gagnvart kjörum kennara. Þar komi fram að fimm f-einingar jafngildiþremur gömlum einingum.Stefnandi telur einsýnt að málsatvik hafi verið ranglega lögð fyrir ÞóriÓlafsson sérfræðing. Þórir vísi í greinargerð sinni til þess að stefnandi hafifengið greitt fyrir vinnuframlag sitt en segir jafnframt að Félagframhaldsskólakennara (FF) bendi réttilega á að „...skólinn hefði getað fundiðsanngjarna samsvörun hins nýja skipulags við eldra einingakerfi og greittsamkvæmt því“. Hann sé þar að vísatil nýrra framhaldsskólalaga um framlag kennara til kennslu, en ákvæði þettatók ekki gildi fyrr en árið 2015. Undarlegt sé að Þórir blandi saman gildandikjarasamningi við þann sem tók gildi löngu síðar. Það séu sömu mistök ogstjórnendur MK geri. Þórir taldi jafnframtað stefnandi hefði gert samning við MK og/eða mennta- ogmenningarmálaráðuneytið um kjör, sem væru allmiklu lægri en gildandikjarasamningur, sem stefnandi starfar eftir. Í niðurstöðu Þóris gæti rangra forsendna. Þar segi m.a. svo: „Ekki er um það deilt, að PBP fékk vinnuframlag sittgreitt. Um það er hins vegar deilt, hvort það vinnuframlag hafi verið í samræmivið kjarasamning kennara, hvort MK og PBP hafi mátt semja um það með þeim hætti,sem gert var. Þar með snýst deilan um grundvallaratriði í túlkun ákjarasamningi kennara. Vilji menn fá úr því deiluefni skorið verður væntanlegaað leggja málið fyrir Félagsdóm.“ Stefnandi hafi alls ekki samið um uppgjör við MK eins og Þórir hefurtalið. Þessi ranga niðurstaða virðist hafa valdið því að lögmaður hjáLandslögum komst að þeirri niðurstöðu hjá skólameistara MK að stefnandi ættiekki rétt á að fá leiðréttingu á röngu launauppgjöri. Augljóst sé að MK hefurfarið þá leið að reyna að svæfa málið og losna við að greiða stefnanda affjárveitingum til skólans. Ágreiningur aðila varði launalegt uppgjör og séfráleitt úrlausnarefni fyrir Félagsdóm. Ekki sé deilt um gildi kjarasamninga,heldur einfaldlega um launagreiðsluskyldu samkvæmt gildandi kjarasamningiframhaldsskólakennara við ríkissjóð.Því sé haldið fram að stefnandi hafi gert samning umverkið, sem hafi verið með öðrum hætti en samkvæmt kjarasamningi stefnanda.Slíkur samningur var aldrei gerður, enda óheimilt skv. kjarasamningi. Stefnandiundirritaði vinnuskýrslur frá skólameistara en launauppgjör reyndist hins vegarekki vera í samræmi við gildandi kjarasamning og vinnuskýrslur voru auk þessrangar. Stefnandi hafi mátt treysta því að réttilega væri að gerð vinnuskýrslnaog launauppgjöri staðið. Helgi aðstoðarskólameistari hafi upplýst stefnandasíðar að um mistök hefði verið að ræða við uppgjörið, sbr. dskj. nr. 5, semhann hefði afhenti stefnanda. Áfangastjóri verknáms og umsjónarmaður meistaranáms MK hafi verið BaldurSæmundsson. Hann og aðstoðarskólameistari hafi tekið ákvörðum um kennslumagn ímeistaranáminu og hver/hverjir skyldu kenna þar og hafi stefnanda verið falinkennslan. Veturinn 2010-2011 hafi stefnandi verið fagstjóri viðskiptasviðsskólans en sem slíkur komi hann hvergi nálægt kennslumagni úr öðrum deildum. Þegar kennslu hafi verið skipt millikennara hefjist stundatöflugerð í umsjá aðstoðarskólameistara. Búin sé tilstundaskrá fyrir alla kennara skólans og hún afhent þeim áður en kennsla hefst.Þegar kennsla er hafin sé unnin vinnuskýrsla fyrir hvern kennara og hann beðinnum að undirrita hana. Þetta hafi stefnandi gert án athugasemda umrædd þrjú árþar sem hann hafi treyst aðstoðarskólameistara fullkomlega og talið að hannfæri eftir gildandi kjarasamningi um námið. Dráttur hafi hins vegar orðið áundirritun haustið 2012 vegna ágreinings vegna stækkunar meistaranámsins um 5f-einingar.Vinnuskýrslur stefnanda hafi verið lagðar fram ímálinu sem dskj. nr.21-23. Undir liðnum Kennsla á vinnuskýrslu vorið 2011 séufimm dálkar, þ.e. Dagskóli – Almenn braut 1 – Fjarken/sérken. – Kvöld/Lotur –Önnur ke., en á sama hátt á vinnuskýrslu 2012 Dagskóli – Sérkennsla –Skrifstofubraut – Kvöldskóli – Cesar Ritz . Meistaranámið sé allar þær annirsem um ræðir (haustönn 2010 – vorannar 2013), sett undir liðinn Dagskóli. Undirþann lið falli eingöngu dagskólanám, þ.e. eftir kjarasamningi um dagskóla.Undir liðinn Kvöldskóli falli hins vegar öldungadeildanám með 60% hraðaálagi.Það fer því ekki á milli mála að á þessum tíma álitu skólastjórnendur aðmeistaranámið félli undir dagskólanám. Stundatafla stefnanda fyrir haustönn2012, sbr. dskj. nr. 23, sé einnig athyglisverð en þar ætli Helgi Kristjánssonstefnanda að kenna eins og um venjulegan dagskóla væri að ræða.Stefnandi hafi upplýst að aðstoðarskólameistari, Helgi Kristjánsson,hafi lagt fram tillögu til lausnar sem fól í sér að sleppa fyrsta árinu þ.e.hausti 2010 og vori 2011, sbr. dskj. nr. 5. sem sé skjal frá honum komið. HelgiKristjánsson hafi neitað að svo hafi verið. Engu að síður hafi hann gengist viðþví, að dskj. nr. 6 sé frá honum komið. Það skjal sé sama skjal og dskj. nr. 5með viðauka og breytingum. Í því skjali sé með sama hætti sleppt útreikningivegna haustannar 2010 og vorannar 2011. Ljóst sé að það var ekki gert aðfrumkvæði stefnanda heldur var það einhliða tillaga stjórnenda MK tilsamkomulags. Málsmeðferð MK hafi verið ámælisverðeins og stundatöflur og vinnuskýrslur stefnanda beri með sér. Verði að teljaljóst að um sé að tefla mistök í launalegu uppgjöri hjá aðstoðarskólameistara,sem „kerfið“ hafni að leiðrétta og viðurkenna. Það sé skýlaust brot gagnvartstefnanda. Stefnandi vill geta þess, að um miðjan júní 2013 hafi Helgiaðstoðarskólameistari boðið fram lausn, í líki excel-skjals, sbr. dskj.nr. 5,sem fólst í því að uppgjör færi fram eftir kjarasamningi Fjármálaráðuneytisinsog KÍ. Einnig megi sjá í samskiptum Margrétar skólameistara við Aðalheiði, formannKÍ, dags 19. júní, að Helgi og stefnandi hafi náð samkomulagi um að greitt yrðieftir gildandi kjarasamningi. Þannig hafi Helgi boðið að greitt yrði fyrirvinnu stefnanda við meistaranámið með sama hætti og greitt er fyrir kvöldnám,sbr. bls. 54 í kjarasamningi frá 2008, þ.e. að ein eining sé ein kennslustund,en með 60% álagi, (1 x 1,6). Því hefði stefnanda borið að fá greiddar 9 x 1,6 =14,4 kennslustundir í 18 vikur á hverri önn í stað 9 kennslustunda. Vísast tiltöflu á bls. 4 í stefnu. Helgi hafi lagt til að sleppt yrði leiðréttingu fyrstaárið, þ.e. veturinn 2010-2011 og stefnandi fallist á það, enda yrðuviðbótartímar á haustönn 2012 leiðréttir. Stefnandi fullyrðir að Helga hafi verið orðið ljóst að um mistök ílaunaútreikningi hefði verið að ræða, sem hann vildi leiðrétta. Stefnandi hafiverið samþykkur þessu, enda vildi hann fyrir alla muni ná samningum viðskólann. Af þessari niðurstöðu varð ekki eins og áður er rakið. Helgi hafiupplýsti stefnanda um að eftir samtal skólameistara MK við starfsmenn ráðuneytaværi það álit þeirra að ekki þyrfti að greiða stefnanda neitt, þar sem þeirtöldu að uppgjör ætti að fara fram eftir ákvæðum nýs kjarasamnings, sem ekkihafði tekið gildi! Að sjálfsögðu hafi það ekki komið til álita, enda stefnandiekki aðili að þeim samningi. Vísast til dskj. nr. 6 þar sem Helgi leggi fjöldakenndra kennslustunda (lotur) til grundvallar við uppgjör en ekki einingar einsog kveðið sé á um í kjarasamningi. Mikilvægt sé að gera grein fyrir samskiptumaðila á tímabilinu, sérstaklega samskiptum formanns KÍ, AðalheiðarSteingrímsdóttur og skólameistara MK, Margrétar Friðriksdóttur annars vegar oghins vegar samskiptum stefnanda og Helga Kristjánssonar, sem fram koma á dskj.nr. 26. og 27. Af samskiptum þeirra megi sjá aðskólameistari hafi „uppgötvað mistökin“ og að Helgi og stefnandi hafi komist aðsamkomulagi um uppgjör. Skólameistari ítreki að greitt verði eftir gildandikjarasamningi um öldungadeildir/meistaranám. Á samskiptum Helga og stefnandamegi sjá að þeir hittust og daginn eftir hafi stefnandi sent bréf til Helga,sem vitni í „tilboð“ hans. Síðar segi Helgi að svarbréf stefnanda „hafi settallt í baklás“. Því næst vitni Helgi í kjarasamninga, þar sem greitt sé eftirkenndum tímum, og sendi sem fylgiskjal útreikninga, sem vísa í nýju námskrána,sbr. dskj. nr. 6. og kennda tíma. Þetta sé með ólíkindum en kjaraliður nýjunámskrárinnar hafi fyrst tekið gildi árið 2015. Með þessu hafiaðstoðarskólameistari, Helgi Kristjánsson, slitið samningaviðræðum við stefnanda.Stefnandi vill mótmæla dskj. nr. 29 í málinu frá 13. apríl sl. Svovirðist sem höfundur skjalsins, hver svo sem hann er, sé að gefa í skyn aðumræddar greiðslur hafi runnið til stefnanda fyrir vinnu hans við hönnun á námitil meistaranáms. Það sé rangt en ekkert hefur verið greitt inn á dómkröfurstefnanda. Vissulega sé efsti liðurinn vinna við námskrá, en það hafi veriðáfanginn bókfærsla 103 í dagskóla og ekki komið meistaranáminu neitt við. Þaðstaðfesti hins vegar að 8 kest. voru greiddar fyrir hverja námskrá. Enginnliður í upptalningu skjalsins sé viðkomandi meistaranáminu nema vegnaaukaáfanga í meistaraskóla, en það var greiðsla fyrir 40 kest. vegna stækkunarnámsins á haustönn 2012, þ.e. 40 kest. x yfirvinnuálag, 30%, sem gera 52 klst. Vísasttil töflu á bls. 4 hér að framan, þar sem greiðslutilhögun er útskýrð.Stefnandi hafi starfaði við framhaldsskólakennslu í38 ár, þar af 16 ár við MK. Hann hafi tekið þátt í að móta nám við MK og veriðbrautryðjandi í kennsluháttum á sínu sviði. Það sé niðurlæging og brot ágrundvallarmannréttindum gagnvart honum af hálfu skólayfirvalda og mennta- ogfjármálaráðuneytis að hafa ekki fyrir margt löngu gengið frá uppgjöri áréttmætri launakröfu stefnanda eins og hér háttar til. Krafa stefnanda styðjistvið gildandi kjarasamning, sbr. bókun á bls. 54 í samningnum, en bókunin séóbreytt frá 28.11.1985 sbr. dskj. nr. 15 og 16. Þá sé ógreitt fyrir þá vinnu,sem stefnandi varði til að móta umrætt nám, sem eru 104 klst. og honum beri meðfullum rétti að fá greiðslu fyrir, enda hafi honum verið falið að vinna aðþessu verki af hálfu skólayfirvalda. Stefnandi gerir þá kröfu að uppgjör við hann vegna vangoldinna launafari fram á grundvelli gildandi kjarasamnings. Jafnframt er gerð krafa til þessað greitt verði vegna undirbúnings- og skipulagsvinnu vegna meistaranámsins.Varðandi dómkröfur þá miðar stefnandi aðalkröfu við launauppgjör 1. júlí2015 þegar hann lauk störfum við MK. Þá hafi taxti yfirvinnu verið 6.904 kr.,sbr. töflu á bls. 4 í stefnu. Um sé að ræða 733.6 vinnustundir, sem unnar voruutan daglegrar vinnuskyldu að viðbættu lögbundnu orlofi 13,01% eða samtals5.723.667 kr. Vaxtakrafa tekur mið af vaxtalögum en gerð er krafa umdráttarvexti frá næstu mánaðamótum eftir að skrifleg krafa var gerð á hendurstefndu. Ístefnu er í varakröfu miðað við yfirvinnutaxta eins og í gildi voru er vinnavar innt af hendi á tímabilinu 2010-2013, sbr. dskj. nr. 29, auk lögbundinsorlofs. Þá er gerð krafa um vexti skv. 8. gr. frá 1.10.2011 en fyrning hafiverið rofin með þingfestingu máls hinn 29.09.2015. Dráttarvaxta er krafist frá1. ágúst 2015 eins og í aðalkröfu. Við upphaf aðalmeðferðar lagði stefnandifram breytta kröfugerð.Þrautavarakrafa er gerð um lægri fjárhæð að mati réttarins verði eigifallist á aðal- eða varakröfur. Íöllum tilvikum er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda að skaðlausu að matiréttarins að teknu tilliti til virðisaukaskatts 24 % en stefnandi er eigivirðisaukaskattsskyldur.Stefnandi vísar til þess að eins og fram komi í framlögðum vinnuskýrslumhafi hann uppfyllt dagvinnuskyldu sína öll þau þrjú ár sem um ræðir, og stundumgott betur. Því verði öll viðbót við kennslu, það er það sem hann telurvangoldið, reiknað í yfirvinnu. Meðfylgjandi er tafla, sem sýnir laun stefnanda frá 1.1.2011 í lokfyrstu annar Meistaraskóla MK fram til 1.7.2013 eftir síðustu lotu, sem hannkenndi við Meistaraskólann og loks 1.7.2015 þegar hann lét af störfum við MK.Yfirvinna stefnanda sé fundin með því að margfalda mánaðarlaun hans meðstuðlinum 1.0385% og þá fáist yfirvinnulaun hans á klst. Sú fjárhæð er síðanmargfölduð með stuðlinum 1.3 (30% álag vegna kennslu skv. kjarasamningi KÍ ogmenntamálaráðuneytisins, sbr. 2.3.1 í kjarasamningi).DagsetningMánaðarlaun PBPYfirvinnulaun pr. klst.Yfirvinnulaun pr. kest.* 1.0385% af mán.laun* 1.3.1.2011345.2113585 4661.1.2012375.27938975066.1.2013388.41440335243.7.2013401.03741655415.7.2015511.38153116904Eins og málið liggur fyrir, sé útreikningum ákröfugerð stefnanda svo háttað:A) Kennsla:Sundurliðun á kröfugerð vegna vangreiðslu á kennslustundum við meistaranám í MKveturna 2010-2013.Veturinn Greittaf MK til Péturs Björns: 2010 – 2011 9 kennslustundir x 18 vikur = 162 x 2 annir =324 kennslustundir 2011 – 2012 9 kennslustundir x 18 vikur = 162 x 2 annir =324 kennslustundir 2012 (haust) 12kennslustundir x 18 vikur = 202 x 1 önn= 202 kennslustundir2013 (vor) 9 kennslustundir x 18 vikur = 162 x 1 önn= 162 kennslustundir Samtals:1.012kennslustundirVeturinn Greiðslurskv. kjarasamningi:2010 – 2011 9 kennslustundir x 1.6 x 18 vikur x 2 annir =518,4 kennslustundir2011 – 2012 9 kennslustundir x 1.6 x 18 vikur x 2 annir =518,4 kennslustundir2012 (haust) 12kennslustundir x 1.6 x 18 vikur x 1 önn= 345,6 kennslustundir2013 (vor) 9 kennslustundir x 1.6 x 18 vikur x 1 önn = 259,2 kennslustundir Samtals:1.641 kennslustundirVangreiddar kennslustundir vegna kennslu því(1.641,6 – 1.012) = 629,6kennslustundir.Vangreiðsla vegna kröfuliðar I. 629.6 kest x kr. 6.904.- = samtals kr. 4.346.758.-Meðfylgjandi eru dómskjöl 19. og 20. Tafla 1, dskj.nr. 19 sýnir mánaðarlaun stefnanda frá 1. ágúst 2010 til 31. maí 2013 og einnigvangoldnar kennslustundir fyrir hvern mánuð fyrir sama tímabil. Tafla 2, dskj.nr. 20 sýnir yfirvinnulaun stefnanda á kest. og vangoldin laun á mánuði fyrirtímabilið.2. B) Hönnun meistaranámsins: Vinna við undirbúning og skipulagningu náms ámeistarastigi, samtals 104 kennslustundir.Samkvæmt tímaskrá sundurliðast vinnaeftirfarandi:. Söfnun og öflungagna, lestur kennsluefnis frá fyrri námsskrá o.fl., leit að nýju kennsluefnitil að byggja nýjan áfanga: 4 kest. fyrir hvern áfanga, unnið í apríl 2010:16kest.2. Hönnun náms, úr 12námsáföngum frá fyrri námskrá, í fjóra námsáfanga (sjá bls. 16 í skýrslu Baldurs Sæmundssonar, Sagan – reynsla:4kest. fyrir hvern áfanga, unnið í lok apríl og byrjun maí 2010:16 kest.3. Vinna viðskipulagningu námsins, röðun á einstaka þáttum og uppsetning áfanga, unniðí maí2010: 3 kest. fyrir fyrstu þrjá áfangana og 1 kest. fyrir kennslufræðina:10 kest.4. Fundir ogskipulagsvinna með áfangastjóra meistaranáms, BS. Unnið í maí 2010:14 kest5. Samþætting ogfrágangur tillagna, unnið í júní – júlí 2010 16 kest.6.Gerð áfangalýsinga (sjá viðauka í skýrslu BS): Lærdómsviðmið sameiginl.námsþátta í iðnmeistaranámi 8 kest. f. hvern 4 áfanga32 kest.Krafa vegna ógreiddrar skipulagsvinnu ogundirbúnings v. náms á meistarastigi kröfuliðar II. 104 kest. x kr. 6.904.- = samtals kr. 484.744.-.Kröfur stefnanda skv. kröfuliðum I-II nema þvísamtals 5.064.774 kr..Um aðild og varnarþing.Af 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, verður leitt að máli skuli að meginreglu beint að íslenska ríkinuþótt það varði atriði sem heyri undir sérstaka stofnun þess. Menntaskólinn íKópavogi heyrir undir mennta- og menningamálaráðuneytið en fjármála- ogefnahagsráðuneytið fer með ríkisfjármál. Varnarþing íslenska ríkisins er íReykjavík.Varðandi lagarök er byggt á því að stefnanda beri launalegt uppgjöreftir gildandi kjarasamningi framhaldsskólakennara en vísað er til bókunar fráárinu 1985 á bls. 54. í kjarasamningi framhaldsskólakennara viðfjármálaráðuneytið frá 2008. Þá vísar stefnandi til meginreglna samningaréttarog kröfuréttar. Vísað er til vaxtalaga nr. 38/2001 varðandi vaxtakröfur og til17. gr. laga nr. 91/1991 varðandi aðild og 1. mgr. 130. gr. og 129. gr. s.l.varðandi málskostnaðarkröfu og loks til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt m.áorðnum breytingum, en stefnandi er ekki virðisaukaskattsskyldur og er honumnauðsynlegt að fá skatt þennan dæmdan. IV.Málsástæður og lagarök stefndaStefndi vísar til þess að fyrra máli vegna krafna stefnanda, semþingfest var 29. september 2015 hafi lokið með frávísunarúrskurði sem stefnandihafi fallist á og kærði ekki til Hæstaréttar. Sá úrskurður hafi þvísönnunargildi um þau málsatvik sem þar er fjallað um, sbr. 4. mgr. 116. gr.laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 uns hið gagnstæða er sannað. Því beri aðhafa hliðsjón af þeim málsatvikum sem fram koma í niðurstöðu kafla þessúrskurðar.Stefndi kveður ástæðu til að leiðrétta sérstaklega ákveðin atriði ímálavaxtalýsingu í stefnu. Á bls. 3 í stefnu sé fullyrt að stefnandi hafihannað heildstætt eins árs nám fyrir meistaranemendur í matvælagreinum. Hinsvegar segi í inngangi á bls. 3 í stefnu að á haustönn 2010 hafi hótel- og matvælaskólinní MK heimild til að byrja tilraunakennslu á nýju meistaranámi. Skólinn hafifarið í samstarf við Iðuna og starfsgreinaráð matvæla- veitinga- ogferðaþjónustugreina um útfærslu á kennslu í áföngum meistaranámsins. Þannig séþessi fullyrðing stefnanda röng. Þá segi á sömu síðu að kenna skyldi á tveimurönnum með dreifnámsfyrirkomulagi. Það byggi á því að kennt sé nokkra fasta dagaí mánuði en einnig í fjarnámi, þar sem nemendur hafa greiðan aðgang að kennara.Þetta sé rangt. Ekki hafi verið um að ræða neina fjarnámskennslu heldur aðeinsdreifnám. Það að nemandi geti haft samband við kennara utan kennslustundar,t.d. í tölvupósti, sé hluti af starfsskyldum kennara og felist í launum hans.Fjarnám sé síðan önnur kennsluaðferð. Sést það enn betur á upplýsingum umkennslulotur á dómskjali nr. 9. Það sé því einnig rangt sem fram komi á bls. 6í stefnu og stefnanda sé fullkunnugt um það. Stefnandi geri ekki grein fyrirþví að námið fór fram sem dreifnám kennt í stuttum lotum en ekki 18 vikum.Stefnandi vísi til stundatöflu fyrir vor 2011 og haust 2011 (dskj. nr. 22 og23), þar séu einungis tvær stundir í töflu og miðað við röksemdafærslustefnanda hafi hann fengið verulega ofgreitt fyrir kennslu á þessum önnum. Áframá bls. 3 í stefnu sé fjallað um þegar kennsludögum var fjölgað. Það hafi alltverið greitt og aldrei ágreiningur milli aðila um það, sbr. það sem fram komihjá Þóri Ólafssyni (dskj. nr. 10). Þá sé tilvitnun stefnanda til HelgaKristjánssonar aðstoðarskólameistara röng og eigi ekki við nein rök að styðjastþar sem meistaranámið fór ekki fram sem hefðbundin dagskólakennsla heldur varnámið dreifnám eins og áður kom fram. Það hafi verið greitt samkvæmt sérstakribókun í kjarasamningi KÍ og fjármálaráðherra (dskj. nr. 15). Ef námið hefði fariðfram sem hefðbundin dagskólakennsla, sbr. stúdentsbrautir, hefði tilvitnunstefnanda átt við. Þá hefði kennsla verið alla virka daga auk prófa í 18 vikurá önn. Stefnandi hafi því ekki hannað meistaranám í matvælagreinum heldur tekiðþátt í að skrifa áfangalýsingar í fjórum áföngum með Baldri Sæmundssyni,áfangastjóra verknáms. Á bls.7 í stefnu reyni stefnandi að gera lítið úr áliti Þóris Ólafssonar (dskj. nr.10). Hið rétta sé að lög um framhaldsskóla nr. 92/2008 voru samþykkt 12. júní2008 og þar með var rofið samhengi eininga og kennslustunda. Samkvæmt lögunummiði einingar við vinnuframlag nemenda en ekki kennslutíma kennara. Meistaranámvið MK hafi verið þróunarverkefni sem samþykkt var ítrekað ár fyrir ár meðbréfi frá mennta- og menningarmálaráðuneyti þar sem umrætt kennslufyrirkomulagvar ljóst. Stefnandi hafi vitað þetta enda samþykkti stefnandi bæðivinnuskýrslur og launagreiðslur um árabil. Síðarsegir í stefnu á bls. 8 varðandi vinnuskýrslur og stundatöflur að stefnandihafi undirritað vinnuskýrslur frá skólameistara en launauppgjör hafi ekki veriðí samræmi við gildandi kjarasamning og vinnuskýrslur auk þess verið rangar.Þessu er alfarið mótmælt. Vinnuskýrslur séu í fullkomnu samræmi viðvinnuframlag enda undirritaðar af stefnanda á hverri önn án nokkurraathugasemda eða fyrirvara. Aðrir sem hafa skoðað þetta, t.d. trúnaðarmennskólans, sérfræðingar (dskj. nr. 10) og fleiri, hafa komist að því að greitthafi verið í fullu samræmi við vinnuskýrslur og vinnuframlag stefnanda. Það sé rangt sem stefnandi heldur fram aðundir liðinn dagskóli falli einungis nám í dagskóla. Undir liðinn dagskóli ávinnuskýrslu fellur öll kennsla sem fer fram á dagtíma eins og í þessu tilfellimeistaranáms. Launagreiðslur fari eftir kjarasamningi um meistaraskóla en ekkidagskóla. Loksvarðandi málsmeðferð og samninga þá vill stefndi koma því á framfæri aðauðvitað hafi verið vilji til sátta við stefnanda enda hafihann verið farsæll kennari við skólann og stjórnendum fundist slæmt ef stefnandihætti ósáttur en stefnandi hafi hafnað öllum sáttatilraunum. Afhálfu stefnda er öllum kröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda hafnað.Óljóst sé við lestur stefnu hvað séu málsatvik og hvað teljist málsástæður oglagarök. Stefnan sé því ekki í samræmi við ákvæði 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991 að þessu leyti. Það veldur vandkvæðum við vörnina enda sé málið ekkiskýrt af hálfu stefnanda þó að hann reyni að setja það í annan búning en þegarþví var vísað frá. Aðalkrafa stefnanda hefur ekki sést áður í samskiptum milli aðila, endasé hún hærri en sem nam kröfubréfi stefnanda og mun hærri en sú krafa sem varaðalkrafa stefnanda í fyrra dómsmáli. Óneitanlega bendi það til þess aðstefnandi hafi í raun ekki hugmynd um hver krafan ætti að vera og að öll hanskröfugerð sé í besta falli ágiskun. Þaugögn sem stefnandi styðjist við, hafi legið fyrir í fyrra máli svo og skýrslafyrrverandi formanns KÍ. Rétt sé að taka fram að stefndi hafnaði framlagningulaunaseðils fyrir árið 2015 í fyrra máli enda hefði sá launaseðill ekki neittað gera með laun stefnanda fyrir árin 2010 til 2013 sem eru þó grundvöllur málsþessa sem og hins fyrra. Hið sama megi segja um útreikning stefnanda á þeimtímum sem hann telur sig eiga inni vangreidda, þ.e. að stefnandi fær út töluna629,6 kest. sem mismun á greiddum tímum og því sem kröfugerð hans snýr að. Þaðhafi hins vegar í fyrra málinu verið 615,6 kest. að mati stefnanda sjálfs.Stefnandi leggur fram að nýju í þessu dómsmáli dskj. nr. 5 en í fyrradómsmáli hafi því skjali verið hafnað sem röngu og eru þau mótmæli ítrekuð hér.Stefnandi slíti það skjal síðan úr samhengi við dskj. nr. 27. Til þess aðleiðrétta þetta leggur stefndi fram tölvuskeyti, dskj. nr. 40 og útreikning ádskj. nr. 41 sem sé hið rétta dómskjal og það sem stefnanda var sent. Þar komifram eins og segi í tölvupóstinum, dskj. nr. 40, að stefnandi hafi fengiðofgreitt eða 37 tíma umfram kjarasamninga. Í þeim tölvupósti komi fram aðmeðfylgjandi sé útreikningur, dskj. nr. 41, en stefnandi haldi því fram að hannað hafi fengið skjalið (dskj. nr. 5) afhent.Stefndi heldur því aftur á móti fram að hann hafi sent stefnanda skjalið (dskj. nr. 40) með tölvupóstinum (dskj. nr.27). Þaðkemur reyndar fram í frávísunarúrskurði málsins E-3183/2016, á bls. 13, að ekkiséu efni til að fallast á þá fullyrðingu í stefnu að aðstoðarskólameistariMenntaskólans í Kópavogi hafi upplýst stefnanda um að mistök hafi átt sér staðvið launauppgjör hans. Ný gögn hafa ekki verið lögð fram af hálfu stefnanda umþað efni og er því ekki komin fram nein sönnun um þessa fullyrðingu stefnanda. Því ermótmælt, sem fram kemur í stefnu, að málsatvik hafi verið ranglega lögð fyrirÞóri Ólafsson. Málið hafi verið lagt fyrir hann með samkomulagi aðila. Félagframhaldsskólakennara, sem kom fram fyrir hönd stefnanda enda hafði stefnandileitað til félagsins, var sammála þessari aðferð (dskj. 7,8 og 9).Félag framhaldskólakennara átti því fulla aðild aðþví hvernig málið var lagt fyrir Þóri Ólafsson og hafa verður í huga að eftirniðurstöðu hans dró félagið sig út enda væntanlega sammála niðurstöðu hans.Félag framhaldsskólakennara hafi komið fram fyrir hönd stefnanda íbréfaskriftum og voru aðilar í góðri trú um umboð þess félags. Það sé ekki viðstefndu að sakast þó að félagið hafi ekki tilkynnt stefnanda um það sem framfór né sé það á ábyrgð stefndu, sbr. dskj. nr. 7,8 og 9. Félagframhaldsskólakennara kom fram fyrir hönd stefnanda í bréfaskriftum. Aðilarhafi því verið í góðri trú um umboð félagsins og það sé ekki við stefnda aðsakast. Hlutlaus aðili er því búinn að skoða kröfugerð stefnanda og komast aðþeirri niðurstöðu að hún sé röng og í besta falli geti verið ágreiningur umtúlkun kjarasamninga en ekki vangreiðslu launa, eða eins og segir í dskj. nr.10 í niðurstöðu: „Ekki er um það deilt að PBP fékk vinnuframlag sitt, sem framkemur á vinnuskýrslum, greitt.“. Rétt er að hafa hugfast að stefnandi varreynslumikill kennari og gerði ekki á neinum tíma athugasemdir eða fyrirvaravið vinnuskýrslurnar, sem honum bar auðvitað að gera ef hann hafðiathugasemdir. Í máliþessu reynir á sönnun um málavexti, þ.e. hvort stefnandi hafi fengið greitt þaðsem honum bar. Um var að ræða tvenns konar vinnu. Annars vegar vinnu viðuppsetningu meistaranáms, sem átti að lúta almennum ákvæðum kjarasamningsKennarasambands Íslands og ríkisins um aðra vinnu en kennslu. Hins vegar var umað ræða kennslu.Stefnandi heldur því fram að launauppgjör hafi ekki verið í samræmi viðkjarasamning. Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi alltaf fengið greittfyrir þá vinnu sem hann innti af hendi vegna þessa tilraunanáms. Við útreikninglauna vegna hönnunar námsins hafi stefnandi fengið greitt samkvæmt framlögðumtímaskýrslum. Við útreikning launa vegna þessa hafi verið miðað við bókun umgreiðslu fyrir kennslu í öldungadeildum, meistaraskóla og sambærilegu námi,dags. 28. nóvember 1985, sbr. lið 2, þ.e. stundakennara á tímataxta (dskj. nr.15). Reyndar megi halda því fram að stefnandi hefði átt að fá greitt skv.almennum ákvæðum kjarasamnings um aðra vinnu en kennslu og því fengið 60% álagofgreitt fyrir þá vinnu. Stefnandi hafi aldrei gert athugasemdir við þessargreiðslur á sínum tíma, það sé miklu síðar sem hann kemur fram með nýjar ogóútskýrðar kröfur um vangreidd laun.Varðandi dskj. nr. 17 þá sé það útbúið einhliða af hálfu stefnanda ogþví sé mótmælt sem þýðingarlausu. Framkemur í stefnu að þessi vinna hafi verið unnin á árinu 2010 sem þýði að þegarstefna var birt í fyrra dómsmálinu þann 28. september 2015 voru liðin rúmlegafimm ár frá því að vinnu við gerð áfangalýsinga lauk. Því sé krafa vegna þessaliðar fyrnd í samræmi við 3. gr. laga um fyrningu kröfuréttinda, nr. 150/2007,þar sem fram kemur að almennur fyrningarfrestur kröfuréttinda sé fjögur ár.Kröfuliður 2 B komi því ekki til frekari skoðunar vegna fyrningar. Ef ekki erfallist á að sá liður sé fyrndur sé hann fallinn niður vegna tómlætisstefnanda, sem fyrst birti stefnu 28. september 2015. að öðru leyti sé hannósannaður og órökstuddur. Fyrirsjálfa kennsluna í meistaranáminu hafi stefnandi fengið greitt skv.kjarasamningi sbr. bókun (dskj. nr. 15). Reyndar hafi hann fengið greitt umframkjarasamninga eins og kemur fram í tölvupósti, sbr. dómskjal 40 og meðfylgjandi útreikning á dómskjali 41. Samkvæmtyfirlitsblaði kemur fram fyrir hvað margar kennslustundir á önn stefnandi fékkgreitt og hvaða daga kennsla fór fram. Einnig sé lagt fram dómskjal nr. 28 semsýni fram á hvaða upplýsingar nemendur fengu varðandi mætingar í viðkomandinám. Vinnuskýrslur sýna að stefnandi undirritaði þær athugasemdalaust og gerðiekki ágreining um útreikninga á þeim. Allt hafi verið unnið í samræmi viðkröfur og óskir stefnanda og hann ráðið algerlega ferðinni um kennslu og þarmeð launagreiðslur. Stefnandi hafi einu sinni gert athugasemd við greiðslur, þáhafi verið bætt við 40 tímum aukalega að hans kröfu og á það hafi veriðfallist. Stefndi vísar því á bug að hann hafi hegðað sér með ámælisverðum hættieins og nefnt sé í stefnu. Fullyrðingu stefnanda um að mistök hafi orðið ílaunalegu uppgjöri hjá aðstoðarskólameistara sé röng. Launagreiðslur byggi ákennslustundafjölda, það sé fagstjóri, stefnandi í þessu tilfelli, sem ákveðurkennslustundafjölda, sem eru forsendur launauppgjörs. Þetta komi fram í gögnummálsins, sbr. dskj. nr. 42, þar sem stefnandisendir skiptingu kennslustunda til kennara og aðstoðarskólameistara og þvíaugljóst að stefnandi hafði stjórn á því. Kennslustundir eru síðan skráðar affjármálastjóra MK í launaforrit sem reiknar laun út miðað við fjölda kenndrastunda. Tilvísun stefnanda til dskj. nr. 5 og 6 sé töluvert sérstök enda séþetta skeyti tekið úr samhengi við önnur tölvuskeyti sem lögð eru fram og þarkemur fram að stefnandi hafi fengið greitt umfram þá tíma sem hann kenndi, þ.e.hann fékk greitt fyrir 792 tíma með álagi en kenndi 755 tíma með álagi, sbr.dómskjal 40 og 41. Viðþennan útreikning var miðað við þáverandi kröfugerð stefnanda, þ.e. stefnandivildi blanda saman tveimur launakerfum, því gamla og því nýja með því að fáálag en ekki neina skerðingu. Niðurstaða þess útreiknings er ofangreind, það erstefnandi fékk ofgreitt. Stefndi telur að kröfugerð stefnanda byggi hvorki áneinum gögnum né að fyrir henni sé rökstuðningur. Töflur stefnanda á dómskjölumnr. 19 og 20 séu alfarið búnar til af stefnanda sjálfum eftir hans hentisemi ogséu því þýðingarlausar sem sönnun fyrir launakröfum. Tímafjöldi liggi fyrir ensérstakur útreikningur á launum fyrir þá tíma sem stefnandi kenndi sé ekki tilþar sem þessir tímar féllu inn í vinnuskyldu stefnanda, þeir séu hluti af 100%dagvinnulaunum hans og því ekki greiddir sérstaklega. Eins og kröfur stefnandalíti út virðist sem kröfugerðin byggi á svokölluðu öldungadeildarálagi, þ.e.lið 1 í bókun um greiðslu fyrir kennslu í öldungadeildum o.s.frv. Liður 1 íþeirri bókun miði m.a. við að kennt sé á kvöldin og því fái kennarar greittsérstakt kvöldálag fyrir vinnu utan dagvinnutíma. Bæði hönnun námsins ogkennsla hafi farið fram innan dagvinnutíma og innan daglegrar vinnuskyldustefnanda Þessari kröfugerð sé því hafnað. Þrátt fyrir ofangreint leggurstefnandi á kvöldálag án þess þó að hafa kennt á kvöldin og miðar jafnvel viðlaunataxta fyrir árið 2015. Eins og fram komi í yfirliti yfir laun stefnanda áumræddum tíma, sbr. dskj. nr. 43, var yfirvinnutaxti reiknaður út frádagvinnulaunum margfaldað með 1,0385. Hvergi á þessu tímabili nái taxtinnþeirri fjárhæð sem stefnandi styðst við í aðalkröfu. Raundagvinnutaxti tímabilsins sé á bilinu 1.786 kr. til 2.075 kr. enyfirvinna á bilinu 3.585 kr. til 4.168 kr. Allt þetta geri það að verkum aðmjög erfitt sé að verjast kröfugerðinni enda sé hún óljós ogórökstudd og jafnvel vanreifuð jafnvel svo að leitt geti til frávísunar máls þóað ekki sé á þessu stigi gerð krafa um frávísun. Stefnandimiði t.d. alla útreikninga við sama tímagjald burt séð frá því á hvaða ári þeirvoru unnir, sem fæst ekki staðist enda kemur fram á dskj. nr. 43 að laun hansvoru mismunandi yfir þann tíma sem kröfugerðin snýr að. Ýmsarfullyrðingar séu í stefnu eins og t.d. um hvað aðstoðarskólameistari eigi aðhafa sagt og eða samþykkt en þeim fullyrðingum er alfarið hafnað. Íkafla V. í stefnu er fjallað um dómkröfur.Varðandi aðalkröfu þá segir að aðalkrafa stefnanda miðist við launauppgjör 1.júlí 2015, þegar hann lauk störfum við MK. Vísi hann til þess að þá hafi taxtiyfirvinnu verið 6.904 kr. Ekki sé unnt að skilja kröfuna öðruvísi en svo aðstefnandi telji sig eiga að fá greitt fyrir þá vinnu sem hann telur vangreiddaá árunum 2010 til 2013 eftir þeim launataxta sem gilti 2015. Stefnandi gerirekki einu sinni tilraun til að útskýra eða sýna fram á hvers vegna hann ætti aðfá greitt samkvæmt launataxta ársins 2015 fyrir vinnu sem lýkur tveimur árumfyrr. Engin rök séu til þess að fallast á slíka kröfu enda ef stefnandi heldurþví fram að um sé að ræða vangreidd laun hlýtur sú krafa að taka mið af þeimlaunum sem honum bar þegar vinnan var unnin. Það komi beinlínis fram í stefnu ábls. 2, í kafla sem heitir Upphaf málsins, að mál þetta sé sprottið vegnavanefnda og vangreiðslu á launauppgjöri gagnvart stefnanda vegna starfa hansvið Menntaskólann í Kópavogi á skólaárunum 2010 til 2013. Ekki sé unnt annað enað sýkna af aðalkröfu stefnanda vegna þess að viðmiðunin sé röng, a.m.k. séalgerlega vanreifað í stefnu hvers vegna miða ætti við launataxta 2015. Jafnvelberi að vísa kröfu frá vegna vanreifunar. Þá hefur verið gerð grein fyrirröksemdum stefnda um fyrningu á þeim hluta kröfunnar sem snýr að undirbúninginámsins. Hið sama gildi um allar kröfur um laun fram að þeim tíma að stefnandirauf fyrningu með birtingu stefnu þann 28. september 2015. Hér verði einnig aðhafa í huga tómlætissjónarmið. Stefnandi vann þau verk sem hann geri núlaunakröfur um á árunum 2010-2013. Stefnandi hafi undirritað allarvinnuskýrslur og tekið við launagreiðslum án athugasemda eða fyrirvara. Þaðleiði til þess að hafi hann átt einhverjar kröfur séu þær niður fallnar fyrirtómælti hans.Dráttarvaxtakröfu varðandi þennan lið er mótmælt enda hafi hún ekkilegið fyrir í þessu formi fyrr en með þessari málshöfðun og því ekki hægt aðfallast á dráttarvexti frá ágúst 2015. Hún sé ekki rökstudd með neinum hætti ogupphafsdagur ekki rökstuddur. Ítöflu á bls. 4 í stefnu fái stefnandi út vangreiddar 629,6 kest. og krefst þessað fá þær greiddar sem yfirvinnu með vísan til gr. 2.3.1 í kjarasamningi.Þeirri tilvísun er alfarið hafnað enda hafi stefnandi fengið að fullu greittfyrir sína vinnu. Ívarakröfu falli stefnandi frá því að miða við laun fyrir árið 2015. Hann miðinú við yfirvinnutaxta þegar vinna var innt af hendi auk lögbundins orlofs ogbæti síðan við yfirvinnutaxtann 30% álagi sem engin heimild sé fyrir. Þannig verðiekki frekar hægt að fallast á kröfugerð í varakröfu þar sem sjá má hveryfirvinnutaxtinn er samkvæmt launaseðlum sem stefnandi hefur sjálfur lagt fram.Stefnandi fái því yfirvinnu greidda samkvæmt gildandi yfirvinnutaxta. Í stefnusé ekki gerð tilraun til að útskýra hvers vegna stefnandi eigi að fá frekariyfirvinnu greidda, hvað þá með álagi eins og hann haldi fram. Þá sé vaxtakröfuhafnað þar sem stefnandi vísi til ákvæðis vaxtalaga nr. 38/200 sem fjalli umvexti af skaðabótakröfum. Hér sé ekki um skaðabótakröfu að ræða og/eða í stefnueða öðrum gögnum málsins að á því sé byggt.Dráttarvaxtakröfu er mótmælt með sömu rökum og áður, að krafan hafi ekkilegið fyrir fyrr en með þessari málshöfðun auk þess sem hún sé að hluta tilfyrnd og stefnandi viðurkenni það í raun með því að reikna ekki vexti samkv. 8.gr. laga fyrr en frá 1. október 2011. Að öðru leyti vísar stefndi til þegarfram kominna málsástæðna sinna, ekki síst fyrningar og tómlætis varðandi þennankröfulið.Varðandi þrautavarakröfu stefnanda þá hafnar stefndi þessum kröfuliðenda um launakröfu að ræða og ef stefnandi á ekki rétt ákröfu í samræmi við aðal- og varkröfu geti dómurinn ekki fundið út fjárhæð aðálitum sem stefnandi ætti ef til vill að fá. Þá séu framlögð gögn stefnandaþannig að ekki sé unnt að dæma um kröfugerð hans að álitum. Mótmælt erdráttarvaxtakröfu enda liggi dómkrafan sjálf ekki fyrir. Stefnditelur að allt framangreint leiði til þess að sýkna beri stefnda af öllum kröfumstefnanda. Efekki verður fallist á aðalkröfu stefnda um sýknu er þess krafist að kröfugerðstefnanda verði hafnað. Tilstuðnings kröfu stefnda um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 19/1991um meðferð einkamála. Einkum er vísað til 129. og 130. gr. þeirra laga. V.NiðurstaðaÁgreiningur aðila um launagreiðslur hefur áður komið fyrir dómstóla.Stefnandi höfðaði mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur með stefnu sem þingfest var29. september 2015 á hendur stefnda vegna vangreiddra launa. Höfuðstóll aðalkröfuvar þá 4.968.118 kr. en er í máli þessu 5.723.667 kr. Með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur þann 11. maí 2016 var fyrra málinu, nr. E-3183/2015, vísaðsjálfkrafa frá dómi með vísan til e- og f-liða 80. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála. Úrskurði þessum var ekki áfrýjað til Hæstaréttar og hefurhann því sönnunargildi um þau málsatvik sem greinir í niðurstöðum hans þar tilhið gagnstæða er sannað, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála.Skýrslutökur í fyrra máli fóru fram þann 13. apríl 2016 og endurritskýrslutaka var lagt fram í máli þessu í þinghaldi þann 6. febrúar 2017 semdómskjal nr. 45 og þá bókað að samkomulag væri milli aðila um að þessarskýrslutökur yrðu lagðar fram til hliðsjónar í þessu máli. Í málinuer um það deilt hvort stefnandi hafi fengið það sem honum bar fyrir vinnu sína.Um var að ræða tvenns konar vinnu, annars vegar vinnu við uppsetningumeistaranáms sem átt hafi að lúta almennum ákvæðum kjarasamningsKennarasambands Íslands og ríkisins. Tímaskýrslum stefnanda á dómskjali nr. 17er mótmælt af stefnda þar sem það sé útbúið einhliða af stefnanda. Krafastefnanda vegna þessa liðar, B-liðar hönnunar meistaranáms, er að fjárhæð484.744 kr. vegna 104 ógreiddra kennslustunda á 6.904 kr. Varðandi þennan liðkröfugerðar stefnanda þá var umrædd vinna unnin á árinu 2010 og stefna í fyrradómsmáli var birt þann 28. september 2015. Þá voru þannig liðin rúmlega fimm árfrá því að gerð áfangalýsingar lauk. Íaðalkröfu miðar stefnandi við launauppgjör 1. júlí 2015, þegar hann laukstörfum hjá Menntaskólanum í Kópavogi. Þá hafi taxti yfirvinnu verið 6.904 kr.og höfuðstóll A-liðar aðalkröfu 5.723.667 kr., hann hafi því ekki fengiðgreiddar 629,6 kennslustundir. Í fyrra máli var aftur á móti byggt á því aðógreiddar hafi verið 615,6 kennslustundir. Stefndi byggir á því að algjörlegasé vanreifað hvers vegna miða eigi launagreiðslur til stefnanda við launataxtavið launauppgjör 1. júlí 2015 og stefnandi geri enga tilraun til að sýna fram áhvers vegna hann ætti að fá greitt samkvæmt þessu launataxta fyrir vinnu semhafi lokið tveimur árum fyrr. Það ermat dómsins að stefnandi hafi ekki fært nein rök eða forsendur fyrir því aðmiðað verði við yfirvinnutaxta sem fram kemur á launaseðli árisins 2015 fyrirvinnu sem innt var af hendi á árunum 2010 til 2013. Grundvöllur aðalkröfustefnanda er því að þessu leyti svo óljós og vanreifaður að dómur verður ekki álagður, sbr. d- og g-liði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Óhjákvæmilegt er því að vísa þessari kröfu sjálfkrafa frá dómi.Stefnandi hefur krafist þess til vara að stefnda verði gert að greiðalægri fjárhæð eða 4.570.487 kr. auk vaxta og dráttarvaxta, eins og greinir íendanlegum dómkröfum stefnanda, og til þrautavara að stefndi verði dæmdur tilað greiða lægri fjárhæð að álitum að mati réttarins auk dráttarvaxta frá1.8.2015. Í varakröfu miðar stefnandi við yfirvinnutaxta þegar vinna var inntaf hendi auk lögbundins orlofs. Þá uppreiknar stefnandi yfirvinnutaxtann með30% álagi, en fyrir því telur stefndi enga heimild.Málatilbúnaður stefnanda um þessar kröfur hvílir sem fyrr á því að hannhafi ekki fengið þær greiðslur sem honum beri samkvæmt ákvæðum kjarasamningafyrir kennslu í meistaranámi veturinn 2010-2011, veturinn 2011 til 2012 ogveturinn 2012 til 2013, svo og vegna undirbúnings og skipulagningar námsins átímabilinu apríl til júlí 2010. Stefnandi hefur sönnunarbyrði fyrir því að svosé.Stefndi byggir hins vegar á því að stefnandi hafi fengið að fullu greittfyrir vinnu sína eins og fram kemur á viðhengi með tölvupósti HelgaKristjánssonar aðstoðarskólameistara með tölvuskeyti þann 25. júní 2013. Þarkemur fram að stefnandi hafi fengið greitt fyrir kennslu 37 tímum of mikið.Stefndi Helgi Kristjánsson staðfesti þetta í vitnaskýrslu sinni við aðalmeðferðog bar á sama veg í skýrslu sinni í fyrra máli, sem liggur fyrir í málinu oghann staðfesti jafnframt. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi fengið greittskv. kjarasamningi Kennarasambands Íslands og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs,sbr. bókun um greiðslu fyrir kennslu í öldungadeildum, meistaraskóla ogsambærilegu námi frá 28. nóvember 1985, sbr. lið 2. Fram kemur í gögnum málsinsað greitt hafi verið fyrir umrædda kennslu út frá mati á umfangi áfanga ogmeðal annars miðað við fjölda kennslustunda og hafi námið verið miðað viðsvonefndar f-einingar. Þá vargengið frá vinnuskýrslum og samkomulagi um vinnuframlag fyrir hverja önn við stefnanda og fyrirliggja vinnuskýrslur undirritaðar af fulltrúa stefnda og stefnanda án nokkursfyrirvara og athugasemdalaust. Af hálfu stefnda er á því byggt að launauppgjörhafi verið byggt á tillögum stefnanda sem hafi verið fagstjóri viðskiptagreinaog kennslan gerð upp samkvæmt þeim. Margrét Friðriksdóttir, skólameistaristefnda, og Helgi Kristjánsson aðstoðarskólameistari staðfestu vitnaskýrslursínar frá 13. apríl 2016 í símaskýrslum við aðalmeðferð, en þau hafa bæði boriðað stefnandi hafi ritað undir allar vinnuskýrslur án athugasemda eða fyrirvara.Margrét Friðriksdóttir neitaði því að stefnandi hefði átt samtal við hana áárinu 2012 og óskað eftir leiðréttingu á launum sínum. Margrét bar að það hafiverið áfangastjóri verknáms og fagstjóri, sem fyrsta árið hafi verið stefnandi,sem hafi ákveðið hvað þyrftu að vera margir tímar í þessum áföngum. HelgiKristjánsson aðstoðarskólameistari bar á sama veg. Ímáli þessu hefur stefnandi ekkert fært fram sem hrekur þá niðurstöðu í úrskurðií máli nr. E-3183/2015 frá 11. maí 2016 að ekki séu efni til að fallast áfullyrðingu stefnanda um að mistök hafi átt sér stað við launauppgjör hans ogenn fremur að ekki séu forsendur til að draga þá ályktun að stefndi hafi áeinhverjum tíma samþykkt þann fjölda vinnustunda sem kröfugerð stefnanda lýturað. Stefnandi staðfesti við aðilaskýrslu viðaðalmeðferð undirritun sínar á vinnuskýrslur á dómskjölum nr. 21-23, sem hannritaði undir án fyrirvara og athugasemda. Ekkert liggur fyrir í málinu um aðstefnandi hafi gert athugasemdir við útreikninga á þeim tíma semvinnuskýrslurnar tóku til. Fyrir liggur í gögnum málsins að stefnandi hafi einusinni gert athugasemd við greiðslur og þá hafi verið bætt við 40 tímum aukalegaað hans kröfu. Fyrir liggur að launagreiðslur byggðu á kennslustundafjölda semfagstjóri ákveður sem var stefnandi er námið hófst. Á dómskjali nr. 41, sem ertölvuskeyti stefnanda þann 17. maí 2011, kemur fram að stefnandi er að sendaHelga aðstoðarskólameistara og kennurum kennsluskiptingu vegna námsins og hafðihann því stjórn á þessum málum. Stefnandi hafði sinnt kennslu í tugi ára oghafði mikla þekkingu á kjörum kennara. Hann hafði komið að skipulagningunámsins og ákvörðun um kennslustundafjölda og var einn af reyndustu kennurumskólans. Það tímabil sem stefnandi krefst vangoldinna launa vegna kennslu fyrirer frá haustinu 2010 til vorsins 2013.Stefndi byggir á því að þar sem um var að ræða tilraunanám sem ekki erreiknað til eininga heldur svokallaðra f-eininga, hafi ekki verið hægt að geraupp kennsluna með hefðbundnum hætti. Stefndi hafi fengið tillögu stefnanda umuppgjör og fallist á það og hafistefnandi fengið greitt skv. kjarasamningi, sbr. bókun um greiðslu fyrirkennslu í öldungadeildum, meistaraskóla og sambærilegu námi frá 28. nóvember1985. Í málinu liggur fyrir, skv. yfirlitsblaði, dskj. nr. 41, fyrir hve margarkennslustundir á önn stefnandi fékk greitt og hvaða daga kennsla fór fram.Einnig liggja fyrir málaskjöl sem sýna hvaða upplýsingar nemendur fenguvarðandi mætingar í viðkomandi námi. Meistaranám við stefnda varþróunarverkefni sem samþykkt var ítrekað ár fyrir ár með bréfi frá mennta- ogmenningarmálaráðuneyti þar sem umrætt kennslufyrirkomulag var ljóst. Um þettavar stefnanda fullkunnugt og samþykkti hann bæði vinnuskýrslur oglaunagreiðslur um árabil. Kröfugerð stefnanda hefur tekið breytingumfrá því í upphafi samskipta milli aðila varðandi málið. Kröfugerð skv.kröfubréfi, dags. 23.6.2015 var 5.630.902 kr. vegna 815,6 kennslustunda, Ífyrra dómsmáli var hún 4.968.118 kr. vegna 615,6 kennslustunda, en í þessu málier hún 5.723.667 kr. vegna 629,6 kennslustunda. Mat stefnanda sjálfs hefurþannig verið mjög á reiki varðandi það hvað hann telur vangreitt og þannighefur rökstuðningi verið verulega áfátt. Stefnandi byggir á því að hann hafiátt rétt á sérstöku kvöldálagi fyrir vinnu utan dagvinnutíma, en honum hefurhvorki tekist að sýna fram á að hönnun námsins og kennsla hafi ekki farið framinnan dagvinnutíma eða innan dagslegrar vinnuskyldu sinnar. Þá verður ekkilitið fram hjá því að gengið var frá vinnuskýrslum við stefnanda og samkomulagium vinnuframlag við hverja önn og það samkvæmt gögnum málsins byggðum átillögum stefnanda, sem stefndi gerði ekki athugasemdir við og féllst á, endataldi hann þær sanngjarnar. Stefnandi ritaði síðan án athugasemda undir allarvinnuskýrslur og launaseðla. Telja verður að kröfugerð stefnanda byggi ekki áfullnægjandi gögnum og er töflum stefnanda á dómskjölum nr. 19 og 20 mótmælt afstefnda þar sem þær séu alfarið búnar til af stefnanda og því ekki sönnun fyrirlaunakröfum.Samkvæmt launaseðlum sem liggja fyrir í málinu verður ráðið að stefnandifái yfirvinnu greidda samkvæmt gildandi yfirvinnutaxta. Stefnanda hefur hvorkitekist að sýna fram á að hann hafi átt að fá frekari yfirvinnu greidda né hefurhann fært fullnægjandi rök fyrir því að hann eigi rétt á álagi.Samkvæmt því sem rakið hefur verið ber að sýkna stefnda af varakröfustefnanda.Varðandi þrautavarakröfu stefnanda um lægri fjárhæð að álitum verður aðhafna því þar sem stefnandi hefur ekki sýnt fram á að hann eigi kröfu umfrekari launagreiðslur í samræmi við aðal- og varakröfu. Þegar af þeirri ástæðugetur dómurinn ekki dæmt stefnanda fjárhæð að álitum. Með vísan til þess semrakið hefur verið ber að sýkna stefnda af kröfum stefnanda. Að fenginni þessari niðurstöðu ber með vísantil 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, að dæma stefnanda til aðgreiða stefnda málskostnaðar eins og nánar er kveðið á um í dómsorði. Vegnaembættisanna dómara hefur uppkvaðning dóms dregist umfram frest samkvæmt 1.mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Aðilar eru sammála dómaraum að ekki sé þörf á endurflutningi málsins.Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómari kemur upp dóminn.Dómsorð.Aðalkröfu stefnanda, Péturs Björns Péturssonar, er vísað frá dómi.Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af vara- og þrautavarakröfu stefnanda.Stefnandi greiði stefnda 400.000 kr. í málskostnað.
|
Mál nr. 27/2021
|
Sifskaparbrot Börn Forsjá Lögskýring Réttarheimild
|
X var ákærð fyrir brot gegn 193. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa á tilgreindu tímabili svipt tvo barnsfeður sína valdi og umsjá barna þeirra með því að fara með þau úr landi án leyfis og vitundar barnsfeðranna. Með dómi Landsréttar var staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu X. Leyfi var veitt til áfrýjunar málsins til Hæstaréttar á þeim grunni að úrlausn um beitingu 193. gr. almennra hegningarlaga í málinu myndi hafa verulega almenna þýðingu. Ekki hafði áður reynt á beitingu ákvæðisins við þær aðstæður þegar forsjá foreldra er sameiginleg. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ótvírætt væri samkvæmt verknaðarlýsingu ákvæðisins og greinargerð með ákvæðinu að refsinæmi hinnar ólögmætu háttsemi, sem þar væri lýst, væri einskorðað við brot gegn foreldravaldi yfir barni. Óumdeilt var að X og B færu sameiginlega með forsjá sonar þeirra. Þá var talið að ekki væru efni til annars en að leggja hina opinberu skráningu sameiginlegrar forsjár X og D yfir dóttur þeirra til grundvallar í málinu. Í málinu lá jafnframt fyrir að börnin hefðu átt lögheimili hjá X eftir að upp úr slitnaði milli hennar og barnsfeðra. Vísað var til þess að samkvæmt 5. mgr. 28. gr. barnalaga fæli forsjá barns í sér rétt og skyldu fyrir foreldri til að ráða persónulegum högum barns og ákveða búsetustað þess. Þá færi forsjárforeldri með lögformlegt fyrirsvar barns. Enda þótt kveðið væri á um í 1. mgr. 28. gr. a barnalaga að foreldrar sem færu saman með forsjá barns skyldu ávallt leitast við að hafa samráð áður en þeim málum sem í ákvæðinu greinir væri ráðið til lykta væri ljóst af ákvæðinu og lögskýringargögnum að það foreldri sem barn væri með lögheimili hjá hefði ríkari rétt til að taka ákvarðanir um málefni þess. Þá benti Hæstiréttur á að í 3. mgr. 28. gr. a barnalaga væri mælt svo fyrir að færu foreldrar með sameiginlega forsjá væri öðru þeirra óheimilt að fara með barnið úr landi án samþykkis hins. Hins vegar væri þar um einkaréttarlegt úrræði að ræða til handa foreldri sem teldi á sér brotið með flutningi hins foreldrisins á barni þeirra milli landa. Með vísan til umfjöllunar um refsinæmi 193. gr. almennra hegningarlaga, inntaks sameiginlegrar forsjár og skýrleika refsiheimilda var það niðurstaða dómsins að staðfesta hinn áfrýjaða dóm um sýknu X.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Helgi I. Jónsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Viðar Már Matthíasson fyrrverandi hæstaréttardómarar.2. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 10. júní 2021. Ákæruvaldið krefst þess að ákærða verði sakfelld fyrir þá háttsemi sem henni er gefin að sök í ákæru og hún dæmd til refsingar. 3. Ákærða krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms en til vara að henni verði gerð vægasta refsing sem lög leyfa. Ágreiningsefni4. Með ákæru héraðssaksóknara 23. ágúst 2018 var ákærðu gefið að sök sifskaparbrot með því að hafa frá „[…]“ 2016 til […] 2017 svipt B valdi og umsjón yfir syni þeirra, C, kt. […], og á sama tíma svipt D valdi og umsjón yfir dóttur sinni og ákærðu, E, kt. […], með því að hafa farið með börnin, án leyfis og vitundar feðranna, til […] en á framangreindu tímabili hefðu ákærða og B farið sameiginlega með forsjá C og ákærða og D sameiginlega með forsjá E. Er háttsemi ákærðu talin varða við 193. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 5. Með héraðsdómi 20. mars 2019 var ákærða sýknuð af þeirri háttsemi sem henni er gefin að sök í ákæru. Sú niðurstaða var staðfest með hinum áfrýjaða dómi.6. Að ósk ríkissaksóknara var veitt leyfi til áfrýjunar málsins til Hæstaréttar. Í ákvörðun réttarins 3. júní 2021 sagði að líta yrði svo á að úrlausn um beitingu 193. gr. almennra hegningarlaga í málinu myndi hafa verulega almenna þýðingu í skilningi 4. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála sem mikilvægt væri að fá afstöðu Hæstaréttar til.Málsatvik og meðferð máls7. Málavextir eru þeir helstir að ákærða og B hófu sambúð árið […] og eignuðust […] drenginn C. Upp úr sambúðinni slitnaði í […]. Gengið var frá sambúðarslitum […] sama ár hjá sýslumanni þar sem staðfest var samkomulag ákærðu og B sama dag um að þau færu sameiginlega með forsjá drengsins og að hann skyldi eiga lögheimili hjá móður. 8. Ákærða hóf árið […] sambúð með D í […] og fluttist C þangað með henni. Af því tilefni gerðu ákærða og B með sér samning um umgengni sonar þeirra við föður. Síðar sama ár fluttu ákærða, D og C til […] og þar fæddist ákærðu og D […] stúlkan E. Skömmu eftir fæðingu hennar slitnaði upp úr sambúð ákærðu og D og flutti ákærða síðla árs […] til Íslands með bæði börnin. Gengið var […] formlega frá sambúðarslitum við dómstól í […]. 9. Í úrskurði dómstólsins „um umgengni og búsetu“, sem fyrir liggur í þýðingu löggilts skjalaþýðanda, kom meðal annars fram að stúlkan skyldi búa hjá móður og væri henni heimilað að flytjast búferlum með stúlkuna frá […]. Þá skyldi móðir hafa samráð við föður hverju sinni um „fullnustu foreldraábyrgðar“ og gefa honum upplýsingar um ferðir frá Íslandi sem stæðu yfir lengur en tvær vikur. Einnig var þar kveðið á um umgengnisrétt stúlkunnar við föður og föðurfjölskyldu á Íslandi. 0. Samkvæmt vottorði Þjóðskrár Íslands 5. október 2016 fara ákærða og D sameiginlega með forsjá E. Að tilhlutan Hæstaréttar óskaði ríkissaksóknari eftir upplýsingum Þjóðskrár, ásamt gögnum, um hvernig staðið var að skráningu forsjárinnar. Í svari Þjóðskrár 22. október 2021 sagði að E hefði fæðst í […] í […] og á að þeim tíma hefðu ákærða og D verið gift. Samkvæmt verklagi Þjóðskrár væri forsjá barna sem fæðast erlendis skráð sameiginleg ef foreldrar þeirra væru í hjúskap. Væri það ástæða þess að forsjá E hefði verið skráð þannig á sínum tíma. Þegar gögn vegna skilnaðar foreldra hefðu borist Þjóðskrá hefði ekkert verið í þeim sem gefið hefði til kynna að forsjártilhögun ætti að breytast við skilnaðinn. Í gögnunum hefði komið fram að lögheimili stúlkunnar skyldi vera hjá móður og að umgengni ætti að vera við föður. Af þessu hefði því mátt ráða að forsjá ætti áfram að vera sameiginleg með ákærðu og D eftir skilnað þeirra. Fram er komið í málinu að ákærða lagði […] 2017 fram beiðni til sýslumanns um að forsjá stúlkunnar skyldi vera hjá ákærðu einni. Í þeirri beiðni tiltekur ákærða að forsjá sé sameiginleg.1. Samkvæmt gögnum málsins hefur C átt lögheimili hjá ákærðu allt frá samvistarslitum hennar og B og einnig E frá hjúskaparslitum hennar og D. Eftir að ákærða flutti til Íslands eftir skilnaðinn hefur umgengni C við föður sinn verið nokkuð regluleg en umgengni E við föður og föðurfjölskyldu stopul.2. Ákærða fór […] 2016 af landi brott með bæði börnin til […] í […] í andstöðu við feður þeirra og stundaði þar nám. Feður barnanna lögðu 18. október sama ár fram kæru á hendur ákærðu fyrir brot gegn 193. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 3. mgr. 28. gr. a barnalaga nr. 76/2003. Skýrslur voru teknar af þeim hjá lögreglu sama dag og þá gaf ákærða skýrslu 20. desember 2016. Jafnframt lögðu feðurnir, hvor fyrir sig, fram beiðni til innanríkisráðuneytisins um að börnin yrðu afhent þeim á grundvelli samnings um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa (Haagsamningsins) frá 25. október 1980, sbr. 1. tölulið 5. gr. laga nr. 160/1995 um viðurkenningu og fullnustu erlendra ákvarðana um forsjá barna, afhendingu brottnuminna barna o.fl. Fór svo að dómstóll í […] féllst […] 2017 á beiðni feðranna og voru börnin afhent þeim sama dag. Í framhaldi af því héldu ákærða, feðurnir og börnin til Íslands. 3. Í forsendum héraðsdóms fyrir sýknu ákærðu segir að ákærða hafi sjálf farið með vald og umsjá yfir börnum sínum og þau hafi átt lögheimili hjá henni. Ákærða og B hafi farið sameiginlega með forsjá sonar þeirra en vafi leiki hins vegar á því hvort ákærða og D hafa farið sameiginlega með forsjá dóttur þeirra. Þar sem enginn yfirvaldsúrskurður hafi legið fyrir sem meinaði ákærðu brottför úr landi með börn sín og hún hafi sjálf farið með vald og umsjá yfir þeim sé ekki unnt að færa háttsemi hennar undir 193. gr. almennra hegningarlaga. 4. Í niðurstöðu Landsréttar er rakin forsaga 193. gr. almennra hegningarlaga og sú ályktun dregin af henni að helst verði ráðið að með ákvæðinu sé brugðist við réttarbroti sem beinist að frelsi einstaklingsins eins og gert sé með 226. gr. sömu laga. Verði því að líta svo á að lagaákvæðinu sé fyrst og fremst ætlað að standa vörð um hagsmuni barns til að njóta umsjár og verndar þess sem fer með forsjá. Í ljósi stöðu ákærðu sem forsjárforeldris og aðalumönnunaraðila barnanna, sem og atvika að öðru leyti, verði ekki á það fallist að með háttsemi sinni hafi hún brotið gegn 193. gr. almennra hegningarlaga eins og skýra verði ákvæðið. Niðurstaða5. Í máli þessu er ákærðu gefið að sök að hafa svipt feður tveggja barna valdi og umsjá yfir þeim í um sjö og hálfs mánaðar skeið með því að fara með þau af landi brott til […] án leyfis og vitundar feðra þeirra sem hvor um sig hafi farið sameiginlega með forsjá barnanna með ákærðu. 6. Samkvæmt 193. gr. almennra hegningarlaga skal hver sem sviptir foreldra eða aðra rétta aðila valdi eða umsjá yfir barni sem er ósjálfráða fyrir æsku sakir, eða stuðlar að því að það komi sér undan slíku valdi eða umsjá, sæta sektum eða fangelsi allt að 16 árum eða ævilangt.7. Eftir verknaðarlýsingu 193. gr. almennra hegningarlaga í XXI. kafla laganna, sem tekur til sifskaparbrota, er refsinæmi þeirrar háttsemi sem greinir í ákvæðinu bundið samkvæmt orðanna hljóðan við rétt foreldra til valds eða umsjár yfir barni sem er ósjálfráða fyrir æsku sakir, svo og sams konar rétt annarra réttra aðila yfir ósjálfráða barni. Um lagagreinina segir í greinargerð með frumvarpi því er varð að almennum hegningarlögum að þar sé lögð refsing við broti sams konar því sem í 226. gr. getur og tekur til frelsissviptingar. Síðan segir svo: „Þar eð barn er ekki enn sjálfrátt, beinist verknaður að rétti foreldris til umráða yfir barni, og á ákvæðið því heima í þessum kafla.“ Samkvæmt því sem rakið hefur verið er ótvírætt eftir verknaðarlýsingu 193. gr. almennra hegningarlaga og greinargerð með ákvæðinu að refsinæmi hinnar ólögmætu háttsemi, sem þar er lýst, er einskorðað við brot gegn foreldravaldi yfir barni. 8. Í dómi Hæstaréttar 23. mars 2006 í máli nr. 206/2005 var faðir ákærður fyrir sifskaparbrot eftir 193. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa svipt móður valdi og umsjá yfir barni með því fara með það til Frakklands og halda því þar. Fyrir lá í málinu að móðirin fór með forsjá barnsins til bráðabirgða samkvæmt dómsúrskurði og jafnframt að lagt hafði verið bann við för þess af landi brott. Með dóminum var því slegið föstu að orðin vald og umsjá í 193. gr. almennra hegningarlaga svöruðu til forsjár í skilningi barnalaga, en sem fyrr greinir fór móðirin ein með forsjá barns þess sem um ræðir í málinu er faðirinn fór með það af landi brott. Var faðirinn sakfelldur í málinu með vísan til áðurnefnds ákvæðis almennra hegningarlaga. 9. Í máli þessu eru aðstæður á annan veg en í fyrrgreindu hæstaréttarmáli að því leyti að lagt er til grundvallar í ákæru að forsjá ákærðu og feðra barnanna sé sameiginleg. Ágreiningslaust er að ákærða og B fari sameiginlega með forsjá sonar þeirra. Þá er því haldið fram af hálfu ákæruvalds að það gildi einnig um forsjá yfir dóttur ákærðu og D samkvæmt opinberri skráningu. Því hefur ákærða andmælt með vísan til úrskurðar […] dómstóls 2. nóvember 2011 sem hún telur efnislega fela í sér að hún fari ein með forsjá stúlkunnar.20. Í umræddum úrskurði er meðal annars kveðið á um að barnið skuli búa hjá ákærðu og að hún skuli hafa það „tiltækt fyrir samskipti við föður og/eða föðurfjölskyldu“, en með orðinu samskipti er átt við umgengni barnsins við föður og/eða föðurfjölskyldu. Umgengnisrétturinn er síðan skilgreindur með nánar tilgreindum hætti. Þá segir þar að móðir muni hafa samband við föður hverju sinni varðandi „fullnustu foreldraábyrgðar“ sem takmarkist ekki við hvar hún býr og fyrirhugaðar ferðir frá Íslandi sem standi yfir lengur en tvær vikur. Beri henni að veita föður upplýsingar um dvalarstað og fastlínusímanúmer. Í ákvörðun dómstólsins um fyrirkomulag samskipta og dvalarstað [...] er meðal annars mælt svo fyrir að móðir skuli ráðgast við föður tímanlega hvert sinn vegna „fullnustu foreldraábyrgðar“ og takmarkist það ekki við hvar hún býr og fyrirhugaðar breytingar á því eða menntun og heilbrigði stúlkunnar og læknismeðferð. Þá er þar lögð sú skylda á herðar móður að hún tryggi að sú skipan sem kveðið er á um samkvæmt framansögðu verði skráð á Íslandi innan 56 daga frá því að hún öðlaðist gildi.21. Samkvæmt 5. mgr. 28. gr. barnalaga felur forsjá barns að íslenskum rétti í sér rétt og skyldu fyrir foreldri til að ráða persónulegum högum barns og ákveða búsetustað þess. Þá fer forsjárforeldri með lögformlegt fyrirsvar barns. 22. Mælt er fyrir um inntak sameiginlegrar forsjár í 1. mgr. 28. gr. a barnalaga, sbr. 5. gr. laga nr. 61/2012 um breytingu á þeim lögum. Þar segir að þegar foreldrar fara sameiginlega með forsjá barns skuli þeir taka sameiginlega allar meiri háttar ákvarðanir sem varða það. Ef foreldrar búa ekki saman hafi það foreldri sem barn á lögheimili hjá heimild til þess að taka afgerandi ákvarðanir um daglegt líf þess, svo sem daggæslu, venjulega eða nauðsynlega heilbrigðisþjónustu og reglubundið tómstundastarf. Foreldrar sem fara saman með forsjá barns skuli þó ávallt leitast við að hafa samráð áður en þessum málum er ráðið til lykta. Í greinargerð með frumvarpi til fyrrgreindra breytingarlaga kemur fram að nauðsynlegt hafi þótt að afmarka frekar en gert hafi verið í þágildandi lögum hvenær annað foreldra getur ráðið ákveðnum málefnum barns til lykta. Þá segir þar að rétt eins og þegar um forsjá sé að ræða hafi búseta barns einnig tiltekin réttaráhrif. Sé réttarstaða foreldris, sem barn býr hjá, eða lögheimilisforeldris þannig önnur en réttarstaða foreldris, sem barn býr ekki hjá, eða umgengnisforeldris. Munurinn sé fyrst og fremst sá að lögheimilisforeldri hafi ríkari rétt til að taka ákvarðanir um málefni barns og hafi til dæmis réttarstöðu einstæðs foreldris þegar kemur að innheimtu og móttöku meðlags. 23. Eins og áður greinir er ágreiningslaust að ákærða og B fara sameiginlega með forsjá sonar þeirra. Þá verður að telja að það forsjárfyrirkomulag sem kveðið var á um af hálfu hins […] dómstóls og gerð hefur verið grein fyrir hér að framan samræmist í meginatriðum ákvæðum barnalaga um sameiginlega forsjá. Eru því ekki efni til annars en að leggja hina opinberu skráningu sameiginlegrar forsjár ákærðu og D yfir dóttur þeirra til grundvallar í máli þessu.24. Í 3. mgr. 28. gr. a barnalaga er mælt svo fyrir að fari foreldrar með sameiginlega forsjá sé öðru þeirra óheimilt að fara með barnið úr landi án samþykkis hins. Það ákvæði var upphaflega lögfest með lögum nr. 23/1995 um breytingu á þágildandi barnalögum nr. 20/1992 í tengslum við fullgildingu Evrópuráðssamnings frá 20. maí 1980 um viðurkenningu og fullnustu ákvarðana varðandi forsjá barna og endurheimt forsjár barna og fyrrgreinds Haagsamnings frá 25. október 1980 um einkaréttarleg áhrif af brottnámi barna til flutnings milli landa, sbr. lög nr. 160/1995. Er hér um einkaréttarlegt úrræði að ræða til handa foreldri sem telur á sér brotið með flutningi hins foreldrisins á barni þeirra milli landa.25. Hæstiréttur komst sem fyrr segir að þeirri niðurstöðu í máli réttarins nr. 206/2005 að refsivert væri eftir 193. gr. almennra hegningarlaga fyrir það foreldri, sem ekki fer með forsjá barns, að fara með það af landi brott og halda því þar. Í máli þessu eru aðstæður ólíkar þeim sem í fyrrnefndum dómi greinir, en fyrir liggur að ákærða er og hefur verið aðalumönnunaraðili barna þeirra er hér um ræðir allt frá fyrrgreindum sambúðarslitum og hjónaskilnaði. Jafnframt hafa börnin átt lögheimili hjá henni eftir að upp úr slitnaði milli hennar og barnsfeðra og gengið var formlega frá þeim málum hjá yfirvöldum.26. Enda þótt kveðið sé á um í 1. mgr. 28. gr. a barnalaga að foreldrar sem fara saman með forsjá barns skuli ávallt leitast við að hafa samráð áður en þeim málum sem í ákvæðinu greinir er ráðið til lykta er ljóst af ákvæðinu og lögskýringargögnum með því að það foreldri sem barn er með lögheimili hjá hefur ríkari rétt til að taka ákvarðanir um málefni þess. 27. Samkvæmt 1. mgr. 69. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 7. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, verður engum gert að sæta refsingu nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem var refsiverð samkvæmt lögum á þeim tíma þegar hún átti sér stað eða má fullkomlega jafna til slíkrar háttsemi. Þá segir í 1. mgr. 1. gr. almennra hegningarlaga að eigi skuli refsa manni nema hann hafi gerst sekur um háttsemi sem refsing er lögð við í lögum eða má öldungis jafna til hegðunar sem þar er afbrot talið. Sambærilega reglu er jafnframt að finna í 1. mgr. 7. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Af þessum ákvæðum verður ráðið að réttmætan vafa um skýringu refsiákvæða skal meta sakborningi í hag, sbr. dóm Hæstaréttar 27. september 2018 í máli nr. 639/2017. 28. Af því sem að framan greinir um refsinæmi 193. gr. almennra hegningarlaga, inntak sameiginlegrar forsjár og skýrleika refsheimilda er það niðurstaða dómsins að ákærða hafi ekki með þeirri háttsemi sem henni er gefin að sök í ákæru svipt feður barnanna valdi og umsjá yfir börnunum og þar með forsjá þeirra í merkingu 193. gr. almennra hegningarlaga. Verður hinn áfrýjaði dómur því staðfestur að niðurstöðu til um sýknu ákærðu. 29. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnað eru staðfest.30. Allur áfrýjunarkostnaður málsins fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Allur áfrýjunarkostnaður málsins fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Halldórs Þ. Birgissonar lögmanns, 868.000 krónur.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=57663c98-cd7e-449e-b925-bee977610dec
|
Mál nr. 168/2010
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Sératkvæði
|
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var felldur úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 12. mars 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans, þó eigi lengur en til föstudagsins 9. apríl 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi allt frá 28. nóvember 2009, samkvæmt fimm úrskurðum Héraðsdóms Reykjaness. Með hinum fyrsta var honum gert að sæta gæsluvarðhaldi samkvæmt c. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 allt til 18. desember 2009. Sá úrskurður var staðfestur með dómi Hæstaréttar 1. desember 2009 í máli nr. 682/2009. Með úrskurði 18. desember 2009 var varnaraðila gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi samkvæmt 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 allt til 15. janúar 2010, þótt ekki verði séð að krafa sóknaraðila hafi þá verið reist á því ákvæði. Með úrskurðum héraðsdómsins síðastnefndan dag, 12. febrúar 2010 og hinum kærða úrskurði var gæsluvarðhald varnaraðila á ný reist á c. lið 1. mgr. 95. gr. laganna. Samkvæmt gögnum málins hafa verið gefnar út fimm ákærur á hendur varnaraðila fyrir ýmis konar brot. Óvíst er hvenær dómsmeðferð vegna þeirra lýkur. Við meðferð þriggja síðustu úrskurða á undan hinum kærða úrskurði mun varnaraðili ekki hafa andmælt kröfum um áframhaldandi gæsluvarðhald heldur beinlínis óskað eftir að sitja í því áfram þar sem hann taldi sig vera betur í stakk búinn til að takast á við eiturlyfjafíkn sína í gæsluvarðhaldi. Hann telur á hinn bóginn nú nóg komið og vísar um það einkum til þess hversu lengi hann hefur sætt gæsluvarðhaldi; að fyrir liggi að rannsókn á málum hans sé lokið; að hann hafi verið samvinnuþýður við lögreglu; að hann hafi undanfarna mánuði sýnt vilja og getu til að vinna bug á eiturlyfjafíkn sinni; að hann verði ekki heimilislaus fái hann frelsi; að brotaferill hans kalli ekki á gæsluvarðhald meðal annars í ljósi þess að hann hafi ekki hlotið dóm um 16 ára skeið frá árinu 1991 til ársins 2007; að brot hans sem nú eru til meðferðar og hann hafi játað séu ekki svo stórvægileg að réttlæti gæsluvarðhald og að líta verði til 3. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og 76. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 í því sambandi. Rök sóknaraðila fyrir gæsluvarðhaldi eru nægilega rakin í hinum kærða úrskurði. Þrátt fyrir að varnaraðili sé undir rökstuddum grun um að hafa oft gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við, sbr. 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, verður ekki talið að sóknaraðili hafi sýnt fram á að ástand eða hagir varnaraðila séu nú með þeim hætti að fullnægt sé áskilnaði í c. lið ákvæðisins. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Ég fellst á með héraðsdómi að uppfyllt séu skilyrði c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála fyrir því að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi og tel því að staðfesta eigi hinn kærða úrskurð.
|
Mál nr. 49/2021
|
Kærumál Opinber skipti Fjárslit Óvígð sambúð Kröfugerð Sönnunarmat Málskostnaður Frávísun
|
Kærður var úrskurður Landsréttar þar sem leyst var úr ágreiningi A og B í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli þeirra vegna slita óvígðrar sambúðar. Fyrir Hæstarétti afmarkaðist kröfugerð aðila af því hvort leggja skyldi til grundvallar við skiptin að B hefði á viðmiðunardegi skipta átt 500.000.000 króna á erlendum bankareikningum, líkt og A gerði kröfu um og fallist var á í dómi Landsréttar, eða hvort fallist yrði á kröfu B um að hann hefði á þeim degi átt 5.717.589 krónur á erlendum bankareikningum. Í dómi Hæstaréttar kom fram að engin gögn eða töluleg útlistun hefði verið lögð fram til stuðnings kröfu A. Engu að síður hefði A leitt að því sterkum líkum að innstæðurnar hefðu verið hærri en B hefði upplýst um og því væri ekki hægt að leggja efnisdóm á kröfuna með því að hafna henni. Vegna vanreifunar kröfunnar varð á hinn bóginn ekki komist hjá því að vísa henni sjálfkrafa frá héraðsdómi. Að því er varðaði kröfu B vísaði rétturinn til þess að hún hefði fyrst komið fram við meðferð málsins fyrir Hæstarétti. Þá fyrst hefði B falið skiptastjóra umboð til að afla umbeðinna upplýsinga og í kjölfarið lagt fram yfirlit frá erlendum banka sem hann studdi kröfu sína við. Af því sem lá fyrir í málinu um tilraunir skiptastjóra til að afla fyrrnefndra upplýsinga og viðbrögð B við þeim var með engu móti talið afsakanlegt að krafa hans hefði fyrst verið höfð uppi fyrir Hæstarétti. Kröfu B var því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Björg Thorarensen, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 13. október 2021. Kærumálsgögn bárust réttinum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Landsréttar 29. september 2021 þar sem leyst var úr nánar tilgreindum ágreiningsefnum í tengslum við opinber skipti til fjárslita milli aðila vegna slita óvígðrar sambúðar. 3. Sóknaraðili krefst þess að ákvæði hins kærða úrskurðar um að lagt verði til grundvallar við opinber skipti til fjárslita milli aðila að sóknaraðili hafi á viðmiðunardegi skipta átt á erlendum bankareikningum 500.000.000 króna verði hrundið og lagt verði til grundvallar að hann hafi átt þar 5.717.589 krónur á sama tímamarki. Þá krefst hann kærumálskostnaðar fyrir Landsrétti og Hæstarétti.4. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar fyrir Hæstarétti.5. Samkvæmt ákvörðun Hæstaréttar var málið flutt munnlega 26. janúar 2022.Ágreiningsefni6. Með bréfi 16. nóvember 2020 vísaði skiptastjóri, sem skipaður hafði verið við opinber skipti til fjárslita milli aðila, margþættum ágreiningi til Héraðsdóms Reykjaness. Þar á meðal var krafa varnaraðila um að lagt yrði til grundvallar við skiptin að sóknaraðili hafi átt 500.000.000 króna á erlendum bankareikningum á viðmiðunardegi skipta. Þeirri kröfu hafnaði héraðsdómur með úrskurði 15. júlí 2021. Öðrum kröfum varnaraðila var ýmist hafnað, á þær fallist eða þeim vísað sjálfkrafa frá dómi. Varnaraðili kærði úrskurðinn til Landsréttar 29. júlí 2021 sem staðfesti hann 29. september sama ár að öðru leyti en því að lagt var til grundvallar að sóknaraðili hafi átt 500.000.000 króna á erlendum bankareikningum á viðmiðunardegi skipta. 7. Sóknaraðili kærði hluta úrskurðar Landsréttar til Hæstaréttar. Afmarkast kröfugerð aðila fyrir Hæstarétti af því að skorið verði úr hvort leggja skuli til grundvallar við opinber skipti til fjárslita milli aðila að sóknaraðili hafi á viðmiðunardegi skipta átt 500.000.000 króna á erlendum bankareikningum eða hvort fallist verði á kröfu sóknaraðila um að hann hafi á þeim degi átt 5.717.589 krónur á erlendum bankareikningum. 8. Með ákvörðun Hæstaréttar 17. nóvember 2021 var sóknaraðila veitt leyfi til að kæra úrskurðinn á grundvelli 2. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl., sbr. 2. mgr. 167. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í ákvörðuninni kom meðal annars fram að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um túlkun og beitingu 1. mgr. 52. gr. laga nr. 20/1991. MálsatvikUpphaf skipta og meðferð ágreiningsefna9. Aðilar máls þessa hófu sambúð árið 1998 sem lauk í febrúar 2015. Varnaraðili krafðist 18. mars 2015 opinberra skipta til fjárslita milli aðila. Krafan var tekin til greina með úrskurði héraðsdóms 29. apríl sama ár og skiptastjóri skipaður sama dag. 0. Á fyrsta skiptafundi 8. maí 2015 bókaði skiptastjóri að sóknaraðili skyldi afla upplýsinga um bankainnstæður og hlutafjáreign erlendis og leggja fram á næsta fundi. Á þeim fundi, 16. júní 2015, var bókað að enn væri verið að afla upplýsinga um bankainnstæður erlendis. Á skiptafundi 7. september sama ár ítrekaði skiptastjóri kröfu sína um að sóknaraðili legði fram þessar upplýsingar. Á skiptafundi 6. nóvember sama ár var ákveðið að beina tilgreindum ágreiningsefnum til héraðsdóms, meðal annars um það hvort skipta skyldi eignum aðila jafnt milli þeirra og við hvaða tímamark skyldi miða. 1. Í úrskurði héraðsdóms 29. júní 2016 var kveðið svo á að við opinber skipti til fjárslita milli aðilanna bæri að miða við að skipta yrði að jöfnu þeim eignum sem þau áttu við upphaf skipta óháð því hvernig skráningu einstakra eigna væri háttað. Úrskurðurinn var kærður til Hæstaréttar sem með dómi 15. september sama ár í máli nr. 511/2016 staðfesti úrskurðinn á þann veg að skipta skyldi jafnt eignum þeirra á viðmiðunardegi skipta, 23. febrúar 2015, án tillits til þess hvernig skráningu þeirra hefði verið háttað. 2. Enn var bókað á skiptafundi 11. júlí 2018 að á fyrri fundi hefði komið fram áskorun af hálfu varnaraðila um að sóknaraðili upplýsti um ákveðnar eignir en ekki lægju enn fyrir svör og unnið væri að því að afla umbeðinna upplýsinga. Óskaði lögmaður varnaraðila eftir því á þeim fundi að sóknaraðili yrði kvaddur fyrir dóm til að veita þessar upplýsingar. Jafnframt var bókað eftir lögmanni varnaraðila að skattframtali 2015, vegna tekjuársins 2014, hefði verið skilað af hálfu varnaraðila. Einvörðungu hefði verið um skil á forskráðu framtali að ræða. Því væri ljóst að síðasta sameiginlega skattframtalið hefði verið 2014, vegna tekjuársins 2013, og leggja ætti það til grundvallar við skiptin. Á skiptafundi 7. september 2018 kom fram að skiptastjóri hefði ákveðið að fara þess á leit við héraðsdóm að sóknaraðili yrði kvaddur fyrir dóm til að veita upplýsingar um eignir aðila með heimild í 2. mgr. 52. gr. laga nr. 20/1991. Skýrslugjöf sóknaraðila fyrir héraðsdómi3. Sóknaraðili gaf skýrslu fyrir héraðsdómi 29. nóvember 2018 og var meðal annars inntur eftir því hvort reikningur sá sem tilgreindur væri á sameiginlegu skattframtali aðila árið 2014 við fjármálastofnunina F með 10.467.059 króna innstæðu væri enn til. Hann kvað reikninginn vera til og kvaðst enn vera að bíða eftir yfirliti frá bankanum um innstæðu á viðmiðunardegi skipta. Hann kvaðst myndu leggja fram þau gögn til skiptastjóra þegar þau bærust. Nánar spurður um hvaða bankareikninga hann ætti erlendis svaraði sóknaraðili því til að það væri hjá F. Spurður um hvort hann ætti reikninga hjá einhverjum öðrum erlendum bönkum svaraði hann því til að það væru ,,nokkrir reikningar“. Enn frekar spurður kvaðst hann ekki eiga fé í öðrum erlendum bönkum en F. Hann hefði átt reikning hjá „G“ en lokað honum. 4. Spurður um hvort hann hefði skilað skattframtölum eftir árið 2014 svaraði hann neitandi. Þá kvað hann einhverja hluti í erlendu félögunum D og C hafa verið til á viðmiðunardegi skipta en einhverja hluti verið selda. Hann kvaðst ekki muna í hvað andvirðinu hefði verið ráðstafað, „væntanlega í aðrar fjárfestingar eða bara bankainnstæður“. Hann kvaðst hafa óskað eftir yfirlitum yfir þau viðskipti frá F og myndi leggja þau fyrir skiptastjóra þegar þau bærust. Spurður um sölu á erlendum hlutabréfum á árinu 2013 fyrir um 110 milljónir króna kvað hann eitthvað hafa verið ,,keypt á móti ... og eitthvað greitt út sko, ég bara man það ekki“. Hann kvað eitthvað af þessum bréfum hafa verið í „G bankanum í New York“ og þeim reikningi hefði verið lokað. Hann kvaðst því ekki vita hvernig gengi að afla upplýsinga þaðan. Spurður um hvort sala á hlutabréfum hefði farið fram í gegnum þann banka kvað hann einhvern hluta sölunnar hafa gert það. Eitthvað hefði farið til F og eitthvað í neyslu. Hann kvað reikninginn hjá „G“ ekki hafa verið til á viðmiðunardegi skipta. 5. Þá var sóknaraðili inntur eftir greiðslu skattskuldar sem fram kæmi á skattframtali árið 2015 en skuldin var greidd um tveimur mánuðum eftir viðmiðunardag skipta. Sóknaraðila var kynnt að gögn lægju fyrir um það hjá skiptastjóra en á viðskiptakvittun um greiðslu skuldarinnar hefði númer þess bankareiknings sem notaður hefði verið til greiðslu verið afmáð. Sóknaraðili kvaðst þá telja að skuldin, sem var um 15.000.000 króna, hefði verið greidd með peningum erlendis frá og þá reikna með að það hefði verið frá F. Hann kvaðst ekki muna inn á hvaða innlenda reikning féð hefði runnið frá F. Upplýsingaöflun skiptastjóra6. Á skiptafundi 22. maí 2019 var enn bókað að fram hefði komið í skýrslutöku fyrir héraðsdómi að sóknaraðili ætti bankareikninga erlendis. Skiptastjóri bókaði að nýju áskorun til sóknaraðila um afhendingu gagna sem sýndu hvaða erlendu innstæður hann hefði átt á viðmiðunardegi skipta. Jafnframt var fært til bókar að yrði sóknaraðili ekki við þessari áskorun myndi skiptameðferð verða fram haldið án gagnanna og á grundvelli þeirra gagna sem fyrirliggjandi væru um eignastöðu á viðmiðunardegi. Sóknaraðili varð ekki við þessari áskorun.7. Samkvæmt tölvubréfum skiptastjóra í mars og apríl 2020 fór hann þess á leit við F að veittar yrðu upplýsingar um erlendar innstæður í eigu sóknaraðila á viðmiðunardegi skipta. Af hálfu bankans var ekki orðið við þeirri beiðni og því borið við að ekki væri fyrir hendi heimild til að veita slíkar upplýsingar án umboðs frá sóknaraðila. Mun skiptastjóri á þeim tíma ekki haft slíkt umboð. Frumvarp til úthlutunar8. Í frumvarpi skiptastjóra til úthlutunar 12. október 2020 kom fram að engar haldbærar upplýsingar lægju fyrir um erlendar bankainnstæður sóknaraðila sem hann hefði þó viðurkennt að hafa átt á viðmiðunardegi, eins og fram hefði komið í skýrslutöku fyrir héraðsdómi. Vegna skorts á upplýsingum og gögnum þar um miði skiptastjóri við að engar slíkar innstæður hafi verið í eigu sóknaraðila á viðmiðunardegi skipta. Í frumvarpinu kom enn fremur fram að skiptastjóri hefði gert tilraunir til að afla upplýsinga frá bönkum erlendis en án árangurs.9. Í fundargerð skiptafundar 5. nóvember 2020 sem haldinn var til að fjalla um frumvarp skiptastjóra samkvæmt 3. mgr. 113. gr. laga nr. 20/1991 komu meðal annars fram mótmæli varnaraðila við því að ekki væri tekið tillit til innstæðna sóknaraðila sem vitað væri að væru til staðar. Bókað var eftir lögmanni varnaraðila að sóknaraðili hefði á meðan á skiptameðferð stóð keypt sér einbýlishús og bifreið í gegnum einkahlutafélög sín og áætlað virði þeirra eigna væri um 150.000.000 króna. Af þeim sökum krefðist varnaraðili þess að lagt yrði til grundvallar að innstæður erlendis í eigu mannsins á viðmiðunardegi næmu 500.000.000 krónum. Af hálfu sóknaraðila var þessari kröfu mótmælt á fundinum. Þegar fundi var fram haldið 13. sama mánaðar bókaði skiptastjóri að hann vísaði til röksemda fyrir niðurstöðu í frumvarpi til úthlutunar og teldi að miðað við fyrirliggjandi skort á upplýsingum um innstæður erlendis og hlutabréfaeign væru ekki efni til að breyta þeirri niðurstöðu. Í lok fundargerðar var fært til bókar að málefnum sem ágreiningur væri um yrði beint til héraðsdóms. Upplýsingar um erlendar innstæður í kjölfar úrskurðar Landsréttar20. Öndvert við niðurstöðu héraðsdóms var með úrskurði Landsréttar fallist á kröfu varnaraðila um að við opinber skipti til fjárslita milli aðila yrði lagt til grundvallar að sóknaraðili ætti 500.000.000 króna á erlendum bankareikningum. Í kjölfarið óskaði lögmaður sóknaraðila eftir því við skiptastjóra 4. október 2021 að kallað yrði eftir upplýsingum um innstæður og aðrar eignir sóknaraðila hjá F á viðmiðunardegi skipta og á tímabilinu 31. desember 2014 til viðmiðunardags skipta. Sóknaraðili veitti skiptastjóra jafnframt umboð sitt til þess að kalla eftir slíkum upplýsingum. Samkvæmt yfirliti frá F 12. október 2021 sem skiptastjóra barst 13. sama mánaðar var þar innstæða að jafnvirði 5.717.589 króna miðað við verðmæti í svissneskum frönkum á viðmiðunardegi skipta og tekur krafa sóknaraðila hér fyrir dómi mið af þeirri fjárhæð. Málsástæður sóknaraðila21. Af hálfu sóknaraðila er því haldið fram að erlendar bankainnstæður hans á viðmiðunardegi skipta hafi ekki verið nálægt þeirri fjárhæð sem varnaraðili haldi fram. Hinn kærði úrskurður sé því bersýnilega rangur þar sem innstæður hafi einungis numið 5.717.589 krónum samkvæmt hinu nýja skjali sem sóknaraðili hafi lagt fram fyrir Hæstarétti. Þá bendir hann á að skiptastjóri hafi í frumvarpi til úthlutunar kosið að byggja á upplýsingum úr forskráðu framtali aðila 2015, sem ekki hafi gefið rétta mynd af eignum, en þar sé til að mynda ekki að finna upplýsingar um innstæðu sóknaraðila erlendis. 22. Þá bendir sóknaraðili á að hann hafi ekki haft vitneskju um að skiptastjóri hefði verið í samskiptum við F til að afla upplýsinga um erlendar bankainnstæður sínar. Fjármálastofnunin hefði óskað eftir umboði frá sér til þess að geta orðið við beiðni skiptastjóra um afhendingu umbeðinna gagna en skiptastjóri hefði ekki leitað eftir slíku umboði. Eftir að hinn kærði úrskurður lá fyrir hefði sóknaraðili hins vegar haft frumkvæði að því að veita skiptastjóra slíkt umboð. Þá hefði skiptastjóri leitað eftir upplýsingum frá endurskoðanda sóknaraðila en ekki fylgt því nægilega vel eftir. Í ljósi hinnar ríku upplýsingaskyldu skiptastjóra verði sóknaraðili ekki látinn bera halla af því að skiptastjóri fékk ekki umbeðnar upplýsingar í hendur fyrr en nýverið. 23. Sóknaraðili leggur jafnframt áherslu á að ákvæði 1. mgr. 52. gr. laga nr. 20/1991 hafi ekki að geyma lagareglu um að aðili skiptamáls geti sett fram hvaða órökstöddu kröfu sem er um eignastöðu aðila. Ákvæðið kveði á um upplýsingagjöf til skiptastjóra samkvæmt beiðni en segi ekkert um það hvaða áhrif það kunni að hafa ef ekki er orðið við beiðni um upplýsingar. Í hinum kærða úrskurði sé ranglega á því byggt að ákvæði 1. mgr. 52. gr. laga nr. 20/1991 feli beint eða óbeint í sér lagareglu þess efnis að byggja skuli á einhliða og órökstuddum upplýsingum um eignir annars aðila skipta í þeim tilvikum þar sem skiptastjóri hafi ekki leitt gagnaöflun til lykta. Vísar sóknaraðili til 1. mgr. 54. gr. laga nr. 20/1991 um skyldu skiptastjóra til að afla upplýsinga um eignir sem falla undir skipti. 24. Gögn sem nú hafi verið lögð fram fyrir Hæstarétt sýni að eign sóknaraðila á erlendum reikningum hafi numið 5.717.589 krónum á viðmiðunardegi skipta. Sú fjárhæð sé ekki í námunda við þá fjárhæð sem varnaraðili leggi til grundvallar kröfu sinni. 25. Að lokum telur sóknaraðili að með hinum kærða úrskurði sé vikið frá niðurstöðu Hæstaréttar í fyrrgreindu máli nr. 511/2016 milli aðila um að skipta bæri jafnt eignum aðila á viðmiðunardegi skipta, auk þess sem vikið yrði frá ákvæði 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991. Yrði niðurstaða máls þessa sú að lagt yrði til grundvallar að sóknaraðili ætti 500.000.000 króna á erlendum bankareikningum dygðu eignir hans ekki fyrir slíkri greiðslu til varnaraðila ef tekið er mið af eignum sóknaraðila í frumvarpi til úthlutunar. Eignum aðila yrði þá ekki skipt jafnt heldur myndi varnaraðili eignast allar eignir sóknaraðila. Byggi slík niðurstaða ekki á gildum lagaheimildum. Málsástæður varnaraðila26. Varnaraðili byggir á því að þau gögn sem sóknaraðili hafi lagt fram í Hæstarétti eigi ekki að komast að í málinu, sbr. 5. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991. Þar á meðal sé yfirlit F um eignastöðu sóknaraðila sem hann hefði auðveldlega getað lagt fram á fyrri stigum málsins hjá skiptastjóra og héraðsdómi. Við meðferð málsins í héraði og fyrir Landsrétti hefði varnaraðili byggt á því að sóknaraðili ætti 500.000.000 króna á erlendum bankareikningum og sóknaraðili haft fullt tilefni til þess að leggja skjalið fram á fyrri dómstigum. Um þetta vísar varnaraðili til fyrrgreinds dóms Hæstaréttar í máli nr. 511/2016. Hún bendir á að sóknaraðili hafi fram til þessa neitað að leggja fram nokkur gögn til stuðnings þeirri fullyrðingu sinni að hann ætti enga fjármuni á erlendum bankareikningum á viðmiðunardegi skipta. Eftir uppkvaðningu hins kærða úrskurðar hafi sóknaraðili fyrst veitt skiptastjóra umboð til að sækja upplýsingar hjá einni fjármálastofnun, F. Því liggi engar upplýsingar fyrir um að niðurstaða hins kærða úrskurðar sé röng.27. Varnaraðili bendir á að sóknaraðili hafi lýst því yfir í skýrslugjöf fyrir héraðsdómi að hann hafi greitt um það bil 15.000.000 króna skattskuld af erlendum bankareikningi hjá F rétt eftir viðmiðunardag skipta en hann hafi á þeim tíma einungis átt 975.000 krónur á innlendum bankareikningum. Í greinargerð sóknaraðila komi á hinn bóginn fram að hann hafi átt jafnvirði 5.717.589 króna á þeim reikningi á viðmiðunardegi skipta. Um sé að ræða fjármuni sem skiptastjóri hafi aldrei verið upplýstur um og hafi því ekki komið fram í frumvarpi til úthlutunargerðar. Af framangreindu verði ráðið að sóknaraðili hafi ekki getað greitt skattskuldina með innstæðu hjá F og 975.000 króna innlendri innstæðu. Sé því einsýnt að sóknaraðili hafi greitt skuldina með fjármunum af bankareikningi í öðrum erlendum banka en F. Því leiki enginn vafi á að sóknaraðili hafi enn ekki upplýst um erlendar innstæður sínar nema að litlu leyti. 28. Sóknaraðili hafi allt frá árinu 2015 brotið gegn ákvæðum 1. mgr. 52. gr. laga nr. 20/1991 með því að bregðast ekki við áskorunum skiptastjóra um öflun upplýsinga og gagna um innstæður hans á erlendum bankareikningum. Brot gegn því ákvæði eigi að hafa í för með sér að sönnunarbyrði fyrir málsatvikum sem hægt væri að sanna ef aðili færi að fyrirmælum ákvæðisins færist yfir á þann aðila sem hundsi þessi bindandi lagafyrirmæli. Þannig þurfi varnaraðili að sanna að hann eigi ekki 500.000.000 króna á erlendum bankareikningum vilji hann ekki að sú eign sé lögð til grundvallar við opinber skipti til fjárslita milli aðila. Sóknaraðili sé sá eini sem geti sannað það. 29. Þá mótmælir varnaraðili þeirri staðhæfingu sóknaraðila að verði niðurstaða hins kærða úrskurðar lögð til grundvallar komi meira en helmingur eigna aðila í hlut varnaraðila. Þær 500.000.000 króna sem Landsréttur lagði til grundvallar að væru á erlendum bankareikningum sóknaraðila leggist við eignastöðu hans samkvæmt frumvarpi skiptastjóra og eignir aðila skiptist eftir sem áður til helminga. Sú fjárhæð komi síðan til skipta samkvæmt 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991.30. Varnaraðili bendir á að ekki sé að finna sérstaka sönnunarreglu um tilvist og umfang eigna sem falli undir skipti eða fjárslit samkvæmt 1. mgr. 104. gr. laga nr. 20/1991. Það leiði því af 2. mgr. 131. gr. laganna að um slíka sönnun gildi almennar reglur einkamálaréttarfars, þar á meðal ákvæði 1. mgr. 44. gr. laga nr. 91/1991 sem kveður á um frjálst sönnunarmat dómara. Við sönnunarmat sitt hafi Landsréttur augljóslega beitt meginreglu sem fram komi í 2. mgr. 50. gr. laganna um að sá málsaðili sem að lögum skuli stuðla að því að staðreyndir máls liggi fyrir beri hallann af því ef hann uppfyllir ekki þá skyldu.Niðurstaða31. Með bréfi skiptastjóra 16. nóvember 2020 var máli þessu beint til héraðsdóms samkvæmt 3. mgr. 79. gr., sbr. 122. gr. laga nr. 20/1991. Í XVII. kafla þeirra er fjallað um málsmeðferð fyrir héraðsdómi. Í 2. mgr. 131. gr. laganna er kveðið á um að leiði ekki annað af ákvæðum þeirra gildi almennar reglur um meðferð einkamála í héraði um meðferð mála samkvæmt þeim kafla, sbr. einnig 3. mgr. 133. gr. laganna. Við úrlausn málsins verður því beitt ákvæðum laga nr. 91/1991 og meginreglum einkamálaréttarfars þar sem ákvæðum laga nr. 20/1991 sleppir, þar á meðal reglunni um frjálst sönnunarmat dómara og málsforræðisreglunni, sbr. 44. og 46. gr. laga nr. 91/1991.32. Samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laga nr. 20/1991 er þeim sem hafa eignir bús í umráðum sínum skylt að veita skiptastjóra þær upplýsingar og láta honum í té þau gögn um málefni búsins sem hann krefst. Skylda þessi er fortakslaus, enda ber skiptastjóra að tryggja að upplýst sé um allar eignir aðila svo að unnt sé að haga skiptingu milli þeirra í samræmi við þær raunverulegu eignir sem til staðar eru.33. Eins og rakið hefur verið báru ítrekaðar áskoranir skiptastjóra til sóknaraðila um að hann upplýsti um innstæður sínar á erlendum bankareikningum engan árangur. Virti sóknaraðili með öllu að vettugi þær margítrekuðu óskir um upplýsingaöflun sem skiptastjóri beindi til hans á mörgum skiptafundum, enda þótt ítrekað hefði verið lofað af hans hálfu að upplýsinga yrði aflað um þær. Sóknaraðila hlaut að vera ljóst að hann gat einn aflað upplýsinga um innstæður á erlendum bankareikningum sínum eða eftir atvikum veitt skiptastjóra umboð sitt til þess. Engu að síður aðhafðist hann ekkert og við skýrslutöku fyrir héraðsdómi, sem skiptastjóri hlutaðist til um á grundvelli 2. mgr. 52. gr. laga nr. 20/1991, voru svör hans um innstæður á bankareikningum erlendis mjög óljós. Bar hann því enn við að hann væri að bíða eftir upplýsingum um innstæður á viðmiðunardegi skipta. Þó kom þar fram að skattskuld sem fram kæmi á skattframtali árið 2015, um 15.000.000 króna, hefði verið greidd með ,,peningum erlendis frá“ og kvaðst hann reikna með að það hefði verið ,,frá F“ en skuldin var greidd í apríl 2015 um tveimur mánuðum eftir viðmiðunardag skipta.34. Krafa varnaraðila um að lagt yrði til grundvallar að við opinber skipti til fjárslita milli aðila hafi sóknaraðili átt 500.000.000 króna á erlendum bankareikningum kom fyrst fram á skiptafundi 5. nóvember 2020 og vísaði hún þá til þess að sóknaraðili hefði fest kaup á fasteign og bifreið í gegnum einkahlutafélög sín að verðmæti um 150.000.000 króna. Þá væri sóknaraðila í lófa lagið að upplýsa um fjármuni sína erlendis en það hefði hann ekki gert. Varnaraðili hefur ekki fært fram frekari röksemdir fyrir kröfunni sem máli geta skipt að öðru leyti en því að sóknaraðili beri hallann af því að hafa ekki upplýst skiptastjóra um innstæður á erlendum bankareikningum á viðmiðunardegi skipta, sbr. 2. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991, og beri því að leggja til grundvallar þá fjárhæð sem varnaraðili krefst.35. Dómari getur að sönnu skýrt óljós svör eða þögn sóknaraðila á þann hátt sem varnaraðila er hagfelldast, sbr. 2. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991, enda er sóknaraðili annar aðila máls þessa þótt skýrsla hans fyrir héraðsdómi hafi verið gefin á grundvelli 2. mgr. 52. gr. laga nr. 20/1991 þar sem hann hafði í orði kveðnu stöðu vitnis. Það breytir því á hinn bóginn ekki að til þess að unnt sé að fallast á kröfu varnaraðila verður hún að leiða að henni gild rök og styðja hana fullnægjandi gögnum. 36. Engin gögn eða töluleg útlistun hefur verið lögð fram til stuðnings þeirri staðhæfingu varnaraðila að erlendar innstæður nemi þeirri fjárhæð sem krafist er að lögð verði til grundvallar við skiptin. Þá skortir með öllu á að með markvissum hætti hafi verið skírskotað til þeirra gagna málsins sem hugsanlega hefðu að einhverju marki getað leitt líkur að fjárhæð innstæðna á erlendum bankareikningum, þar á meðal skattframtala málsaðila og engar ályktanir hafa verið dregnar af þeim gögnum sem gætu rennt stoðum undir staðhæfingu um fjárhæð innstæðnanna á viðmiðunardegi skipta. Varnaraðili hefur því ekki lagt þann grundvöll að kröfu sinni að tækt sé að fella á sóknaraðila sönnunarbyrði um að hann hafi ekki átt 500.000.000 króna innstæðu á erlendum bankareikningum á viðmiðunardegi skipta. Þar sem varnaraðili hefur engu að síður leitt að því sterkum líkum að innstæðurnar hafi verið hærri en sóknaraðili hefur upplýst um er ekki unnt að leggja efnisdóm á kröfuna með því að hafna henni. Vegna vanreifunar kröfunnar verður á hinn bóginn ekki hjá því komist að vísa henni sjálfkrafa frá héraðsdómi.37. Sóknaraðili hefur fyrir sitt leyti krafist þess að lagt verði til grundvallar við skiptin að hann hafi á viðmiðunardegi skipta átt á erlendum bankareikningum 5.717.589 krónur. Varnaraðili hefur mótmælt því að krafan og skjalið sem hún er grundvölluð á fái komist að í málinu.38. Samkvæmt útilokunarreglu einkamálaréttarfars skulu aðilar hafa uppi kröfur sínar, lýsingu á málsatvikum og röksemdir svo og mótmæli gegn kröfum, rökum og yfirlýsingum gagnaðila jafnharðan og tilefni verður til en að öðrum kosti komast þær ekki að. Útilokunarreglan hefur einnig áhrif fyrir Hæstarétti samkvæmt 2. mgr. 187. gr., sbr. 5. mgr. 174. gr. laga nr. 91/1991, en að meginreglu er óheimilt við meðferð máls fyrir Hæstarétti að gera nýjar kröfur eða bera fram nýjar málsástæður frá því sem gert var á fyrra dómstigi, með þeirri undantekningu þó að Hæstiréttur getur byggt á þeim við úrlausn máls hafi þær komið fram í greinargerð aðilans, grundvelli máls er ekki raskað á þann hátt, afsakanlegt er að þær voru ekki hafðar uppi á fyrra dómstigi og að það yrði aðilanum til réttarspjalla að ekki yrði tekið tillit til þeirra. Þá má styðja kæru nýjum sönnunargögnum, sbr. 2. mgr. 169. gr. laga nr. 91/1991, en sú heimild takmarkast jafnframt af fyrrnefndri útilokunarreglu og ber aðila því að leggja fram sönnunargögn af sinni hálfu svo fljótt sem verða má og í síðasta lagi áður en fresti til gagnaöflunar lýkur. Eftir það er aðilum að jafnaði óheimilt að leggja fram sýnileg sönnunargögn en frá því má þó víkja meðal annars af þeirri ástæðu að ekki hafi áður verið unnt að afla tiltekinna gagna, sbr. 5. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991. 39. Eins og rakið hefur verið kom fyrrgreind krafa sóknaraðila fyrst fram við meðferð málsins hér fyrir dómi í kjölfar hins kærða úrskurðar. Þá fyrst fól sóknaraðili skiptastjóra umboð til að afla upplýsinga um innstæður og aðrar eignir sínar hjá F á tímabilinu 31. desember 2014 til viðmiðunardags skipta og lagði í kjölfarið fram yfirlit frá bankanum dagsett 12. október 2021. Af því sem rakið hefur verið um tilraunir skiptastjóra til að afla upplýsinga um innstæður sóknaraðila á erlendum bankareikningum og viðbrögð sóknaraðila við þeim er með engu móti afsakanlegt að krafa hans hafi fyrst verið höfð uppi hér fyrir dómi. Honum var í lófa lagið að afla þeirra gagna eða hlutast til um við skiptastjóra að þeirra gagna sem hann byggir sína síðbúnu kröfu á yrði aflað á fyrri stigum málsins. Hefði þá varnaraðila gefist tilefni til sönnunarfærslu og mótmæla sem tekið hefðu mið af hinni nýju kröfu. Samkvæmt þessu fær krafa sóknaraðila ekki komist að hér fyrir dómi nema að því leyti sem í henni felst bindandi ráðstöfun á sakarefninu varnaraðila til hagsbóta. 40. Sóknaraðili bar um það fyrir héraðsdómi að hann hefði greitt um 15.000.000 króna skattskuld tveimur mánuðum eftir viðmiðunardag skipta og kvaðst „reikna með“ að peningar til að greiða þá skuld hefðu komið erlendis frá og þá frá F. Sú skýring hans að hann hafi átt um 15.000.000 króna handbærar á þessum erlenda bankareikningi tveimur mánuðum eftir viðmiðunardag skipta er í engu samræmi við það sem fram kemur í gögnum málsins að innstæður á reikningi þar hafi numið 5.717.589 krónum á viðmiðunardegi skipta. Verður vart önnur ályktun dregin af framburði sóknaraðila fyrir héraðsdómi en að fyrrgreind greiðsla hafi runnið frá öðrum erlendum bankareikningi hans en hjá F sem ekki hefur verið upplýst um í málinu. Óljós svör hans um uppruna fjárins sem nýtt var til að greiða ofangreinda skattskuld verða skýrð með hliðsjón af 2. mgr. 50. gr. laga nr. 91/1991.41. Niðurstaða skiptastjóra í frumvarpi til úthlutunar um að engar innstæður á erlendum bankareikningum hafi verið í eigu sóknaraðila á viðmiðunardegi skipta fær samkvæmt öllu ofangreindu ekki staðist. Til viðbótar við þá fjárhæð sem svarar til 5.717.589 króna og sóknaraðili hefur vísað til í greinargerð sinni eru líkur fyrir innstæðu á einum eða eftir atvikum fleiri erlendum bankareikningum sem skiptastjóri hefur ekki haft vitneskju um. Verður því frumvarp til úthlutunar ekki lagt til grundvallar um innstæður á erlendum bankareikningum sóknaraðila. Samkvæmt þessu ber skiptastjóra að afla upplýsinga um þær innstæður sem kunna að hafa verið fyrir hendi á erlendum bankareikningum sóknaraðila á viðmiðunardegi skipta en á sóknaraðila hvílir á hinn bóginn fortakslaus skylda til að veita skiptastjóra upplýsingar um þær eignir, sbr. 1. mgr. 52. gr. laga nr. 20/1991, eða eftir atvikum að veita skiptastjóra umboð sitt til afla upplýsinga þar um. Verði sóknaraðili á hinn bóginn ekki við beiðni skiptastjóra um að upplýsingar verði veittar um fyrrgreindar eignir er óhjákvæmilegt að skiptastjóri áætli fjárhæð innstæðna á erlendum bankareikningum sóknaraðila á grundvelli gagna málsins og í ljósi þeirra fjárhagslegu umsvifa sóknaraðila sem gögnin endurspegla. Að því loknu ber skiptastjóra að gera nýtt frumvarp til úthlutunar til samræmis við það sem fram hefur komið um eignastöðu aðila og ber þá að boða á ný til skiptafundar, sbr. 77.–79. gr. laga nr. 20/1991. Komi fram mótmæli við frumvarpi skiptastjóra til úthlutunar verður farið að sem greinir í 3. mgr. 79. gr. laganna, sbr. 122. gr. þeirra.42. Af miklu skeytingarleysi virti sóknaraðili að vettugi ítrekaðar beiðnir skiptastjóra um að upplýsa um fjárhæð innstæðna á erlendum bankareikningum og gaf óljós og misvísandi svör þar um fyrir héraðsdómi. Með því olli hann drætti á meðferð málsins hjá skiptastjóra og varð þess valdandi að frumvarp skiptastjóra til úthlutunar gaf ekki rétta mynd af eignum málsaðila er það fór fyrir dóm. Af þeim sökum verður sóknaraðila gert að greiða varnaraðila málskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði, sbr. b- og c- lið 1. mgr. 131. gr., sbr. 5. mgr. 174. gr. laga nr. 91/1991.Dómsorð:Kröfu sóknaraðila, B, er vísað frá Hæstarétti.Kröfu varnaraðila, A, er vísað frá héraðsdómi.Sóknaraðili greiði varnaraðila samtals 1.800.000 króna í kærumálskostnað fyrir Landsrétti og Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=85e2a01e-111e-47f1-b99f-7fc15111cb58&verdictid=ccde1a44-e27f-445d-ac5a-f26005db4812
|
Mál nr. 457/2003
|
Kærumál Málskostnaður
|
Máli L ehf. á hendur P var fellt niður að kröfu þess fyrrnefnda eftir að P hafði lagt fram greinargerð í málinu. P krafðist þess að L ehf. yrði gert að greiða sér hærri málskostnað en í úrskurði héraðsdóms. Í Hæstarétti var með vísan til aðstöðunnar í málinu í heild sinni, umfangs þess og hagsmunanna, sem um var deilt, talið hæfilegt að L ehf. greiddi P 200.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. nóvember 2003, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2003, þar sem mál varnaraðila gegn sóknaraðila var fellt niður og varnaraðila gert að greiða sóknaraðila 100.000 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að greiða sér 404.625 krónur í málskostnað í samræmi við framlagðan reikning en til vara að varnaraðila verði gert að greiða honum aðra hærri fjárhæð en greinir í hinum kærða úrskurði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur og honum dæmdur kærumálskostnaður. I. Samkvæmt gögnum málsins á það rætur að rekja til þess að sóknaraðili hóf störf hjá varnaraðila samkvæmt ráðningarsamningi 19. febrúar 1993. Aðilar gerðu á ný með sér ráðningarsamning 20. febrúar 1997. Í 6. gr. síðarnefnda samningsins var svofellt ákvæði: „Láti Pétur Þórir af starfi hjá Lyst ehf. skuldbindur hann sig til þess að taka ekki við starfi, hvorki beint né óbeint, hjá fyrirtækjum í samkeppnisstöðu eða öðrum samkeppnisaðilum, hefja eða tengjast slíkri starfsemi í a.m.k. 3 ár starfslokum. Brot á þessu ákvæði um samkeppnisbann varðar févíti kr. 10.000 á dag.” Sóknaraðili mun hafa hætt störfum hjá varnaraðila í janúar 2002 og hafið störf hjá veitingastaðnum Popeyes. Í aprílmánuði 2002 krafðist varnaraðili, með vísan til fyrrnefnds ákvæðis ráðningarsamningsins, að sóknaraðili léti af störfum hjá veitingastaðnum. Þar sem sóknaraðili mun ekki hafa orðið við þessari kröfu varnaraðila höfðaði varnaraðili mál á hendur sóknaraðila með stefnu 3. júlí 2002 þar sem hann krafðist þess að viðurkennt yrði að samkeppnisbann samkvæmt 6. gr. ráðningarsamnings milli hans og sóknaraðila héldi gildi sínu eftir starfslok sóknaraðila. Þá var þess ennfremur krafist að kveðið yrði á um að sóknaraðila væri óheimilt að starfa í þágu veitingastaðarins Poeyes í þrjú ár frá starfslokum hjá varnaraðila. Jafnframt var þess krafist að sóknaraðili yrði dæmdur til að greiða varnaraðila dagsektir að fjárhæð 10.000 krónur á dag frá og með 26. apríl 2002 til þess dags er hann léti af störfum hjá veitingastaðnum, þó ekki lengur en til 5. febrúar 2005. Sóknaraðili tók til varna í málinu og lagði fram greinargerð. Á dómþingi 6. nóvember síðastliðinn óskaði varnaraðili hins vegar eftir því að málið yrði fellt niður. Gerði sóknaraðili þá kröfu um að sér yrði úrskurðaður málskostnaður úr hendi varnaraðila. Gekk hinn kærði úrskurður í framhaldi af því. II. Krafa sóknaraðila er reist á því að dæma beri honum málskostnað í samræmi við málskostnaðarreikning, er lagður var fram í þinghaldi 6. nóvember síðastliðinn. Hefur einnig verið lagt fram yfirlit frá lögmanni hans þar sem fram kemur að þóknun hans sé 325.000 krónur, en þar er miðað við vinnu í 26 klukkustundir og 12.500 krónur fyrir hverja klukkustund, auk virðisaukaskatts. Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað ef máli er vísað frá dómi eða það er fellt niður af annarri ástæðu en þeirri að stefndi efni þá skyldu, sem hann er krafinn um í máli. Er aðila rétt að krefjast greiðslu málskostnaðar úr hendi gagnaðila síns eftir mati dómsins eða samkvæmt sundurliðuðum reikningi sem er lagður fram ekki síðar en við aðalmeðferð máls, sbr. 3. mgr. 129. gr. laganna. Þegar aðstaðan í máli þessu er virt í heild sinni, umfang málsins og þeir hagsmunir, sem um var deilt, er hæfilegt að varnaraðili greiði sóknaraðila 200.000 krónur í málskostnað fyrir héraðsdómi. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Varnaraðili, Lyst ehf., greiði sóknaraðila, Pétri Þóri Péturssyni, 200.000 krónur í málskostnað í héraði. Varnaraðili greiði sóknaraðila 100.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 10/2003
|
Bifreið Líkamsmeiðing af gáleysi
|
Bifreiðarstjórinn V var sakfelldur fyrir hegningar- og umferðarlagabrot með því að hafa ekið strætisvagni gegn rauðu ljósi með þeim afleiðingum að harður árekstur varð við fólksbifreið þannig að farþegi í þeirri bifreið hlaut alvarleg líkamsmeiðsl og ökumaður hennar nokkra áverka. Var V gert að greiða 80.000 króna sekt í ríkissjóð, en sæta ella fangelsi í 26 daga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. desember 2002 að fengnu áfrýjunarleyfi í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og hann sviptur ökurétti. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Guðna Á. Haraldssonar hæstaréttarlögmanns, 175.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. nóvember 2002. Málið er höfðað með ákæruskjali, dagsettu 27. ágúst 2002, á hendur: Valdimar Jónssyni, kt. 070242-7299, ,,fyrir hegningar- og umferðarlagabrot með því að hafa, þriðjudaginn 1. janúar 2002, á leið vestur Stórhöfða í Reykjavík, við gatnamótin við Gullinbrú og Höfðabakka, ekið bifreiðinni R-14160 of hratt miðað við aðstæður að gatnamótunum, stórri og þungri bifreið á blautum vegi að gangbrautum við gatnamót í þéttbýli, án nægjanlegrar aðgæslu og gegn rauðu ljósi þar með þeim afleiðingum að harður árekstur varð við bifreiðina A-712, sem ekið var austur Stórhöfða og beygt norður Gullinbrú, farþegi í þeirri bifreið, Róbert Gerald Jónsson, fæddur 10. september 1984, hlaut mörg rifbrot með loftbrjósti, mjaðmargrindarbrot, spjaldhryggjarbrot, blæðingu inn í lifur og bólgu í eista og ökumaður hennar hlaut nokkra áverka. Telst þetta varða við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og 1. mgr. 4. gr., 1. mgr. 5. gr., 1. mgr. 25. gr. og 1. mgr. og a-, c-, d- og h-liði 2. mgr. 36. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993.” Verjandi ákærða gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins og málskostnaður þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda greiðist úr ríkissjóði. Málavextir. Þriðjudaginn 1. janúar 2000 kl. 17.27 var tilkynnt um alvarlegt umferðarslys á gatnamótum Höfðabakka og Stórhöfða í Reykjavík. Samkvæmt lögregluskýrslu varð slysið með þeim hætti að fólksbifreiðinni A-712 var ekið austur Stórhöfða og beygt til vinstri áleiðis norður Gullinbrú. Bifreiðinni R-14160, sem er strætisvagn, var í sömu mund ekið vestur Stórhöfða. Varð árekstur með ökutækjunum á gatnamótunum með þeim hætti að hægri framendi strætisvagnsins rakst á hægri hlið fólksbifreiðarinnar. Við áreksturinn snerist fólksbifreiðin og kastaðist inn á akbraut Gullinbrúar til suðurs, en þar stöðvaðist hún á vinstri akreininni með akstursstefnu til suðvesturs. Bifreiðin mun einnig hafa rekist á hægri hlið strætisvagnsins er hún snerist. Strætisvagninn stöðvaðist vestan gatnamótanna, þar sem aðrein að Gullinbrú til suðurs kemur inn á Stórhöfða til vesturs. Lögregla kom fljótlega á vettvang ásamt sjúkrabifreið og lækni, en farþegi í fólksbifreiðinni, Róbert Gerald Jónsson, lá þá á götunni. Sjáanleg hemlaför strætisvagnsins mældust 10,7 m eftir hægra hjól og 11,9 eftir vinstra hjól. Mælt var í afturenda bifreiðarinnar, en ökumaður, sem er ákærði í málinu og var einn í vagninum þegar slysið var, bar að hann hefði bakkað eftir áreksturinn til að teppa ekki umferð. Ekki voru sjáanleg nein hemlaför eftir fólksbifreiðina. Umferð um gatnamót Gullinbrúr, Höfðabakka og Stórhöfða er stýrt með umferðarljósum. Gilda sömu ljós fyrir umferð austur og vestur Stórhöfða, það er fyrir aksturstefnur umræddra bifreiða, og kváðust ökumenn beggja ökutækjanna, samkvæmt lögregluskýrslu, hafa ekið inn á nefnd gatnamót á móti gulu ljósi. Á Gullinbrú, við gatnamótin við Höfðabakka/Stórhöfða, eru þrjár akreinar, tvær vestari akreinarnar eru fyrir umferð áfram til suðurs, það er hægri og vinstri akrein, en sú þriðja og austasta er fyrir umferð í vinstri beygju inn á Stórhöfða til austurs. Umrætt sinn var engin bifreið á vinstri akrein, það er á þeirri akrein sem fólksbifreiðin stöðvaðist á eftir áreksturinn, heldur aðeins á hinum tveimur. Umrætt sinn var myrkur og yfirborð vegar blautt. Haft var samband við vitni á staðnum og bar þeim saman um að þeim hefði fundist að strætisvagninum hafi verið ekið hratt inn í gatnamótin. Farþegi bifreiðarinnar A-712, Róbert Gerald Jónsson, var færður á slysadeild Landspítala háskólasjúkrahúss og leiddi röntgenrannsókn í ljós mörg rifbrot hægra megin og loftbrjóst. Sneiðmynd af brjóstholi og kvið sýndi sömu áverka hægra megin á brjóstholi, en einnig kom í ljós brot á mjaðmagrind og brot á spjaldhrygg hægra megin. Lítilsháttar blæðing sást yfir lifur. Verður nú rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði kvaðst umrætt sinn hafa ekið umrætt sinn vestur Stórhöfða. Þessa leið hafi hann ekið sem strætisvagnstjóri í sex mánuði í tveggja ára starfi sem vagnstjóri. Þegar um 10 metrar hafi verið eftir að umferðarljósunum á gatnamótum við Höfðabakka hafi skipt yfir í gult. Hann hafi ekið áfram á 45-50 km hraða og hafi gult ljós logað þegar hann ók inn á gatnamótin. Hann hafi séð fólksbifreiðina koma úr gagnstæðri átt síðar inn á gatnamótin og hafi henni verið ekið nokkuð hratt. Taldi hann að bifreiðinni myndi vera ekið áfram austur Stórhöfða en engin akreinaskipti eru fyrir akstursstefnu bifreiðar í þá átt. Þegar um 3-4 metrar hafi verið milli bifreiðanna hafi fólksbifreiðinni verið beygt í veg fyrir strætisvagninn án þess að gefin væru stefnuljós. Ákærði kvaðst hafa hemlað en árekstri hafi ekki verið afstýrt. Síðan hafi hann sleppt hemlum og bifreiðin runnið eitthvað áfram og upp á kant. Hann hafi þá bakkað bifreiðinni örlítið til að greiða fyrir umferð um aðrein. Vitnið, Jón Ingi Björnsson, kvaðst hafa ekið fólksbifreiðinni umrætt sinn austur Stórhöfða. Hann hafi ekið út á gatnamótin á 40-50 km hraða á undan vagninum en hann hafði séð ljós hans í fjarska. Hann kveðst vera þess fullviss að hann hafi ekið á móti gulu ljósi og talið að strætisvagninn myndi stöðva við umferðarljósin. Hann kvaðst ekki muna hvort hann notaði stefnuljós áður en hann beygði norður Gullinbrú en þá hafi hann séð strætisvagninn augnabliki áður en áreksturinn varð. Í frumskýrslu lögreglu er haft eftir vitninu að hann hafi ekki gefið stefnumerki vegna fyrirhugaðrar vinstri beygju. Í skýrslu sem tekin var af honum hjá lögreglu 29. janúar 2002 kvaðst hann ekki muna hvort hann gaf stefnumerki til vinstri, en slit hafi verið í rofanum og þau stundum viljað detta af. Vitnið, Róbert Gerald Jónsson, kvaðst hafa verið í farþegasæti fólksbifreiðarinnar umrætt sinn. Hann kvaðst ekkert muna eftir árekstrinum eða aðdraganda hans. Hann lýsti ástandi sínu í dag svo að hann hafi ekki náð fullum bata og eigi erfitt með ýmsar hreyfingar en hann stundi nú líkamsæfingar til að styrkja sig. Læknismeðferð sé hins vegar lokið að sinni. Vitnið, Ásdís Sigurjónsdóttir, kvaðst hafa setið sem farþegi í bifreið á bílastæði á leið út á Stórhöfða. Hún hafi veitt strætisvagninum athygli þegar ökumaður bifreiðarinnar hafi ætlað að fara að beygja út í götuna. Þrátt fyrir að hann væri talsvert í burtu hafi hún beðið ökumanninn að fara ekki út á götuna þar sem vagninn væri á mikilli ferð. Hún hafi fylgst með vagninum þegar hann fór framhjá á mikilli ferð. Vitnið taldi að vagninn hafi átt eftir um 1-2 metrar í stöðvunarlínuna þegar rautt ljós kviknaði en þó kveðst hún ekki viss á fjarlægðum. Vagninum hafi hins vegar verið ekið áfram. Það hafi vakið athygli hennar hversu mikilli ferð var á vagninn en gula ljósið hefði logað um stund en vagninum hafi verið ekið inn á gatnamótin á sama hraða eftir að rauða ljósið kviknaði. Hún hafi litið eftir umferð þegar hún sá vagninn fara yfir á rauðu ljósi og séð litla bifreið sem var að beygja niður Gullinbrúna en síðan hafi áreksturinn orðið. Vitnið, Gunnar Ísdal Pétursson, kvaðst hafa ætlað að aka út af bifreiðastæði á horni Stórhöfða/Höfðabakka og séð strætisvagninn koma á töluvert mikilli ferð. Hann kvaðst ekki geta sagt til um hraðann en það væri ekki spurning um að honum hafi verið ekið yfir leyfilegum hraða. Taldi hann að rautt ljós hafi kviknað þegar vagninn hafi átti eftir um 2-3 metra að stöðvunarlínu. Hann hafi síðan séð þegar vagninn lenti á fólksbifreiðinni. Vitnið, Bjarni Fannar Bjarnason, kvaðst hafa setið í aftursæti bifreiðar sem Gunnar Ísdal ók og séð þegar strætisvagninn kom eftir Stórhöfða. Hafi hann fylgst með vagninum á meðan honum var ekið fram hjá bifreiðinni. Engin tilraun hafi verið gerð til að stöðva vagninn þegar rautt ljós kviknaði en þá hafi hann átt eftir 4-5 metra að stöðvunarlínu. Vitnið taldi að vagninum hefði verið ekið of hratt. Vitnið kvaðst hafa séð fólksbifreiðina í þann mund er henni var beygt í veg fyrir strætisvagninn. Vitnið, Sigurður Sigurðsson strætisvagnstjóri, kvaðst hafa umrætt sinn verið við beygju inn í Stórhöfða og séð þegar fólksbifreiðinni var ekið hratt inn á gatnamótin og beygt í veg fyrir strætisvagninn án þess að gefa stefnuljós. Kvaðst vitnið hafa séð að rautt umferðarljós hafi logað á akstursstefnu fólksbifreiðarinnar en grænt og gult á akstursstefnu strætisvagnsins þegar bifreiðunum var ekið yfir viðkomandi gatnamót. Vitnið, Már Elías Meyvant Halldórsson, kvaðst hafa ekið í áttina að Stórhöfða yfir Gullinbrú. Hann hafi séð strætisvagninum ekið yfir gatnamótin og hann síðan stöðvast upp á umferðareyju. Þá hafi rautt ljós logað á móti vitninu. Hann hafi ekki séð áreksturinn sjálfan. Rannsóknarlögreglumennirnir Birgir Straumfjörð Jóhannsson og Guðlaugur Einarsson komu fyrir dóminn og staðfestu skýrslur sem þeir tóku í málinu. Ekki er ástæða til að rekja framburðinn frekar. Niðurstaða. Í málinu er óumdeilt að áreksturinn varð með þeim hætti að báðum bifreiðunum var ekið eftir Stórhöfða, fólksbifreiðinni til austurs en strætisvagninum, sem ákærði ók, til vesturs. Ökumenn beggja bifreiðanna telja að þeir hafi ekið yfir gatnamótin á móti gulu ljósi. Ákærði heldur því fram að hann hafi átt eftir um 10 metra að umferðarljósunum þegar gult ljós kviknaði fyrir aksturstefnu hans og hafi hann ekið á 45-50 km hraða inn á gatnamótin á móti því ljósi. Hann ber að hann hafi séð til ferða fólksbifreiðarinnar og talið að henni yrði ekið austur Stórhöfða þegar henni var skyndilega beygt þvert á aksturstefnu hans án þess að stefnuljós væri gefið. Framburður ökumanns fólksbifreiðarinnar, Jóns Inga, hefur verið nokkuð á reiki um notkun stefnuljóss en fyrir dóminum kvaðst hann ekki muna hvort hann gaf stefnuljós eða ekki. Þykir verða að ganga út frá því að bifreiðinni hafi verið beygt án þess að ökumaður hennar gæfi stefnuljós enda styður framburður vitna það. Vitnin, Ásdís, Gunnar Ísdal og Bjarni Fannar, hafa lýst því fyrir dóminum að þau hafi fylgst með strætisvagninum þar sem honum var ekið eftir Stórhöfða að gatnamótunum. Er framburður þeirra samhljóða um að skipt hafi yfir á rautt umferðarljós á móti aksturstefnu vagnsins þegar hann átti eftir nokkra metra að gatnamótunum. Engin tilraun hafi verið gerð til að stöðva vagninn en hann hafi verið á mikilli ferð. Vitnin voru í góðri aðstöðu til að fylgjast með akstri vagnsins þar sem þau sátu í bifreið skammt frá gatnamótunum og biðu þess að komast inn á götuna. Framburður þeirra er samhljóða og trúverðugur í alla staði. Þykir full sönnun fram komin um að ákærði hafi ekið gegn rauðu ljósi og of hratt miðað við aðstæður eins og í ákæru greinir. Þar sem rauð ljós loga samtímis um stund fyrir akstur Höfðabakka/Stórhöfða gengur framburður þeirra ekki gegn framburði Más Meyvants sem kvað rautt ljós hafa logað í akstursstefnu hans þegar vagninum var ekið yfir gatnamótin. Dómurinn telur því að áreksturinn verði að mestu rakinn til gáleysislegrar háttsemi ákærða. Óumdeilt er að afleiðingar hans urðu þær sem í ákæru greinir. Þykir háttsemi ákærða því rétt lýst í ákæru og brot hans þar rétt fært til refsiákvæða. Ákærði hefur samkvæmt sakarvottorði tvívegis gengist undir sátt fyrir umferðarlagabrot en hvorugt þeirra brota hefur áhrif á mat refsingar í máli þessu. Samkvæmt því þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin 80.000 króna sekt í ríkissjóð og komi 26 daga fangelsi í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Þess er krafist í ákæru að ákærði verði sviptur ökurétti sbr. 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1991. Samkvæmt 1. mgr. 101. gr. umferðarlaga skal svipta mann ökurétti ef hann hefur orðið sekur um mjög vítaverðan akstur eða ef telja verður, með hliðsjón af eðli brotsins eða annars framferðis hans sem ökumanns vélknúins ökutækis, varhugavert að hann stjórni vélknúnu ökutæki. Það er mat dómsins að alls óvíst sé hvort ákærði hefði hagað akstri sínum svo sem hann gerði hefði honum verið ljós leið fólksbifreiðarinnar af stefnumerkjum. Með hliðsjón af því verður ekki talið að brot hans falli undir hugtakið „mjög vítaverður akstur” þannig að rétt sé að svipta hann ökurétti jafnhliða sektarrefsingu. Hann er því sýknaður af kröfunni um sviptingu ökuréttar. Dæma ber ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Baldurssonar héraðsdómslögmanns, 50.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Þorsteini Skúlasyni fulltrúa lögreglustjórans í Reykjavík. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Valdimar Jónsson, greiði 80.000 króna sekt í ríkissjóð en sæti ella 26 daga fangelsi verði sektin ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Dæma ber ákærða til greiðslu alls sakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Baldurssonar héraðsdómslögmanns, 50.000 krónur.
|
Mál nr. 430/2017
|
Kærumál Málskostnaður
|
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem málskostnaður milli K og 101 A ehf. var felldur niður, en málið hafði verið fellt niður að kröfu 101 A ehf. með vísan til c-liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna í Hæstarétti, var tekið fram er varðaði málskostnaðarþátt málsins að málshöfðun 101 A ehf. hefði verið í samræmi við þær upplýsingar sem legið hefðu fyrir hjá opinberum aðila um lögheimilisskráningu K og að 101 A ehf. hefði ekki getað annað en treyst þeim upplýsingum. Þá hefði 101 A ehf. ekki getað séð fyrir þau atvik sem síðar urðu og leiddu til þess að lögheimilisskráningu K var breytt að því er virtist að ósk K.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júní 2017 enkærumálsgögn bárust réttinum 11. júlí sama ár. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 19. júní 2017 þar sem málskostnaður á milli aðila var felldur niður.Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að greiða sér málskostnað íhéraði. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að sóknaraðila verði gert að greiða sérmálskostnað í héraði, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Íbáðum tilvikum krefst hann kærumálskostnaðar.Þar sem varnaraðili hefur ekki kærtúrskurð héraðsdóms af sinni hálfu kemur krafa hans um málskostnað í héraði ekkitil umfjöllunar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Eftir atvikum er rétt að hvor aðili beri sinnkostnað af meðferð málsins fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur mánudaginn19. júní 2017Meðbeiðni, sem barst dóminum 15. mars sl., krafðist sóknaraðili, 101 Austurstrætiehf., kt. 691211-1420, Austurstræti 7, Reykjavík, þess að bú varnaraðila,Kamran Keivanlou, kt. 110475-2929, Vatnsstíg 16-18, Reykjavík, yrði tekið tilgjaldþrotaskipta. Við fyrirtöku beiðninnar 19. apríl sl. var sótt þing af hálfubeggja aðila. Varnaraðili mótmælti kröfunni og var þá þingfest ágreiningsmálþetta, sbr. 1. mgr. 168. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. ogmálinu frestað til 3. maí sl.Íþví þinghaldi lagði lögmaður varnaraðila fram gögn frá Þjóðskrá varðandilögheimilisskráningu varnaraðila í Lúxemborg en lögheimilissaga kom þar ekkifram. Þá var dómari upplýst um að verið væri að reyna sættir í málinu. Þá komfram að lögmaður varnaraðila væri nýkomin að málinu og hefði ekki haft tök á aðskila greinargerð í málinu. Málinu var því frestað til framlagningargreinargerðar af hálfu varnaraðila og var hún lögð fram af hans hálfu íþinghaldi 10. maí sl. Í því þinghaldi lagði sóknaraðili fram vottorð fráÞjóðskrá þar sem fram kom að varnaraðili hefði haft lögheimili á Íslandi frá23. september 2011 til 17. apríl 2017 en í Lúxemborg frá þeim degi til dagsinsí dag. Var málinu við svo búið frestað til 17. maí sl. og var málið tekið tilúrskurðar í þinghaldi þann dag að loknum munnlegum málflutningi. Boðaðvar til uppkvaðningar úrskurðar 2. júní sl. með tölvubréfi dómara til lögmanna29. maí sl. Lögmaður varnaraðila sendi dómara tölvupóst síðla dags 1. júní sl. meðupplýsingum sem skilja mátti sem svo að Þjóðskrá hefði breyttlögheimilisskráningu varnaraðila afturvirkt og að lögheimili hans hefði því veriðí Lúxemborg er beiðni sóknaraðila barst dóminum 15. mars sl. Voru þau gögn lögðfram í þinghaldinu 2. júní sl. Frestaði dómari þá málinu til 15. júní sl. eðaþar til fyrir lægi með óyggjandi hætti hvernig lögheimilisskráningu varnaraðilaværi og hefði verið háttað. Málið var næst tekið fyrir þann dag. Lagðivarnaraðili þá fram vottorð frá Þjóðskrá þar sem fram kom að hann hefði haftlögheimili í Lúxemborg frá 1. mars 2017 til dagsins í dag. Við svo búið krafðistsóknaraðili niðurfellingar málsins og málskostnaðar úr hendi varnaraðila vegnaathafna hans þar sem varnaraðili hefði breytt lögheimilisskráningu sinni afturvirktundir rekstri málsins til að varna því að bú hans yrði tekið tilgjaldþrotaskipta. Varnaraðili mótmælti sjónarmiðum sóknaraðila og kröfu hans ummálskostnað og krafðist málskostnaðar sér til handa úr hendi sóknaraðila.Málþetta var þingfest 19. apríl sl. og tekið tvisvar sinnum fyrir á dómþingi áðuren munnlegur málflutningur fór fram í því 17. maí sl. og málið að því búnutekið til úrskurðar. Á þeim tíma báru gögn málsins skýrlega með sér að varnaraðilihefði haft lögheimili á Íslandi er beiðni sóknaraðila barst dóminum 15. marssl. Var málið flutt um kröfu sóknaraðila við þær aðstæður og í þvíréttarástandi og tekið til úrskurðar í samræmi við fyrirliggjandi gögn. Er aðuppkvaðningu úrskurðar kom höfðu dóminum borist upplýsingar um að varnaraðilihefði óskað eftir afturvirkri breytingu á lögheimilisskráningu sinni og aðÞjóðskrá hefði orðið við því. Frestaði dómari málinu svo að tekinn yrði afallur vafi um lögheimilisskráningu varnaraðila þann dag er beiðni sóknaraðilabarst dóminum 15. mars sl. Í þinghaldi 15. júní sl. lagði varnaraðili fram gögnfrá Þjóðskrá þar sem skýrlega kom fram að lögheimili hans hefði verið íLúxemborg 15. mars sl. er beiðni sóknaraðila barst dóminum.Meðvísan til c-liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verðurfallist á kröfu sóknaraðila um niðurfellingu málsins, sbr. 2. mgr. 178. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. eins og nánar greinir íúrskurðarorði.Hvaðvarðar málskostnaðarþátt málsins tekur dómurinn fram að ekki verði annað séð enað málshöfðun sóknaraðila fyrir þessum dómi hafi verið í samræmi við þærupplýsingar sem þá lágu fyrir hjá opinberum aðila um lögheimilisskráninguvarnaraðila. Gat sóknaraðili ekki annað en treyst því að þær væru réttar. Þágat sóknaraðili ekki séð fyrir þau atvik sem síðar urðu og leiddu til þess aðlögheimilisskráningu varnaraðila var breytt, að því er virðist, að óskvarnaraðila. Eins og málið liggur fyrir, með vísan til reksturs þess fyrirdóminum og atvika alla telur dómurinn rétt að hvor aðili beri sinn kostnaðvegna málsins og málskostnaður milli aðila falli niður eins og nánar greinir íúrskurðarorði.Hólmfríður Grímsdóttir héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R Ð:Mál þetta er fellt niður.Málskostnaður milli aðila fellurniður.
|
Mál nr. 227/2008
|
Kynferðisbrot Áfengislagabrot Akstur án ökuréttar Hegningarauki
|
G var sakfelldur fyrir kynferðisbrot og áfengislagabrot, með því að hafa lagst við hlið stúlkunnar B og káfað á brjóstum hennar innan klæða og niður eftir læri, auk þess að hafa veitt A og B áfengi meðan þær dvöldu á þáverandi dvalarstað G. Þá var G jafnframt sakfelldur fyrir umferðarlagabrot. G hafði hlotið samtals fjögurra mánaða fangelsisrefsingu samkvæmt tveimur dómum frá 3. nóvember 2005 og 1. febrúar 2006. Í samræmi við 60. gr. almennra hegningarlaga voru þessir dómar teknir upp og málin dæmd í einu lagi. Var niðurstaða héraðsdóms um að G skyldi sæta sex mánaða fangelsi staðfest. Þá var G jafnframt dæmdur til að greiða B miskabætur að fjárhæð 150.000 krónur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 16. apríl 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða en þyngingar á refsingu. Þá er þess krafist að ákærða verði gert að greiða B 350.000 krónur með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst sýknu af sakargiftum samkvæmt 2. og 3. lið ákæru 16. júlí 2007, svo og að refsing verði milduð. Hann krefst þess einnig að fyrrgreindri kröfu B verði aðallega vísað frá héraðsdómi, en til vara verði krafan lækkuð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða samkvæmt ákæru 16. júlí 2007. Eins og fram kemur í héraðsdómi játaði ákærði að hafa 4. desember 2006 ekið bifreiðinni PZ-820 sviptur ökurétti vestur Skipagötu og norður Pollgötu á Ísafirði uns lögregla stöðvaði akstur hans. Varðar það brot hans við 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum, en ekki jafnframt við 5. gr. þeirra laga, eins og talið var í héraðsdómi. Að þessu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða samkvæmt ákæru 10. september 2007. Sakaferill ákærða er réttilega rakinn í hinum áfrýjaða dómi, þar á meðal að honum hafi 3. nóvember 2005 verið dæmd 30 daga fangelsisrefsing, skilorðsbundin í fjögur ár, og 1. febrúar 2006 í 90 daga fangelsi, jafnframt skilorðsbundið í fjögur ár. Samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ber að taka upp refsingu samkvæmt þessum dómum og gera ákærða nú refsingu í einu lagi. Með hliðsjón af 77. gr. og 78. gr. sömu laga er refsing hans hæfilega ákveðin í héraðsdómi. Ákvæði héraðsdóms um miskabætur og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Guðni Þorbergur Theodórsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 353.279 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 12. febrúar 2008. fyrir eftirfarandi brot framin að næturlagi í janúar 2005 á þáverandi dvalarstað ákærða að Þjóðólfsvegi 16 í Y: 1. Kynferðisbrot, með því að hafa afklætt stúlkuna A, kennitala [...], svo hún var í nærbuxum einum fata, lagst ofan á hana og káfað á brjóstum hennar og reynt að kyssa hana. Telst þetta varða við 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 61/2007, sbr. áður 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992 og 4. gr. laga nr. 40/2003. 2. Kynferðisbrot, með því að hafa síðar um nóttina lagst við hlið stúlkunnar B, kennitala [...], sem var í nærfötum einum fata og káfað á brjóstum hennar innan klæða og niður eftir læri. Telst þetta varða við sömu ákvæði og greinir í 1. tölulið, sbr. áður til vara 209. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 15. gr. laga nr. 40/1992. 3. Áfengislagabrot, með því að hafa fyrr um nóttina veitt framangreindum stúlkum áfengi á meðan þær dvöldu í húsnæðinu. Telst þetta verða við 18. gr., sbr. 1. mgr. 27. gr., áfengislaga nr. 75/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Bótakröfur: Af hálfu A er krafist miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úr hendi ákærða að fjárhæð kr. 500.000, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2005 til þess dags er mánuður er liðinn frá því ákærða er birt ákæra en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Af hálfu B er krafist miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga úr hendi ákærða að fjárhæð kr. 350.000, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2005 til þess dags er mánuður er liðinn frá því ákærða er birt ákæra en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.“ Með ákæru 10. september 2007 höfðaði lögreglustjórinn á Vestfjörðum opinbert mál gegn ákærða, sem fékk númerið S-70/2007 við dóminn; fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa mánudaginn 4. desember 2006, ekið bifreiðinni PZ-820, sviptur ökurétti, vestur Skipagötu og norður Pollgötu, Ísafirði, uns lögreglan stöðvaði akstur hans og hafði afskipti af honum. Telst þetta varða við 5. gr. og 1. mgr. 48. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 186. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Ákærði krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af öllum sakargiftum samkvæmt ákæru, dagsettri 16. júlí 2007, en honum að öðru leyti ákveðin svo væg refsing sem lög frekast leyfa. Til vara krefst ákærði þess að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög frekast heimila. Hvað bótakröfur varðar krefst ákærði þess aðallega að kröfunum verði vísað frá dómi, en til vara að þær verði lækkaðar. I. Með bréfi 21. febrúar 2006 kærði Barnaverndarnefndin á norðanverðum Vestfjörðum til lögreglu meint kynferðislegt ofbeldi ákærða gegn stúlkunni A, fæddri [...]. Í bréfi nefndarinnar sagði að 2. febrúar 2006 hefði A greint foreldrum sínum frá því að hún hefði orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi af hálfu ákærða. Degi síðar hefði stúlkan komið ásamt móður sinni til viðtals á Skóla- og fjölskylduskrifstofu X. Hefði stúlkan greint starfsmanni skrifstofunnar frá því að nótt eina í byrjun janúar 2005 hefði hún stolist út um glugga á heimili sínu (sic) ásamt vinkonu sinni. Þær stöllur hefðu því næst haldið til Y þar sem þær hefðu farið í samkvæmi í fjölbýlishúsi. Að sögn stúlkunnar hefði áfengi verið haft um hönd í samkvæminu og hún neytt þar áfengis. Hún hefði síðan ekki vitað fyrr en einungis voru fjórir eftir í samkvæminu. Hún myndi næst eftir sér liggjandi í rúmi í svefnherbergi og hefði ákærði verið að káfa á henni. Stúlkan hefði þá tekið að öskra og heimtað að „C“ sækti sig. Er í kærubréfinu að lokum haft eftir stúlkunni að henni hefði liðið mjög illa eftir að „... þetta hafi gerst og viljað ræða þetta.“ Í kjölfar kæru Skóla- og fjölskylduskrifstofu hóf lögregla rannsókn á málinu. Skýrsla var tekin af B 20. febrúar 2006 en hún fór með A í áðurgreint samkvæmi. Hinn 1. mars 2006 beindi lögreglustjóri beiðni til dómsins um skýrslutöku fyrir dómi af A. Óhóflegur dráttur varð á því hjá dómnum að umbeðin skýrslutaka færi fram, en af henni varð ekki fyrr en 11. desember 2006. Þann sama dag var einnig tekin skýrsla af áðurnefndri B þar sem þá hafði einnig vaknað grunur um meint brot ákærða gegn henni í umræddu samkvæmi, sbr. kæru Barnaverndarnefndar á [..] frá 4. desember 2006. Vegna áðurnefnds dráttar á því að beiðni lögreglustjóra yrði tekin fyrir dróst rannsókn málsins nokkuð. Samkvæmt framlögðum rannsóknargögnum lauk rannsókninni í apríl 2007 og hinn 16. júlí sama ár gaf ríkissaksóknari út ákæru á hendur ákærða samkvæmt áðursögðu. Um málsatvik hvað varðar ákæru lögreglustjórans á Vestfjörðum 10. september 2007 vísast til þess sem að framan er rakið úr ákærunni. II. A. Ákærði bar fyrir dómi að umrætt kvöld hefði hann leyft dóttur sinni að vera ásamt vinum sínum í íbúð þeirri sem hann hafði til umráða í tvo daga í janúarmánuði 2005. Þetta hefði verið um helgi en nánar kvaðst hann ekki geta tímasett málsatvik innan nefnds mánaðar með nokkurri vissu. Sérstaklega aðspurður kvaðst ákærði frekar telja þetta hafa verið 16. heldur en 8. nefnds mánaðar. Ákærði kvaðst hafa komið í íbúðina í þann mund sem gestir dóttur hans voru að tygja sig til heimferðar. Sjálfur sagðist ákærði hafa verið að koma úr samkvæmi hjá vini sínum og hefði hann verið undir nokkrum áfengisáhrifum. Þegar flestallir gestirnir voru farnir úr íbúðinni sagði ákærði tvær stúlkur, sem hann hefði ekkert þekkt, A og B, hafa birst. Þær hefðu undir það síðasta „hangið“ í íbúðinni og í raun bara verið að leita að einu, kynlífi. Þegar einungis ákærði, D og stúlkurnar tvær hefðu verið eftir í íbúðinni hefðu B og D hafið samfarir í stofunni. Af þeim sökum hefðu ákærði og A yfirgefið stofuna og þau bæði dvalið í eldhúsi íbúðarinnar sem og svefnherbergi hennar. Þar hefði A, sem ákærði sagði ekki hafa verið í jafnvægi, meðal annars greint honum frá erfiðum heimilisaðstæðum sínum. Ákærði sagðist í raun engan áhuga hafa haft á að ræða við stúlkuna, enda ekkert þekkt hana og engan áhuga haft á kynnum við hana. A hefði haldið áfram að barma sér um stund en hún síðan skyndilega farið á hnén upp í rúmið, flett upp peysunni og sagt: „Þú mátt koma við brjóstin á mér en ég get ekki leyft þér að ríða mér af því að ég er barnapía bróður þíns og ég er bara þrettán ára.“ Ákærði hefði svarað stúlkunni því til að hann hefði enga löngun til að koma við hana. A hefði síðan haldið áfram að rekja raunir sínar fyrir ákærða en það loks tekið enda er einhver, sem hann myndi ekki hver hefði verið, hefði hringt í stúlkuna og sagst vera kominn að sækja hana. A hefði í kjölfarið yfirgefið íbúðina, en mögulega hefði hún þó áður rætt eitthvað við B. Spurður um klæðnað A er hún fór inn í svefnherbergið bar ákærði að hún hefði verið í litlum bol, hlýrabol undir honum og buxum. Stúlkan hefði verið í þessum sömu fötum er hún yfirgaf svefnherbergið. Eftir að A hafði yfirgefið íbúðina kvaðst ákærði hafa boðið B og D að fara inn í svefnherbergi, sem þau hefðu þegið. Ákærði sagði A hafa komið aftur um það bil 40 mínútum síðar að sækja peysu sem hún hefði skilið eftir í íbúðinni. Hún hefði rætt eitthvað við B en síðan snúið sér að ákærða og sagt: „... loksins hef ég fundið einhvern sem vill hlusta á mig.“ Hefði hún þar átt við þann aðila sem sótti hana skömmu áður í íbúðina. Eftir að A var farin sagði ákærði B og D áfram hafa verið inni í svefnherbergi. Sjálfur hefði hann í fyrstu verið við drykkju í stofunni en hann síðan farið inn í svefnherbergið og „... hvort ég sé eitthvað að reyna að vekja hann D til þess að reyna að koma að drekka með mér eða eitthvað.“ Ákærði sagði það alrangt sem B hefði haldið fram um að hann hefði lagst upp í rúmið og káfað á henni. Hann hefði hvorugt gert. Ákærði neitaði einnig að hafa rætt við stúlkuna um nudd og sagðist enga þekkingu hafa á slíku. Tók ákærði fram að nudd hefði komið til tals í samkvæminu fyrr um nóttina í tengslum við möguleg atvinnutækifæri, en það hefði verið áður en stúlkurnar tvær birtust. Á ákærða var að skilja að honum hefði ekki tekist að vekja D og hann því yfirgefið svefnherbergið. Fljótlega eftir það hefðu B og D yfirgefið íbúðina. Ákærði kvaðst ekki hafa séð A drekka áfengi eftir að hún birtist í íbúðinni um nóttina. Ásakanir um að hann hefði boðið henni og B áfengi sagði ákærði alrangar, hann hefði engum boðið áfengi, og fullyrti ákærði að stúlkurnar hefðu komið með áfengi með sér í samkvæmið. Þá kom fram hjá ákærða að bæði hann og dóttir hans hefðu átt áfengi í ísskáp íbúðarinnar. Sérstaklega spurður um aldur stúlknanna tveggja bar ákærði að hann hefði vitað það eitt að þær voru ungar. Inni í svefnherberginu hefði A síðan sagt honum að hún væri þrettán ára, eins og áður var rakið. Tók ákærði fram í þessu sambandi að hann hefði ekkert verið að skipta sér af stúlkunum, hann hefði ekkert varðað um þær, þar með talinn aldur þeirra. Spurður um hvort þeir D hefðu talað um það sín á milli að það yrði selskapur í íbúð ákærða þessa nótt og að D útvegaði stúlkur í samkvæmið svaraði ákærði því til að ekkert slíkt hefði komið til tals. Þá aftók ákærði að hann hefði heitið D nánum kynnum af dóttur sinni tækist honum að útvega ákærða stúlku. Ásakanir sem þessar sagði ákærði svívirðilega móðgun. Ennfremur hafnaði ákærði því sem röngu að hann hefði kysst A í stofunni um nóttina. Að lokum bar ákærði um ölvunarástand sitt þessa nótt að hann hefði alls ekki verið það ölvaður að áhrif hefði haft á minni hans. B. Sakargiftir samkvæmt ákæru lögreglustjórans á Vestfjörðum 10. september 2007 játaði ákærði við fyrirtöku málsins 25. október 2007. Hann áréttaði þá afstöðu sína er aðalmeðferð málsins var fram haldið 14. janúar sl. C. Ákærði gaf skýrslu hjá lögreglu vegna málsins 20. apríl 2007. Í skýrslunni er meðal annars bókað: Mætta er tjáð að þau D og B hafi bæði sagt að eftir að A var farin úr íbúðinni og þau þrjú orðin ein eftir þar hafi D og B farið saman ein inn í umrætt svefnherbergi og verið þar nokkra stund. Mætti segir, aðspurður, að þetta sé rétt. Hann hafi orðið einn eftir frammi í íbúðinni meðan B og D voru ein inni í svefnherberginu. Mætti er spurður um hvort hann hafi farið inn í herbergið á eftir þeim. Hann segist ekki hafa farið inn á eftir þeim B og D, inn í svefnherbergið. Honum er kynnt að B hafi borið að hún og D hafi legið í rúminu, hlið við hlið og hún aðeins klædd nærfötum að hana minni, þegar mætti hafi komið inn í herbergið og lagst við hlið hennar. Mætti hafi farið að káfa á líkama hennar, brjóstum og lærum, innan klæða. Hún hafi beðið hann um að hætta en hann streist á móti og sagst ætlað að sýna henni nuddþekkingu hans. Þetta hafi gengið svona í 10 mínútur eða svo þar til henni hafi tekist að vekja D sem hafi rekið mætta út úr herberginu. Mætti segir þennan framburð B rangan, algjörlega. III. A. A skýrði svo frá, þegar skýrsla var tekin af henni fyrir dómi í Barnahúsi 11. desember 2006, að hún hefði um helgi í janúar 2005, um miðjan mánuðinn að hún taldi, farið ásamt vinkonu sinni, B, í partí í Y í boði vinar B, D. Kvað vitnið annaðhvort D eða E nokkurn hafa ekið þeim í teitið. Vitnið sagði þær B hafa komið í gleðskapinn um kl. 02:00 um nóttina. Aðspurt um gesti í samkvæminu þá nefndi vitnið, auk þeirra B, D. Einnig hefði þar verið húsráðandi, ákærði í málinu. Kvaðst vitnið hafa sest niður, hlustað á tónlist og spjallað. Vitnið sagði ákærða hafa veitt því áfengi í partíinu og hefði það drukkið mjög mikið, mögulega sjö Thule-bjóra og fimm „Brezzera“ og hefði þetta verið í fyrsta skipti sem vitnið neytti áfengis. Taldi vitnið áfengisneyslu B hafa verið mun minni. Síðar um nóttina sagði vitnið fleiri krakka hafa komið í teitið og nefndi sérstaklega F, sem vitnið kvað bestu vinkonu dóttur ákærða. Næst kvaðst vitnið muna eftir sér er það hefði vaknað um nóttina liggjandi í rúmi ákærða. Hefði ákærði verið að káfa á vitninu og kyssa það. Vitnið kvaðst hafa grátið og öskrað á ákærða að fara ofan af sér en það hefði hann ekki viljað. Taldi vitnið sig hafa verið komið úr öllu nema brjóstahaldara og nærbuxum. Sagði vitnið ákærða ítrekað hafa reynt að kyssa sig en það hefði vitnið ekki viljað. Ákærði hefði síðan farið af vitninu, sem hefði þá dottið í gólfið. Kvaðst vitnið hafa haldið áfram að öskra og gráta og síðan farið fram þar sem vitnið taldi að það hefði fengið B til að hringja í C, sem vitnið hefði verið nýbúið að kynnast, og hefði hann í framhaldinu komið og sótt vitnið. Taldi vitnið sig hafa verið klætt í netabol og nærbuxur er það fór út úr svefnherberginu. Er vitnið síðan yfirgaf íbúðina, um kl. 04:00 eða 05:00, hefði það verið komið í buxur, brjóstahaldara yfir netabolinn og „... svo fékk ég, svo var ég í peysu ...“. Ennfremur bar vitnið að: „Svo fór ég bara inn í bílinn og hringdi í vinkonu mína og var eitthvað að tala við hana, hágrátandi og strákurinn náttúrulega C með mér, og var svona eiginlega dottandi allan tímann, var svolítið þreytt, og var svona að reyna að tala við C líka.“. Nánar aðspurt um hvað gerst hefði í herberginu svaraði vitnið svo: „Ókei, ég lá í rúminu og hann lá ofan á mér og var búinn að klæða mig úr, að ofan fyrst. Og hann var alltaf að kyssa mig og ég alltaf öskrandi „... láttu mig í friði, ég vil fara heim, farðu af mér ...“ hágrátandi. Hann sagði líka alltaf „... þetta er allt í lagi, þetta er allt í lagi, uss þetta er allt í lagi ...“ Og svo já hann var alltaf að káfa á mér og svo fór hann af mér og ég datt á gólfið og hrindi í vini mína til að láta sækja mig og það gat enginn sótt mig strax og eitthvað. Og þá tók hann eitthvað utan um mig og sagði „... þetta er allt í lagi, þetta er allt í lagi ...“ Ég bara „... nei, láttu mig í friði...“ og svo man ég ekkert meira.“ Sagði vitnið ákærða hafa snert bjóst þess, rass og klof. Spurt um hvort aldur vitnisins hefði komið til tals milli þess og ákærða svaraði vitnið: „Ég, mig minnir ekki. Jú ég held það samt sko. Veit það ekki.“ Þá taldi vitnið að ákærði hefði engin deili vitað á því er atvik máls gerðust. Vitnið hefði hins vegar verið kunnugt tveimur systkinum hans. Vitnið kvaðst fyrst hafa greint frá háttsemi ákærða í samtölum sínum við sálfræðing. Kom fram hjá vitninu að eftir atburði næturinnar hefði því liðið mjög illa sem vitnið kvaðst afdráttarlaust tengja við áðurlýstar athafnir ákærða í svefnherberginu. A gaf skýrslu að nýju fyrir dómi er aðalmeðferð málsins var fram haldið 14. janúar 2008. Kvaðst vitnið halda að atvik máls hefðu gerst fyrri hluta janúarmánaðar 2005, þó væri einnig mögulegt að þau hefðu gerst um miðjan mánuðinn. Vitnið sagðist umrædda nótt hafa gist hjá vinkonu sinni, B, sem hefði á þessum tíma verið að slá sér upp með vini ákærða, D. Hann hefði boðið B og vitninu í samkvæmi í íbúð ákærða. Fram kom hjá vitninu að því hefði verið boðið áfengi í teitinu, Thule og Breezer, bæði af ákærða og D og hefði hún þegið áfengið. Kvað vitnið þetta hafa verið í fyrsta sinn sem það neytti áfengis. Síðar um nóttina sagði vitnið sig, D, B og ákærða hafa verið orðin ein eftir í íbúðinni og hefðu þau verið að hlusta á tónlist og spjalla. Fram kom hjá vitninu að í þeim samræðum hefði ákærði nefnt nudd og viljað nudda vitnið. B og D kvað vitnið hafa verið að kyssast. Sagði vitnið B síðar hafa sagt sér að hún hefði um nóttina sofið hjá D í stofu íbúðarinnar. Fyrir þessu kvaðst vitnið eingöngu hafa orð vinkonu sinnar, vitnið hefði ekkert slíkt séð til þeirra tveggja, það hefði þá verið inni í svefnherbergi. Um ástæðu þess að vitnið fór inn í svefnherbergið bar það: „Ég bara eiginlega man það ekki. Sko ég held, ég held að D hafi bara tekið mig inn í herbergi, nei Guðni.“ Neitaði vitnið því aðspurt að þau ákærði hefðu verið að kyssast áður en þau fóru inn í herbergið „... alla vega ekki svo ég muni sko ...“ Kom fram hjá vitninu að minni þess af atburðum næturinnar væri verulega skert þar sem hún hefði verið orðin „rosalega ölvuð“. Vitnið aftók að framburður ákærða, þess efnis að hún hefði inni í svefnherberginu sýnt honum brjóst sín, væri réttur. Það hefði vitnið ekki gert. Áréttaði vitnið þann framburð sinn, sem vitnið gaf er tekin var af því skýrsla í Barnahúsi, að inni í svefnherberginu hefði vitnið vaknað upp við að ákærði var búinn að klæða það úr öllu nema nærbuxunum og var að káfa á brjóstum og síðu þess. Aðspurt um hvort ákærði hefði reynt að kyssa vitnið játti það því. Vitnið sagðist hafa brugðist við með því að öskra á ákærða, segja honum að hætta og ýta við honum, en síðan brostið í grát. Í framhaldinu kvaðst vitnið hafa farið út úr svefnherberginu og beðið B um að hringja í C fyrir sig. Að endingu kom fram hjá vitninu að því hefði liðið illa vegna þeirra atvika er að framan er lýst. Í byrjun árs 2006 kvaðst vitnið hafa tekið þá ákvörðun að segja foreldrum sínum frá því sem gerst hefði umrædda nótt. Í kjölfarið hefði vitnið rætt við sálfræðing og hefði það hjálpað nokkuð. Vitnið teldi sig hins vegar þurfa á frekari hjálp að halda og hygðist það leita til Stígamóta í þeim tilgangi. B. B skýrði svo frá, þegar skýrsla var tekin af henni fyrir dómi í Barnahúsi 11. desember 2006, að föstudags- eða laugardagskvöld eitt um vetur árið 2005, eftir afmæli hennar 14. janúar „... held ég, ég man það ekki alveg ...“, hefði vinur hennar, D, boðið henni og A í partí hjá vini sínum í Y og hefðu þær þegið boðið. Síðar um kvöldið hefðu stúlkurnar stolist út og D sótt þær og ekið þeim til Y. Þegar í samkvæmið var komið sagði vitnið þær A í fyrstu hafa setið og spjallað. Ákærði, sem vitnið hefði aldrei hitt áður, hefði síðan boðið þeim bjór úr ískáp í íbúðinni sem þær hefðu þegið. Í teitið sagði vitnið fleiri stúlkur hafa komið, meðal annars dóttur ákærða, G, og einhverjar vinkonur hennar. Er þær stúlkur höfðu dvalið um hríð í samkvæminu sagði vitnið þær hafa haldið á brott. Eftir það hefðu vitnið, A, D og ákærði setið um hríð og hlustað á tónlist, drukkið bjór og spjallað saman. Áleit vitnið að það hefði drukkið þrjá bjóra og kvaðst hafa orðið ringlað, svolítið fullt. Var það hald vitnisins að í samræðum þeirra fjögurra hefði aldur þess og A ekki komið til tals. Vitnið sagði ákærða hafa byrjað að kyssa A í stofunni „... og svo voru þau bara að kyssast þangað til að þau fóru inn í herbergi ...“ og hefðu vitnið og D orðið eftir í stofunni. Um hvort þeirra ákærða eða A hefði átt frumkvæði að því að þau fóru inn í svefnherbergið gat vitnið ekki borið. Um 15-20 mínútum eftir að ákærði og A gengu inn í herbergið sagði vitnið þau D hafa heyrt öskur og óp í A sem síðan hefði komið grátandi út úr herberginu á nærbuxum einum fata. Vitnið kvaðst hafa farið til A og huggað hana sem sagt hefði það eitt að hún vildi fara. Um ástæður þess hefði hún ekkert sagt. Vitnið sagði vin A hafa komið og sótt hana, eftir símtal frá D að því er vitnið taldi, og hefðu þá einungis vitnið, D og ákærði verið eftir í íbúðinni. Eftir að A var farin sagði vitnið þau D hafa farið inn í svefnherbergið og lagst þar til hvílu. Minnti vitnið að það hefði þá einungis verið í nærfötum. Mögulega um hálftíma síðar hefði ákærði komið inn í herbergið og lagst við hlið vitnisins. Hefði ákærði tekið að káfa á brjóstum vitnisins, innan klæða, og niður eftir öðru læri þess og kvaðst vitnið hafa beðið hann um að hætta því. Ákærði hefði þá sagst vera lærður í nuddi og viljað sýna vitninu það. Ennfremur hefði hann tjáð vitninu að við nuddið þyrfti að „snerta brjóst og annað“. Sagði vitnið káf ákærða alls ekki hafa komið sér fyrir sjónir sem nudd. Vitnið hefði síðan vakið D sem sagt hefði ákærða að fara út úr herberginu sem hann hefði gert. Aðspurt taldi vitnið að ákærði hefði legið við hlið þess í 10-15 mínútur inni í svefnherberginu. Vitnið kvaðst hafa sagt A frá háttsemi ákærða gagnvart sér inni í svefnherberginu eftir að A hafði sagt vitninu frá því að ákærði hefði reynt að nauðga henni inni í sama herbergi fyrr um nóttina. Hún hefði hins vegar ekkert lýst því frekar fyrir vitninu. B gaf skýrslu að nýju fyrir dómi við aðalmeðferð málsins 8. janúar 2008. Þar greindi vitnið svo frá að umrætt sinn hefði D boðið því í samkvæmi í íbúð ákærða. Vitnið hefði þá innt D eftir því hvort það mætti taka vinkonu sína, A, með sér, sem hann hefði samþykkt. Einhvern tímann eftir miðnættið hefðu þær A síðan laumast út af heimili vitnisins og D í framhaldinu ekið þeim í gleðskapinn. Þar hefðu þá verið að sögn vitnisins ákærði, sem vitnið hefði verið að hitta í fyrsta sinn, og tveir aðrir menn sem farið hefðu skömmu síðar. Kvaðst vitnið hafa drukkið tvo til þrjá bjóra í teitinu en á þá hefði ákærði vísað því í ísskáp í íbúðinni. Síðar um nóttina sagði vitnið sig, A, D og ákærða hafa verið orðin ein eftir í íbúðinni. Í fyrstu hefðu þau öll verið í stofunni og hefði ákærði setið í stól og A ofan á honum og þau verið að kyssast og káfa hvort á öðru. Ákærði hefði síðan farið með A inn í svefnherbergi þar sem hún hefði verið orðin svolítið drukkin. Tók vitnið sérstaklega fram að „... hann tók hana ekki með valdi þangað inn, hún reyndi ekkert að komast frá honum þá.“ Vitnið og D hefðu hins vegar orðið eftir á sófanum í stofunni „... og fórum að kyssast og eitthvað svona ...“. Síðar um nóttina, mögulega að liðnum 15-20 mínútum, kvað vitnið A hafa komið hlaupandi út úr svefnherberginu. Hún hefði verið grátandi og á nærbuxum einum fata. A hefði sagt vitninu að hún vildi fara og óskað eftir að C kæmi og sækti sig, sem orðið hefði úr. Aðspurt kvað vitnið A ekkert hafa greint sér frá því hvað gerst hefði inni í herberginu. Eftir að A var farinn sagði vitnið þau D hafa farið inn í svefnherbergið og lagst þar til hvílu. Hefði vitnið þá annaðhvort verið nakið eða í nærbuxum einum fata. Þegar D hefði verið sofnaður hefði ákærði komið inn í herbergið og spurt vitnið hvort hann mætti koma upp í rúmið. Vitnið hefði svarað þeirri spurningu neitandi en ákærði þrátt fyrir það skriðið upp í rúmið þeim megin sem vitnið lá, farið undir sængina og tekið að káfa á vitninu. Vitnið hefði reynt að vekja D en það ekki tekist. Ákærði hefði tjáð vitninu að hann hefði lært nudd og væri afar góður nuddari. Ennfremur hefði hann sagt nauðsynlegt að hann snerti brjóst vitnisins svo nuddaðferð hans virkaði. Vitnið kvaðst hafa reynt að ýta ákærða frá sér og beðið hann um að hætta. Hann hefði ekki orðið við því fyrr en vitninu hefði tekist að vekja D. Þá hefði ákærði yfirgefið herbergið. Síðar um nóttina kvaðst vitnið hafa farið fram á snyrtingu. Ákærði hefði þá setið í sófanum og virst mjög miður sín. Vitnið hefði því sest hjá ákærða og rætt við hann. Í því samtali hefði ákærði tjáð vitninu að hann hefði fyrr um kvöldið samið svo um við D að ef hann útvegaði ákærða stelpu um kvöldið þá „mætti hann fá að sofa hjá dóttur hans Guðna.“ Um tímasetningu framangreindra atburða bar vitnið að það myndi eftir miklum snjó úti. Áleit vitnið að atvik máls hefðu „örugglega“ gerst eftir afmæli vitnisins, 14. janúar. Að lokum bar vitnið að aldur þeirra A hefði ekki komið til tals í teitinu. IV. D sagðist fyrir dómi þekkja ákærða þar sem þeir hefðu um hríð verið saman til sjós. Taldi vitnið að það hefðu þeir enn verið er atvik máls gerðust. Vitnið kvaðst umrætt kvöld og nótt í janúar 2005 hafa sótt samkvæmi í íbúð ákærða í Y. Þeir hefðu þá verið nýkomnir af sjó, annaðhvort sama dag eða daginn áður. Samkvæmið sagði vitnið hafa farið fram að kvöldi föstudags eða laugardags. Nánar um tímasetninguna bar vitnið að þetta hefði verið fyrri hluta janúarmánaðar 2005, mögulega á bilinu frá 8. til 10. þess mánaðar. Vitnið sagðist hafa boðið tveimur stúlkum í samkvæmið, þeim A og B. Kvaðst vitnið hafa tilkynnt ákærða, sem ekki hefði þekkt stúlkurnar, að hann myndi koma með þær í samkvæmið. Hvernig stúlkurnar hefðu þangað komist gat vitnið ekki um borið en tók fram að sjálft hefði það ekki ekið þeim þangað þar sem á þeim tíma er stúlkurnar komu í gleðskapinn hefði vitnið verið orðið drukkið. Ákærða sagði vitnið einnig hafa verið drukkinn er atvik máls gerðust. Vitnið sagði A og B báðar hafa neytt áfengis í samkvæminu. Áfengið, sem verið hefði í eigu dóttur ákærða, kvaðst vitnið hafa boðið þeim. Taldi vitnið aldur stúlknanna ekki hafa komið sérstaklega til tals í teitinu. Fyrir dómi bar vitnið fyrst að það hefði talið B fullra 14 ára gamla er atvik máls gerðust. Síðar í skýrslu sinni fullyrti vitnið hins vegar að það hefði vitað nákvæmlega um aldur stúlkunnar er atvik máls gerðust. Þegar mest var sagði vitnið um 10-15 manns hafa verið í gleðskapnum. Síðar um nóttina sagði vitnið þau B hafa kysst og stundað kynlíf í svefnsófa í stofu íbúðarinnar. Þá hefðu einungis vitnið, B, A og ákærði verið eftir í íbúðinni, og hefðu þau tvö síðastnefndu verið inni í svefnherbergi. Hvernig það atvikaðist að ákærði og stúlkan fóru inn í svefnherbergið kvaðst vitnið aðspurt ekki geta um borið. Síðar hefði A komið grátandi fram og hefði ákærði gefið vitninu þá skýringu á gráti stúlkunnar að kannski væri um móðursýkiskast að ræða. Stúlkuna kvaðst vitnið ekki hafa rætt við. Síðar sagðist vitnið hafa farið inn í svefnherbergið ásamt B þar sem þau hefðu sofnað. Vitnið sagði stúlkuna hafa vakið sig og hefði ákærði þá verið kominn inn í herbergið og staðið við rúmið þeim megin sem stúlkan lá. Áleit vitnið B, sem það taldi hafa verið allsnakta en þó mögulega í nærbuxum, hafa verið hrædda og hún haldið utan um vitnið. Um veru ákærða inni í herberginu bar vitnið að sér hefði fundist „... rosalega skrýtið að hann hafi verið þarna, og af hverju?“ Kvaðst vitnið hafa innt ákærða eftir því hvað hann væri að vilja inni í herberginu en hann engu svarað og farið fram. Aðspurt minntist vitnið þess ekki að B hefði sagt neitt við það um veru ákærða inni í herberginu. Í tilefni af rannsókn málsins rúmu ári síðar hefði B hins vegar greint vitninu frá því að ákærði hefði reynt að káfa á henni þarna um nóttina. C tók fram í upphafi skýrslugjafar sinnar fyrir dómi að hann myndi atvik máls illa. Vitnið skýrði annars svo frá að það hefði umrædda nótt komið að fjölbýlishúsi því sem um ræðir í málinu þeirra erinda að sækja A. Hvernig það kom til gat vitnið hins vegar ekki um borið. Vitnið kvaðst hafa hringt og tilkynnt um komu sína en gat aðspurt ekki sagt til um hver viðmælandi þess hefði verið. Skömmu síðar sagði vitnið A hafa komið „sótölvaða“ út úr húsinu. Fatnað stúlkunnar kvað vitnið hafa verið nokkuð skrýtinn en hún hefði verið í netabol og brjóstahaldara þar yfir. Vitnið sagði stúlkuna hafa sest inn í bifreiðina og þau síðan ekið um í nokkurn tíma og spjallað saman. Vitnið kvaðst hafa séð að stúlkunni leið eitthvað skringilega. Hún hefði tjáð vitninu að ákærði hefði verið vondur við sig. Vitnið hefði innt stúlkuna eftir því hvað ákærði hefði gert og hún þá orðið mjög skrýtin. Svo hefði hún sagt að ákærði hefði verið að nudda hana og kenna henni nudd. Taldi vitnið að stúlkan hefði sagt nuddið hafa átt sér stað í rúmi í svefnherbergi umræddrar íbúðar. Vitnið kvaðst síðar, mögulega undir hádegi, hafa farið upp í íbúð ákærða til að sækja eitthvað, sem það myndi ekki hvað var. Staðfesti vitnið fyrir dómi eftirfarandi ummæli, sem eftir því eru höfð í lögregluskýrslu, og það kvað ákærða hafa látið falla við vitnið er það kom í íbúðina umrætt sinn: „Mætti segir að Guðni hafi strax farið að tala um að hann hafi eitthvað verið að nudda A og ekki vitað fyrr en seint og um síðir hversu ung hún væri. Hann hafi orðið svo reiður við þá vitneskju að hann hafi kastað GSM símanum sínum í gólfið og eyðilagt hann.“ F, sem kvaðst vera besta vinkona dóttur ákærða, G, bar fyrir dómi að hún hefði sótt samkvæmi í íbúð ákærða umrætt sinn í boði G. Gleðskapinn sagði vitnið hafa átt sér stað um helgi, líklega fyrri partinn í janúar 2005. Nánar um tímasetningu samkvæmisins gat vitnið ekki borið. Vitnið sagðist hafa komið í íbúð ákærða ásamt G um miðnættið. Þá hefðu verið í teitinu unnusti vitnisins, H, ákærði og fleira fólk. Stúlkurnar A og B kvað vitnið hafa komið í gleðskapinn að minnsta kosti klukkustundu síðar ásamt D. Fram kom hjá vitninu að það hefði verið undir áhrifum áfengis umrædda nótt. Ölvun sagði vitnið hafa verið mikla og almenna í samkvæminu en frjáls aðgangur hefði verið að miklu magni áfengis í ísskáp í íbúðinni. Þá hefði fíkniefna einnig verið neytt í samkvæminu. Sérstaklega aðspurt kvaðst vitnið ekki vita hver hefði verið eigandi fyrrgreinds áfengis en ákærða sagði vitnið hafa boðið sér áfengi. Þá bar vitnið að það hefði séð A og B með „ávaxtabjór“ í hendi sem það „gerði ráð fyrir“ að ákærði hefði boðið þeim. Vitnið kvaðst muna eftir A og B í sófa í íbúðinni og hefði D eitthvað verið að reyna við þá síðarnefndu, halda utan um hana. Rak vitnið ekki minni til að á þeim tíma sem það dvaldist í íbúðinni hefði ákærði veitt stúlkunum neina sérstaka athygli. Taldi vitnið að það hefði yfirgefið samkvæmið um kl. 03:00 um nóttina, þá ofurölvi, ásamt H og G. Þá hefðu áðurnefndar tvær stúlkur, D og ákærði enn verið í íbúðinni. G dóttir ákærða, kvaðst ekki geta tímasett málsatvik nákvæmlega en kannaðist þó við að í janúar 2005 hefðu vitnið og nokkrar vinkonur þess komið saman í íbúð sem faðir vitnisins hefði haft afnot af að Þjóðólfsvegi 16 í Y. Kvað vitnið samkvæmið hins vegar hafa orðið fjölmennara en til stóð og þangað meðal annars komið B og A. Stúlkunum hefði vitnið ekki verið kunnugt en þær hefðu komið í íbúðina í fylgd vinar þess. Aðspurt um áfengisneyslu í samkvæminu sagði vitnið gesti hafa komið með áfengi með sér. I sagði dóttur sína, A, hafa í janúar eða febrúar 2006 skýrt sér frá því að hún og vinkona hennar, B, hefðu læðst út nótt eina, sem A hefði fengið að gista á heimili B, og farið til Y. Er þangað var komið hefðu þær farið heim til ákærða sem veitt hefði þeim vín. A hefði orðið mjög drukkin og ákærði þá leitt hana inn í herbergi og byrjað að hátta hana. Stúlkan hefði þá áttað sig á því hvað var að gerast, hún orðið tryllt, öskrað á hjálp og kallað eftir því að C kæmi henni til hjálpar. Það hefði orðið úr, C komið og stúlkan yfirgefið íbúðina með honum. Fram kom hjá vitninu að seinni part vetrar árið 2005 hefði hegðun A verið mjög erfið og af þeim sökum hefði vitnið leitað aðstoðar skóla- og fjölskylduskrifstofu bæjarins. Stúlkan hefði farið í viðtal hjá sálfræðingi, í janúar eða febrúar 2006, og þar hefði hún sagt frá ofangreindu atviki. Í kjölfarið hefði hún einnig greint vitninu frá því. Barnaverndarnefnd hefði síðan lagt fram kæru hjá lögreglu vegna málsins. Kvaðst vitnið nú tengja ofangreindan atburð við lýsta hegðun A á árinu 2005 og sagði hana enn stríða við vanlíðan vegna hans og af þeim sökum stæði til að stúlkan leitaði sér aðstoðar hjá Stígamótum. Hlynur Hafberg Snorrason lögreglufulltrúi bar fyrir dómi að hann hefði stýrt rannsókn málsins. Vitnið sagði við rannsóknina fljótlega hafa tekist að upplýsa um meintan brotavettvang. Lögregla hefði í kjölfarið leitað eftir upplýsingum um hvenær umrædd íbúð hefði verið í umráðum ákærða. Í ljós hefði komið að gestabók í íbúðinni hefði glatast og leigusalinn því ekki getað upplýst nákvæmlega hvaða daga ákærði hefði haft íbúðina til umráða. Niðurstaða lögreglu hefði verið sú að annaðhvort hefðu meint brot átt sér stað aðfaranótt 8. janúar 2005 eða aðfaranótt 16. sama mánaðar. V. Í málinu liggja frammi samskiptaseðill, dagsettur 23. mars 2006, og handritaðar athugasemdir sem Marteinn Steinar Jónsson sálfræðingur ritaði vegna viðtala sem hann átti við stúlkuna A 24. janúar og 7. febrúar 2006. Í samskiptaseðlinum segir meðal annars svo: A er 15 ára. Hún kemur vegna þess að henni hefur liðið mjög illa. Segist hafa verið mjög pirruð og erfið í samskiptum. Foreldrar hennar, þau sendu hana frá sér vegna þess að hún var svo erfið á heimilinu. Ég hitti hana fyrst 24. janúar og þá ræddi ég við hana í 15 mínútur eftir að Fjölnir læknir hafði beðið mig um að taka viðtal við hana. Fjölnir hélt að hún væri þunglynd en forsaga þess er að hegðun A hafði breyst verulega eftir janúarmánuð 2005. Hún hafði farið í partý í Y og orðið töluvert drukkin og man eftir því að hafa sofnað og þegar hún vaknar aftur þá er hún ekki í fötunum. Bara í netbol og nærbuxum eða hvort að eru síðbuxur það er ekki ljóst. Til þess að gera langa sögu stutta, þá lítur út fyrir að hún hafi orðið fyrir kynferðislegu áreiti, einhvers konar misnotkun. ... Þessi atburður hefur augljóslega haft þau áhrif á hennar líðan að hún varð mjög erfið. Fór að reykja, vera úti á nóttunni og haga sér með þeim hætti að foreldrar hennar voru ráðalausir. [---] Marteinn Steinar Jónsson kom fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og staðfesti og skýrði tilvitnuð gögn. Bar vitnið meðal annars að mjög sterk kvíðaeinkenni hefðu komið fram hjá A sem vitnið taldi sýnt að mikið hefðu minnkað eftir að stúlkan opnaði sig um atvik það sem nefnt er að framan og gerst hafi í janúar 2005. VI. A. Fyrir liggur að haldið var samkvæmi á þáverandi dvalarstað ákærða að Þjóðólfsvegi 16 í Y aðfaranótt laugardags eða sunnudags í janúar 2005. Ekkert þeirra vitna sem skýrslu gaf fyrir dómi gat sagt til um það með nokkurri vissu hvenær sá gleðskapur fór fram. Þá verður nákvæm dagsetning málsatvika heldur ekki ráðin af þeim skriflegu gögnum sem lögð hafa verið fram í málinu en þó þykir af þeim mega ráða að langlíklegast sé að atvik máls hafi gerst annaðhvort á tímabilinu frá 7.-9. janúar eða tímabilinu frá 14.-16. þess mánaðar. Samkvæmt þessu verður engu slegið föstu um dagsetningu nefnds samkvæmis, svo ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991. Ákærði bar fyrir dómi að hann hefði ekkert þekkt stúlkurnar A og B er atvik máls gerðust. Var vætti stúlknanna um þetta atriði á sömu lund en báðar sögðust þær hafa verið ákærða ókunnugar og verið að hitta hann í fyrsta sinn í samkvæminu. Hvað aldur A varðar sérstaklega er ljóst að hún var þá ekki orðin fullra 14 ára. Fyrir dómi voru ákærði, stúlkurnar tvær og D spurð um hvort aldur stúlknanna hefði komið til tals í gleðskapnum og gat ekkert þeirra staðfest að svo hefði verið. Samkvæmt því og í ljósi þess að einungis voru fjórir til fimm mánuðir þar A yrði fullra 14 ára er atvik máls gerðust þykir ósannað, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991, að ákærða hafi hlotið að vera ljóst að stúlkan væri einungis 13 ára gömul. Í fyrsta tölulið ákæru er ákærða gefið að sök að hafa afklætt A svo hún var í nærbuxum einum fata, lagst ofan á hana og káfað á brjóstum hennar og reynt að kyssa hana. Til stuðnings þessum sakargiftum er framburður stúlkunnar, bæði fyrir dómi í Barnahúsi og er aðalmeðferð málsins var fram haldið 14. janúar sl. Þá má telja framburði B og D, þess efnis að A hafi verið grátandi er hún kom út úr herberginu um nóttina, framburði stúlkunnar til nokkurs stuðnings. Ákærði hefur neitað lýstum ásökunum A og ekkert kannast við náin samskipti við stúlkuna þessa nótt. B hins vegar bar fyrir dómi að í stofu íbúðarinnar um nóttina hefði ákærði setið í stól og A ofan á honum og hefðu þau verið að kyssast og káfa hvort á öðru. Ákærði hefði síðan farið með A inn í svefnherbergi þar sem hún hefði verið orðin svolítið drukkin. Tók B sérstaklega fram að „... hann tók hana ekki með valdi þangað inn, hún reyndi ekkert að komast frá honum þá.“ Fyrir dómi 14. janúar sl. neitaði A aðspurð því að þau ákærði hefðu verið að kyssast áður en þau fóru inn í herbergið „... alla vega ekki svo ég muni sko ...“ Kom fram hjá stúlkunni að minni hennar af atburðum næturinnar væri verulega skert þar sem hún hefði verið orðin „rosalega ölvuð“. Er þessi lýsing stúlkunnar á ástandi sínu í ágætu samræmi við framburð annarra vitna, t.d. B og C en hann sagði stúlkuna hafa komið „sótölvaða“ út úr húsinu síðar um nóttina. Eins og áður er rakið þykir ósannað að ákærða hafi hlotið að vera ljóst að A væri einungis 13 ára gömul er hún kom í samkvæmi á dvalarstað hans. Þá er einnig ósannað að hann hafi látið sér aldur stúlkunnar í léttu rúmi liggja. Þegar að þessu virtu verður ákærði ekki sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga gagnvart stúlkunni. Eins og nefnt var að framan bar A fyrir dómi að minni hennar af atburðum næturinnar væri verulega skert þar sem hún hefði verið orðin mjög ölvuð. Verður við mat á framburði stúlkunnar ekki fram hjá þessu ástandi hennar litið. Þá verður ennfremur að horfa til þess að A hefur ekkert getað borið um hvernig það atvikaðist að hún fór inn í svefnherbergið með ákærða og heldur ekki um atvik fram að því að hún vaknaði við það að ákærði var að kyssa hana og káfa á henni lítt klæddri inni í svefnherberginu. Er þau atvik eru sett í samhengi við það sem rakið hefur verið úr framburði B um samskipti ákærða og A í stofunni þykir því einnig óvarlegt að telja sannað að ákærði hafi gerst sekur um brot á 209. gr. almennra hegningarlaga gagnvart stúlkunni, svo sem til álita hefði komið, enda málið sótt og varið samkvæmt því. B hefur staðfastlega haldið því fram að ákærði hafi umrædda nótt, er einungis hún, D og ákærði voru eftir í íbúðinni, komið inn í svefnherbergi til þeirra D og lagst við hlið hennar. Hefði ákærði káfað á brjóstum hennar, innan klæða, og einnig niður eftir öðru læri hennar. Hún hefði beðið ákærða um að hætta sem þá hefði sagst vera lærður í nuddi og viljað sýna henni það. Ennfremur hefði hann tjáð stúlkunni að við nuddið þyrfti að „snerta brjóst og annað“. Sagði stúlkan káf ákærða alls ekki hafa komið sér fyrir sjónir sem nudd. Hún hefði síðan vakið D sem sagt hefði ákærða að fara út úr herberginu sem hann hefði gert. Fyrir dómi sagði ákærði það alrangt hjá B að hann hefði lagst upp í rúmið og káfað á henni. Hann kannaðist hins vegar við að hafa farið inn í svefnherbergið en það hefði hann gert í þeim tilgangi að vekja D. Við skýrslugjöf hjá lögreglu 20. apríl 2007 hafði ákærði hins vegar aftekið með öllu að hafa komið inn í herbergið á meðan B og D voru þar inni. D bar um þessi atvik að hann hefði sofnað eftir að þau B fóru inn í herbergið. Síðar hefði stúlkan vakið hann og hefði ákærði þá verið kominn inn í herbergið og staðið við rúmið þeim megin sem hún lá. Áleit D B hafa verið hrædda og hefði hún haldið utan um hann. Um veru ákærða inni í herberginu bar D að sér hefði fundist „... rosalega skrýtið að hann hafi verið þarna, og af hverju?“ Kvaðst Dhafa innt ákærða eftir því hvað hann væri að vilja inni í herberginu en hann engu svarað og farið fram. Svo sem áður er rakið er ósannað að atvik þau sem hér um ræðir hafi átt sér stað fyrir 14 ára afmæli B, 14. janúar 2005. Þegar af þeirri ástæðu verður ákærði ekki sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga gagnvart stúlkunni. Hvað varðar meint brot ákærða gegn 209. gr. almennra hegningarlaga gegn B verður við mat á sönnunargildi framburðar ákærða ekki fram hjá því litið að við skýrslutöku hjá lögreglu vildi hann ekkert við það kannast að hafa farið inn í herbergið til stúlkunnar og D og gat ákærði fyrir dómi engar haldbærar skýringar gefið á hinum breytta framburði sínum. Framburður B hefur á hinn bóginn verið staðfastur og greinargóður undir rannsókn og rekstri málsins og þá fær hann nokkra stoð í áður tilvitnuðum framburði D. Samkvæmt öllu þessu þykir sannað gegn neitun ákærða, svo ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 að ákærði hafi sýnt af sér þá háttsemi sem í öðrum tölulið ákæru greinir gagnvart stúlkunni og með því brotið gegn 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. A og B hafa staðfastlega haldið því fram að ákærði hafi veitt þeim áfengi á þáverandi dvalarstað sínum að Þjóðólfsvegi 16 í Y umrædda nótt í janúar 2005. Fær vætti stúlknanna að þessu leyti nokkra stoð í framburði vitnisins F. Ákærði hefur hins vegar neitað þessum sakargiftum og fær neitun ákærða nokkra stoð í framburði G, dóttur hans, og D fyrir dómi. Við mat á sönnunargildi framburða ofangreindra vitna og ákærða verður til þess að líta að ekkert hefur annað komið fram í málinu en A og B hafi verið allsgáðar er þær komu í samkvæmið. Þá verður ekki horft fram hjá hinum nána skyldleika ákærða og G við mat á framburði hennar. Að lokum þykir það draga nokkuð úr gildi framburðar D, hvað umrætt sakarefni varðar, að fyrir lögreglu 15. febrúar 2007 bar hann að A og B hefðu, líkt og aðrir gestir í samkvæminu, gengið í áfengi ákærða að vild og hefði ákærði haft um það fulla vitneskju og ekki latt þær til neyslunnar. Samkvæmt öllu framansögðu þykir ekki óvarlegt að telja sannað með framburðum A og B gegn neitun ákærða, svo ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum, sbr. 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991, að ákærði hafi veitt stúlkunum áfengi á þáverandi dvalarstað sínum, svo sem honum er gefið að sök í þriðja tölulið ákæru, og er það brot ákærða réttilega heimfært til refsiákvæða í ákæru. B. Svo sem fram kemur í kafla II B játaði ákærði við fyrirtöku málsins 25. október sl. sakargiftir samkvæmt ákæru lögreglustjórans á Vestfjörðum, útgefinni 10. september 2007. Áréttaði ákærði þá afstöðu sína er aðalmeðferð málsins var fram haldið 14. fyrri mánaðar. Er játning ákærða í samræmi við gögn málsins. Umferðarlagabrot hans telst því sannað og varðar það við tilgreind lagaákvæði í ákæru lögreglustjóra. VII. Samkvæmt vottorði sakaskrár ríkisins á ákærði talsverðan sakaferil að baki. Á árunum 1988 til 1990 hlaut hann sex refsidóma fyrir margvísleg brot gegn almennum hegningarlögum. Með dómi 21. september 1992 var ákærði dæmdur til tveggja ára og sex mánaða fangelsisvistar fyrir brot gegn 194. gr., 1. mgr. 217. gr. og 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. Hinn 30. október 1997 var ákærði dæmdur í 30 daga fangelsi fyrir fjársvik. Í desember 2000 hlaut ákærði sektardóm fyrir ölvunarakstur og þá gekkst hann tæpum tveimur árum síðar undir sátt í Noregi fyrir brot gegn „17. gr. lösgjengerloven frá 31. maí 1900 nr. 5 (Slagsmál)“. Á árunum 2004 og 2005 gekkst ákærði undir þrjár sektargerðir vegna fíkniefnabrota. Hinn 22. mars 2005 var ákærði dæmdur í 60 daga fangelsi, skilorðsbundið í fjögur ár, fyrir nytjastuld og þá var hann 3. nóvember sama ár dæmdur í 30 daga fangelsi, skilorðsbundið í fjögur ár, fyrir þjófnað og fíkniefnabrot. Að endingu var ákærði 1. febrúar 2006 dæmdur í 90 daga fangelsi, skilorðsbundið í fjögur ár, fyrir líkamsárás og ölvunarakstur. Í því máli var dómurinn frá 22. mars 2005 tekinn upp og dæmdur með, en hins vegar var ekki hróflað við dómnum frá 3. nóvember sama ár. Með umferðarlagabroti sínu 4. desember 2006 rauf ákærði skilorð tveggja síðastgreindra dóma. Með vísan til 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ber að taka dómana frá 3. nóvember 2005 og 1. febrúar 2006 upp og dæma þau mál með í máli þessu og ákvarða ákærða refsingu í einu lagi að teknu tilliti til 78. gr. almennra hegningarlaga hvað varðar brot þau sem framin voru fyrir uppsögu nefndra dóma, en að teknu tilliti til 77. gr. laganna hvað umferðarlagabrotið varðar. Samkvæmt öllu framangreindu og að brotum ákærða virtum þykir refsing hans hæfilega ákveðin sex mánaða fangelsi. Vegna sakaferils ákærða þykir ekki fært að skilorðsbinda refsingu hans að neinu leyti. VIII. A. Samkvæmt niðurstöðu dómsins hér að framan ber skv. 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 að vísa bótakröfu A frá dómi. B. Í málinu gerir J, fyrir hönd ólögráða dóttur sinnar, B, kröfu þess efnis að ákærði verði dæmdur til að greiða stúlkunni miskabætur skv. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að fjárhæð 350.000 krónur, auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. febrúar 2005 til 29. september 2007, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Um fjárhæð miskabótakröfunnar er vísað til dómafordæma Hæstaréttar Íslands í sambærilegum málum. Þá er auk áðurgreindra ákvæða vísað til 4. og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu til stuðnings vaxtakröfunni. Af hálfu brotaþola er vísað til þess að af kynferðisbroti ákærða hafi hlotist miskatjón sem hann beri ábyrgð á samkvæmt sakarreglu skaðabótaréttar og skaðabótalögum. Brotaþoli hafi sótt sálfræðiviðtöl hjá Margréti Magnúsdóttur, sálfræðingi í Barnahúsi, til að leitast við að vinna úr áfallinu. Einnig er til þess vísað að bætur fyrir miskatjón skv. 26. gr. skaðabótalaga 50/1993 skuli ákvarðast eftir því sem sanngjarnt þyki. Við mat á fjárhæð miskabóta beri almennt að líta til þess hversu alvarlegt brotið sé, sakarstigs, huglægrar upplifunar brotaþolans og umfangs tjónsins. Í því tilviki sem hér um ræði verði að horfa til þess að brotaþoli var „rétt orðin(n) 14 ára“ (sic) og því á honum og ákærða mikill aldursmunur og einnig aðstöðumunur sem ákærði hefði nýtt sér. Þá hafi brotaþoli orðið fyrir alvarlegri andlegri og félagslegri röskun í kjölfar brots ákærða. C. Brotaþoli á rétt til miskabóta úr hendi ákærða vegna þeirrar ólögmætu meingerðar sem í broti hans fólst, sbr. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Að brotinu virtu þykja miskabætur stúlkunni til handa hæfilega ákvarðaðar 150.000 krónur með vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2005 til 29. september 2007, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga, sbr. 9. gr. laganna, frá þeim degi til greiðsludags. IX. Í samræmi við niðurstöðu málsins verður ákærði dæmdur til að greiða sakarkostnað vegna skýrslugjafar vitnis í Barnahúsi, 33.959 krónur. Hann greiði ennfremur helming þóknunar verjanda á rannsóknarstigi, sem nam 95.074 krónum, og helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Sveins Andra Sveinssonar hrl., sem þykja hæfilega ákveðin 370.512 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum, sem og helming ferðakostnaðar verjanda er nam 25.964 krónum. Þá greiði ákærði jafnframt helming þóknunar skipaðs réttargæslumanns brotaþola, Sifjar Konráðsdóttur hrl., bæði á rannsóknarstigi málsins og fyrir dómi, en þóknunin þykir hæfilega ákveðin samtals 129.480 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Samkvæmt öllu þessu dæmist ákærði til að greiða 33.959+(95.074÷2)+(370.512÷2)+(25.964÷2)+(129.480÷2), eða samtals 344.474 krónur í sakarkostnað. Dóm þennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt meðdómsmönnunum Benedikt Bogasyni og Símoni Sigvaldasyni héraðsdómurum. Dómsuppkvaðning hefur dregist nokkuð vegna starfsanna dómsformanns. D Ó M S O R Ð: Ákærði, Guðni Þorberg Theodórsson, sæti sex mánaða fangelsi. Ákærði greiði B 150.000 krónur ásamt vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2005 til 29. september 2007, en dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Bótakröfu A er vísað frá dómi. Ákærði greiði 344.474 krónur í sakarkostnað. Allur annar kostnaður sakarinnar greiðist úr ríkissjóði. Sératkvæði Símonar Sigvaldasonar Ég er sammála meirihluta dómenda um sakarefni samkvæmt 2. og 3. tl. ákæru. Að því er varðar sakarefni samkvæmt 1. tl. ákæru er niðurstaða mín þessi. Ákærða er samkvæmt þessum tölulið gefið að sök kynferðisbrot gagnvart A með því að hafa í janúar 2005 á þáverandi dvalarstað ákærða að Þjóðólfsvegi 16 í Y afklætt stúlkuna svo hún var á nærbuxum einum fata, lagst ofan á hana og káfað á brjóstum hennar og reynt að kyssa hana að næturlagi. Við mat á sönnun í kynferðisbrotamálum þar sem ákærði neitar sök er sú staða oftast uppi að framburður ákærða og brotaþola ganga hvor gegn öðrum og sjaldnast öðrum beinum sönnunargögnum til að dreifa. Reynir þá á mat á trúverðugleika framburðar í málinu og er sú staða uppi í máli þessu. Við mat á því hvorn framburð leggja beri til grundvallar niðurstöðu er miðað við hvort eitthvað sé fram komið sem styður framburði ákærða eða brotaþola. Að mínu mati er framburður A trúverðugur. Hefur hún verið sjálfri sér samkvæm alla tíð. Þá hefur hún ekki gert meira úr hlutum en efni standa til og alls ekki dregið fjöður yfir það að hún hafi verið mjög ölvuð þessa nótt. Hefur hún verið einkar hreinskilin í framburði sínum. Það sem síðan styður framburð hennar um að eitthvað alvarlegt hafi gerst í herberginu umrædda nótt er í fyrsta lagi framburðir B og D. B hefur borið að A hafi verið hrædd er hún hafi komið út úr herbergi íbúðarinnar þar sem A og ákærðu voru tvö ein. D hefur borið að A hafi verið bæði grátandi og hrædd. Þá hafa bæði B og D borið að ákærði hafi verið að kyssa A í stofunni. A kveðst ekki muna eftir því en telur það þó geta hafa átt sér stað. Það sem í annan stað styður framburð A er að sálfræðingur er tók viðtal við stúlkuna hefur greint hjá henni ótvírætt að hún hafi orðið fyrir áfalli í janúar 2005. Það áfall megi rekja til atburða sem átt hafi sér stað umrætt sinn. Líðan stúlkunnar hafi hins vegar farið batnandi eftir viðtölin. Í þriðja lagi hefur móðir stúlkunnar greint frá því að A hafi öll breyst eftir þessa atburði í janúar 2005. Hafi lífsstíll hennar orðið mjög slæmur en fram er komið að þá hafi stúlkan farið að bæði reykja og drekka. Ekkert annað er fram komið í málinu er skýrir svo mikið breytta hegðun stúlkunnar. Þegar öll þau atriði eru virt sem hér að framan eru rakin er það niðurstaða mín að ég tel rétt að leggja framburð A til grundvallar niðurstöðu. Hefur ákærði með því orðið sannur að því að hafa afklætt A í herberginu umrædda nótt þannig að hún var á nærbuxum einum fata, lagst ofan á hana og káfað á brjóstum hennar og reynt að kyssa hana.
|
Mál nr. 645/2017
|
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir, BenediktBogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 9. október2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum samdægurs. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 7. október 2017, þar sem varnaraðila var gert að sætagæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 11. október 2017 klukkan 16 og einangrunmeðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærðaúrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7.október 2017.Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði aðX, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 11.október 2017 kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sætaeinangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Ígreinargerð sækjanda kemur fram að kærði hafiverið handtekinn í gærkvöldi, 6. október, vegna gruns um að hafa átt þátt íársás 3. október sl. að [...] í Reykjavík, en lögreglan rannsaki nú alvarlegalíkamsárás sem átt hafi sér stað á heimili, innandyra að [...] í Reykjavík aðkvöldi 3. október sl. Þegar lögregla kom á vettvang hafi A, hér eftirbrotaþoli, legið í stofu íbúðarinnar með stungusár á kvið. Hann hafi í kjölfariðverið fluttur á slysadeild. Upplýsingar hafi í framhaldi borist lögreglu um aðfimm menn hefðu hlaupið frá [...] og ekið á brott á bifreiðinni [...]. Öryggismyndavélarséu í sameign hússins og hafi lögregla skoðað myndefni úr þeim. Á upptökunumsjáist fimm menn koma að [...] á bifreiðinni [...] og fara inn í húsið. Stuttuseinna sjáist sömu menn koma hlaupandi út úr húsinu og aka í burtu. Áupptökunni hafi lögregla þekkt einn mannanna sem meðkærða. Haft hafi veriðsamband við meðkærða símleiðis og hann gefið sig fram við lögreglu. Síðan hafimeðkærði verið handtekinn við [...] á Bíldshöfða og færður á lögreglustöðina áHverfisgötu.Sækjanditekur fram að lögregla hafi rætt við vitnisem statt hafi verið á vettvangi þegar árásin átti sér stað. Fram hafi komiðhjá vitninu að það hefði verið ásamt hópi fólks á heimili við [...] þegarþangað hefðu ruðst inn fjórir til fimm menn sem hefðu sprautað macei framan ívitnið. Segði vitnið að tveir úr hópi árásarmannanna hefðu verið með kjöthnífaá lofti. Þeir hafi í framhaldi farið að og stungið brotaþola með hnífunum.Vitnið hefði þá sagst ætla að kalla eftir aðstoð lögreglu og þá hafi mennirnirhlaupið út. Framburður annarra vitna sem stödd hafi verið á vettvangi sé tilsamræmis við framangreint.Þá erþess getið að brotaþoli málsins hafi í skýrslutöku lýst því aðhann hafi verið heima hjá félaga sínum þegar þangað hefðu ruðst inn um fimmmenn. Í framhaldi hafi tveir mannanna ráðist að honum vopnaðir hnífum og annarþeirra stungið hann. Brotaþoli hafi getað nafngreint þrjá mannanna sem ráðisthefðu á hann en segðist ekki kannast við hina. Kærði sé meðal þeirra manna sembrotaþoli nefni að hafi ráðist á sig.Ígreinargerð sækjanda kemur einnig fram að kærði X hafi verið yfirheyrður í dag.Hann viðurkenni að hafa komið að [...] þann 3. október sl. og viðurkenni aðhafa farið í þeim tilgangi að stinga brotaþola í kviðinn. Að öðru leyti neitihann að tjá sig um málið eða þátt meðkærðu, sem taldir séu hafa verið þar meðhonum og um þátt þeirra. Kærði hafi ekki bent á árásarvopnið, en hann kvæðist ekki hafa átt hnífinnog hafa hent honum frá sér. Lögreglahafi ekki fundið meint árásarvopn. Samkvæmt skoðun lækna á brotaþola hafi veriðum mjög alvarlega áverka að ræða og þeir taldir lífshættulegir og hafibrotaþoli strax þurft að gangast undir aðgerð í kjölfar hnífstungunnar, sbr.gögn lögreglu.Sækjandi tekur fram að það sé mat lögreglustjóra aðlagaskilyrðum rannsóknargæslu sé fullnægt í máli þessu, enda kærði undirrökstuddum grun um alvarlega líkamsárás og eftir atvikum manndrápstilraun, semtalin sé varða við 211. gr., sbr. 20. gr. og/eða 2. mgr. 218. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og geti varðað ævilöngu fangelsi eða 16 ára fangelsieftir atvikum. Þá sé rannsókn málsins ekki lokið en eftir sé að taka frekariskýrslur af meðkærðu og vitnum og árásarvopnið enn ófundið. Því sé því aðmati lögreglu afar brýnt að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi ogeinangrun þannig að hann hafi ekki tækifæri til aðtorvelda rannsóknmálsins, svo sem með því að hafa áhrif á möguleg vitni, koma undan munum, hafaáhrif á aðra samseka og samræma framburð sinnvið vitni og meðkærðu eftir atvikum. Meðvísan til framangreinds, framlagðra gagna, a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b- liðar1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála sé þess krafist aðkrafan nái fram að ganga.Niðurstaða:Í málinu liggur fyrir aðbrotaþoli bendir á kærða sem einn þeirra manna sem veist hafi að honum með þeimafleiðingum meðal annars að hann fékk stungusár með hníf á kvið. Þá kom þaðeinnig fram hér fyrir dómi að kærði hefur viðurkennt að hafa komið inn áheimili þar sem brotaþoli var staddur í því skini að ráðast með hnífi að honum.Fyrir liggur játning kærða á því að hann hafi stungið brotaþola með hnífnum.Kærði hefur á hinn bóginn ekki viljað upplýsa um þátt annarra eða hvar hnífinnkunni að vera að finna. Þegarframangreint er virt þykir fram kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafiframið brot sem varðað getur við 211, gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940 eða eftir atvikum 2. mgr. 218. gr. sömu laga. Varða slík brot fangelsi. Hnífur sá sem beittvar í árásinni hefur ekki fundist og atburðarás er ekki að fullu upplýst, m.a.vegna þess að kærði hefur ekki greint frá þætti annarra í árásinni. Eru þegaraf síðastnefndum sökum enn fyrir hendi rannsóknarhagsmunir þannig að unnt sé aðfallast á kröfu sóknaraðila, sbr. a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 lagaum meðferð sakamála. Ekki þykja efni til að marka gæsluvarðhaldi skemmri tímaen sóknaraðili krefst. Þá þykja rannsóknarhagsmunir standa til þess að kærðaverði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur, sbr. b. lið 99.gr. laga nr. 88/2008. Halldór Björnsson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X,kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 11. október 2017kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
|
Mál nr. 401/2010
|
Orlof
|
Í málinu greindi aðila á um greiðsluskyldu E á orlofi vegna kaupaukagreiðslna til Ó sem hann naut á starfstíma sínum hjá E á árunum 2003-2006. E byggði meðal annars á því að kaupaukagreiðslurnar hefðu ekki verið hluti af ráðningarkjörum Ó, heldur inntar af hendi samkvæmt ákvörðun E hverju sinni í því skyni að veita Ó hlutdeild í velgengni fyrirtækisins. Í héraðsdómi, sem staðfestur var í Hæstarétti, var talið nægilega í ljós leitt að umræddar greiðslur hefðu ekki verið umsaminn hluti af launakjörum Ó. Greiðslurnar hefðu því ekki verið tengdar ráðningar- eða starfskjörum hans með þeim hætti að taka bæri tillit til orlofs vegna þeirra á grundvelli 2. mgr. 7. gr. orlofslaga nr. 30/1987. Var E því sýknað af kröfu Ó í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. júní 2010. Hann krefst að stefnda verði gert að greiða sér 2.074.800 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 1. maí 2004 til 1. maí 2007, en af 2.074.800 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Óskar Rúnar Harðarson, greiði stefnda, Eignamiðluninni ehf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. mars 2010. Mál þetta, sem dómtekið var 4. mars sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Óskari Rúnari Harðarsyni, Andarhvarfi 9c, Kópavogi, gegn Eignamiðluninni ehf., Síðumúla 21, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 27. apríl 2009. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda kr. 2.074.800, ásamt dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af kr. 266.000 frá 01.05.2004 til 01.05.2005, af kr. 744.800 frá 01.05.2005 til 01.05.2006, af kr. 1.489.600 frá 01.05.2006 til 01.05.2007 og af kr. 2.074.800 frá 01.05.2007 til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar ásamt virðisaukaskatti úr hendi stefnda samkvæmt mati réttarins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi sem lagður yrði fram við aðalflutning málsins, ef til hans kemur. Dómkröfur stefnda eru aðallega þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða samkvæmt mati dómsins. Stefndi krefst þess til vara að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og að málskostnaður verði felldur niður. Málsatvik Málsatvik eru þau að stefnandi hóf störf fyrir stefnda í september árið 1997 og starfaði við sölu fasteigna. Hann var starfsmaður stefnda allt þar til 19. janúar 2007, þegar gerður var starfslokasamningur við stefnanda. Á starfstíma stefnanda var ekki gerður skriflegur ráðningarsamningur við hann en mánaðarlaun hans voru kr. 450.000 þegar hann lét af störfum hjá stefnda. Til viðbótar föstum launum fékk stefnandi frá árinu 2003, eins og aðrir starfsmenn stefnda, aukagreiðslur eða svokallaða bónusa í janúar ár hvert. Þannig fékk stefnandi að sögn stefnda kr. 2.500.000,- í bónus vegna ársins 2003, kr. 4.700.000,- vegna ársins 2004, kr. 7.000.000,- vegna ársins 2005 og kr. 5.500.000,- vegna ársins 2006. Í tvö fyrstnefndu skiptin voru greiðslurnar tilgreindar sem bónus á launaseðlum en í tvö síðarnefndu sem launauppbót. Við starfslok stefnanda hjá stefnda 19. janúar 2007 var gerður starfslokasamningur sem fól í sér uppgjör á milli málsaðila. Með því samkomulagi var ákveðið að stefnandi fengi full laun fyrir janúar, febrúar, mars og apríl 2007 ásamt áunnu orlofi. Þá sömdu aðilar um að skipta söluþóknun og þóknun vegna kaupa á tilteknum eignum með nánar tilgreindum hætti. Uppgjör vegna orlofs kemur fram á launaseðli, dags. 31. maí 2007. Með bréfi lögmanns stefnanda til stefnda, dags. 3. febrúar 2009, var krafist greiðslu orlofs af þeim launauppbótargreiðslum, sem stefandi hafði fengið í sinn hlut. Með bréfi lögmanns stefnda, dags. 18. febrúar 2009, var kröfunni mótmælt með vísan til þess að stefnandi ætti ekki rétt á orlofi vegna umræddra greiðslna. Krafan var ítrekuð með bréfi, dags. 6. mars 2009, en stefndi mótmælti henni með bréfi, dags. 24. sama mánaðar, með vísan til fyrri röksemda. Mál þetta varðar ágreining aðila um skyldu stefnda til greiðslu orlofs af umræddum uppbótargreiðslum er greiddar voru stefnanda á árunum 2004 til 2007. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir dómkröfur sínar á því að hann eigi lögbundinn rétt til orlofsgreiðslna af heildarlaunum sínum vegna starfa fyrir stefnda, þ.m.t. launauppbótargreiðslum, og að ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi afsalað sér slíkum rétti eða að orlof hafi verið innifalið í umræddum launauppbótargreiðslum, hvorki með samningum né öðrum viðlíka hætti. Hvað varðar lögbundinn rétt stefnanda til orlofsgreiðslna vísast til ákvæða laga nr. 30/1987 um orlof, sbr. 1. gr. laganna þar sem kveðið sé á um að allir þeir sem starfi í þjónustu annarra gegn launum eigi rétt á orlofi og orlofslaunum samkvæmt reglum laganna, sbr. og 8. gr. laganna sem kveði á um skyldu vinnuveitanda til að greiða launþega öll áunnin orlofslaun við lok ráðningartíma. Í 2. mgr. 7. gr. laganna komi skýrlega fram að orlofslaunahlutfall skuli reiknast af heildarlaunum viðkomandi starfsmanns en með heildarlaunum sé átt við öll laun, hvort sem um sé að ræða föst laun, yfirvinnu eða aðrar óreglulegar greiðslur sem teljist til launaliða. Hafi þessi skilningur ítrekað verið staðfestur í dómum Hæstaréttar. Telur stefnandi ljóst að launauppbótargreiðslur stefnda til stefnanda falli undir skilgreiningu heildarlauna, enda hafi þær verið greiddar í tengslum við störf stefnanda fyrir stefnda auk þess sem stefndi hafi gert grein fyrir þeim í launaseðlum stefnanda og staðið skil á launatengdum gjöldum vegna þeirra. Þó ekki sé um það kveðið í lögum um orlof þá hafi almennt verið talið heimilt að aðilar semji um að orlof sé innifalið í launum eða tilteknum launaliðum starfsmanns, og verði því ekki greitt síðar. Slíkt sé þó háð því að vinnuveitandi geti sýnt fram á samning eða samþykki starfsmanns þess efnis og beri hann sönnunarbyrði fyrir því að slíkt fyrirkomulag hafi verið ákveðið. Í máli þessu liggi ekki fyrir neitt slíkt samkomulag eða fyrirkomulag. Þvert á móti hafi stefndi skuldbundið sig til að greiða stefnanda áunnið orlof, sbr. starfslokasamning þann er aðilar gerðu sem sé í samræmi við áðurnefnda 8. gr. laga um orlof. Við það hafi stefndi hins vegar ekki staðið þrátt fyrir áskoranir stefnanda. Þá telur stefnandi rétt að benda á að fyrningarfrestur orlofskrafna sé fjögur ár skv. 3. gr. áðurgildandi laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda, en umrædd lög gildi um ágreining þennan hvað fyrningu varðar, sbr. 28. gr. núgildandi laga nr. 150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. Þá hafi Hæstiréttur túlkað ákvæði 3. mgr. 7. gr. laga um orlof svo, að fyrningarfrestur orlofskrafna hefjist ekki fyrr en ári eftir upphaf orlofsárs, þ.e.a.s. ári eftir að það sé gjaldkræft. Þar sem gjalddagi orlofsgreiðslu vegna fyrstu launauppbótargreiðslu stefnanda hafi verið 1. maí 2004, hófst fyrningarfrestur þeirrar kröfu þann 1. maí 2005. Byggir stefnandi því á því að enginn hluti kröfu hans sé niður fallinn sökum fyrningar, svo sem stefndi haldi fram, sbr. bréf dags. 18. febrúar 2009. Að sama skapi byggir stefnandi á því að tómlætissjónarmið geti ekki átt við þegar um orlofskröfur sé að ræða, enda byggi slíkar kröfur á lögbundnum lágmarksréttindum, sem óheimilt sé að semja sig undan, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga um orlof, sbr. og 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Til nánari skýringar sundurliðast kröfufjárhæð stefnanda þannig: Ógreitt orlof vegna launauppbótargreiðslna Sem fyrr greinir hafi stefndi ekki orðið við áskorunum um að afhenda stefnanda afrit launaseðla hans vegna greiddra launauppbóta fyrir árin 2003 og 2004. Sé sem fyrr skorað á stefnda að leggja umrædda launaseðla fram í máli þessu en ljóst megi vera að gögnin liggi fyrir hjá stefnda. Skuli stefndi bera hallann af því verði umrædd gögn ekki lögð fram. Hvað ofangreint orlofshlutfall varðar sé vísað til kjarasamninga VR og þess að stefnandi hafði starfað fyrir stefnda í meira en 5 ár þegar til fyrstu launauppbótargreiðslunnar kom. Dráttarvaxtakröfur stefnanda miðist við gjalddaga hverrar orlofsgreiðslu, sbr. 1. mgr. 5. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Kröfum sínum til stuðnings vísar stefndi til laga nr. 30/1987 um orlof, einkum til 1. gr., 2. gr., 7. gr. og 8. gr., sem og til 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks. Um dráttarvexti sé vísað til III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr. laganna. Um málskostnað sé vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og um varnarþing sé vísað til 1. mgr. 33. gr. sömu laga.. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi byggir á því að hugtakið orlof merki ákveðið hlutfall af launum fólks sem það fær greitt út til þess að geta tekið sér frí frá vinnu. Um rétt til orlofs sé fjallað í lögum nr. 30/1987 um orlof. Þar komi fram í 1. gr. að allir þeir sem starfi í þjónustu annarra gegn launum eigi rétt á orlofi samkvæmt reglum sem settar séu fram í öðrum ákvæðum. Um reiknireglur orlofs sé fjallað í 7. gr. laganna. Orlof sé greitt af heildarlaunum starfsmanns, sbr. 2. mgr. 7. gr. sömu laga. Markmið og tilgangur orlofslaga sé að launþegi njóti sömu launakjara í orlofi og hann njóti þann tíma sem hann sé við vinnu. Þannig hafi háttað til um stefnanda sem naut fullra launa þann tíma sem hann var í orlofi og sé raunar ekki deilt um það í málinu. Verði fallist á kröfur stefnanda væri það í algjöru ósamræmi við markmið orlofslaga. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu á því að stefnandi eigi ekki rétt á orlofi vegna fyrrgreindra bónusgreiðslna þar sem ekki hafi verið um að ræða greiðslu launa sem falli undir 2. mgr. 7. gr. laga nr. 30/1987 um orlof en stefnandi haldi því fram í málinu að hann eigi tilkall til orlofsgreiðslna á grundvelli þess ákvæðis. Sönnunarbyrði um að umræddar greiðslur falli undir 2. mgr. 7. gr. orlofslaga hvíli á stefnanda. Umræddar bónusgreiðslur hafi einvörðungu verið inntar af hendi vegna vilja stefnda til að veita starfsmönnum félagsins hlutdeild í velgengni þess. Þær hafi því ekki verið tengdar vinnuframlagi stefnanda eða ráðningarkjörum hans með neinum hætti. Fyrir það vinnuframlag hafi stefnandi, eins og aðrir starfsmenn, fengið föst umsamin laun. Hefði stefnandi því til að mynda enga kröfu átt á hendur stefnda ef stefndi hefði ekki greitt honum bónusgreiðslur eins og stefndi hafi gert í raun. Að mati stefnda hafi því verið um að ræða greiðslur sem stefndi reiddi fram að öllu leyti umfram skyldu. Geti greiðslurnar ekki fallið undir 2. mgr. 7. gr. laganna þar sem fram komi að reiknuð orlofslaun fyrir hvert launatímabil séu kauptryggð þannig að deilt skuli í fjárhæð áunninna orlofslauna með dagvinnukaupi starfsmanna. Stefnandi hafi í engu skýrt hvernig unnt sé að færa bónusgreiðslur, sem greiddar séu umfram skyldu, undir reiknireglu 2. mgr. 7. gr. orlofslaga, enda sé krafan í andstöðu við markmið og eðlilega skýringu laganna. Því sé mótmælt sem röngu að dómaframkvæmd bendi til þess að greiða beri orlof vegna bónusgreiðslna sem greiddar séu einu sinni á ári, enda hafi ekki reynt á slíka skyldu fyrir Hæstarétti. Þar sem umræddar greiðslur teljist ekki til launa í skilningi laga nr. 30/1987 verði að sýkna stefnda af kröfu stefnanda, enda hafi stefnandi nú þegar fengið greitt það orlof sem hann eigi lögbundinn rétt til á grundvelli laga nr. 30/1987. Þá sé það alrangt sem fram komi í stefnu að í 2. mgr. 7. gr. orlofslaga komi fram að með heildarlaunum sé „átt við öll laun, hvort sem um er að ræða föst laun, yfirvinnu eða aðrar óreglulegar greiðslur sem teljast til launaliða. Stefndi byggir enn fremur á þeirri málsástæðu að krafa stefnanda fari í bága við ákvæði laga nr. 30/1987 að því leyti að lögin eigi aðeins að tryggja launþegum rétt á orlofi og hefðbundin launakjör á meðan á orlofstöku standi. Það verði hins vegar ekki ráðið af lögunum að markmið þeirra sé að skylda vinnuveitendur til að greiða orlof vegna greiðslna sem verði ekki raktar með beinum hætti til starfa starfsmanna í þágu vinnuveitanda og sem inntar séu af hendi umfram skyldu. Þessi skilningur sem stefnandi virðist leggja í orlofsrétt samkvæmt lögum nr. 30/1987 sé því hvorki í samræmi við orðalag ákvæða laganna né í samræmi við markmið þeirra. Verði fallist á kröfu stefnanda yrði það í fullkominni andstöðu við það markmið laganna að launþegar missi einskis í launum sínum á meðan á orlofi standi. Þá sé byggt á því að þar sem stefnandi hafi tekið sér orlof þau ár sem krafa hans taki til og þannig notið óskertra launa í samræmi við samkomulag málsaðila um ráðningarkjör hans á þeim tíma, þá geti stefnandi ekki gert tilkall til orlofsgreiðslna. Varðandi þessa málsástæðu sé enn fremur vísað til þess sem að framan sé rakið um markmið og tilgang orlofslaga, sem sé m.a. sá að launþegi njóti óskertra kjara í orlofi en stefnandi hafi ekki sýnt fram á annað. Verði talið, þrátt fyrir allt sem að framan sé rakið, að greiða beri orlof vegna greiðslna af þessu tagi, sé vísað til þess að staðfest hafi verið í dómaframkvæmd að málsaðilar geti samið um að orlof sé innifalið í tilteknum launagreiðslum. Stefndi telur einsýnt, hvað sem öðru líði, að samkomulag hafi komist á milli aðila við starfslok stefnanda um að hvorugur ætti neina greiðslu á hinn. Öll háttsemi aðila bendi enn fremur til þess að þessi skilningur stefnda sé réttur. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi samþykkt þá tilhögun að greiðsla orlofs kæmi ekki ofan á bónusgreiðslur til hans. Hafi því komist á samningur þess efnis að ekki yrði greitt sérstakt orlof vegna bónusgreiðslna heldur bæri að líta svo á að orlofið væri innifalið í greiðslunum. Þannig hafi það verið skilningur stefnda og starfmanna hans að ekki bæri að greiða orlof vegna bónusgreiðslnanna en ef svo skyldi vera væri orlofið innifalið í fjárhæð greiðslnanna. Þessu til stuðnings sé vísað til fyrirliggjandi yfirlýsinga nítján starfsmanna stefnda, sem liggi fyrir í málinu. Hér sé um að ræða alla starfsmenn stefnda sem þegið hafa bónusgreiðslur frá félaginu. Þar komi fram að það hafi ætíð verið skilningur viðkomandi starfsmanna að hvorki hafi átt að greiða orlof vegna umræddra bónusgreiðslna né hafi það staðið til. Þá sé staðfestur sá skilningur viðkomandi starfsmanna að um greiðslur utan venjulegra launa hafi verið að ræða og ef greiða ætti orlof vegna þeirra væri það innifalið í fjárhæð viðkomandi greiðslna. Hafi þeir starfsmenn stefnanda sem notið hafa bónusgreiðslna því staðfest að samkomulagi hafi verið náð um þetta atriði. Hið sama hafi endurskoðandi félagsins gert. Veki það óneitanlega furðu að einungis stefnandi, af öllum starfsmönnum stefnda, skuli ekki kannast við slíkt, enda hefði aldrei komið til greina að stefnandi semdi með öðrum hætti við hann en aðra starfsmenn sína. Ef skilningur stefnanda fái staðist kunni að hafa stofnast tugmilljóna króna krafa á hendur stefnda vegna þess að félagið tók þá ákvörðun umfram skyldu að láta starfsmenn þess njóta velgengni í rekstri þess. Samkvæmt framansögðu telji stefndi að sýnt hafi verið fram á að það hafi legið fyrir samningur á milli aðila um að ekki bæri að greiða sérstakt orlof vegna bónusgreiðslnanna, en ef talið væri að greiða ætti orlof væri fjárhæð þess innifalin í greiðslunum. Allt hátterni aðila sýni að þetta samkomulag hafi verið í gildi. Stefndi byggir jafnframt á því að með því að skrifa undir samning um starfslok, dags. 16. janúar 2007, hafi stefnandi samþykkt ofangreindan skilning. Þar með hafi með endanlegum hætti verið samið um þær greiðslur sem stefnda bar að greiða stefnanda. Í samningnum sé tiltekið að stefnandi fái full laun fyrir tímabilið janúar til apríl 2007 ásamt áunnu orlofi. Með ,,áunnu orlofi“ sé átt við það orlof sem stefnandi hafi átt rétt til vegna fastra launa sinna og hafi á þessu tímamarki verið ógreitt. Stefndi hafi að öllu leyti staðið skil á þessum greiðslum. Þeim skilningi stefnanda að tilvísun til áunnins orlofs vísi til orlofs vegna bónusgreiðslna sé mótmælt, enda eigi hann sér enga stoð í orðalagi samningsins eða því sem fór málsaðila á milli við gerð samningsins. Með því að undirrita þennan samning án nokkurs fyrirvara hafi stefnandi samþykkt að hann ætti ekki rétt til frekari greiðslna úr hendi stefnda, enda hafi samningurinn verið gerður í tilefni af starfslokum stefnanda. Eðli máls samkvæmt sé fjallað um allar kröfur aðila í starfslokasamningi. Sé það sérstaklega augljóst í þessu tilviki þar sem samningurinn sé mjög nákvæmur að öllu efni til. Sé útilokað að líta svo á að aðilar hafi talið að orlofsmál stefnanda væru óútkljáð, eins og stefnandi kjósi fyrst að byggja á, rúmum tveimur árum eftir undirritun samningsins og fimm árum eftir fyrstu bónusgreiðsluna. Verði samkvæmt framansögðu að telja næsta augljóst að stefnandi sé bundinn af þessu samkomulagi í samræmi við meginreglur samningaréttar. Þá verði að hafa í huga að stefnandi hafi sjálfur samið samninginn sem hér um ræðir og verði í samræmi við hefðbundnar túlkunarreglur að skýra vafa honum í óhag hvað þetta varðar. Hér verði enn fremur að líta til menntunar og reynslu stefnanda sem að framan sé rakin en ljóst sé af dómaframkvæmd hér á landi að gerðar séu ríkari kröfur en endranær til manna undir slíkum kringumstæðum sem hér um ræðir en stefnandi sé löggiltur fasteignasali og héraðsdómslögmaður. Enn fremur sé einsýnt að áralangt tómlæti stefnanda við að hafa kröfur sínar uppi bendi til þess að hann taldi sig ekki eiga rétt til umþrættra greiðslna. Verði ekki talið að bindandi samkomulag hafi komist á milli aðila sé byggt á því að um venju í samskiptum málsaðila og í samskiptum stefnda við aðra starfsmenn hafi verið að ræða, enda hafi ekki verið gerð athugasemd við bónusgreiðslur án sérstaks orlofs í rúmlega fimm ár af hálfu stefnanda eða annarra starfsmanna. Loks byggir stefndi kröfu sína um sýknu á því að krafa stefnanda hljóti, hvað sem öðru líði, að vera fallin niður fyrir tómlæti. Á meðan stefnandi gegndi störfum hjá stefnda hafi aldrei komið til umræðu að greiða bæri orlof vegna umræddra bónusgreiðslna. Hafi stefnandi talið slíkt skylt megi ætla að hann hafi strax gert sér grein fyrir því, enda sé stefnandi löglærður. Hafi honum því borið að vekja athygli á þessari kröfu sinni án ástæðulauss dráttar frá því að hann fyrst fékk bónusgreiðslur vegna ársins 2003. Það hafi hann hins vegar ekki gert fyrr en rúmlega tveimur árum eftir að gerður var við hann starfslokasamningur eða rúmum fimm árum eftir að honum barst fyrsta greiðslan. Í þessu felist verulegt tómlæti af hálfu stefnanda og ætti það eitt og sér að leiða til sýknu stefnda af öllum kröfum stefnanda. Ef ekki verður fallist á sýknukröfu stefnda sé gerð krafa um verulega lækkun bóta. Í stefnukröfu sé misfarið með þær fjárhæðir sem greiddar hafa verið til stefnanda og verulegt innbyrðis ósamræmi sé í málatilbúnaði stefnanda að því er varðar stofnun og gjalddaga krafna hans. Stefndi byggir á því að lækka verði kröfu stefnanda þar sem bónusgreiðslur honum til handa fyrir árið 2003 hafi numið kr. 2.500.000, en ekki kr. 3.500.000 eins og fram komi í stefnu. Hefur stefnandi lækkað fjárkröfur sínar til samræmis við það. Þá sé krafa stefnanda að hluta til fyrnd en fyrningarfrestur kaupkrafna sé fjögur ár samkvæmt 1. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda sem gildi um kröfur stefnanda, sbr. 14. gr. orlofslaga. Öllum sjónarmiðum stefnanda um gjalddaga krafna hans sé sérstaklega mótmælt. Sé umfjöllunin í innbyrðis ósamræmi og geri raunar ráð fyrir þeirri einkennilegu stöðu, sem vandséð sé að fái staðist, að stefnandi geti átt tilkall til dráttarvaxta af fjárkröfum sínum áður en þær áttu að hafa fallið í gjalddaga. Þannig segi til að mynda, í kafla 2.4 í stefnu, að fyrningarfrestur hafi ekki hafist fyrr en 1. maí 2005. Í kafla 2.6 sé á hinn bóginn talað um að gjalddagi kröfunnar hafi verið 1. maí 2004 og dráttarvaxta krafist frá því tímamarki samkvæmt dómkröfu í stefnu. Stefndi bendir einnig á að samkvæmt launaseðlum þá hafi bónus vegna ársins 2003 verið inntur af hendi vegna almanaksársins 2003 en ekki vegna orlofsársins frá 1. maí 2003 til 30. apríl 2004. Hið sama gildi um aðrar greiðslur sem stefndi kaus að inna af hendi til stefnanda, þær taki ekki til orlofsársins í hverju tilviki heldur almanaksársins. Framsetning krafna stefnanda geri á hinn bóginn ráð fyrir að bónusgreiðslurnar hafi verið inntar af hendi vegna orlofsársins í hverju tilviki fyrir sig. Stefndi bendir á að bónusgreiðslur vegna ársins 2003 séu allt eins vegna orlofsmánaðanna janúar til apríl 2003 og vegna orlofsmánaðanna maí 2003 til apríl 2004. Sé því rétt að miða hverja bónusgreiðslu við hluta af árinu á undan en ekki allt árið eins og stefnandi virðist telja rétt. Hvað sem öðru líði þá hafi að minnsta kosti hluti af kröfu vegna ársins 2003 gjaldfallið í síðasta lagi 1. maí 2004 og var hún því fyrnd þegar mál þetta var höfðað. Því orlofshlutfalli sem miðað sé við í kröfugerð stefnanda sé mótmælt. Stefnandi krefjist 10,64% orlofshlutfalls en enginn reki sé gerður að því að skýra þetta hlutfall og byggir stefndi á því að enginn samningur hafi verið gerður þar að lútandi. Stefnandi vísi einungis til kjarasamninga VR. Óljóst sé hvers vegna miða beri við slíka kjarasamninga og hvort þeir taki yfir höfuð til stefnanda. Ekki liggi fyrir að stefnandi hafi greitt nein gjöld til VR. Þá sé óljóst nákvæmlega hvaða kjarasamning átt sé við og frá hvaða ári. Stefnandi beri sönnunarbyrðina fyrir því að miða beri við hærra orlofshlutfall en áskilið sé í lögum nr. 30/1987, en eins og hér sé ástatt telur stefndi ekki unnt að miða við hærra hlutfall en 10,17%, sbr. 2. mgr. 7. gr. laganna. Dráttarvaxtakröfu stefnanda, þar á meðal upphafstíma dráttarvaxta, sé mótmælt. Sé vísað til fyrri umfjöllunar að framan um gjalddaga krafna stefnanda og að greiðslur orlofs hafi náð til almanaksársins en ekki orlofsársins í hverju tilviki. Því sé mótmælt að dráttarvextir geti lagst á orlofsgreiðslur 1. maí 2004, 2005, 2006 og 2007 og að slíkt eigi sér stoð í dómaframkvæmd. Af dómaframkvæmd Hæstaréttar verði þvert á móti ráðið að gjalddagi orlofsgreiðslna sé í lok næsta orlofsárs eftir að krafa stofnaðist, sbr. 3. mgr. 7. gr. laga nr. 30/1987. Verði þrátt fyrir allt talið að stefnandi eigi lögmætt tilkall til orlofsgreiðslna úr hendi stefnanda sé rétt að miða upphafstíma dráttarvaxta í fyrsta lagi frá dómsuppsögu. Um lagarök vísar stefndi einkum til tilgreindra ákvæða laga nr. 30/1987 um orlof og meginreglna samningaréttar. Um dráttarvexti er vísað til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Niðurstaða Svo sem fram kemur í starfslokasamningi stefnanda lét hann af störfum hjá stefnda 19. janúar 2007. Samkvæmt grein 2 í starfslokasamningnum er tekið fram að stefnandi skyldi fá full laun fyrir mánuðina janúar, febrúar, mars og apríl ásamt áunnu orlofi. Samkvæmt sérstökum launaseðli, dags. 31. maí 2007, var orlof þetta gert upp með 519.151 krónu. Með þeirri greiðslu var lokið uppgjöri gagnvart stefnanda vegna starfsloka hans hjá stefnda. Í málinu er ágreiningur með aðilum um greiðsluskyldu stefnda á orlofi sem stefnandi telur sig eiga tilkall til vegna bónus- eða kaupaukagreiðslna sem stefnandi naut á starfstíma sínum hjá stefnda. Ágreiningur málsins lýtur að greiðslum, sem voru inntar af hendi vegna áranna 2003-2006, en fyrir liggur að þær höfðu einnig átt sér stað fyrir þann tíma. Af gögnum máls verður ráðið að ekki hafi komið til álita, hvorki hjá stefnda, né þeim starfsmönnum hans, sem þessar greiðslur fengu, að til viðbótar þeim skyldi reikna orlof. Sú krafa var fyrst sett fram af hálfu stefnanda rúmum tveimur árum eftir starfslok hans hjá stefnda. Samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laga nr. 30/1987 um orlof kemur fram sú meginregla að reikna skuli orlof af heildarlaunum. Við það verður að miða í þessu efni að um sé að ræða laun eða greiðslur sem beinlínis leiðir af ráðningarsamningi aðila. Ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda og af hálfu stefnda er því haldið fram að bónusgreiðslur þær sem hér um ræðir hafi ekki verið hluti af ráðningarkjörum stefnanda. Greiðslur þessar hafi eingöngu verið inntar af hendi samkvæmt ákvörðun stefnda hverju sinni í því skyni að veita starfsmönnum stefnda hlutdeild í velgengni fyrirtækisins þ.á. m. stefnanda. Af gögnum máls þykir nægilega í ljós leitt, m.a. af skýrslutökum fyrir dómi, að greiðslur þessar hafi ekki verið umsaminn hluti af launakjörum starfsmanna stefnda. Verður því fallist á það með stefnda að greiðslur þessar hafi ekki verið tengdar ráðningar- eða starfskjörum stefnanda með þeim hætti að taka beri tillit til orlofs vegna þeirra á grundvelli 2. mgr. 7. gr. orlofslaga. Ber þegar af þeirri ástæðu að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu, en eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Eignamiðlunin ehf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Óskars Rúnars Harðarsonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 430/2012
|
Skjalafals Flóttamannasamningur Áfrýjun Lögvarðir hagsmunir Réttlát málsmeðferð Rannsókn Stjórnsýsla Aðfinnslur
|
Skjalafals. Alþjóðasamningur um stöðu flóttamanna. Áfrýjun. Lögvarðir hagsmunir. Réttlát málsmeðferð. Rannsókn. Stjórnsýsla. Aðfinnslur.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2012 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvalds er þess aðallega krafist að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða og ákvörðun refsingar. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að málinu verði „vísað frá dómi eða vísað heim til löglegrar meðferðar að nýju.“ I Samkvæmt gögnum málsins kom ákærði hingað til lands með flugi frá Osló 25. apríl 2012 og við vegabréfaeftirlit á Keflavíkurflugvelli að morgni þess dags framvísaði hann frönsku vegabréfi nr. 11EU11311. Bréfið bar með sér gildistíma frá 28. október 2009 til 27. október 2019 og það sagt gefið út á nafn Yazid Ghayatu sem fæddur væri í París 7. febrúar 1992. Er ákærði framvísaði vegabréfinu vöknuðu grunsemdir lögreglu um að hann fullnægði ekki skilyrðum fyrir komu til landsins. Ástæða þótti til að gera fíkniefnaleit í farangri ákærða í leitarklefa tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli og á honum sjálfum en ekkert saknæmt fannst. Þessu næst var ákærði færður í biðherbergi á varðstofu lögreglunnar á Suðurnesjum í Flugstöð Leifs Eiríkssonar, og er þangað kom kvaðst ákærði í samtölum við lögreglumenn heita Adam Aamer og vera fæddur [...] 1995 í borginni Wahran í Alsír. Þar sem ákærði var á sautjánda ári samkvæmt þeim fæðingardegi sem hann gaf upp, var haft samband við fulltrúa barnaverndarnefndar sem óskaði eftir frekari upplýsingum og í framhaldinu var sú ákvörðun tekin af lögreglustjóranum á Suðurnesjum að vista ákærða í fangaklefa embættisins við Hringbraut í Keflavík þar sem ekki var aðstaða til vistunar í landamærastöðinni á Keflavíkurflugvelli. Í skýrslu lögreglu um framangreindar aðgerðir kemur fram að daginn eftir komu ákærða til landsins hafi að gefnu tilefni verið sendur tölvupóstur til finnskra lögregluyfirvalda með fyrirspurn um hver væri staða ákærða í Finnlandi. Svar mun hafa borist samdægurs frá finnskum lögregluyfirvöldum þar sem tekið var fram að ákærði væri hælisleitandi í Finnlandi en ekki væri búið að afgreiða hælisumsókn hans. Einnig sagði í svarinu að í Finnlandi hefði ákærði gefið upp sama nafn og fæðingardag og hann gerði hér á landi, en finnskum yfirvöldum hefði ekki tekist að sannreyna fæðingardag og aldur ákærða. Rannsókn í þá veru væri hins vegar í gangi. Lögreglan á Suðurnesjum framkvæmdi rannsókn á vegabréfi því er ákærði framvísaði við komuna hingað til lands. Í skýrslu lögreglunnar 26. apríl 2012 segir að vegabréfið sé grunnfalsað, það er falsað að öllu leyti. Lögreglan tók skýrslu af ákærða daginn eftir. Héraðsdómslögmaður var viðstaddur skýrslutökuna ásamt túlki og starfsmanni barnaverndarnefndar. Í skýrslunni sem dagsett er 30. apríl segir að ákærði „[heiti] fullu nafni Adam Aamer, [sé] fæddur [...]1995 og [sé] frá Alsír. Hann sagðist vera í hælismeðferð í Finnlandi en ákvað að koma til Íslands í leit að betra lífi. Adam kvaðst óska formlega eftir pólitísku hæli á Íslandi.“ Enn var tekin skýrsla af ákærða hjá lögreglu 30. apríl 2012 og kemur þar fram að viðstaddur skýrslugjöf hafi verið Unnar Steinn Bjarndal héraðsdómslögmaður auk túlks og fulltrúa barnaverndarnefndar. Þá segir: „Adam var bent á að honum væri ekki skylt að svara spurningum er brotið varðaði. Brýnt var fyrir honum að skýra satt og rétt frá þeim atriðum er hann ætlaði að tjá sig um. Þá var sakborningi kynntur réttur hans á verjanda og var Unnar Steinn Bjarndal, hdl, tilnefndur verjandi Adam. Unnar var viðstaddur yfirheyrsluna en Adam og Unnar Steinn töluðust einslega saman áður en yfirheyrslan hófst.“ Við skýrslugjöf játaði ákærði að hafa framvísað fölsuðu vegabréfi, er maður einn í Finnlandi, Íraki sem hann þekkti ekki, hefði látið sér í té gegn greiðslu á 500 evrum, en ákærði kvaðst aðspurður sjálfur ekki eiga vegabréf. Ákærði kvað foreldra sína búa í Alsír og er hann var spurður um ferðaleið sína til Íslands kvaðst hann hafa farið frá Alsír til Ítalíu, þaðan til Belgíu, Svíþjóðar, Finnlands, aftur til Svíþjóðar, síðan til Noregs og þaðan til Íslands. Til Íslands kvaðst hann hafa komið til að hefja nýtt og betra líf. Er ákærði var spurður hvort hann hefði hlotið refsidóma í heimalandi sínu kvað hann svo ekki vera. Þá kvaðst hann heldur ekki hafa hlotið refsidóma í öðrum löndum eða komist í kast við lögin á annan hátt. Mál þetta var höfðað með ákæru 30. apríl 2012 sem þingfest var sama dag og var dómur kveðinn upp samdægurs. Með dóminum var ákærða gert að sæta fangelsi í einn mánuð og hann dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar. Ákærði var samkvæmt gögnum málsins áfram vistaður á lögreglustöðinni í Keflavík frá dómsuppsögu 30. apríl 2012 til 3. maí sama ár og síðan á vegum Barnaverndarstofu á Fit-Hostel frá þeim degi til 15. sama mánaðar. Honum var 10. maí 2012 veitt reynslulausn skilorðsbundið í eitt ár. Með bréfi Útlendingastofnunar 23. maí 2012 til tannlæknadeildar Háskóla Íslands var óskað eftir aldursgreiningu á tönnum ákærða í tilefni umsóknar hans um hæli sem flóttamaður hér á landi. Í skýrslu tannlæknadeildar um aldursgreiningu á ákærða 4. júní 2012 kemur fram að hann mætti til skoðunar 23. maí sama ár ásamt fulltrúa barnaverndarnefndar, túlki á arabísku og fulltrúa Útlendingastofnunar. Í skýrslunni er meðal annars lýst aðferðum við aldursgreininguna, sjúkrasögu ákærða, skoðun og greiningu, greiningu röntgenmynda og aldursgreiningu. Í niðurstöðukafla segir: „Það er mat okkar að Adam Aamer sé u.þ.b. tvítugur eða eldri. Það er ekki hægt að útiloka uppgefinn aldur, 17 ára og 11 mánuðir, en við teljum það mjög ósennilegt.“ Með ákæru ríkissaksóknara 6. september 2012 var ákærða og öðrum manni gefið að sök að hafa brotið gegn hagsmunum almennings, húsbrot og brot á loftferðalögum með því að hafa laugardaginn 7. júlí 2012 staðið að og skipulagt för í heimildarleysi inn á flugverndarsvæði við Keflavíkurflugvöll og þannig valdið verulegri truflun á rekstri almennra samgöngutækja. Segir í ákæru að ákærðu hafi klifrað „upp á vinnupall sem stóð við milliþak flugstöðvar Leifs Eiríkssonar, Keflavíkurflugvelli, klifra síðan yfir 2.10 metra öryggisgirðingu inn á flugverndarsvæði Keflavíkurflugvallar, dulbúnir sem starfsmenn flugvallarins, dvalið um stund í stigahúsi við flughlaðið, gengið þaðan um 300 metra að stæði 15 við flugstöðvarbygginguna og loks farið þar inn í flugvél Icelandair sem ber nafnið Keilir (TFFIZ), með því að ganga upp stiga sem lá að flugvélinni, og læst sig inni á salerni flugvélarinnar þar sem þeir fundust rétt eftir miðnætti aðfararnótt sunnudagsins 8. júlí, en flugvélin, sem hafði verið færð í stæði 11 við Flugstöð Leifs Eiríkssonar á Keflavíkurflugvelli, var á leið í áætlunarflug til Evrópu. Urðu afleiðingar háttsemi ákærðu þær að töluverðar tafir urðu á því að flugvélin gæti lagt af stað til Evrópu því gera þurfti öryggisleit á flugvallarsvæðinu, skipta um flugvél vegna fyrirhugaðrar ferðar og skipta um áhöfn vegna reglna um hvíldartíma áhafna.“ Þá var ákærða og í ákæru þessari gefið að sök að hafa í félagi við sama mann á tímabilinu 6. til 7. júlí 2012 stolið tveimur heyrnarhlífum og gulu vinnuvesti í verslun Húsasmiðjunnar í Reykjanesbæ. Samkvæmt bréfi ríkislögreglustjóra 30. október 2012 til ríkissaksóknara fundust tveir laumufarþegar um borð í ms. Helgafelli við komu skipsins til Immingham í Bretlandi 6. ágúst 2012 og reyndist ákærði annar þeirra. Fram kemur í bréfi ríkislögreglustjóra að lögreglan í Immingham hafi handtekið laumufarþegana og flutt frá borði. Engar frekari upplýsingar hafi borist frá breskum yfirvöldum vegna málsins, en líklegt sé að mennirnir verði sendir aftur til þess lands þar sem þeir sóttu fyrst um hæli, hafi þeir sótt um hæli í Bretlandi, en ella verði þeir líklega sendir til síns heimalands, þótt ekkert sé öruggt í þeim efnum. II Krafa ákæruvalds um að málinu verði vísað frá Hæstarétti er í fyrsta lagi á því reist að ákærði hafi við uppsögu héraðsdóms 30. apríl 2012 gefið bindandi yfirlýsingu um að hann yndi dómi. Í endurriti úr þingbók þann dag segir meðal annars svo: „Dómsorðið er lesið í heyranda hljóði að dómþola, verjanda hans, túlki og sækjanda viðstöddum. Dómþoli lýsir því yfir að hann uni dóminum. Vegna eðli málsins telst dómurinn birtur.“ Í fyrsta málslið 3. mgr. 185. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er kveðið á um að sæki ákærði þing við uppkvaðningu dóms telst dómur birtur gagnvart honum, enda standi honum þegar til boða endurrit dómsins. Ákvæði þetta er fortakslaust. Jafnframt verður að líta svo á að ákærði geti ekki fallið frá áfrýjun héraðsdóms svo bindandi sé fyrr en hann hefur átt þess kost að kynna sér efni dómsins. Ekki kemur fram í endurriti úr þingbók vegna þinghaldsins 30. apríl 2012 að endurrit dómsins hafi þá staðið ákærða til boða. Sú yfirlýsing ákærða sem bókuð var og fram kemur í endurriti að hann uni dómi, gat því ekki bundið hendur hans til áfrýjunar og var áfrýjun af hans hálfu 21. maí 2012 því í samræmi við lög. Verður af þeirri ástæðu ekki fallist á með ákæruvaldinu að vísa beri málinu frá Hæstarétti fyrir þær sakir að ákærði hafi með bindandi yfirlýsingu fallið frá rétti sínum til áfrýjunar. Í annan stað reisir ákæruvaldið frávísunarkröfu sína á því að ákærði hafi þegar afplánað refsingu samkvæmt hinum áfrýjaða dómi og hafi af þeirri ástæðu ekki lögvarða hagsmuni af því að fá mál sitt endurskoðað. Eins og rakið er í kafla I hér að framan var ákærða 10. maí 2012 veitt reynslulausn á 15 daga eftirstöðvum refsingarinnar skilorðsbundið í eitt ár. Afplánun héraðsdóms er samkvæmt þessu ekki að fullu lokið og því hefur ákærði lögvarða hagsmuni af því að leyst verði efnislega úr máli hans hér fyrir dómi og verður því ekki á þessa málsástæðu ákæruvaldsins fallist. III Kröfu ákærða um að málinu verði „vísað frá dómi eða vísað heim til löglegrar meðferðar“ verður að skilja sem kröfu um ómerkingu héraðsdóms. Sú krafa er á því reist að verulegir ágallar séu á dómsmeðferð málsins sem leitt hafi til þess að ákærði hafi ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir dómi. Til stuðnings framangreindri ómerkingarkröfu bendir ákærði á fjölmörg atriði og þá einkum eftirfarandi: Í fyrsta lagi að hvorki verði séð af ákæru málsins, bókunum dómara né endurriti hins áfrýjaða dóms að ákæra í málinu hafi formlega verið birt fyrir honum, svo sem mælt sé fyrir um í 1. til 3. mgr. 156. gr. laga nr. 88/2008. Hann hafi því ekki haft nægan tíma og aðstæður til að undirbúa vörn sína. Í öðru lagi verði ekki séð að ákærði hafi verið spurður fyrir dómi hvort hann óski eftir verjanda og þá hverjum, sbr. 4. mgr. 156. gr. sömu laga. Í þriðja lagi hafi lögregluskýrslur ekki verið lagðar fram í heild í málinu heldur einungis útdráttur úr þeim. Ákærði og verjandi hans í héraði hafi ekki haft aðgang að geisladiskum, sem líklega hafi að geyma skýrslur ákærða, og verjandi ákærða fyrir Hæstarétti hafi ekki fengið afrit af útskrift geisladiskanna. Af þessu leiði að ekki verði á þessum gögnum byggt í málinu af hálfu ákæruvaldsins. Í fjórða lagi beri þingbók ekki með sér að ákærði hafi sérstaklega verið spurður að því hvort hann játi efni ákærunnar rétt, sbr. 1. mgr. 163. gr. laga nr. 88/2008. Í fimmta lagi sjáist ekki að ákærða hafi verið kynnt efni framlagðra skjala svo sem áskilið sé í sömu málsgrein. Í sjötta lagi beri þingbók ekki með sér að ákærði hafi átt þess kost að ráðfæra sig við skipaðan verjanda þar sem ekkert hlé hafi verið gert á þinghaldinu. Í sjöunda lagi sýni þingbók ekki að fjallað hafi verið í sókn og vörn um stöðu ákærða sem hælisleitanda á Íslandi. Í áttunda lagi sé ekkert vikið að ungum aldri ákærða þegar kemur að ákvörðun refsingar, þótt í þingbók og forsendum dómsins sé miðað við að ákærði sé 16 ára að aldri. Í níunda lagi beri þingbók ekki með sér að dómari hafi gefið ákærða kost á að krefjast aðalmeðferðar í málinu í samræmi við 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008. Í tíunda lagi sýni endurrit úr þingbók ekki með hvaða rökum héraðsdómari hafi talið sér heimilt að fara með málið sem játningarmál samkvæmt sömu lagagrein. Í ellefta lagi beri þingbók ekki með sér að dómari hafi kynnt ákærða rétt hans til áfrýjunar héraðsdóms, fresti í því sambandi og hvort ákærði óskaði eftir fresti til að leita sér ráðgjafar um áfrýjun. Í tólfta lagi hafi ákæruvaldið ekki sinnt þeirri skyldu samkvæmt 3. mgr. 18. gr. laga nr. 88/2008 að gæta jafnt að þeim atriðum sem horfa til sýknu ákærða og sektar, til dæmis ekki gert grein fyrir þýðingu þess fyrir niðurstöðu málsins að ákærði hafði sótt um hæli sem pólitískur flóttamaður. Í reynd hafi sú skylda hvílt á héraðsdómara að gæta þessa atriðis af sjálfsdáðum en þeirri skyldu hafi ekki verið sinnt. Við úrlausn þess hvort framangreind atriði varði ómerkingu héraðsdóms er fyrst að líta til þess sem segir í endurriti úr þingbók Héraðsdóms Reykjaness 30. apríl 2012 er mál ákærða var þar þingfest og dæmt. Þar segir meðal annars svo þegar gerð hefur verið grein fyrir fyrirtekt málsins, framlagningu skjala og hver sæki þing af hálfu ákæruvalds: „Í dóminn er mættur ákærði, Adam Aamer, fd. [...] 1995, ríkisborgari Alsír, og eru honum afhent afrit af skjölum málsins. Með ákærða mætir Unnar St. Bjarndal hdl. sem að ósk ákærða er skipaður verjandi hans í málinu. Þá er mættur AhmedHafez Awad, sem túlka mun fyrir ákærða á arabísku það sem fram fer í þinghaldinu. Hann hefur áður túlkað fyrir dómi og ... heitið að rækja starfann eftir bestu getu og samvisku. Gætt er ákvæða 1. mgr. 114. gr. laga nr. 88/2008. Þá er ákærða bent á að honum er heimilt að ráðfæra sig við verjanda sinn meðan á þinghaldinu stendur. Gerð er grein fyrir ákæru. Ákærði viðurkennir skýlaust að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Með því að ákærði hefur játað brot sitt skýlaust og dómari telur ekki ástæðu til að draga í efa að játning hans sé sannleikanum samkvæmt er ákveðið að fara með málið að hætti 164. gr. laga nr. 88/2008. Sækjandi og verjandi ákærða tjá sig í stuttu máli um lagaatriði máls og ákvörðun viðurlaga og leggja málið að svo búnu í dóm. Málið er tekið til dóms og í því kveðinn upp svohljóðandi [dómur] ... Dómsorðið er lesið í heyranda hljóði að dómþola, verjanda hans, túlki og sækjanda viðstöddum.“ Samkvæmt fyrsta málslið 1. mgr. 158. gr. laga nr. 88/2008 er mál þingfest þegar ákæra og önnur málsgögn af hálfu ákæruvalds eru lögð fram á dómþingi. Í öðrum málslið kemur fram að þingfesta má mál þótt fyrirkall hafi ekki verið gefið út ef ákærði sækir þing. Þar sem ákærði sótti þing eins og áður er rakið þegar mál ákæruvaldsins á hendur honum var þingfest 30. apríl 2012 þurfti ekki að gefa út sérstakt fyrirkall til hans. Í þinghaldinu umræddan dag játaði ákærði samkvæmt því sem fram kemur í endurriti úr þingbók skýlaust alla þá háttsemi sem honum er gefin að sök og taldi dómari ekki ástæðu til að draga í efa að játningin væri sannleikanum samkvæm. Var dómara því heimilt samkvæmt 1. mgr. 164. gr. laga nr. 88/2008 að taka málið þegar til dóms, enda krafðist hvorugur aðila þess að fram færi aðalmeðferð samkvæmt 166. gr. sömu laga. Í endurriti úr þingbók kemur fram að gætt hafi verið ákvæða 114. gr. laga nr. 88/2008. Endurritið ber og með sér að við þingfestingu mætti ákærði ásamt Unnari St. Bjarndal héraðsdómslögmanni, sem að ósk ákærða var skipaður verjandi hans, og var þannig fullnægt skilyrði 4. mgr. 156. gr. laga nr. 88/2008. Þá er einnig bókað að ákærða sé bent á að honum sé heimilt að ráðfæra sig við verjanda sinn meðan á þinghaldinu stendur. Í endurritinu kemur fram að ákærða var við fyrirtekt málsins afhent afrit málsskjala, sem auk ákæru voru bréf lögreglustjórans á Suðurnesjum 30. apríl 2012 til Héraðsdóms Reykjaness þar sem málið var afhent dómstólnum til meðferðar, og skjalaskrá lögreglu ásamt fylgiskjölum. Jafnframt kemur fram að ákærða var gerð grein fyrir ákæru og að hann hafi játaði þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Var því fullnægt áskilnaði fyrri málsliðar 1. mgr. 163. gr. laga nr. 88/2008. Af framangreindu leiðir að meðferð máls þessa fyrir héraðsdómi var annmarkalaus um þau atriði sem hér voru nefnd. Samkvæmt því og þar sem haldlaus eru önnur þau rök, sem ákærði teflir fram til stuðnings ómerkingarkröfu sinni og áður er gerð grein fyrir, verður ekki fallist á kröfu ákærða um ómerkingu héraðsdóms af þeirri ástæðu að meðferð málsins fyrir héraðsdómi hafi verið áfátt og hann af þeim sökum sætt réttarspjöllum, enda naut hann sem fyrr segir aðstoðar verjanda við þá meðferð. IV Til viðbótar þeim tólf atriðum, sem ákærði reisir ómerkingarkröfu sína á og rakin eru í kafla III hér að framan, byggir ákærði á því að hann hafi með ólögmætum hætti verið sviptur frelsi á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 96/2002 um útlendinga, þar sem fimm dagar hafi liðið frá því afskipti yfirvalda hófust af honum og þar til hann var færður fyrir dómara. Hafnar ákærði því að heimilt sé samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði að svipta mann frelsi í allt að sjö daga án dómsúrskurðar. Sú lagaheimild sem eigi við sé 7. mgr. 29. gr. laganna, en þar sé mælt fyrir um heimild til að handtaka útlending og úrskurða í gæsluvarðhald að tilteknum skilyrðum fullnægðum. Þar sem þeirri heimild hafi ekki verið beitt sé með öllu óljóst hver hafi verið réttarstaða ákærða frá 25. til 30. apríl 2012. Ákærði hafi því sætt ólöglegri frelsissviptingu umrætt tímabil og það leitt til þess að honum hafi ekki gefist tækifæri til að undirbúa vörn sína í málinu á viðunandi hátt. Í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 96/2002 kemur fram að hver sá sem kemur til landsins skal þegar í stað gefa sig fram við landamærastöð eða við næsta lögregluyfirvald, og samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laganna skal útlendingur sem til landsins kemur hafa vegabréf eða annað kennivottorð sem viðurkennt er sem ferðaskilríki, nema annað sé ákveðið í reglum sem ráðherra setur. Heimilt er samkvæmt a. lið 1. mgr. 18. gr. laganna að vísa útlendingi frá landi við komu til landsins eða allt að sjö sólarhringum frá komu fullnægi hann ekki reglum sem settar eru um vegabréf, vegabréfsáritun eða komu til landsins. Er samkvæmt 2. mgr. sömu lagagreinar nægjanlegt að meðferð máls hefjist innan sjö sólarhringa frestsins. Í þessum lögmælta farvegi var mál ákærða frá því hann kom til landsins 25. apríl 2012. Vistun ákærða við landamærastöðina á Keflavíkurflugvelli í fangageymslu lögreglunnar í Keflavík var því upphaflega í samræmi við fyrrgreind ákvæði laga nr. 96/2002, sbr. 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og f. lið 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Skýrsla um rannsókn á vegabréfi því er ákærði framvísaði við komu sína hingað til lands 25. apríl 2012 lá fyrir degi síðar og næsta dag þar á eftir var tekin „viðtalsskýrsla“ af ákærða þar sem hann virðist hafa haft stöðu vitnis. Í ljósi niðurstöðu rannsóknar lögreglu á vegabréfinu lá hins vegar á þessu tímamarki fyrir rökstuddur grunur um að ákærði hefði með framvísun vegabréfsins gerst sekur um refsiverða háttsemi. Þar sem rannsóknin var þá þegar farin að hafa áhrif á stöðu ákærða bar við skýrslutöku þessa að veita honum réttarstöðu sakbornings, sbr. fyrri málslið 1. mgr. 27. gr. laga nr. 88/2008, þar sem segir að sakborningur sé sá maður sem borinn sé sökum eða grunaður um refsiverða háttsemi. Af þessu leiddi að heimilt var samkvæmt 7. mgr. 29. gr. laga nr. 96/2002 og 1. mgr. 90. gr. laga nr. 88/2008 að handtaka hann, en þá bar án undandráttar að leiða hann fyrir dómara, sbr. 1. mgr. 94. gr. síðarnefndra laga og fyrsta málslið 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar. Væri hann ekki jafnskjótt látinn laus hefði dómara borið áður en sólarhringur var liðinn í samræmi við 1. mgr. 94. gr. laga nr. 88/2008, sbr. og annan málslið 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, að ákveða með rökstuddum úrskurði hvort ákærði skyldi sæta gæsluvarðhaldi. Þessa var ekki gætt heldur var ákærði eftir skýrslugjöfina 27. apríl 2012 áfram vistaður með þeim hætti sem áður er rakið, og ber að átelja það. Ágalli þessi getur þó ekki varðað ómerkingu hins áfrýjaða dóms, þar sem ákærði hefur engin haldbær rök að því leitt að vörn hans í málinu hafi verið áfátt af þessari ástæðu. V Atvikum á Keflavíkurflugvelli sem áttu sér stað í kjölfar komu ákærða til landsins 25. apríl 2012 er lýst í kafla I hér að framan. Eins og þar er rakið hefur ákærði, sem kveðst vera fæddur í Alsír, játað fyrir héraðsdómi háttsemi þá sem honum er gefin að sök í ákæru. Hann krefst hins vegar sýknu af broti á 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þar sem óheimilt sé að beita hann refsingu samkvæmt 1. mgr. 31. gr. alþjóðasamnings um stöðu flóttamanna sem fullgiltur hefur verið af Íslandi, sbr. auglýsingu nr. 74/1955 í A-deild Stjórnartíðinda það ár. Samkvæmt framangreindu ákvæði samningsins skulu aðildarríki ekki beita refsingum gagnvart flóttamönnum vegna ólöglegrar komu þeirra til landsins eða vistar þar, ef þeir koma beint frá landi þar sem lífi þeirra eða frelsi var ógnað í merkingu 1. gr., og koma inn í lönd þeirra eða eru þar án heimildar. Er þá skilyrði að flóttamenn gefi sig tafarlaust fram við stjórnvöldin og eins og orðrétt segir í niðurlagsákvæði 1. mgr. 31. gr. samningsins „beri fram gildar ástæður fyrir hinni ólöglegu komu sinni eða vist þar.“ Ákærði hefur skýlaust játað að hafa framið brot það sem honum er gefið að sök. Gögn sem lögð hafa verið fram í málinu bera með sér að sú játning er sannleikanum samkvæm. Að því virtu hefur ákæruvaldið axlað þá sönnunarbyrði sem á það er lögð í 108. gr. laga nr. 88/2008. Í ljósi þessa og með hliðsjón af tilvitnuðu orðalagi 1. mgr. 31. gr. samningsins er það ákærða að leiða líkur að því að engu að síður beri að leysa hann undan refsingu af þeirri ástæðu sem hér um ræðir. Áfrýjandi hefur engin viðhlítandi rök leitt að því eða lagt fram gögn um að lífi hans eða frelsi væri ógnað í Alsír sem telst vera heimaland hans í skilningi fyrrgreinds alþjóðasamnings, ef hann sneri þangað aftur, þannig að hann teljist vera flóttamaður í merkingu 1. gr. samningsins, sbr. og 1. og 2. mgr. 44. gr. laga nr. 96/2002. Af öllu framangreindu leiðir að staðfest verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða. Með vísan til forsendna dómsins verður refsing ákærða staðfest. Ákærða verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns fyrir Hæstarétti, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal óraskaður vera. Ákærði, Adam Aamer, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 298.483 krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 282.375 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 30. apríl 2012. Mál þetta, sem dómtekið var í dag, er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum á Suðurnesjum 30. apríl 2012 á hendur Adam Aamer, fæðingardagur [...] 1995, ríkisborgara Alsír, „fyrir skjalafals, með því að hafa, þann 25. apríl 2012, við vegabréfaeftirlit á Keflavíkurflugvelli framvísað gagnvart landamæralögreglu í blekkingarskyni grunnfölsuðu frönsku vegabréfi nr. 11EU11311. Telst þessi háttsemi ákærða varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Af hálfu ákærða er krafist vægustu refsingar er lög leyfa. Þá gerir verjandi ákærða kröfu um hæfilega þóknun sér til handa. Farið var með mál þetta samkvæmt 164. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og var það tekið til dóms án frekari sönnunarfærslu er sækjanda og verjanda ákærða hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um lagaatriði og ákvörðun viðurlaga. Ákærði hefur skýlaust játað brot sitt. Sannað er með játningu ákærða og öðrum gögnum málsins að hann er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök og er brot hans rétt heimfært til refsiákvæða í ákæru. Samkvæmt dómaframkvæmd þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í einn mánuð. Með vísan til eðlis brotsins og hliðsjón af almennum varnaðaráhrifum refsinga eru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna. Samkvæmt 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 ber ákærða að greiða sakarkostnað málsins. Um er að ræða þóknun verjanda hans sem er hæfilega ákveðin 80.000 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Gunnar Aðalsteinsson, héraðsdómari. D ó m s o r ð: Ákærði, Adam Aamer, sæti fangelsi í einn mánuð. Ákærði greiði í sakarkostnað 80.000 króna þóknun verjanda síns,
|
Mál nr. 525/2004
|
Fjárdráttur Skjalafals Fasteignasala
|
H var ákærður fyrir fjárdrátt með því að hafa í starfi sínu sem fasteignasali í sex skipti dregið sér fjármuni, sem hann tók við hjá viðskiptavinum sínum vegna sölu á fasteignum, sem hann annaðist. Þá var hann enn fremur ákærður fyrir skjalafals. Fallið var frá ákæru fyrir einn ákærulið undir rekstri málsins í héraði. Þá var hann sýknaður af tveimur liðum í ákæru en sakfelldur fyrir brot samkvæmt öðrum ákæruliðum. Áfrýjun málsins varðaði einungis einn lið ákærunnar, sem H var sýknaður af í héraði, enda hafði H ekki áfrýjað dómnum fyrir sitt leyti. Þar var honum gefið að sök að hafa dregið sér andvirði húsbréfa, sem hann hafði tekið að sér að innleysa í tengslum við sölu á tiltekinni fasteign. Talið var að með umræddum ráðstöfunum hefði H slegið eign sinni á húsbréfin og ráðstafað þeim í eigin þágu en með því hefði hann gerst sekur um fjárdrátt. Var refsing ákærða fyrir þau fjögur brot, sem hann var sakfelldur fyrir, talin hæfileg 12 mánaða fangelsi en ekki þótti efni til að skilorðsbinda refsinguna.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 17. desember 2004 og krefst sakfellingar ákærða samkvæmt 5. lið í ákæru og staðfestingar á sakfellingu samkvæmt liðum 1 til 3 í ákæru jafnframt því að hann krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst þess aðallega, að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. I. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi er ákærði sakaður um fjárdrátt og skjalafals í starfi sínu sem löggiltur fasteignasali með því að hafa á tímabilinu frá mars 2001 til desember 2002 í 6 skipti dregið sér samtals 19.008.919 krónur af fjármunum, sem hann tók við hjá viðskiptavinum vegna sölu á fasteignum, sem ákærði annaðist og falsað jafnframt skjöl í því skyni að leyna fjárdrættinum. Undir meðferð málsins féll ákæruvaldið frá 6. lið ákærunnar og héraðsdómari sýknaði ákærða af sakargiftum samkvæmt 4. lið ákæru, og unir ákæruvaldið þeirri niðurstöðu. Áfrýjun málsins varðar því ákæruliði 1 til 3 og ákærulið 5, sem kveða á um fjárdrátt að fjárhæð 11.950.292 krónur, auk skjalafals að því er varðar ákærulið 3. Ákærði krefst aðallega frávísunar málsins frá Hæstarétti. Telur hann áfrýjun málsins eins og hún birtist í áfrýjunarstefnu skorta lagaheimild, þar sem vísað sé til 148. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála án frekari tilgreiningar. Óheimilt sé að áfrýja til endurskoðunar ákærulið 5, þar sem niðurstaða um sýknu ákærða af þeim lið sé byggð á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar fyrir dómi, sbr. 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991. Þá sé einnig óheimilt að áfrýja einstökum ákæruefnum og vísar ákærði um það til 147. gr., sbr. 153. gr. laga nr. 19/1991. Til vara krefst ákærði þess, að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins, það er ákæruliðum 1, 2, 3 og 5. Með áfrýjunarstefnunni hafi ákæruvaldið opnað allt málið til endurskoðunar, og því séu ákæruliðir 1 til 3, sem ákærði var sakfelldur fyrir í héraði, einnig til endurskoðunar fyrir Hæstarétti. Í áfrýjunarstefnu kemur skýrt fram í hvaða tilgangi málinu er áfrýjað. Áfrýjunarstefnan fullnægir skilyrðum 147. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 7. gr. laga nr. 37/1994. Eins og að framan er lýst áfrýjaði ríkissaksóknari málinu samkvæmt heimild í 148. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 8. gr. laga nr. 37/1994, til sakfellingar samkvæmt 5. ákærulið og staðfestingar á sakfellingu samkvæmt ákæruliðum 1 til 3, svo og til refsiþyngingar. Ákærði áfrýjaði ekki héraðsdómi fyrir sitt leyti, eins og honum var heimilt samkvæmt 1. mgr. 149. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 9. gr. laga nr. 37/1994. Kemur sýknukrafa hans ekki til álita fyrir Hæstarétti nema að því marki, sem efni kunna að vera til samkvæmt 2. mgr. 159. gr. laganna, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994. Þar sem ekki reynir á það ákvæði hér snýst málið einungis um 5. ákærulið svo og ákvörðun viðurlaga. II. Með vísan til framangreinds verður staðfest ákvæði héraðsdóms um sakfellingu ákærða að því er varðar ákæruliði 1 til 3. Eins og nánar er lýst í héraðsdómi fjallar ákæruliður 5 um vanskil ákærða á að standa skil á andvirði húsbréfa, að fjárhæð 2.953.487 krónur, sem ákærði hafði tekið að sér að innleysa fyrir G vegna sölu á íbúð hans. G, sem var níræður að aldri, er kaupsamningur var gerður 3. september 2002, skrifaði sama dag undir umboð, sem ákærði útbjó, þess efnis, að hann veitti ákærða “fullt, ótakmarkað og óafturkræft” umboð til að móttaka og framselja húsbréfin og náði umboðið til þess að móttaka andvirði seldra bréfa. Ákærði framseldi stóran hluta húsbréfanna, að andvirði um 2.000.000 krónur, til nafngreindrar konu 11. september 2002 án þess að það væri í tengslum við sölu á íbúð G. Ákærði seldi það sem eftir var af bréfunum sama dag og var andvirði þeirra, 865.765 krónur, greitt inn á bankareikning ákærða. Samkvæmt bankayfirlitunum er ljóst, að ákærði notaði bankareikninginn til að greiða ýmsa neyslu hans sjálfs. Samkvæmt framangreindu umboði átti ákærði að sjá um að eignaskiptasamningur yrði gerður og átti að greiða útlagðan kostnað vegna þess af andvirði seldra bréfa ásamt kostnaði ákærða vegna þess. Uppgjör átti síðan að fara fram við afsal eftir að eignaskiptasamningi hefði verið þinglýst. Fram er komið, að eignaskiptasamningurinn var ekki gerður fyrr en í lok ágúst 2004 og heldur ákærði því fram, að ekki hafi verið gengið eftir uppgjöri við hann. Tvö vitni báru fyrir dómi, að ítrekað hefði verið leitað eftir uppgjöri við ákærða. Ákærði bar fyrir dómi, að hann hefði húsbréfin í sínum vörslum, þrátt fyrir að hann hefði ráðstafað þeim tveimur árum áður. Fyrir málflutning í Hæstarétti var af hálfu ákærða lögð fram yfirlýsing frá dóttur G 10. október 2005, þar sem fram kom, að G hefði andast 16. maí 2005 og væri ákærði að fullu búinn að gera upp við hana, en hún væri einkaerfingi hans, og yrðu engir eftirmálar vegna þess dráttar, sem á því varð. Eins og að framan greinir tók ákærði að sér að varðveita húsbréfin fyrir G heitinn og sjá um gerð eignaskiptasamnings, greiða kostnað við hann og skila síðan eftirstöðvunum. Ákærði framseldi hluta húsbréfanna og seldi afganginn 11. september 2002, átta dögum eftir undirritun umboðsins. Eignaskiptasamningur var ekki gerður fyrr en í lok ágúst 2004. Telja verður að með framangreindum ráðstöfunum hafi ákærði slegið eign sinni á húsbréfin og ráðstafað þeim í eigin þágu og hafi með því gerst sekur um fjárdrátt samkvæmt 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. III. Í máli þessu er ákærði sakfelldur fyrir fjögur brot, sem framin voru í mars og apríl 2001 og maí og september 2002. Með brotunum gerðist hann sekur um fjárdrátt, að fjárhæð 11.950.292 krónur, auk skjalafalsbrota. Ákærði hefur nú endurgreitt þá fjármuni nema 2.685.291 krónu. Ákærði hefur ekki áður gerst brotlegur við almenn hegningarlög. Við ákvörðun refsingar ákærða verður það virt honum til refsiþyngingar, að brot hans voru stórfelld og framin í skjóli stöðu hans sem löggiltur fasteignasali, en viðskiptamenn hans áttu að geta treyst honum. Þegar allt framangreint er virt er refsing hans ákveðin fangelsi í 12 mánuði, og eru ekki efni til að skilorðsbinda refsinguna. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan sakarkostnað í héraði og áfrýjunarkostnað samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara yfir sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, eins og nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun málsvarnarlauna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dómsorð: Ákærði, Helgi Magnús Hermannsson, sæti fangelsi í 12 mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og áfrýjunarkostnað, 785.402 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði, Sigríðar Rutar Júlíusdóttur héraðsdómslögmanns, 311.250 krónur, og skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Ragnars Aðalsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 311.250 krónur. Málið er höfðað með ákæru útgefinni á hendur: ,, Helga Magnúsi Hermannssyni, Laugavegi [...], fyrir fjárdrátt og skjalafals í starfi sem löggildur fasteignasali á fasteignasölum sínun fasteignasölunni Óðal ehf., [...], og frá 19. mars 2001 fasteignasölunni Óðal & framtíðin, ehf. [...], Síðumúla 8, Reykjavík, með því að hafa, á tímabilinu frá mars 2001 til desember 2002 dregið sér í 6 skipti samtals 19.008.919 kr. af fjármunum, sem hann tók við hjá viðskiptavinum fasteignasölunnar vegna sölu á fasteignum, sem ákærði annaðist, og falsað jafnframt skjöl í því skyni að leyna fjárdrætti sínum svo sem rakið er: 1. Í mars 2001 dregið sér 2.685.291 kr., sem ákærði tók við hjá [A] og [B], kaupendum íbúðar í [X], Mosfellsbæ, þann 13. sama mánaðar í samræmi við kaupsamning um íbúðina, dags. 6. febrúar sama ár, og ganga áttu til greiðslu á veðskuld vegna svonefnds viðbótarláns hjá Íbúðalánasjóði, sem hvíldi á íbúðinni. M. 010-2003-22824. 2. Í apríl 2001 dregið sér 2.112.002 kr. sem ákærði tók við 29. mars 2001 hjá [C], seljanda íbúðar að [Y] í Hveragerði, og ganga áttu til greiðslu á veðskuld, sem hvíldi á íbúðinni, eigi síðar en 24. apríl sama ár. M. 033-2002-2719. 3. Í maí 2002 dregið sér 4.199.512 kr., sem ákærði tók við hjá [D], seljanda íbúðar að [Z], Seltjarnarnesi, sem ákærði hafði milligöngu um að selja 30. apríl sama ár en fjármunirnir áttu að ganga til uppgreiðslu á veðskuld [D] við Samvinnulífeyrissjóðinn, Kringlunni 7, Reykjavík, sem hvíldi á íbúðinni. Ákærða er jafnframt gefið að sök að hafa, með notkun falsaðra skjala sem ákærði áritaði sem löggildur fasteignasali, fengið nefnt veð Samvinnulífeyrissjóðsins flutt heimildarlaust á húsið nr. [...] við Laugaveg í Reykjavík, eign sambýliskonu ákærða, [E], í því skyni að leyna fjárdrætti sínum með því að framvísa til lífeyrissjóðsins um mánaðamótin apríl/maí tveimur skjölum fölsuðum með áritun á nafni nefndrar [D], - tilhæfulausu tilboði hennar um kaup á húsinu af [E], dagsettu 20. apríl 2002, og skjali um nýja veðsetningu og veðbandslausn nr. 9758 vegna veðflutningsins, dagsettu 10. maí sama ár, fölsuðu með áritun á nafni [D] sem lántakanda, sem jafnframt var framvísað til þinglýsingar hjá sýslumanninum í Reykjavík sama dag. Þá er ákærða gefið að sök að hafa í júlí í sama skyni framvísað hjá Íslandspósti hf. rangri tilkynningu, undirritaðri af ákærða, um tímabundinn flutning á póstfangi nefndrar [D] frá Laugavegi [...], Reykjavík, í pósthólf nr. [...] en í tilkynningunni er [D] ranglega tilgreind sem meðlimur fjölskyldu ásamt ákærða og nefndri [E] og í framhaldi af því sent Samvinnulífeyrissjóðnum falsaða beiðni í nafni [D], dagsetta 15. sama mánaðar, um að tilkynningar um afborganir af skuldabréfinu skyldu sendar í nefnt pósthólf en á beiðnina eru falsaðir upphafsstafir í nafni [D] “[...]” M. 010-2003-588. 4. Í júlí 2002 dregið sér af andvirði 3.104.523 kr.,sem ákærði tók við 19. og 20. sama mánaðar í umboði [F], seljanda íbúðar að Laugarnesvegi [...], Reykjavík, samkvæmt kaupsamningi dagsettum 5. maí 2002 og jafnframt kaupanda íbúðar að [Þ], Reykjavík, samkvæmt kaupsamningi dagsettum 3. júní 2002 og ganga áttu að mestu til greiðslu viðbótarláns, sem hvíldi á [Þ]. M. 010-2003-19697. 5. Í september 2002 dregið sér andvirði húsbréfa 2.953.487 kr., sem ákærði hafði tekið að sér að innleysa fyrir [G], seljanda jarðhæðar við Æ, Reykjavík, samkvæmt kaupsamningi dagsettum 3. sama mánaðar. M. 010-2004-3829. 6. Í september 2002 dregið sér 3.954.104 kr., sem hann tók við 3. sama mánaðar hjá [H], kaupanda íbúðar á [Ö], Seltjarnarnesi, og ganga áttu til greiðslu veðskuldar, sem hvíldi á íbúðinni samkvæmt kaupsamningi um fasteignina dagsettum 26. júní sama ár. M.10-2003-1840. Framangreind brot ákærða teljast varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og notkun ákærða á fölsuðum skjölum samkvæmt 3. lið telst varða við 1. mgr. 155. gr. sömu laga. Þess er krafist, að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu krefjast eftirgreindir þess að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta: [A], og [B], bóta að fjárhæð 2.685.293 kr., auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38, 2001 frá 13. mars 2001 til greiðsludags auk málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti samtals að minnsta kosti 62.250 kr. M. 010-2003-22824. [C], 200.000 kr. í vexti og verðbætur af 2.112.987 kr. í 1 ár, 300.000 kr. í miskabætur og endurgreiðslu sölulauna 122.000 kr. M. 033-2002-2719. [I], fyrir hönd [G], 2.953.487 kr. ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. vaxtalaga nr. 38, 2001 frá 6. september 2002, en síðan dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. M.10-2003-1840.” Undir aðalmeðferð málsins féll ákæruvaldið frá 6. lið ákærunnar. Verjandi ákærða krefst sýknu af öllum liðum ákæru og málsvarnarlauna úr ríkissjóði að mati dómsins. Ákærði neitar sök. Hann kvað lýsinguna í inngangskafla ákærunnar rétta varðandi starf sitt sem löggiltur fasteignasali á fasteignasölunum Óðali ehf. og Óðali & framtíðinni ehf. á þeim tíma, sem í ákæru greinir. Þá kvað ákærði rétt að hann hafi tekið við fjármunum, sem þar greinir, en ákærði neitar sök, bæði að því er varðar meintan fjárdrátt og skjalafals. Nú verða raktir málavextir við einstaka ákæruliði, framburður ákærða fyrir dómi og vitnisburður og niðurstaða viðkomandi ákæruliðar strax á eftir. Ákæruliður 1. Í kæru B og A, dags. 30 september 2003, á hendur ákærða fyrir auðgunarbrot er lýst kaupum þeirra á íbúðinni að X í Mosfellsbæ milli ákærða og Óðals fasteignasölu. Kaupsamningur vegna kaupanna er dags. 6. febrúar 2001. Í kærunni er vísað til kaupsamnings varðandi greiðslufyrirkomulag kaupverðs og þar segir að kaupandi eigi að greiða svonefnt viðbótarlán, sem vísað er til í ákærunni. Kaupendur hafi millifært tilgreinda fjárhæð, sem er fjárhæðin sem lýst er í ákærunni, á reikning ákærða í þeirri trú að hann myndi annast afléttingu veðsins eins og til hafi staðið. Í september 2003 hafi keupendum, kærendum í máli þessu, borist greiðsluáskorun frá Íbúðalánasjóði vegna lánsins. Segir í kærunni að ákærði hafi ekki greitt lánið upp, heldur greitt af því framan af. Ákærði neitar sök. Hann kvað rétt að þeir fjármunir, sem lýst er í þessum ákærulið hafi verið lagðir inn á reikning fasteignasölunnar, sem hann hafði umráð yfir. Ekki hafi enn verið gengið frá afsali vegna kaupanna, sem hér um ræðir, og hafi viðbótarlánið því ekki verið greitt upp. Ákærði vísaði í þessu sambandi til ákvæðis í kaupsamningi, þar sem segir að kaupendur skuli greiða lánið, sem hér um ræðir, upp ,,fyrir afsal”. Þá vísaði ákærði til þess að ekki hafi komið til afsalsgerðar af ástæðum, sér óviðkomandi. Aðspurður hvort eitthvað hafi verið því til fyrirstöðu að greiða lánið strax upp óháð drættinum, sem var á gerð afsals og þá eftir atvikum eftir að lögð hafi verið fram kæra á hendur ákærða, ítrekaði ákærði þá afstöðu sína, að hann hafi litið svo á að hann ætti að greiða ,,við afsal” og það að ekki hafi verið greitt sé vegna deilna um eignaskiptayfirlýsingu og ekki hafi verið unnt að ganga frá afsali vegna afstöðu þeirra A og B. Ákærði kvaðst hafa greitt af lánunum í upphafi til að það færi ekki í vanskil. Síðan hafi staðið til af sinni hálfu að gera lánið upp við afsal, eins og ákærði bar. Hann hafi talið að málið leystist á fáum vikum eða mánuðum. Er ákærði var spurður að því hvort hann ætti að ákveða hvenær viðbótarlánið væri greitt kvaðst ákærði hafa ákveðið að hafa þennan háttinn á og greiða við afsal eftir samráð við seljanda eignarinnar. Þetta hafi verið gert vegna þess að þetta var það eina sem hægt var að hafa sem þvingun til kaupenda að ganga frá því sem búið hafi verið að semja um, en kaupendur hafi neitað að undirrita eignaskiptasamninginn. Vitnið B lýsti því er hún og A eiginmaður hennar greiddu 2.685.293 krónur inn á reikning Óðals fasteignasölu hinn 13. mars 2001, en ákærði hafi sagt að þetta yrði að gera til að unnt væri að greiða upp viðbótarlánið, sem lýst er í þessum ákærulið og ákærði hefði greint svo frá að greiða hefði átt upp lánið fyrir 1. mars 2001. Fjárhæðin, sem lögð var inn á reikning fasteingasölunnar, hafi verið sú fjárhæð sem viðbótarlánið stóð í og ákærði hafi átt að greiða. Daginn eftir, þ.e. 14. mars, hafi ákærði greint frá því að hann væri búinn að greiða lánið upp. B lýsti því er hún fór á fund ákærða eftir að henni barst greiðsluáskorun frá Íbúðalánasjóði, sem dags. er 15. september 2003. Ákærði hafi þá greint sér frá því að hann hafi greitt lánið upp og um einhvern misskilning hafi verið að ræða. Hún kvað ekki hafa verið um annað rætt, en að ákærði ætti að annast uppgreiðslu lánsins, sem hér um ræðir. Fram kom hjá B að eignaskiptasamningur hafi ekki verið undirritaður vegna húsnæðisins, sem hér um ræðir, og skýrði hún hvers vegna. Fyrir liggur að ekki er unnt að þinglýsa afsali fyrr en eignaskiptasamningi hafi verið þinglýst. Vitnið J greindi frá ástæðum þess að gerð eignaskiptayfirlýsingar tafðist fyrir X. J staðfesti að ákærði hefði greint sér frá því að það að greiða lánið, sem hér um ræðir, ekki upp hafi verið einhvers konar þvingunaraðgerð af hans hálfu í garð A og B til að fá þau til að skrifa undir eignaskiptasamninginn. Þessar upplýsingar kvaðst J hafa fengið hjá ákærða eftir að hafa leitað til hans er hótunarmiðar tóku að berast frá Íbúðalánasjóði. Ákærði hafi sagt að hann ætlaði að halda peningunum þar til A og B undirrituðu eignaskiptayfirlýsinguna. Vitnið K lýsti samstarfi þeirra ákærða við rekstur fasteignasölu þeirrar, sem hér um ræðir. Vitnisburður hans varpar ekki ljósi á málavexti og verður ekki rakinn hér. Niðurstaða ákæruliðar 1. Fjárhæðin sem hér um ræðir var lögð inn á reikning fasteignasölunnar, sem ákærði hafði umráð yfir eins og rakið var. Með framburði ákærða og vitnisburði B og með öðrum gögnum málsins er sannað að nota átti fjárhæðina til að greiða veðskuld eins og lýst er í þessum ákærulið. Ákærði hefur borið að ekki sé enn kominn sá tími, sem honum beri að greiða upp lánið, þar sem ekki hafi enn verið gefið út afsal vegna kaupanna, sem hér um ræðir, en samkvæmt ákvæðum kaupsamningsins skuli kaupendur greiða lánið upp eigi síðar en við afsal og í niðurlagi kaupsamningsins segir að kaupendur skuli greiða lánið upp fyrir afsal. Gerð eignaskiptayfirlýsingar er kaupendum óviðkomandi, enda segir í kaupsamningnum að seljendur skuli kosta gerð hennar og þinglýsa. Fjárhæðin, sem hér um ræðir, var lögð inn á reikning fasteignarsölunnar hinn 13. mars 2001, eða fyrir rúmlega 3 og ½ ári. Kaupendum íbúðarinnar, sem hér um ræðir, barst greiðsluáskorun í september 2003 vegna lánsins, sem átti að vera búið að greiða upp. Ráða má af fjárhæðinni, sem lögð var inn á reikning fasteignasölunnar, að hún var því sem næst sú fjárhæð, sem viðbótarlánið stóð í á þeim tíma og hlaut ákærða að vera ljóst að til þess var ætlast af honum að hann greiddi lánið upp þegar í stað. Engar þær ástæður sem ákærði hefur borið fyrir sig heimiluðu honum að halda greiðslunni eins og hann gerði. Þá liggur fyrir að lánið fór í vanskil. Að öllu þessu virtu er sannað með því sem nú hefur verið rakið, en gegn neitun ákærða, að hann dró sér þá fjármuni sem hér um ræðir. Ákærði hefur með háttsemi sinni bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart kröfuhöfunum, sem lýst er í ákærunni og er hann dæmdur til að greiða þeim 2.685.293 krónur auk dráttarvaxta frá 11. mars 2004 til greiðsludags. Upphafstími vaxta er dagurinn er mánuður var liðinn frá því að ákærða var birt bótakrafan. Þá greiði ákærði sömu aðilum 50.000 krónur vegna lögmannsaðstoðar við að halda kröfunni fram. Ákæruliður 2. Misritun er í þessum ákærulið, þar sem segir að greiða eigi skuldina eigi síðar en 24. apríl, en þar á samkvæmt kaupsamningnum sem vísað er til, að standa 20. apríl. Þetta kemur ekki að sök eins og hér stendur á. Hinn 30. júní 2002 lagði C fram kæru á hendur ákærða fyrir fjárdrátt vegna viðskipta, sem lýst er í þessum ákærulið. Segir meðal annars í kærunni að ákærði hafi tekið við fjármunum, sem í ákæru greinir og þá hafi átt að nota til að greiða upp lánið, sem lýst er eigi síðar en 20. apríl 2001. Ákærði hafi greitt lánið upp í tvennu lagi 8. apríl 2002 og 2. maí sama árs. Ákærði kvað viðskiptum rétt lýst í þessum ákærulið, utan að hann neitar sök. Ákærði kvaðst hafa greint C frá því, er hún hafði símsamband við ákærða vegna málsins, að hann myndi greiða lánið upp um leið og hann þinglýsti afsali og ætti leið austur fyrir fjall. Ákærði kvaðst hafa greitt lánið upp í tvennu lagi, 8. apríl 2002 og 2. maí sama árs, eftir að hafa fengið bréf frá lögmanni C. Ákærði kvað ekki hafa verið um neina eina sérstaka ástæðu fyrir því að hann greiddi þetta ekki fyrr. Vitnið C kvað ákærða hafa tekið að sér að selja húsbréf og átti andvirði húsbréfanna að nota til að greiða upp lán, sem hvíldi á Y. Um þetta hafi verið samið í kaupsamningi. Ákærði hafi ekki greitt lánið fyrr en löngu síðar. Hún lýsti samskiptum við ákærða og að hún hafi meðal annars sýnt honum greiðsluseðla, sem bárust vegna lánsins, sem átti að vera búið að greiða upp og aflétta af eigninni. Hún kvaðst hafa komist að því við gerð skattskýrslu um áramótin 2002 að enn var greitt af láni þessu í bankanum þótt hún hafi ekki gert það. C kvað ákærða ekki hafa orðað það við sig við afsalsgerðina að hann myndi greiða lánið, sem hér um ræðir, upp næst er hann ætti leið austur fyrir fjall, eins og ákærði bar. C lýsti óþægindum, sem hún varð fyrir af þessum sökum, hún kvaðst hafa hringt mjög mörg símtöl, hafa haft samband við lögmann og tekið sér frí úr vinnunni til að sinna þessu máli. Hún hafi ekki orðið fyrir beinum fjárútlátum. Vitnið L kvaðst hafa verið stödd á skrifstofu ákærða 15. ágúst 2001, á þeim tíma er afsalsfundur hafi staðið yfir vegna Y. Kvaðst hún hafa rekist á skjöl vegna fasteignaviðskiptanna og þar rekist á misræmi milli afsals og kaupsamnings og fært það í tal við ákærða, sem hafi greint svo frá að hann hafi skýrt þetta fyrir aðilum málsins. Niðurstaða ákæruliðar 2. Með framburði ákærða og með öðrum gögnum málsins er sannað að ákærði tók við fjárhæðinni, sem hér um ræðir, í því skyni að greiða upp veðskuldina, sem lýst er í ákærunni. Samkvæmt kaupsamningi um þessi fasteignaviðskipti átti að greiða veðskuldina upp eigi síðar en 20. apríl 2001. Ákærði greiddi lánið í tvennu lagi, 8. apríl 2002 og 2. maí sama árs, eða rúmi einu ári síðar og eftir að C hafði leitað sér lögmannsaðstoðar eins og rakið var. Þessi dráttur á greiðslunni þykir einn og sér sanna, gegn neitun ákærða, að hann dró sér fjármunina, sem hér um ræðir. Greiðsla í tvennu lagi rúmu ári síðar leysir ákærða ekki undan sök, enda ekkert það fram komið að mati dómsins, sem sanni að ákærði hafi með samkomulagi við C fengið frest á greiðslunni. C krefst bóta eins og rakið er í ákærunni. Hún varð ekki fyrir neinum beinum fjárútlátum. Þá hefur hún ekki rennt haldbærum stoðum undir einstaka liði kröfugerðar sinnar að öðru leyti og ber samkvæmt því að vísa öllum kröfuliðunum frá dómi. Ákæruliður 3. Hinn 6. janúar 2003 lagði D fram kæru á hendur ákærða fyrir auðgunarbrot. Þar er því lýst er ákærði hafi tekið að sér að selja Z og að þá fjármuni, sem í þessum ákærulið greinir, hafi ákærði átt að nota til að greiða veðskuld D við Samvinnulífeyrissjóðinn eins og lýst er í ákærunni. D lýsti því er hún hafði samband við annan fasteignasala til að láta hann fara yfir viðskiptin við ákærða, en þetta hafi hún gert eftir að hafa uppgötvað að ákærði hafði að henni forspurðri látið færa póstfang hennar á pósthólf í eigu ákærða. Í kærunni er lýst gagnaöflun meðan á gerð kæruskýrslunnar stóð. Segir í skýrslunni að samkvæmt upplýsingum frá Samvinnulífeyrissjóðnum hafi lánið, sem hér um ræðir, verið fært af Z yfir á Laugaveg [...], en þetta hafi verið gert á grundvelli kauptilboðs D í síðast greindu eignina. D kvað þessi skjöl sér óviðkomandi og nafnritun sína þar falsaða á kauptiboðið. Hið sama kvað D eiga við um skjal, sem barst frá sýslumanninum í Reykjavík um veðflutninginn. Ákærði kvað viðskiptunum, sem hér um ræðir, rétt lýst í ákærunni, en ákærði neitar sök. Hann kvað lánið ekki hafa verið greitt upp, heldur flutt yfir á aðra fasteign með samþykki D og allt sem gert hafi verið í þessu skyni og viðskiptin, sem lýst er í þessum ákærulið, hafi átt sér stað með samþykki og vitneskju D. Ákærði kvaðst hafa spurt D að því hvort henni væri sama um að lánið yrði flutt, eins og hér er lýst, og að þetta hafi verið gert í því skyni að spara lántökukostnað. Fram hafi komið hjá D að henni væri sama um þetta svo fremi að þetta snerti hana ekki fjárhagslega. Ákærði kvað þetta samkomulag ekki hafa verið skriflegt, en eftir á að hyggja hefði verið rétt að hafa þetta skriflegt að mati ákærða. Fyrir liggur að Samvinnulífeyrissjóðurinn heimilaði ekki skuldskeytinguna, sem hér um ræðir, og kvaðst ákærði eftir að það var ljóst hafa gert ráðstafanir til að endurfjármagna lánið, sem hér um ræðir. Þá neitaði ákærði að hafa framvísað rangri tilkynningu til Íslandspósts, eins og lýst er. Ákærði kvaðst hafa átt von á því að innheimtuseðlar á nafni D myndu berast í tvö eða þrjú skipti og hann hafi því kannað hvaða ráðstafanir ættu að gera vegna bréfa, sem stíluð væru á D, en væru merkt pósthólfi nr. [...]. Ákærði kvað starfsmenn póstsins þá hafa afhent sér skjal, sem ákærði fyllti út, en þar er um að ræða tilkynningu um tímabundna breytingu á póstfanginu vegna tímabilsins 9/7 2002 til 9/12 sama árs. Ákærði kvað tilkynninguna sem send var Samvinnulífeyrissjóðnum og lýst er í ákærunni, hafa verið gerða með samþykki D. Hann mundi ekki hvenær tilkynningin var gerð og hafi ákærði ritað undir hana þá liggi fyrir að það hafi verið gert með samþykki D og vísaði ákærði í skjöl málsins þar um. Vitnið D kvað ekki hafa verið samið um annað við fasteignakaupin, sem hér um ræðir, en að ákærði greiddi upp lánið við Samvinnulífeyrissjóðinn. Það hafi ákærði ekki gert heldur fært lánið á fasteign eiginkonu sinnar og kvaðst D enn vera skuldari þess láns, þar sem Samvinnulífeyrissjóðurinn hafi ekki samþykkt skuldskeytinguna. Meðal gagna málsins eru tvö skjöl undirrituð af D. Fyrra skjalið er yfirlit, sem dags. er 27. maí 2003 og er skjalið vottað af Friðjóni Erni Friðjónssyni hæstaréttarlögmanni. Skjalið hljóðar svo: ,,Ég undirrituð, [D], [...] lýsi því yfir i tenglsum við yfirlýsingu um skuldskeytingu og staðfesting veðflutnings dags. 27. maí 2003 undirr. af [E], en veðflutningurinn stafar af eign minni á [Z], Seltjarnarnesi: Ég hefi farið yfir minnispunkta mína varðandi þetta mál og sé nú, að ég mun hafa heimilað Helga M. Hermannssyni [...] að rita nafn mitt hér um. Með tilvísun til þess, að Helgi mun hafa haft heimildir til nafnritunar minnar, verður kæra á hendur honum til lögreglu afturkölluð.“ Hitt skjalið er stílað á lögreglustjótrann í Reykjavík og er dags. 7. júní 2003 það hljóðar svo: ,,Efni: Afturköllun kæru. Ég undirrituð, [D], [...] afturkalla hér með kæru á hendur Helga M. Hermannssyni, [...] frá því í janúar 2003.“ D kvað tilkomu þessara skjala þá, að Friðjón Örn hafi kallað sig á sinn fund og greint frá því að E, sambýliskona ákærða, neiti að heimila þennan veðflutning nema hún félli frá kæru á hendur ákærða. Lögmaður hennar hafi ráðlagt henni í þessu ljósi að falla frá kærunni, þar sem henni yrði borgið fjárhagslega vegna þessa máls. D kvaðst í þessu ljósi hafa undirritað yfirlýsinguna og fallið frá kærunni ósátt. Ítrekað aðspurð kvað D allar ráðstafanir ákærða, sem lýst er í þessum ákærulið hafa verið gerðar án sinnar heimildar. D kvaðst ekki hafa ritað nafn undir kauptilboð, sem í ákærunni er sagt dags. 20. apríl 2002, en er í raun dags. 29. sama mánaðar og heldur ekki undir skjal, sem ber heitið ný veðsetning og veðbandslausn, þar sem lýst er veðflutningum að Z yfir á Laugavegi [...]. Hún hafi aldrei rætt um Laugaveg [...] við ákærða. D kvaðst aldrei hafa heimilað ákærða að tilkynna tímabundinn flutning á póstfangi eins og lýst er í ákærunni. Vitnið Friðjón Örn Friðjónsson hæstaréttarlögmaður lýsti því er D leitaði til hans vegna þessa máls. Hann kvað hafa verið mikilvægt fyrir D að fá upplýsingar um það hvort veðflutningurinn af Z yfir á Laugaveg [...] væri heimilaður af þinglýstum eiganda. Komið hafi í ljós að til að samþykkja veðflutninginn hafi sambýliskona ákærða viljað að D afturkallaði kæru sína á hendur ákærða. Friðjón Örn kvað ljóst að samkomulagið hafi gengið út á það að fá yfirlýsingu um skuldskeytingu og staðfestingu á veðflutningnum. Á móti hafi verið óskað eftir því að fallið yrði frá kæru á hendur ákærða. D hafi samþykkt þetta. Þá hafi borist frá þáverandi lögmanni ákærða yfirlýsing sú sem áður er rakin og hafi D undirritað hana og Friðjón Örn vottað. Hann lýst því að hann hafi ráðlagt D með fjárhagslega hagsmuni hennar í huga og hann hafi á þessum tíma talið að þeim væri best borgið með því að fá veðflutninginn í gegn, þar sem hann hafi talið ólíklegt að fasteignasalinn, sem í hlut átti, væri borgunarmaður. Niðurstaða ákæruliðar 3. Með framburði ákærða og vitnisburði D og með öðrum gögnum málsins er sannað að ákærði tók við fjármununum, sem hér um ræðir og samkvæmt kaupsamningi dagsettum 30. apríl 2002, átti að nota fjárhæðina til að greiða upp veðskuld D við Samvinnulífeyrissjóðinn sem fyrst og eigi síðar en 10. maí 2002, eins og segir í kaupsamningnum. D komst síðar að því að ákærði brást skyldum sínum og greiddi ekki lánið upp. Hún leitaði þá til lögmanns og er vísað til vitnisburðar D og Friðjóns Arnar Friðjónssonar hæstaréttarlögmanns um tilkomu yfirlýsingarinnar, sem rakin var og afturköllun kærunnar. Allt var það gert í því skyni að freista þess að D yrði borgið fjárhagslega vegna þessara viðskipta við ákærða. D hefur neitað því að hafa vitað um gerninga þá, sem lýst er í síðari hluta þessa ákæruliðar og varða fasteignina Laugaveg [...] og allar ráðstafanir ákærða þar að lútandi. Ákærði hefur borið að allar þær ráðstafanir sínar hafi verið gerðar með samþykki D. Hið tilhæfulausa kauptilboð D í Laugavegi [...], sem lýst er í þessum ákærulið, er dagsett 29. apríl 2002, eða daginn áður en kaupsamningurinn um fasteignina að Z. Hafi raunverulega verið samið við D um þær ráðstafanir, sem lýst er í síðari hluta þessa ákæruliðar, og varða fasteignina Laugaveg [...], á þann hátt sem ákærði hefur haldið fram, verður að álíta að gerðt hafi verið um þetta skriflegt samkomulag, sem ekki var gert. Að virtum aðdraganda yfirlýsingarinnar, sem rakin var, og afturköllunar kæru og eins og vitnin D og Friðjón Örn Friðjónsson báru um þetta og að virtum ótrúverðugum framburði ákærða um ætluð samskipti hans og D varðandi Laugavegi [...], en mjög dregur úr trúverðugleika framburðar ákærða, að hann sem löggiltur fasteignasali hafi ekki séð til þess að samkomulagið, sem hann kvaðst hafa gert fyrir D væri skriflegt, er það mat dómsins að sannað sé, með því sem nú hefur verið rakið, en gegn neitun ákærða, að hann hafi gerst sekur um alla þá háttsemi, sem í þessum ákærulið greinir. Ákæruliður 4. Hinn 18. ágúst 2003 lagði F fram kæru á hendur ákærða. Lýsir F í kærunni fasteignaviðskiptum sem lýst er í þessum ákærulið og að ákærði hafi tekið að sér að greiða viðbótarlán, sem hvíldi á Þ. Þetta hafi ákærði ekki gert og er kæran lögð fram vegna þessa. Í þessum ákærulið er misritun, sem ekki kemur að sök, en kaupsamningurinn sem hér um ræðir, er dags. 6. maí 2002, en ekki 5. sama mánaðar. Ákærði kvað viðskiptunum í þessum ákærulið rétt lýst, utan að hann neitar sök. Ákærði kvað hafa verið munnlegt samkomulag milli þeirra F vegna annarra viðskipta um að peningarnir, sem hér um ræðir, yrðu notaðir á annan hátt en til greiðslu lánsins, sem í þessum ákærulið greinir. Það hafi því verið samkvæmt beiðni F að lánið var ekki gert upp strax, heldur yrði greitt af láninu uns það yrði greitt upp síðar. Ákærði kvað þetta mál að fullu uppgert milli þeirra F og það sem fram kom í kæru F til lögreglu sé ekki rétt. Vitnið F kvað ákærða hafa tekið við fjármununum, sem hér um ræðir, vegna fasteignaviðskiptanna sem lýst er í þessum ákærulið. Dregist hafi á langinn að ákærði gerði upp eins og hann átti að gera og lýst er í ákærunni og hafi F því lagt fram kæru í ágúst 2003. F kvað í fyrstu að samkomulag milli þeirra ákærða hafi komist á áður en hann lagði fram kæruna, sem hann hafi gert eftir að ágreiningur hafi risið milli þeirra ákærða. Síðar greindi F svo frá að er hann lagði fram kæruna hafi ekkert samkomulag verið á milli þeirra ákærða um samstarf. Það hafi komið til síðar. F kvað nú engan ágreining milli þeirra ákærða. F lýsti því að hann hafi haft hug á því að draga kæru sína til baka, en lögreglan hafi greint sér frá því að það væri of seint. F kvaðst greiða af láninu, sem hér um ræðir, og einnig hafi N greitt af því, svo og ákærði. Vitnið N seldi F íbúðina að Þ, eins og lýst er í þessum ákærulið. Hún kvað hafa verið greitt af viðbótarláninu, sem hvíldi á Þ og taldi hún að eftirstöðvar væru nú um ein milljón króna. Hún kvað þetta einkum hafa haft þau áhrif að ekki hafi verið unnt að skipta um eigandanafn á íbúðinni og hún kvað F kaupanda vera kunningja sinn og hafi hún upplýsingar frá honum, en hún hafi ekki rætt við ákærða vegna þessa máls. Greiðsluseðlum sem henni berist komi hún til F, sem annist greiðslu þeirra. Niðurstaða ákæruliðar 4. Sannað er með framburði ákærða og með vitnisburði F, að ákærði tók við fjármununum sem hér um ræðir 19. og 20. júní 2002. F lagði fram kæru á hendur ákærða, þar sem ákærði hefði ekki greitt viðbótarlán, sem hvíldi á Þ. Fyrir dómi greindi F svo frá að áður en hann lagði kæruna fram hafi þeir ákærði samið um það að þessir fjármunir yrðu notaðir í annað en áður hefði verið samið um og lýsti F öðrum viðskiptum þeirra ákærða. F kvaðst hafa lagt fram kæru þar sem til ósættis hafi komið milli þeirra ákærða, en síðar hafi gróið um heilt. Síðar greindi F svo frá að samkomulagið milli þeirra ákærða um ráðstöfun greiðslnanna hafi komið til eftir að kæran hefði verið lögð fram. Meðal gagna málsins er yfirlýsing undirrituð af F, kaupanda Þ, og N seljanda. Þar kemur meðal annars fram að ákærði og F hafi á þeim tíma, er kaupsamningurinn um Þ var gerður, átt í samningaviðræðum vegna annarra viðskipta, sem lutu að rekstri líkamsræktarstöðvar. Það segir í yfirlýsingunni: ,,Sú deila sem upp kom vegna uppgjörs láns á [Þ] tengdist framangreindum hugmyndum um samstarf F og Helga og hefur sú deila verið að fullu frágengin og öll mál okkar á milli uppgerð. Þrátt fyrir að F hafi leitað til lögreglu, þegar upp kom ágreiningur um frágang þessa máls, þá var ekki ætlun okkar að leggja fram kæru á hendur Helga..” Vitnin F og N staðfestu yfirlýsinguna fyrir dómi. Þótt vitnisburður F sé nokkuð á reiki er það álit dómsins að vitnisburður hans og vitnisburður N styðji framburð ákærða um að samkomulag hafi verið komið á milli ákærða og F um það að ákærði ráðstafaði fjármununum, sem í þessum ákærulið greinir á annan hátt en þann að greiða viðbótarlánið, sem hvíldi á Þ og lýst er í ákærunni. Samkvæmt þessu ber að sýkna ákærða af þessum ákærulið. Ákæruliður 5. Hinn 19. febrúar sl. lagði I fram kæru á hendur ákærða samkvæmt umboði frá G. Kærð voru vanskil ákærða á að standa skil á andvirði húsbréfa, sem lýst er í þessum ákærulið. Ákærði kvað viðskiptin hafa farið fram eins og lýst er í þessum ákærulið og að hann hafi tekið við fjármunum, sem þar greinir, samkvæmt umboði frá G. Umboðið sem hér um ræðir er svohljóðandi: ,,Undirritaður, [G], gef hér með Helga Magnúsi Hermannssyni, [...] fullt, ótakmarkað og óafturkræft umboð til þess að móttaka og framselja fasteignaveðbréf/húsbréf vegna sölu á íbúð minni að [Æ], Reykjavík. Jafnframt nær umboð þetta til þess að móttaka andvirði seldra bréf. Helgi hefur tekið að sér að fá aðila til þess að gera eignaskiptasamning og mun annast um það fyrir mína hönd. Útlagðan kostnað vegna þessa skal greiða af andvirði seldra bréfa ásamt kostnað Helga vegna vinnu fyrir mína hönd. Uppgjör vegna þessa skal fara fram við afsal sem fram fer að því loknu að eignasksiptasamning hefur verið þinglýst.“ Ákærði lýsti vinnu sinni við að fá eignaskiptasamning gerðan og þá hafi reynst nauðsynlegt að teikna húsið upp og hafi verið haft samband við arkitekt í því skyni. Ákærði hafi annast þetta samkvæmt samningnum og uppgjör farið fram að þessu loknu eins og samningurinn kveði á um. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað af ákærunni á hendur sér fyrr en við skýrslutöku hjá lögreglunni 28. apríl sl. Hann kvað hvorki G né aðila, sem komu fram fyrir hans hönd, hafa spurt um framvindu málsins og hvorki hafi verið farið fram á að ákærði afhenti fjármunina, sem hér um ræðir í heild, né að hluta. Hann kvað uppgjör því fara fram eins og kveðið sé á um í umboðinu, sem rakið var að ofan. Vitnið, G, lýsti samskiptum við ákærða. Hann kvaðst ekki hafa skrifað undir umboðið, sem lýst er að ofan. Ekki er ástæða til að rekja vitnisburð G frekar. Vitnið, I, móðurbróðir G, lýsti erindisrekstri sínum fyrir G. I kvað engan vafa leika á því að G hafi ritað nafn sitt undir umboðið, sem áður var vikið að, þótt vitnið sé ekki viss um að G hafi gert sér grein fyrir efni skjalsins, sem hann undirritaði. I kvað G hafa reiknað með því að fjármunir skiluðu sér til hans upp úr áramótunum 2002 2003, en endanlegt uppgjör gæti varla dregist lengur. I kvað gerð eignaskiptasamnings og gerð teikninga af húsinu, sem hér um ræðir, hafa dregist, en upp úr miðju síðasta ári hafi sér fundist þetta orðið dularfullt svo hann hringdi í ákærða og spurði hvort ekki væri unnt að ganga frá stærstum hluta uppgjörsins við G. Sér hafi skilist á ákærða að einhverju þyrfti að breyta og hann hafi ekki gengið frekar eftir þessu við ákærða, en beðið hann um að ræða við G í því skyni að róa hann. Vitnið O lýsti vinnu sinni við að teikna upp fasteignina, sem hér um ræðir í þessum ákærulið, en þetta hafi hann gert að beiðni ákærða. Verkinu hafi lokið í byrjun þessa árs. Vitnið P lýsti því er G kom að máli við hana vegna þessara fasteignaviðskipta. Hún kvaðst álíta að G hafi ekki skilið viðskiptin vel, en honum hafi fundist ganga illa að gera upp. Hún hafi að beiðni G hringt í ákærða og spurt hverju það sætti að svona illa gengi að gera málið upp. Hún kvaðst hafa fært í tal við hann hvort ekki væri unnt að gera upp við G að mestu leyti, en halda eftir peningum sem þyrfti vegna kostnaðar við gerð teikninga og eignaskiptasamnings. Kvaðst hún hafa fengið staðfest að þessum þætti hefði ekki verið lokið. Kvaðst hún tæpast hafa skilið það sem ákærði svaraði þessu, en hann hafi meðal annars sagt að G græddi á því að hann geymdi fyrir hann húsbréfin sem hækkuðu í verði. Niðurstaða ákæruliðar 5. Hér að ofan er lýst ráðstöfunum sem ákærði hefur gert fyrir G vegna sölu Æ. Samkvæmt umboði, sem vottað er af tveimur vottum, og telja verður með vísan til vitnisburðar I, að G hafi undirritað þrátt fyrir vitnisburð hans um annað, er ljóst að ákærði hafði heimild G til að leysa þessa fjármuni til sín og samkvæmt sama umboði skal uppgjör fara fram eins og þar er lýst. Samkvæmt framburði ákærða hefur afsalsgerð ekki farið fram og er tími uppgjörs við G samkvæmt umboðinu því ekki kominn, en gerð teikninga fyrir Æ lauk fyrr á þessu ári samkvæmt vitnisburði sem rakinn var. Samkvæmt vitnisburði I virðist ekki hafa verið gengið hart fram í því við ákærða að uppgjör við G færi fram að mestu leyti, þótt hluta fjárins yrði haldið eftir til greiðslu kostnaðar. Ákærði hefur borið að ekki hafi verið leitað eftir því við sig. Að öllu þessu virtu og með vísan til umboðsins, sem rakið var, er það álit dómsins að ósannað sé að ákærði hafi dregið sér fjármuni þá sem hér um ræðir og ber samkvæmt því að sýkna hann. Eftir þessum úrslitum ber að vísa skaðabótakröfu G frá dómi. Brot þau sem ákærði er sakfelldur fyrir eru rétt færð til refsiákvæða í ákærunni en ákærði hefur ekki áður gerst brotlegur við almenn hegningarlög. Refsing hans er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga. Þykir refsing hans hæfilega ákvörðuð fangelsi í 9 mánuði. Nokkur tími er frá framningu brotanna. Þykir eftir atvikum rétt að fresta fullnustu 6 mánaða af refsivistinni skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og falli sá hluti refsingarinnar niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði helming sakarkostnaðar á móti helmingi, sem greiðist úr ríkissjóði, þar með talinn tilgreindan hluta af 250.000 króna málsvarnarlaunum til Sigríðar Rutar Júlíusdóttur héraðsdómslögmanns. Guðjón Magnússon, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík, flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Helgi Magnús Hermannsson, sæti fangelsi í 9 mánuði en fresta skal fullnustu 6 mánaða af refsivistinni skilorðsbundið í 2 ár frá birtingu dómsins að telja og falli sá hluti refsingarinnar niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði A og B 2.685.293 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 3. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 11. mars 2004 til greiðsludags. Ákærði greiði sömu aðilum 50.000 krónur í lögmannskostnað við að halda kröfunni fram. Skaðabótakröfum C og G er vísað frá dómi. Ákærði greiði helming sakarkostnaðar á móti helmingi, sem greiðist úr ríkissjóði, þar með talinn tilgreindan hluta af 250.000 króna málsvarnarlaunum til Sigríðar Rutar Júlíusdóttur héraðsdómslögmanns.
|
Mál nr. 61/2007
|
Sjómaður Ráðningarsamningur Bótaskylda skipverja
|
B, sem starfað hafði sem yfirvélstjóri á línubát í eigu J ehf., krafði félagið um greiðslu vangoldinna launa. J ehf. krafðist sýknu á þeim grundvelli að félagið ætti gagnkröfu á hendur B, sem næmi hærri fjárhæð en stefnukrafan. Vísaði J ehf. til þess að B hefði hætt fyrirvaralaust störfum á bátnum og því ætti félagið rétt á bótum úr hendi hans er næmu launum fyrir hálfan uppsagnarfrest, sbr. 60. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Ekki var talið að B hefði sýnt fram á að honum hefði verið heimilt að hætta störfum hjá J ehf. án þess að vinna hinn þriggja mánaða uppsagnarfrest. Með hliðsjón af forsögu 60. gr. sjómannalaga varð að skýra ákvæðið þannig að skipverja bæri að greiða útgerðarmanni þær stöðluðu bætur, sem þar væri kveðið á um, færi skipverji fyrirvaralaust úr starfi án lögmætrar ástæðu óháð því hvort sannanlegt tjón hlytist af. Hæstiréttur vísaði aftur á móti til þess að óumdeilt væri að J ehf. skuldaði B laun, þar sem uppgjörshættir félagsins hefðu ekki verið í samræmi við gildandi kjarasamning og ákvæði laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins. Í því ljósi væri ekki unnt að fallast á að félagið ætti rétt á að skerða greiðslur til B á grundvelli 60. gr. sjómannalaga vegna brotthvarfs hans úr skiprúmi. Var því fallist á kröfu B.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. febrúar 2007. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og honum dæmdur málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann staðfestingar héraðsdóms að öðru leyti en því að upphafsdagur vaxta verði 17. nóvember 2005 auk þess sem málskostnaður í héraði falli niður og stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Með hinum áfrýjaða dómi var fallist á kröfu stefnda til greiðslu launa úr hendi áfrýjanda. Áfrýjandi gerði í héraði gagnkröfu til skuldajafnaðar vegna fyrirvaralauss brotthlaups stefnda úr skiprúmi samkvæmt 60. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 með síðari breytingum. Héraðsdómur féllst ekki á þá kröfu. Er héraðsdómi áfrýjað til að fá hrundið þeirri niðurstöðu. Snýst málatilbúnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti um gagnkröfuna, enda unir hann niðurstöðu hins áfrýjaða dóms varðandi launakröfu stefnda að öðru leyti en um upphafsdag dráttarvaxta. Ekki er heldur tölulegur ágreiningur um gagnkröfu áfrýjanda. Hins vegar er ágreiningur á milli aðila um það hvort lagaskilyrði hafi verið fyrir hendi til stofnunar gagnkröfunnar. Aðila greinir á um hvort samið hafi verið um starfslok stefnda og hvort hann hafi þá verið lausráðinn eða fastráðinn hjá áfrýjanda. Óumdeilt er að áfrýjandi gerði ekki skriflegan ráðningarsamning við stefnda þrátt fyrir að honum hafi borið skylda til þess samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga. Af þeim sökum ber áfrýjandi sönnunarbyrði fyrir því að stefndi hafi verið fastráðinn vélstjóri hjá honum. Af hálfu áfrýjanda er á það bent að stefndi hafi byrjað störf hjá honum árið 1995 og síðan verið ráðinn sem yfirvélstjóri á línubát áfrýjanda, Þorlák ÍS-15, í ágúst 2000 og starfað allt fram í desember 2004 og notið á þeim tíma kauptryggingar eins og fastráðinn væri. Í skýrslu stefnda fyrir héraðsdómi var þetta staðfest. Þegar til þessa er litið verður að telja að stefndi hafi haft þriggja mánaða uppsagnarfrest samkvæmt 2. mgr. 9. gr., sbr. 2. mgr. 5. gr. sjómannalaga. Áfrýjandi byggir á því að stefndi hafi fengið frí til þess að fara í utanlandsferð að lokinni veiðiferð sem farin var 12. desember 2004 og hafi átt að koma aftur til vinnu í fyrstu viku janúar en um það leyti hafi áfrýjandi aftur á móti frétt að stefndi hefði hafið störf hjá öðru félagi. Stefndi heldur því hins vegar fram að honum hafi samist svo við Flosa Valgeir Jakobsson útgerðarstjóra og núverandi stjórnarformann áfrýjanda að hann mætti hætta störfum eftir umrædda veiðiferð. Ekkert er komið fram í málinu sem styður þessa fullyrðingu stefnda. Þar sem stefnda hefur ekki tekist sönnun um að honum hafi verið heimilt að hætta störfum hjá áfrýjanda án þess að vinna hinn þriggja mánaða uppsagnarfrest verður að leggja til grundvallar í máli þessu að stefndi hafi farið fyrirvaralaust úr starfi í byrjun janúar 2005 þegar fríi hans lauk. II. Í 60. gr. sjómannalaga er kveðið svo á að fari skipverji fyrirvaralaust úr starfi eða áður en uppsagnarfrestur er liðinn án lögmætrar ástæðu eigi útgerðarmaður rétt á bótum úr hendi skipverja er nemi launum fyrir hálfan uppsagnarfrest eða helming þess tíma sem eftir sé af uppsagnarfrestinum, þó aldrei lægri fjárhæð á fiskiskipum en sem nemi sjö daga kauptryggingu en föstum launum í sjö daga á kaupskipum. Í athugasemdum með 60. gr. frumvarps þess er varð að sjómannalögum er meðal annars tekið fram að ákvæði þetta sé nýmæli. Í gildi væru ákvæði í kjarasamningum sjómanna, sem mæli svo fyrir, að fari skipverji fyrirvaralaust og án þess að lögmætar ástæður liggi til, úr skiprúmi, eigi útgerðarmaður rétt til bóta úr hendi skipverja, sem svara til launa í uppsagnarfresti. Að þessu leyti hafi réttarstaða sjómanna verið lakari en annarra launþega. Um aðra launþega en sjómenn hafi gilt sú regla, að bætur til vinnuveitenda þeirra í slíkum tilvikum hafi numið jafngildi launa í hálfum uppsagnarfresti. Eðlilegt þyki, að sjómenn sitji við sama borð og aðrir launþegar. Með 60. gr. sjómannalaga var samkvæmt framansögðu tekið upp í lög ákvæði sem áður hafði verið í kjarasamningum allt frá 1. mars 1976, sbr. dóm Félagsdóms frá 16. febrúar 1982 í máli nr. 9/1981, sem birtur er VIII. bindi dómasafns réttarins bls. 276. Sú breyting var þó gerð að bætur skyldu aðeins nema jafngildi launa í hálfum uppagnarfresti í stað launa í fullum uppsagnarfresti. Þetta kjarasamningsákvæði hafði að mörgu leyti einkenni févítis þar sem skilyrði fyrir beitingu þess var uppfyllt færi skipverji fyrirvaralaust úr skiprúmi án lögmætra ástæðna óháð því hvort, og þá hve mikið, tjón hlaust af. Með hliðsjón af forsögu 60. gr. sjómannalaga verður að skýra ákvæðið eftir orðanna hljóðan þannig að skipverja ber að greiða útgerðarmanni þær stöðluðu bætur sem þar er kveðið á um fari skipverji fyrirvaralaust úr starfi án lögmætrar ástæðu óháð því hvort sannanlegt tjón hlýst af. Af hálfu stefnda er því borið við að hann hafi haft lögmæta ástæðu til að hætta störfum fyrirvaralaust þar sem áfrýjandi hafi ekki greitt honum lög- og kjarasamningsbundinn aflahlut. Skilyrði bótaréttar skv. 60. gr. sjómannalaga er að brottför sjómanns sé án lögmætrar ástæðu. Í ljósi eðli ákvæðisins getur útgerðarmaður ekki borið það fyrir sig hafi sjómaður hætt störfum vegna verulegra vanefnda útgerðarmanns á lögbundnum skyldum gagnvart sjómanni, sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar frá 3. maí 2001 í máli nr. 446/2000 sem birtur er í dómsafni þess árs á bls. 1672. Þar sem óumdeilt er að áfrýjandi skuldaði stefnda þau laun, sem honum hafa verið dæmd með héraðsdómi þar sem uppgjörshættir hans voru ekki í samræmi við gildandi kjarasamninga og ákvæði laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, verður ekki talið að áfrýjandi eigi rétt á að skerða greiðslur til stefnda á grundvelli 60. gr. sjómannalaga vegna brotthvarfs hans úr skiprúmi. Með vísan til 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu er niðurstaða héraðsdóms staðfest um upphafsdag vaxta. Með vísan til alls þess sem að framan greinir er niðurstaða héraðsdóms staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Jakob Valgeir ehf., greiði stefnda, Baldvini Sigurðssyni, 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta sem dómtekið var 18. október 2006 var höfðað 3. maí 2006. Stefnandi er Baldvin Sigurðsson, Faxabraut 16, Reykjanesbæ, en stefndi er Jakob Valgeir ehf., Grundarstíg 5, Bolungarvík. Dómkröfur stefnanda eru að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 584.050 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 21.431 krónu frá 9. maí 2002 til 9. júní 2002, af 42.862 krónum frá þeim degi til 9. júlí 2002, af 64.293 krónum frá þeim degi til 9. ágúst 2002, af 85.724 krónum frá þeim degi til 9. september 2002, af 107.155 krónum frá þeim degi til 9. október 2002, af 117.871 krónu frá þeim degi til 9. febrúar 2003, af 183.833 krónum frá þeim degi til 9. mars 2003, af 235.682 krónum frá þeim degi til 9. apríl 2003, af 260.326 krónum frá þeim degi til 9. júlí 2003 en af 584.050 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda eru aðallega að dómurinn viðurkenni gagnkröfu stefnda og sýkni stefnda af kröfu stefnanda. Þá krefst stefndi þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Til vara krefst stefndi þess að upphaf dráttarvaxtakröfu stefnanda miðist við 17. nóvember 2005 og að málskostnaður verði felldur niður. Málavextir eru þeir að stefnandi, sem hafði unnið hjá stefnda allt frá árinu 1995, hóf störf sem yfirvélstjóri á línubát stefnda, Þorláki ÍS-15, hinn 1. ágúst 2000. Ekki var gerður við hann skriflegur ráðningarsamningur. Stefnandi hætti störfum hjá stefnda í desember 2004 í lok veiðiferðar sem farin var hinn 12. desember 2004. Er ágreiningur með aðilum um starfslok stefnanda. Stefnandi heldur því fram að hann hafi komist að samkomulagi við Flosa Jakobsson, núverandi stjórnarformann stefnda, um að hann fengi að hætta störfum á þessum tíma. Stefndi mótmælir því og kveður skipstjórann, Jón Pétursson, hafa veitt stefnanda leyfi til að fara í frí í desember 2004. Hafi stefnandi útvegað vélstjóra til að leysa sig af og hafi staðið til að stefnandi kæmi aftur til vinnu í byrjun janúar 2005. Það hafi hann hins vegar ekki gert og hafi stefndi fengið þær upplýsingar í byrjun ársins 2005 að stefnandi hefði hafið störf hjá öðru fyrirtæki. Verðlagsstofa skiptaverðs rannsakaði uppgjörshætti stefnda, vegna útgerðar Þorláks ÍS-15 tímabilið 1. september 2002 til 31. mars 2004, með vísan til 6. gr. laga nr. 13/1998, um Verðlagsstofu skiptaverðs og úrskurðarnefnd sjómanna og útvegsmanna. Úttekt Verðlagsstofu leiddi í ljós að á tímabilinu janúar til júlí 2003 hafi skiptahlutur skipverja samkvæmt launaseðlum verið nokkuð lægri en samkvæmt útreikningum Verðlagsstofu. Stefndi mótmælir því ekki að framangreindir uppgjörshættir séu í andstöðu við kjarasamninga og lög. Kveðst stefndi hafa fallist á að hafa þennan háttinn á vegna óska stefnanda sem hafi haft frumkvæðið að því að uppgjör hafi verið með þessum hætti. Í kjölfar framangreindrar niðurstöðu Verðlagsstofu sendi lögmaður stefnanda stefnda innheimtubréf 17. október 2005 og krafði hann um greiðslu vangoldinna launa vegna ofangreinds tímabils bæði fyrir stefnanda og annan skipverja, Bjarna Pétursson, vélstjóra. Með bréfum 27. október 2005 féllst stefndi á réttmæti krafna stefnanda og Bjarna Péturssonar og greiddi þeim síðarnefnda umkrafða greiðslu. Hafnaði stefndi að greiða kröfu stefnanda þar sem hann taldi sig eiga gagnkröfu á hendur honum að fjárhæð 670.215 krónur vegna þess að hann hefði farið fyrirvaralaust úr starfi í desember 2004. Með bréfi lögmanns stefnanda 8. febrúar 2006 var mótmælt staðhæfingu stefnda um brotthlaup stefnanda úr skiprúmi og ítrekuð krafa um greiðslu óuppgerðra launa. Með svarbréfi lögmanns stefnda 22. febrúar 2006 var áréttaður sá skilningur stefnda að stefnandi hefði hætt störfum fyrirvaralaust, hann hafi óskað eftir fríi til að fara til Spánar í desember 2004 og hafi stefndi átt von á honum til vinnu að loknu því fríi. Í málinu er ekki deilt um réttmæti kröfu stefnanda heldur snýst ágreiningur aðila um það hvort stefndi eigi gagnkröfu á móti þeirri kröfu til skuldajafnaðar vegna meints ólögmæts brotthlaups stefnanda úr skiprúmi. Stefnandi byggir á því að við uppgjör launa á árunum 2002 og 2003 hafi stefndi brotið gegn ákvæðum kjarasamnings og laga og hafi stefnandi af þeim sökum verið vanhaldinn í launum á tímabilinu. Séu brot stefnda alvarleg og viðamikil og sé um að ræða brot gegn kjarasamningi Alþýðusambands Vestfjarða og Útvegsmannafélags Vestafjarða, einkum 1. og 2. mgr. greinar 1.01 kjarasamningsins, og lögum nr. 24/1986, um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, 1. gr. laga nr. 55/1980, um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda, sbr. 5. gr. laga nr. 69/1993, 7. gr. laga nr. 80/1938, um stéttarfélög og vinnudeilur og 4. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Stefndi hafi ekki haldið því fram að krafa stefnanda, sem byggist á útreikningum Verðlagsstofu skiptaverðs, sé óréttmæt eða röng. Hafi stefndi meðal annars gert upp vangreidd laun við Bjarna Pétursson, fyrrverandi vélstjóra hjá stefnda, á grundvelli þessara útreikninga. Verði því ekki annað séð en að stefndi viðurkenni að hafa vangreitt stefnanda laun og því sé úrlausnarefni máls þessa einungis hvort stefnandi hafi glatað rétti sínum til launa vegna meints brotthlaups úr skiprúmi. Stefnandi kveður stefnda ekki hafa gert skriflegan ráðningarsamning við sig en það sé í skýrri andstöðu við ákvæði 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Þar sem ekki hafi verið í gildi milli aðila skriflegur ráðningarsamningur, þar sem kveðið væri á um ráðningartíma, hafi stefnandi talið sig vera lausráðinn hjá stefnda. Í nóvember 2004 hafi orðið að samkomulagi milli stefnanda og útgerðarstjóra stefnda, Flosa Jakobssonar, að stefnandi fengi að hætta störfum hjá stefnda og hafi síðasti starfsdagur stefnanda verið 12. desember 2004. Þá hafi stefndi fundið eftirmann stefnanda, Elías H. Ketilsson, yfirvélstjóra. Þessu til staðfestingar sé lögskráningarvottorð þar sem fram komi að stefnandi hafi verið afskráður úr skipinu 13. desember 2004 og sama dag hafi nefndur Elías verið lögskráður sem yfirvélstjóri. Í ljósi þessa verði stefndi að svara því hvenær stefnandi eigi að hafa stungið af fyrirvaralaust svo sem hann haldi fram. Hljóti það að hafa verið á tímabilinu frá lokum veiðiferðar 12. desember 2004 og fram til þess að nýr yfirvélstjóri hafi verið lögskráður á skipið degi síðar. Stefndi byggi á því í bréfum sínum 27. október 2005 og 22. febrúar 2006, að hann eigi bótakröfu á hendur stefnanda vegna meints brotthlaups hans úr skiprúmi og sé í bréfum þessum vitnað til ótilgreinds kjarasamnings, eflaust sé þar verið að vísa til kjarasamnings Vélstjórafélags Íslands og Landsambands íslenskra útvegsmanna, og 60. gr. sjómannalaga nr. 35/1985. Hið rétta sé að kjarasamningur VSFÍ hafi ekki gilt um lögskipti stefnanda og stefnda, heldur kjarasamningur ASV og ÚMFV, en í grein 1.17 þess samnings sé kveðið á um rétt útgerðar til að krefjast bóta vegna ólögmæts brotthlaups skipverja úr skiprúmi. Megi ljóst vera, þrátt fyrir orðalag þess ákvæðis, með vísan til 60. gr. laga nr. 35/1985, sbr. gagnályktun frá 1. mgr. 4. gr. sömu laga, að bótakrafa útgerðar vegna brotthlaups skipverja geti aldrei numið hærri fjárhæð en sem nemi launum fyrir hálfan uppsagnarfrest. Telur stefnandi einsýnt að stefndi hafi ekki orðið fyrir tjóni af meintu brotthlaupi stefnanda úr skiprúmi þar sem nýr yfirvélstjóri hafi verið lögskráður um borð í skipið daginn eftir að stefnandi lét þar af störfum. Verði því ekki séð að úthald bátsins hafi tafist eða að stefndi hafi orðið fyrir óhagræði eða tjóni vegna hins meinta brotthlaups. Hafi því ekki stofnast bótakrafa stefnda til handa. Samkvæmt því sem stefndi haldi fram eigi stefnandi að hafa stungið af úr skiprúmi 12. eða 13. desember 2004. Bótakrafa stefnda á hendur stefnanda komi ekki fram fyrr en í bréfi lögmanns stefnda dags. 27. október 2005, eða rúmum 22 (sic) mánuðum síðar. Sé á því byggt að hafi stefndi á annað borð getað haft uppi kröfu á hendur stefnanda, sé sú krafa niður fallin vegna tómlætis, enda hafi stefnandi svo löngu síðar haft réttmæta ástæðu til að ætla að slík krafa yrði ekki gerð. Stefnandi telji einnig að þegar af þeirri ástæðu, að stefndi greiddi stefnanda ekki lög- og kjarasamningsbundinn aflahlut, eigi stefndi ekki bótakröfu á hendur sér. Kröfu sína sundurliðar stefnandi svo: A. Leiðrétting á kauptryggingu og föstum launaliðum í apríl - september 2002. Apríl - ágúst 2002. Í samræmi við kjarasamning ASV og ÚMFV hefði greiðsla kauptryggingar átt að nema 195.707 krónum á mánuði, fatapeningar 3.856 krónum á mánuði, starfsaldursálag 13.700 krónum á mánuði og fastakaup 5.493 krónum á mánuði. Greiðsla stefnda til stefnanda vegna þessara liða hafi ekki verið nema 184.298 krónur á mánuði vegna kauptryggingar, vegna fatapeninga 2.740 krónur á mánuði, vegna starfsaldursálags 7.372 krónur á mánuði og vegna fastakaups 2.916 krónur á mánuði. Mismunurinn sé 21.431 króna á mánuði og sé gerð krafa um 107.155 krónur vegna tímabilsins. September 2002. Í samræmi við kjarasamning ASV og ÚMFV og 50% vinnuframlag stefnanda hefði greiðsla kauptryggingar átt að nema 97.854 krónum þennan mánuð, fatapeningar 1.928 krónum, starfsaldursálag 6.850 krónum og fastakaup 2.747 krónum. Greiðsla stefnda til stefnanda vegna þessara liða hafi ekki verið nema 92.149 krónur vegna kauptryggingar, vegna fatapeninga 1.370 krónur, vegna starfsaldursálags 3.686 krónur og vegna fastakaups 1.458 krónur. Mismunurinn sé 10.716 krónur og sé gerð krafa um greiðslu hans. B. Vangreiddur aflahlutur janúar - mars og júní 2003. Janúar 2003. Samkvæmt launaseðli hafi hásetahlutur verið 237.312 krónur en hefði átt að vera 277.227 krónur. Sé gerð krafa um greiðslu mismunarins, samtals að fjárhæð 39.915 krónur, 0,5 aukahlutar yfirvélstjóra 19.958 krónur og orlofs ofan á þessar fjárhæðir 6.089 krónur eða samtals 65.962 krónur. Febrúar 2003. Samkvæmt launaseðli hafi hásetahlutur verið 541.981 króna en hefði átt að vera 573.356 krónur. Gerð sé krafa um greiðslu mismunarins, samtals að fjárhæð 31.375 krónur, 0,5 aukahlutar 15.688 krónur og orlofs ofan á þessar fjárhæðir 4.786 krónur eða samtals 51.849 krónur. Mars 2003. Samkvæmt launaseðli hafi hásetahlutur verið 324.198 krónur en hefði átt að vera 339.111 krónur. Gerð sé krafa um greiðslu mismunarins, samtals að fjárhæð 14.913 krónur, 0,5 aukahlutar 7.456 krónur og orlofs ofan á þessar fjárhæðir 2.275 krónur eða samtals 24.644 krónur. Júní 2003. Samkvæmt launaseðli hafi hásetahlutur verið 708.699 krónur en hefði átt að vera 904.592 krónur. Gerð sé krafa um greiðslu mismunarins, 195.893 krónur, 0,5 aukahlutar 97.947 krónur og orlofs ofan á þessar fjárhæðir 29.884 krónur eða samtals 323.724 krónur. Sundurliðun kröfugerðar: Dráttarvaxtakrafan miðist við gjalddaga launakrafna sem sé 9. hvers mánaðar vegna undangengins mánaðar, sbr. ákvæði kjarasamnings ASV og ÚMFV. Auk áður tilvísaðra lagaákvæða byggi stefnandi á ákvæðum sjómannalaga nr. 35/1985, einkum 9. gr., 27. gr. og 32. gr. Þá sé byggt á kjarasamningi ASV og ÚMFV, einkum I. kafla samningsins. Þá sé byggt á almennum reglum vinnuréttarins um greiðslu verklauna og reglum kröfu-, vinnu- og samningaréttar um efndir samninga og greiðslu fjárskuldbindinga. Um orlof vísist til ofangreinds kjarasamnings og orlofslaga nr. 30/1987. Dráttarvaxtakröfu sína rökstyður stefnandi með vísan til III. kafla laga nr. 38/2001 og dómafordæma. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Um samningsvarnarþing vísar stefnandi til 3. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi kveður stefnanda hafa verið fastráðinn starfsmann sinn til margra ára. Um ráðningarsamband aðila hafi gilt samningur milli Alþýðusambands Vestfjarða og Útvegsmannafélags Vestfjarða auk þess sem ákvæði sjómannalaga nr. 35/1985 hafi gilt um réttarsamband aðila. Enginn skriflegur ráðningarsamningur hafi verið gerður allan starfstíma stefnanda og vísar stefndi um ráðningarsamband aðila til dóms Hæstaréttar í máli nr. 354/2003 en í niðurstöðu dómsins komi eftirfarandi fram: „Ráðningarsamningur samkvæmt sjómannalögum liggur ekki fyrir, en samkvæmt 6. gr. laganna skal útgerðarmaður sjá um að skriflegur ráðningarsamningur sé gerður. Verður ekki séð að um ráðningartíma hafi verið samið. Samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laganna var því uppsagnarfrestur aðila gagnkvæmur í þrjá mánuði.” Sé ótvírætt að mati stefnda að ákvæði 2. mgr. 9. gr. laga 35/1985, sbr. 1. mgr. þess ákvæðis, taki til ráðningarsambands sem í gildi hafi verið milli aðila. Stefndi kveður gagnkröfu sína til skuldajafnaðar byggjast á heimild í 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Séu öll skilyrði til skuldajafnaðar samkvæmt almennum reglum kröfuréttar uppfyllt. Kröfur séu milli sömu aðila og snúist báðar um gjaldkræfar peningafjárhæðir. Fjárhæð gagnkröfu stefnda byggist á 60. gr. sjómannalaga nr. 35/1985, sem takmarki ítarlegri heimild gagnkröfu samkvæmt tölulið 1.17 samnings milli Alþýðusambands Vestfjarða og Útvegsmannafélags Vestfjarða. Fjárhæð gagnkröfu kveður stefndi vera 670.215 krónur, sem séu laun í hálfum uppsagnarfresti sem sé sex vikna uppsagnarfrestur. Sundurliðist launin svo fyrir þrjá mánuði: 1) janúar 2005, 1,5 hlutur eða 531.192 krónur, 2) febrúar 2005, 1,5 hlutur eða 399.256 krónur og 3) mars 2005, 1,5 hlutur eða 409.983 krónur. Samtals séu laun þessara þriggja mánaða 1.340.431 króna og helmingur þeirra sé fjárhæð gagnkröfunnar eða 670.215 krónur eins og að framan greinir. Varðandi þá málsástæðu stefnanda að stefndi hafi ekki orðið fyrir tjóni, þá vísar stefndi til ákvæðis 60. gr. laga 35/1985, sjómannalaga, en samkvæmt ákvæðinu sé ekki gerð krafa til þess að sýnt sé fram á tjón. Bætur séu meðalhófsbætur, sbr. dóm Hæstaréttar 1978:1247. Varðandi tómlætiskröfu stefnanda vísar stefndi til þess að krafa stefnda hafi stofnast í janúar 2005 þegar stefnandi hafi ekki mætt til skips að loknu fríi eins og hann hafi tilkynnt skipstjóra stefnda að hann myndi gera. Hafi krafa stefnda komið fram í bréfi til lögmanns stefnanda í október 2005 eða um 10 mánuðum eftir að krafan hafi stofnast. Kröfu sína um sýknu af dráttarvaxtakröfu stefnanda kveður stefndi byggjast á 7. gr. laga 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Krafa um greiðslu málskostnaðar byggist á því að stefnanda hafi verið það ljóst með bréfi lögmanns stefnda 27. október 2005 að stefndi ætti gagnkröfu á stefnanda að minnsta kosti sömu fjárhæðar og krafa stefnanda. Þrátt fyrir það hafi stefnandi höfðað mál þetta. Um þetta vísist til a-liðar 1. mgr. 131. gr. laga 91/1991. Fallist dómurinn ekki á aðalkröfu stefnda krefst stefndi þess til vara að upphafstími dráttarvaxtakröfu stefnanda sé 17. nóvember 2005 en þá sé liðinn einn mánuður frá því að stefnandi lagði fram kröfu sína, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Hafi stefnandi sjálfur lagt til við stefnda lækkun skiptaverðmætis til uppgjörs við skipverja með þátttöku stefnanda og annarra skipverja í leigu veiðiheimilda til skips stefnda. Þó að ljóst sé að slíkt munnlegt samkomulag hafi ekki lagastoð og stefnandi geti sótt vangreidd laun á stefnda, meðal annars með vísan til 1. mgr. 1. gr. laga 24/1986, þá hafi stefnandi haft frumkvæði að gerð samkomulags milli útgerðar og áhafnar sem stefnandi kjósi að virða að vettugi. Stefndi gerir kröfu til þess í varakröfu, að málskostnaður verði felldur niður og vísar því til stuðnings til 3. töluliðs 130. gr. laga 91/1991 og til sömu raka og hann vísi til hér að framan varðandi upphafstíma dráttarvaxta. Eins og rakið hefur verið hefur stefndi viðurkennt kröfu stefnanda og er því hvorki í málinu deilt um réttmæti kröfunnar né fjárhæð hennar. Ágreiningur sá sem er til úrlausnar í máli þessu lýtur að réttmæti gagnkröfu stefnda sem hann hefur uppi til skuldajafnaðar við kröfur stefnanda með vísan til 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála en þar segir að varnaraðila sé rétt að hafa uppi gagnkröfu til skuldajafnaðar í máli án þess að gagnstefna ef skilyrði fyrir skuldajöfnuði séu fyrir hendi. Krefst stefndi sýknu á þeim forsendum að gagnkrafa hans sé hærri en stefnukrafan. Gagnkröfu sína byggir stefndi á 60. gr. sjómannalaga nr. 35/1987 en þar segir að útgerðarmaður eigi rétt á bótum úr hendi skipverja ef hann fari fyrirvaralaust úr starfi eða áður en uppsagnarfrestur er liðinn án lögmætrar ástæðu og nemi bætur þessar launum fyrir hálfan uppsagnarfrest eða helming þess tíma sem eftir er af uppsagnarfrestinum, þó aldrei lægri fjárhæð á fiskiskipum en sem nemi sjö daga kauptryggingu en föstum launum í sjö daga á kaupskipum. Má af málatilbúnaði stefnda ráða að þar sem ekki hafi verið gerður skriflegur ráðningarsamningur milli aðila sé ótvírætt að ákvæði 2. mgr. 9. gr. sjómannalaga taki til ráðningarsambands aðila og því hafi uppsagnarfrestur aðila verið gagnkvæmur í þrjá mánuði og vísar stefndi til dóms Hæstaréttar í máli nr. 354/2003 þessu til stuðnings. Er útreikningur kröfunnar miðaður við að stefndi eigi rétt á bótum sem nemi launum fyrir hálfan þennan uppsagnarfrest eða sex vikur sbr. 60. gr. laganna. Aðila greinir á um ráðningarkjör stefnanda og eins og fram er komið var ekki gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga nr. 35/1985 skal útgerðarmaður sjá um að gerður sé skriflegur ráðningarsamningur við skipverja þar sem meðal annars skal greina um uppsagnarfrest sé um hann samið. Í 2. mgr. 9. gr. laganna er fjallað um ráðningartímann og skal uppsagnarfrestur yfirmanns vera þrír mánuðir nema um annað hafi verið sérstaklega samið. Stefnandi heldur því fram að hann hafi verið lausráðinn og hafi hann ekki verið bundinn af uppsagnarfresti. Hann lauk sinni síðustu veiðiferð fyrir stefnda hinn 12. desember 2004 og kom ekki aftur til starfa hjá stefnda eftir það. Hefur stefnandi haldið því fram að það hafi hann gert í samráði við fyrirsvarsmann stefnda en því mótmælir stefndi. Ekki verður séð að stefndi hafi aðhafst nokkuð í kjölfar hins meinta brotthlaups stefnanda fyrr en eftir að innheimtubréf lögmanns stefnanda barst honum í október 2005. Kom stefndi fyrst fram með kröfur á hendur stefnanda vegna meints brotthlaups í bréfi til lögmanns stefnanda hinn 27. október 2005 eða um tíu mánuðum eftir að hann kveðst hafa fengið vitneskju um að stefnandi væri hættur störfum. Þykir þetta tómlæti og sú staðreynd að ráðinn var eftirmaður stefnanda daginn eftir að stefnandi lauk sinni síðustu veiðiferð fyrir stefnda, renna stoðum undir þær fullyrðingar stefnanda að hann hafi verið lausráðinn og ekki bundinn af uppsagnarfresti. Þar sem ekki var gerður skriflegur ráðningarsamningur við stefnanda andstætt fyrrgreindu ákvæði 1. mgr. 6. gr. sjómannalaga ber stefndi sönnunarbyrði fyrir því að uppsagnarfrestur milli aðila hafi verið annar en stefnandi heldur fram og hefur stefnda ekki tekist sú sönnun og verður að bera hallann af því. Hefur stefndi því ekki sýnt fram á það með haldbærum rökum að starfslok stefnanda hafi verið með þeim hætti sem greinir í fyrrgreindri 60. gr. sjómannalaganna sem veiti stefnda rétt til bóta úr hendi stefnanda. Verður stefndi því ekki sýknaður á þeim forsendum að hann eigi gagnkröfu til skuldajafnaðar á hendur stefnanda. Krafa stefnanda er krafa um vangoldin laun vegna brota stefnda á kjarasamningi og lögum. Enda þótt sýnt væri fram á að stefnandi hafi samþykkt og haft frumkvæði að því að uppgjör væri með þeim hætti sem hér um ræðir, en engin haldbær gögn liggja fyrir um það í málinu, getur stefndi ekki firrt sig ábyrgð þar sem samningar launamanna og atvinnurekenda um lakari kjör en almennir kjarasamningar ákveða eru ógildir, sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda. Verður því ekki fallist á varakröfu stefnda um að upphafstími dráttarvaxta miðist við 17. nóvember 2005. Af málatilbúnaði stefnda verður ráðið að hann geri þá kröfu til vara eða þrautavara að hann verði sýknaður af dráttarvaxtakröfu stefnanda með vísan til 7. gr. laga nr. 38/2001, þótt þeir annmarkar séu á málatilbúnaði hans að sú krafa er ekki sett fram sem hluti af dómkröfum hans heldur kemur hún fram í niðurlagi kafla um málsástæður og lagarök í greinargerð hans. Samkvæmt lagaákvæði þessu skal ekki reikna dráttarvexti þann tíma sem greiðsludráttur verður vegna atvika sem varða kröfuhafa og skuldara verður ekki kennt um. Með sömu rökum og ekki verður fallist á að upphafstími dráttarvaxta miðist við 17. nóvember 2005 verður ekki fallist á þessa kröfu stefnda. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið verða dómkröfur stefnanda teknar til greina eins og þær eru fram settar með dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 250.000 krónur þar með talinn virðisaukaskattur. Af hálfu stefnanda flutti málið Jónas Þór Jónasson hdl. en af hálfu stefnda flutti málið Magnús Helgi Árnason hdl. Greta Baldursdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Stefndi, Jakob Valgeir ehf., greiði stefnanda, Baldvini Sigurðssyni, 584.050 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 af 21.431 krónu frá 9. maí 2002 til 9. júní 2002, af 42.862 krónum frá þeim degi til 9. júlí 2002, af 64.293 krónum frá þeim degi til 9. ágúst 2002, af 85.724 krónum frá þeim degi til 9. september 2002, af 107.155 krónum frá þeim degi til 9. október 2002, af 117.871 krónu frá þeim degi til 9. febrúar 2003, af 183.833 krónum frá þeim degi til 9. mars 2003, af 235.682 krónum frá þeim degi til 9. apríl 2003, af 260.326 krónum frá þeim degi til 9. júlí 2003 en af 584.050 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 250.000 krónur í málskostnað og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts.
|
Mál nr. 343/2016
|
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson og Karl Axelsson og Ingibjörg Benediktsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 2. maí 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 29. apríl 2016, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. maí 2016klukkan 16 og einangrun til 6. sama mánaðar klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þessaðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími og kröfu sóknaraðila um einangrunvísað frá dómi, en að því frágengnu að varðhaldinu verði markaður skemmri tímiog kröfu sóknaraðila um einangrun hafnað. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Enda þótt mörg þeirra brota sem varnaraðili er grunaður um að hafaframið séu enn í rannsókn er ekki fallist á með sóknaraðila að hætta sé á aðvarnaraðili muni torvelda rannsókn þeirra, en í því sambandi athugast aðeinangrun hans leið undir lok 6. maí 2016. Hefur sóknaraðili því ekki færtfyrir því viðhlítandi rök að þörf sé á að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi á þeimgrundvelli. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um að hafa framið fjöldaafbrota, sem fangelsisrefsing liggur við, á tímabilinu frá 28. janúar til 28.apríl 2016. Er hann meðal annars grunaður um eignaspjöll og fjöldaþjófnaðarbrota, sbr. 244. gr. og 257. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Þá hefur varnaraðili, sem er fíkniefnaneytandi, skýrt svo frá í skýrslu hjálögreglu að hann sé haldinn innbrota- eða þjófnaðarfíkn og hann steli til þessað fá útrás. Samkvæmt þessu benda gögn málsins eindregið til að varnaraðilimuni halda uppteknum hætti gangi hann laus, sbr. c. lið 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður erstaðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 29. apríl 2016Málþetta var tekið til úrskurðar á dómþingi í dag.Sóknaraðilier lögreglustjórinn á Norðurlandi eystra.Varnaraðilier X, kt. [...], með lögheimili að [...], [...].Sóknaraðilikrefst þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi í allt að fjórar vikur, eða tilföstudagsins 27. maí nk., klukkan 16:00 og að hann verði látinn vera í einrúmií viku.Varnaraðilikrefst þess að kröfum sóknaraðila verði hafnað, en til vara að varðhaldi verðimarkaður styttri tími og kröfu um einangrun hafnað.Samkvæmtþví sem segir í greinargerð lögreglustjóra var lögregla kölluð að [...] í gær,vegna þess að varnaraðili hefði ráðist þar inn í félagi við annan mann.Varnaraðili var sjáanlega undir áhrifum lyfja eða fíkniefna og vopnaður hnífi.Háreysti var á vettvangi. Hann var handtekinn fyrir meint vopnalagabrot.Fyrirvar lögregla með mörg mál til rannsóknar, þar sem varnaraðili er grunaður umrefsiverða háttsemi. Hann er í fyrsta lagi grunaður um að hafa 23. febrúar 2016stolið síma, símaveski, debet- og kreditkortum og ökuskírteini úr bifreið.Kreditkortið hafi verið notað til að greiða í vefverslun. Varnaraðili kannastóljóst við að hafa haft símann undir höndum.Íöðru lagi er hann grunaður um að hafa brotist inn í bifreið og stolið töluverðuaf verkfærum. Eitt þeirra hafi verið merkt tilkynnanda og haldlagt meðalannarra muna við leit í íbúð þar sem varnaraðili hafi haldið til. Í þessarileit fundust margir munir, taldir vera þýfi og kannaðist varnaraðili við að íþessari íbúð hafi verið munir á hans vegum. Þá viðurkenndi hann innbrot ígeymslur í [...] og [...]. Þá beinist að honum grunur um að hafa brotist inn ígeymslur í [...], [...] og [...]. Fundust sumir munirnir úr [...] í bifreiðvarnaraðila. Þá er hann grunaður um akstur undir áhrifum fíkniefna og vörslurslíkra efna. Einnig er hann grunaður um að hafa brotist inn í [...], [...], ogstolið tölvum og hljóðfærum.Sóknaraðilitelur að ætla megi að varnaraðili muni halda áfram brotum, gangi hann lausmeðan málum hans sé ekki lokið. Þá hafi komið fram hjá honum við skýrslugjöf aðhann sé haldinn innbrota- eða þjófnaðarfíkn. Hafi honum liðið illa undanfariðog leitað útrásar með þessu.Sóknaraðilisegir að rannsókn mála sé langt komin, en þó sé þörf á að halda varnaraðila ígæsluvarðhaldi til að koma í veg fyrir að hann spilli rannsókn, auk hættu á aðhann haldi áfram brotum, gangi hann laus. Hann sé undir rökstuddum grun um aðhafa gerst sekur um ítrekuð hegningarlagabrot. Við þeim liggi fangelsisrefsing.Hann eigi langan sakaferil að baki og hafi ítrekað gerst sekur um sambærilegbrot og hann sé nú sakaður um. Vísað er til a- og c-liða 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008.Framangreindbrot eru framin á tímabilinu frá febrúar og fram í apríl, síðast var brotistinn í [...] 21. eða 22. apríl.Fallistverður á að fram sé kominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi gerst sekurum háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við í 244. gr. almennra hegningarlaga.Síðastgreinda málið er á frumstigi rannsóknar. Verður að því gættu fallist á aðrannsóknarhagsmunir standi til þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi ágrundvelli a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og einangrun í varðhaldinu.Þá er með vísan til þess sem að framan er rakið full ástæða til að ætla að hannmuni halda áfram brotum meðan máli hans er ekki lokið, sbr. c-lið sama ákvæðis.Verður samkvæmt þessu fallist á kröfur sóknaraðila.ErlingurSigtryggsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn.ÚRSKURÐARORÐ:Varnaraðili,X, sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 27. maí 2016, klukkan 16:00 ogeinangrun í varðhaldinu til 6. maí 2016, klukkan 16:00.
|
Mál nr. 109/2004
|
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
|
Heimild brast til kæru KB hf. á tilteknum atriðum héraðsdóms sem komu til eftir að aðalmeðferð málsins var hafin. Var málinu því vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 25. febrúar 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. mars sama árs. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 17. febrúar 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að Skúli J. Pálmason héraðsdómari viki sæti í máli, sem varnaraðili hefur höfðað gegn sóknaraðila. Jafnframt er kærður „úrskurður“ héraðsdómarans sama dag að varnaraðila sé heimilt að bera fyrir sig tiltekna málsástæðu í máli aðilanna. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til a. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hin kærða ákvörðun og hinn kærði „úrskurður“ verði felldur úr gildi. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka, en héraðsdómarinn hefur sent Hæstarétti athugasemdir sínar um kæruefnið. Þau atriði, sem sóknaraðili hefur kært til Hæstaréttar, komu til eftir að aðalmeðferð málsins var hafin. Af framlögðu endurriti úr þingbók verður hvorki séð að málflutningur hafi farið fram um kröfu sóknaraðila að héraðsdómari viki sæti í málinu, né að úrskurður um hana hafi verið kveðinn upp í samræmi við ákvæði 3. mgr. 112. gr. laga nr. 91/1991. Samkvæmt ótvíræðu orðalagi 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 eru það einvörðungu úrskurðir héraðsdómara um nánar tiltekin efni, sem sæta kæru til Hæstaréttar, en ekki annars konar yfirlýsingar hans um þau. Þá eru heimildir til kæru þrengri eftir að aðalmeðferð máls er hafin samkvæmt 2. mgr. 143. gr. laganna. Sama hvernig á málið er litið brestur heimild fyrir kæru sóknaraðila vegna þeirra atriða sem um er deilt. Kemur þá ekki til þess að skera sérstaklega úr um það með hvaða heimild héraðsdómari varð við þeirri kröfu að kveða upp úrskurð vegna fram kominnar málsástæðu varnaraðila í stað þess að taka afstöðu til hennar við efnisúrlausn málsins. Samkvæmt öllu framanröktu verður málinu vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
|
Mál nr. 238/1999
|
Kærumál Útivist Niðurfelling máls
|
Talið var að ákvæði b. liðar 1. mgr. 105. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála yrði ekki skilið svo að það tæki ekki til þinghalds sem boðað hafði verið til í því skyni að kveða upp úrskurð um atriði varðandi rekstur máls. Var staðfestur úrskurður héraðsdómara um að fella mál A gegn Í niður vegna útivistar A frá slíku þinghaldi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 14. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 25. maí 1999, þar sem mál sóknaraðila gegn varnaraðila var fellt niður. Kæruheimild er í k. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að boða aðila að nýju til þinghalds og kveða þar upp úrskurð um kröfu varnaraðila um frávísun málsins. Til vara krefst sóknaraðili þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að boða aðila að nýju til þinghalds, en til þrautavara að málskostnaður verði felldur niður í héraði. Hún krefst einnig kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst kærumálskostnaðar, en gerir ekki aðrar kröfur fyrir Hæstarétti. Samkvæmt endurriti úr þingbók héraðsdóms var málið tekið þar fyrir 18. maí 1999 að viðstöddum lögmönnum aðila og því frestað til 25. sama mánaðar til uppkvaðningar úrskurðar um frávísunarkröfu varnaraðila. Síðastnefnt þinghald var ekki sótt af hálfu sóknaraðila, en til þess var þó boðað með lögmætum hætti, sbr. 2. mgr. 92. gr. laga nr. 91/1991. Ákvæði b. liðar 1. mgr. 105. gr. sömu laga verður ekki skilið svo að það taki ekki til þinghalds, sem boðað hefur verið til í því skyni að kveða upp úrskurð um atriði varðandi rekstur máls. Var héraðsdómara því rétt að fella málið niður. Áður en málið var fellt niður í héraði hafði varnaraðili tekið til varna og látið flytja það munnlega um frávísunarkröfu. Að því virtu eru ekki efni til að verða við þrautavarakröfu sóknaraðila. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurður staðfestur, en rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
|
Mál nr. 716/2009
|
Skaðabætur Verksamningur Ábyrgð fasteignareiganda Vinnuveitendaábyrgð
|
G krafðist skaðabóta úr hendi H vegna tjóns sem hún varð fyrir í húsakynnum H er hún féll um tröppu sem varð á vegi hennar. G reisti málsvörn sína á hendur H á skaðabótaábyrgð fasteignareiganda og ábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna sinna, en ekki lá fyrir í málinu að samningssamband hafi verið á milli G og H. Í dómi Hæstaréttar segir að ekkert hafi fram komið í málinu sem styðji fullyrðingu G þess efnis að umrædd trappa hafi verið haldin sérstökum hættueiginleikum eða að lýsing á staðnum hafi verið óforsvaranleg. Því yrði bótaábyrgð ekki lögð á H sem eiganda fasteignarinnar. Þá lagði Hæstiréttur til grundvallar að óundirritaður þjónustusamningur milli H og HT, meðstefnda í héraði, hafi verið verksamningur að efninu til sem samningsaðilar hefðu starfað eftir. Talið var, með hliðsjón af ákvæðum þjónustusamningsins og framburði vitna fyrir héraðsdómi, að G hefði hvorki sýnt fram á H væri bótaskyldur á grundvelli reglna um vinnuveitandaábyrgð, né að þjónustusamningurinn gæti skapað G sjálfstæðan rétt til bóta úr hendi H. Var H því sýknað af kröfu G í málinu.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Páll Hreinsson og Benedikt Bogason dómstjóri. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms. Þá krefst hún þess að áfrýjanda verði gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. I Eins og nánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi slasaðist stefnda á árshátíð Múrarameistarafélagsins sem haldin var í Súlnasal Hótel Sögu 3. febrúar 2006. Í skýrslu stefndu fyrir héraðsdómi kemur fram að hún fór á salernið eftir að borðhaldi lauk. Þegar hún kom aftur af salerninu féll hún um tröppu sem varð á vegi hennar nokkrum skrefum frá dyrum salernisins og hlaut þá áverka sem greinir í hinum áfrýjaða dómi. Umrædd trappa er notuð til þess að ganga upp og niður af sviði Súlnasalarins þegar sviðið er í upphækkaðri stöðu. Í skýrslu Jóhönnu Selmu Sigurðardóttur, þáverandi dyravarðar á Hótel Sögu og starfsmanns Hagatorgs ehf., kom fram að hún hefði komið að þegar gestir voru að aðstoða stefndu við að standa upp af gólfinu. Ljóst væri að trappan hefði verið færð frá sviðinu yfir á þann stað þar sem stefnda féll um hana. Þá bar Kristinn Ragnarsson, þáverandi dyravörður og starfsmaður Hagatorgs ehf., að það hefði verið í verkahrings tæknimanns Hagatorgs ehf. að fjarlægja tröppuna og fara með hana afsíðis þegar sviðið var látið síga niður. II Stefnda reisir málsókn sína á hendur áfrýjanda annars vegar á skaðabótaábyrgð fasteignareiganda og hins vegar á ábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna sinna. Ekki liggur fyrir í málinu að samningssamband hafi verið á milli stefndu og áfrýjanda. Ekkert er fram komið í málinu sem styður þá fullyrðingu stefndu að umrædd trappa hafi verið haldin sérstökum hættueiginleikum eða að lýsing salarins hafi verið óforsvaranleg. Verður bótaábyrgð því ekki lögð á áfrýjanda sem eiganda fasteignarinnar Hagatorgs 1. Þá reisir stefnda bótakröfu sínu á því að tæknimaður sá, sem fjarlægja hafi átt tröppuna og fara með hana afsíðis þegar sviðið var látið síga niður, hafi sýnt af sér saknæma vanrækslu sem orsakað hafi slysið. Beri áfrýjandi þannig ábyrgð á tjóni stefndu á grundvelli vinnuveitendaábyrgðar sinnar. Áfrýjandi reisir sýknukröfu sína á því að hann hafi ekki borið ábyrgð á tæknimanni Hagatorgs ehf. þar sem fyrirtækið hafi verið sjálfstæður verktaki sem sá að öllu leyti um rekstur Súlnasalarins á Hótel Sögu. Þessu vísar stefnda á bug og bendir á að þjónustusamningurinn við Hagatorg ehf., sem áfrýjandi hefur lagt fram, sé óundirritaður. Þegar virtar eru greinargerðir Hagatorgs ehf. og áfrýjanda fyrir héraðsdómi svo og skýrslur Hrannar Greipsdóttur þáverandi hótelstjóra, Jóhönnu Selmu Sigurðardóttur og Kristins Ragnarssonar þáverandi starfsmanna Hagatorgs ehf., verður að leggja til grundvallar að starfað hafi verið eftir þjónustusamningnum þótt óundirritaður væri. Þá telur stefnda að efni þjónustusamningsins beri með sér að ekki hafi verið um hreinan verksamning að ræða þar sem áfrýjandi hafi haft margháttað boðvald og ákvörðunarvald yfir starfsmönnum Hagatorgs ehf. Telja verður að sá óundirritaði samningur á milli áfrýjanda og Hagatorgs ehf. sem fyrir liggur í málinu sé að efni til verksamningur. Þar tekst fyrirtækið Hagatorg ehf. á hendur að sinna þjónustu í funda- og veislusölum hótelsins samkvæmt stöðlum Radisson SAS Hotels & Resorts gegn greiðslu ákveðins hlutfalls af veitingatekjum. Í grein 8.1 er tekið fram að starfsmenn Hagatorgs ehf. séu ekki starfsmenn Radisson SAS Hótel Sögu og að áfrýjandi beri á engan hátt ábyrgð á þessum starfsmönnum. Í grein 8.13 er áréttað að mistök starfsmanna eða brot í starfi séu á fulla ábyrgð Hagatorgs ehf. Í samningnum er ekki að finna ákvæði um að starfsmenn áfrýjanda stýri daglegum störfum Hagatorgs ehf. í funda- og veislusölum. Ekki verður heldur ráðið af framburði vitna fyrir héraðsdómi að þannig hafi málum í raun verið hagað þegar umrætt slys varð. Að þessu virtu verður ekki talið að stefnda hafi sýnt fram á að þau skilyrði séu fyrir hendi að bótaábyrgð verði lögð á áfrýjanda á tjóni stefndu á grundvelli reglna um vinnuveitandaábyrgð. Ekki verður heldur fallist á með stefndu að grein 7.5 í samningnum, sem fjallar um innbyrðis uppgjör á tjóni á milli Hagatorgs ehf. og áfrýjanda, geti skapað stefndu sjálfstæðan rétt til bóta úr hendi áfrýjanda. Samkvæmt þessu verður krafa áfrýjanda um sýknu tekin til greina. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Hótel Saga ehf., er sýkn af kröfu stefndu, Guðrúnar Sigurborgar Jónasdóttur. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað er óraskað. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns hennar 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. september 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 1. september sl., var þingfest 6. nóvember 2008. Stefnandi er Guðrún Sigurborg Jónasdóttir, Kleppsvegi 82, Reykjavík. Stefndu eru Hagatorg ehf., Lækjargötu 2a, Reykjavík og Hótel saga ehf., Hagatorgi 1, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda Við munnlegan flutning málsins setti stefnandi fram þá kröfu til vara að við ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku verði tekið mið af 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu eins og málið væri eigi gjafsóknarmál samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Þá er þess krafist að tekið verði tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun, þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili. Stefndi Hagatorg ehf. krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. Dómkröfur stefnda, Hótels Sögu ehf., eru þær aðallega að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins og/eða samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Til vara er þess krafist að stefnukröfur verði lækkaðar verulega og málskostnaður verði felldur niður. Málavextir Stefnandi lýsir málavöxtum svo að hinn 3. febrúar 2006 hafi hún verið gestur á árshátíð Múrarameistarafélagsins í Súlnasal Hótels Sögu ásamt eiginmanni sínum. Hafi Múrarameistarafélagið samið við stefnda, Hótel Sögu ehf., vegna veislunnar en stefndi Hagatorg ehf. hafi séð um veisluþjónustu í Súlnasal samkvæmt þjónustusamningi við Hótel Sögu. Stefnandi lýsir aðdraganda slyssins þannig að hún hafi verið að koma af salerni staðarins en hafi séð afar illa vegna myrkurs. Þegar hún hafi séð eiginmann sinn í nokkurri fjarlægð frá salerninu hafi hún ákveðið að ganga til hans. Hún hafi ekki verið búin að ganga nema nokkur skref er hún féll um tröppu sem dregin hafði verið út á gólf og var í gangvegi hennar. Trappan hafi, fyrr um kvöldið, verið notuð til þess að hægt væri að ganga upp á svið staðarins, en hafði verið dregin út á gólf þegar sviðið var tekið niður og hafi því ekki átt að vera á þeim stað sem stefnandi féll um hana. Sviðið hafi ekki verið í notkun þegar slysið átti sér stað og því engin þörf á því að trappan væri á þeim stað sem stefnandi datt um hana. Umrædd trappa muni vera ca 40-50 cm á hæð, breidd og dýpt. Stefnandi kveðst ekki hafa verið ölvuð þegar að slysið átti sér stað. Við fallið hafi hún brotnað á hægri upphandlegg ásamt því að verða fyrir öðrum áverkum. Lögmaður stefnanda hafi óskað eftir upplýsingum frá Hótel Sögu ehf. um slysið og tildrög þess ásamt upplýsingum um það hvar hótelið væri tryggt. Samkvæmt þeim upplýsingum var hótelið með ábyrgðartryggingu hjá Forsikringsbolaget Zurich í Svíþjóð. Með bréfi, dags. 9. maí 2006, hafi verið óskað eftir því við lögreglu að teknar yrðu skýrslur af tilgreindum aðilum vegna slyssins. Hafi þær borist stefnanda þann 15. september 2006. Óskað hafi verið eftir afstöðu stefnda, Hótels Sögu ehf., til bótaskyldu með bréfi, dags. 15. október 2006. Hinn 23. janúar 2007 hafi borist bréf frá Vátryggingafélagi Íslands þar sem fram kom að félagið hefði tekið að sér að skoða bótagrundvöll málsins. Í bréfinu hafi bótaskyldu hótelsins verið hafnað á þeim grundvelli að veislan sem slysið átti sér stað í hafi verið á vegum og ábyrgð stefnda Hagatorgs ehf. Í bréfi Vátryggingafélags Íslands segi, nánar tiltekið, að eftir að yfirfarinn hafi verið þjónustusamningur milli stefndu Hótels Sögu ehf. og Hagatorgs ehf. væri ljóst að samkvæmt útlistun samningsins hafi starfsfólk Hagatorgs annast skemmtanahald, m.a. í Súlnasal, þ.m.t. mönnun tæknistjórnar, umsjónar salar, þjóna og framreiðslufólks, dyravarða og starfsfólks í fatageymslu. Samkvæmt þessu hafi umrædd árshátíð verið á vegum og ábyrgð stefnda, Hagatorgs ehf. Með bréfi, dags. 2. mars 2007, hafi verið óskað eftir afstöðu stefnda, Hagatorgs ehf., til bótaskyldu á slysinu. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir lögmanns stefnanda hafi ekki borist formlegt svar frá stefnda, Hagatorgi ehf., um afstöðu fyrirtækisins til bótaskyldu, en fyrir liggi tölvupóstur frá lögfræðingi félagsins um að hann hafi málið til skoðunar. Óskað hafi verið eftir því með bréfi, dags. 24. september 2007, að Vátryggingafélag Íslands endurskoðaði afstöðu sína til bótaskyldu Hótels Sögu ehf. Með tölvupósti, dags. 30. október 2007, hafi félagið ítrekað þá afstöðu sína að hótelið bæri enga ábyrgð á slysinu og vísaði í fyrri rökstuðning sinn þess efnis að veislan þar sem slysið varð hafi verið á ábyrgð Hagatorgs.Óskað hafi verið eftir endurskoðun félagsins á afstöðu þess með vísan til þess að Múrarameistarafélag Íslands hefði samið við stefnda, Hótel Sögu ehf., en fyrir hönd Hótels Sögu ehf. hafi því verið hafnað að það breytti niðurstöðu um bótaskyldu í málinu. Að gagnaöflun lokinni óskaði stefnandi eftir því að læknarnir Ragnar Jónsson og Júlíus Valsson mætu afleiðingar slyssins. Niðurstaða örorkumats framangreindra lækna, dags. 30. október 2007, var sú að varanlegur miski stefnanda var metinn 15 stig og varanleg örorka 35%. Töldu læknarnir að stefnandi hefði verið 100% óvinnufær í 6 mánuði eftir slysið. Það var jafnframt niðurstaða matsins að stefnandi hefði ekki getað vænst frekar bata eftir 6. ágúst 2006. Hinn 6. febrúar 2009 voru dómkvaddir þeir Guðmundur Björnsson læknir og Sigurður B. Halldórsson hrl. til þess að meta tjón stefnanda vegna slyssins. Matsgerð þeirra er dags. 14. mars 2009. Niðurstaða matsmanna er eftirfarandi: 1. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr: sex mánuðir, 100%. 2. Þjáningabætur skv. 3. gr.: Rúmliggjandi ekkert. Batnandi án þess að vera rúmliggjandi 6 mánuðir 3. Stöðugleikapunktur: 3. ágúst 2006. 4. Varanlegur miski skv. 4. gr.: 15 stig. 5. Varanleg örorka skv. 5. gr.: 50%. Byggist endanleg kröfugerð stefnanda á þessari matsgerð. Málsástæður stefnanda og lagarök Hækkun á varanlegri örorku sé því úr 963.302 krónum í 1.376.938 krónur. Útreikningur kröfu vegna varanlegrar örorku taki mið af margföldunarstuðli 6. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Viðmiðunarlaun við útreikning á varanlegri örorku séu þau sömu og fram komi í stefnu. Hækkun á bótakröfu vegna þjáningabóta skýrist af því að bætur vegna þjáninga án rúmlegu hafi hækkað úr 1.320 krónum í 1.360 krónur frá því að fyrri dómkrafa stefnanda var reiknuð en fjárhæðirnar miðist við 6. desember 2008, sbr. 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Þá hækki krafa um bætur vegna varanlegs miska samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 úr 894.750 krónum í 921.975 krónur, sbr. 15. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Um frekari rökstuðning fyrir dómkröfunni vísist til þess sem fram komi í stefnu. Um bótaábyrgð vísar stefnandi til meginreglna íslensks skaðabótaréttar, reglunnar um vinnuveitandaábyrgð, svo og til almennu sakarreglunnar. Stefnandi vísar jafnframt til skaðabótalaga nr. 50/1993. Vísað er til laga nr. 67/1985 um veitinga- og gististaði, reglugerðar um veitinga- og gististaði nr. 288/1987 og þeirra reglugerða sem vísað er til í 29. gr. hennar. Vísað er til reglna nr. 581/1995 um húsnæði vinnustaða. Málsástæður og lagarök stefnda, Hótels Sögu ehf. Aðalkrafa stefnda um sýknu er á því byggð að ekki sé sannað að stefndi eða starfsmenn hans hafi valdið slysi stefnanda eða eigi sök á slysi hennar, hvorki á grundvelli sakarreglunnar né á grundvelli reglna um vinnuveitandaábyrgð. Gildi um slysið almennar skaðabótareglur (sakarreglan) og hvíli sönnunarbyrðin um meinta sök stefnda alfarið á stefnanda. Ósannað sé annars vegar orsakasamband milli slyssins og gerðar og ástands fasteignar stefnda og hins vegar milli slyssins og athafna starfsmanna stefnda. Ekkert í stefnu sýni fram á, eða leiði að því líkur, að nokkuð hafi verið athugavert við húsakynni stefnda. Gerð og búnaður fasteignarinnar var í lagi og ekkert athugavert við umbúnað hennar. Að sögn stefnanda gekk hún á tröppu sem dregin hafði verið út á gólf og var í gangvegi hennar. Ekkert í gögnum málsins styður þessa frásögn stefnanda. Megi nefna að vitni sem hún óskaði eftir að yrði boðað til skýrslutöku, Guðjón Sigurður Snæbjörnsson, hafi tjáð lögreglunni að tröppurnar hafi verið vinstra megin við salernið er gengið er út af því, en hvort þær hafi verið upp við vegginn eða aðeins úti á gólfinu mundi hann ekki. Sé því ósannað að umræddar tröppur hafi verið í gangvegi stefnanda. Það sé einnig ósannað að tröppurnar hafi verið „dregnar út á gólf þegar sviðið var tekið niður“. Hvorki gögn né vitnisburður styðji þessa fullyrðingu og hvað þá að það hafi verið starfsmenn stefnda, Hagatorgs ehf., sem stóðu fyrir því. Stefnandi beri alfarið sönnunarbyrðina fyrir því að það hafi verið starfsmenn stefnda, Hagatorgs ehf., sem hafi staðið fyrir þessu. Sú sönnun hafi ekki tekist. Hafi umræddar tröppur verið í gangvegi stefnanda, sem þó sé ósannað, þá sé því alfarið mótmælt að stefndi beri nokkra ábyrgð á því, frekar en hann beri ábyrgð á því ef borð eða stólar séu dregnir í gangveg á skemmtunum eins og oft gerist. Til að stefndi teljist skaðabótaskyldur þá þurfi hann að hafa valdið tjóninu með saknæmum og ólögmætum hætti. Þurfi þá að koma til saknæmt og ólögmætt atferli eða athafnaleysi af hálfu stefnda. Slíkt sé ekki sannað, enda ekkert athugavert við aðbúnað umræddrar fasteignar eða athafnir starfsmanna stefnda, sem ekki hafi verið við störf í Súlnasal á umræddan tíma. Það geti í raun hafa verið hver sem er sem dregið hafi umrædda tröppu út á gólfið, hafi hún verið þar. Það feli ekki í sér saknæma og ólögmæta háttsemi af hálfu stefnda. Gera verði þær kröfur til gesta á veitinga- og skemmtistöðum að þeir kunni fótum sínum forráð og gæti þess hvar og hvert þeir ganga. Hafi verið dimmt fyrir utan kvennasalerni auki það á aðgæsluskyldu þess er út af salerninu gengur. Aðbúnaður og lýsing umrætt kvöld var í engu frábrugðinn aðbúnaði og lýsingu á hverri þeirri skemmtun sem haldin er í Súlnasal. Þegar skemmtiatriði fara fram, líkt og mun hafa verið raunin á þeirri stundu er stefnandi hrasaði, þá sé meiri birta yfir sviði staðarins en öðrum hlutum salarkynna. Sé það gert að kröfu gesta, enda erfitt að fylgjast með því sem gerist á sviði ef mikil birta er í sal. Verði að gera þær kröfur til gesta á slíkum skemmtunum að þeir gæti sín er þeir ganga þar sem birtulítið er. Það hafi stefnandi ekki gert og sé það, að mati stefnda, meginástæða slyssins. Hvað varðar fullyrðingu í stefnu um að það teljist sannað að lítil sem engin lýsing hafi verið fyrir framan salerni staðarins, með vísan í lögregluskýrslu, þá beri að benda á að sú skýrsla sé gefin af stefnanda. Að mati stefnda sé það ósannað að stefnda hafi verið allsgáð, líkt og hún haldi fram, enda lýsi hún því sjálf fyrir lögreglu að hún hafi fengið rauðvín í hálft rauðvínsglas yfir borðhaldinu, sem hún hafi þó ekki verið búin að klára þegar hún fór á salernið. Alkunna og venja sé að þjónustufólk bæti í glös gesta undir borðhaldi, hvort sem þau eru tóm eða hálf, og kunni slíkt að hafa gerst í tilviki stefnanda. Að auki megi benda á að hún lýsi því sjálf í tjónstilkynningu að hún hafi drukkið eitt rauðvínsglas auk þess sem starfsmaður stefnda, Hagatorgs ehf., telji stefnanda hafa verið hífaða. Hafi sú verið raunin auki það enn á aðgæsluskyldu stefnanda. Með vísan til alls framangreinds er því alfarið mótmælt að nokkuð hafi verið athugavert við umbúnað fasteignar stefnda og beri stefndi því ekki skaðabótaskyldu á slysi stefnanda á grundvelli sakarreglunnar. Beri því að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda. Hvað varðar þá málsástæðu stefnanda að stefndi beri ábyrgð á slysinu á grundvelli vinnuveitandaábyrgðar þá sé því alfarið hafnað. Enginn starfsmanna stefnda hafi verið við störf í Súlnasal þetta kvöld. Stefndi, Hagatorg ehf., hafi séð um alla þjónustu í veislu og fundarsölum hótelsins umrætt kvöld sem og aðra daga. Allir þeir aðilar er voru við störf, hvort sem um var að ræða þjónustufólk, tæknimenn, dyraverði eða aðra, hafi verið starfsmenn stefnda, Hagatorgs ehf., sem hafði tekið að sér þjónustuna á grundvelli þjónustusamnings. Hafi Hagatorg ehf. því verið verktaki hjá stefnda, Hótel sögu ehf., sem síðan hafi verið verkkaupi stefnda, Hagatorgs ehf.. Líkt og óumdeilt ætti að vera leiði skaðaverk sem unnið sé af verktaka ekki til skaðabótaábyrgðar verkkaupa nema í undantekningartilfellum. Þau undantekningartilvik tengist meðal annars því að aðbúnaður á vinnustað sé í ólagi og að verkkaupi hafi haft boðvald yfir starfsmönnum verktakans. Hvorugt hafi átt við í tilfelli stefnda og stefnda, Hagatorgs ehf. Hafi starfsmenn Hagatorgs ehf. valdið stefnanda tjóni með saknæmum eða ólögmætum hætti, sem stefndi telji þó fráleitt, þá eigi stefnandi ekki kröfu á hendur stefnda vegna þess atferlis. Slíkri kröfu skuli beina að stefnda Hagatorgi ehf. en ekki stefnda. Virðist stefnda einnig sem stefnandi geri sér grein fyrir þessu, enda haldi stefnandi því fram í stefnu að sú háttsemi starfsmanna stefnda, Hagatorgs ehf., að skilja þær tröppur sem stefnandi á að hafa dottið um í gangvegi stefnanda, feli í sér aðgæslulausa og gáleysislega háttsemi sem stefndi, Hagatorg ehf., beri ábyrgð á. Þessu sé stefndi sammála, verði talið að háttsemin hafi verið slík, sem stefndi sé þó ósammála. Ábyrgðin væri þá alfarið hjá vinnuveitandanum, það er stefnda, Hagatorgi ehf. Saknæm háttsemi fælist þá í tilflutningi umræddra trappa frá sviði og í gangveg stefnanda en á engan hátt í aðbúnaði á ábyrgð stefnda. Þrátt fyrir að samningssamband kunni að hafa verið milli stefnda og Múrarameistarafélags Reykjavíkur, þá hafi það ekki í för með sér að stefndi beri ábyrgð á skaðabótaskyldum verknaði starfsmann sjálfstæðs verktaka. Með vísan til stefnu sé því alfarið hafnað að aðbúnaður og aðstæður á umræddu hóteli hafi brotið á nokkurn hátt þau lög og reglugerðir sem vísað sé til. Aðstæður og umbúnaður sá sem stefnandi telji ábótavant hafi verið í sama horfi um áratugaskeið án þess að nokkrar athugasemdir hafi verið gerðar af hálfu opinberra eftirlitsaðila. Að auki megi benda á að umræddur pallur hafi verið í notkun á hótelinu í um eða yfir 20 ár án þess að nokkur hafi slasast í meðförum hans. Með vísan til alls framangreinds teljist það, að mati stefnda, sannað að stefndi beri ekki vinnuveitandaábyrgð á starfsmönnum stefnda Hagatorgs ehf., auk þess sem stefndi telji að ekki sé sannað að nokkuð hafi verið athugavert við atferli, hegðun eða framkvæmd umræddra starfsmanna. Ástæður slyssins séu alfarið á ábyrgð stefnanda, en að mati stefnda hafi hún sýnt af sér aðgæsluleysi og hafi slysið því verið óhappatilvik sem stefndi beri enga ábyrgð á. Sé því krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda. Varakrafa stefnda um verulega lækkun krafna stefnanda sé byggð á því að stefnandi hafi sýnt af sér verulega eigin sök er hún gekk út af kvennasalerni og í átt til eiginmanns síns. Hafi lýsing verið á þann veg sem stefnandi lýsi, þ.e. lítil sem engin, hafi stefnandi haft ríka aðgæslu- og varúðarskyldu, enda stórkostlegt gáleysi fólgið í því að ganga af stað á svæði sem stefnandi sjálf segir að hafi verið illa upplýst. Hafi svo verið hafi stefnanda borið að gæta sín, horfa niður fyrir sig og fikra sig áfram á betur upplýstan stað. Það hafi hún ekki gert og því fór sem fór. Beri stefnandi því verulega eigin sök á slysinu. Verði það talið að stefndu hafi borið ábyrgð in solidum á umræddu slysi þá telur stefndi að hlutdeild þess hafi verið hverfandi, sem leiði að mati stefnda til sýknu eða að minnsta kosti verulegrar sakarskiptingar á milli stefnda og stefnda Hagatorgs ehf. á þann veg að sök stefnda sé hverfandi. Því til stuðnings megi ítreka að það hafi verið starfsmenn stefnda, Hagatorgs ehf., sem hafi verið að störfum í Súlnasal umrætt kvöld en ekki starfsmenn stefnda. Verði stefndi talinn bera einhverja skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda þá sé fjárkröfu stefnanda mótmælt sem allt of hárri. Kröfu um tímabundið tekjutjón sé alfarið mótmælt sem ósönnuðu, enda ljóst að tekjur stefnanda á tjónsári hafi verið hærri en tekjur undanfarinna ára. Sé því ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir nokkru tímabundnu tekjutjóni. Hvað varðar fjárhæð kröfu vegna varanlegrar örorku þá sé nauðsynlegt að benda á að af skattskýrslum að dæma hafi meðalárstekjur stefnanda síðustu þremur árum fyrir umrætt slys verið rúmlega 900.000 krónur. Því sé alfarið mótmælt að líta beri til „yfirlýsingar Styrktarfélags vangefinna“ við mat á árstekjum stefnanda, enda alfarið ósannað að þær tekjur séu réttar og hafi á annað borð verið til staðar. Þær hafi, af gögnum málsins að dæma, hvorki verið gefnar upp til skatts né hafi þær verið studdar reikningum, líkt og sjálfstæðum verktaka beri skylda til. Ætti að mati stefnda að vera augljóst að tekjuviðmið stefnanda skuli vera í samræmi við verðbættar lágmarkstekjur sem fram koma í 3. málsgrein 7. greinar skaðabótalaga nr. 50/1993, eða uppreiknað 1.225.000 krónur. Er tekjuviðmiði stefnanda því mótmælt og þeim fjárhæðum er byggðar eru á því, það er bætur vegna varanlegrar örorku. Stefndi vísar til meginreglna skaðabótaréttar, sakarreglunnar og reglunnar um vinnuveitandaábyrgð. Einnig er vísað til skaðabótalaga nr. 50/1993 og laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Hvað varðar kröfu um málskostnað er vísað til 129. og 130. greina laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda, Hagatorgs ehf. Stefndi byggir á því að félagið hafi starfað hjá Hótel Sögu ehf. og séð um þjónustu í veitingasölum hótelsins og þegið fyrir það ákveðna prósentu af sölunni. Sé þetta alvanalegt hjá þjónum og hafi verið í þjónustulaunasamningum milli þjóna og veitingamanna. Stefndi geti ekki tekið ábyrgð á innanstokksmunum hótelsins eða þeim hlutum og áhöldum sem unnið sé með á hótelinu. Stefndi líti svo á að mál þetta komi honum ekki við, heldur sé tryggingafélag hótelsins að reyna að losa sig undan kröfunni. Hagatorg ehf. sé ekki starfrækt í dag. Félagið hafi hætt störfum á Hótel Sögu í janúar 2007. Líti stefndi svo á að verið sé að hengja bakara fyrir smið. Einnig sé hægt að draga í efa að stefnandi hafi ekki verið undir áhrifum áfengis þar sem það hafi verið innifalið allt kvöldið. Þá hafi hátalari, sem sé hjá salerninu, verið þar í tugi ára. Niðurstaða Í þinghaldi þann 29. mars 2009 féll niður þingsókn af hálfu stefnda, Hagatorgs ehf. Greinargerð var lögð fram af hálfu hans. Ber því samkvæmt 3. mgr. 96. gr. laga nr. 91/1991 að dæma málið gagnvart stefnda, Hagatorgi ehf., eftir framkomnum kröfum og gögnum sem fram hafa komið með tilliti til þess sem komið hefur fram af hálfu þessa stefnda. Eins og lýst er hér að framan, í kafla um málavexti, varð stefnandi fyrir slysi á árshátíð Múrarameistarafélagsins sem haldin var í Súlnasal Hótels Sögu 3. febrúar 2006. Stefnandi bar fyrir dómi að slysið hefði orðið með þeim hætti að þegar skemmtiatriðum lauk hafi hún farið á snyrtinguna. Skært ljós hafi verið á snyrtingunni en dimmt hafi verið í salnum þegar hún gekk fram. Kveðst stefnandi hafa gengið nokkur skref í átt að eiginmanni sínum sem stóð þar nærri þegar hún féll um tröppu sem stóð í miðjum gangveginum frá snyrtingunni. Þannig háttar til í Súlnasalnum að hægt er að hækka sviðið þegar skemmtiatriði fara fram en lækka það aftur að þeim loknum. Var umrædd trappa notuð til þess að auðvelda aðgengi upp á sviðið. Kvaðst stefnandi ekki hafa séð tröppuna þegar hún gekk inn á snyrtinguna. Með hliðsjón af framburði þeirra vitna er skýrslu gáfu fyrir dómi telst sýnt fram á að aðstæður hafi verið með þeim hætti sem stefnandi lýsir. Vitnið Jóhanna Selma Sigurðardóttir, starfsmaður stefnda Hagatorgs ehf., bar fyrir dómi að hún hefði komið að þar sem stefnandi hafði fallið. Staðfesti hún að umrædd trappa hefði þá verið úti á gólfinu og kvaðst hún hafa fært tröppuna upp að vegg. Bar hún að trappan ætti að vera baksviðs þegar hún væri ekki í notkun. Kvað Jóhanna Selma það vera hlutverk tæknimanns að gæta tröppunnar. Staðfesti vitnið Kristinn Ragnarsson þá fullyrðingu. Ljóst þykir að stefnandi hafi ekki mátt búast við því að trappa stæði í miðjum gangvegi þegar hún kom fram í salinn. Var myrkur í salnum og gat hún ekki greint tröppuna. Þykir sýnt fram á að orsök slyss stefnanda hafi verið vítavert gáleysi starfsmanns í Súlnasal sem skildi tröppuna eftir á þessum stað. Stefnandi bar fyrir dómi að hún hefði ekki drukkið áfengi þetta kvöld. Ekkert hefur komið fram í málinu sem styður það að stefnandi hafi verið undir áhrifum áfengis er hún féll. Í vottorði Ólafs Ragnars Ingimarssonar, sérfræðings á slysa- og bráðasviði Landspítala-háskólasjúkrahúss, segir að stefnandi hafið komið á slysadeild 4. febrúar 2006 kl. 00.11. Segir m.a. í vottorðinu að hún hafi verið með eðlilega meðvitund og áttun. Hefur ekki verið sýnt fram á að stefnandi hafi, í umrætt sinn, sýnt af sér óaðgætni eða að hún eigi sök á því hvernig fór. Stefndu halda því báðir fram að þeir beri ekki ábyrgð á tjóni stefnanda. Stefndi, Hagatorg ehf., heldur því fram að félagið hafi starfað hjá Hótel Sögu ehf. og séð um þjónustu í veitingasölum hótelsins og hafi þáð fyrir það ákveðna prósentu af sölunni. Stefndi, Hótel Saga ehf., heldur því fram að stefndi, Hagatorg ehf., hafi verið verktaki hjá stefnda, Hótel Sögu ehf. Umrætt slys varð á árshátíð Múrarameistarafélagsins. Fyrir liggur að Hótel Saga ehf. gerði Múrarameistarafélaginu reikning fyrir kostnaði við árshátíðina. Má af því draga þá ályktun að Múrarameistarafélagið hafi samið við Hótel Sögu ehf. um að halda umrædda árshátíð. Í málinu liggur frammi óundirritaður þjónustusamningur milli stefndu. Samkvæmt framburði Hrannar Greipsdóttur, þáverandi hótelstjóra, fyrir dómi unnu stefndu eftir þessum samningi. Eins og nafn samningsins ber með sér er um þjónustusamning að ræða en ekki verktakasamning. Markmið samningsins var að hámarka sameiginlega hagsmuni samningsaðila og hámarka tekjur og arðsemi eins og hægt væri. Bera mörg ákvæði samningsins þetta með sér. Þá ber samningurinn einnig með sér að ábyrgð stefndu á rekstri veislusala var sameiginleg. M.a. kemur fram í grein 7.1. í samningnum að Hótel Saga ehf. skal greiða stefnda, Hagatorgi ehf., þjónustugjald sem nemur ótilgreindri prósentu af veitingatekjum. Í grein 7.5. segir að Hagatorg ehf. beri fulla ábyrgð á mistökum starfsmanna sem leiða til augljóss fjárhagslegs tjóns fyrir hótelið. Tjón af völdum mistaka skuli metið hverju sinni og skuli Hagatorg ehf. bera helming kostnaðar á móti hótelinu. Sýnt hefur verið fram á í máli þessu að slys stefnanda verður rakið til vítaverðs gáleysis starfsmanns Hagatorgs ehf. Í ljósi þess þjónustusamnings, er í gildi var milli stefndu, þykir hins vegar ekki verða greint á milli ábyrgðar stefndu á tjóni stefnanda og verða þeir dæmdir in solidum til þess að bæta stefnanda umrætt tjón. Stefnandi kveðst fyrir slys hafa unnið sem verktaki hjá Styrktarfélagi vangefinna. Kröfu sína um tímabundið tekjutjón byggir stefnandi á óstaðfestri yfirlýsingu skrifstofustjóra styrktarfélagsins. Samkvæmt framlögðum skattframtölum verður ekki séð að umræddar tekjur hafi verði færðar stefnanda til tekna. Í ljósi þessa telst ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni. Engar tölulegar athugasemdir hafa verið gerðar við kröfu um þjáningabætur af hálfu stefndu og verður krafa stefnanda um þjáningabætur, að fjárhæð 250.240 krónur, því tekin til greina. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna hlaut stefnandi 15% varanlegan miska. Krefst stefnandi miskabóta samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga að fjárhæð 921.975 krónur. Stefndu hafa ekki mótmælt þessari kröfu tölulega og verður krafan tekin til greina eins og hún er fram sett. Samkvæmt matsgerð dómkvaddra matsmanna hlaut stefnandi 50% varanlega örorku, en stefnandi hafði áður verið metin til 35% varanlegrar örorku. Lögmaður stefnda, Hótels Sögu ehf., gerir ekki athugasemdir við þá hækkun dómkröfu er tengist hækkun varanlegrar örorku stefnanda úr 35% í 50%. Til grundvallar kröfugerð sinni vegna varanlegrar örorku leggur stefnandi verktakagreiðslur sem hún telur sig hafa notið árin 2003 til 2005. Er því mótmælt af hálfu stefnda, Hótels Sögu ehf. Eins og áður segir í umfjöllun um tímabundið tekjutjón telst ósannað að stefnandi hafi haft umræddar tekjur. Verða þær því ekki lagðar til grundvallar ákvörðun bóta vegna varanlegrar örorku. Er fallist á með stefnda að í tilviki stefnanda verði því að miða við verðbættar lágmarkstekjur samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Með vísan til þeirrar greinar, 6. gr. og 15. gr. skaðabótalaga, reiknast bætur vegna varanlegrar örorku 1.128.907 krónur. Samkvæmt framansögðu ber stefndu að greiða stefnanda 250.240 krónur í þjáningabætur, 921.975 krónur vegna varanlegs miska og 1.128.907 krónur vegna varanlegrar örorku eða samtals 2.301.122 krónur. Er matsgerð dómkvaddra matsmanna lá fyrir hækkaði stefnandi, með samþykki lögmanns stefnda, Hótels Sögu ehf., kröfugerð sína. Var þá fallin niður þingsókn af hálfu stefnda, Hagatorgs ehf., Þar sem dæmd fjárhæð skaðabóta rúmast innan upphaflegrar kröfugerðar stefnanda verða stefndu dæmdir in solidum til greiðslu framangreindrar fjárhæðar. Vextir dæmast eins og greinir í dómsorði. Samkvæmt þessari niðurstöðu ber stefndu að greiða stefnanda, in solidum, málskostnað sem ákveðst 1.145.389 krónur og greiðist hann í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns, Hervarar Pálsdóttur hdl., 450.000 krónur, og útlagður kostnaður, 695.389 krónur, eða samtals 1.145.389 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun málflutningsþóknunar er ekki tekið tillit til virðisaukaskatts. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndu, Hótel Saga ehf. og Hagatorg ehf., greiði in solidum stefnanda, Guðrúnu Sigurborgu Jónasdóttur, 2.301.122 krónur með vöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1991 af 1.172.215 krónum frá 3. febrúar 2006 til 3. ágúst 2006, af 2.301.122 krónum frá þeim degi til 6. desember 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags og 1.145.389 krónur í málskostnað. Stefndu greiði stefnanda in solidum 1.145.389 krónur í málskostnað sem greiðist í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, þ.e. þóknun lögmanns, Hervarar Pálsdóttur hdl., 450.000 krónur, og útlagður kostnaður, 695.389 krónur, eða samtals 1.145.389 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 516/2017
|
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
|
Kæra X til Hæstaréttar uppfyllti ekki skilyrði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Var málinu því vísað frá Hæstarétti.
|
Dómur Hæstaréttar.Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Eiríkur Tómasson og GretaBaldursdóttir.Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. ágúst 2017 sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. ágúst2017, sem mun hafa verið birtur varnaraðila 14. sama mánaðar, þar sem staðfestvar ákvörðun dómsmálaráðuneytisins frá 17. maí 2017 um að framselja varnaraðilatil Póllands. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna ogaðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi og kærumálskostnaður greiddur úr ríkissjóði.Sóknaraðilikrefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hinnkærði úrskurður verði staðfestur.Í 24. gr. laga nr. 13/1984 segir að úrskurðir, sem kveðnir eru upp samkvæmtlögunum, sæti kæru til Hæstaréttar samkvæmt almennum reglum laga um meðferðsakamála. Í 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála er svo fyrirmælt að í skriflegri kæru til héraðsdómara skuli greint frá því hvaða úrskurðursé kærður, kröfu um breytingu á honum og ástæður sem kæran er reist á. Í kæruvarnaraðila er í engu vikið að þeim ástæðum, sem kæran er reist á, en eftirfortakslausum fyrirmælum laganna stoðar ekki að þær komi fram í greinargerð semfylgir kærunni. Samkvæmt þessu eru slíkir annmarkar á henni að ekki verður hjáþví komist að vísa málinu frá Hæstarétti.Eftir þessum málsúrslitum eru ekki efni til að dæma kærumálskostnað. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11.ágúst 2017 Meðbréfi ríkissaksóknara 8. júní 2017 var vísað til Héraðsdóms Reykjavíkur kröfuvarnaraðila um að úrskurðað yrði um það hvort skilyrði laga um framsal værufyrir hendi vegna ákvörðunar dómsmálaráðuneytisins 17. maí 2017, um að fallastá beiðni pólskra dómsmálayfirvalda um að framselja varnaraðila til Póllands. Umþetta er vísað til II. kafla laga um framsal sakamanna og aðra aðstoð ísakamálum nr. 13/1984 og 1. mgr. 2. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.Af hálfu sóknaraðila er krafist staðfestingar á ákvörðun dómsmálaráðuneytisinsfrá 17. maí 2017, um að framselja varnaraðila til Póllands. Varnaraðilikrefst þess að fyrrnefnd ákvörðun dómsmálaráðuneytisins verði felld úr gildi.Þá krefst hann þess að sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verðigreiddur úr ríkissjóði. Máliðvar tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi 14. júlí sl.I. Ígreinargerð ríkissaksóknara kemur fram að forsaga málsins sé sú að með ákvörðuninnanríkisráðuneytisins (nú dómsmálaráðuneytið), dagsettri 1. september 2016,hafi verið fallist á beiðni pólskra dómsmálayfirvalda frá 27. október 2015, umframsal varnaraðila, sem sé pólskur ríkisborgari, til fullnustu refsingasamkvæmt fjórum nánar tilgreindum dómum héraðsdómstólsins í [...] í Póllandi. Íframhaldi þess hafi varnaraðili krafist úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur um skilyrðiframsals, sbr. 1. mgr. 14. gr. laga nr. 13/1984, sbr. mál nr. R-328/2016. Þann26. október 2016 hafi innanríkisráðuneytinu borist bréf frá pólskumdómsmálayfirvöldum þar sem upplýst var að héraðsdómstóllinn í [...] hefðisameinað dóma í máli varnaraðila og til stæði að senda íslenskum yfirvöldumbreytta framsalsbeiðni ásamt frekari gögnum þar að lútandi. Með bréfi, dagsettu5. desember 2016, hafi innanríkisráðuneytinu borist breytt framsalsbeiðni,útgefin 17. nóvember 2016, en breytingin fól í sér að sameinaðar voru refsingarí þremur af fjórum dómum sem lágu til grundvallar framsalsbeiðninni. Í ljósibreytinga sem gerðar hefðu verið á fyrrgreindri framsalsbeiðni og nýrra gagnasem með henni fylgdu hafi innanríkisráðuneytið talið rétt að kynna varnaraðilaþau og taka mál hans aftur til skoðunar. Mál nr. R-328/2016, sem var tilmeðferðar hjá héraðsdómi á þeim tíma, hafi í kjölfarið verið fellt niður viðfyrirtöku þess 13. desember 2013 að ósk ríkissaksóknara. Afhálfu ríkissaksóknara greinir frá því að ákvörðun dómsmálaráðuneytisins,dagsett 17. maí 2017, sem varnaraðili krefjist nú úrskurðar um, varði beiðnipólskra dómsmálayfirvalda frá 17. nóvember 2016 um framsal hans til fullnustutveggja refsidóma í Póllandi en framsalsbeiðnin sé útgefin af héraðsdómi í[...] í Póllandi. Annars vegar sé um að ræða dóm í máli nr. [...], uppkveðnum23. september 2004, þar sem varnaraðili hafi verið dæmdur í tveggja árafangelsi, skilorðsbundið til þriggja ára, fyrir rán í félagi, þ.e. brot gegn 1.mgr. 280. gr. og 2. mgr. 157. gr., sbr. 2. mgr. 11. gr. pólskuhegningarlaganna, sem sé sambærilegt 252. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Dómurinn hafi orðið endanlegur 30. september 2004. Með úrskurði samadómstóls 7. júní 2006 hafi varnaraðila verið gert að afplána refsinguna vegnaskilorðsrofs. Hinsvegar sé um ræða dóm nr. [...], uppkveðnum 9. september 2016, þar semsameinaðar hafi verið refsingar varnaraðila í málum nr. [...],[...] og [...] oghonum gert að sæta samanlagt tveggja ára fangelsi vegna dómanna. Dómurinn hafiorðið endanlegur 11. október 2016. Samkvæmt dómi í máli nr. [...], uppkveðnum25. nóvember 2005, hafi varnaraðili verið dæmdur í fimm mánaða fangelsi, fyrirhilmingu, þ.e. brot gegn 1. mgr. 291. gr. pólsku hegningarlaganna, sem sésambærilegt 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Dómurinn hafi orðiðendanlegur 6. mars 2006. Með úrskurði héraðsdómsins 20. júní 2007 hafivarnaraðila verið gert að afplána refsinguna vegna skilorðsrofs. Með dómi ímáli nr. [...], uppkveðnum 8. september 2006, hafi varnaraðili verið dæmdur ítíu mánaða fangelsi, skilorðsbundið til þriggja ára, fyrir rangar sakargiftir,þ.e. fyrir brot gegn 1. mgr. 270. gr. og 235. gr., sbr. 2. mgr. 11. gr. pólskuhegningarlaganna, sem séu sambærileg 148. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Dómurinn hafi orðið endanlegur 15. september 2006. Með úrskurði 5.desember 2007 hafi varnarðila verið gert að afplána refsinguna vegnaskilorðsrofs. Þá hafi varnaraðili verið dæmdur í 14 mánaða fangelsi, fyrirþjófnað úr bifreið, þ.e. fyrir brot gegn 1. mgr. 279. gr. pólskuhegningarlaganna, sem sé sambærilegt 244. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940 með dómi í máli nr. [...], uppkveðnum 22. september 2006. Dómurinn hafiorðið endanlegur 29. september 2006. Ígreinargerð ríkissaksóknara kemur fram að í framsalsbeiðninni, dagsettri 17.nóvember 2016, greini frá því að varnaraðili hafi komið sér undan fullnustufangelsisrefsinga í heimalandi sínu. Dómstóllinn í [...] hafi ákveðið að frestafullnustu refsinga þann 14. nóvember 2007 í máli nr. [...] og þann 26. október2016 í máli nr. [...]. Á sama tíma hafi dómstóllinn ákveðið að gefa úteftirlýsingu á hendur varnaraðila. Þá komi fram í framsalsbeiðninni að þann 1.september 2015 hafi lögregluyfirvöld í Póllandi upplýst héraðsdómstólinn í[...] að varnaraðili væri staðsettur á Íslandi. Hinn 6.febrúar 2017 hafi varnaraðila verið kynnt hin breytta framsalsbeiðni hjálögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu og fylgigögn með henni, m.a. bréf frápólskum yfirvöldum um sameiningu dóma í máli hans. Aðspurður kvaðst hannkannast við þá dóma. Varnaraðila hafi meðal annars verið kynnt að nú væri óskaðeftir framsali á honum til fullnustu á þeim tveimur dómum héraðsdómsins í [...]sem fyrr séu greindir. Aðspurður kvaðst varnaraðili vera búinn að kynna sérhinn nýja dóm í máli nr. [...] og ekki hafa neinar spurningar hvað hannvarðaði. Þá kvaðst hann einnig vera búinn að kynna sér hina breyttuframsalsbeiðni og fylgigögn hennar. Varnaraðili kvaðst hafna beiðninni ogmótmæla framsali. Þá hafi honum m.a. verið kynnt 7. gr. laga nr. 13/1984 oghann sérstaklega spurður út í breyttar aðstæður. Samkvæmtsakarvottorði hafi varnaraðila verið gerð sekt vegna brota á umferðarlögum hérá landi. Hann eigi engin ólokin mál hjá lögreglu. Ríkissaksóknari hafi sent ráðuneytinugögn málsins ásamt álitsgerð varðandi lagaskilyrði framsals þann 29. mars 2017.Að mati embættisins hafi skilyrði laga nr. 13/1984 verið uppfyllt, sbr. einkum1. og 3. mgr. 3. gr. um tvöfalt refsinæmi og lágmarksrefsingu, 5. mgr. 3. gr.varðandi grunnreglur íslenskra laga, og 8.–10. gr. varðandi bann viðendurtekinni málsmeðferð, fyrningu og meðferð annarra mála hérlendis, sem og12. gr. laganna sem fjalli um formskilyrði. Að lokum kemur fram í greinargerðríkissaksóknara að dómsmálaráðuneytið hafi ákveðið að verða viðframsalsbeiðninni með ákvörðun frá 17. maí 2017. Fram komi í forsendumráðuneytisins að niðurstaða ríkissaksóknara um skilyrði framsals sæti ekkiendurskoðun. Ráðuneytið hafi lagt heildstætt mat á aðstæður varnaraðila meðtilliti til sjónarmiða mannúðarákvæðis 7. gr. laga nr. 13/1984 og metið þær svoað ekki þættu nægjanlegar ástæður fyrir hendi til að réttmætt væri að synja umframsal á grundvelli ákvæðisins. Einnig hafi ráðuneytið vísað til þess aðvarnaraðili hefði hlotið refsidóm fyrir hegningarlagabrot og hafi pólskyfirvöld metið það sem svo að þau hefðu hagsmuni af því að fá hann framseldantil fullnustu refsingarinnar. Þá hafi varnaraðili viðurkennt að kannast viðfyrrnefnd dómsmál og væri það mat ráðuneytisins að varnaraðila hafi mátt veraþað fyllilega ljóst að pólsk dómsmálayfirvöld myndu krefjast afplánunar hans. Enn fremur hafi ráðuneytið tekiðfram í forsendum sínum að engin gögn hefðu komið fram í málinu sem leiddu tilþess að rökstudd ástæða væri til að ætla að framsalsbeiðni pólskradómsmálayfirvalda og meðfylgjandi gögn þættu ekki fullnægja grunnreglumíslenskra laga um rökstuddan grun, refsiverða háttsemi eða lögfulla sönnunsakar, sbr. 5. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984. Loks hafi ráðuneytið tekið fram íforsendum sínum að samkvæmt athugasemdum við 5. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984væru íslensk stjórnvöld skyldug, án frekari könnunar á sönnunaratriðum, aðleggja erlendan dóm eða ákvörðun um handtöku eða fangelsun til grundvallar viðmeðferð framsalsmáls.Ákvörðun ráðuneytisins hafi veriðkynnt varnaraðila þann 29. maí 2017 hjá lögreglustjóranum á höfuðborgarsvæðinu.Þann sama dag hafi hann krafist úrskurðar Héraðsdóms Reykjavíkur samkvæmt 1.mgr. 14. gr. laga nr. 13/1984. Varnaraðili hefur sætt farbanni vegna málsinssíðast með úrskurði 26. júní sl. og rennur núgildandi farbann út 18. septembernk. II. Sóknaraðiligerir þá dómkröfu að ákvörðun dómsmálaráðuneytisins dagsett 17. maí 2017, verðistaðfest, enda séu öll skilyrði fyrir því að framselja varnaraðila til Póllandsuppfyllt í málinu. Um skilyrði framsals samkvæmt I. og II. kafla laga nr.13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum vísar sóknaraðili tilálitsgerðar sinnar frá 29. mars 2017 og ákvörðunar dómsmálaráðuneytisins frá17. maí 2017. Sóknaraðili meti hvort skilyrði framsals séu uppfyllt endómsmálaráðuneytið taki ákvörðun um hvort framsal skuli heimilað, sbr. 17. gr.laga nr. 13/1984, og hafi lagt mat á hvort mannúðarákvæði 7. gr. laga nr.13/1984 ætti við um aðstæður varnaraðila. Sóknaraðilibyggir á því að varnaraðili sé pólskur ríkisborgari sem dæmdur hafi verið fyrirrefsiverða háttsemi í heimalandi sínu en samkvæmt 1. gr. laga nr. 13/1984 séheimilt að framselja mann sem í erlendu ríki sé grunaður, ákærður eða dæmdurfyrir refsiverðan verknað. Þessu til stuðnings bendir sóknaraðili á að samkvæmtframsalsbeiðni í máli varnaraðila, sem gefin hafi verið út 17. nóvember 2016,sé nú óskað eftir framsali á hendur honum til fullnustu refsinga vegna dóma semhann hlaut í Póllandi árin 2004 og 2016 í málum nr. [...] og [...]. Sóknaraðilibyggir á því að skilyrði framsals samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 séað verknaður eða sambærilegur verknaður geti varðað fangelsi í meira en 1 ársamkvæmt íslenskum lögum. Sú háttsemi sem varnaraðili hafi verið sakfelldurfyrir geti varðað við 252., 254., 148., og 244. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Framangreint skilyrði sé því uppfyllt. Skilyrði um dæmdalágmarksrefsingu samkvæmt 3. mgr. 3. gr. laga nr. 13/1984 sé einnig uppfyllt enóskað sé eftir framsali varnaraðila til fullnustu tveggja dóma þar sem honumhafi í báðum tilvikum verið gerð tveggja ára fangelsisrefsing. Samkvæmt 4. mgr.3. gr. laga nr. 13/1984 sé framsal óheimilt sé rökstudd ástæða til að ætla aðniðurstaða dóms þyki ekki fullnægja grunnreglum íslenskra laga um rökstuddangrun, um refsiverða háttsemi eða um lögfulla sönnun sakar. Ekkert slíkt sé framkomið í málinu. Sóknaraðilibyggir jafnframt á því að í 9. gr. sömu laga sé kveðið á um að framsal séóheimilt, sé sök eða dæmd refsing fyrnd eða að öðru leyti fallin niður samkvæmtíslenskum lögum. Varnaraðili hafi verið dæmdur í tveggja ára fangelsi,skilorðsbundið til þriggja ára fyrir rán í félagi, þann 23. september 2004, ímáli nr. [...]. Samkvæmt 2. mgr. 9. gr. laga nr. 13/1984 skuli pólsk lög gildaum rof á fyrningarfresti í málinu. Í framsalsbeiðni pólskra dómsmálayfirvaldasé meðal annars vísað til 3. mgr. 15. gr. þarlendra laga um fullnustu refsingaþar sem fram komi að ákvörðun um að fresta fullnustu fresti ekki fyrningurefsingarinnar, nema í þeim tilvikum er dómfelldi hafi komið sér undanrefsingu. Sóknaraðili bendir á að með ákvörðun dómara 14. nóvember 2007 í málinr. [...] hafi verið ákveðið að fresta fullnustu fangelsisrefsingar yfirvarnaraðila uns til hans hefði náðst. Að mati sóknaraðila verði við það að miðaað þá hafi fyrningarfrestur vegna framangreinds dóms rofnað og sé refsing semvarnaraðila hafi verið dæmd með dómi í því máli þess vegna ófyrnd samkvæmt 2.tl. 1. mgr. 83. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Sameiginleg refsing semvarnaraðila hafi verið dæmd 9. september 2016 í máli nr. [...] sé einnig ófyrndsamkvæmt því lagaákvæði. Þá séu skilyrði 8. gr. laga nr. 13/1984 um bann viðendurtekinni málsmeðferð einnig uppfyllt að mati sóknaraðila, sbr. sakarvottorðvarnaraðila, og enn fremur standi 10. gr. laganna ekki í vegi fyrir framsali,þar sem ekkert ólokið sakamál eða óafplánuð fangelsisrefsing sé til meðferðarhér á landi gagnvart varnaraðila. Þátelur sóknaraðili að mannúðarástæður 7. gr. laga nr. 13/1984 eigi ekki við ítilviki varnaraðila. Sóknaraðili vísar til þess að dómsmálaráðuneytið hafi lagtheildstætt mat á aðstæður hans í ákvörðun sinni frá 17. maí 2017, með tillititil þeirra sjónarmiða sem sem fram koma í 7. gr. laga nr. 13/1984. Við það mathafi ráðuneytið haft til hliðsjónar að umrædd 7. gr. sé undantekningarákvæðisem túlka beri þröngt og jafnframt að ekki megi beita 7. gr. nema í alvegsérstökum tilfellum því annars missi framsalskerfið gildi sitt í alþjóðlegusamstarfi á sviði afbrotamála. Varnaraðili hafi hlotið refsidóma í Póllandifyrir hegningarlagabrot og hafi pólsk yfirvöld metið það svo að þau hafihagsmuni af því að fá hann framseldan til fullnustu refsingarinnar. Einnig hafivarnaraðili viðurkennt að kannast við dómsmálin og telur sóknaraðili aðvarnaraðila hafi mátt vera fyllilega ljóst að pólsk dómsmálayfirvöld myndukrefjast afplánunar hans. Þá hafi varnaraðili heldur ekki lagt fram frekarigögn eða upplýsingar til rökstuðnings því að aðstæður hans eigi undirundantekningarákvæði 7. gr. laga nr. 13/1984. Meðvísan til alls þess er að framan greinir teljist efnisskilyrði framsals verafyrir hendi í málinu að mati sóknaraðila. Þá séu formskilyrði 12. gr. laga nr.13/1984 einnig uppfyllt, enda komi fram í framsalsbeiðni og fylgigögnum hennarþær upplýsingar og þau gögn sem krafist sé samkvæmt 2. og 4. mgr., auk þess semhún hafi verið borin fram eftir diplómatískum leiðum, sbr. 1. mgr. 12. gr. sömulaga.III Varnaraðilikrefst þess að ákvörðun dómsmálaráðuneytisins frá 17. maí 2017 verði felld úrgildi og byggir í fyrsta lagi á því að sökin sé fyrnd og því sé framsalóheimilt samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðraaðstoð í sakamálum. Í öðru lagi byggir varnaraðili á því að fella eigi ákvörðundómsmálaráðuneytisins niður vegna mannúðarástæðna á grundvelli 7. gr. sömulaga. Hvaðfyrri málsástæðu varnaraðila varðar vísar hann til þess að í 1. mgr. 9. gr.laga nr. 13/1984 sé kveðið á um að framsal sé óheimilt sé sökin fyrnd samkvæmtíslenskum lögum. Í 2. mgr. 9. gr. laganna sé að finna undantekningarákvæði þarsem kveðið sé á um að berist beiðni um framsal frá ríki sem taki þátt íSchengen-samstarfinu skuli lög þess ríkis gilda um rof fyrningarfrests. Ljóstsé að Pólland taki þátt í Schengen-samstarfinu og því eigi lög þess ríkis umrof fyrningarfrests við í málinu. Hvort sökin sé fyrndákvarðist þó af íslenskum lögum. Varnaraðili telur að refsidómarnir sem hannhafi hlotið á árunum 2004-2006 séu fyrndir samkvæmt íslenskum hegningarlögum. Refsing samkvæmt dómi nr. [...] hafi fyrnst árið 2009 samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 81. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og samkvæmt hinum dómunum á árunum 2007,2009 og 2010 á grundvelli 1. og 2. tl. 1. mgr. sama lagaákvæðis. Varnaraðilibyggir á því að pólsk lög eigi þó við um rof fyrningarfrests, nánar tiltekið 3.mgr. 15. gr. pólskra laga um fullnustu refsinga. Varnaraðili hafi flust tilÍslands árið 2006 og var eftirlýsing á hendur honum gefin út þann 14. nóvember2007. Í bréfi ríkissaksóknara til innanríkisráðuneytisins, dagsettu 1. júní2016, sé ákvæðið túlkað á þann hátt að frestun á fullnustu fangelsisrefsingarrjúfi ekki fyrningarfrest nema að sá sakfelldi hafi komið sér undan afplánun.Lengist þá fyrningarfrestur um allt að 10 ár. Að mati varnaraðila sé inntakákvæðisins gríðarlega óskýrt og ætti því að túlka það varnaraðila í hag. Einnighafi ekki verið lögð fram þýðing á því frá löggiltum túlki. Svo virðist fremurvera að ríkissaksóknari þýði og túlki ákvæðið á þennan hátt en að mativarnaraðila segi ákvæðið í raun að fyrningarfrestur geti ekki verið lengri en10 ár. Þrátt fyrir að fallist yrði á að varnaraðili hefði komið sér undanafplánun og fyrningarfresturinn væri því 10 ár, séu refsidómarnir samt sem áðurfyrndir, enda fallið á árunum 2004-2006. Þá hafnar varnaraðili þvíeinnig alfarið að hann hafi verið að koma sér undan afplánun heldur fluttisthann til Íslands í leit að betra lífi. Hann hafi gert pólskum yfirvöldum greinfyrir þeim fyrirætlunum sínum og ferðast aftur til Póllands eftir að hannsettist að á Íslandi. Það sé því ekki fyrr en með beiðni pólskadómsmálaráðuneytisins um framsal á varnaraðila þann 17. desember 2015 sem pólskyfirvöld hafi í raun farið fram á að varnaraðili afplánaði þá refsidóma semhann hefði hlotið. Beiðnin sé rökstudd þannig að lögreglan í [...] hafi sent bréf til dómstólsins þar í borg um að varnaraðila væri aðfinna á Íslandi og að hann ynni á bílaleigunni Hertz. Ekki sé á nokkurn háttútskýrt hvernig lögreglan hafi komist á snoðir þeirra upplýsinga og megi því aðmati varnaraðila draga þá ályktun að hún hafi allan tímann búið yfir þeim. Megitelja nánast útilokað að lögreglan í [...] hafi skyndilega fengiðupplýsingar um varnaraðila, hvar hann væri búsettur og hjá hvaða fyrirtæki hannstarfaði um það bil níu árum eftir að varnaraðili hafi flust frá Póllandi. Varnaraðilibendir á að það sé ekki fyrr en nú, þegar dómarnir séu nálægt því að fyrnast ágrundvelli þessa 10 ára fyrningarfrests, sem 3. mgr. 15. gr. pólskra laga umfullnustu refsinga geri ráð fyrir, að pólsk yfirvöld óski eftir því aðvarnaraðili sitji þá af sér. Hvorki sé nánari skýringar að finna á ákvæðinu néhvenær aðili teljist hafa flúið afplánun. Þar af leiðandi er því alfariðmótmælt af hálfu varnaraðila að hann hafi flúið fullnustu þessara dóma.Varnaraðili byggir á því að hinn nýi dómur héraðsdómsins í [...], í máli nr. [...], dagsettur 9. september2016, þar sem ákveðið hafi verið að sameina dóma yfir varnaraðila, geti ekkimarkað nýjan fyrningarfrest eða rofið fyrningarfrest á einhvern hátt. Ljóst séað með þessum dómi hafi pólsk yfirvöld verið að bregðast við því að þeirrefsidómar, sem varnaraðili hlaut á árunum 2004-2006, hafi verið að fyrnast.Því hafi þeir tekið upp á því að kveða upp nýjan dóm til að fá nýjanfyrningarfrest. Að mati varnaraðila sé þetta gróft brot á réttlátri málsmeðferðvarnaraðila, sbr. 1. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sem orðið hafi aðlögum nr. 62/1994, en Pólland sé einnig aðili að sáttmálanum. Þá mótmælirvarnaraðili því að hægt sé að sameina refsidóma með nýjum dómi tíu til tólfárum eftir að þeir hafi fallið, að varnaraðila fjarstöddum og án hans vitundar,enda sé það alvarlegt brot á áðurnefndu ákvæði Mannréttindasáttmálans að slíkurdómur hafi í för með sér nýjan fyrningarfrest eða rjúfi fyrningarfrest ánokkurn hátt. Varnaraðilibyggir á því að þeir refsidómar sem hann hafi hlotið á árunum 2004-2006 íPóllandi séu þannig fyrndir samkvæmt íslenskum hegningarlögum. Þrátt fyrir aðfallist yrði á 10 ára fyrningarfrest, samkvæmt 3. mgr. 15. gr. pólskra laga umfullnustu refsinga, þá væru þeir samt fyrndir, enda hafi síðasti refsidómuryfir varnaraðila fallið árið 2006 eða fyrir ellefu árum. Að mati varnaraðilaberi því sökum þessa að hafna framsali á grundvelli 1. mgr. 9. gr. laga nr.13/1984. Fyrrnefnd ákvörðundómsmálaráðuneytisins um að framselja varnaraðila til Póllands, sem byggð sé áálitsgerð ríkissaksóknara, dagsettri 29. mars 2017, sé einnig haldin verulegumefnisannmarka, sem varnaraðili telur að leiði til ógildingar ákvörðunarinnar.Þá mótmælir varnaraðili túlkun sóknaraðila á 3. mgr. 15. gr. pólskrafullnustulaga um að frestun á afplánun fangelsisrefsingar rjúfi fyrningarfrestí þeim tilvikum er dómfelldi komi sér undan afplánun og að í þeim tilvikumlengist fyrningarfrestur um allt að tíu ár. Jafnframt mótmælir varnaraðiliþeirri túlkun sóknaraðila sem fram komi í álitsgerð hans, dagsettri 29. mars2017, um að ákvæðið feli í sér að fyrningarfrestur hafi rofnað með ákvörðun dómara 14. nóvember 2007 í máli nr.[...],þar sem ákveðið hafi verið að fresta fullnustu fangelsisrefsingar yfirvarnaraðila uns til hans hefði náðst. Ekki hafi verið lögð fram íslensk þýðing áákvæðinu en að mati varnaraðila feli síðari málsliður þess í sér aðfyrningarfresturinn geti þó ekki verið lengri en 10 ár. Í álitsgerðinni sé meðöllu skautað framhjá orðalagi 3. mgr. 15. gr. pólskra fullnustulaga og hvergiminnst á 2. málslið ákvæðisins. Þá komi hvergi fram í framsalsbeiðni pólskrayfirvalda að fullnustu refsingar verði frestað uns til varnaraðila hefði náðst.Niðurstaða ráðuneytisins sé því haldin verulegum annmarka hvað þetta varði semeigi að mati varnaraðila að leiða til ógildingar ákvörðunarinnar. Þá mótmælirvarnaraðili því að ráðuneytið hafi ekki lagt sjálfstætt mat á það hvortdómarnir væru fyrndir heldur látið við það sitja í ákvörðun sinni að vísa tilálitsgerðar sóknaraðila þar um. Þábyggir varnaraðil í öðru lagi á því að hafna beri framsali á grundvellimannúðarástæðna samkvæmt 7. gr. laga nr. 13/1984. Þar sé kveðið á um að ísérstökum tilfellum megi synja um framsal mæli mannúðarástæður gegn því, svosem aldur, heilsufar eða aðrar persónulegar aðstæður. Að mati varnaraðila séfull ástæða til að beita ákvæði 7. gr. laganna í málinu. Varnaraðili hafi veriðbúsettur hér á landi frá árinu 2006. Hann sé hér með fasta vinnu og hafi aldreiþurft á fjárhagslegri aðstoð frá íslenskum stjórnvöldum að halda. Hann sé ísambúð með unnustu sinni og leigi þau íbúð að [...] Reykjavík. Þá hafi þau einnig gert kauptilboð í ákveðna fasteign þar ogvonist til að geta sest hér að til langs tíma og hugað að barneignum.Varnaraðili eigi auk þess fleiri ættingja hér en systir hans hafi einnig búið álandinu í 10 ár. Varnaraðili bendir á aðhann hafi aldrei gerst sekur um saknæma háttsemi hér á landi á þessu tíu áratímabili að undanskildu því að hafa tvisvar gerst brotlegur við umferðarlög.Varnaraðili sé því allt annar maður en hann hafi verið þegar hann framdi þaubrot sem hann var dæmdur fyrir af pólskum dómstólum á árunum 2004-2006. Ljóstsé að meira en tíu ár séu liðin frá því að varnaraðili framdi brotin en hann séeinungis þrítugur í dag og hafi því verið 19 ára þegar að síðasti refsidómurinnféll yfir honum. Eins og fram komi í dómum yfir varnaraðila hafi brotin veriðframin á árunum 2004-2005 eða þegar hann var 17-18 ára gamall og enn ábarnsaldri. Ástæða þess aðvarnaraðili hafi flust hingað til lands var sú að hann iðraðist gjörða sinna.Hann hafi því viljað flytja burt og hefja nýtt líf þar sem hann gæti tekið uppheiðarlegan og góðan lífsmáta. Það hafi hann og gert og því sé ljóst aðvarnaraðili sé ekki ótíndur glæpamaður. Þessi brot sem hann hafi verið dæmdurfyrir séu dæmi um bernskubrek frekar en eitthvað annað. Það væri því gríðarlegaósanngjarnt og ómannúðlegt að fara að framselja varnaraðila til pólskrayfirvalda, einhverjum 12-13 árum eftir að hann framdi brotin, þar semvarnaraðila yrði gert að sitja í pólsku fangelsi sem ekki séu þekkt fyrir miklamannúð. Að mati varnaraðila sé því í raun ótrúlegt að dómsmálaráðuneytið hafikomist að þeirri niðurstöðu að ekki væri tilefni til að beita 7. gr. laga nr.13/1984 að öllum málsatvikum virtum. IV. Ímálinu gerir varnaraðili þákröfu fyrir dóminum að felld verði úr gildi ákvörðun dómsmálaráðuneytisins,dagsett 17. maí 2017, um að fallast á kröfu pólskra dómsmálayfirvalda um aðframselja hann til Póllands. Eins og rakið hefur verið að framan hafa pólskdómsmálayfirvöld krafist framsals varnaraðila á grundvelli tveggja dóma semhann hlaut árin 2004 og 2016 í málum nr. [...] og [...]. Meðhinum síðarnefnda dómi voru refsingar sem varnaraðili hlaut með þremur dómumúti í Póllandi árin 2005-2006 í málum nr. [...],[...] og [...] sameinaðar.Varnaraðili byggir kröfu sína í fyrsta lagi á því að fella skuli ákvörðunráðuneytisins úr gildi þar sem dómarnir séu fyrndir samkvæmt 1. mgr. 81. gr.almennra hegningarlaga 19/1940 og að það brjóti gegn ákvæðimannréttindasáttmála Evrópu um réttláta málsmeðferð að sameina refsingar úreldri dómum með nýjum dómi eins og gert hafi verið með dómi í máli nr. [...]. Þábyggir varnaraðili jafnframt á því í þessu sambandi að íslensk þýðing á 3. mgr.15. gr. pólskra laga um fullnustu refsinga, sem mæli fyrir um rof fyrningar,hafi ekki verið lögð fram í málinu og að túlkun sóknaraðila á ákvæðinu standistekki. Í öðru lagi byggir varnaraðili á því að mannúðarástæður 7. gr. laga nr.13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum eigi við í málinu ogþví beri að synja um framsal á varnaraðila. Í1. mgr. 1. gr. laga nr. 13/1984 kemur fram að þann mann sem í erlendu ríki ergrunaður, ákærður eða dæmdur fyrir refsiverðan verknað sé heimilt að framseljasamkvæmt lögunum. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. er framsal á manni aðeins heimilt efverknaður eða sambærilegur verknaður getur varðað fangelsi í meira en eitt ársamkvæmt íslenskum lögum. Þá kemur fram í 1. tl. 3. mgr. 3. gr. laganna aðframsal til fullnustu á dómi sé aðeins heimilt ef refsing samkvæmt dómi séminnst fjögurra mánaða fangelsi. Í 1. mgr. 9. gr. laganna er kveðið á um aðframsal sé óheimilt sé sök eðadæmd refsing fyrnd eða að öðru leyti fallin niður samkvæmt íslenskum lögum. Þáer mælt fyrir um það í 2. mgr. 9. gr. laganna að berist beiðni um framsal fráríki sem taki þátt í Schengen-samstarfinu þá skuli lög þess ríkis gilda um roffyrningarfrests. Eins og að framan hefur verið rakið hlaut varnaraðilifjóra refsidóma úti í Póllandi á árunum 2004-2006. Í fyrsta lagi hlaut hann dómí máli nr. [...] hinn23. september 2004 þar sem hann var dæmdur í tveggja ára fangelsi,skilorðsbundið til þriggja ára. Í gögnum málsins liggur fyrir úrskurðurhéraðsdómsins í [...],dagsettur 7. júní 2006, þar sem varnaraðila var gert að afplána refsinguna sökumskilorðsrofs. Jafnframt liggur fyrir í málinu ákvörðun sama dómstóls, dagsett14. nóvember 2007, þar sem ákveðið var að fresta fullnustu refsingar samkvæmtdóminum yfir varnaraðila uns til hans hefði náðst. Í öðru lagi hlautvarnaraðili dóm í máli nr. [...]þann9. september 2016, þar sem refsingar í málum nr. [...], [...] og [...] voru sameinaðar og honum gert að sæta samanlagttveggja ára fangelsi vegna dómanna. Ljóst er að skilyrði 1. mgr. 3. gr. og 1. tl. 3. mgr.3. gr. laga nr. 13/1984 eru uppfyllt í málinu, enda hlaut varnaraðili tveggjaára fangelsi með báðum dómunum í málum nr. [...] og [...], semframsalskrafa pólskra yfirvalda byggist á. Samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 83. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 fellur fangelsi eða hælisvist sem dæmd hefurverið niður, ef fullnusta dóms er ekki byrjuð innan tíu ára, ef refsing erfangelsi lengur en eitt ár og allt að fjórum árum. Þá er mælt fyrir um það í 3. mgr. 12.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að ekki er þörf á því að skjali semaðili máls byggir á fylgi þýðing á íslensku ef dómari telur sér fært að þýðaþað. Í framsalsbeiðni pólskra dómsmálayfirvalda frá 17. nóvember 2016 er aðfinna enska þýðingu á 3. mgr. 15. gr. pólskra laga um fullnustu refsinga semdómari telur sig fullfæran um að þýða. Ákvæðið verður ekki skilið á annan hátten að það feli í sér að fyrningu verði ekki frestað nema í þeim tilvikum erdómfelldi hafi komið sér undan afplánun refsingar. Þá megi sá tími er fyrninguverði frestað ekki vara lengur en í tíu ár, sbr. síðari málslið ákvæðisins. Aðmati dómsins gerir það að verkum að fyrningarfrestur getur lengst um allt aðtíu ár í þessum tilvikum. Þrátt fyrir fullyrðingar varnaraðila um hið gagnstæðaliggur ekkert fyrir í málinu um að pólskum yfirvöldum hafi verið kunnugt umdvöl varnaraðila hér á landi og verður því litið svo á að hann hafi reynt aðkoma sér undan afplánun refsingar með dvöl sinni hér. Aðmati dómsins verður að telja að fyrningarfrestur vegna dóms í máli nr. [...] hafiverið rofinn með ákvörðun héraðsdómsins í [...] hinn 14. nóvember 2007, þar sem ákveðið varað fresta fullnustu refsingar samkvæmt dóminum yfir varnaraðila uns til hanshefði náðst, sbr. 3. mgr. 15. gr. pólskra laga um fullnustu refsinga, sbr. 2.mgr. 9. gr. laga nr. 13/1984. Á það verður því fallist með sóknaraðila aðrefsing í málinu sé ófyrnd samkvæmt 2. tl. 1. mgr. 83. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Þá þykir jafnframt ljóst að refsing samkvæmt dómi ímáli nr. [...] erófyrnd með vísan til sama lagaákvæðis. Varnaraðili hefur enn fremur ekkert færtfram í málinu sem sýnir fram á að sameining dóma í málum nr. [...], [...] og [...] með þeim dómi, hafi verið í andstöðu við pólsk lög eðaákvæði mannréttindasáttmála Evrópu. Málsástæða hans í þessa veru er vanreifuðog verður henni hafnað. Að framangreindu virtu kemur 1. mgr. 9. gr. laga nr.13/1984 því ekki í veg fyrir að varnaraðili verði framseldur til Póllands. Varnaraðili byggir einnig á því að 7. gr. laga nr.13/1984 eigi að koma í veg fyrir að fallist verði á kröfu sóknaraðila um aðframselja hann til Póllands. Dómsmálaráðuneytiðhefur í ákvörðun sinni, dagsettri 17. maí 2017, fjallað um undanþáguákvæðifyrrnefndrar 7. gr. en ákvæðið mælir fyrir um að í sérstökum tilfellum megisynja um framsal mæli mannúðarástæður gegn því, svo sem aldur, heilsufar eðaaðrar persónulegar ástæður. Með ákvörðun ráðuneytisins var að mati dómsinstekin rökstudd afstaða til þess hvort mannúðarástæður fyrrgreinds lagaákvæðisættu að leiða til þess að kröfu um framsal yrði hafnað. Mat ráðuneytisins varað ekki væru nægar ástæður fyrir hendi til að réttmætt væri að synja um framsalá grundvelli ákvæðisins. Þetta mat ráðuneytisins verður ekki endurskoðað, endatelur dómurinn engar líkur hafa verið leiddar að því af hálfu varnaraðila aðþað hafi ekki farið fram með réttum og málefnalegum hætti eða aðmálsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar hafi þar ekki verið virtar. Ekki eru þvíefni til þess að mati ráðuneytisins verði hnekkt í málinu. Samkvæmtöllu framansögðu teljast uppfyllt skilyrði fyrir framsali varnaraðila og verðurkröfu hans því hafnað. Ákvörðun dómsmálaráðuneytisins um framsal hans tilPóllands verður því staðfest. Með vísan til 2. mgr. 16. gr.laga nr. 13/1984 greiðist þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila úrríkissjóði og er hún ákveðin 550.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Lárentsínus Kristjánssonhéraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Ákvörðundómsmálaráðuneytisins, dagsett 17. maí 2017, um að framselja varnaraðila, X,til Póllands, er staðfest. Þóknunskipaðs réttargæslumanns varnaraðila, Gríms Más Þórólfssonar hdl. 550.000krónur greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 58/2001
|
Húsaleigusamningur
|
R rifti leigusamningi um fasteign við K og M vegna vanefnda þeirra á greiðslu leigugjalds. Krafði R þau K og M um eftirstöðvar leigugjaldsins og bætur vegna skemmda á húsnæðinu. K og M kröfðust skuldajafnaðar vegna endurbóta sem þau höfðu gert á húsnæðinu. R fullnægði ekki þeirri skyldu sinni að gefa K og M kost á að vera viðstödd úttekt á íbúðinni og setti ekki fram bótakröfu fyrr en 8 mánuðum eftir að að íbúðinni var skilað. Vegna þessara annmarka á framgöngu R var bótakrafa hans ekki tekin til greina. Ekki var fallist á kröfu K og M um skuldajöfnuð þar sem ekki hafði verið samið sérstaklega um að R tæki þátt í kostnaði vegna endurbótanna að leigutíma loknum og óvíst var að endurbæturnar hefðu aukið verðgildi fasteignarinnar. Voru þau K og M dæmd til að greiða eftirstöðvar leigugjaldsins.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 13. febrúar 2001. Þau krefjast aðallega sýknu af kröfu stefnda, en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Með samningi 8. september 1997 seldi húsnæðisnefnd stefnda áfrýjendum á leigu íbúð í fjöleignarhúsi að Veghúsum 31 í Reykjavík. Fyrirsögn samningsins er „Leigusamningur með kauprétti“ og kemur fram í 1. gr. hans að um sé að ræða félagslega kaupleiguíbúð. Þar er þess einnig getið að um samninginn gildi ákvæði laga um Húsnæðisstofnun ríkisins á hverjum tíma, reglugerðir, sem settar séu með heimild í þeim, og húsaleigulög nr. 36/1994. Kveðast áfrýjendur hafa búið í íbúðinni allt frá 1991 er þau gerðu fyrst leigusamning við húsnæðisnefnd stefnda. Nýr leigusamningur var gerður 1995 og skilmálum nokkuð breytt. Áfrýjendur vanefndu greiðslu leigugjalds, sem leiddi til þess að stefndi rifti samningnum og krafðist þess að þau yrðu borin út úr íbúðinni. Ágreiningur aðila í það sinn var jafnaður og í kjölfarið breytt leiguskilmálum með áðurnefndum samningi 8. september 1997. Áfrýjendur greiddu hvorki húsaleigu né húsfélagsgjöld fyrir desember 1998 og janúar 1999. Kveðast þau hafa sagt upp leigusamningnum með bréfi 15. janúar 1999, sem stefndi kannast ekki við að hafa fengið. Óumdeilt er hins vegar að áfrýjendur sendu stefnda uppsagnarbréf 2. febrúar sama árs. Áfrýjendur greiddu húsaleigu og húsfélagsgjöld fyrir febrúar 1999 hinn 5. sama mánaðar, en hvorki greiddu þau fyrir mars né apríl. Vegna vanskila áfrýjenda rifti stefndi leigusamningnum með bréfi, sem hinum fyrrnefndu var birt 19. mars 1999. Skiluðu þau lyklum að íbúðinni í afgreiðslu stefnda 19. apríl sama árs. Málsatvikum, sem lúta að samskiptum aðilanna á þessum tíma, er nánar lýst í héraðsdómi. Með héraðsdómsstefnu krafðist stefndi þess að áfrýjendur greiddu húsaleigu og húsfélagsgjöld fyrir desember 1998 til apríl 1999 að báðum mánuðum meðtöldum með 221.073 krónum. Áfrýjendur hafa sýnt fram á að þau greiddu fyrir febrúar 1999 með 44.075 krónum. Mismuninn, 176.998 krónur, ber þeim að greiða stefnda svo sem nánar verður gerð grein fyrir í IV. kafla hér á eftir. II. Stefndi krefur áfrýjendur í annan stað um greiðslu á kostnaði vegna viðgerða á hinni leigðu íbúð. Reisir hann kröfuna á úttekt, sem gerð var á hans vegum 3. maí 1999, en þá var við athugun á íbúðinni fært inn á staðlað eyðublað stefnda að viðgerða væri þörf í allmörgum nánar tilgreindum atriðum, samtals að fjárhæð 535.000 krónur. Eftir að viðgerðum var lokið var fyrri úttekt endurskoðuð og sama eyðublað fyllt út að nýju 3. nóvember 1999, þar sem heildarkostnaður var talinn vera 470.544 krónur. Krefur stefndi áfrýjendur um þá fjárhæð í málinu. Hin síðarnefndu mótmæla greiðsluskyldu með vísan til þess að þau hafi engan hlut átt að áðurnefndri úttekt og ekki verið gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna. Krafa stefnda sé auk þess of seint fram borin, en samkvæmt 64. gr. húsaleigulaga verði leigusali að lýsa bótakröfu sinni á hendur leigutaka eða hafa uppi áskilnað um hana innan tveggja mánaða frá því húsnæði var skilað. Stefndi hafi engan reka gert að því að fylgja eftir kröfu sinni fyrr en við höfðun málsins tæpum átta mánuðum eftir að lyklum að íbúðinni var skilað. Við aðalmeðferð málsins í héraði gaf skýrslu Rafn Guðmundsson, deildarstjóri hjá húsnæðisnefnd stefnda. Kom fram hjá honum að áfrýjendur hafi skilað lyklunum í afgreiðslu stefnda 19. apríl 1999 án þess að gera þar frekar vart við sig og án þess að skilja eftir nýtt heimilisfang. Var hann sérstaklega spurður um hvort venja sé hjá húsnæðisnefnd stefnda að hafa samband við leigjendur þegar þeir skila íbúð og úttekt fer fram. Svar hans var: „Venjan er sú að reyna að fá leigjendur til að vera með þegar íbúðirnar eru teknar út, en þegar leigjandi skilar lyklum þá höfum við litið þannig á að leigjandi sé búinn að gera það fyrir íbúðina sem hann ætlar sér að gera plús það að við höfum lent í vandræðum og yfirleitt verið vonlaust að ná sambandi við leigjendurna þar sem þeir hafa hvorki skilið eftir heimilisfang né símanúmer, þannig að það hefur ekki verið venja að kalla til leigjanda ef hann skilar lyklum“. Nánar aðspurt mundi vitnið ekki hvort reynt hafi verið í þessu tilviki að hafa samband við leigjendur vegna úttektar á íbúð, en taldi þó að það hafi ekki verið reynt þar eð lyklum hafði verið skilað. Samkvæmt 68. gr. húsaleigulaga ber leigjanda áður en hann flytur úr húsnæði að gefa leigusala upp heimilisfang, þar sem leigusali getur komið erindum og tilkynningum til leigutakans, þar með töldum tilkynningum samkvæmt 64. gr. sömu laga. Þessari skyldu brugðust áfrýjendur. Úttekt á íbúðinni varðaði hins vegar ríka hagsmuni þeirra, svo sem stefnda mátti vera fullljóst. Var honum þegar af þeirri ástæðu skylt að kanna hvort ná mætti sambandi við áfrýjendur, svo sem með því að leita í þjóðskrá, en áfrýjandinn Magnea staðhæfði í skýrslu sinni fyrir dómi að þau hafi tilkynnt um breytt lögheimili þegar eftir að þau fluttu frá Veghúsum 31 að Hjarðarhaga 44 í Reykjavík. Stefndi aðhafðist ekkert til að áfrýjendur mættu gæta hagsmuna sinna og lýsti síðan bótakröfu vegna viðgerðanna á hendur þeim löngu eftir að liðinn var frestur samkvæmt 64. gr. húsaleigulaga svo sem áður er getið. Að öllu þessu virtu getur það eitt ekki ráðið úrslitum að áfrýjendur gáfu ekki upp nýtt heimilisfang hjá stefnda, eins og þeim bar. Eru slíkir annmarkar á framgöngu stefnda í skiptum við áfrýjendur að því er varðar úttekt á íbúðinni að bótakafa, sem á þessum grunni er reist, verður ekki tekin til greina. III. Áfrýjendur krefjast þess að endurbætur, sem þau hafi gert á íbúðinni, komi til frádráttar skuld við stefnda. Hafi þau að fenginni heimild nafngreinds skrifstofustjóra stefnda ráðist í það 1995 að bæta við herbergi í íbúðinni með því að koma fyrir milliveggjum og þannig aukið verðgildi hennar í þágu stefnda. Á sama ári og hinu næsta hafi þau málað alla íbúðina og jafnframt þurft að standa straum af kostnaði við viðgerð á henni vegna vatnsleka frá efri hæð. Þetta hafi einnig aukið verðgildi íbúðarinnar og beri að taka tillit til alls þessa við uppgjör aðilanna við lok leigusamnings, en kostnaðurinn nemi samtals 272.800 krónum. Samkvæmt 28. gr. húsaleigulaga er leigjanda óheimilt að gera breytingar eða endurbætur á hinu leigða húsnæði eða búnaði þess nema að fengnu samþykki leigusala og gerðu samkomulagi um skiptingu kostnaðar og hvernig með skuli fara að leigutíma loknum. Að öðrum kosti eignast leigusalinn endurbæturnar án sérstaks endurgjalds við lok leigutímans. Í bréfi stefnda til áfrýjenda 7. janúar 2000 var staðfest að heimilað hefði verið að áfrýjendur breyttu íbúðinni á eigin kostnað með því að fjölga herbergjum. Engin fyrirheit hafi hins vegar verið gefin um að stefndi tæki þátt í þessum kostnaði við leigulok. Auk þess sé alls óvíst að verðmæti íbúðarinnar hafi aukist með herbergi til bráðabirgða, enda rýri herbergið stofurými íbúðarinnar. Að virtu því, sem að framan er rakið, eru ekki fyrir hendi skilyrði samkvæmt húsaleigulögum til að taka kröfu áfrýjenda um skuldajöfnuð vegna kostnaðar við gerð aukaherbergis til greina. Þá hefur ekki verið stutt haldbærum rökum að gerð þess eða aðrar tilgreindar framkvæmdir áfrýjenda hafi verið til þess fallnar að auka verðmæti íbúðarinnar þegar kom að lokum samningssambands aðilanna 1999. Kröfu áfrýjenda um skuldajöfnuð, sem reist er á þessari ástæðu, er því hafnað. IV. Við gerð leigusamningsins 1997 lögðu áfrýjendur fram 118.650 krónur til tryggingar efndum þeirra á samningnum. Við meðferð málsins er fram komið af hálfu stefnda að hann hafi varðveitt féð á verðtryggðum bankareikningi. Tók hann alla innstæðuna til sín í nóvember 1999 upp í skuld áfrýjenda, en innstæðan nam þá 131.433 krónum. Samkvæmt leigusamningi aðilanna átti stefndi þess kost að ganga að tryggingarfénu jafnharðan og vanskil urðu af hálfu viðsemjenda hans. Við úrlausn um skuldaskil milli þeirra verður því öll inneign áfrýjenda í nóvember 1999 látin ganga upp í skuld vegna húsaleigu og húsfélagsgjalda eftir því sem hún varð til, en ekki liggur fyrir hve hárri fjárhæð inneignin nam í byrjun árs 1999. Samkvæmt því telst skuld vegna desember 1998 og janúar 1999 að fullu greidd, en eftir stendur hluti skuldar fyrir mars 1999 að fjárhæð 1.226 krónur. Öll húsaleiga og húsfélagsgjöld fyrir apríl sama árs, 44.339 krónur, er ógreidd. Verður áfrýjendum samkvæmt því gert að greiða stefndu samtals 45.565 krónur með dráttarvöxtum eins og nánar segir í dómsorði. Rétt er að hver aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti, en ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Dómsorð: Áfrýjendur, Kjartan Ólafsson og Magnea Guðmundsdóttir, greiði óskipt stefnda, Reykjavíkurborg, 45.565 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 1.226 krónum frá 1. apríl 1999 til 1. maí sama árs, en af 45.565 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað er staðfest. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2000. Mál þetta, sem dómtekið var 24. október sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Reykjavíkurborg, kt. 530269-7609, vegna Húsnæðisnefndar Reykjavíkur, kt. 580475-0199, Suðurlandsbraut 30, Reykjavík, á hendur Kjartani Ólafssyni, kt. 080749-3849, og Magneu Guðmundsdóttur, kt. 020951-2659, Hjarðarhaga 44, Reykjavík, með stefnu sem birt var 14. desember 1999. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða húsaleiguskuld að fjárhæð 647.542 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 44.198 krónum frá 1. desember 1998 til 1. janúar 1999, en þá af 88.273 krónum frá 1. janúar 1999 til 1. febrúar 1999, en þá af 132.555 krónum frá 1. febrúar 1999 til 5. febrúar 1999, en þá af 88.480 krónum frá 5. febrúar 1999 til 1. mars 1999, en þá af 132.659 krónum frá 1. mars 1999 til 1. apríl 1999, en þá af 176.998 krónum frá 1. apríl 1999 til 8. nóvember 1999, en þá af 647.542 krónum til greiðsludags. Allt að frádregnu tryggingarfé sem stefnandi hefur haldið samkvæmt leigusamningi að upphæð 131.433 krónum miðað við 10. október 1999. Þá er þess krafist að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda málskostnað, þ.m.t. útlagðan kostnað að mati dómsins, auk virðisaukaskatts. Stefndu krefjast þess aðallega að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda en til vara er þess krafist að dómkröfur verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum er þess krafist að stefndu verði tildæmdur málskostnaður eins og málið væri eigi gjafsóknarmál, en með bréfi dómsmálaráðherra 14. mars sl. var stefndu veitt gjafsókn við rekstur málsins fyrir héraðsdómi. I. Af hálfu stefnanda eru málavextir raktir með eftirgreindum hætti: Stefndu leigðu íbúð 0306 í húsinu númer 31 við Veghús í Reykjavík með leigusamningi, dags. 1. september 1997. Leigugjald var 39.550 krónur sem greiðast átti mánaðarlega til leigusala, sbr. 7. gr. leigusamningsins. Samkvæmt 6. gr. leigusamningsins skyldi leigutaki greiða rekstrarkostnað af íbúðinni, þ.m.t. kostnað vegna húsfélags. Stefndu greiddu ekki leigu fyrir desember 1998 og janúar, febrúar, mars og apríl 1999, né heldur húsfélagsgjöld á sama tímabili, en þau varð stefnandi að greiða fyrir stefndu. Stefndu var sent innheimtubréf 22. febrúar 1999 þar sem þau voru krafin um greiðslu skulda og þau vöruð við þeim áhrifum sem frekari vanskil gætu haft. Stefnandi rifti leigusamningi við stefndu í bréfi, dags. 8. mars 1999, sem þeim var birt með votti þann 19. mars s.á. Stefndu skiluðu lyklum að íbúðinni til stefnanda þann 19. apríl 1999. Þann 3. maí 1999 var íbúðin tekin út á vegum stefnanda og kom þá í ljós að íbúðin þarfnaðist verulegra viðgerða. Viðgerðarkostnaður samkvæmt reikningum reyndist vera 470.544 krónur. Þá kveðst stefnandi byggja á fimm reikningum á stefndu vegna leiguskuldar og húsfélagsgjalds: 1.Gjalddagi 1/12/1998kr.44.198,- 2.Gjalddagi 1/01/1999kr.44.075,- 3.Gjalddagi 1/02/1999kr.44.282,- 4.Gjalddagi 1/03/1999kr.44.179,- 5.Gjalddagi 1/04/1999kr.44.339,- Samtalskr.221.073,- Stefndu segja að upphaf þessa máls megi rekja til þess að á árinu 1991 hafi þau tekið á leigu íbúð í húsinu nr. 31 við Veghús í Reykjavík (íbúð 0306) af Húsnæðisnefnd Reykjavíkur. Upphaflega hafi íbúðin verið í almennri kaupleigu en frá ársbyrjun 1995 hafi skilmálum leigumálans verið breytt í félagslega kaupleigu. Með samningi, dags. 8 september 1997, hafi aðilar gert með sér leigusamning með kauprétti um sömu íbúð. Hinn 15. janúar 1999 segjast stefndu hafa sagt upp leigusamningi aðila frá l. apríl 1999 að telja. Þegar uppsögn þessi hafi verið send hafi stefndu átt ógreidda leigu til stefnanda vegna desember 1998 og janúar 1999. Þess beri að geta í þessu sambandi að stefndu höfðu haft leigusamning við stefnanda um leigu íbúðar, allt frá ársbyrjun 1995 og hafi allar greiðslur farið í gegnum greiðsluþjónustu hjá Landsbanka Íslands og hafi ávallt verið staðið við greiðslur á umsömdum tíma. Í samtölum stefndu við fulltrúa stefnanda, eftir að stefndu höfðu sagt upp leigusamningnum, eins og vikið var að, segja stefndu að m.a. hefði komið fram að tryggingarfé 118.650 krónur, sem stefndu höfðu greitt stefnanda við undirritun/endurnýjun leigusamnings í september 1997, auk fjármuna, sem stefndu höfðu lagt í íbúðina m.a. vegna vinnu og efniskostnaðar við lagfæringar og endurbætur á íbúðinni þ. á m. allan kostnað stefndu við að útbúa aukaherbergi í íbúðinni, væri langt umfram það sem samsvaraði fjögurra mánaða leigu (þ.e. des. 1998 og jan. til mars 1999). Í samtölum stefndu við fulltrúa stefnanda um mánaðamót jan./feb. 1999 segja stefndu að m.a. hefði komið fram að uppsagnarbréf stefndu frá því 15. janúar 1999 hafi glatast hjá stefnanda og hafi orðið að samkomulagi að stefndu sendu stefnanda annað/nýtt uppsagnarbréf, sama efnis, dags. 2. febrúar 1999. Hinn 1. apríl 1999 segjast stefndu hafa tilkynnt fulltrúa stefnanda að afhending íbúðarinnar tefðist til 15. apríl 1999, m.a. vegna viðgerða og endurbóta á íbúð, sem stefndu höfðu fest kaup á að Hjarðarhaga nr. 44 í Reykjavík og 19. s.m. hafi stefndi, Kjartan, mælt sér mót við starfsmann stefnanda kl. 12.00 á hádegi í íbúðinni nr. 31 við Veghús í Reykjavík (0306) m.a. með það fyrir augum að skoða og yfirfara íbúðina og afhenda/skila lyklum að íbúðinni. Enginn hafi mætti frá stefnanda og hafi stefndu skilað lyklum íbúðarinnar á skrifstofu stefnanda að Suðurlandsbraut nr. 30 í Reykjavík kl. 14.30 sama dag. Eftir að stefndu höfðu í tvígang sagt upp leigusamningi aðila hafi stefnandi sent stefndu riftunarbréf dags. 8. mars 1999 en greiðsluáskorun, er þar sé getið, sé ekki að finna í gögnum málsins. Eftir að lyklum íbúðarinnar hafi verið skilað 28. apríl 1999 segja stefndu að fulltrúi stefnanda hafi haft samband við þau og innt þau eftir því „hvort haldið hafi verið partý í íbúðinni" áður en íbúðin var afhent. Stefndu segjast hins vegar hafa lagt metnað sinn í það ásamt ættingjum og vinum að þrífa íbúðina hátt og lágt áður en hún var afhent. Hafi þau því farið að grennslast fyrir um það hjá fyrrum nágrönnum sínum að Veghúsum nr. 31 hverju þetta sætti. Hafi þeim verið tjáð að altal væri, að brotist hefði verið inn í íbúðina eftir að stefndu höfðu afhent hana 19. apríl 1999. Eftir að stefndu höfðu afhent lyklana að íbúðinni segja stefndu að það hafi jafnframt verið rætt milli stefndu og fulltrúa stefnanda, að stefnandi tæki það að sér að reikna út mismun á því, sem var ógreitt af leigunni annars vegar, og tryggingarfénu og þeim fjármunum, sem stefndu höfðu lagt í íbúðina hins vegar. Komið hafi m.a. fram í þessum viðræðum að sennilegast stæðu málin þannig að stefnandi stæði í skuld við stefndu. Því hafi það komið sem þruma úr heiðskíru lofti er stefndu móttóku stefnu vegna þessa máls og þau krafin um „húsaleiguskuld" að fjárhæð 691.617 krónur svo sem dómkröfur kveða á um. Í þessu sambandi sé það áréttað að stefndu hafi ekkert heyrt frá stefndu frá því um mánaðamótin apríl/maí 1999, þar til þeim hafi verið birt stefnan í máli þessu - hvorki í formi símtals, greiðsluáskorunar né innheimtubréfs. Í bréfi stefndu til Húsnæðisstofnunar ríkisins og Byggingarsjóðs ríkisins, dags. 22. nóvember 1998, sem er umsókn þeirra um sérstakt lán til einstaklinga með sérþarfir, komi glöggt fram að stefndu hafa mátt þola gífurlegan andbyr í lífinu, sem m.a. hefur gengið nærri andlegri og líkamlegri heilsu þeirra og leitt m.a. til þess að þau hafa mátt glíma við mikla fjárhagslega erfiðleika. Margvíslegt mótlæti stefndu hefur sett sitt mark á þau en ekki bugað þau og því síður gert þau að vanskilafólki. Í bréfi stefndu til Guðrúnar Erlu Geirsdóttur, skrifstofustjóra stefnanda, dags. 3. janúar 2000, segjast stefndu hafa skýrt sjónarmið sín í máli þessu og farið þess á leit að mál þetta yrði fellt niður í ljósi allra aðstæðna. Með bréfi Arnalds M. Bjarnasonar, framkvæmdastjóra stefnanda, hafi málaleitan stefndu verið hafnað og þau hvött til þess að mæta við þingfestingu málsins. II. Af hálfu stefnanda er því lýst að málshöfðun sé byggð á því að stefndu hafi vanefnt leigusamning þann sem gerður var milli aðila. Stefndu hafi verulega vanefnt samninginn og hafa ekki orðið við áskorunum um að greiða. Vanefndir stefndu feli í sér skýrt brot á reglum laga um efndaskyldur og skuldbindingargildi samninga. Innheimtutilraunir hafa reynst árangurslausar og hefði stefnandi því ekki haft um aðra kosti að velja en höfða mál á hendur stefndu til innheimtu skuldarinnar. Af hálfu stefnanda er vísað til meginreglu kröfuréttarins um efndir fjárskuldbindinga, en regla þessi fái m.a. lagastoð í 5. gr, 6. gr., og 28. gr. laga nr. 39/1922. Gjalddagi kröfunnar sé einkum byggður á meginreglu 12. gr. sömu laga. Um kröfu til bóta vegna skemmda á íbúð vísist til XIII. og XIV. kafla húsaleigulaga nr. 36/1994. Á því er byggt af hálfu stefndu að þau standi ekki í skuld við stefnanda. Eins og leigusamningurinn ber með sér sé íbúðin sögð vera 3 - 4 herbergja. Um hafi verið að ræða þriggja herbergja íbúð. Vegna aðstæðna stefndu hafi þau þurft að hafa fjögur herbergi. Að höfðu samráði og með samþykki Guðrúnar Árnadóttur, skrifstofustjóra stefnanda, hafi stefndu staðið straum af kostnaði við gerð milliveggja vegna fjórða herbergisins, samtals 157.800 krónur,- sbr. staðfestingu Þórhalls Aðalsteinssonar kt. 160244-3059. Stefndu hafi þannig aukið verðgildi íbúðarinnar í þágu leigusala sem ber að taka fullt tillit til við fjárhagslegt uppgjör aðila. Þá hafi stefndu málað íbúðina á árinu 1995. Kostnaður við það hefði numið 75.000 krónum sem beri að taka tillit til við uppgjör aðila. Þá hafi stefndu þurft að standa straum af kostnaði við viðgerð á íbúðinni ( í febr. 1996) vegna vatnsleka frá efri hæð. Múrviðgerð, málun, efni og vinna hafi numið samtals röskum 40.000 krónum sem svari til mánaðarleigu sem ber að taka tillit til við uppgjör aðila. Við undirritun leigusamnings hafi stefndu greitt stefnanda 118.650 krónur sem samsvaraði þriggja mánaða leigu við upphaf leigutímans, sem ber að taka fullt tillit til við uppgjörið. Leiða verður líkur að því að mati stefndu að stefnukröfur séu í raun tvíþættar. Annars vegar sé um að ræða kröfur um „leiguskuld og húsfélagsgjald" samtals að fjárhæð 221.073 krónur og hins vegar bótakrafa vegna skemmda á íbúðinni, að fjárhæð 470.544 krónur eða samtals 691.617 krónur sem sé stefnufjárhæðin. Segir síðan í greinargerð stefndu: Bótakrafan byggir á mati á viðgerðarkostnaði dags. 3. maí 1999, (sic) sbr. skrá á dskj. nr. 2. Tilvitnað mat liggur ekki fyrir í sóknargögnum en fylgir hjál. greinargerð þessari, sbr. dskj. nr. 19. Skv. matinu er viðgerðarkostnaður kr. 535.000.-. Á dskj. þetta, sem er form frá stefnanda ( nr. 99.070 ) dags. 3.5.1999 er íbúðin nr. 0306 í húsinu nr. 31 við Veghús tilgreind sem 3 herb. Þar segir m.a.: "Undirritaðir fulltrúar seljanda og kaupanda hafa náð samkomulagi um eftirfarandi greiðslur fyrir endurbætur sem gerðar hafa verið á íbúðinni eða nauðsynlegt er að framkvæma til að íbúðin geti talist í góðu ástandi." Síðar segir : "EFTIRTALDAR VIÐGERÐIR VERÐA FRAMKVÆMDAR:" Málning Allt, þ.m.t. gluggar (tilboð)115.000.- Gólfefni Bónleysa, bóna+viðgerðir 80.000.- Innihurðir 160.000.- Húnar og skrár 10.000.- Eldhúsinnrétting Laga innréttingu 20.000.- Fataskápar Körfur, lamir, yfirborð 20.000.- Hreinlætistæki Handlaug brotin 25.000.- Blöndunartæki 15.000.- Raflögn Lok, tenglar, tengja 30.000.- Akstur/rif og þrif 30.000.- frystikista o.fl. drasl á svölum 30.000.- Samtals kr. 535.000.- Skv. dskj. 6, sem er sambærilegt form og að framan greinir (reyndar vantaði baksíðu formsins) en dags. 3.11.1999, eru boðaðar viðgerðir eftirfarandi: Málning Allt, þ.m.t. gluggar (tilboð)113.000.- Gólfefni Bónleysa, bóna +viðgerðir 79.191.- Innihurðir160.000.- Húnar og skrár 15.735.- Eldhúsinnrétting Laga innréttingu 20.000.- Fataskápar Körfur, lamir,yfirborð 19.000.- Hreinlætistæki Handlaug brotin 25.000.- Blöndunartæki 12.691.- Raflögn Lok, tenglar, tengja 11.532.- Akstur/rif og þrif 14.395.- Samtals kr.470.544.- Við samanburð á dskj. nr. 6, sem er samantekt reikninga (sic) og dskj. nr. 17, sem er áætlun á viðgerðarkostnaði, kemur m.a. fram að fjárhæðir eftirgreindra liða eru þeir sömu ! Innihurðir, eldhúsinnrétting og hreinlætistæki þ.e. samtals að fjárhæð 205.000.- sem staðfestir að a.m.k. eru þessir kostnaðarliðir byggðir á áætlun (stefnanda). Svo sem áður er vikið að voru stefndu ekki boðuð til þess að vera við úttekt á íbúðinni. Bótakrafa stefnanda sem stefndu mótmæla ákveðið, er byggð á einhliða mati framkvæmdu af stefnanda eða aðilum sem stefnandi fékk til þess að framkvæma matið og er því ekki haldbær grundvöllur fyrir bótakröfum í málinu. Leiða má að því líkur að í raun hafi verið unnar skemmdir á íbúðinni, eftir að stefndu höfðu afhent stefnanda lykla að íbúðinni þ.e. á þeim tíma sem stefnandi sjálfur bar ábyrgð á íbúðinni, þar sem viðgerðir og endurbætur á íbúðinni eru svo miklar sem stefnandi vill vera láta, en eru í engu rökrænu samhengi við íbúðina í því ásigkomulagi eins og stefndu skiluðu henni af sér. Á því er byggt af hálfu stefndu að þær skemmdir sem voru á íbúðinni og stefnandi lét gera við og endurbæta voru ekki stefndu að kenna og verða ekki raktar til stefndu né aðila sem stefndu bera eða kunna að bera ábyrgð á. M.ö.o. þá eru stefndu ekki bótaskyld vegna téðra skemmda þar sem þau hafa ekki valdið tjóni því sem stefnandi krefur stefndu fyrir í máli þessu þar sem þau hafa hvorki valdið því tjóni af ásetningi eða gáleysi né á ólögmætan hátt svo bótaskylt verði talið. Á því er byggt af hálfu stefndu að stefnandi skuldi stefndu eftirfarandi a.Kostnað við gerð fjórða herb.kr.157.800.- b.Kostnað við málun íbúðarkr.75.000.- c.Kostnað vegna viðgerðar á íb.kr.40.000.- d.Tryggingarfékr.118.650.- Samtals kr. 391.145.- Stefndu gera þær dómkröfur að stefnandi greiði stefndu ofangreinda fjárhæð auk vaxta og krafa þessi höfð uppi til skuldajafnaðar í málinu, sbr. m.a. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. III. Þórhallur Aðalsteinsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann staðfesti að hafa gefið þá yfirlýsingu sem fram kemur á dskj. nr. 15 í málinu og sagði m.a., að hann hefði unnið við gerð veggja, raflögn og málun fyrir stefndu í íbúð þeirri, sem hér um ræðir, en væri að vísu búinn að gleyma hvenær nákvæmlega hann stóð að þessu verki. Hann sagði að við þetta verk hefði rými milli eldhúss og svalaglugga verið notað til að mynda nýtt herbergi. Jóhann Guðmundsson kom fyrir dóm til skýrslugjafar. Hann staðfesti nafnritun sína undir yfirlýsingu sem fram kemur á dskj. nr. 28 í málinu og sagði m.a., að hann hefði aðstoðað stefnda, Kjartan, við að mála íbúð Kjartans í ágúst 1995, og fleiri hefðu komið til að þrífa íbúðina á sama tíma. Sjálfur hefði hann unnið við að mála og spartla alla íbúðina í hólf og gólf. Hefði hann komið þangað nokkrum sinnum til að vinna að þessu. Hann kvaðst aðspurður ekki muna hvaða litir voru notaðir. Reynir Þór Friðþjófsson gaf skýrslu fyrir rétti. Hann staðfesti nafnritun sína undir yfirlýsingu sem fram kemur á dskj. nr. 27 í málinu og sagði m.a., að leki hefði komið í loft íbúðar stefndu, sem hann hefði aðstoðað stefndu við viðgerð á. Hefði verið um að ræða skemmd á máluðum fleti í loftinu. Þá hefði hann varið miklum tíma, hugsanlega milli 20 til 40 tímum, til að aðstoða stefndu við málun á íbúðinni í ágúst 1995. Á þessum tíma hefði öll íbúðin verið máluð. Hann sagði aðspurður að margir litir hefðu verið notaðir, þar hefði ríkt litagleði, eitt herbergið blátt, rauður veggur í stofunni, annað hefði verið hvítt og loftin hvít, gangurinn gulur og baðið grátt. Rönd úr veggfóðri hefði verið sett í eldhúsi í hæð við stólbök. Jens Hilmarsson kom fyrir dóminn sem vitni í málinu. Hann staðfesti nafnritun sína 3. maí 1999, sem fram kemur á dskj. nr. 19, og sagði m.a. að hann hefði unnið þessa skýrslu og skoðað umrædda íbúð við annan mann, þegar hann vann skýrsluna [f.h. Húsnæðisnefndar Reykjavíkur]. Hann sagði að hluti af starfi hans hefði á þessum tíma verið að skoða íbúðir „sem komu inn". Hann kvaðst aðspurður ekki hafa séð merki um innbrot í íbúðina þegar hann skoðaði hana og taldi, að hinar sérstöku læsingar er þar eru, tvílæstar með lykli, hafi gert það að verkum að það hefðu verið mjög litlar líkur á því að innbrot hefði farið fram hjá þeim báðum sem skoðuðu íbúðina. Hann kvaðst aðspurður ekki vita hvenær lyklum af umræddri íbúð hafi verið skilað til stefnanda. Hann sagði að skýrslan hafi verið unnin sem matsgerð, reikningar hafi ekki legið henni að baki. Hann sagði að skýrslan tjái viðgerðir, sem þurfi að gera á íbúðinni áður enn nýir íbúar taki við henni, hér hljóti að vera um svokallaða úttekt á leiguhúsnæði að ræða. Hann sagði að venja væri að kalla til fulltrúa leigusala annars vegar og hins vegar fulltrúa fyrrverandi og núverandi leigutaka þegar úttekt færi fram. Hann kvaðst ekki vita í þessu tilviki, hvort stefndu hefðu verið kölluð til eða fulltrúar þeirra, og sagði, að hann hefði ekki haft það verkefni að boða aðila til að vera viðstadda úttekt. Kvaðst hann einungis hafa fengið afhenta lykla af húsnæði sem honum hefði borið að skoða. Hann kvaðst muna eftir að í þessu tilviki hafi - eins og oft hefði verið gert til að lækka áætlaðan viðgerðarkostnað íbúða - verið leitað tilboðs í að mála íbúðina. Aðspurður, hvað af ætluðum kostnaði hafi verið til lagfæringar á íbúðinni og hvað til endurnýjunar, svaraði hann, að hurðir hefði ekki verið hægt að laga í þessu tilviki en alltaf væri reynt að laga hluti ef mögulegt væri. Hann sagði að verklagið hefði verið að fá iðnaðarmenn á staðinn til að athuga hvort unnt væri að laga hlutina eða hvort þyrfti að skipta þeim út. Rafn Guðmundsson, deildarstjóri hjá endursöludeild Húsnæðisnefndar Reykjavíkur, kom fyrir dóm til skýrslugjafar. Lagt var fyrir Rafn dskj. nr. 5. Staðfesti hann að hafa ritað nafn sitt undir skjalið. Hann kvaðst ekki minnast þess að hafa tekið við lyklum af íbúð þeirri, er hér um ræðir, úr hendi stefndu. Kvaðst hann hafa fengið lyklana í hendur í gegnum „afgreiðsluna". Hann sagði að ástæða þess að svo langur tími leið frá því að lyklum er skilað 19. apríl 1999 og þar til umrætt skjal er dagsett 3. nóvember sama ár væri sú, að þá er lyklum væri skilað, væri farið í að skoða og meta þær viðgerðir, sem þyrfti að gera á íbúðunum. Síðan væru viðgerðir framkvæmdar. Þetta tæki allt sinn tíma. Síðan, sagði hann, að viðgerðum loknum og þegar nákvæmlega væri búið að fara yfir reikninga fyrir viðgerðinni og bera þá saman við áætlaðan kostnað, væri útbúið nýtt blað um viðgerðarkostnaðinn. Lagt var fyrir Rafn dskj. nr. 19. Hann var spurður hvort ekki væri venja að kalla leigjendur til þegar þeir skila íbúð og úttekt fer fram. Hann sagði að venjan væri sú að fá leigjendur til að vera með þegar íbúðirnar eru „teknar út". En þegar leigjandi skilar lyklum, þá hafi verið litið svo á, að leigjandinn væri búinn að gera það fyrir íbúðina, sem hann ætlaði sér að gera. Þar að auki, sagði hann, að þeir hefðu lent í vandræðum að ná sambandi við leigjendurna þegar þeir hvorki skiluðu heimilisfangi né símanúmeri og yfirleitt væri það vonlaust. Það hefði því ekki verið venja að kalla til leigjanda ef hann skilaði lyklum [án þess að gefa upp símanúmer eða heimilisfang]. Aðspurður kvaðst Rafn ekki muna, hvort reynt hefði verið að hafa samband við stefndu til að vera viðstödd, þegar mat var lagt á hvað gera þyrfti fyrir umrædda íbúð, eftir að leigutíma stefndu lauk. Kvaðst hann halda að svo hafi ekki verið þar sem lyklum hafi verið skilað af stefndu í afgreiðsluna með þeim orðum, að hérna væru lyklarnir. Þá hefði ekki verið leitað eftir návist þeirra við skoðun á íbúðinni. Rafn kvaðst líta svo á að gerð sú, sem fram fór 3. maí 1999, sbr. dskj. nr. 19, hafi verið úttekt á viðkomandi íbúð skv. húsaleigulögum og venju, sem ríkti hjá Húsnæðisnefnd Reykjavíkur. Rafn kvaðst aðspurður ekki vita hvenær bótakröfu í þessu máli var komið á framfæri við stefndu. Magnea Guðmundsdóttir gaf aðilaskýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að Kjartan, meðstefndi í málinu, hafi alfarið tekið að sér að skila lyklum að íbúðinni um miðjan apríl 1999. Hún sagði að þau hefðu ekki verið kvödd til þess að vera viðstödd úttekt á íbúðinni en beðið eftir að það væri gert. Hún sagði að þau hefðu staðið að gerð aukaherbergis í íbúðinni í rými svokallaðrar borðstofu, þá að mála alla íbúðina. Hún kvaðst ekki muna hvað þetta kostaði en þetta hefði verið gert þegar hún og dóttir hennar voru erlendis. Þær hefðu komið heim í íbúðina fulltilbúna. Þær hefðu komið heim 19. ágúst 1995. Hún sagði að Kjartan og Reynir hefðu síðar lagað loftið í baðherberginu vegna leka úr íbúð á hæðinni fyrir ofan. Hún kvaðst ekki vita hvað það hefði kostað í peningum. Magnea sagði að þau hefðu ekki verið rukkuð um ógreidda húsaleigu áður en þau skiluðu lyklum að íbúðinni. Á þeim tíma hefðu þau álitið að þau ættu frekar inni hjá húsnæðisnefndinni. Þau hefðu greitt fyrir febrúarmánuð og ætlast til þess að það sem þau höfðu gert fyrir íbúðina yrði metið. Þau hefðu síðan ekkert heyrt frá húsnæðisnefndinni fyrr en í byrjun ársins 2000 en þá hafi þau fengið bréf, sem sé stefnan í þessu máli. Þau hefðu allan þennan tíma verið í Reykjavík, flutt beint úr íbúðinni að Veghúsum niður á Hjarðarhaga, flutt símann og skráð lögheimili þar. Magnea sagði aðspurð að lyklum íbúðarinnar að Veghúsum hafi verið skilað beint í afgreiðslu hjá leigusala. Hún sagði að tilefni þess að ráðist var í framkvæmdir við íbúðina í ágúst 1995 hafi verið að þau hefðu verið búin að vera utan lands með dóttur sína en hún hefði þurft að fá sérstakt herbergi út af sínum sjúkdómi. Þá hefði þurft að þrífa íbúðina vel og vandlega þannig að allt væri „sterilíserað" þegar hún kæmi heim, því hún hefði verið svo „ónæmisbæld". Allt hefði þurft að vera í góðu lagi. Hefði þótt best að mála íbúðina og þrífa hana þannig. Magnea sagði að upphaflega hafi þeim verið leigð fjögurra herbergja íbúð að Veghúsum en þegar þau fengu íbúðina afhenta þá hafi hún reynst vera þriggja herbergja. Þeim hafi verið tilkynnt að þau mættu bæta við herbergi. Gerð herbergisins hefði ekki verið tilkynnt af hálfu stefndu sérstaklega til leigusala. Hún sagði að þessar framkvæmdir hefðu verið gerðar á tímabili eldri leigusamnings þeirra. Hún sagði að eftir að þau hefðu skilað lyklum íbúðarinnar hefðu þau álitið sig í góðum málum varðandi viðskipti við stefnanda og hafi þau ákveðið, ef ekkert heyrðist frá stefnanda, að þá væri allt í lagi, og þó að þau ættu einhverjar krónur inni hjá húsnæðisnefndinni þá hafi þau verið svo fegin að vera laus við húsnæðisnefndina að þau hefðu talið að nefndin mætti hirða þessar krónur. Hún sagði að Kjartan hefði skilað lyklunum og ekki geta sagt hvaða orð fóru þá í milli aðila. Magnea sagði að þau hefðu upphaflega fengið íbúðina að Veghúsum til kaupleigu 1990 og hafi þau síðan verið leigutakar hjá stefnanda. Hafi þau farið í að leigja sömu íbúð 1997 en viðsemjandi þeirra hafi allan tímann verið sá sami. Aðspurð hvort uppgjör hafi farið fram milli aðila þegar leigusamningi var breytt 1997 sagði Magnea, að samningi hafi verið breytt 1997, úr kaupleigu yfir í félagslega kaupleigu, eftir að gengið hafi verið frá kröfum vegna eldri samnings. Hún sagði að stefnandi hafi ekki á því tímabili sem stefndu leigðu íbúðina látið framkvæma viðgerðir eða málun á íbúðinni. IV. Niðurstaða: Aðilar þessa máls gerðu með sér leigusamning með kauprétti um 119,19 fermetra íbúð, með þremur til fjórum herbergjum, að Veghúsum 31 hér í borg þann 8. september 1997. Í fyrstu grein samningsins segir að hann sé leigusamningur um félagslega kaupleiguíbúð og um hann gildi ákvæði laga um Húsnæðisstofnun ríkisins, eins og þau séu á hverjum tíma, og reglugerðir, sem settar séu á grunni þeirra, svo og húsaleigulög, nr. 36/1994, eftir því sem við eigi. Ekki er þess getið í samningi þessum að stefndu hefðu áður verið leigjendur sömu íbúðar, búið þar í nokkur ár, aukið herbergi við með ákveðnum hætti, málað hana og „vegna vatnsleka frá efri hæð" lagfært íbúðina. Enginn fyrirvari er í samningnum um að stefndu eigi inni hjá stefnanda vegna þessa. Aðeins segir um ástand íbúðarinnar á þessum tíma, sbr. 4. gr. leigusamningsins, að leiguhúsnæðið skuli, þegar það er afhent leigjanda, vera í sambærilegu ástandi og gert sé ráð fyrir í leiðbeiningum um gæðalýsingu á félagslegu íbúðarhúsnæði, útgefnu af Húsnæðisstofnun ríkisins, og húsnæðinu skuli fylgja það fylgifé sem var til staðar við sýningu þess, sé ekki sérstaklega um annað samið. Verður að ætla að hér eigi við það sem segir í 28. gr. húsaleigulaga: „Leigjanda er óheimilt að framkvæma breytingar eða endurbætur á hinu leigða húsnæði eða búnaði þess, nema að fengnu samþykki leigusala og gerðu samkomulagi um skiptingu kostnaðar og hvernig með skuli fara að leigutíma loknum. Að öðrum kosti eignast leigusalinn endurbæturnar án sérstaks endurgjalds við lok leigutímans nema hann kjósi þá eða áður að krefjast þess að leigjandi komi hinu leigða í upphaflegt horf, ..." Samningurinn frá 8. september 1997 slær þannig striki yfir fyrri skipti aðila um íbúðina að Veghúsum 31. Aðilar eru sammála um að stefndu hafi afhent stefnanda lykla að íbúðinni að Veghúsum 31 þann 19. apríl 1999. Samkvæmt leigusamningi skyldi leigugjaldið innt af hendi með jöfnum mánaðarlegum greiðslum til leigusala 1. dag hvers mánaðar og greiða skyldi gjaldið fyrir fram, fyrir hvern mánuð fyrir sig. Samkvæmt gögnum málsins greiddu stefndu ekki leigugjald fyrir desember 1998 og janúar 1999. Leiga vegna febrúar 1999 var greidd 5. febrúar það ár. Þá greiddu stefndu ekki leigugjald fyrir mars 1999 og apríl 1999. Í 68. gr. húsaleigulaga segir að áður en leigjandi flytur úr húsnæðinu skuli hann gefa leigusala upp nýtt heimilisfang fyrir erindi og tilkynningar, er leigusali geti þurft að koma til hans, þ.m.t. tilkynning skv. 64. gr. sömu laga. Af hálfu stefnanda er haldið fram að stefndu hafi ekki tilkynnt honum heimilisfang svo sem hér er mælt fyrir um. Af hálfu stefndu er hins vegar byggt á því að stefnanda hafi verið kunnugt um nýtt heimilisfang þeirra. Þau hefðu tilkynnt nýtt heimilisfang til Hagstofu Íslands. Og þótt þau hefðu að vísu ekki bréflega tjáð stefnanda hvar þau væru búsett, þá hefði hann sannarlega mátt vita um það. Álykta verður, skv. ótvíræðum orðum 68. gr. húsaleigulaga, að stefndu hafi ekki verið stætt á því að láta þess ekki getið beint við stefnanda, hvert hann ætti að leita til að koma tilkynningum til þeirra. Hafi stefnandi því mátt láta ógert að kalla stefndu til að vera viðstödd úttekt á íbúðinni eftir að leigutíma stefndu lauk án þess að bótakrafa fyrndist innan tveggja mánaða frá skilum húsnæðisins né gildi úttektargerðar yrði vefengt þess vegna. Þá hafa stefndu ekki sýnt fram á að kostnaður stefnanda við endurbætur á íbúðinni til að hún gæti talist í góðu ástandi, samtals að fjárhæð 470.544 krónur, sé úr hófi. Samkvæmt framangreindu verður fallist á kröfu stefnanda um að stefndu greiði honum húsaleiguskuld ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 44.198 krónum frá 1. desember 1998 til 1. janúar 1999, en þá af 88.273 krónum frá 1. janúar 1999 til 1. febrúar 1999, en þá af 132.555 krónum frá 1. febrúar 1999 til 5. febrúar 1999, en þá af 88.480 krónum frá 5. febrúar 1999 til 1. mars 1999, en þá af 132.659 krónum frá 1. mars 1999 til 1. apríl 1999, en þá af 176.998 krónum frá 1. apríl 1999 til 14. desember 1999 en þá að viðbættri bótafjárhæð 470.544 krónum - samtals 647.542 krónum til greiðsludags, allt að frádregnum 131.433 krónum 10. október 1999. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu, þar með talin þóknun lögmanns stefndu, Sigmundar Hannessonar hrl., 100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Páll Þorsteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndu, Kjartan Ólafsson og Magnea Guðmundsdóttir, greiði óskipt stefnanda, Reykjavíkurborg vegna Húsnæðisnefnda Reykjavíkur, 647.542 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 af 44.198 krónum frá 1. desember 1998 til 1. janúar 1999, en þá af 88.273 krónum frá 1. janúar 1999 til 1. febrúar 1999, en þá af 132.555 krónum frá 1. febrúar 1999 til 5. febrúar 1999, en þá af 88.480 krónum frá 5. febrúar 1999 til 1. mars 1999, en þá af 132.659 krónum frá 1. mars 1999 til 1. apríl 1999, en þá af 176.998 krónum frá 1. apríl 1999 til 14. desember 1999 en þá af 647.542 krónum frá 14. desember 1999 til greiðsludags, allt að frádregnum 131.433 krónum 10. október 1999. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu, þar með talin þóknun lögmanns stefndu, Sigmundar Hannessonar hrl., 100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 201/2006
|
Kærumál Börn Faðerni Mannerfðafræðileg rannsókn
|
Hafnað var kröfu B um að A yrði gert að gangast undir mannerfðafræðilega rannsókn á nýjan leik til sönnunarfærslu í faðernismáli, en fyrir lágu tvær rannsóknir sem útilokuðu að A væri faðir B.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 5. apríl 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. mars 2006 þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila yrði gert að gangast undir mannerfðafræðilega rannsókn að nýju til að kanna hvort hann geti verið faðir sóknaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 15. gr. barnalaga nr. 76/2003. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að framangreind krafa hans verði tekin til greina. Þá krefst hann þess aðallega að varnaraðila verði gert að greiða sér kærumálskostnað, en til vara að honum verði ákvörðuð þóknun úr ríkissjóði með heimild í 11. gr. laga nr. 76/2003. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Við lýsingu málavaxta í hinum kærða úrskurði er missagt, að niðurstaða blóðflokkarannsóknar árið 1976 hafi staðfest að þáverandi eiginmaður móður sóknaraðila væri faðir hans. Hið rétta er að niðurstaðan útilokaði ekki að svo gæti verið, svo sem athugasemd var gerð um í dómi Hæstaréttar 19. janúar 2006 í máli nr. 27/2006. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem í dómsorði greinir. Ekki verður talið að 11. gr. laga nr. 76/2003 eigi við um málskostnað sóknaraðila og eru því ekki efni til að taka til greina kröfu hans um að ríkissjóður greiði þóknun lögmanns hans. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, B, greiði varnaraðila, A, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 168/2015
|
Sanngirnisbætur Stjórnsýsla Framsal valds Valdþurrð Jafnræði Gjafsókn
|
A hélt því fram að hún hefði sætt illri meðferð í skilningi 1. mgr. 1. gr. laga nr. 47/2010, um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007, þann tíma sem hún sótti nám í Heyrnleysingjaskólanum, fyrst á árunum frá 1987 til 1991 og síðar frá 1997 til 2001. Að því er fyrra tímabilið varðaði vísaði hún til þess að svonefnd vistheimilanefnd, sem skipuð hafði verið á grundvelli síðargreindu laganna, hefði komist að þeirri niðurstöðu í skýrslu sinni um skólann að meiri en minni líkur væru á því að sumir nemendur hans hefðu sætt kynferðislegu ofbeldi. Þá hélt hún því fram að hún hefði á síðara tímabilinu í skólanum orðið bæði fyrir illri meðferð og ofbeldi, auk þess sem kennsla og kennsluefni hefði verið óviðunandi. Í málinu krafðist A ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur frá apríl 2013 þar sem hafnað var kröfu hennar um bætur. Var niðurstaða nefndarinnar reist á því að A hefði stundað nám við svonefnda athugunardeild Heyrnleysingjaskólans á árunum frá 1987 til 1991 og að ekki hefðu komið fram neinar frásagnir um meint ofbeldi eða harðræði sem börn á þeirri deild hefðu verið beitt. Væru því minni líkur en meiri á að þar hefði þrifist ofbeldi og harðræði. Hvað varðaði síðara tímabil A við skólann taldi úrskurðarnefndin að ekki væri fyrir hendi lagaheimild til greiðslu sanngirnisbóta vegna vistunar á því tímabili. Vistheimilanefnd hefði lagt til grundvallar að athuganir hennar tækju ekki til starfsemi vist- eða meðferðarheimila eftir 1. janúar 1992 og taldi úrskurðarnefndin sig ekki hafa vald til að endurmeta eða breyta þeirri ákvörðun. Hæstiréttur taldi að A hefði ekki tekist að færa sönnur á að hún hefði orðið fyrir illri meðferð er hún stundaði nám við Heyrnleysingjaskólann á árunum frá 1987 til 1991. Voru því ekki talin efni til að ógilda þann hluta úrskurðarins. Að því er varðaði síðara tímabilið leit Hæstiréttur svo á að ljóst væri af ákvæðum laga nr. 26/2007 að ráðherra hefði verið falið ákvörðunarvald um hvernig valdsvið vistheimilanefndar skyldi nánar afmarkað. Með erindisbréfi sínu til nefndarinnar hefði ráðherra á hinn bóginn án efnisraka framselt þetta vald til hennar. Af þeim sökum hefði vistheimilanefnd ekki verið til þess bær að lögum að takmarka könnun sína á skólanum með þeim hætti, sem hún gerði. Ekki væri skýrt kveðið á um í lögum nr. 47/2010 hvort það væri skilyrði sanngirnisbóta að það tímabil, sem krafa um bætur ætti rætur að rekja til, hefði áður verið kannað af nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007. Það að neita A um sanngirnisbætur vegna atvika, sem hún taldi hafa gerst á árunum frá 1997 til 2001, á þeirri forsendu að nefndin hefði ekki fjallað um það tímabil, hefði því falið í sér ólögmæta mismunun í hennar garð, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, að teknu tilliti til þess að slíkar bætur hefðu verið greiddar vegna atburða, sem hefðu átt sér stað löngu fyrr, á grundvelli ákvörðunar sem hefði eins og áður segir skort lagastoð. Þá væri með hliðsjón af ákvæðum laga nr. 47/2010 og reglum, sem settar hefðu verið á grundvelli þeirra, ekkert því til fyrirstöðu að úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur tæki afstöðu til kröfu A um slíkar bætur vegna náms hennar við skólann frá 1997 til 2001. Af þeim sökum var sá hluti úrskurðar nefndarinnar felldur úr gildi.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. mars 2015 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst sýknu af kröfu gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 20. maí 2015. Hún krefst þess aðallega að úrskurður úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur 2. apríl 2013 verði felldur úr gildi, en til vara að héraðsdómur verði staðfestur. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. I Gagnáfrýjandi fæddist heyrnarlaus og var nemandi við Heyrnleysingjaskólann, fyrst á árunum frá 1987 til 1991, þegar hún var tæplega tveggja ára að aldri og þar til hún var fimm ára, og síðar á tímabilinu frá 1997 til 2001. Árið 1995 mun nafni skólans hafa verið breytt í Vesturhlíðaskóla og var hann síðan sameinaður Hlíðaskóla 1. september 2002 þegar hann var lagður niður sem sérskóli. Hér eftir verður heitið Heyrnleysingjaskólinn notað um skólann. Gagnáfrýjandi heldur því fram að hún hafi sætt illri meðferð í skilningi 1. mgr. 1. gr. laga nr. 47/2010 um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007 þann tíma sem hún sótti nám í Heyrnleysingjaskólanum. Að því er fyrra tímabilið varðar vísar hún til þess að nefnd, sem skipuð var á grundvelli síðargreindu laganna, hafi komist að þeirri niðurstöðu í skýrslu sinni um skólann að meiri en minni líkur væru á því að sumir nemendur hans hafi sætt kynferðislegu ofbeldi af hendi annarra nemenda eða utanaðkomandi fullorðins manns. Sjálf kvaðst gagnáfrýjandi fyrir héraðsdómi hafa á umræddu tímabili orðið vitni að kynferðislegum tilburðum samnemenda sinna, enda bæru núverandi kvíðaeinkenni hennar, erfiðleikar í daglegu lífi og andlegir heilsubrestir vott um það. Gagnáfrýjandi heldur því fram að síðara tímabilið í skólanum hafi verið sér mjög erfitt. Hún hafi þann tíma orðið bæði fyrir illri meðferð og ofbeldi, auk þess sem kennsla og kennsluefni hafi verið óviðunandi. Þá kom fram í skýrslu gagnáfrýjanda fyrir dómi að hún hafi orðið fyrir kynferðislegri áreitni af hálfu sama manns og áður er nefndur og hafi það líklega verið á árinu 1998. Lýsti hún sérstaklega einu slíku atviki sem átt hefði sér stað á salerni skólans. Þetta hafi haft mjög slæm áhrif á sig og heilsu sína til langframa. Í kjölfar þess að sýslumaðurinn á Siglufirði gaf út innköllun á grundvelli laga nr. 47/2010 þar sem meðal annars var skorað á þá sem dvöldu í Heyrnleysingjaskólanum „einhvern tíma á árabilinu 1947-1992 og urðu þar fyrir illri meðferð eða ofbeldi, sem olli varanlegum skaða, að lýsa kröfu um skaðabætur“ lýsti gagnáfrýjandi kröfu um bætur 13. maí 2011. Sýslumaður synjaði henni um bætur 2. september sama ár á þeim grundvelli að hún hefði ekki verið í skólanum á þeim tíma, sem rannsókn nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007 um skipan nefndar til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn hefði náð yfir, og því væri ekki lagaheimild til að greiða henni bætur. Í tilefni af beiðni gagnáfrýjanda um endurskoðun á ákvörðuninni ítrekaði sýslumaður hana 3. maí 2012 og vísaði meðal annars til þess að skýrsla nefndarinnar markaðist af tímabilinu frá 1947 til 1992. Gagnáfrýjandi hefði stundað nám við Heyrnleysingjaskólann eftir þann tíma þótt hún hefði verið „nemandi í athugunardeild skólans á árunum 1987 til 1989.“ Könnun nefndarinnar hefði á hinn bóginn verið „miðuð við skólann sjálfan“. Samkvæmt 2. gr. og 2. mgr. 6. gr. laga nr. 47/2010 skaut gagnáfrýjandi ákvörðun sýslumanns til úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur 4. júní 2012. Í úrskurði nefndarinnar 2. apríl 2013, sem gagnáfrýjandi krefst að ógiltur verði, var talið sannað að hún hafi stundað nám við svonefnda athugunardeild Heyrnleysingjaskólans á árunum frá 1987 til 1991 og síðan stundað „hefðbundið nám við skólann“ árin 1997 til og 2001. Síðan sagði í niðurstöðu úrskurðarins: „Telur nefndin að þrátt fyrir að ekki liggi fyrir formleg skýrsla sem tekur beint til starfsemi athugunardeildar við Heyrnleysingjaskólann sé ekkert fram komið sem bendi til annars en að vistun barna þar hafi verið takmörkuð, almennt hafi aðeins verið um hluta dags, eða dagvistun að ræða. Ekki hafi komið fram neinar frásagnir um meint ofbeldi eða harðræði sem börn á athugunardeild hafi verið beitt og að með vísan til þess séu minni líkur en meiri á að þar hafi þrifist ofbeldi og harðræði gagnvart þeim börnum sem þar nutu kennslu ... Vegna hins unga aldurs nemenda telur úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur að ekki sé unnt að byggja á því að verulega hafi skort upp á gæði menntunar við athugunardeild Heyrnleysingjaskólans, í þeim mæli að það réttlæti að til greiðslu sanngirnisbóta komi. Hvað varðar nám [gagnáfrýjanda] við Heyrnleysingjaskólann á árunum 1997-2001, þá byggir úrskurðarnefndin á því að ekki sé fyrir hendi lagaheimild til greiðslu sanngirnisbóta vegna vistunar á því tímabili. Fellst úrskurðarnefnd á þau rök sem sýslumaður hefur byggt ákvörðun sína á varðandi þetta tímabil, þ.e. að með vísan til laga nr. 26/2007 hafi vistheimilanefnd verið falið ákveðið vald til að ákvarða til hvaða tímabila yrði litið við rannsókn sína. Telur úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur að nefndin hafi ekki vald til að endurmeta eða breyta þeirri ákvörðun vistheimilanefndar, enda sé gildissvið laga nr. 47/2010 um sanngirnisbætur skýrt afmarkað í 1. gr. laganna, og vísast þar um til laga nr. 26/2007. Það er því ekki hlutverk nefndarinnar að endurskoða matskenndar ákvarðanir vistheimilanefndar og af þeirri ástæðu verður afmörkun tímabila þeirra sem til skoðunar koma ekki breytt af úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur.“ Samkvæmt þessu hafnaði úrskurðarnefndin kröfu gagnáfrýjanda um sanngirnisbætur. II Með 1. mgr. 1. gr. laga nr. 26/2007 er ráðherra heimilt að setja á fót nefnd til að kanna starfsemi vist- og meðferðarheimila fyrir börn, en heimildin tekur ekki til þeirra stofnana sem voru starfandi 29. mars 2007 þegar lögin tóku gildi. Í 2. mgr. er kveðið á um markmið könnunarinnar og meginverkefni nefndarinnar og er það meðal annars í því fólgið að leitast við að staðreyna eins og kostur er hvort og þá í hvaða mæli börn sem vistuð voru á viðkomandi stofnun hafi sætt illri meðferð eða ofbeldi meðan á dvölinni stóð, sbr. b. lið málsgreinarinnar. Í 3. mgr. er mælt fyrir um skil nefndarinnar á skýrslu um störf sín til ráðherra sem skal kynna Alþingi skýrsluna. Samkvæmt 2. gr. laganna skal nefndin vera sjálfstæð og óháð í störfum sínum. Þá er í 1. mgr. 3. gr. kveðið á um aðgang nefndarinnar að gögnum í vörslum stjórnvalda sem varða starfsemi vist- eða meðferðarheimilis og í 2. mgr. um heimild hennar til að taka skýrslur af fyrrverandi vistmönnum og hverjum þeim öðrum sem hún telur að búi yfir vitneskju sem komi að notum í starfi hennar, enda veiti þeir samþykki sitt. Enn fremur í 3. mgr. um skyldu lækna, annars heilbrigðisstarfsfólks og opinberra starfsmanna til að veita nefndinni upplýsingar sé þess óskað, eftir atvikum með því að gefa henni skýrslu. Samkvæmt 4. mgr. er þeim sem gefur skýrslu fyrir nefndinni heimilt að skorast undan því að svara spurningu ef ætla má að í svari hans geti falist játning eða bending um að hann hafi framið refsiverðan verknað eða það gæti orðið honum til mannorðsspjalla. Þá segir í 5. gr. laganna að ráðherra ákveði skipan nefndarinnar, skipunartíma og þóknun og setji henni erindisbréf þar sem nánar sé mælt fyrir um verkefni nefndarinnar. Skuli þar einkum kveðið á um það til hvaða starfsemi könnun nefndarinnar tekur og það tímabil sem könnunin beinist að. Nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007 tók til starfa á árinu 2007 og var fyrsta verkefni hennar að kanna starfsemi vistheimilisins Breiðavíkur. Í kjölfar skýrslu nefndarinnar um þá starfsemi var henni afhent nýtt erindisbréf forsætisráðherra, sem hún heyrði undir, þar sem mælt var fyrir um áframhald á störfum hennar. Með erindisbréfinu 11. apríl 2008 var nefndinni falið að taka með almennum hætti afstöðu til þess hvaða stofnanir féllu undir gildissvið laga nr. 26/2007 og afmarka nánar það tímabil, sem nefndin beindi sjónum sínum að, meðal annars í ljósi gildandi barnaverndarlöggjafar á hverjum tíma. Ákvað nefndin að Heyrnleysingjaskólinn yrði tekinn fyrst til skoðunar ásamt tveimur öðrum stofnunum og skilaði hún áfangaskýrslu um könnun á starfsemi þessara þriggja stofnana 31. ágúst 2009. Í skýrslunni var meðal annars fjallað um gildissvið laga nr. 26/2007 og sagði þar að nefndin hefði haft það að leiðarljósi við nánari afmörkunum á þeim stofnunum, sem athugun hennar skyldi taka til, að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laganna væri það ekki eitt af markmiðum með starfi hennar að kanna grunsemdir um refsiverða háttsemi einstaklinga, heldur að kanna með almennum hætti þau atriði, sem þar væru tilgreind, einkum hvort börn hefðu sætt illri meðferð eða ofbeldi við dvöl á umræddum stofnunum. Nefndinni hefðu auk þess ekki verið fengnar valdheimildir til að haga athugunum með slíkt markmið í huga, sbr. 3. gr. laganna. „Með þetta í huga hefur nefndin lagt til grundvallar að miða beri við að þær athuganir sem hún framkvæmir á starfsemi þeirra stofnana, sem falla undir gildissvið laganna, taki ekki til háttsemi þar sem sök kann að teljast ófyrnd samkvæmt almennum reglum hegningarlaga nr. 19/1940 ... Samkvæmt 4. tölul. 1. mgr. 81. gr. hegningarlaga fyrnist sök á 15 árum, þegar þyngsta refsing við broti er meira en 10 ára tímabundið fangelsi, en þau brot, sem hér koma annars til greina geta í mesta lagi fallið undir þessa sakarfyrningarreglu. Með þetta í huga hefur nefndin lagt til grundvallar að athuganir hennar taki ekki til starfsemi vist- eða meðferðarheimila eftir 1. janúar 1992.“ Í þeim hluta af skýrslu nefndarinnar, sem fjallaði um tímabilið frá því haustið 1982 og fram til vors 1992 í Heyrnleysingjaskólanum, taldi hún tilefni til að álykta að þegar á heildina væri litið yrði að telja meiri líkur en minni á því að sumir nemendur skólans á tímabilinu hefðu sætt kynferðislegu ofbeldi af hendi annarra nemenda og utanaðkomandi fullorðins manns. Þá tók nefndin sérstaklega fram að hún teldi ekki tilefni til að álykta að meiri líkur en minni væru á því að fyrrverandi nemendur skólans hefðu þurft að sæta illri meðferð eða ofbeldi af hálfu starfsmanna skólans á umræddu tímabili. Eins og tekið er fram í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 47/2010 mæla lögin fyrir um greiðslu sanngirnisbóta úr ríkissjóði til þeirra sem urðu fyrir varanlegum skaða af illri meðferð eða ofbeldi á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007. Í 2. gr. laganna, þar sem fjallað er um skilyrði þess að krafa sé tekin til meðferðar, segir að sá sem vistaður var á stofnun eða heimili sem lögin taki til geti krafist sanngirnisbóta samkvæmt lögunum, enda liggi fyrir skýrsla nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007 og innköllun sýslumanns. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laganna skal greiða sanngirnisbætur úr ríkissjóði á grundvelli þeirra hafi vistmaður orðið fyrir illri meðferð eða ofbeldi meðan á vistun hans stóð sem olli honum varanlegum skaða. Í 2. og 3. mgr. er kveðið nánar á um skilyrði sanngirnisbóta og í 4. gr. laganna um fjárhæð þeirra. Í 1. mgr. 5. gr. segir að þegar nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007 hafi lokið störfum skuli ráðherra fela tilteknum sýslumanni að gefa út innköllun. Þar skuli skorað á þá sem dvalið hafa á tiltekinni stofnun eða heimili á tilgreindu tímabili er skýrslan tók til og telja sig eiga rétt til bóta samkvæmt lögunum að lýsa kröfum sínum innan þriggja mánaða frá síðari birtingu innköllunar í Lögbirtingablaði. Hafi kröfu verið lýst en henni verið hafnað getur bótakrefjandi innan þriggja mánaða leitað til úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur. Samkvæmt 7. gr. laganna er hlutverk úrskurðanefndar að taka afstöðu til krafna um sanngirnisbætur ljúki málum ekki á grundvelli 6. gr. þeirra, til dæmis með því að bótakrefjandi fallist á sáttaboð sýslumanns. Í 8. gr. laganna er fjallað um meðferð bótakrafna af hálfu úrskurðarnefndar. Eftir 1. mgr. getur nefndin kvatt þann sem leitað hefur til hennar til viðtals þar sem aflað verður nánari upplýsinga um grundvöll kröfunnar. Þá getur nefndin sömuleiðis leitað eftir afstöðu sýslumanns til kröfunnar eða kvatt aðra einstaklinga til viðtals, til dæmis fyrrverandi starfsfólk á stofnun eða heimili. Samkvæmt 2. mgr. er nefndinni heimilt að óska eftir umboði þess sem kröfu gerir til að afla læknisfræðilegra gagna um heilsufar hans, ef slík gögn skipta sérstöku máli að áliti hennar. Þá segir í 1. mgr. 9. gr. laganna að úrskurðarnefnd skuli kveða upp skriflegan úrskurð þar sem tekin sé afstaða til kröfu þess sem leitar til nefndarinnar um bætur og tilgreindar helstu röksemdir sem niðurstaðan sé reist á. Við mat á því hvort nægilega sé leitt í ljós að bótaskilyrði 3. gr. séu uppfyllt skal nefndin eftir 2. mgr. 9. gr. líta til fyrirliggjandi gagna og þess hvernig frásögn viðkomandi samræmist því sem vitað er um aðstæður á stofnun eða heimili, einkum á grundvelli skýrslu nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007. Samkvæmt 14. gr. reglna nr. 345/2011 um sanngirnisbætur, sem settar hafa verið með heimild í 4. mgr. 12. gr. laga nr. 47/2010, er úrskurðarnefndinni heimilt með samþykki umsækjanda um greiðslu bóta að óska þess að læknir leggi mat á heilsufar hans ef telja má að það skipti máli við úrlausn nefndarinnar. Þá segir í 15. gr. reglnanna að nefndin meti sjálfstætt þau gögn sem hún hefur aflað og fyrir hana hafa verið lögð og tekur ákvörðun á grundvelli þeirra. Skuli nefndin við úrlausn máls hafa til hliðsjónar réttarframkvæmd við ákvörðun skaðabóta og dómafordæmi. Í almennum athugasemdum með frumvarpi því, sem varð að lögum nr. 47/2010, sagði meðal annars að við samningu þess hafi þurft að taka afstöðu til þess hver ætti að úrskurða um bætur og hafi niðurstaðan orðið sú að setja á fót sérstaka úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur. Sú spurning hafi einnig vaknað hversu mikið vægi skýrsla vistheimilisnefndar ætti að hafa við ákvörðun um rétt til bóta. Það sjónarmið hefði getað ráðið ferðinni að einungis yrði unnt að krefjast bóta þar sem nefndin hafi talið að um illa meðferð og ofbeldi hefði verið að ræða. Við nánari athugun hafi hins vegar ekki verið talið rétt að útiloka þannig fyrirfram að nýjar upplýsingar gætu komið fram sem gæfu tilefni til að endurmeta niðurstöðu nefndarinnar í einstaka tilvikum. Eftir sem áður myndi skýrsla nefndarinnar og niðurstöður hennar hafa mikið vægi við sönnunarmat þegar kæmi að því að leysa úr bótakröfum. Í samræmi við þetta var tekið fram í athugasemdum með 9. gr. frumvarpsins að málsmeðferðin hjá úrskurðarnefndinni yrði umfangsmeiri og kröfur til sönnunarfærslu ríkari en hjá sýslumanni þótt ætlast væri til að þar yrði einnig slakað nokkuð á hefðbundnum kröfum skaðabótaréttar, enda bæri tillaga að 2. mgr. 9. gr. með sér að nefndin mæti hvort „nægilega sé í ljós leitt“ að bótaskilyrði 3. gr. frumvarpsins væru uppfyllt. Við það mat skyldi úrskurðarnefndin líta til fyrirliggjandi gagna og þess hvernig frásögn viðkomandi samræmdist því sem vitað væri um aðstæður á viðkomandi stofnun eða heimili, einkum á grundvelli skýrslu nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007. III Í máli þessu krefst gagnáfrýjandi eins og áður greinir ógildingar á úrskurði úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur, uppkveðnum 2. apríl 2013. Þar sem stefnt er að því með málsókninni að gagnáfrýjanda verði úrskurðaðar bætur úr ríkissjóði samkvæmt 1. gr. laga nr. 47/2010 er eðlilegt að íslenska ríkið sé aðili að máli þessu, enda þótt úrskurðarnefndinni hafi verið stefnt til fyrirsvars í málinu í samræmi við 4. mgr. 9. gr. laganna. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður staðfest sú niðurstaða héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómendum, að ekki séu efni til að ógilda þann hluta af úrskurðinum sem lýtur að námi gagnáfrýjanda við Heyrnleysingjaskólann á tímabilinu frá 1987 til 1991. Með úrskurðinum hafnaði úrskurðarnefndin kröfu gagnáfrýjanda um sanngirnisbætur fyrir tímabilið frá 1997 til 2001, þegar hún stundaði sannanlega nám við skólann, á þeirri forsendu að þar sem nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007 hefði ákveðið að fjalla ekki um það tímabil við könnun sína á starfsemi skólans væri ekki lagaheimild til greiðslu bóta vegna tímabilsins. Taldi úrskurðarnefndin sig ekki hafa vald til að endurmeta eða breyta umræddri ákvörðun, enda væri gildissvið laga nr. 47/2010 skýrt afmarkað í 1. gr. þeirra og vísaði nefndin því til stuðnings til laga nr. 26/2007. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 26/2007 er ráðherra heimilt að setja á fót nefnd til að kanna vist- og meðferðarheimili fyrir börn. Eina takmörkunin, sem þeirri heimild er sett í lögunum, er að hún taki ekki til þeirra stofnana sem starfandi voru 29. mars 2007 þegar lögin tóku gildi. Heyrnleysingjaskólinn var sem fyrr segir lagður niður 1. september 2002 og nær því heimildin sem hér um ræðir til hans. Í 1. mgr. 1. gr. laga nr. 47/2010 segir að lögin mæli fyrir um greiðslu sanngirnisbóta úr ríkissjóði til þeirra sem urðu fyrir varanlegum skaða af illri meðferð eða ofbeldi á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 47/2010 er það gert að skilyrði fyrir því að krafa um greiðslu sanngirnisbóta sé tekin til meðferðar að fyrir liggi skýrsla nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007. Ekki verður ráðið af þessu lagaákvæði hvort nægilegt sé að nefndin hafi tekið stofnun eða heimili til skoðunar svo að bótaréttur stofnist, að öðrum skilyrðum uppfylltum, eða hvort könnun nefndarinnar verður jafnframt að hafa beinst að því tímabili sem bótakrafa á rætur að rekja til. Önnur ákvæði laga nr. 47/2010, sem reifuð eru að framan, skera ekki úr um þetta eins og gerð er grein fyrir í héraðsdómi. Í 5. gr. laga nr. 26/2007 segir að ráðherra skuli setja nefndinni, sem starfar samkvæmt lögunum, erindisbréf og þar skuli einkum kveðið á um til hvaða starfsemi könnun nefndarinnar tekur og það tímabil sem könnunin beinist að. Er ljóst að ráðherra er hér sem æðsta handhafa framkvæmdarvalds falið ákvörðunarvald um það hvernig valdsvið nefndarinnar skuli nánar afmarkað. Í erindisbréfi ráðherra 11. apríl 2008 kom ekki fram til hvaða starfsemi könnun nefndarinnar skyldi taka og það tímabil, sem könnunin skyldi beinast að, svo sem áskilið er í lögunum, heldur var vald til að ákveða þetta hvort tveggja framselt nefndinni. Engin efnisrök stóðu til þessa valdframsals ráðherra, enda í eðli sínu um að ræða almennar ákvarðanir um valdmörk stjórnsýslunefndar sem undir hann heyrði. Af þeim sökum var nefndin ekki til þess bær að lögum að takmarka könnun sína á Heyrnleysingjaskólanum með þeim hætti, sem hún gerði, þar á meðal að könnunin skyldi ekki taka til tímabilsins eftir 1. janúar 1992. Svo sem að framan greinir er ekki kveðið skýrt á um í lögum nr. 47/2010 hvort það sé skilyrði sanngirnisbóta að það tímabil, sem krafa um bætur á rætur að rekja til, hafi áður verið kannað af nefnd samkvæmt lögum nr. 26/2007. Það að neita gagnáfrýjanda um sanngirnisbætur vegna atvika, sem hún telur hafa gerst á árunum frá 1997 til 2001, á þeirri forsendu að nefndin hefði ekki fjallað um það tímabil, fól því í sér ólögmæta mismunun í hennar garð, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, að teknu tilliti til þess að slíkar bætur hafa verið greiddar vegna atburða, sem áttu sér stað löngu fyrr, á grundvelli ákvörðunar sem skorti eins og áður segir lagastoð. Samkvæmt 1. mgr. 7. gr., 8. gr. og 9. gr. laga nr. 47/2010 og reglum, sem settar hafa verið á grundvelli þeirra, er ekkert því til fyrirstöðu að úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur taki afstöðu til kröfu gagnáfrýjanda um slíkar bætur vegna náms hennar við Heyrnleysingjaskólann frá 1997 til 2001. Af þeim sökum og að öðru leyti með vísan til þess, sem að framan greinir, verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda hér fyrir dómi greiðist úr ríkissjóði, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 1.000.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2014. Mál þetta höfðaði A, kt. [...], [...], [...], með stefnu birtri 3. október 2013 á hendur Úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur samkvæmt lögum nr. 47/2010, til ógildingar á úrskurði nefndarinnar frá 2. apríl 2013. Málið var dómtekið 19. maí sl., en dómari taldi við nánari skoðun að nauðsynlegt væri að sérfróðir meðdómendur sætu í dómi. Var málið því endurupptekið og flutt á ný og dómtekið 27. ágúst sl. Stefnandi gerir þá kröfu að felldur verði úr gildi úrskurður nefndarinnar frá 2. apríl 2013, um að hafna kröfu hennar um bætur samkvæmt lögum nr. 47/2010 um sanngirnisbætur. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar. Samkvæmt lögum nr. 26/2007 var sett á stofn nefnd til að rannsaka starfsemi tiltekinna vist- og meðferðarheimila. Nefndin skilaði áfangaskýrslu 31. ágúst 2009 og var þar fjallað ítarlega um nokkrar stofnanir, m.a. Heyrnleysingjaskólann, sem fjallað verður um í þessum dómi. Heyrnleysingjaskólinn starfaði á árunum 1909 til 2002, fyrir heyrnarlaus og heyrnarskert börn, eins og nafn hans bendir til. Nefndin kannaði starfsemi skólans á árunum 1947 til 1992. Í skýrslunni er umfjöllun skipt milli þriggja tímabila, en það síðasta var tímabilið frá hausti 1982 til 1. janúar 1992. Tímabilið hefst árið 1982, en það ár fækkaði nemendum í skólanum verulega þar sem stór hópur barna er fæddust á árinu 1964 lauk námi. Þá ákvað nefndin að kanna engin atvik eftir árið 1992. Segir í skýrslunni að það sé ekki eitt af markmiðum með starfi nefndarinnar að kanna grunsemdir um refsiverða háttsemi einstaklinga. Því hafi hún ákveðið að rannsaka ekki háttsemi þar sem sök kynni að teljast ófyrnd samkvæmt almennum hegningarlögum. Með lögum nr. 47/2010, um sanngirnisbætur fyrir misgjörðir á stofnunum eða heimilum sem falla undir lög nr. 26/2007, var ákveðið að bætur skyldu greiddar þeim sem urðu fyrir varanlegum skaða af illri meðferð eða ofbeldi á þessu stofnunum, þ. á m. í Heyrnleysingjaskólanum. Samkvæmt lögunum gaf sýslumaðurinn á Siglufirði út innköllun þar sem hann skoraði á þá er teldu sig eiga rétt til sanngirnisbóta, að lýsa kröfum sínum. Kannaði sýslumaður síðan kröfulýsingar og gerði síðan sáttaboð. Lyki máli ekki hjá sýslumanni var það tekið fyrir af úrskurðarnefnd samkvæmt 7. gr. laganna. Stefnandi máls þessa lýsti kröfu til sýslumanns með bréfi dags. 13. maí 2011. Sýslumaður svaraði með bréfi dags. 2. september 2011. Þar segir að vistheimilanefnd hafi kannað starfsemi Heyrnleysingjaskólans frá 1947 til 1992. Þar sem stefnandi hafi ekki verið í skólanum á því tímabili sé ekki heimilt samkvæmt lögum að greiða henni bætur. Stefnandi óskaði eftir því að sýslumaður endurskoðaði afstöðu sína og sendi nýja kröfulýsingu, dags. 6. mars 2012. Sýslumaður svaraði með bréfi dags. 3. maí 2012 og taldi enn að ekki væru skilyrði til að greiða stefnanda bætur. Stefnandi skaut málinu því næst til úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur. Úrskurður nefndarinnar gekk 2. apríl 2013 og var kröfum stefnanda hafnað. Stefnandi er fædd [...]. Hún hefur verið heyrnarlaus frá fæðingu. Hún kom fyrst í Heyrnleysingjaskólann 1987, en hún var við svokallaða athugunardeild skólans frá 1987 til 1989. Hún kom þar þrisvar í viku hluta úr degi, en var einnig á barnaheimilinu [...]. Árin 1989-1991 var stefnandi í svokallaðri forskóladeild Heyrnleysingjaskólans. Fór kennsla fram hálfan daginn, alla virka daga. Í áðurnefndri áfangaskýrslu vistheimilanefndar er komist að þeirri niðurstöðu að telja verði meiri líkur en minni á því að sumir nemendur Heyrnleysingjaskólans á árunum 1982-1992 hafi sætt kynferðislegu ofbeldi af hálfu annarra nemenda og utanaðkomandi fullorðins einstaklings. Í gögnum málsins er ekki að finna frásögn atvika sem sérstaklega varða stefnanda frá þessu fyrra tímabili. Hún sagði sjálf fyrir dómi að hún myndi lítið frá þessu tímabili sínu í skólanum, en hún var ekki orðin sex ára gömul þegar hún flutti til [...]. Hún hafi rifjað upp atvik þar sem þau hafi séð stelpu og strák sem voru ber að neðan og í samfarastellingum. Strákur þessi hafi verið ári yngri en hún, en stelpan ári eldri. Sjálf hafi hún verið fimm ára þegar þetta gerðist. Hún hafi talað um þetta við hina nemendurna og þeir hafi staðfest þetta. Stefnandi sagði að sér fyndist erfitt enn þann dag í dag að hafa upplifað þetta. Á árinu 1991 flutti stefnandi til [...] og bjó þar uns hún kom aftur til landsins haustið 1997. Hún fór þá í Heyrnleysingjaskólann á ný og var þar fram til vors 2001. Í dagálum félagsráðgjafa við Heyrnleysingjaskólann er að finna skráningar um stefnanda frá þessu síðara tímabili. Verður að rekja nokkur atriði sem fram koma. Þann 8. desember 1997 er skráð að stefnandi springi af og til heima hjá sér vegna samskipta í skólanum. Hinn 9. september 1998 segir að stefnandi hafi stundum verið með unglingaveiki á háu stigi eftir að hún hafi verið með tilgreindri stúlku í skólanum, sem var nokkru eldri en hún. Hinn 15. október er skráð að stefnandi sé útilokuð af annarri stúlku og að hún sé aftur farin að fá í magann á morgnana. Þetta sé sama mynstur og á tímabili veturinn áður. Hinn 12. nóvember 1999 er skráð að rætt hafi verið um stefnanda á nemendaverndarráðsfundi. Hún eigi í vandræðum með heimanámið, en foreldrar hennar vilji að hún sjái alveg um það sjálf. Í janúar 2000 er skráð að stefnandi hafi verið í vandræðum með sjálfa sig í skólanum. Hún sýni náminu lítinn áhuga, sé löt við heimanám og trufli kennslu. Hún stríði strák og stelpu í bekknum, leggi þau nánast í einelti. Hún og annar strákur í bekknum séu kærustupar og önnur stelpa sé vinkona stefnanda. Stefnandi hafi verið í læknisrannsókn vegna svimakasta sem hún fái stundum, en þá verði hún mjög hrædd og óróleg. Í mars er skráð að það beri á missætti milli vinkvennanna, stefnanda og B. Líðan þeirra fari ekki fram hjá neinum í skólanum. Segir jafnframt að skap og hömluleysi stefnanda hafi versnað til mikilla muna. Hafi hún tvívegis hent skólaborði í átt að kennara og hafi litlu munað að illa færi. Var síðan haldinn fundur í skólanum 6. apríl 2000 og þar rætt hvað mætti gera fyrir stefnanda. Er skráð að allir hafi verið sammála um að henni liði óhemju illa. Er haft eftir móður stefnanda að hún sé ekki eins vanstillt heima hjá sér, en þar ríki mikil spenna. Hún geti ekki verið ein og verði einhver að vera hjá henni þegar hún sofni. Þá er skráð að ekki sé enn búið að finna hvað ami að stefnanda líkamlega, hún muni fara í segulómun og verði svæfð. Sama dag er skráð atvik og sagt að stefnandi segi að sér finnist allir vera á móti sér. Segulómunin leiddi ekkert í ljós. Stefnandi sagði fyrir dómi að sér hefði liðið illa í skólanum. Kennslan hefði verið léleg enda hafi kennarar verið ómenntaðir og engar kennsluáætlanir verið til staðar. Hún hafi upplifað kynferðislega áreitni. Fólk hafi verið káfandi hvað á öðru, bæði í tímum og í frímínútum. Nemendur hafi misnotað hver annan. Þá hafi hún oft verið afskipt í hópnum. Hún hefði orðið fyrir miklum vonbrigðum er hún kom aftur í skólann. Það hafi allt verið við það sama, ekkert hefði breyst. Hún kvaðst oft hafa kviðið fyrir að fara í skólann og hafi móðir hennar oft farið með hana. Á árinu 1998 hefði hún orðið fyrir kynferðislegri áreitni, eða tilraun til áreitni. Maður sem hefði einnig áreitt aðrar stelpur í skólanum hefði reynt að áreita sig. Hann hefði verið að vinna á félagsmiðstöðinni. Eitt sinn er hún hafi verið síðust þaðan hafi hann spurt hana hvort hún vildi koma með honum inn á salerni. Hún hafi átt að pissa fyrir framan hann. Hún hafi bara farið, hlaupið beint heim og sagt móður sinni frá þessu. Hún sagði jafnframt að kennarar hefðu gert upp á milli nemenda. Sumir þeirra hafi átt það til að slá í borðið. Komið hafi fyrir er hún hafi ekki getað leyst eitthvert verkefni og beðið um hjálp, að kennarinn hafi þá bara slegið fast í borðið hennar. Nefndi stefnandi tvo kennara sem hefðu átt það til að slá í borðið. Þau hafi verið tvö eða þrjú saman í tíma þegar þetta gerðist. Hún kvaðst aldrei hafa orðið fyrir líkamlegu harðræði af hálfu kennara. Stefnandi kvaðst hafa byrjað að fá svimaköst þegar hún var 13 til 14 ára. Það hafi ekki fundist nein líkamleg orsök fyrir þeim. Eftir dvölina í Heyrnleysingjaskólanum væri hún mjög kvíðin og að mörgu leyti ósjálfbjarga. Hún tæki kvíðalyf. Það hafi allt verið mjög erfitt í skólanum, en hún hafi fundið mikla breytingu er hún byrjaði í [...]. Hún kvaðst telja að síðara tímabilið sem hún var í skólanum hefði haft mun verri afleiðingar fyrir hana. Stefnandi kvaðst vita til þess að samnemendur hennar hefðu fengið sanngirnisbætur. Í niðurstöðu Úrskurðarnefndarinnar er komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi hafi stundað nám við athugunardeild Heyrnleysingjaskólans frá 1987 til 1991 og að hún hafi stundað hefðbundið nám við skólann frá 1997 til 2001. Um athugunardeildina segir í úrskurðinum að ekki hafi komið fram neinar frásagnir um ofbeldi eða harðræði sem börn á athugunardeildinni hafi verið beitt. Telur nefndin því að minni líkur en meiri séu á því að þar hafi þrifist ofbeldi eða harðræði gagnvart börnunum. Þá telur nefndin að ekki sé unnt að byggja á því að kennslan hafi ekki verið nógu góð. Um síðara tímabilið segir í úrskurðinum að ekki sé lagaheimild til að greiða sanngirnisbætur. Vistheimilanefnd hafi með lögum nr. 26/2007 verið falið að ákveða til hvaða tímabils rannsókn tæki. Úrskurðarnefndin hefði ekki vald til að endurmeta eða breyta þeirri ákvörðun. Gildissvið laga nr. 47/2010 sé skýrt afmarkað í 1. gr. þeirra. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir á því að ekki hafi verið leyst úr umsókn hennar um sanngirnisbætur með lögmætum hætti. Úrskurðurinn byggi á rangri túlkun laga. Niðurstaða hans sé því efnislega röng og um sé að ræða verulegan annmarka að lögum. Þá hafi málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 verið brotnar undir meðferð málsins á stjórnsýslustigi. Þessir annmarkar leiði til ógildis úrskurðarins. Stefnandi segir að úrskurðurinn byggi á rangri túlkun bótaskilyrða í lögum nr. 47/2010. Í 1.-3. gr. laganna felist þrjú bótaskilyrði, í fyrsta lagi að umsækjandi hafi orðið fyrir illri meðferð eða ofbeldi í skilningi laganna, í öðru lagi að atvik hafi gerst á stofnun eða heimili sem vistheimilanefnd rannsakaði og í þriðja lagi að umsækjandi hafi borið varanlegan skaða af í skilningi laganna. Stefnandi telur þessi skilyrði vera uppfyllt í sínu tilviki. Því hljóti úrskurðurinn að byggjast á ólögmætum grundvelli. Stjórnvöldum beri að byggja mat sitt á þeim sjónarmiðum sem glögglega komi fram í lögun. Þá beri þeim að byggja ákvörðun á sjónarmiðum sem til þess séu fallin að ná markmiði laga og sjónarmiðum um réttaröryggi og verndun mannréttinda. Stefnandi telur að gera skuli vægari sönnunarkröfur við meðferð krafna um sanngirnisbætur, en almennt sé miðað við í skaðabótarétti. Úrskurðarnefndin eigi að meta hvort „nægilega sé í ljós leitt“, sbr. 2. mgr. 9. gr. laganna. Þá sé ekki nauðsynlegt að í skýrslu vistheimilanefndar hafi verið fjallað nákvæmlega um það tímabil eða þá deild sem eigi við umsækjendur. Hún sé hins vegar sönnunargagn ef hún fjalli um aðstæður hvers umsækjanda. Byggir stefnandi á því að hún hafi sýnt nægilega fram á að skilyrðin séu uppfyllt í hennar tilviki og að hinn umdeildi úrskurður sé ólögmætur. Í úrskurði nefndarinnar er fjallað í aðskildum köflum um einstök tímabil. Stefnandi segir að á árunum 1987-1989 hafi hún verið við athugunardeild skólans. Nefndin virðist telja að skýrsla vistheimilanefndar taki ekki til þeirrar deildar, en samt komi til greina að viðurkenna bótarétt. Nefndin telji sig geta lagt sjálfstætt mat á það hvort bótaskilyrði laga nr. 47/2010 séu uppfyllt. Hún telji það ekki sannað. Stefnandi kveðst mótmæla þessari niðurstöðu og segir að skýrsla nefndarinnar, heilsubrestir hennar nú og síðari kynferðisleg áreitni við skólann sýni að bótaskilyrðum sé fullnægt fyrir þetta tímabil. Stefnandi telur að skýrsla Vistheimilanefndar taki til deildarinnar þar sem hún var vistuð og hafi því sönnunargildi hér. Í skýrslunni komi fram um tímabilið 1982-1992 að meiri líkur en minni séu á því að sumir nemendur Heyrnleysingjaskólans hafi sætt kynferðislegu ofbeldi af hálfu annarra nemenda og utanaðkomandi fullorðins einstaklings. Þá styðji núverandi kvíðaeinkenni, erfiðleikar í daglegu lífi og andlegir heilsubrestir þá ályktun að stefnandi hafi sætt ofbeldi og illri meðferð í skilningi laganna á unga aldri. Framangreindir þættir og fyrirliggjandi gögn séu til þess fallin að leiða nægjanlega í ljós að bótaskilyrðum sé fullnægt. Þá byggir stefnandi á sömu sjónarmiðum og að framin eru rakin varðandi tímabilið 1989-1991. Úrskurðurinn sé ógildur vegna rangrar túlkunar laga. Þá segi þar ranglega að stefnandi hafi verið nemandi við athugunardeild á tímabilinu 1989-1991. Gögn málsins beri með sér að hún hafi verið fullgildur nemandi við svokallaða forskóladeild á þeim tíma. Þau rök nefndarinnar að skýrsla vistheimilanefndar taki ekki til deildar þeirrar sem stefnandi var vistuð á séu byggð á röngum forsendum. Skýrsluna verði að telja mikilvægt sönnunargagn varðandi tímabilið 1989-1991. Stefnandi bendir á að úrskurðarnefndin hafi á sama hátt og sýslumaður talið að Vistheimilanefnd rannsakaði ekki tímabilið 1997-2001. Því væri ekki hægt að viðurkenna rétt stefnanda til bóta fyrir tímabilið, þótt gögn málsins kynnu að upplýsa um illa meðferð hennar og ofbeldi sem hann hafi sætt við skólann á tímabilinu. Stefnandi kveðst vera þessu ósammála og að nefndin hafi haft heimild til að meta aðstæður á umræddu tímabili, þótt skýrsla vistheimilanefndar tæki ekki til þess. Vísar hún til þess er áður greinir um bótaskilyrði 1. gr. laga nr. 47/2010. Þar sé þess ekki krafist að rannsókn Vistheimilanefndar hafi tekið til þess vistunartímabils sem bótakrafa varði, heldur einungis að rannsókn Vistheimilanefndar taki til þess vistheimilis sem við á. Lögskýring nefndarinnar um þetta atriði sé röng. Stefnandi segir ljóst að Úrskurðarnefnd um sanngirnisbætur sé ekki í öllum tilfellum bundin við það sem fram komi í skýrslu Vistheimilanefndar. Úrskurðarnefndin og sýslumaður verði því að taka afstöðu til sönnunarfærslu og niðurstöðu rannsóknar sinnar samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Afmarka verði út frá fyrirliggjandi gögnum hvort stefnandi hafi orðið fyrir ofbeldi eða illri meðferð á umræddu tímabili. Stefnandi kveðst telja það fullsannað. Árin 1997-2001 hafi verið sér mjög erfið. Sé fullsannað að hún hafi orðið fyrir ofbeldi eða illri meðferð í skilningi 2. mgr. 3. gr. laga nr. 47/2010, en kennsluefni og kennsla hafi verið óviðunandi auk þess sem agavandamál hafi verið veruleg. Hún hafi orðið fyrir andlegu ofbeldi og tilraun til kynferðislegrar misnotkunar. Afleiðingar þessa séu bæði andlegar og líkamlegar. Sé „nægjanlega í ljós leitt“ að skilyrði til bótagreiðslu samkvæmt lögum nr. 47/2010 séu uppfyllt og þess vegna sé hinn umdeildi úrskurður byggður á ólögmætum grundvelli. Beri því að ógilda hann. Stefnandi telur að misræmi sé í lagatúlkun í úrskurði nefndarinnar. Nefndin telji sér fært að fjalla um bótaskilyrði og sönnun fyrir þeim vegna tímabilsins 1987-1991, þrátt fyrir að hún telji að ekki sé fjallað um deild þá er stefnandi var á í skýrslu Vistheimilanefndar. Hins vegar telji nefndin sér ekki fært að fjalla um þessi atriði varðandi tímabilið 1997-2001, þar sem Vistheimilanefnd hafi ekki fjallað um það. Stefnandi telur að Úrskurðarnefndin hafi brotið reglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993 við töku ákvörðunar þeirrar sem birtist í umræddum úrskurði. Þetta leiði til ógildis úrskurðarins. Stefnandi segir að nefndin hafi ekki reynt að afla nokkurra læknisfræðilegra gagna um ástand og andlega heilsu stefnanda og hvort rekja megi ástand hennar til andlegs ofbeldis, tilraunar til kynferðislegs ofbeldis eða illrar meðferðar við skólann. Þetta sé verulegur misbrestur sem leiði til ógildis úrskurðarins. Verulegur annmarki á rannsókn máls leiði til ógildis stjórnvaldsákvörðunar. Stjórnvald beri ábyrgð á því að fyrir liggi nægilegar upplýsingar til að unnt sé að taka efnislega rétta ákvörðun. Stefnandi fullyrðir í greinargerð sinni að skólafélagar hennar hafi borið að þeir hafi þegar fengið greiddar bætur fyrir umrædd tímabil. Stefnanda sé mismunað gróflega ef ekki verður fallist á að hún eigi sambærilegan rétt til bóta. Væri þá brotið gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar og 11. gr. stjórnsýslulaga. Stefnandi kveðst hafa haft þessa málsástæðu uppi fyrir Úrskurðarnefndinni, en ekki hafi verið fjallað um hana í úrskurðinum. Sá misbrestur valdi ógildingu úrskurðarins. Í lok umfjöllunar um málsástæður sínar í stefnu skoraði stefnandi á stefnda að afla gagna og upplýsa um hvort nokkrir samnemenda stefnanda hefðu fengið bætur fyrir vistun á sömu tímabilum og stefnandi svo sem hann hafi haldið fram við stjórnsýslumeðferð málsins. Segir hún það standa stefnda nær að afla slíkra upplýsinga en stefnanda. Um aðild málsins vísar stefnandi til 4. mgr. 9. gr. laga nr. 47/2010. Þá vísar hún til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Loks vísar hún til laga nr. 47/2010. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi kveðst byggja sýknukröfu sína á því að niðurstaða Úrskurðarnefndarinnar í máli stefnanda hafi í einu og öllu verið að lögum. Engum þeim annmörkum að formi eða efni sé fyrir að fara á úrskurðinum sem gætu leitt til þess að honum yrði hnekkt og hann felldur úr gildi að hluta eða að öllu leyti. Stefndi segir að bótaskilyrðum 3. gr. laga nr. 47/2010 sé ekki fullnægt og því beri að sýkna hann af öllum kröfum stefnanda. Hann kveðst mótmæla öllum málatilbúnaði stefnanda sem röngum. Stefndi segir að athugun nefndar samkvæmt lögum nr. 26/2007 hafi leitt í ljós að rekstur Heyrnleysingjaskólans hafi verið kaflaskiptur þann tíma sem kannaður var. Sé fjallað í skýrslunni um niðurstöður af viðtölum við nemendur og fyrrverandi starfsmenn á þremur mismunandi tímabilum. Fyrsta tímabilið sé frá hausti 1947 til vors 1968. Annað tímabilið frá hausti 1968 til vors 1982 og þriðja tímabilið frá hausti 1982 til vors 1992. Stefndi segir að stefnandi hafi verið nemandi við forskóladeild Heyrnleysingjaskólans frá hausti 1989 til vors 1991 í samræmi við þágildandi lög nr. 13/1962. Stefndi vísar til skilgreiningar Vistheimilanefndar á hugtökunum illri meðferð og ofbeldi samkvæmt lögum nr. 26/2007. Í skýrslunni sé tekið fram að frásagnir nemenda Heyrnleysingjaskólans hafi verið óljósar og einangraðar, og hafi almennt ekki átt sér stoð í frásögnum annarra, hvorki nemenda né starfsmanna. Þá hafi nefndin talið að hugsanlega hafi starfsmenn skólans þurft að grípa til sérstakra ráðstafana til að kveða niður óæskilega hegðun nemenda sem hafi verið þess eðlis að þeir sköðuðu sjálfa sig eða aðra eða yllu skemmdum á verðmætum. Þá vísar stefndi til þess að Vistheimilanefnd hafi talið meiri líkur en minni á því að sumir nemendur skólans á árunum 1982-1992 hafi sætt kynferðislegu ofbeldi af hálfu annarra nemenda og utanaðkomandi fullorðins einstaklings. Draga megi þá ályktun af skýrslunni að brotin hafi aðallega verið framin á heimavist skólans. Stefnandi hafi aldrei verið þar. Þá hafi ekki verið talið að starfsmenn skólans hafi farið illa með nemendur eða beitt þá ofbeldi á þessu tímabili. Stefndi byggir á því að Vistheimilanefnd hafi talið forsendur að baki námi einstaklinga við skólann hafa verið í samræmi við lög þann tíma sem stefnandi stundaði þar nám. Þá sé ósannað að stefnandi hafi sætt illri meðferð eða ofbeldi á árunum 1987-1991. Skilyrðum 3. gr. laga nr. 47/2010 sé því ekki fullnægt og verði því að hafna kröfum stefnanda. Stefndi telur að gildissvið laga nr. 47/2010 markist af lögum nr. 26/2007, sbr. 2. gr. fyrrnefndu laganna. Vistheimilanefnd hafi verið falið að ákveða til hvaða tímabila rannsókn tæki og hafi hún rannsakað starfsemi Heyrnleysingjaskólans fram til ársins 1992. Úrskurðarnefndin hafi því ekki haft vald til að endurskoða eða breyta þeirri ákvörðun Vistheimilanefndar. Þá hafi sýslumaður og úrskurðarnefnd tekið til meðferðar kröfu stefnanda vegna skólagöngu hennar árin 1987-1991, umfram lagaskyldu, en frestur til að lýsa þeirri kröfu hafi verið útrunninn þegar stefnandi setti hana fram. Því sé það rangt að í úrskurði stefnda gæti misræmis við lagatúlkun. Stefndi mótmælir því að reglur stjórnsýslulaga hafi verið brotnar. Hann hafi komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi ætti ekki rétt til bóta og því hafi ekki verið nauðsynlegt að rannsaka frekar heilsufar stefnanda. Þá mótmælir hann því að stefnanda hafi verið mismunað, en ósannað sé að þeir nemendur sem fengið hafi sanngirnisbætur hafi verið í sömu stöðu og stefnandi. Stefndi telur að sér sé óheimilt að upplýsa hvort samnemendur stefnanda hafi fengið greiddar sanngirnisbætur vegna dvalar sinnar við skólann. Vísar hann hér til 3. mgr. 12. gr. laga nr. 47/2010. Þá fæli það í sér brot gegn friðhelgi einkalífs að upplýsa um slíkar bótagreiðslur. Niðurstaða Nefnd sem stofnuð var samkvæmt lögum nr. 26/2007 kannaði starfsemi og starfshætti nokkurra stofnana. Eins og áður segir markaði nefndin sér þá stefnu að rannsaka ekki neitt sem gerst hefði á árinu 1992 eða síðar. Þannig beindist rannsókn hennar að Heyrnleysingjaskólanum á tímabilinu frá 1947 til ársloka 1991. Þessi tímamörk voru ekki lögbundin. Vistheimilanefndin ákvað sjálf samkvæmt heimild í lögum að takmarka rannsókn sína með þessum hætti, sbr. 5. gr. laga nr. 26/2007. Með lögum nr. 47/2010 var lögfest að þeim sem hefðu hlotið varanlegan skaða af illri meðferð eða ofbeldi á stofnunum sem féllu undir áðurnefnd lög nr. 26/2007 skyldu greiddar bætur, sanngirnisbætur. Óumdeilt er að Heyrnleysingjaskólinn er ein þessara stofnana. Nokkur ákvæði laga nr. 47/2010 gefa undir fótinn þeirri lögskýringu sem stefndi byggir á, þ.e. að sanngirnisbætur megi aðeins greiða vegna atvika á því tímabili sem Vistheimilanefnd rannsakaði. Kemur hér einkum til orðalag einstakra ákvæða laganna, eins og t.d. 1. mgr. 5. gr. þar sem segir að með innköllun skuli „skorað á þá sem dvalið hafa á tiltekinni stofnun eða heimili á tilgreindu tímabili er skýrslan tók til“. Þetta orðalag getur þó ekki ráðið úrslitum hér. Meginreglan er samkvæmt 1. gr. og 1. mgr. 3. gr. að greiða skuli bætur þeim vistmönnum sem orðið hafa fyrir illri meðferð eða ofbeldi meðan á vistun þeirra stóð og olli þeim varanlegum skaða. Telur dómurinn því að bætur verði að greiða vegna þess sem gerðist á öllu því tímabili sem stefnandi var við skólann, að öðrum skilyrðum uppfylltum. Ekki verður fallist á það með stefnanda að stefnda hafi borið að leggja fram í máli þessu gögn um afgreiðslu umsókna annarra nemenda skólans um bætur. Ætla verður að nefndin hafi markað sér sömu stefnu varðandi tímabil eins og hún beitti í máli stefnanda. Þá eru ekki líkur á að aðstæður einhverra hafi verið öldungis sambærilegar aðstæðum stefnanda að því er fyrra tímabilið varðar. Fátt eitt er upplýst af hálfu stefnanda um atvik er eiga að hafa gerst á fyrra tímabilinu og snerta hana. Hún var ekki orðin sex ára gömul er þessu tímabili hennar í skólanum lauk. Hún sagði fyrir dómi frá atviki sem hún taldi sig muna, og hafa fengið staðfest af annarri stúlku, þar sem tvö ung börn voru nakin að hluta og í samfarastellingum. Ekki er nauðsynlegt að reifa hversu miklar líkur eru til þess að stefnandi segi hér frá atviki er í raun gerðist, en tilvik eins og þetta dugar ekki til að talið verði að hún hafi orðið fyrir illri meðferð. Fram er komið að stefnandi þjáist af miklum og hamlandi kvíða og kvíðaköstum sem hafi byrjað á unglingsárum. Í sjúkraskrárgögnum kemur fram að hún hafi leitað í nokkur skipti á árinu 2000 til heilsugæslu og verið greind með kvíðaköst og á árinu 2001 með svima og depurð og hafi í framhaldinu verið sett í þunglyndismeðferð. Sjálfsmynd stefnanda hefur beðið hnekki sem getur komið fram í óöryggi og vanmætti gagnvart verkefnum daglegs lífs. Þessi staðfestu merki um heilsutjón verða ekki tengd fyrra tímabilinu með neinum sannanlegum hætti enda er ólíklegt á grundvelli framlagðra gagna að þau tengist því tímabili. Rannsókn Úrskurðarnefndar á þessum þætti var fullnægjandi eins og á stóð. Úrskurðarnefndin taldi að ekki væri heimilt að lögum að ákveða stefnanda bætur vegna atvika er gerðust á síðara tímabili hennar í skólanum, þ.e. á árunum 1997 til 2001. Eins og áður segir telur dómurinn að þessi lögskýring nefndarinnar sé ekki rétt og að henni hafi borið að fjalla efnislega um það hvort bótaskilyrðum laga nr. 47/2010 væri fullnægt í tilviki stefnanda vegna þessa tímabils. Verulegar líkur eru fram komnar um að stefnandi hafi orðið fyrir áreitni, ógnandi hegðun og annarri háttsemi sem er til þess fallin að valda henni miska. Þá leitaði hún á þessu tímabili til heilsugæslu með veruleg streitueinkenni og var greind með kvíðakastasjúkdóm og þunglyndi, en hún virðist enn í dag hafa einkenni slíkra veikinda. Verður því að fella úrskurð nefndarinnar úr gildi um þennan hluta. Stefnandi hefur gjafsókn og ákveðst gjafsóknarkostnaður hennar að meðtöldum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun samtals 1.100.000 krónur, þar af er útlagður kostnaður 63.110 krónur. Ekki er fært að dæma stefnda, sem ríkissjóður ber fjárhagslega ábyrgð á, til að greiða málskostnað í ríkissjóð og verður hann því felldur niður. Dóm þennan kveða upp Jón Finnbjörnsson héraðsdómari og meðdómendurnir Kristinn Tómasson geðlæknir og Ragna Ólafsdóttir sálfræðingur. D ó m s o r ð Úrskurður Úrskurðarnefndar um sanngirnisbætur samkvæmt lögum nr. 47/2010 frá 2. apríl 2013 í máli stefnanda, A, er felldur úr gildi að því er varðar kröfu hennar um sanngirnisbætur vegna tímabilsins 1997 til 2001. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 1.100.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
|
Mál nr. 102/2002
|
Lausafjárkaup Forsenda Umboð Ógilding samnings
|
Þ, sem var bóndi að atvinnu en rak einnig vörubifreið í atvinnuskyni, hafði komist í samband við Á í gegnum blaðaauglýsingu og taldi Á sig geta útvegað Þ vörubifreið frá Danmörku. Þ gerði Á grein fyrir verðhugmyndum sínum og að bifreiðin þyrfti að vera búin svokölluðum loftbúkka. Bauð Á Þ til Danmerkur að skoða vörubifreið sem Á kvað fást fyrir endurgjald sem væri í samræmi við verðhugmyndir Þ, að meðtöldum þeim breytingum sem gera þyrfti á bifreiðinni við að búa hana loftbúkka. Í Danmörku ritaði Þ samþykkivokölluðum loftbúkka. Bauð Á Þ til Danmerkur að skoða vörubifreið sem Á kvað fást fyrir endurgjald sem væri í samræmi við verðhugmyndir Þ, að meðtöldum þeim breytingu sitt án fyrirvara á reikning seljandans, P, fyrir bifreiðinni ásamt fylgihlutum, m.a. loftbúkka. Eftir komu Þ til Íslands kom í ljós að kostnaður við að útbúa bifreiðina loftbúkka var mun meiri en Á hefði talað um og þegar í kjölfarið tilkynni Þ Á að ekki gæti orðið af kaupunum. P taldi samning hafa verið kominn á um kaupin og krafði Þ um greiðslu á reikningnum. Var talið að Þ hafi haft réttmæta ástæðu til að líta svo á að Á hefði haft stöðuumboð sem sölumaður fyrir P í viðskiptunum. Var Þ því heimilt að beina tilkynningu sinni um að ekki yrði úr kaupunum að Á. Þá var fallist á með P að formlega gildur samningur hafi komist á milli aðilanna en ekki aðeins gefin út viljayfirlýsing, svo sem Þ hélt fram. Var talið að gera hafi mátt þá kröfu til P, sem hefði atvinnu af því að selja vörbifreiðir og gámabifreiðir, að hann kannaði rækilega hvort forsendur Þ um útbúnað bifreiðarinnar og verð stæðust, en hins vegar hafi hann látið það sig einu gilda. Ófullnægjandi upplýsingar af hálfu P hafi leitt til þess að Þ gekk til kaupanna í trausti þess að kostnaður við að breyta bifreiðinni væri mun minni en raun varð á. Var fallist á með Þ að ósanngjarnt væri af hálfu P að bera samninginn fyrir sig og að honum yrði því vikið til hliðar í heild með stoð í 36. gr. samningalaga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. febrúar 2002. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 180.000 danskar krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. ágúst 2000 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Ágreiningur málsaðila á rætur að rekja til þess að um sumarið 2000 sá stefndi auglýsingu í dagblaði, þar sem boðin var til sölu notuð vörubifreið af árgerð 1992, ekin 340.000 kílómetra. Var ásett verð 2.200.000 krónur auk virðisaukaskatts. Er stefndi bóndi að atvinnu, en rekur einnig vörubifreið í atvinnuskyni samhliða því starfi. Hringdi hann í símanúmer, sem gefið var upp í auglýsingunni, þar sem Árni Sigurpálsson varð fyrir svörum. Reyndist bifreiðin þá vera seld. Árni taldi sig hins vegar geta útvegað aðra vörubifreið frá Danmörku og bað stefndi hann að athuga fyrir sig með slíka bifreið, búna svokölluðum loftbúkka og með burðargetu fyrir 26 tonn til vöruflutninga. Er komið fram að með loftbúkka sé átt við að tveir öxlar eru undir bifreið að aftan og sé hún þannig útbúin að lyfta megi öðrum þeirra upp ef lítil eða engin byrði er á bifreiðinni. Nokkru síðar hafði Árni samband við stefnda og bauð fyrir hönd áfrýjanda að selja honum aðra vörubifreið, sem uppfyllti kröfur stefnda um gæði. Ásett verð var hins vegar hærra en stefndi taldi sig hafa bolmagn til að greiða og varð ekki af viðskiptunum. Við skýrslutöku fyrir dómi taldi stefndi að sú bifreið hafi átt að kosta 2.500.000 krónur. Enn hafði Árni samband við stefnda, þar sem hinn fyrrnefndi var staddur í Danmörku, og bauð honum fyrir hönd áfrýjanda til kaups Scania vörubifreið af árgerð 1990, sem ekið hafði verið 450.000 kílómetra. Fengist hún fyrir endurgjald, sem væri í samræmi við verðhugmyndir stefnda. Kveður stefndi Árna hafa hvatt sig til að koma tafarlaust til Danmerkur til að skoða bifreiðina og jafnframt boðist til að greiða flugfargjaldið hvort sem af kaupunum yrði eða ekki. Hélt stefndi utan 15. ágúst 2000 og skoðaði umrædda bifreið samdægurs. Var hún ekki búin loftbúkka, en að öðru leyti virðist stefndi í meginatriðum hafa sætt sig við ástand hennar og verð. Er meðal málskjala reikningur áfrýjanda 16. ágúst 2000 til stefnda fyrir bifreiðinni ásamt fylgihlutum, sem voru loftbúkki, gámagrind og vindstýri. Samanlagt verð bifreiðarinnar og fylgihlutanna á reikningi áfrýjanda var 180.000 danskar krónur. Undirritaði stefndi skjalið þar sem skráð er: „Køber accepterer hermed købet.“ Hélt áfrýjandi til Íslands 17. ágúst 2000. Sama dag var fylgihlutunum komið fyrir á palli annarar vörubifreiðar, sem áfrýjandi seldi til Íslands, og lagði skip úr höfn í Danmörku með þá tveimur dögum síðar. Er komið fram að fylgihlutirnir voru ekki nýir og keyptir á bílapartasölu í samráði við stefnda. Ekki liggur fyrir um verð þeirra, en stefndi telur verðmæti þeirra vera lítið. Stefndi kveðst hafa kannað hjá nokkrum bifreiðaverkstæðum þegar að morgni föstudags 18. ágúst 2000 hver kostnaður yrði af því að útbúa bifreiðina með loftbúkka. Hafi hann einnig haft samband við Heklu hf., sem hafði umboð fyrir Scania bifreiðir. Þau svör hafi fengist að styrkja þyrfti grind bifreiðarinnar verulega og að kostnaður yrði milli 500.000 til 1.000.000 krónur. Væri auk þess alls ekki víst að unnt yrði að breyta bifreiðinni með þessum hætti. Kveðst stefndi hafa hringt samdægurs í Árna og sagt honum að með þessu væri nú í ljós leitt að kostnaður við að breyta bifreiðinni væri margfalt hærri en gengið hafi verið út frá við samningsgerðina. Gæti samkvæmt því ekki orðið af kaupunum. Hafi hann jafnframt endurgreitt Árna kostnað vegna utanferðarinnar og búist við að málinu væri þar með lokið. Skýrði Árni áfrýjanda frá þessari breyttu afstöðu stefnda og ákvað áfrýjandi að senda bifreiðina ekki til Íslands við svo búið. Er hún enn á starfsstöð áfrýjanda og hefur hann ekki reynt að selja hana öðrum. Við meðferð málsins hafa aðilar ekki orðið á eitt sáttir um það hvenær stefndi tilkynnti Árna ákvörðun sína að hætta við kaupin. Í stefnu áfrýjanda til héraðsdóms var það sagt hafa gerst 18. eða 19. ágúst 2000, en í skýrslu sinni fyrir dómi taldi Árni stefnda ekki hafa haft samband við sig fyrr en 21. sama mánaðar. Hefur áfrýjandi eftir það haldið sig við þá dagsetningu. Stefndi heldur fast við að samtalið hafi orðið 18. ágúst 2000 og að áfrýjandi hefði samkvæmt því getað náð fylgihlutunum til sín aftur áður en skip lagði úr höfn með þá 19. sama mánaðar. Af hálfu áfrýjanda var stefndi krafinn um greiðslu á áðurnefndum reikningi með bréfi þáverandi lögmanns þess fyrstnefnda 15. september 2000. Í máli þessu krefur áfrýjandi stefnda um efndir á samningi þeirra og var stefnan þingfest fyrir héraðsdómi 1. mars 2001. II. Aðilana greinir á um það hver staða Árna Sigurpálssonar hafi verið í samskiptum þeirra. Hefur stefndi skýrt svo frá að hann hvorki tali né lesi dönsku og hafi viðskiptin í Danmörku orðið fyrir milligöngu Árna, sem túlkaði fyrir stefnda allt, sem fram fór. Árni hafi orðið fyrir svörum þegar stefndi gaf sig upphaflega fram vegna auglýsingar í dagblaði á Íslandi og síðan boðið honum til kaups fyrir hönd áfrýjanda tvær aðrar bifreiðir. Hafi stefndi aldrei haft tilefni til að ætla annað en að Árni kæmi fram sem umboðsmaður áfrýjanda í viðskiptunum. Áfrýjandi reisir kröfur sínar hins vegar á því að Árni hafi ekki haft stöðu umboðsmanns í viðskiptunum við stefnda. Sjálfur tali áfrýjandi ekki íslensku og hafi milliganga Árna eingöngu verið kunningjagreiði við sig. Fyrir dómi skýrði áfrýjandi svo frá að hann stundi verslun með notaðar vörubifreiðir og gámabifreiðir og hafi Árni haft milligöngu fyrir sig við sölu nokkurra slíkra bæði í Danmörku og á Íslandi. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var því lýst yfir af hálfu áfrýjanda að Árni geti hafa haft stöðu umboðsmanns í einhverjum fyrri tilvikum þar sem áfrýjandi seldi bifreiðir, en það hafi ekki átt við nú. Árni skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi enga bifreið selt fyrir áfrýjanda því það hafi hann jafnan gert sjálfur. Hlutverk sitt hafi eingöngu verið að túlka og gefa upplýsingar ef menn hafi viljað leita eftir þeim. Þetta hafi hann gert í greiðaskyni við áfrýjanda og aldrei fengið neitt fyrir það í sinn hlut ef undan sé skilinn flugfarmiði í eitt skipti. Um nánari samskipti sín við Árna segir stefndi að frá upphafi hafi hinum fyrrnefnda verið ljóst hvaða kostum sú bifreið yrði að vera búin, sem stefndi hygðist kaupa. Hinu sama gegndi um það verð, sem hann teldi sig geta greitt. Hafi Árni staðhæft að unnt yrði að útbúa Scania bifreiðina, sem um ræðir í málinu, með loftbúkka fyrir 50.000 til 150.000 krónur og að forsendur sínar um heildarverð stæðust því. Árni hafi komið sér í samband við Eið Jónsson, sem reki bifreiðaverkstæði í Köldukinn, og talið að hann væri reiðubúinn að vinna verkið fyrir greiðslu á þessu verðbili. Þegar stefndi hafi sjálfur talað við Eið í síma frá Danmörku hafi hinn síðastnefndi hins vegar ekki viljað tjá sig neitt um kostnað við verkið fyrr en eftir skoðun á bifreiðinni og loftbúkkanum. Engu að síður hafi Árni staðið fast á því að þetta væri unnt og lagt hart að sér að ganga til samninga um kaup á bifreiðinni. Hafi stefndi treyst orðum Árna og því undirritað reikning áfrýjanda. Árni staðfesti í framburði sínum fyrir dómi að stefndi hafi viljað fá bifreið með loftbúkka. Hann mótmælti því hins vegar að hafa fullyrt neitt um kostnað við að útbúa bifreiðina þannig að hún fullnægði kröfum stefnda. Hann hafi komið honum í samband við Eið og svör fengist frá honum. Stefndi hafi sjálfur skoðað bifreiðina og að öðru leyti fengið þær upplýsingar um hana, sem óskað var eftir og að því búnu tekið ákvörðun um kaupin. Þá hafi stefndi fengið senda mynd af bifreiðinni og skoðunarvottorð fyrir hana áður en hann hélt til Danmerkur 15. ágúst 2000. III. Meðal málsgagna er yfirmatsgerð 15. október 2001, sem aflað var undir rekstri málsins í héraði að tilhlutan stefnda. Er hún gerð af Höskuldi Guðmundssyni, bifreiðasmíðameistara og Guðmundi Bjarnasyni, vélvirkjameistara og rekstrartæknifræðingi, sem svöruðu þar þeim spurningum hvort unnt væri að festa loftbúkkann á bifreiðina þannig að hún fengi fullnægjandi burðargetu og yrði skráningarhæf, hver kostnaður yrði af verkinu og hvort breytingin svaraði kostnaði þegar litið væri til þess hvað sambærileg vörubifreið, útbúin með loftbúkka, kostaði. Í matsgerð þeirra kom fram að fara yrði nákvæmlega eftir leiðbeiningum framleiðanda bifreiðarinnar. Grind hennar væri úr 8 millimetra þykku stáli, en það væri veikasta grindin, sem notuð var á þeim tíma þegar bifreiðin var smíðuð. Í loftbúkkanum væri hins vegar 9,5 millimetra þykkt stál og væru aldrei soðnir saman grindarbitar úr misjafnlega þykku stáli því mikil hætta væri á að sprungur mynduðust í þynnri grindinni á samskeytum. Var síðan ítarlega lýst hvernig styrkja yrði grind bifreiðarinnar og breyta hemlakerfi hennar til þess að unnt væri að útbúa hana með loftbúkka. Töldu þeir kostnað við breytinguna nema 824.572 krónum. Verð bifreiðarinnar á kaupdegi væri 2.221.653 krónur þegar tillit hefði verið tekið til uppskipunargjalds, gjalda vegna ökurita, virðisaukaskatts og annars óhjákvæmilegs kostnaðar auk sjálfs kaupverðsins. Heildarverð bifreiðarinnar, eftir að hafa verið útbúin með loftbúkka, væri því 3.046.225 krónur. Söluverð sambærilegrar bifreiðar á Íslandi í ágúst eða september 2000 töldu þeir hafa verið 2.116.500 til 2.365.500 krónur. Ekki sé teljandi munur á verði bifreiðar af þessari gerð eftir því hvort hún sé með eða án loftbúkka þegar hún sé orðin jafn gömul og sú, sem hér var um að ræða, en þann mun töldu þeir geta numið um 200.000 krónum. Síðustu spurningunni í matsbeiðninni svöruðu þeir neitandi. Yfirmatsmenn staðfestu matsgerðina fyrir dómi. Eiður Jónsson gaf skýrslu fyrir dómi, en hann gerði stefnda tilboð í júní 2001 um að festa loftbúkkann undir bifreiðina fyrir 45.000 krónur auk virðisaukaskatts. Kom fram við skýrslutökuna að hann hafi sent þáverandi lögmanni áfrýjanda tilboðið. Staðfesti Eiður að í boði hans fælist ekki annað en að rafsjóða loftbúkkann fastan, en ekki væri þar gert ráð fyrir að styrkja grind bifreiðarinnar eða gera neitt annað en „það sem beðið var um.“ Áfrýjandi reisir kröfur sínar á þeirri málsástæðu að samningur hafi komist á milli aðilanna, sem stefndi sé bundinn af. Vísar hann um það til reikningsins, sem áður var getið, og fyrirvaralausrar undirritunar stefnda á hann. Stefndi hafi skoðað bifreiðina vandlega fyrir kaupin og fylgihlutirnir hafi verið keyptir samkvæmt ósk hans sjálfs, sem hafi ráðið vali á þeim. Þá séu engar aðstæður fyrir hendi, sem geti leitt til þeirrar niðurstöðu að stefndi geti lýst sig óbundinn af samningnum. Hann hafi átt þess kost að kynna sér eftir þörfum kostnað við að útbúa bifreiðina með loftbúkka, þar á meðal hjá Heklu hf., áður en hann gekk til kaupanna. Með því að gera það ekki hafi hann tekið áhættu og verði hann sjálfur að bera ábyrgð á því að forsendur hans um kostnað hafi ekki staðist. Er því loks mótmælt að Árni Sigurpálsson hafi gefið bindandi yfirlýsingar eða loforð um kostnað við að breyta bifreiðinni, auk þess sem hann hafi ekki haft umboð til að koma fram fyrir hönd áfrýjanda við kaupin. Í málatilbúnaði sínum byggir stefndi aðallega á því að bindandi samningur hafi ekki komist á milli aðilanna. Hafi hann ekki litið á reikning áfrýjanda sem kaupsamning eða ígildi hans, heldur sem viljayfirlýsingu um kaup þar sem átt hafi eftir að kanna betur hver kostnaður fylgdi þeim. Forsendur hans fyrir kaupunum hafi legið alveg ljósar fyrir og eftir heimkomu hans hafi strax fengist upplýsingar um að þær stæðust ekki. Hafi það verið tilkynnt umboðsmanni áfrýjanda án tafar. Þá hafi ýmis atriði enn verið óútkljáð, sem ekki sé kveðið á um í reikningnum. Verði hins vegar komist að þeirri niðurstöðu að samningur hafi komist á telji hann sig óbundinn af honum. Vísar hann um það til III. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum og þá einkum til 33. gr. og 36. gr. laganna, sem hann telur eiga hér við. Málsástæður aðilanna eru að öðru leyti raktar í héraðsdómi. IV. Í bréfi þáverandi lögmanns áfrýjanda til stefnda 15. september 2000 var tekið fram að hinn síðastnefndi hafi upphaflega sett sig í samband við umboðsmann áfrýjanda, Árna Sigurpálsson. Í stefnu var stöðu Árna hins vegar lýst svo að hann hafi verið aðstoðarmaður áfrýjanda hér á landi. Undir rekstri málsins í héraði og fyrir Hæstarétti var hlutverki hans lýst með þeim hætti, sem nánar var gerð grein fyrir í II. kafla að framan. Er þar einnig rakið hvað Árni lagði sjálfur til mála um það atriði í skýrslu sinni fyrir dómi. Að öllu virtu verður fallist á með stefnda að hann hafi haft réttmæta ástæðu til að líta svo á að Árni hefði stöðuumboð sem sölumaður fyrir áfrýjanda í viðskiptunum. Var stefnda heimilt að beina tilkynningu sinni um að ekki yrði úr kaupum að Árna. Af hálfu áfrýjanda er komið fram að hann hafi í starfsemi sinni jafnan haft þann hátt á að gera kaupanda bifreiðar reikning og hafi þá ekki verið gerður eiginlegur kaupsamningur. Í tilviki stefnda hafi ekki verið um staðgreiðsluviðskipti að ræða, heldur gert ráð fyrir að stefndi greiddi kaupverðið inn á bankareikning áfrýjanda, sem skyldi senda hið selda um hæl. Heldur hann fram að sú aðferð sé í samræmi við algenga viðskiptahætti. Stefndi undirritaði reikninginn um samþykki sitt án fyrirvara. Að virtu því, sem að framan er rakið, verður fallist á með áfrýjanda að formlega gildur samningur hafi komist á milli aðilanna en ekki aðeins gefin út viljayfirlýsing, svo sem stefndi heldur fram. Breytir engu um það þótt ekki hafi samkvæmt hljóðan reikningsins eða með öðru móti verið gengið frá alveg öllum atriðum, sem tengdust viðskiptum aðilanna. Svo sem áður er komið fram stundar áfrýjandi verslun með notaðar vörubifreiðir og gámabifreiðir. Í málatilbúnaði hans er viðurkennt að stefndi hafi frá upphafi gert þær kröfur að sú bifreið, sem hann hugðist kaupa, hefði burðargetu fyrir 26.000 tonna farm og að verð hennar mætti ekki fara yfir 2.500.000 krónur. Engu að síður átti umboðsmaður áfrýjanda frumkvæði að því að bjóða fram bifreið, sem hann vissi að væri ekki í samræmi við forsendu stefnda um burðargetu þeirrar bifreiðar, sem hann vildi kaupa. Þegar litið er til þessarar vitneskju áfrýjanda, efni samningsins og stöðu aðilanna við kaupin mátti gera þá kröfu til áfrýjanda að hann kannaði rækilega hvort þessar forsendur stefnda stæðust áður en hann seldi hinum síðarnefnda bifreiðina. Það gerði hann hins vegar ekki, en lét sig einu gilda hvort bifreiðin uppfyllti væntingar stefnda. Leiddu ófullnægjandi upplýsingar af hálfu áfrýjanda til þess að stefndi gekk til kaupanna í trausti þess að kostnaður við að breyta bifreiðinni væri sá, sem áður hefur verið greint frá. Kom í ljós strax eftir kaupin að kostnaðurinn og þar með heildarverð bifreiðarinnar færi langt fram úr áður gefnum forsendum og um leið verðmæti slíkra bifreiða í kaupum og sölum. Verður samkvæmt öllu því, sem að framan er rakið, fallist á með stefnda að ósanngjarnt sé af hálfu áfrýjanda að bera samninginn fyrir sig og að honum verði samkvæmt því vikið til hliðar í heild með stoð í 36. gr. laga nr. 7/1936. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms samkvæmt því staðfest um annað en málskostnað. Verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjandi, Peder Nielsen, greiði stefnda, Þráni Hjálmarssyni, samtals 650.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 15. febrúar 2001 og dómtekið 20. þ.m. Stefnandi er Peder Nielsen, Cvr-nr. 30606213, Lögslundvej 12, 7160 Törring, Danmörku. Stefndi er Þráinn Hjálmarsson, kt. 120156-4389, Kletti, Geiradal, Reykhólahreppi, Barðastrandarsýslu. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu 180.000 danskra króna ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. ágúst 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Einnig er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. I Stefnandi rekur í Törring, Danmörku verslun með vörubifreiðar og tengivagna og heitir fyrirtækið Peder Nielsen Autoimport-Export Aps. Hann hefur haft nokkur viðskipti við Íslendinga og hefur Árni Sigurpálsson aðstoðað hann við þau, m.a. við túlkun, en Árni hefur átt heima í Danmörku. Stefnandi og Árni hafa borið að milli þeirra sé kunningsskapur og milliganga Árna verið á honum reist en ekki umboðsmennsku. Í bréfi lögmanns stefnanda, sem hann ritaði stefnda 15. september 2000, er Árni þó tilgreindur sem umboðsmaður fyrirtækis stefnanda. Stefndi er bóndi sem stundar vörubílaakstur í hjáverkum og talar hvorki né les dönsku. Stefndi sneri sér til Árna Sigurpálssonar vegna auglýsingar sem hann birti í DV 3. júní 2000 fyrir hönd fyrirtækis stefnanda um Scania vörubifreið á loftfjöðrum en hún reyndist vera seld er til kom. Stefndi óskaði etir því við Árna að hann athugaði fyrir sig um útvegun á vörubifreið búinni loftbúkka með 26.000 kg. heildarburð. Fram er komið að Árni hafi boðist til að útvega stefnda bifreið sem var búin loftbúkkum og átti að kosta um 2,5 milljónir króna en stefnda hafi þótt of dýr. Er komið var nokkuð fram í ágúst 2000 hringdi Árni í stefnda frá Danmörku, lýsti fyrir honum bifreið af Scania gerð sem fyrirtæki stefnanda hafði til sölu, án loftbúkka og með flutningatank, og sendi honum skráningarvottorð og mynd. Varð úr að stefndi þáði boð um að fara utan til að skoða bifreiðina sem hann gerði þriðjudaginn 15. ágúst 2000. Er á staðinn kom skoðaði stefndi hina falboðnu bifreið. Ljóst er að þeir Árni hafa rætt um kostnað við að búa hana loftbúkkum og hefur stefndi borið að Árni hafi sagt að hann þyrfti ekki að hafa áhyggjur af honum. Árni hafi hringt í Eið Jónsson, sem rekur bifreiðaverkstæði að Árteigi í Ljósavatnshreppi, og haft eftir honum að kostnaður yrði 100.000 til 150.000 krónur. Sjálfur hafi hann hringt í Eið og borið þetta undir hann en hann ekki viljað staðfesta og ekkert viljað segja nema hann hefði hlutinn fyrir framan sig. Fyrir dómi staðfesti Eiður framangreinda frásögn stefnda um símtal þeirra. Hann kvaðst þekkja Árna Sigurpálsson og hafi Árni rætt um breytingu á vörubifreið með því að setja loftbúkka undir hana. Stefndi setti fram óskir um nokkrar minniháttar lagfæringar eða breytingar á bifreiðinni, s.s. um nýja hjólbarða. Þá óskaði hann eftir viðbótarhlutum, sem þurfti að fá í annarri verslun, þ.e. loftbúkka, gámagrind og vindstýri, og valdi þá sjálfur. Stefnandi bar fyrir dóminum að hann hefði ekki keypt þessa hluti fyrr en hann vissi að stefndi vildi fá þá. Í málinu liggur frammi reikningseyðublað, faktura, merkt áðurgreindu fyrirtæki stefnanda. Það er útfyllt með tilgreiningu um “1 stk. Scania 143 4x2 Topliner 470 HK” skráða fyrsta sinn í desember 1990 og að auki um loftbúkka, gámagrind og vindstýri. Þyngd 8200 kg. Verð samtals 180.000 danskar krónur að meðtöldum flutningi til Íslands. Þá segir að um virðisaukaskattsfrjálsan útflutning sé að ræða. Skjalið er undirritað af stefnda 16. ágúst 2000 og segir næst fyrir ofan undirskriftina að kaupandi samþykki hér með kaupin (köber accepterer hermed köbet). Stefndi fékk frumrit skjalsins í hendur. Stefnandi bar að venja væri í viðskiptum sínum að kaupsamningar væru í formi undirritaðra reikninga eins og hér um ræðir. Daginn eftir, þ.e. fimmtudaginn 17. ágúst, tóku stefndi og Árni Sigurpálsson sér flugfar til Íslands eftir að viðbótarhlutirnir höfðu að stefnda viðstöddum verið settir á aðra vörubifreið sem stefnandi (firma hans) hafði selt til Íslands og stefnandi vissi að færi með skipi laugardaginn 19. ágúst. Stefndi kveðst, sbr. greinargerð hans, hafa þegar að morgni 18. ágúst hringt á nokkur verkstæði og fengið uppgefið að vandkvæðum gæti verið bundið að festa loftbúkka á vörubifreið og kostnaður gæti numið allt frá 500.000 krónum til einnar milljónar króna. Jafnframt hafi hann hringt í Heklu, umboðsaðila Scania á Íslandi, og fengið þar þær upplýsingar að mjög kostnaðarsamt væri að breyta bifreiðinni á þennan hátt þar sem styrkja þyrfti grind hennar og væri óvíst að það væri unnt. Stefndi hafi þá strax haft samband við Árna Sigurpálsson og tjáð honum að ekki gæti orðið af kaupunum þar sem orð hans um þetta stæðust ekki. Stefndi bar fyrir dómi að hann hefði sagt Árna að hann mundi sjálfur borga fargjaldið sem hann hafði áður lagt út fyrir. Um þetta segir í stefnu að stefndi hafi hringt í Árna á föstudag eða laugardag eftir að þeir komu til Íslands, þ.e. 18. eða 19. ágúst, og hafi þá verið komnar vöflur á stefnda sem hafi sagt að hann vildi kaupa bifreiðina með þeim kjörum að stefnandi kostaði þær breytingar á henni sem fælust í því að setja nefnda viðbótarhluti á hana. Fyrir dóminum bar Árni Sigurpálsson að samtal þeirra stefnda, er hinn síðarnefndi hafi tilkynnt sér að hann væri hættur við kaupin, hafi verið á mánudeginum (21. ágúst) og hafi hann samdægurs látið stefnanda vita um það. Stefndi fullyrti á hinn bóginn að samtalið hafi átt sér stað föstudaginn 18. ágúst. II Í stefnu segir að samkvæmt kaupsamningnum/reikningnum skyldi greiða kaupverðið þegar í stað og bifreiðin skyldi send til Íslands í beinu framhaldi þess. Hún skyldi flutt með bílferju til Seyðisfjarðar og stefndi hafi getað ekið henni þaðan til verkstæðis Eiðs Jónssonar, Árteigi í Kinn ef hann vildi semja við hann um breytingar á bifreiðinni en þangað hafi viðbótarhlutirnir verið sendir og bíði þeir þess að verða settir í bifreiðina. Stefnandi vísar til meginstafa laga um skuldbindingargildi samninga og til laga nr. 7/1936 og nr. 39/1922. Vísað er til meginstafa laga um þá hollustu sem viðsemjendum beri að auðsýna hvor öðrum í samningsskiptum. Stefndi hafi skrifað undir kaupsamninginn vitandi vits um að það hefði í för með sér fyrirhöfn og fjárútlát stefnanda við öflun viðbótarhluta í hina keyptu bifreið og fyrirhöfn og kostnað við flutning þeirra til Íslands (skuldbindandi athöfn og tómlæti stefnda). Stefndi byggir á því í fyrsta lagi að ekki verði talið að reikningseyðublaðið jafngildi kaupsamningi og undirskrift hans á reikninginn sé því ekki skuldbindandi á sama hátt og undirskrift kaupsamnings. Einungis hafi verið um viljayfirlýsingu að ræða. Um það er vísað til þess að kaupverðið hafi ekki verið reitt fram við undirritun, eftir hafi verið að kveða á um tiltekin atriði s.s. varðandi afhendingu bifreiðarinnar, greiðslu kaupverðs og hver skyldi greiða kostnað við flutning og verkstæðisvinnu og stefndi hafi átt eftir að staðfesta að upplýsingar Árna Sigurpálssonar væru réttar. Verði talið að komist hafi á bindandi kaupsamningur með undirritun stefnda á reikningseyðublaðið byggir stefndi í fyrsta lagi á því að hann hafi verið svo háður stefnanda eða umboðsmanni hans að ósanngjarnt sé að bera samninginn fyrir sig og því skuli víkja honum til hliðar. Í öðru lagi byggir stefndi á því að óheiðarlegt sé af stefnanda að bera samninginn fyrir sig vegna atvika sem voru fyrir hendi við samningsgerðina og hann hafði vitneskju um. Að lokum er málsvörn stefnda reist á því að honum hafi verið heimilt að rifta kaupin vegna brostinna forsendna. Á því er byggt af hálfu stefnda að Árni Sigurpálsson hafi verið umboðsmaður stefnda í umræddum viðskiptum og hvað sem öðru líður hafi stefnda verið rétt að halda að svo væri. III Eftir höfðun málsins, eða 21. maí 2001, var að beiðni stefnda dómkvaddur matsmaður, Kristján G. Tryggvason bifvélavirkjameistari, til að meta eftirfarandi: “1. Hvort mögulegt sé að festa á vörubifreið, af gerðinni Scania 143 4x2 Topliner, loftbúkka þann sem fylgdi kaupunum þannig að bifreiðin hljóti fullnægjandi burð og sé skráningarhæf. 2. Hver sé kostnaðurinn við slíkar breytingar, sundurgreint eftir efni og vinnu. 3. Hvort slíkar breytingar svari yfirleitt kostnaði, þannig að þetta komi hagstæðar út en að kaupa vörubifreið af svipaðri gerð búna loftbúkka.” Í matsgerð, dags. 3. júlí 2001, segir að unnt sé að setja búkka og gámagrind á bifreiðina án þess að styrkja grindina. Kostnaður er metinn 144.420 krónur og er þá miðað við tilboð frá Eiði Jónssyni Árteigi um að festa loftbúkka þann, sem honum hafi verið sendur, á bifreiðina fyrir 45.000 krónur að viðbættum virðisaukaskatti. Fyrir dóminum bar Eiður að tilboðið hafi miðast við að sjóða loftbúkkann á grind bifreiðarinnar án breytinga eða styrkinga. Um þriðja matsatriðið segir að það fari etir verði en matsmaðurinn teldi heppilegra að bifreið væri með frágenginn búkka og gámagrind. Að beiðni stefnda voru Guðmundur Bjarnason, vélvirkjameistari og rekstrartæknifræðingur, og Höskuldur Guðmundsson bifreiðasmíðameistari dómkvaddir sem yfirmatsmenn 17. september 2001 til að leggja mat á öll hin sömu atriði og metin höfðu verið undirmati. Matsgerð þeirra er dagsett 15. október 2001. Heildarniðurstaða þeirra er að ekki borgi sig að setja búkka á umrædda bifreið og fá hana síðan skráða hér á landi þótt það sé tæknilega unnt. Ekki sé teljandi munur á verði bifreiðar af þessari gerð eftir því hvort hún sé með eða án loftpúða. Verðmunur á nýrri bifreið í september 2000 eftir því hvort hún sé með eða án búkka nemi u.þ.b. 1.000.000 króna og hafi sú upphæð afskrifast niður í u.þ.b. 200.000 krónur á tíu ára bifreið. Kostnaður við breytingu er metinn 824.572 krónur og sé hluti hins mikla kostnaðar fólginn í því hversu mikið þurfi að styrkja grind bifreiðarinnar. Yfirmatsmennirnir staðfestu matið fyrir dómi. IV Við það verður miðað eftir því sem fram er komið að Árni Sigurpálsson hafi verið umboðsmaður stefnanda í viðskiptaferli aðila. Bifreið sú, sem um ræðir, er í Danmörku og hefur ekki farið úr vörslum stefnanda. Ekki er upplýst um verðmæti þeirra viðbótarhluta, sem stefnandi sendi til Íslands og fóru með skipi 19. september 2000, en þeir hafa einnig lotið umráðum hans. Það, sem haldið er fram af hálfu stefnanda varðandi umsaminn flutning bifreiðarinnar til Íslands, hlýtur ekki stoð af gögnum málsins. Undirrituð yfirlýsing stefnda á umstefndan reikning felur í sér að hann samþykkti að kaupa það sem á honum greinir, bifreið og viðbótarhluti. Samningurinn er ófullkominn m.a. að því leyti að ekki er kveðið á um sendingu frá afhendingarstaðnum, starfsstöð stefnanda. Í samræmi við það, sem stefnandi heldur fram, verður litið svo á eftir efni skjalsins að um staðgreiðsluviðskipti skyldi vera að ræða og hönd seldi hendi á báðar hliðar, sbr. 14. gr. laga nr. 39/1922. Stefndi fór hins vegar til Íslands án þess að greitt væri eða samið um gjaldfrest fremur en að samið væri um sendingu bifreiðarinnar. Það styður þá ályktun dómsins af því, sem að öðru leyti er fram komið, að kaupin hafi verið háð þeirri verulegu forsendu stefnda að fyrirhuguð breyting væri ekki of kostnaðarsöm og að stefnanda hafi verið kunnugt að um ákvörðunarástæðu væri að ræða, sbr. m.a. það sem segir í tilvitnuðu bréfi lögmanns stefnanda: “Ætíð lá ljóst fyrir að til þess að hægt yrði að koma til móts við kröfur Þráins um bifreið þyrfti að kaupa ódýrari bifreið en þá sem honum var upphaflega boðin og að gera þyrfti á hinni keyptu bifreið breytingar.” Breytingin reyndist hins vegar verða óhæfilega dýr og komst stefndi að raun um það þegar við komuna til Íslands 18. september 2000, sem síðar var staðfest með yfirmatsgjörð, að framangreind forsenda var röng. Hann tilkynnti samdægurs á fullnægjandi hátt og svo gilt sé í skiptum aðila að hann væri hættur við kaupin. Samkvæmt þessu er niðurstaða dómsins sú að sýkna beri stefnda að kröfum stefnanda. Dæma ber stefnanda til að greiða stefnda málskostnað sem ákveðst 500.000 krónur en útlagður matskostnaður stefnda nemur 103.000 krónum. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Þráinn Hjálmarsson, er sýknaður af kröfum stefnanda, Peder Nielsen. Stefnandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 762/2016
|
Kærumál Fjárnám Sjálfskuldarábyrgð Ógilding samnings Tómlæti
|
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem fellt var úr gildi fjárnám sem gert var að kröfu A hf. hjá I. Hafði hann gengist í sjálfskuldarábyrgð með því að undirrita skuldabréf vegna láns sem sparisjóðurinn S veitti P. Var greiðslugeta P metin af þessu tilefni og niðurstaða matsins um jákvæða greiðslugetu hans kynnt I áður en hann samþykkti að takast á hendur ábyrgð á láninu. Talið var að greiðslumatið hefði verið alls ófullnægjandi, enda hefði gætt þar innbyrðis ósamræmis, auk þess sem það var hvorki undirritað af hálfu sparisjóðsins né skuldarans. Ef fyrir hefðu legið þær upplýsingar, sem sparisjóðinum hefði verið í lófa lagið að afla um greiðslugetu P, hefði matið bent til að hann gæti ekki efnt skuldbindingar sínar, en borið hefði að tilkynna I þá niðurstöðu, sbr. 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Engar líkur hefðu verið leiddar að því að I hefði gengist í ábyrgð fyrir láninu ef honum hefði verið kynnt greiðslumat á skuldaranum sem reist hefði verið á réttum og fullnægjandi upplýsingum. Var því talið fullnægt skilyrðum 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga um að ósanngjarnt væri af hálfu A hf. að bera fyrir sig loforð I um að veita sjálfskuldarábyrgð á láninu og þar með tekin til greina krafa hans um ógildingu ábyrgðaryfirlýsingarinnar. Þá var ekki talið að I hefði fyrirgert rétti til að hafa uppi ógildingarkröfuna með tómlæti af sinni hálfu.
|
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttarmeð kæru 13. nóvember 2016, en kærumálsgögn bárust réttinum 17. sama mánaðar.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. nóvember 2016 þar sem fellt var úrgildi fjárnám sem gert var 27. nóvember 2015 að kröfu sóknaraðila í eignarhlutavarnaraðila í fasteigninni Sunnuflöt 33 í Garðabæ. Kæruheimild er í 3. mgr. 95.gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að áðurgreindaðfarargerð verði staðfest. Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar, en til vara að málskostnaður í héraði verði lækkaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hinskærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.IEins og greinir í hinum kærða úrskurði gekkst varnaraðili ásamt öðrummanni í sjálfskuldarábyrgð með því að undirrita skuldabréf vegna láns semSparisjóður Reykjavíkur og nágrennis veitti Pétri Daða Ólafssyni 16. september2005 að fjárhæð 1.500.000 krónur. Af þessu tilefni mat sparisjóðurinn greiðslugetuskuldarans. Á stöðluðu skjali með yfirskriftinni „Fjárhagsyfirlit“, sem varóundirritað, kom fram að hreinar tekjur hans eftir lánveitingu væru 137.000krónur á mánuði, en sú upphæð var handskrifuð og jafnframt strikað yfirfjárhæðina 96.858 krónur. Þá var mánaðarleg greiðslubyrði lána sögð vera 47.000krónur og framfærslukostnaður 38.457 krónur, en afgangur 11.401 króna. Í dálkmeð heitinu „Annar fastur kostnaður“ var ekki færð nein fjárhæð. Óumdeilt er aðniðurstaða matsins um jákvæða greiðslugetu skuldarans var kynnt varnaraðilaáður en hann samþykkti að takast á hendur ábyrgð á láninu. Þá er meðal gagnamálsins yfirlýsing 6. september 2005 vegna hinnar fyrirhuguðu lánveitingar þarsem varnaraðili staðfesti að hafa fengið og kynnt sér bækling umsjálfskuldarábyrgðir og lánsveð. Vanskil munu fljótlega hafa orðið á greiðslum af láninu og var skilmálumskuldabréfsins breytt af þeim sökum þrisvar sinnum, 27. október 2006, 8. ágúst 2007 og 31. ágúst2009, þar sem greiðslum í vanskilum var bætt við höfuðstól þess. Samþykktivarnaraðili þær skilmálabreytingar sem sjálfskuldarábyrgðarmaður með undirritunsinni. Bú skuldarans var síðar tekið til gjaldþrotaskipta og mun skiptum á þvíhafa lokið á árinu 2013.Varnaraðila voru frá árinu 2011 reglulega sendar tilkynningar sem ábyrgðarmanniskuldarinnar þar sem fram kom hver væru vanskil skuldarans, síðast frásóknaraðila 18. mars 2016, en skuldabréfið hafði verið framselt honum 31.desember 2013. Hinn 23. mars 2015 beindi sóknaraðili greiðsluáskorun tilvarnaraðila þar sem honum var tilkynnt að skuldabréfið hefði verið gjaldfelltvegna vanskila frá 1. apríl 2010 og skorað á hann að greiða höfuðstól þessásamt áföllnum vöxtum og kostnaði. Þegar varnaraðili varð ekki við þeirri áskorunvar gert fjárnám hjá honum að kröfu sóknaraðila og er sem fyrr segir deilt umgildi þeirrar gerðar í þessu máli.IIMálsaðila greinir ekki á um að Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hafi ásínum tíma verið skylt að meta greiðslugetu skuldarans, Péturs Daða Ólafssonar,samkvæmt 3. grein samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1.nóvember 2001, sem Samband íslenskra sparisjóða, fyrir hönd sparisjóðsins, varaðili að. Á hinn bóginn deila þeir um hvort rétt hafi verið staðið að matinu oghafi sú ekki verið raunin hvort varnaraðili hafi með tómlæti fyrirgert réttisínum til að bera það atriði fyrir sig. Varnaraðili reisir kröfu sína um ógildingu fjárnámsins á því að mat ágreiðslugetu skuldarans hafi ekki verið gert með forsvaranlegum hætti. Því erekki haldið fram af hans hálfu að upphæð hreinna mánaðartekna, sem voruhandskrifaðar á matsskjalið, hafi verið röng, heldur hafi mánaðarlegurkostnaður skuldarans verið þar stórlega vanmetinn. Í fyrsta lagi hafigreiðslubyrði lána verið mun meiri en 47.000 krónur á mánuði. Samkvæmtútreikningi varnaraðila, sem sóknaraðili hefur ekki mótmælt, námu mánaðarlegargreiðslur af láninu, sem mál þetta snýst um, 37.118 krónum. Þá telurvarnaraðili að greiðslubyrði af helmingi láns, sem Sparisjóður Reykjavíkur og nágrennishafði veitt skuldaranum og unnustu hans til kaupa á fasteign 7. júlí 2005, hafinumið 14.539 krónum á mánuði, svo sem ráða megi af greiðsluseðli frásparisjóðnum 1. mars 2006. Sé aðeins tekið mið af þessu tvennu hafigreiðslubyrði af skuldbindingum hans við sparisjóðinn einan numið rúmum 51.000krónum á mánuði. Þar við bætist greiðslur af lánum sem skuldarinn hafi tekið hjáLýsingu hf. og SP-Fjármögnun hf. til kaupa á tveimur bifreiðum. Ennfremur hafikomið í ljós á yfirliti yfir lán skuldarans, sem sparisjóðurinn aflaði við gerðmatsins og sóknaraðili hefur lagt fram hér fyrir dómi, að aðrar skuldir hanshafi numið umtalsverðum fjárhæðum 15. september 2005 eða degi áður envarnaraðili tókst á hendur ábyrgðina án þess að þessi sæjust merki í matsskjalinu.Í annan stað hafi skuldarinn átt á þessum tíma fyrrgreindar tvær bifreiðar oghafi kostnaðar við rekstur þeirra ekki verið getið í skjalinu þar sem aðeinshafi komið fram framfærslukostnaður hans sem barnslauss einstaklings í samræmivið neysluviðmið Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna og umboðsmanns skuldara.Samkvæmt þeim viðmiðum hafi kostnaður við að reka bifreið numið 23.000 krónum ámánuði og því hafi borið að greina tvöfalda þá fjárhæð, 46.000 krónur, semannan fastan kostnað, auk helmings mánaðarlegs kostnaðar við áðurgreinda fasteignskuldarans og unnustu hans sem ekki falli undir framfærslukostnað. Þegar tilalls þessa sé litið hafi við gerð matsins ekki verið viðhöfð þau vinnubrögð,sem ætlast hafi mátt til af sparisjóðnum sem fjármálafyrirtæki, og því hafi þaðekki gefið rétta mynd af greiðslugetu skuldarans. Varnaraðili bendir einnig áað hann hafi engan persónulegan ávinning haft af því að gangast ísjálfskuldarábyrgðina, en á hinn bóginn hafi sparisjóðurinn, með því að veitalánið, fengið greidd ótryggð lán skuldarans við sig. Varnaraðili kveðurverulega hafa hallað á sig þegar loforðið var gefið, enda hafi sparisjóðurinnverið stórt fjármálafyrirtæki á þessum tíma sem haft hafi í sinni þjónustusérhæft starfsfólk á því sviði sem um ræðir. Vegna þessa lítur varnaraðili svoá að ábyrgðaryfirlýsing sín, sem krafa sóknaraðila um fjárnám er byggð á, séógild með skírskotun til 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga.Sóknaraðili telur að umrættgreiðslumat hafi gefið rétta mynd af fjárhag skuldarans þegar varnaraðili tókstábyrgðina á hendur. Til stuðnings þeirri staðhæfingu hefur sóknaraðili lagtfyrir Hæstarétt þau gögn sem lögð voru til grundvallar við matið. Kveður hann ljóstað sparisjóðurinn hafi aflað sumra þeirra, svo sem yfirlita úr kerfiReiknistofu bankanna, en önnur hafi skuldarinn afhent. Í matsskjalinu hafimismunur á mánaðarlegum tekjum hans og kostnaði eftir lántöku ranglega hafaverið sagður 11.401 króna, en hefði að réttu lagi átt að vera 51.543 krónur. Svovirðist sem skuldarinn hafi ekki upplýst um eignarhald sitt á fyrrgreindumtveimur bifreiðum og þar sem yfirlit yfir skuldir hans, sem aflað hafi veriðsamkvæmt framansögðu, hafi ekki haft að geyma upplýsingar um kröfur allrafjármálafyrirtækja, svo sem þeirra sem veittu bílalán, hafi ekki verið tilefnitil að gera ráð fyrir afborgunum af lánum og kostnaði vegna bifreiðanna við matá greiðslugetu hans. Þótt til álita hefði komið að taka tillit til annarraútgjalda skuldarans, svo sem helmings kostnaðar vegna fasteignar hans ogunnustu hans, hefði það ekki megnað að gera niðurstöðu greiðslumatsinsneikvæða. Í samræmi við það hafnar sóknaraðili því að brotið hafi verið gegnákvæðum samkomulagsins frá 2001 við gerð matsins. Verði ekki á það fallistbyggir hann á því að varnaraðili hafi sýnt af sér verulegt tómlæti, þar á meðalhafi hann ekki brugðist við fyrr en við fyrirtöku hjá sýslumanni 27. nóvember2015 vegna aðfararbeiðni sóknaraðila á hendur honum, en þá hafi verið liðin rúmtíu ár frá því að hann tókst á hendur ábyrgðina. Á þeim tíma hafi hann þrisvarsinnum samþykkt að skilmálum skuldabréfsins yrði breytt og fengið reglulegasendar tilkynningar þar sem vanskil af hendi skuldarans hafi komið skýrlegafram. Með vísan til þessa hafi varnaraðili glatað rétti til að krefjastógildingar á ábyrgðaryfirlýsingu sinni.IIIEins og að framan greinir eru málsaðilar sammála um að mánaðartekjurPéturs Daða Ólafssonar hafi verið rétt greindar 137.000 krónur þegarSparisjóður Reykjavíkur og nágrennis, sem sóknaraðili leiðir rétt sinn frá,lagði mat á greiðslugetu hans sem skuldara vegna lánsins sem varnaraðili gekkstí sjálfskuldarábyrgð fyrir. Einnig liggur nú fyrir hvaða gögn sparisjóðurinnlagði til grundvallar við mat á kostnaði skuldarans, en meðal þeirra varyfirlit yfir lán hans sem fengið var úr kerfi Reiknistofu bankanna. Áyfirlitinu komu fram skuldir hans við önnur fjármálafyrirtæki, þar á meðalvegna viðskipta með greiðslukort, sem námu umtalsverðum fjárhæðum, án þess aðséð verði að tekið hafi verið tillit til þeirra við matið. Þá var tekið fram áyfirlitinu að engin svör væru komin frá Lýsingu hf. og SP-Fjármögnun hf. Vitneskjaum að svör hefðu ekki borist frá þessum tveimur fjármálafyrirtækjum umskuldbindingar skuldarans hjá þeim lagði þá skyldu á herðar sparisjóðnum aðafla frekari upplýsingar um þær, annaðhvort hjá skuldaranum sjálfum eðafyrirtækjunum, að fengnu samþykki hans. Ef það hefði verið gert hefði komið íljós að hann var eigandi þeirra tveggja bifreiða, sem skráðar voru eign hans áskattframtali ársins 2006, og því borið að líta til kostnaðar við reksturþeirra við matið. Sem fyrr segir nam sá kostnaður 46.000 krónum á mánuði ísamræmi við neysluviðmið Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna og umboðsmannsskuldara sem styðjast skyldi við samkvæmt 3. grein samkomulagsins um notkunábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001.Að þessu virtu og öðru því, sem að framan hefur verið rakið, er fallist ámeð varnaraðila að greiðslumatið, sem gert var, hafi verið alls ófullnægjandi,enda gætti þar innbyrðis ósamræmis, auk þess sem það var hvorki undirritað afhálfu sparisjóðsins né skuldarans. Ef fyrir hefðu legið þær upplýsingar, semsparisjóðnum var í lófa lagið að afla um greiðslugetu skuldarans, hefði matiðbent til að hann gæti ekki efnt skuldbindingar sínar, sem varnaraðili gekkst íábyrgð fyrir, en borið hefði að tilkynna honum þá niðurstöðu, sbr. 4. greináðurnefnds samkomulags. Engar líkur hafa verið leiddar að því að varnaraðilihefði gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir láninu ef honum hefði verið kynntgreiðslumat á skuldaranum sem reist var á réttum og fullnægjandi upplýsingum.Þá er ómótmælt staðhæfingu varnaraðila um að hann hafi enga fjárhagslegahagsmuni haft af því að veita ábyrgðina og að með láninu hafi sparisjóðurinn fengiðgreiddar skuldir sem ekki voru tryggðar. Er því fullnægt skilyrðum 36. gr. laganr. 7/1936 um að ósanngjarnt sé af hálfu sóknaraðila að bera fyrir sig loforðvarnaraðila um að veita sjálfskuldarábyrgð á láninu og þar með tekin til greinakrafa hans um ógildingu ábyrgðaryfirlýsingarinnar.Samkvæmt gögnum málsins var varnaraðili ekki krafinn um greiðsluskuldarinnar sem sjálfskuldarábyrgðarmaður fyrr en með greiðsluáskoruninni 23.mars 2015 þótt skuldin hefði verið í vanskilum frá 1. apríl 2010. Hann hafðiþví ekki tilefni til að bregðast við kröfu um greiðslu skuldarinnar fyrr en þásem hann gerði 27. nóvember sama ár. Af þeim sökum verður hann ekki talinn hafafyrirgert rétti til að hafa uppi fyrrgreinda ógildingarkröfu gagnvartsóknaraðila með tómlæti af sinni hálfu, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 21.október 2013 í máli nr. 569/2013.Með vísan til alls þess, sem að framan greinir, verður hinn kærðiúrskurður staðfestur.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Arion banki hf., greiðivarnaraðila, Ingólfi Erni Guðmundssyni, 350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1.nóvember 2016Meðbréfi, sem móttekið var hjá Héraðsdómi Reykjaness 22. janúar 2016, krafðistsóknaraðili, með heimild í 1. mgr. 92. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, úrlausnarhéraðsdóms um aðfarargerð sýslumannsins á höfuðborgarsvæðinu sem fram fór 27.nóvember 2015. Málið var þingfest 4. mars 2016 og tekið til úrskurðar 17.október 2016. Sóknaraðili er Ingólfur Örn Guðmundsson, Sunnuflöt 33, Garðabæ,en varnaraðili er Arion banki hf. Sóknaraðili krefst þess að felldverði úr gildi aðfarargerð varnaraðila, Arion banka hf., frá 27. nóvember 2015,nr. 011-2015-12923, í eignarhlut sóknaraðila í fasteigninni Sunnuflöt 33,Garðabæ. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar. Af hálfu varnaraðila er þesskrafist að kröfum sóknaraðila verði hafnað og að sóknaraðili verði úrskurðaðurtil þess að greiða varnaraðila málskostnað.I Varnaraðili gerði fjárnám 27.nóvember 2015 hjá sóknaraðila í eignarhlut hans í fasteigninni Sunnuflöt 33,Garðabæ, á grundvelli skuldabréfs fyrir kröfu að fjárhæð 2.625.725 krónur. Ímálinu krefst sóknaraðili þess að fjárnámið verði fellt úr gildi. Sóknaraðilivar sjálfskuldarábyrgðaraðili á skuldabréfinu og heldur hann því fram að ekkihafi verið staðið rétt að greiðslumati skuldara. Málavextir eru að öðru leytiþeir að sóknaraðili og Ólafur Reimar Gunnarsson gengust í sjálfskuldarábyrgð áskuldabréfi sem Pétur Dan Ólafsson gaf út 16. september 2005 til viðurkenningará skuld að fjárhæð 1.500.000 krónur við forvera varnaraðila, SparisjóðReykjavíkur og nágrennis. Aðalskuldari, Pétur Dan, hafði 29. apríl 2005 festkaup á íbúð að Þrastarhöfða 4-6, Mosfellsbæ, ásamt unnustu sinni, og varkaupverð íbúðarinnar 15.380.000 krónur. Forveri varnaraðila virðist hafa lánaðfyrir útborgun og kaupsamningsgreiðslu að fjárhæð 6.500.000 krónur meðveðskuldabréfi sem var gefið út 7. júlí 2005. Þá kemur fram í greinargerðsóknaraðila að bankinn hafi jafnframt gefið Pétri Dan og unnustu hanslánsloforð fyrir lokagreiðslu kaupsamnings að fjárhæð 8.800.000 krónur. Sóknaraðili segir að skömmueftir kaup Péturs Dan á fasteigninni hafi útborguð laun hans lækkað úr 230.000krónum í 130.000 krónur á mánuði. Auk þess hafi Pétur Dan verið meðlausaskuldir hjá bankanum, bílasamning hjá Lýsingu og bílalán hjá SPfjármögnun. Bankinn hafi boðið Pétri Dan að hann gæti gefið út skuldabréf fyrirlausaskuldum sínum við bankann gegn því að hann útvegaði ábyrgðarmenn áskuldabréfið. Sóknaraðili segir að honum hafi verið kynnt af bankanum að PéturDan hefði jákvæða greiðslugetu og því hafi hann gengist í ábyrgð fyrir láninu. Skuldabréfið virðist fljótlegahafa farið í vanskil því að þann 27. október 2006 ritaði sóknaraðili semsjálfskuldarábyrgðaraðili undir skilmálabreytingu á skuldabréfinu þar semvanskilum var bætt við höfuðstól þess. Þann 8. janúar 2007 ritaði sóknaraðiliaftur undir slíka skuldbreytingu og í þriðja skiptið 31. ágúst 2009. Pétur Danvar úrskurðaður gjaldþrota og lauk skiptum á búi hans haustið 2013. Í greiðslumati því, sem fram fóraf hálfu forvera varnaraðila, er sóknaraðili sagður hafa 137.000 krónur í launá mánuði, greiðslubyrði lána sé 47.000 krónur og framfærslukostnaður 38.500krónur. Afgangur er sagður 11.358 krónur á mánuði en á með réttu að vera 51.500krónur. Greiðslumatið er ekki undirritað, hvorki af skuldara né starfsmannibankans. Sóknaraðili ritaði 6. september 2005 undir yfirlýsingu um að hannstaðfesti að hafa kynnt sér bækling um sjálfskuldarábyrgð og lánsveð. Ekki erágreiningur um að greiðslumatið var ekki sérstaklega kynnt sóknaraðila en hannkveðst þó hafa fengið upplýsingar um að Pétur Dan hefði staðist matið og aðgreiðslugeta hans væri jákvæð. II Sóknaraðili byggir á því aðgreiðslumatið uppfylli ekki þær lágmarkskröfur sem gerðar séu til slíks mats ogmegi telja fullljóst að ef matið hefði verið unnið með forsvaranlegum hættihefði það skilað neikvæðri niðurstöðu. Þá hefði lánveitanda borið að kynnaábyrgðarmanni sérstaklega niðurstöðuna og fá skriflega staðfestingu á því aðhann óskaði engu að síður eftir því að lánið yrði veitt, sbr. lokamálslið 4. gr.samkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Í greiðslumatinu sé eingöngugert ráð fyrir kostnaði vegna matvöru, hreinlætisvöru, tómstunda,lækniskostnaðar, fatnaðar o.fl. samkvæmt viðmiðun Ráðgjafarstofu heimilannafyrir árið 2005. Ekki sé hins vegar gert ráð fyrir rekstri bifreiða sem þátaldist vera 23.000 krónur fyrir einstaklinga, þrátt fyrir að aðalskuldariPétur Dan hafi átt tvær bifreiðar á þessum tíma og að auki þungt bifhjól.Aðalskuldari hafi fjármagnað kaup á þessum bifreiðum með bílalánum, annarsvegar frá Lýsingu og hins vegar frá SP-fjármögnun. Ekki sé gert ráð fyrirgreiðslu trygginga vegna þessara bifreiðaeignar. Þá hafi aðalskuldari jafnframtþurft að standa skil á helmingi kostnaðar við fasteign að Þrastarhöfða en innanþess falli fasteignagjöld, tryggingar, hiti, rafmagn og hússjóður sem hafiverið 8.800 krónur á mánuði á þeim tíma. Varðandi greiðslubyrði lána gerigreiðslumatið eingöngu ráð fyrir greiðslu að fjárhæð 47.000 krónur á mánuði,þótt fyrir hafi legið að afborgun vegna lánsins að fjárhæð 1.500.000 krónurhafi verið 37.000 krónur á mánuði. Greiðslumatið hafi bersýnilega ekki tekiðtillit til allra skuldbindinga Péturs Dan á þessum tíma. Þrátt fyrireftirgrennslan hafi varnaraðili ekki getað upplýst sóknaraðila um á hvaðagögnum greiðslumatið var reist. Lánveitandi hafi brugðistskyldum sínum, sem hann hafi undirgengist meðsamkomulaginu um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá nóvember2001, þar sem vinnubrögð við gerð greiðslumatsins hafi ekki verið í samræmi viðþær kröfur sem gerðar séu til lánveitanda samkvæmt 1. mgr. 19. gr. laga nr.161/2002 um fjármálafyrirtæki og 4. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti. Því sé ósanngjarnt og andstætt góðri viðskiptavenju að berasamninginn um sjálfskuldarábyrgðina fyrir sig og sé hún því ógildanleg meðvísan til 36. gr. laga nr. 7/1936. Sóknaraðili hafi tekið að sér án nokkursgagngjalds eða persónulegs ávinnings að ábyrgjast endurgreiðslu láns semvarnaraðili hafi veitt í hagnaðarskyni. Láninu hafi verið ætlað að greiða upplausaskuldir lántakanda við forvera varnaraðila. Forveri varnaraðila hafi veriðfjármálafyrirtæki en sóknaraðili ekki með sérþekkingu á sviði lánastarfsemi. Varnaraðili byggir á því að viðmat á því hvort sjálfskuldarábyrgð teljist ógild á grundvelli ákvæðis 36. gr.laga nr. 7/1936 verði að hafa í huga þá meginreglu samninga- og kröfuréttar aðsamninga skuli halda. Þá áréttar varnaraðili að sönnunarbyrðin hvíli ásóknaraðila málsins um að skilyrði ógildingarreglna samningaréttarins séuuppfyllt í máli þessu. Varnaraðili byggir í fyrsta lagiá því að greiðslumat hafi verið rétt framkvæmt. Óumdeilt sé að greiðslumat hafiverið gert í tengslum við umrædda lánveitingu. Varnaraðili bendir á aðupplýsingar, sem fram komu í greiðslumati, séu byggðar á þeim upplýsingum semsóknaraðili hafi látið forvera varnaraðila í té. Lántaki hafi framvísaðlaunaseðlum sínum við gerð greiðslumatsins og séu upplýsingar um tekjur lántakaí greiðslumati á þeim byggðar. Greiðslumatið miðist við fjárhagsstöðu lántaka áþeim tíma sem það var gert. Ýmislegt ófyrirséð geti valdið því að greiðslugetalántaka breytist til hins betra eða verra frá því sem gert hafi verið ráð fyrirí greiðslumati. Varnaraðili tekur fram að engarupplýsingar hafi legið fyrir á þessum tíma um bílasamninga Péturs Dan. Á þeimtíma sem greiðslumatið var gert hafi skuldastöðuyfirlit verið tekið úr kerfiReiknistofu bankanna. Það skuldastöðuyfirlit hafi verið þeim annmörkum háð aðekki hafi öll fjármála- og fjármögnunarfyrirtæki nýtt sér kerfið til að móttakaog senda upplýsingar. Forveri varnaraðila hafi því ekki getað aflað upplýsingaum þau lán sem ekki voru skráð í kerfi Reiknistofu bankanna. Varnaraðili bendir á að enginógildingarákvæði séu í samkomulaginu og það að brotið sé gegn ákvæðumsamkomulags um notkun ábyrgða leiði ekki sjálfkrafa til ógildingar ábyrgðar,heldur verði að fara fram heildarmat á aðstæðum aðila fyrir og eftir undirritun sóknaraðila á umþrætt skuldabréf.Við matið beri að hafa í huga þá meginreglu samninga- og kröfuréttar aðsamninga skuli halda. Varnaraðili byggir á því að heildarmat á öllummálsatvikum leiði til þess að hafna beri kröfu sóknaraðila og byggir það áeftirfarandi og áðurnefndum þáttum. Varnaraðili bendir á aðsóknaraðili hafi skrifað ítrekað undir skilmálabreytingar á skuldabréfinu þarsem vanskilum hafi verið bætt við höfuðstól og lengt í láninu. Loks byggir varnaraðili á því aðkrafa sóknaraðila um ógildingu hafi fallið niður fyrir tómlæti sóknaraðila. Rúm10 ár séu liðin frá því að sóknaraðili gekkst í umrædda sjálfskuldarábyrgð. Aðmati varnaraðila hafi sóknaraðili haft nægan tíma til að kanna réttarstöðusína. Varnaraðili vísar tilmeginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi loforða og skyldurtil að efna samninga. Þá vísar varnaraðili til meginreglna samningaréttar umtómlæti, til laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga ogtil 36. gr. sömu laga.III Umrætt skuldabréf, sem liggurtil grundvallar aðfarargerð varnaraðila, var framselt varnaraðila 31. desember2013 og telst hann því réttur aðili málsins. Greiðslumatið samanstendur afþremur tölum, útborguðum mánaðarlaunum skuldara, Péturs Dan Ólafssonar, aðfjárhæð 137.000 krónur, greiðslubyrði lána að fjárhæð 47.000 krónur ogframfærslukostnaði að fjárhæð 38.500 krónur. Afgangur er sagður 11.358 krónur ámánuði en á með réttu að vera 51.500 krónur. Framfærslukostnaður er samkvæmtneysluviðmiði sem birtist í ársskýrslum Rannsóknarstofu um fjármál heimilannaog Umboðsmanns skuldara en ekki hefur komið fram í málinu hvernig fjárhæðafborgunar af lánum var fundin. Greiðslumatið er hvorki undirritað af skuldarané starfsmanni bankans. Sóknaraðili hefur reiknað út aðafborganir af skuldabréfi að fjárhæð 1.500.000 krónur, sem deilt er um í þessumáli, hafi verið 37.000 krónur á mánuði árið 2006. Þá eru gögn í málinu um aðmánaðarlegar afborganir af skuldabréfi að fjárhæð 6.500.000 krónur, semskuldari og unnusta hans tóku hjá Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis til kaupaá íbúðinni, hafi verið 29.000 krónur á mánuði í mars 2006. Skuldari átti tværbifreiðar er greiðslumatið fór fram en ekki var tekið tillit til rekstursþeirra í greiðslumati. Samkvæmt framangreindu neysluviðmiði kostaði 23.000krónur á mánuði að reka bifreið árið 2006. Í greiðslumati er ekki heldur tekiðtillit til afborgana á lánum tengdum bifreiðakaupum skuldara en þau lán komufram á skattframtali hans svo og bifreiðaeign hans. Í framangreinduneysluviðmiði varðandi einstaklinga kemur fram að fjárhæðin 38.500 krónur, semmiðað er við í greiðslumati, samanstendur af verði á matvöru, hreinlætisvörum,tómstundum, fötum, skóm og lækniskostnaði. Sóknaraðili bendir réttilega á aðekki sé tekið tillit til ýmissa annarra útgjalda í greiðslumati. Nefnir hannliði eins og tryggingaiðgjöld, fasteignagjöld og mánaðarlegt framlag í hússjóðsem hafi verið 8.800 krónur á þessum tíma. Ekki eru upplýsingar í málinu umfjárhæð afborgana af bílalánum. Samkvæmt framansögðu vorumánaðarleg útgjöld sóknaraðila að lágmarki 38.500 krónur vegna framfærslu,37.000 krónur vegna afborgana af skuldabréfi því sem deilt er um í málinu,15.000 krónur vegna helmingsgreiðslu skuldara af mánaðarlegri afborgun vegnaláns að fjárhæð 6.500.000 krónur, 46.000 krónur vegna reksturs tveggja bifreiðaog 4.400 krónur vegna hússjóðsgjalda eða samtals 140.900 krónur. Í þessum útreikningi er ekkitekið tillit til útgjaldaliða eins og trygginga, fasteignagjalda og afborganaaf bílalánum. Sóknaraðili hefur bent á að samkvæmt kaupsamningi skuldara ogunnustu hans um kaup á íbúðinni stóð til að Sparisjóður Reykjavíkur ognágrennis fjármagnaði kaup þeirra á íbúðinni að öllu leyti og hefur því ekkiverið mótmælt af hálfu varnaraðila. Eftir var því að gefa út skuldabréf aðfjárhæð 8.800.000 krónur vegna lokagreiðslu samkvæmt kaupsamningi. Ekki er gertráð fyrir afborgun af því láni í greiðslumatinu. Samkvæmt öllu framansögðu erljóst að hið svokallaða greiðslumat var mjög ófullkomið og tók ekki á öllumnauðsynlegum útgjaldaliðum skuldara með þeim afleiðingum að það gaf ranga myndaf fjárhag hans. Hann var í raun ekki í stakk búinn til að takast á hendur þáskuldbindingu sem sóknaraðili gekkst í ábyrgð fyrir. Bankanum bar að sjá tilþess að greiðslumat gæfi rétta mynd af fjárhag skuldara og kynna skuldaraniðurstöðu greiðslumatsins, sbr. 3. mgr. 4. gr. samkomulags um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001, sérstaklega þegar ljóst átti aðvera, ef rétt var staðið að gerð greiðslumats, að skuldari stæði ekki undirþeirri skuldbindingu sem hann var að gangast undir. Ekki verður fallist á þau rökvarnaraðila að honum hafi ekki verið kleift við gerð greiðslumats að afla sérupplýsinga um bifreiðaeign skuldara og lántökur hans því tengdar, enda vargreiðslumat tilgangslaust ef það var ekki gert. Varnaraðili byggir á því aðsóknaraðili hafi fyrirgert rétti sínum sökum tómlætis. Þegar litið er til þessað greiðslumatið var unnið með ófullnægjandi hætti og að niðurstaða þess varröng, ennfremur að matið var aldrei kynnt sóknaraðila og honum ekki kynnt aðskuldari var frá upphafi ekki í stakk búinn til að greiða af skuldabréfinu ogstanda við skuldbindingar sínar samkvæmt því, er ekki unnt að fallast átómlætissjónarmið varnaraðila, enda mátti sóknaraðila ekki vera kunnugt umþessa vankanta á greiðslumati fyrr en innheimta varnaraðila gegn honum hófst. Með vísan til alls framangreindsog miðað við skyldur sem á varnaraðila sem fjármálafyrirtæki hvíldu þegargreiðslumatið var gert og það traust sem varnaraðili mátti hafa til vinnubragðafyrirtækisins, verður fallist á með sóknaraðila að skilyrðum 36. gr. laga nr.7/1936 sé fullnægt til þess að verða við kröfu sóknaraðila í málinu og ógildaaðfarargerð varnaraðila. Eftir þessum úrslitum verðurvarnaraðili úrskurðaður til þess að greiða sóknaraðila 950.000 krónur ímálskostnað. Gunnar Aðalsteinssonhéraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð Felld er úr gildi aðfarargerðvarnaraðila, Arion banka hf., frá 27. nóvember 2015 í eignarhluta sóknaraðila,Ingólfs Arnar Guðmundssonar, í fasteigninni Sunnuflöt 33, Garðabæ. Varnaraðili greiði sóknaraðila950.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 30/2005
|
Kærumál Kyrrsetning
|
Nokkrum dögum eftir að eiginmaður G gaf út skuldabréf til S undirrituðu hjónin kaupmála þar sem tvær fasteignir voru lýstar séreign G. Eftir að bú eiginmannsins var tekið til gjaldþrotaskipta óskaði S eftir því að umræddar fasteignir yrðu kyrrsettar til tryggingar fullnustu skuldar hans samkvæmt skuldabréfinu. Var talið að ekki væri fullnægt skilyrðum laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl. fyrir kyrrsetningu eigna G til tryggingar fullnustu þessarar skuldar eiginmanns hennar. Þá var ekki á það fallist að heimild til kyrrsetningar yrði sótt í 73. gr. hjúskaparlaga.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 11. janúar 2005, sem barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 20. janúar 2005, en þar var hafnað kröfum sóknaraðila um að fella úr gildi ákvörðun sýslumannsins í Keflavík 19. nóvember 2004 um að neita kyrrsetningu eigna varnaraðila til tryggingar skuldar samkvæmt skuldabréfi útgefnu til sóknaraðila 30. desember 1999. Kæruheimild er í 1. mgr. 35. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför og 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði felldur úr gildi, framangreind ákvörðun sýslumannsins í Keflavík ógilt og krafa sóknaraðila tekin til greina. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdóms og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna úrskurðar héraðsdóms verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað, svo sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Úrskurður héraðsdóms er staðfestur. Sóknaraðili, Sparisjóðurinn í Keflavík, greiði varnaraðila, Guðrúnu Jónínu Karlsdóttur, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
|
Mál nr. 444/2012
|
Dómari Vanhæfi Ómerking héraðsdóms
|
Með vísan til f. liðar, sbr. d. lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála var héraðsdómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný, þar sem dómsformaður í héraði var mægður einum þriggja yfirmatsmanna að öðrum lið til hliðar og því vanhæfur til að fara með málið.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. júní 2012. Hann beinir kröfu sinni aðallega að stefndu Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og Vífilfelli hf. og krefst þess aðallega að þeim verði óskipt gert að greiða sér 2.942.027 krónur með 4,5% ársvöxtum af 227.790 krónum frá 15. júlí 2001 til 22. nóvember 2008 og með sömu vöxtum af 2.942.027 krónum frá þeim degi til 18. janúar 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefndu verði óskipt gert að greiða sér 2.576.712 krónur með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Til vara beinir áfrýjandi sömu aðalkröfu með sömu vöxtum og áður greinir að stefndu Aroni Arnbjörnssyni og Vífilfelli hf. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Samkvæmt 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er dómari vanhæfur til að fara með mál ef svo stendur á sem þar segir í stafliðum a. til g. Í málinu liggur fyrir yfirmatsgerð 22. nóvember 2008, sem lögð er til grundvallar kröfu áfrýjanda um skaðabætur úr hendi stefndu. Dómsformaður í héraði tengist einum þriggja yfirmatsmanna, Páli Sigurðssyni prófessor, samkvæmt f. lið fyrrnefndrar lagagreinar, sbr. d. lið hennar, en dómsformaður er mægður yfirmatsmanninum að öðrum lið til hliðar. Með því að dómsformaður var samkvæmt þessu vanhæfur til að fara með málið verður ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til löglegrar meðferðar. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.
|
Mál nr. 159/2004
|
Kærumál Faðerni Kröfugerð Frávísunarúrskurður staðfestur
|
X, sem hafði verið ættleidd af M, krafðist þess að ógilt yrði með dómi að Y væri kynfaðir hennar eins og tilgreint væri í fæðingarvottorði. X höfðaði málið á grundvelli barnalaga nr. 76/2003, en tók fram í málatilbúnaði sínum að krafan fæli ekki í sér viðurkenningu á lagatengslum hennar og Y eða að réttarstöðu hennar sem kjörbarni yrði raskað. Talið var að takmörkunum sem þessum á kröfugerð yrði ekki komið við í máli sem rekið væri eftir reglum III. kafla barnalaga. Með vísan til þessa þótti slíkur misbrestur vera á málatilbúnaði X að vísa yrði málinu frá héraðsdómi. Var niðurstaða héraðsdóms því staðfest.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. apríl 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. apríl 2004, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt í héraði og vegna kæru á úrskurði héraðsdómara til Hæstaréttar. Samkvæmt gögnum málsins er sóknaraðili fædd 2. júní 1969. Stjúpfaðir hennar fékk leyfi dómsmálaráðuneytis til að ættleiða hana 11. maí 1989. Samkvæmt beiðni um ættleiðinguna og skjölum í tengslum við hana, sem sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt, er varnaraðili tilgreindur faðir sóknaraðila. Í málinu krefst sóknaraðili þess að ógilt verði með dómi að varnaraðili sé kynfaðir hennar eins og tilgreint sé í fæðingarvottorði. Samkvæmt kæru sóknaraðila til Hæstaréttar er tilgangur með málshöfðuninni að fá úr því skorið hvort hún sé rétt feðruð. Heldur sóknaraðili því fram að hún hafi lögvarða hagsmuni af því að vita sannleikann um faðerni sitt, sbr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003, sem og II. og III. kafla laganna og 7. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins, sbr. auglýsingu nr. 18/1992. Af þessu verður ekki annað ráðið en að sóknaraðili hafi höfðað málið sem dómsmál samkvæmt ákvæðum III. kafla barnalaga til vefengingar á faðerni barns eða ógildingar á faðernisviðurkenningu. Þrátt fyrir þetta segir meðal annars í kæru sóknaraðila: „Kröfugerð sóknaraðila felur ekki í sér viðurkenningu á lagatengslum hennar og varnaraðila eða að réttarstaða hennar sem kjörbarn verði raskað.” Takmörkunum sem þessum á kröfugerð verður ekki komið við í máli, sem rekið er eftir reglum III. kafla barnalaga. Þegar af þessum sökum er slíkur misbrestur á málatilbúnaði sóknaraðila að vísa verður málinu frá héraðsdómi. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Ekki eru efni til að varnaraðili fái greiddan kostnað sinn af rekstri málsins fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, eins og hann krefst. Með því að hann hefur ekki beint kröfu um kærumálskostnað að sóknaraðila verður hann ekki dæmdur. Um gjafsóknarkostnað sóknaraðila fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Málið var höfðað 29. desember sl. og tekið til úrskurðar 30. mars sl. Stefnandi er X. Stefndi er Y. "Stefnandi gerir þá kröfu að ógilt verði með dómi að stefndi sé faðir hennar eins og tilgreint er í fæðingarvottorði." Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krafðist þess upphaflega að viðurkennt yrði með dómi að hann væri ekki faðir stefnanda, en til vara að það yrði viðurkennt ef lífeðlisfræðileg rannsókn leiddi það í ljós. Þá krafðist hann málskostnaðar. Dómarinn ákvað að taka til athugunar hvort vísa ætti málinu frá dómi og gaf lögmönnum aðila kost á að tjá sig um það álitaefni. Í því þinghaldi gerði stefnandi þær kröfur að málið yrði tekið til efnismeðferðar en ef því yrði vísað frá var krafist málskostnaðar eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krafðist frávísunar og málskostnaðar. Stefnandi lýsir málavöxtum þannig að á fæðingarvottorði hennar sé stefndi tilgreindur faðir hennar. Telur hún að af því megi ráða að móðir hennar hafi tilgreint stefnda sem föður sinn og að hann hafi gengist við faðerninu. Á árinu 1989 hafi stjúpfaðir sinn sótt um leyfi til að ættleiða sig og hafi stefnda verið gefinn kostur á að tjá sig um málið. Stefndi hafi hins vegar sagt málið sér óviðkomandi og bent á að hann hafi undirgengist blóðrannsókn á sínum tíma og hún sýnt að hann hafi útilokast sem faðir. Engin gögn hafi fundist um þessa rannsókn hjá viðkomandi sýslumanni. Stefnandi var ættleidd af stjúpföður sínum og er leyfisbréfið gefið út 11. maí 1989. Í því er stefnandi talin dóttir stefnda. Stefndi lýsir málavöxtum þannig að á árinu 1969 hafi honum verið kennt barn, sem sé stefnandi. Stefndi kveðst hafa talið ólíklegt að hann væri faðir stefnanda, en engu að síður hafi farið fram blóðrannsókn og hafi hún útilokað hann frá faðerninu. Kveðst stefndi hafa talið málið úr sögunni þar til honum hafi verið birt stefnan. III Stefnandi byggir á því að henni sé nauðsyn á að fá úr því skorið hvort stefndi sé kynfaðir hennar. Kveður hún þar bæði vera um að ræða tilfinningalega hagsmuni, er snerti sjálfsmynd hennar, svo og hagsmuni hennar og afkomenda hennar um að vita hið rétt um faðernið, m.a. vegna hugsanlegra erfðasjúkdóma. Stefnandi höfðar málið á grundvelli III. kafla barnalaga nr. 76/2003 og byggir á því að hagsmunir hennar njóti verndar II. og III. kafla laganna, auk þess að vísa til ákvæða samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Stefndi byggir frávísunarkröfuna á því að stefnandi hafi engin rök leitt að því að stefndi sé faðir sinn. Hún eigi þar af leiðandi ekki rétt á því, á grundvelli barnalaga, að fá dóm um kröfu sína. Vísar hann í þeim efnum til ákvæða laganna. IV Eins og áður sagði var stefnandi ættleidd af stjúpföður sínum á árinu 1989. Í 1. mgr. 25. gr. laga nr. 130/1999 um ættleiðingar segir að við ættleiðingu falli niður lagatengsl barns við kynforeldra sína, nema lög kveði öðru vísi á. Við ættleiðinguna öðlast kjörbarnið sömu réttarstöðu gagnvart kjörforeldrum sem væri það þeirra eigið barn. Í 2. mgr. segir að ættleiði annað hjóna barn hins fái barnið réttarstöðu sem væri það barn hjónanna. Stefnandi byggir málsókn sína á ákvæðum III. kafla barnalaga, en hann fjallar um dómsmál til vefengingar á faðerni barns eða ógildingar á faðernisviðurkenningu. Samkvæmt 21. gr. laganna á stefnandi aðild að slíku máli. Hún krefst hins vegar ekki vefengingar á faðerni sínu eða þess að faðernisviðurkenning stefnda verði dæmd ógild, heldur "að ógilt verði með dómi að stefndi sé faðir hennar eins og tilgreint er í fæðingarvottorði." Dómurinn lítur svo á að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að fá úr því skorið hver sé kynfaðir hennar með vísun til þeirra málsástæðna, sem hún byggir málsókn sína á. Hins vegar er á það að líta að við ættleiðinguna rofnuðu öll lagatengsl hennar við stefnda, hvort sem hann gekkst við faðerni hennar á sínum tíma eða ekki og þegar af þeirri ástæðu verður málið ekki rekið á grunvelli ákvæða barnalaga. Það er því ekki fallist á það með henni að krafa hennar á hendur stefnda verði sótt í máli sem þessu og er því óhjákvæmilegt að vísa því frá dómi. Málskostnaður þykir mega falla niður en gjafsóknarkostnaður stefnanda skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Daggar Pálsdóttur hrl., 80.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð Málinu er vísað frá dómi. Málskostnaður fellur niður en gjafsóknarkostnaður stefnanda skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Daggar Pálsdóttur hrl., 80.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
|
Mál nr. 267/2017
|
Verksamningur Verklaun Matsgerð Sönnun
|
Aðilar deildu um sanngjarnt endurgjald fyrir vinnu S ehf. við hönnun reiðhallar fyrir H. Hafði S ehf. gert tvo reikninga vegna vinnu sinnar og hafði H greitt fyrri reikninginn en hafnað þeim síðari. Eftir að máli sem S ehf. hafði höfðað til greiðslu síðari reikningsins hafði verið vísað frá dómi, aflaði félagið matsgerðar dómkvaddra manna um það hvað væri eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir hönnunarvinnu sína. Þá aflaði H mats sömu matsmanna á því hve mörgum vinnustundum mætti ætla að S ehf. hefði varið í hönnunina. Að matsgerðinni fenginni höfðaði S ehf. að nýju mál á hendur H og krafðist aðallega greiðslu fjárhæðar í samræmi við niðurstöðu hennar, en til vara samkvæmt hinum ógreidda reikningi. Héraðsdómur féllst á með hinum dómkvöddu matsmönnum að S ehf. hefði unnið sem næmi 76% af heildarhönnun verksins. Þá var það niðurstaða dómsins að telja mætti að S ehf. hefði varið 800 vinnustundum í verkið og að eðlilegt tímagjald væri 15.500 krónur með virðisaukaskatti. Að teknu tilliti til reikningsins sem H hafði þegar greitt var hann því dæmdur til að greiða S ehf. 9.890.000 krónur. Í niðurstöðu sinni vísaði Hæstiréttur meðal annars til þess að með matsgerðinni hefði S ehf. freistað þess að leggja frekari grunn að kröfu sinni á hendur H. Að öllu virtu taldi rétturinn ekki unnt að vefengja mat héraðsdóms á því í hvaða mæli skyldi horft til matsgerðarinnar við úrlausn málsins. Yrði því lagt til grundvallar að S ehf. hefði ekki rennt fullnægjandi stoðum undir kröfur sínar. Hins vegar hefði H krafist staðfestingar héraðsdóms fyrir sitt leyti og með því viðurkennt að S ehf. ætti kröfu á hendur honum sem næmi að lágmarki þeirri fjárhæð sem þar var dæmd. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.
|
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson og Karl Axelsson og Eggert Óskarsson fyrrverandihéraðsdómari.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. apríl2017. Hann krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinuvísað heim í hérað, til vara að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 26.009.380krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 11. mars 2015 til greiðsludags, en að því frágengnu aðgagnáfrýjanda verði gert að greiða sér 14.432.500 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 1. apríl 2013 til greiðsludags. Í öllumtilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandiáfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 12. júlí 2017. Hann krefst þess að hinnáfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað og að aðaláfrýjandaverði aðallega gert að greiða sér málskostnað í héraði, en til vara að hannverði felldur niður. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. ISvo semnánar er rakið í hinum áfrýjaða dómi virðist ágreiningslaust að aðaláfrýjandihafi tekið að sér vinnu við hönnun reiðhallar fyrir gagnáfrýjanda að Kjóavöllumí Kópavogi. Sömuleiðis er óumdeilt að ekki var gerður skriflegur samningurmilli málsaðila um þá vinnu. Aðilar deila á hinn bóginn um hvað sé sanngjarntendurgjald fyrir vinnuframlag aðaláfrýjanda. Fyrirliggur að aðaláfrýjandi gerði gagnáfrýjanda reikning 1. september 2012 aðfjárhæð 2.510.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Samkvæmt reikningnumvar um að ræða innborgun vegna hönnunar reiðhallarinnar. Gagnáfrýjandi greiddiþann reikning 12. september sama ár. Þann 1. mars 2013 gerði aðaláfrýjandi annanreikning vegna vinnu sinnar við hönnun reiðhallarinnar. Nam fjárhæð þessreiknings 14.432.500 krónum eða sem svaraði 13.500.000 krónum aukvirðisaukaskatts en að teknu tilliti til framangreindrar innborgunargagnáfrýjanda. Samkvæmt framburði fyrirsvarsmanns aðaláfrýjanda fyrirhéraðsdómi voru við gerð reikningsins lagðar til grundvallar reglur ArkitektafélagsÍslands og hönnunarkostnaðurinn miðaður við íþróttahús af einföldustu gerð ánáhorfendabekkja. Samkvæmt því væri heildarkostnaður hönnunar vegnareiðhallarinnar 36.227.300 krónur, en af þeirri fjárhæð skyldi gagnáfrýjanda veittur40% afsláttur. Þeim útreikningi hafi gagnáfrýjandi hafnað. Hafi aðaláfrýjandiþá lýst yfir vilja sínum að veita 25% afslátt til viðbótar, en því hafi gagnáfrýjandieinnig hafnað. Hafi aðaláfrýjandi því loks sent gagnáfrýjanda áðurgreindanreikning að fjárhæð 14.432.500 krónur. Með bréfi 12. mars 2013 hafnaði gagnáfrýjandiefni reikningsins og krafðist þess að aðaláfrýjandi legði fram tímaskýrslur svometa mætti sanngjarnt endurgjald vegna verksins. Hinn19. júní 2013 höfðaði aðaláfrýjandi mál á hendur gagnáfrýjanda fyrir HéraðsdómiReykjaness og gerði þá kröfu að honum yrði gert að greiða sér fjárhæð umræddsreiknings. Með úrskurði 13. febrúar 2014 var málinu vísað frá dómi sökum vanreifunarstefnukröfu en hvorki væri mögulegt að dæma aðaláfrýjanda hina umkröfðu fjárhæðí heild eða hluta. Með dómi 13. mars 2014 í máli nr. 157/2014 staðfestiHæstiréttur þá niðurstöðu. Í dóminum vísaði rétturinn til þess að á umræddumreikningi hefði sú eina skýring komið fram að hann væri um þóknun fyrir hönnuná reiðhöll og félagsaðstöðu við Kjóavelli. Hefði aðaláfrýjandi ekki skýrtfrekar með viðhlítandi hætti grundvöll reikningsins, hvorki í tengslum viðframvísun hans né undir rekstri málsins. Gæti slíkur reikningur því ekki einnút af fyrir sig varpað á gagnáfrýjanda sönnunarbyrði fyrir því að gangverðslíkrar þjónustu, sem aðaláfrýjandi veitti, hafi að réttu lagi verið annað enlagt væri til grundvallar í reikningnum, sbr. 45. gr. laga nr. 50/2000 umlausafjárkaup. Málavöxtum er að öðru leyti lýst í hinum áfrýjaða dómi. IIHinn29. ágúst 2014 voru dómkvaddir í Héraðsdómi Reykjaness tveir menn samkvæmt beiðniaðaláfrýjanda til þess að „skoða og meta sanngjarna þóknun matsbeiðanda fyrirhönnun og teikningu á reiðhöllinni að Kjóavöllum í Kópavogi“. Óskaðiaðaláfrýjandi á annan bóginn svara við því hvert væri „eðlilegt og sanngjarntendurgjald fyrir heildararkitektahönnun matsbeiðanda á reiðhöllinni aðKjóavöllum“ og á hinn bóginn hvert væri „eðlilegt og sanngjarnt endurgjaldfyrir breytingar á áður samþykktum teikningum, frá 11. desember 2012, eftiróskum matsþola“. Var í báðum tilvikum óskað svara annars vegar miðað viðverðlag í mars 2013 og hins vegar þegar matið færi fram. Hinn27. nóvember 2014 var í Héraðsdómi Reykjaness tekin fyrir matsbeiðnigagnáfrýjanda, þar sem hann óskaði eftir því að dómkvaddir yrðu tveir menn tilað meta, miðað við þrjú nánar tilgreind tímabil, þann stundafjölda „sem ætla máað matsbeiðandi ... hafi verið íverkefni sínu við hönnun reiðhallar þeirrar, sem nú hefur risið að Kjóavöllum íKópavogi“ og „hvert hefði verið hæfilegt tímagjald arkitekts fyrir vinnu afþeim toga sem um ræðir í málinu“. Til að sinna hinu umbeðna mati vorudómkvaddir sömu menn og höfðu verið dómkvaddir samkvæmt matsbeiðniaðaláfrýjanda, en aðilar sammæltust um að matsmenn myndu skila einni matsgerð.Hinirdómkvöddu menn skiluðu matsgerð 20. janúar 2015. Hvað varðaði matsbeiðniaðaláfrýjanda var það niðurstaða þeirra að aðaláfrýjandi hefði lokið sem næmi76% af verkþáttum við hönnun reiðhallarinnar. Þá vísuðu matsmenn tilleiðbeinandi reglna félags sjálfstætt starfandi arkitekta og töldu rétt aðskoða hönnunarþóknun vegna reiðhallarinnar út frá flokki 3 í reglunum. Að teknutilliti til stærðar hallarinnar töldu matsmenn rétt að miða við aðarkitektahönnun næmi 0,6 tímum á hvern fermetra, þannig að heildarvinnuframlagarkitekts væri 2.421 tími. Lögðu matsmenn til grundvallar tímagjaldið 12.500krónur og að heildarþóknun vegna verksins næmi 30.262.500 krónum. Miðað við aðaðaláfrýjandi hefði unnið 76% af heildarhönnun reiðhallarinnar skyldiheildarþóknun hans, að frátöldum virðisaukaskatti, nema 22.999.500 krónum miðaðvið janúar 2015. Að teknu tilliti til virðisaukaskatts og fyrrgreindrarinnborgunar gagnáfrýjanda að fjárhæð 2.510.000 krónum, næmi fjárhæðin26.009.308 krónum. Var heildarþóknunin metin litlu lægri miðað við verðlag ímars 2013. Hvaðvarðaði matsspurningar gagnáfrýjanda þá svöruðu matsmenn þeim með vísan tilsömu forsendna og þeir höfðu lagt til grundvallar í svörum sínum viðmatsspurningum aðaláfrýjanda. Varð það niðurstaða þeirra að sá stundafjöldi semætla mætti að aðaláfrýjandi hefði varið í hönnun reiðhallarinnar næmi 1.840tímum, með hliðsjón af því að útreiknaður heildarhönnunartími hennar væri 2.421tími og að aðaláfrýjandi hefði innt af hendi 76% af þeirri vinnu. Matsspurningumgagnáfrýjanda um hæfilegt tímagjald arkitekts fyrir vinnu af þeim toga sem umræddi á nánar tilgreindum tímabilum var svarað með sama hætti. Var lagt tilgrundvallar að útseld vinna arkitekts með yfir 30 ára reynslu hefði numið12.500 krónum í janúar 2015 þegar matið fór fram.Viðmeðferð málsins fyrir héraðsdómi var annar matsmanna inntur eftir því hvort kannaðhefði verið hve marga tíma fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda hefði unnið aðverkefninu. Svaraði hann því til að það hefði ekki verið nokkur leið því „hannhélt aldrei neinar dagbækur yfir þennan tíma“. Aðspurður hvort kallað hefðiverið eftir slíkum gögnum svaraði matsmaðurinn „já mig minnir það“ en að þauhefðu ekki fengist. Er þetta í samræmi við framburð fyrirsvarsmannsaðaláfrýjanda fyrir dómi, en aðspurður svaraði hann því neitandi hvort til værugögn um tíma sem varið hefði verið til verkefnisins því um hafi verið að ræða„rúmmálsverkefni“ og menn sem ynnu eftir slíku viðmiði væru ekki í „tímavinnu“.Verður ennfremur ráðið af framburði hans að hvorki hafi verið gerður samningurum verkið né hefði tilboð legið því til grundvallar.IIILíkt ogáður greinir var því hafnað með dómi Hæstaréttar í máli nr. 157/2014 aðaðaláfrýjandi gæti með reikningi þeim er hann gaf út vegna verksins varpað ágagnáfrýjanda sönnunarbyrði fyrir því að gangverð slíkrar þjónustu hafi aðréttu lagi verið annað en þar var lagt til grundvallar. Með matsgerð þeirri semáður er lýst freistaði aðaláfrýjandi þess að leggja frekari grunn að kröfusinni á hendur gagnáfrýjanda. Miðar hann aðalkröfu sína við niðurstöðumatsgerðarinnar og krefst þess að gagnáfrýjanda verði gert að greiða sér26.009.308 krónur ásamt tilgreindum dráttarvöxtum.Í matsbeiðni aðaláfrýjanda var matsmönnumfalið að meta hvað væri eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrirheildararkitektahönnun aðaláfrýjanda á nefndri reiðhöll. Við þann starfa lögðu þeiraftur á móti ekki mat á raunverulegt vinnuframlag aðaláfrýjanda heldur hvaðværi almennt hæfileg hönnunarþóknun fyrir byggingu sem þeir mátu sambærilega ogtóku í þeim efnum mið af leiðbeinandi reglum félags sjálfstætt starfandiarkitekta. Gagnáfrýjandi óskaði aftur á móti eftir mati á því hve mörgum stundummætti ætla að aðaláfrýjandi hefði varið við hönnun reiðhallarinnar. Svörmatsmanna við þeirri spurningu tóku á hinn bóginn mið af sömu forsendum og lagðarvoru til grundvallar svörum þeirra við matsspurningum aðaláfrýjanda, en líkt ogáður greinir staðfesti fyrirsvarsmaður hans fyrir dómi að engin tímaskrá hefðiverið haldin um verkið. Viðmeðferð málsins í héraði voru matsmenn nánar spurðir um forsendur ogniðurstöður sínar. Kom meðal annars fram hjá öðrum þeirra að sú aðferðarfræðiað miða við rúmmetra, sem fyrirsvarsmaður aðaláfrýjanda kvaðst hafa miðað við erhann verðlagði störf sín, væri ekki rétt og tíðkaðist ekki lengur. Í hinumáfrýjaða dómi er niðurstaða matsgerðar rakin sem og nokkur af svörum matsmannaum hana. Í forsendum dómsins er því lýst að ekki verði byggt á framangreindumviðmiðunarreglum sem matsmenn lögðu til grundvallar mati sínu við spurninguaðaláfrýjanda um hvert sé eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir vinnu aðaláfrýjanda.Þó reisir héraðsdómur niðurstöður sínar á matsgerðinni að hluta til, meðalannars um að 76% af heildarhönnun verksins hafi verið unnin af aðaláfrýjanda.Þá miðar héraðsdómur við sambærilegt tímagjald og matsmenn. Dómurinn hafnar þvíhins vegar með vísan til tilgreindra atriða að tímafjöldi sá sem miðað er við ímatsgerð geti samræmst gögnum málsins.Eins og áður greinir er í forsendumhéraðsdóms að nokkru rakið hvaða þættir við verkið hafi haft mesta þýðingu fyrirniðurstöðu um kröfur aðaláfrýjanda. Verður ekki annað ráðið en að við úrlausnhéraðsdóms á sönnunargildi matsgerðar hafi hann litið til atriða sem með einumeða öðrum hætti komu til umfjöllunar í málatilbúnaði aðila við meðferð málsins.Verður því ekki fallist á með aðaláfrýjanda að hinn áfrýjaði dómur sé haldinnslíkum annmörkum að ómerkingu varði.Samkvæmtþeim atriðum sem rakin hafa verið um efni máls og meðferð þess verður ekkivefengt mat héraðsdóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, um það íhvaða mæli skuli horft til matsgerðar við úrlausn málsins, sbr. 1. mgr. 44. gr.og 2. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Verður því lagt tilgrundvallar að aðaláfrýjandi hafi ekki rennt fullnægjandi stoðum undir kröfursínar á hendur gagnáfrýjanda sem hins vegar hefur fyrir sitt leyti krafist staðfestingarhéraðsdóms og með því viðurkennt að aðaláfrýjandi eigi kröfu á hendur honum semnemi að lágmarki þeirri fjárhæð sem þar var dæmd. Verður hinn áfrýjaði dómur samkvæmtöllu þessu staðfestur. Meðvísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 skal hvor aðila bera sinn kostnaðaf rekstri málsins fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstaréttifellur niður.DómurHéraðsdóms Reykjaness 14. febrúar 2017. Mál þetta var höfðað12. janúar 2016 og dómtekið 31. janúar 2017. Stefnandi er Sveinn Ívarsson ehf.,Grundarhvarfi 9, Kópavogi. Stefndi er HestamannafélagiðSprettur, Kjóavöllum, Kópavogi. Dómkröfur stefnandaeru aðallega þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda skuld að fjárhæð26.009.380 kr. ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 11. mars 2015 til greiðsludags. Til vara krefststefnandi þess að stefnda verði gert að greiða stefnanda 14.432.500 kr. ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 1. apríl 2013 til greiðsludags. Þá krefst stefnandiþess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað. Stefndi krafðist þess aðallega að máli þessu yrði vísaðfrá dómi og honum dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda. Til vara krafðiststefndi þess að hann yrði sýknaður af kröfum stefnanda og honum dæmdurmálskostnaður úr hendi stefnanda. Til þrautavara krafðist stefndi þess aðkröfur stefnanda yrðu lækkaðar verulega, og að málskostnaður yrði í því tilvikifelldur niður.Með úrskurði 16. júní 2016 var frávísunarkröfustefnda hafnað. I.Mál þetta er að rekja til ársins 2006 þegar gerðurvar samningur á milli Hestamannafélagsins Gusts í Kópavogi og bæjarstjórnarKópavogs um að hestamannafélagið skyldi leggja félagssvæði og hesthúsalóðirfélagsmanna til sveitarfélagsins, en í staðinn átti sveitarfélagið að útvegaannað land fyrir hestamennina og félagið. Í 4. og 5. gr.samningsins var kveðið á um að sveitarfélagið annaðist skipulagsvinnu á hinunýja hesthúsasvæði í samvinnu við Garðabæ og hestamannafélagið Andvara íGarðabæ. Sveitarfélagið tók að sér að byggja hið nýja svæði upp, m.a. með þvíað hafa forgöngu um sýningar- eða keppnishöll fyrir hestamannafélögin. Stefnandi segir aðá árinu 2009 hafiHermann Vilmundarson, formaður hestamannafélagsins Gusts, óskað eftir því viðstefnanda að hann aðstoðaði við gerð þarfagreiningar og rýmisáætlunar ásamt þvíað vinna frumdrög að reiðhöll sem hestamannafélagið Gustur ætlaði að leggja inntil Kópavogsbæjar sem ósk félagsins varðandi byggingu reiðhallar á nýjufélagssvæði að Kjóavöllum, og hafi stefnandi í framhaldinu skilað af sérumbeðnum gögnum. Sumarið 2011 hafi Hermann að nýju haft samband viðstefnanda og beðið hann um að hanna tillögu að reiðhöll fyrir nýtt félagssvæðiá Kjóavöllum þar sem fullreynt væri að fá Kópavogsbæ til að hlutast til umverkefnið. Í kjölfarið hafi stefnandi hafist handa við hönnun á reiðhöll semhafi verið mun stærri og umfangsmeiri en sú sem stefnandi hefði upphaflegaunnið drög að. Um hafi verið að ræða tillögu merkta 2011-2, um 2.619,5 fermetrareiðhöll, dagsetta í ágúst 2011.Í fundargerð Kópavogsbæjar með fulltrúum Gusts umuppbyggingu á Kjóavöllum, dags. 7. september 2011, kemur fram að lagðar hafiverið fram teikningar að reiðskemmu að grunnfleti um 2.600 m². Teikningar væruað mestu í samræmi við tillögur frá Sveini Ívarssyni arkitekt. Þá kemur fram ífundargerðinni að ekki yrði frekar unnið að útboði á reiðskemmu fyrr en afstaðafélagsfunda hestamannafélaganna Gusts og Andvara lægi fyrir. Stefnandi kveður að á þessum tíma hafi vinna veriðhafin við sameiningu hestamannafélaganna Gusts og Andvara og reiðskemmu semyrði staðsett á Kjóavöllum. Stefnandi hafi í kjölfarið unnið að hönnun reiðhallarinnarmeð svokallaðri sameiningarnefnd sem hafi unnið að sameiningu félaganna og aðverkefnisstjóri stefnda hafi óskað eftir því við stefnanda að hann gengi fráverkinu til útboðs í maí 2011. Stefnandi kveðst hafa unnið tillögur að reiðhöll íoktóber og nóvember 2011 sem hafi verið farið yfir á rýnifundi 13. desember2011 með fulltrúum beggja hestamannafélaganna, Gusts og Andvara. Tillaga nr.2011-6 að 3.793 fermetra reiðhöll hafi verið tilbúin snemmsumars 2012, tillaganr. 2011-7 að 3.932 fermetra reiðhöll sumarið 2012 og að lokum tillaga nr.2011-8 að 4.005 fermetra reiðhöll sem boðin var út síðsumars 2012. Hinn 8. júní 2012gerðu Kópavogsbær, hestamannafélagið Gustur og hestamannafélagið Andvarisamning um uppbyggingu og framkvæmdir á Kjóavöllum. Í samningnum kemur fram aðdeiliskipulag Kjóavalla væri sameiginlegt skipulag sveitarfélaga og að það væriskilyrði fyrir aðkomu sveitarfélaganna að uppbyggingu á Kjóavöllum aðhestamannafélögin Andvari og Gustur myndu sameinast um stofnun nýs hestamannafélagssem tæki að sér að sjá um alla uppbyggingu á svæðinu og að bygging reiðskemmuyrði boðin út. Umsókn um skráninguhestamannafélagsins Kjóavöllum var móttekin hjá ríkisskattstjóra 18. júlí 2012.Nafninu var svo breytt í hestamannafélagið Sprett í byrjun árs 2013. Stefnandiheldur því fram að um sameiningu hestamannafélagsins Gusts oghestamannafélagsins Andvara hafi verið að ræða en stefndi segir að ekki hafiverið um að ræða sameiningu eldri félaga heldur hafi félagsmennstofnað nýtt félag. Ágreiningslaustvirðist að verkefnisstjóri stefnda óskaði eftir vinnu stefnanda við að gangafrá verkinu til útboðs. Í ágúst 2012 óskaði hestamannafélagið Kjóavöllum eftirtilboðum í verkið. Útboðsgögnvoru afhent 24. ágúst og opnað fyrir tilboð 21. september. Um var að ræða lokaðalútboð samkvæmt ÍST 30/2012 og meðal verkþátta var hönnun og undirbúningur. Íminnisblaði Guðna Eiríkssonar, verkefnisstjóra verkkaupa, til væntanlegrabjóðenda í verkið, kemur fram að meðfylgjandi væru grunnmyndir og útlitsmyndiraf reiðskemmunni sem Sveinn Ívarsson arkitekt hefði unnið fyrir verkkaupa ogværu leiðbeinandi. Fyrir liggur að hinn 29. ágúst 2012 lagði Sveinn inn tilbyggingarfulltrúa Kópavogs til skoðunar teikningar ásamt skráningartöflu aðreiðhöll og að þær hefðu uppfyllt skipulag og reglugerðir. Stefnandi gaf útreikning, dags. 1. september 2012, að fjárhæð 2.510.000 kr., sem stefndigreiddi. Á reikningnum kemur fram skýringin: Innborgun vegna hönnunarreiðhallar. Lægsta tilboð í útboðinu átti Jáverk ehf. og nam það401.900.000 kr., þar af voru 9.800.000 kr. vegna hönnunar- og undirbúnings. Meðtilboði Jáverks fylgdu teikningar að reiðhöll undir nafni ASK arkitekta.Stefnandi taldi að um væri að ræða sömu teikningar og hefðu fylgt útboðsgögnum,þ.e. teikningar stefnanda. Þannig hefði teikningunum verið skilað inn afJáverki undir nafni ASK arkitekta sem hefðu tekið nafn stefnanda afteikningunum og sett sitt nafn í staðinn án heimildar stefnanda. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 26. nóvember2012, til ASK arkitekta, var þess krafist að teikningarnar yrðu leiðréttar ognafn ASK arkitekta fjarlægt af teikningunum. Í bréfi lögmanns stefnanda, dags.sama dag, til Jáverks sagði að kostnaðarliður í tilboði félagsins vegnahönnunar og undirbúnings væri mun lægri en hjá öðrum tilboðsgjöfum og dygðivarla fyrir kostnaði vegna vinnu stefnanda sem tilboð félagsins værigrundvallað á og áskildi stefnandi sér allan rétt gagnvart stefnda. Stefnandi segir aðhinn 10. desember 2012 hafi Sveinbjörn Sveinbjörnsson, fyrrverandi formaðurstefnda, haft samband við stefnanda og gefið honum fyrirmæli um að sendabyggingarnefndarteikningarnar inn til samþykktar byggingarfulltrúa þegar ístað. Stefnandi hefði skilað inn teikningum samdægurs og daginn eftir, 11.desember, hafi teikningarnar verið samþykktar og stimplaðar afbyggingarfulltrúa. Umsóknin um byggingarleyfi hafi verið undirrituð afSveinbirni og stefnandi þar tilgreindur sem hönnuður reiðskemmunnar. Hinn 12. desember2012 undirrituðu stefnandi, Jáverk ehf. og hestamannafélagið Sprettursamkomulag um að stefnandi tæki að sér arkitektahönnun á reiðhöll á Kjóavöllumfyrir hestamannafélagið Kjóavöllum. Í samkomulaginu segir að Sveinn Ívarssonmuni vinna með ráðgjöfum JÁVERKS ehf. að hönnun reiðhallar og muni fulltrúiverkkaupa (hestamannafélagið Kjóavöllum) sitja hönnunarfundi. Vegna samkomulagsþessa lækki greiðslur frá verkkaupa til verktaka samkvæmt tilboði um 1.500.000kr. Áður en framangreint samkomulag var undirritað 12. desember áttu sér staðtölvupóstsamskipti sama dag, með drögum að framangreindu samkomulagi, þar semstefnandi kvaðst ekki gera athugasemdir við það en tók fram að uppgjör milliverktaka og hestamannafélagsins kæmi honum ekki við. Stefnandi kveðst hafa haldið áfram starfi sínu ísamstarfi við verkefnisstjóra stefnda, Jáverk ehf. og þeirra ráðgjafa. Í janúar2013 hafi stefnandi komið að máli við Sveinbjörn, fyrrverandi formann stefnda,og óskað eftir greiðslu og hafi Sveinbjörn beðið stefnanda að senda reikningtil stefnda. Hinn 30. janúar 2013 hafi stefnandi sent stefnda yfirlit yfirhönnunarvinnu, samtals 24.769.157 kr., en Sveinbjörn hafi hafnað fjárhæðinni. Sáttaumleitanir áttu sér stað milli aðila og varstefnandi tilbúinn til að lækka þóknun sína fyrir verkið í 14.432.500 kr. oggaf út reikning að þeirri fjárhæð á hendur stefnda, dags. 1. mars 2013, en meðbréfi stefnda sama dag var reikningnum mótmælt sem allt of háum og í engusamræmi við þá vinnu sem beðið hafi verið um. Stefnandi kveðst samt hafa haldiðáfram að sinna skyldum sínum samkvæmt samningnum og klárað vinnu vegna hönnunarog teikningar Sprettshallarinnar. Hinn 19. júní 2013 höfðaði stefnandi mál á hendurstefnda þar sem hann krafðist greiðslu framangreinds reiknings, dags. 1. mars2013. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness 13. febrúar 2014 í máli nr. E-949/2013var málinu vísað frá dómi ex officio. Úrskurðurinn var staðfestur með dómiHæstaréttar 13. mars 2014 í máli nr. 157/2014. Stefnandi óskaði í kjölfarið eftir því aðdómkvaddir yrðu matsmenn til að skoða og meta sanngjarna þóknun fyrir hönnun ogteikningu á umræddri reiðhöll, sbr. mál nr. M-24/2014, og voru arkitektarnirÓlafur Sigurðsson og Helga Benediktsdóttir dómkvödd sem matsmenn hinn 29. ágúst2014. Stefndi lagði fram matsbeiðni, dags. 25. nóvember2014, með tilteknum spurningum vegna álitaefna sem hefðu komið upp í tengslumvið matsmálið nr. 24/2014. Í þinghaldi 27. nóvember 2014, í máli nr. M-37/2014,varð samkomulag með málsaðilum um að kostnaður samkvæmt matsbeiðni stefnda ogþví mati sem unnið væri vegna máls nr. M-24/2014 skiptist jafnt á millimálsaðila. Jafnframt að framangreindir matsmenn skiluðu af sér einni matsgerðvegna matsbeiðnanna tveggja og að matsgerðin yrði afhent báðum málsaðilum. Matsgerð dómkvaddra matsmanna, HelguBenediktsdóttur arkitekts og Ólafs Sigurðssonar arkitekts, er dagsett 20.janúar 2015. Stefnandi óskaði eftir greiðslu þóknunar í samræmi við niðurstöðumatsins ásamt greiðslu matskostnaðar, að frádreginni greiðslu stefnda hinn 1.september 2012. Þar sem stefndi greiddi ekki kröfu stefnanda hefur hann höfðaðmál þetta.II. Stefnandi byggirkröfur sínar á samningssambandi sem sé milli stefnanda og stefnda. Þaðsamningssamband sé grundvöllur þeirrar vinnu stefnanda sem stefndi hafi óskaðeftir og stefnandi hafi unnið að fullu. Stefndi hafi margsinnis viðurkenntsamningssambandið á milli aðila, t.d. með samkomulagi aðila frá desember 2012.Stefnandi hafi aldrei gert samkomulag við Kópavogsbæ, Garðabæ eða Jáverk ehf.,heldur hafi hann starfað á vegum stefnda við umbeðið verkefni, áður hestamannafélagannaGusts og Andvara, og eftir sameiningu félaganna fyrir hestamannafélagið Sprett.Þá hafi stefndi sérstaklega viðurkennt greiðsluskyldu sína og samningssambandiðmeð innborgun sinni inn á verkið samkvæmt reikningi stefnda, dags. 1. september2012, að fjárhæð 2.510.000 krónur. Þá bendir stefnandi á að þeir hafi staðiðsameiginlega að mati í málum nr. M-24/2014 og M-37/2014. Stefnandikveðst hafa, á grundvelli framangreinds samningssambands, innt af hendi vinnufyrir stefnda. Stefnandi eigi rétt á að fá greitt fyrir þá vinnu. Vegnaágreinings um fjárhæð þóknunar stefnanda fyrir téða vinnu hafi hann og stefndisameiginlega aflað dómkvadds mats um réttláta og sanngjarna þóknun til handastefnanda. Stefndi hafi hafnað greiðsluskyldu. Um greiðsluskyldu stefnda vísar stefnandi tilmeginreglunnar um skuldbindingargildi samninga og meginreglu kröfuréttar umfullar og réttar efndir kröfu. Það sé grundvallarregla að samningar skulistanda (pacta sunt servanda). Stefnda beri samkvæmt henni að efna samning sinnvið stefnanda og greiða fyrir þá vinnu sem stefnandi hafi innt af hendi ogstefndi hafi nýtt sér til fulls. Stefndi hafi látið vinna fyrir sig verk ogstefnandi eigi rétt á greiðslum fyrir þá þjónustu. Stefndi hafi ekki sýnt framá að krafa stefnanda sé ósanngjörn, heldur byggist hún þvert á móti á matitveggja matsmanna um sanngjarna og réttláta þóknun fyrir verkið. Stefnandi kveðst vera sérfræðingur og vinnaverkefni sem verktaki. Stefndi hafi enga ástæðu haft til að ætla að stefnandiynni verkið á öðrum forsendum en almennt gengur og gerist á meðal sérfræðinga ásviði arkitektúrs. Stefnandi hafi enga ástæðu til að ætla annað en að stefndiværi verkbeiðandi og myndi greiða fyrir þá þjónustu og það verk sem stefnandihafi innt af hendi að beiðni stefnda. Stefnandi telur því ljóst að stefnda beri að efnagreiðsluskyldu sína samkvæmt samningssambandinu og til samræmis við niðurstöðumatsgerðar. Stefnandi kveður að stefndi hafi um langt skeiðvarist greiðsluskyldu sinni og borið því við að hann sé ekki réttur aðili aðmálinu að hluta, honum beri ekki að greiða fyrir þóknun vegna vinnu stefnandasem unnin hafi verið fyrir maí 2012, og að krafa stefnanda vegna þóknunar sé ofhá og ósanngjörn. Um aðild stefnda segir stefnandi að stefndi hafiorðið til með sameiningu Gusts og Andvara þar sem stefndi hafi yfirtekiðréttindi og skyldur Gusts og Andvara, m.a. vinnuna við Sprettshöllina og íkjölfarið eignina sjálfa. Hermann Vilmundarson, fyrrverandi formaður Gusts,hafi haft frumkvæði að vinnu stefnanda. Þá hafi Ingibjörg Guðrún Geirsdóttir,fyrrverandi formaður Andvara, verið í samskiptum um teikningar stefnanda 1.nóvember 2011, þ.e. fyrir formlega stofnun stefnda, og hafi afrit þeirra veriðsent á sameiningarnefnd. Stefnandi telur því ljóst að hann hafi hafið vinnusína fyrir hestamannafélögin Gust og Andvara en haldið henni áfram fyrirstefnda, sem hafi orðið til við sameiningu fyrrnefndra félaga. Þá vísar stefnandi til þess að í minnisblaði umútboð á byggingu Sprettshallarinnar, dags. 20. ágúst 2012, komi fram hvernigstefndi ætli, sem verkkaupi, að bjóða út byggingu reiðskemmu á svæðifélagsmanna. Neðar í minnisblaðinu komi fram að meðfylgjandi því séu„grunnmyndir og útlitsmyndir af reiðskemmunni sem Sveinn Ívarsson arkitekthefur unnið fyrir verkkaupa ...“ Þá komi fram í minnisblaðinu aðHestamannafélagið Kjóavöllum sé sameinað félag Hestamannafélagsins Gusts íKópavogi og Hestamannafélagsins Andvara í Garðabæ og hafi tekið yfir allarskuldbindingar og umsjón þeirra varðandi uppbyggingu félagssvæðis hestamanna áKjóavöllum. Stefnandi telur því alveg ljóst að verkkaupinn að vinnu stefnandahafi verið stefndi. Þá kveður stefnandi að hinn 11. desember 2012 hafifyrrverandi formaður stefnda sótt um byggingarleyfi fyrir Sprettshöllina ogritað þar sjálfur að stefnandi væri hönnuður Sprettshallarinnar. Þetta séeinnig staðfest í samkomulagi milli Jáverks ehf., stefnanda og stefnda, dags.12. desember 2012. Stefnandi hafi þó ítrekað með tölvupósti sínum sama dag aðuppgjör milli Jáverks ehf. og stefnda kæmi sér ekki við og að hann ætlaði sérað fá greitt fyrir verkið úr hendi stefnda. Þetta hafi engum andmælum sætt afhálfu stefnda. Stefnandi byggir jafnframt á því að í fundargerðaf aðalfundi stefnda, dags. 19. febrúar 2013, komi fram að félögin Andvari ogGustur hafi afhent eigur sínar til nýs sameinaðs félags. Þar komi einnig framað starfsemi félagsins hafi frá stofnun nánast verið sem byggingarfélag vegnaframkvæmdanna á félagssvæðinu. Að lokum komi fram í fundargerðinni að stefndisé framkvæmdaraðili vegna þess að ekki hafi náðst sátt um annað viðsveitarfélögin. Í fundargerðinni komi fram hvernig Hermann Vilmundarson hafiverið kjörinn sem stjórnarmaður stefnda, þ.e. sá einstaklingur sem hafi áttfrumkvæði að vinnu stefnanda, fyrst árið 2009. Stefnandi kveðst ekki mótmæla því að mikil vinnahafi væntanlega farið fram innan sveitarfélaganna Kópavogs og Garðabæjar vegnaflutnings á hesthúsahverfi Gustsmanna, svo sem skipulagsvinna. Stefnandi hafihins vegar aldrei unnið fyrir sveitarfélögin vegna hönnunar á Sprettshöllinni,heldur hafi vinna stefnanda hafist aðbeiðni Hermanns Vilmundarsonar, formanns Gusts, sameiningarnefndarmanns ogsíðar stjórnarmanns stefnda. Þessari vinnu hafi verið framhaldið í samstarfivið sameiningarnefnd Gusts og Andvara, síðar hestamannafélagið á Kjóavöllum,sem síðan hlaut nafnið Sprettur. Þetta sé m.a. staðfest í samkomulagi stefndaog Kópavogsbæjar, dags. 8. júní 2012, þar sem skýrt komi fram að skilyrði fyrirsamkomulaginu sé sameining Gusts og Andvara ásamt því að nýtt sameinað hestamannafélagtaki að sér að sjá um alla uppbyggingu mannvirkja á Kjóavöllum. Telji stefndiað sveitarfélögin Kópavogur og Garðabær hafi að einhverju leyti vanefnt skyldursínar gagnvart stefnda sé ljóst að þær vanefndir komi stefnanda ekki við aðnokkru leyti.Þannig sé þýðingarlaust fyrir stefnda að reyna aðbrjóta vinnu stefnanda upp í tímabil og komast þannig hjá greiðsluskyldu sinni.Stefnandi telur engu máli skipta hvenær hann innti hvaða hönnunarvinnu afhendi. Stefnandi átti að hanna og teikna reiðhöll fyrir nýtt hestamannasvæði áKjóavöllum, sem hann hafi og gert. Niðurstaðan hafi verið hugverk sem stefndihafi hagnýtt sér með byggingu Sprettshallarinnar og fyrir það hugverk hafistefnda borið að greiða í heild sinni í samræmi við niðurstöður matsmanna. Að lokum byggir stefnandi á því að stefndi hafiviðurkennt rétta aðild sína að málinu með því að afla matsgerðar í matsmálumnr. M-24/2014 og 37/2014 í sameiningu með stefnanda. Með þessu hafi stefndiviðurkennt greiðsluskyldu sína. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt skráningufasteignaskrár hafi stefndi verið skráður eigandi Sprettshallarinnar.Sprettshöllin hafi verið skráð í eigu Sprettsfasteignafélags ehf. 29. nóvember 2013, en eini hluthafi þess félags séSprettur rekstrarfélag ehf. sem aftur sé í 100% eigu stefnda. Stefnandi telurþetta engin áhrif hafa á aðild þessa máls enda ljóst að Sprettur fasteignafélaghafi verið stofnað í byrjun maí 2013 og Sprettur rekstrarfélag um miðjan júlí2013, löngu eftir að stofnað hafi verið til samningssambands milli stefnanda ogstefnda. Stefnandi telur að það gengi auðsýnilega ekki upp í réttarríki ef hægtværi að komast hjá greiðsluskyldu sinni vegna verka sem félag léti vinna fyrirsig með því að ráðstafa einhliða eignum með þessum hætti. Þá byggir stefnandi á því að stefndi hafisönnunarbyrðina fyrir því að krafa stefnanda vegna þóknunar fyrir vinnu sína séósanngjörn eða of há. Stefndi hafi ekki sýnt fram á að krafa stefnanda í máliþessu sé ósanngjörn eða of há. Þvert á móti hafi það nú verið sannreynt aðkrafa stefnanda sé réttlát og sanngjörn enda byggist hún samkvæmt aðalkröfu ámati tveggja dómkvaddra matsmanna sem stefnandi og stefndi hafi óskað eftir ísameiningu. Mati hinna dómkvöddu manna hafi stefndi ekki hnekkt. Varakrafastefnanda sé lægri og rúmist því vel innan þeirrar fjárhæðar sem hinirdómkvöddu matsmenn telji réttláta og sanngjarna þóknun fyrir hönnunSprettshallarinnar. Stefndi hafi enga réttmæta ástæðu haft til að ætla aðstefnandi ynni umþrætt verk á lægri kjörum en almennt tíðkist. Það sé ljóst aðalmennar reglur og venjur gildi við útreikning þóknunar og stefndi verði aðbera hallann af því að hafa ekki gert því skóna að semja á annan veg viðstefnanda. Um fjárhæð þóknunarinnar vísar stefnandi tilmeginreglu kröfuréttar, sbr. til hliðsjónar 45. gr. laga um lausafjárkaup nr.50/2000, enda sé krafa stefnanda bæði sanngjörn og til samræmis við gangverðsams konar verkefna. Stefnandi byggir fjárhæð aðalkröfu sinnar ániðurstöðu matsmanna í matsmálinu nr. M-24/2014. Stefnandi hafi óskað eftir þvíað metið yrði hvað teldist eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrirheildararkitektahönnun stefnanda á reiðhöllinni að Kjóavöllum (Sprettshöllinni)miðað við verðlag þegar matið fór fram. Stefnandi telur nærtækara að miða viðverðlag er matið fór fram, heldur en þegar reikningur stefnanda hafi veriðsendur í mars 2013. Byggist sú niðurstaða stefnanda á þeim rökum að hann hafiinnt af hendi áframhaldandi vinnu fyrir stefnda vegna verksins eftir aðreikningurinn hafi verið gerður í mars 2013. Telur stefnandi þá aðferðinaréttari en að miða við verðlag í mars 2013 og krefjast dráttarvaxta á kröfusína frá þeim tíma. Að sama skapi telur stefnandi einfaldara oggreiðara að byggja á mati vegna heildarhönnunar, í stað þess að kljúfa tímabilhönnunar upp í hluta. Komi það til vegna þeirrar staðreyndar að stefnandi hafiunnið verkið í samfellu sem hafi leitt til ákveðins hugverks stefnanda semstefndi hafi nú nýtt sér til byggingar á Sprettshöllinni. Samkvæmt niðurstöðu matsmanna taki vinna stefnandatil 76% heildarhönnunar. Komi það hlutfall til vegna þeirrar vinnu sem unninhafi verið á vegum Límtrés ehf. Þessi 76% af heildarhönnun stefnanda teljimatsmenn nema 22.999.500 krónum án vsk. Það geri 28.519.380 krónur með 24% vsk.Frá þessari fjárhæð dragi stefnandi innborgun sem stefndi hafi innt af hendi 1.september 2012 að fjárhæð 2.510.000 krónur. Aðalkrafa stefnanda sé þvísundurliðuð á eftirfarandi leið: 28.519.380 krónur (heildarhönnun á 76%verksins m. vsk.) – 2.510.000 krónur (innborgun stefnda) = 26.009.380 krónur. Stefnandi krefst dráttarvaxta á kröfu sína frá 11.mars 2015, þ.e. frá því að mánuður hafi verið liðinn frá því að stefnandi sendistefnda kröfubréf. Stefnandi telur að fallast beri á aðalkröfustefnanda fremur en varakröfu í fyrsta lagi á þeim grundvelli að hinn gamlireikningur, dags. 1. mars 2013, að fjárhæð 14.432.500 krónur, hafi verið dæmdurótækur. Í öðru lagi þar sem dómkvadds mats hafi ekki verið aflað undir rekstriþess máls, heldur hafi mats verið aflað í öðru máli, alfarið óháð hinu fyrramáli, á þeim grundvelli að gera mætti sér grein fyrir sanngjarnri og réttlátriþóknun fyrir vinnu stefnanda. Í þriðja lagi hafi stefnandi innt af hendiumtalsverða vinnu eftir að reikningurinn var sendur stefnda. Í fjórða lagi hafikrafa stefnanda samkvæmt reikningnum verið sett fram eftir umtalsverðarsáttaviðræður og í því skyni að ljúka málinu, en stefnandi hefði aldrei settfram boð um greiðslu svo lágrar fjárhæðar hefði hann vitað að hann þyrfti aðsækja málið fyrir dómstólum, afla matsgerðar eða standa í innheimtuaðgerðum áhendur stefnda í nú tæp þrjú ár. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda krefsthann þess til vara að stefndi verði dæmdur til að greiða honum kröfu samkvæmtreikningi, dags. 1. mars 2013, að fjárhæð 14.432.500 kr. Stefnandi krefstdráttarvaxta frá 1. apríl 2013, þ.e. mánuði eftir að krafist hafi veriðgreiðslu reikningsins. Í báðum tilfellum krefst stefnandi málskostnaðarúr hendi stefnda. Stefnandi telur að sjónarmið um álag ættu að koma tilskoðunar þegar ákveðin er fjárhæð málskostnaðar. Stefnandi leggur áherslu á aðtekið verði tillit til þess hluta matskostnaðar sem stefnandi hafi innt afhendi, að fjárhæð 500.000 kr., við ákvörðun málskostnaðar til handa stefnanda. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglnakröfuréttar. Þá vísar stefnandi til laga um lausafjárkaup nr. 50/2000, einkum45. gr. Stefnandi vísar jafnframt til höfundalaga nr. 73/1972. Að lokum vísarstefnandi til laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu vegnadráttarvaxtakrafna.Málskostnaðarkrafa stefnandastyðst við 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. III. Stefndibyggir á því að stefnandi geti ekki gert kröfu á hendur stefnda fyrirþeirri fjárhæð sem aðalkrafan miði við. Stefnandi hafi á fyrri stigum þessamáls gefið bindandi og fyrirvaralausar yfirlýsingar um verðlagningu vinnusinnar, sbr. t.d. bréf, dags. 18. febrúar 2013, og reikning, dags. 1. mars2013, að fjárhæð 14.432.500 kr. Hann hafi leitað matsgerðar til að skjótastoðum undir reikningsgerðina og það sé fráleitt að hann geti í ljósimatsgerðarinnar breytt fyrri verðlagningu. Við þetta bætist að matsgerðin séónothæf sem sönnunargagn um hæfilegt endurgjald. Stefndi segir aðmatsmennirnir virðist álíta, í matsgerð II, að á tímabilinu frá 12. desember2012 og þar til vinnu lauk hafi stefnandi varið 1.356 tímum til verksins, eðaöllum meginþorra þess vinnustundafjölda sem matsmenn töldu viðmiðunarreglurnarmiða við (1356 af 1840). Sú vinna sem þarna um ræði hafi staðið yfir í hæstalagi í um tvo mánuði enda hafi stefnandi gert kröfu um greiðslu þóknunar hinn18. febrúar 2013 og reikningur verið gefinn út 1. mars 2013. Í hverjum mánuðifalli ekki til nema 720 klukkustundir alls og að jafnaði 160 vinnustundir. Enn sérkennilegraverði þetta þó þegar skoðað sé svar matsmanna við spurningu 2 í matsgerð I, þarsem þeir telji að breytingar eftir 11. desember 2012 hafi ekki haft í för meðsér þörf á neinu sérstöku endurgjaldi. Það sé svo beinlínis tekið fram í lið 9á bls. 4 í matsgerðinni að matsmenn hafi áttað sig á því að stefnandi hafi lýstþví yfir að 65% af hönnun hafi verið lokið „fyrir alútboð“, sem hafi farið framí desember 2012. Einnig hafi stefnandi lýst því yfir í bréfi sínu 18. febrúar2013 að í „maí 2012 [sé] hönnun langt komin“. Í þessu ljósiverði niðurstaða matsmanna með öllu óskiljanleg. Í henni sé algjört innbyrðisósamræmi. Skipting tímafjölda milli tímabila sé í andstöðu við staðreyndir semþó megi segja að liggi fyrir. Þar við bætist aðmatsmenn virðast lítið sjálfstætt mat hafa lagt á vinnuframlag stefnanda heldurvísi þeir í „leiðbeinandi reglur FSSA“ um mat á heildarendurgjaldi.Vinnustundir reikni þeir út frá flatarmáli hússins, sem sé að mestu skemma, enþað sé algjörlega ófullnægjandi grunnur að mati á sanngjörnu endurgjaldi fyrirvinnuframlag. Framangreindarleiðbeiningarreglur hafi enga þýðingu og geti aldrei myndað grunn að mati.Heimfærsla matsmanna undir flokka þar undir orki einnig tvímælis. Enginvitneskja sé um rannsóknir eða grunngögn sem hún gæti hafa byggst á. Matsmennhefðu að sjálfsögðu átt að beita eigin mati og eftir atvikum athuga kostnað viðhönnun á sambærilegum húsum. Stefndi kveður aðþær athugasemdir sem hér greinir um matsgerð hinna dómkvöddu manna eigi einnigvið um þrautavarakröfu stefnanda. Stefndi mótmælirþví að hestamannafélagið Sprettur hafi orðið til við samrunahestamannafélagsins Gusts og hestamannafélagsins Andvara. Bæði hestamannafélöginséu enn starfandi hvort í sínu lagi. Félögin hafi einfaldlega ákveðið aðsameina krafta sína sem félög í einu stóru hestamannafélagi. Í raun megi segjaað hestamannafélagið Gustur og hestamannafélagið Andvari séu félagar íhestamannafélaginu Sprettur. Eins og fram komi í stefnu hafi stefnandi í byrjunhaft samskipti við Hermann Vilmundarson, formann hestamannafélagsins Gusts.Enginn skriflegur samningur liggi til grundvallar þessari vinnu stefnanda. Ekkisé þörf á að leysa frekar úr því enda sé sú úrlausn þessu máli óviðkomandi.Kröfunni sé nú beint að stefnda sem hafi ekki verið stofnaður þegar óskað hafiverið eftir vinnunni. Forræði á hönnunarvinnu hafi til ársins 2011 verið áhendi Kópavogsbæjar. Allar skuldbindingar allt fram að því að hestamannafélagiðSprettur gerði samkomulag við Garðabæ og Kópavogsbæ, um að félagið sæi umuppbyggingu á svæðinu, séu á milli stefnanda og hestamannafélagsins Gusts. Þaðhafi ekki verið fyrr en í framhaldi af samkomulaginu við Garðabæ og Kópavog semverkefnisstjóri stefnda hafi óskað eftir vinnu stefnanda með beiðni um aðgengið yrði frá verkinu til útboðs. Þótt félög stofni sérstakt félag í kringumsamvinnu sína leiði það ekki sjálfkrafa til þess að hið nýstofnaða félag takivið öllum réttindum og skyldum stofnfélaganna. Greiðslur vegna vinnu stefnandafyrir maí 2012 séu því ekki á ábyrgð stefnda. Kröfur um greiðslu fyrir þá vinnuséu þar að auki fyrndar, sbr. það sem segir hér á eftir um þrautavarakröfu. Stefndi mótmælirþví að hann hafi viðurkennt aðild sína að öllu leyti með því að leggja framspurningar til matsmanna. Stefndi hafi aldrei mótmælt aðild sinni vegna þeirrarvinnu sem fór fram eftir júní 2012. Þátttaka stefnda í matsferlinu sé eðlileg íljósi þess og segi ekkert til um afstöðu hans til þeirrar vinnu er stefnandivann fyrir framangreinda samningsgerð. Stefndi telur sér ekki skylt að greiðafyrir þá vinnu sem áður hafi verið innt af hendi vegna þessara uppdrátta, endahafi ekki verið um það samið þegar stefndi tók að sér uppbygginguna. Þar sem röngumaðila hafi verið stefnt í þessu máli, að því er varðar vinnu fyrir maí/júní2012, sé krafist sýknu á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991. Endurgjald fyrir vinnu eftir það tímamark hafiað fullu verið gert upp. Þá krefst stefndijafnframt sýknu á grundvelli þess að krafan og útreikningur sem liggi tilgrundvallar henni sé sett þannig fram að ekki verði séð hvaða hluti kröfunnarsé fyrir vinnu stefnanda sem unnin hafi verið fyrir maí 2012.Þá byggir stefndiá því að krafa fyrir vinnu á tímabilinu 2009-2011 sé fyrnd. Samkvæmt 1. mgr. 2.gr. laga um fyrningu kröfuréttinda nr. 150/2007 reiknist fyrningarfrestur kröfufrá þeim degi er kröfuhafi hafi átt fyrst rétt til efnda. Krafa stefnanda umgreiðslu fyrir vinnu sína á árunum 2009-2011 sé fyrnd enda liðin meira enfjögur ár frá því að stefnandi hafi fyrst átt rétt til greiðslu fyrir vinnusína, sbr. 3. gr. sömu laga, að frádreginni þeirri fjárhæð sem stefndi hafigreitt samkvæmt reikningi, dags. 1. september 2012.Um margar afmarkaðarverkbeiðnir hafi verið að ræða og engin rök því staðið til þess að frestaútgáfu reikninga svo lengi sem raun beri vitni. Það sé ekki í höndum stefnandaað ráða upphafi fyrningarfrests og verði hann að bera allan halla af vanreifuná málatilbúnaði sínum í þessu tilliti. Fyrri málshöfðunstefnanda geti engu breytt um fyrningu á kröfum um greiðslu fyrir vinnu áframangreindu tímabili enda hafi nýtt mál ekki verið höfðað innan sex mánaðafrá því að málinu var vísað frá, sbr. 1. mgr. 22. gr. laga um fyrningukröfuréttinda nr. 150/2007. Þá byggir stefndiá því að fjárhæðir krafna stefnanda séu of háar. Stefndi telur niðurstöðufyrirliggjandi matsgerðar um fjárhæð þóknunar allt of háa. Stefndi telur aðdómur um þóknun til handa stefnanda verði ekki byggður á matsgerð þessari.Niðurstaða matsgerðarinnar sé ekki í samræmi við hlutverk stefnanda viðhönnunina. Matsmenn taki ekki tillit til þess við útreikninga í matsgerð sinniað stefnandi hafi ekki verið aðalverktaki við verkið svo sem allar tölur oggröf hinna leiðbeinandi reglna sem þeir styðjist við geri ráð fyrir. Stefndi telurreikning stefnanda frá 1. mars 2013 of háan. Heildarfjárhæðþóknunarinnar sem krafist sé samræmist ekki með nokkru móti því sem hafi mátt búast við þegar lagður hafiverið fram reikningur 1. september 2012 að fjárhæð 2.510.000 krónur, en þá hafilegið fyrir útboðsteikningar sem hafi verið ígildi byggingarnefndateikninga.Stefnandi hefði á því stigi átt að gefa út fullnaðarreikning fyrir vinnu sínaenda hafi ekkert legið fyrir um frekari aðkomu hans á því stigi. Stefndi hafiþví verið í góðri trú um að uppgjöri væri lokið og enginn áskilnaður hafi veriðhafður uppi um frekari kröfur vegna þeirrar vinnu sem hafi verið innt af hendiþá um sumarið. Þá telur stefndiað fjárhæðin sé ekki í samræmi við seinna samkomulag um arkitektahönnunreiðhallar Kjóavöllum, dags. 12. desember 2012. Af því samkomulagi hafi máttdraga þá ályktun að endurgjald fyrir vinnu stefnanda í þágu verktakamannvirkisins væri metið á um 1,5 milljónir króna, en með samkomulaginu hafigreiðslur frá verkkaupa til verktaka samkvæmt tilboði verið lækkaðar um þáfjárhæð. Undir það skjal hafi stefnandi skrifað. Greiðslurnar tilJÁVERK ehf. hafi verið lækkaðar þar sem stefnandi skyldi yfirtaka þann verkþáttfyrir stefnda sem myndi greiða honum fyrir verkið en ekki JÁVERK ehf. Lækkungreiðslna til JÁVERK hafi tengst mati á kostnaði við hönnun og stefndi verið íþeirri trú að stefnandi væri sama sinnis, enda hafi hann verið viðstaddur gerðsamkomulagsins og skrifað undir það til staðfestingar. Verði framangreintekki talin óræk sönnun fyrir hæfilegu endurgjaldi til stefnanda bendir stefndiá að það eina sem sé ljóst í málinu um vinnuframlag stefnanda sé að stefnandivirðist í tveimur lotum hafa unnið að tilteknum þáttum hönnunarreiðhallarinnar: fyrst í tvo mánuði sumarið 2012 við undirbúning útboðsgagna ogsíðan um áramótin 2012-2013 við gerð verkteikninga eftir að verksamningur hafiverið gerður. Fyrir þessa vinnuhafi stefndi fengið greiddar 2 milljónir króna en hann krefjist nú rétt um 26milljóna til viðbótar, eða 28 milljóna alls.Sú upphæð sé algjörlega úr hófi fram og einkum þegar ekki sé látið svolítið að upplýsa nokkurn skapaðan hlut um vinnuframlag, vinnustundir, útlagðankostnað eða annað sem nauðsynlegt sé að greina frá svo að leggja megi mat áeðlileg verklaun. Sönnunarbyrði fyrir kröfunni hvíli að sjálfsögðu á stefnanda.Kröfum stefnandaum dráttarvexti er mótmælt, sérstaklega dráttarvaxtakröfu í varakröfustefnanda. Stefndi telur að stefnandi geti ekki átt kröfu um dráttarvexti fráþví að mánuður var liðinn frá útgáfu reiknings sem Hæstiréttur hafi síðan dæmtað hafi ekki verið skýrður nægjanlega, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr.157/2014. Dráttarvextir verði í fyrsta lagi dæmdir frá gjalddaga eða mánuði fráþví að reikningur með fullnægjandi skýringum verði settur fram, sbr. 5. gr.laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Stefndi telur að þeirri skyldu hafiekki enn verið fullnægt. Enn fremur byggirstefndi á tómlæti. Stefndi kveður að ekki hafi verið gerður milli aðilaheildstæður samningur um verkið. Stefnandi hafi alltaf verið beðinn um að vinnatiltekið afmarkað verkefni hvert sinn sem óskað hafi verið eftir vinnu hans.Þannig hafi ekki verið um að ræða viðvarandi gagnkvæman samning milli aðila. Ístefnu sé gerð krafa um greiðslu fyrir vinnu sem hafi farið fram á rúmlegafjögurra ára tímabili. Almennt sé litið svo á að ríkari skylda hvíli ákröfuhafa til að ganga á eftir skuld sinni heldur en skuldara til að bjóða framgreiðslu hennar ef ekki hafi verið á eftir henni gengið. Stefnanda hefði veriðrétt, og í lófa lagið, að krefjast greiðslu fyrir vinnu sína í hvert skipti semhann hafi skilað af sér því verki sem hann hafi verið beðinn um að vinna íhverju tilviki. Það geti ekki talist eðlileg vinnubrögð né sanngjörn gagnvartverkkaupa að safna upp í greiðslukröfu í fjögur ár og setja svo fram gífurlegaháa kröfu sem sé miklu hærri en stefndi hefði nokkurn tímann getað séð fyrir. Endahafi félagasamtök eins og stefndi mikla hagsmuni af því að geta séð fyrir hverútgjöld verða á hverju ári og geta dreift greiðslubyrðinni sé um dýrariverkefni að ræða. Ljóst sé að stefnandi hafi gerst sekur um verulegt tómlætienda hafi hann ekkert aðhafst í rúm fjögur ár frá því að tilefni gafst til aðinnheimta fyrir vinnu hans. Stefnandi hafi því glatað hluta kröfu sinnar vegnatómlætis. Stefndi vísar tilþess að í ákvæði 3.3 í siðareglum Arkitektafélags Íslands segi eftirfarandi:„Arkitekt er skylt að veita verkkaupa sem gleggstar upplýsingar um framkvæmd ogáætlaðan kostnað fyrirhugaðs verkefnis og sjá til þess að gerður séskilmerkilegur samningur um verkefnið.“ Gera verði þá kröfu til arkitekts semverktaka og sérfræðings að hann geri verkkaupa grein fyrir áætluðum kostnaðiverksins. Ekki sé hægt aðgera ráð fyrir að verkkaupi (stefndi) þekki þær leiðbeinandi reglur sem vísaðsé til í matsgerð þeirri sem stefnandi byggi kröfugerð sína á enda virðistSAMARK ekki hafa heimild til að setja þær, enda sé slík reglusetning ólöglegsamkvæmt 10. gr. samkeppnislaga nr. 44/2005. Þær séu þar af leiðandi ekkiaðgengilegar fyrir verkkaupa. Þær sé t.d. ekki að finna á internetinu. Því séljóst að stefndi hafi ekki með nokkru móti getað kynnt sér útreikningsaðferðstefnanda fyrir fram og því ekki átt möguleika á að átta sig á endanlegumkostnaði. Stefndi hafieinungis haft aðgang að þeim tveim blaðsíðum úr reglunum sem matsmenn hafi lagtfram sem fylgiskjöl með matsgerð sinni og því ekki getað kynnt sér reglurnartil hlítar, t.d. liggi ekkert fyrir um aðdraganda setningar hinna leiðbeinandireglna eða tilgang þeirra og markmið. Þegar ekki liggifyrir nein viðmið um útreikning lokaverðs vegna verks við gerð samnings séeðlilegt að verkkaupi geri ráð fyrir að miðað verði við tímakaup. Þegar samiðhafi verið um verkið á fundi í lok maí 2012 hafi ekkert annað komið fram en aðverkið ætti að vinna í tímavinnu. Ef greiða hafi átti fyrir verkið með öðrumhætti hefði verktaki með réttu átt að taka það sérstaklega fram. Það hafi ekkiverið gert. Stefndi kveðsthafa margoft skorað á stefnanda að afhenda tímaskýrslur til að meta megi hvortum sanngjarnt endurgjald sem hæfi úrlausn verkefnisins sé að ræða. Það hljótiað teljast eðlileg krafa að verkkaupi fái tímaskýrslur til að geta áttað sig áþeirri vinnu sem hafi verið varið í verkið og þar með hve mikil vinna séundirliggjandi við útreikning þóknunar þeirrar sem hann á að greiða. Stefndi mótmæliröllum kröfum um dráttarvexti og innheimtukostnað enda ljóst að honum hafi ekkiborið að greiða of háan reikning og hann hafi ekki fengið fullnægjandiskýringar til að geta greitt hluta reikningsins. Þá mótmælirstefndi sérstaklega kröfu stefnanda um að stefnda verði gert að greiða álag ámálskostnað. Stefndi hafi ekki viðhaft neina háttsemi sem gefi tilefni til aðhonum verði gert að greiða álag. Um lagarök vísarstefndi að öðru leyti til meginreglna samninga- og kröfuréttar, samkeppnislaganr. 44/2005, laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 og laga um fyrningukröfuréttinda nr. 150/2007. Málskostnaðarkrafastefnda er byggð á 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. IV. Fyrir liggur matsgerðdómkvaddra matsmanna, Helgu Benediktsdóttur arkitekts og Ólafs Sigurðssonararkitekts, dags. 20. janúar 2015, þar sem stefnandi óskaði eftir álitimatsmanna á því hvað væri eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrirheildararkitektahönnun stefnanda á Sprettshöllinni miðað við verðlag þegarmatið fór fram. Í svari matsmanna við spurningunni segir aðsérteikningum arkitekts hafi verið lokið en miðað við stærð og einfaldleikahússins væru þær ekki margar og frekar fábrotnar. Aðalástæðan væri sú aðbyggingin væri stöðluð bygging frá Límtré ehf. Auk þess krefjist reiðhöllinekki eins flókinnar útfærslu á húsi. Innréttingateikningar væru aðeinsfyrirkomulagsteikningar þar sem valdar væru staðlaðar innréttingar.Verklýsingar væru ekki fullbúnar. Lokið væri 32% af 55% af verkteikningum.Áætla mætti að í tilfelli reiðhallarinnar væri vinna við verkteikningar um 58%af venjulegu vinnuframlagi í sambærilega stóru húsi af þessari gerð.Langstærsti hluti af verkteikningum væru unnar hjá Límtré hf. og fylgdu meðútboðsgögnum. Aðalumsjón fælist í samræmingu, athugunum á byggingarstað,hönnunarfundi og lokaúttekt. Þessari vinnu væri að mestu lokið, en lokaúttekthefði ekki farið fram. Samtals væri því lokið 76% af verkþáttum sem tilheyrihefðbundinni þóknun. Þá vísa matsmenn tilþess að samkvæmt leiðbeinandi reglum Félags sjálfstætt starfandi arkitekta(FSSA), nú SAMARK, væru íþróttahús flokkuð í byggingarflokk 4 en einnig eigilýsing á flokki 3 við í þessu sambandi. Reiðhöll Spretts væri íþróttamannvirkien töluvert einfaldara hús en hús annarra íþrótta. Töldu matsmenn rétt að skoðahönnunarþóknun út frá flokki 3. Reiðhöllin væri 4.035 m². Miðað við flokk 3væri „normal“ flatarmál 5000 m² húss. Þá væri í arkitektahönnun áætlaður0,5-0,7 tími á hvern fermetra í húsinu. Þar sem húsið væri 4.035 m² töldumatsmenn rétt að miða við 0,6 tíma á hvern fermetra. Heildartími semvinnuframlag arkitekts væri því 2.421. Í janúar 2015 hafi vísitalabyggingarkostnaðar verið 120,9 stig og mætti reikna með að tímagjald arkitektaværi 12.500 kr. Heildarþóknun arkitekts væri þá 30.262.500 kr. Miðað við aðstefnandi hafi unnið 76% af verkþáttum sem tilheyri hefðbundinni vinnu væriheildarþóknun til stefnanda 22.999.500 kr. án virðisaukaskatts. Tekið var framí matsgerðinni að hönnunartími á húsinu hafi spannað óeðlilega langan tíma ogeinnig hafi orðið breytingar á verkkaupa á tímabilinu. Það væri arkitektum í óhagþegar rof yrði á hönnunarfasanum, verkið sett á bið og verkefnið væri ekkilengur samhangandi heild. Ef leggja þyrfti verkefni til hliðar um óákveðinntíma krefðist það alltaf meiri vinnu. Matsmenn hefðu tekið tillit til þess ímati sínu á heildarhönnunarkostnaði. Matsmenn voru einnigbeðnir álits á því hvert væri eðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrirbreytingar á áður samþykktum teikningum frá 11. desember 2011 og töldu matsmennað þær væru eðlilegar betrumbætur arkitekts og hluti af venjulegri hönnunarvinnu.Það væri því ekki þörf á sérstöku endurgjaldi. Að beiðni stefndavoru matsmenn beðnir álits á því hver væri sá stundafjöldi sem ætla mætti aðstefnandi hefði varið í verkefni sín við hönnun umræddrar reiðhallar og vísuðumatsmenn í svar sitt við framangreindri spurningu stefnanda, um hvað værieðlilegt og sanngjarnt endurgjald fyrir heildararkitektahönnun stefnanda áSprettshöllinni, þ.e. að útreiknaður heildarhönnunartími reiðhallarinnar væri2.421 tími fyrir 100% hönnun. Miðað við 76% vinnuskil af heild væritímafjöldinn 1.840. V. Í máli þessu erágreiningur um þóknun stefnanda fyrir hönnun og teikningu á reiðhöll áKjóavöllum í Kópavogi, svokallaðri Sprettshöll. Stefndi heldur því fram í greinargerð sinni aðgreiðslur fyrir vinnu sem stefnandi hafi unnið fyrir maí 2012 séu ekki á ábyrgðstefnda. Þær séu auk þess fyrndar, en um margar afmarkaðar verkbeiðnir hafiverið að ræða. Eins og rakið hefurverið kom stefnandi fyrst að áformum um byggingu reiðhallar á árinu 2009 ogaftur á árinu 2011, en þá hannaði stefnandi tillögur að reiðhöll fyrir nýttfélagssvæði á Kjóavöllum. Var það að beiðni þáverandi formannshestamannafélagsins Gusts. Í maí 2012 var stefnandi beðinn um að ganga fráverkinu til aðalútboðs og voru útboðsgögn afhent í ágúst 2012 og tilboð opnuð íoktóber s.á. Fyrir liggur að stefnandi vann að verkefninu eftir aðalútboð ogþar til húsið reis. Stefnandi hefur gefið út tvo reikninga vegna verkefnisins.Annar er dagsettur 1. september 2012, að fjárhæð 2.510.000 krónur, og hinn 1. mars2013, að fjárhæð 14.432.500 krónur. Með samkomulagi sem Kópavogsbær, hestamannafélagiðGustur og hestamannafélagið Andvari gerðu 8. júní 2012, um uppbyggingu ogframkvæmdir á Kjóavöllum, var það gert að skilyrði að hestamannafélögin Gusturog Andvari myndu sameinast um stofnun nýs hestamannafélags sem tæki að sér allauppbyggingu á svæðinu og að bygging reiðskemmu yrði boðin út. Hið nýja félagvar hestamannafélagið Kjóavöllum sem nú heitir hestamannafélagið Sprettur,stefndi í máli þessu. Stefnandi hefur því réttilega beint kröfum sínum að stefnda. Með vísan til þessað stefndi greiddi reikning stefnanda, dags. 1. september 2012, að fjárhæð2.510.000 kr., sem var fyrir „innborgun vegna hönnunar reiðhallar“, er krafastefnanda ófyrnd. Þar sem fram kom á reikningnum að um væri að ræða innborgunmátti stefnda vera ljóst að uppgjöri væri ekki lokið. Málsástæðu stefnda umtómlæti stefnanda er hafnað enda hefur stefnandi gert ítrekaðarinnheimtutilraunir á hendur stefnda. Stefnandi á rétt til endurgjaldsfyrir þá vinnu sem hann hefur unnið í þágu stefnda. Ber að líta til þeirrargrunnreglu sem meðal annars kemur fram í 45. gr. laga nr. 50/2000 umlausafjárkaup og felur í sér að greiða skuli það verð sem seljandi setur upp, endasé verðið ekki ósanngjarnt. Sama regla kemur fram í 28. gr. laga umþjónustukaup. Þá segir í ákvæði 3.4 í siðareglum Arkitektafélags Íslands aðarkitekt skuli áskilja sér „sanngjarnt endurgjald“ sem hæfir faglegri úrlausnverkefnisins. Ekki liggur fyrir skriflegur samningur um vinnustefnanda, annar en samkomulag sem gert var 12. desember 2012, um að stefnanditæki að sér arkitektahönnun á reiðhöll Kjóavöllum fyrir hestamannafélagiðKjóavöllum, sem síðar fékk nafnið hestamannafélagið Sprettur. Samkomulag þettavar gert í kjölfar ágreinings sem kom upp milli stefnanda og ASK ehf. og JÁVERKehf. um notkun á teikningum stefnanda. Þar er ekkert kveðið á um þóknunstefnanda og verður ekki dregin sú ályktun af samkomulaginu að endurgjald fyrirvinnu stefnanda væri metin á 1,5 milljónir króna, eins og stefndi hefur haldiðfram. Stefnandi hefur ekki gert stefnda grein fyrir þvímeð vinnuskýrslum hvað hann hafi unnið margar stundir að verkefninu þrátt fyriráskorun stefnda þar um. Er aðalkrafa stefnanda, að fjárhæð 26.009.380 krónur,reist á matsgerð dómkvaddra matsmanna. Aðalkrafa stefnanda er nánar tiltekiðbyggð á því að matsmenn hafi komist að þeirri niðurstöðu að heildarþóknun tilstefnanda ætti að vera 28.519.380 krónur með virðisaukaskatti (heildarhönnun á76% verksins) að frádregnum 2.510.000 krónum vegna innborgunar stefnda, samtals26.009.380 krónur. Varakrafa stefnanda er að fjárhæð 14.432.500 krónur, sem ersama fjárhæð og reikningur stefnanda frá 1. mars 2013. Stefndi heldur því fram að stefnandi sé bundinn afreikningi sínum frá 1. mars 2013. Þeirri málsástæðu stefnda er hafnað enda erekki viðhlítandi grundvöllur fyrir þeim reikningi, sbr. dóm Hæstaréttar í málinr. 157/2014. Stefndi byggir enn fremur á því að ekki sé unnt að byggja ámatsgerðinni þar sem matsmenn hafi ekki lagt sjálfstætt mat á vinnuframlagstefnanda heldur vísi í leiðbeinandi reglur, en slíkar reglur geti ekki veriðgrunnur að mati á því hvað sé sanngjarnt endurgjald fyrir vinnu stefnanda. Þágerir stefndi athugasemdir við flokkun matsmanna í byggingarflokk. Niðurstaða matsmanna er byggð á leiðbeiningum umsamningsgerð útgefnum af Félagi sjálfstætt starfandi arkitekta (FSSA, núSAMARK), kafla 10.1. Um er að ræða tímatöflur sem NPA (félag norskra arkitekta)hefur sett saman og byggjast á fenginni reynslu yfir hve mikinn tíma arkitektarnota hvað varðar mismunandi tegundir bygginga. Í þessum leiðbeiningum erumannvirki flokkuð eftir byggingartegundum í sex flokka. Allar tölur eru miðaðarvið aðalverktöku, annars verði að leiðrétta þau um +/˗ 10-15%. Tímanotkunin áaðeins við um sjálfa hönnunarvinnuna en önnur verk, s.s. umsóknir, PGLo.s.frv., eru ekki tekin með. Tölurnar eru miðaðar við „normalflatarmál“ íviðkomandi flokki en frávik frá því verður að leiðrétta. Í 1. flokki eru einföldvörugeymsla, einfalt framleiðslurými og bílageymsla (2.500 m²), 0,3-04 klst/m².Í 2. flokki eru vörugeymsla (2.500 m²), iðnaðarbygging (5.000 m²),kæli-/frystigeymsla (1.000 m²), flutningamannvirki (2.500 m²) og verkstæði(1.000 m²), 0,4-05 klst/m². Í 3. flokki er háþróaður iðnaður (5.000 m²),íbúðarhúsnæði (2.500 m²), matvælaframleiðsla (5.000 m²) ogvöruhús/verslunarmiðstöð (5.000 m²), 0,5-07 klst/m². Í 4. flokki eruíþróttamannvirki, skrifstofuhúsnæði, þjónustuíbúðir, raðhús, gistiheimili ogflugeldhús/veisluþjónusta (5.000 m² nema raðhús 1.000 m²), 0,7-1,0 klst/m². Ífimmta flokki eru m.a. skólar, 1,0-1,4 klst/m² og í sjötta flokki sjúkrahús,1,4-2,0 klst/m². Matsmenn telja að umrædd reiðhöll falli undir flokk 3. VitniðGuðni Eiríksson, verkstjóri stefnda, var fyrir dómi innt eftir áliti á þessariröðun og taldi vitnið að reiðhöllin félli frekar undir flokk 1. Fallist er á með matsmönnum að stefnandi hafiunnið 76% af heildarhönnun verksins.Við mat á því hvað er sanngjarnt endurgjaldfyrir vinnu stefnanda er ekki unnt að líta til framangreindra viðmiðunarreglna,enda eru þær leiðbeinandi og flokkunin á byggingartegundum er of almenn til aðgeta verið grundvöllur að niðurstöðu í máli þessu. Við mat á því hvert ersanngjarnt endurgjald fyrir vinnu stefnanda verður að líta til eftirfarandiþátta: Teikningar stefnanda sem fyrir liggja í málinu, einfaldleiki hússins,verkteikningar voru að miklu leyti unnar hjá Límtré hf., tími sem má ætla ísamræmingu, athuganir á byggingarstað og hönnunarfundir, aðstæður ábyggingarlóð (aðlögun í landslagi), skipulagsskilmálar, skilakröfur verkkaupahvað varðar ytri og innri frágang og teiknigögn eru frekar rýr. Að öllu þessuvirtu, og atvikum í málinu, er það mat dómsins að 800 vinnustundir hafi farið íverkefni stefnanda. Eðlilegt tímagjald er 15.500 krónur með virðisaukaskatti.Endurgjald fyrir vinnu stefnanda nemur því 12.400.000 krónum, en frá því dregstinnborgun stefnda að fjárhæð 2.510.000 krónur. Þannig ber að dæma stefnda tilað greiða stefnanda 9.890.000 krónur. Dráttarvextir skulu reiknast frá þeimdegi sem mál þetta var höfðað, hinn 12. janúar 2016, sbr. 3. mgr. 5. gr. laganr. 38/2001 um dráttarvexti. Eftir þessum úrslitum ber stefnda að greiðastefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn, með hliðsjón af umfangimálsins auk útlagðs kostnaðar stefnanda vegna matsgerðar, 2.500.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttirhéraðsdómari ásamt meðdómendunum Jóhannesi Þórðarsyni arkitekt og SteinþóriKára Kárasyni arkitekt.D ó m s o r ð: Stefndi, hestamannafélagiðSprettur, greiði stefnanda, Sveini Ívarssyni ehf., 9.890.000 krónur, með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 12.janúar 2016 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 2.500.000 krónur í málskostnað.
|
Mál nr. 689/2008
|
Skaðabætur Börn Líkamstjón Dómkvaðning matsmanns Málsástæða Gjafsókn
|
H varð fyrir líkamstjóni í ágúst 2002, þá 14 ára gömul, við rekstur nýborinnar kýr í eigu K. Óumdeilt var að kýrin hefði ráðist skyndilega á H, stangað hana og fellt og traðkað á andliti hennar og við þetta hefði hún orðið fyrir tjóni. Deilt var um hvort það yrði metið K til sakar að hafa ekki gert sérstakar ráðstafanir til að hindra að H, sem var í vinnu hjá honum við bústörf á bænum, væri falið að reka heim nýborna kú, sem var þar með kálfi sínum. Í málinu þótti nægilega sýnt fram á að hætta gæti stafað af því að nálgast nýbornar kýr sem væru með kálfa sína hjá sér og þær gætu átt til að ráðast á þann sem í hlut ætti. Þá þótti einnig fram komið að erfitt gæti verið að bregðast við slíkri árás. K viðurkenndi fyrir dómi að honum hefði verið kunnugt um að nýbornar kýr gætu verið varasamar og einnig að H hefði ekki verið vön að umgangast kýr áður en hún kom til starfa hjá K í júní 2002. Var talið að við þessar aðstæður hefði hvílt sérstök skylda á K að tryggja að H yrði ekki falið að sækja og reka kú sem svona var ástatt um eða gera ráðstafanir til að tryggja öryggi hennar við slíkt verk. Þessari skyldu hefði hann ekki sinnt og yrði því fallist á með H að K bæri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hún varð fyrir í umrætt sinn. Ekki var fallist á kröfu K um lækkun bóta til handa H vegna eigin sakar, þar sem ekki var talið að hún hefði átt raunhæfan kost að komast undan eða afstýra árás kýrinnar.
|
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. desember 2008. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 1.921.495 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 10. ágúst 2002 til 15. desember 2004 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu. I Áfrýjandi hefur lagt fram fyrir Hæstarétti matsgerð tveggja dómkvaddra matsmanna sem hann aflaði eftir að héraðsdómur gekk. Spurningar sem þar eru lagðar fyrir matsmennina eru að mestu leyti þær sömu og lagðar höfðu verið fyrir Dr. Ólaf R. Dýrmundsson matsmann og hann gefið svör við í matsgerð 14. nóvember 2006, svo sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi. Samkvæmt gögnum málsins var ekki vísað til 64. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um öflun þessarar matsgerðar heldur var að þessu staðið eins og um nýtt undirmat væri að ræða. Af hálfu stefnda voru ekki gerðar athugasemdir við öflun matsgerðarinnar á þessum grundvelli og er hún því meðal gagna málsins fyrir Hæstarétti. Matsmenn í þessu nýja mati eru Anna Guðrún Þórhallsdóttir prófessor við Landbúnaðarháskóla Íslands og Sigurður Kristjánsson skýrsluhaldsfulltrúi hjá Bændasamtökum Íslands. Í matsgerð 12. febrúar 2009 komast matsmenn í aðalatriðum að eftirfarandi niðurstöðum: að „[n]ýborna kú ætti enginn að reka óvarinn af ökutæki eða hesti, annar en fullorðinn, og þá með gát“ að „líta verður svo á að ... varnarhvöt eða árásargirni sé hluti af viðbúnum eiginleikum nýborinna kúa“ að „ekki [sé] hægt að útiloka ... að nýborin kýr taki sig til og ráðist á aðvífandi barn, ungling, fullorðinn eða jafnvel hund“ ... þannig að þótt líkurnar teljist ekki miklar „var ekki hægt að útiloka möguleikann á því að kýrin réðist að þeim sem færu að sækja hana“. Í lokin svara matsmenn svohljóðandi spurningu í matsbeiðni: „Hvort telja megi að forsvaranlegt hafi verið að láta matsbeiðanda, þá 14 ára gamla, reka kúna hinn 10. ágúst 2002, eins og staðið var að málum og miðað við þá reynslu sem hún hafði af bústörfum“. Svarið er svofellt: „Nei, út frá okkar þekkingu og kunnáttu teljum við það ekki forsvaranlegt.“ Stefndi hefur fyrir Hæstarétti mótmælt „því að matsgerð þessi sanni staðhæfingar áfrýjanda.“ Hann kvaðst meðal annars efast um að viðhorfskönnun, sem fram kemur í matsgerðinni, að matsmenn hafi framkvæmt meðal úrtaks íslenskra kúabænda, sé marktæk og niðurstöður matsmanna séu ýmist of víðtækar eða styðji ekki málstað áfrýjanda. II Í stefnu til héraðsdóms er málsatvikum lýst með þeim hætti að stefndi, Karl Guðmundsson, hafi farið til að reka kúna heim 10. ágúst 2002 og áfrýjandi farið með honum til að aðstoða hann. Sjónarvottur að slysinu hafi verið Guðmundur Stefánsson faðir stefnda. Er í stefnunni byggt á því að stefndi Karl hafi sýnt af sér saknæma háttsemi umrætt sinn. Honum hafi „mátt vera ljóst að hætta og hugsanlegt tjón gæti stafað af því að láta stefnanda, sem er ung að árum og óreynd, annast rekstur á nýborinni kú án þess að hún fengi leiðbeiningar um viðeigandi háttsemi og úrræði við óvæntum atvikum.“ Vanrækslu stefnda á „leiðbeiningar- og upplýsingaskyldu sinni“ telji áfrýjandi að meta eigi stefnda til sakar og þar af leiðandi beri hann skaðabótaábyrgð á tjóni áfrýjanda. Við meðferð málsins í héraði kom fram að framangreind lýsing á atvikinu var röng að því leyti að stefndi Karl var alls ekki nærstaddur umrætt sinn. Er ekki ágreiningur milli málsaðila um að hann hafi ekki verið heima þegar atvikið átti sér stað og faðir hans hafi farið með áfrýjanda til að sækja kúna. Eins og málið hefur verið lagt fyrir dómstóla er því til úrlausnar hvort það verði metið stefnda til sakar að hafa ekki gert sérstakar ráðstafanir til að hindra að áfrýjanda, sem var í vinnu hjá honum við bústörf á bænum, meðal annars að sækja kýr í haga, væri falið það verk að reka heim nýborna kú, sem þar var með kálfi sínum. III Í málinu hefur verið sýnt nægilega fram á að hætta getur stafað af því að nálgast nýbornar kýr sem eru með kálfa sína hjá sér og þær geti átt til að ráðast á þann sem í hlut á. Þá hefur einnig komið fram í málinu, að erfitt getur verið að bregðast við slíkri árás og að ófullnægjandi sé að ætla að stugga dýrinu frá með því einu að lemja í það með priki eða písk, en í málinu liggur fyrir að áfrýjanda hafði verið fengið slíkt verkfæri er hún fór til að reka kúna umrætt sinn. Fyrir dómi viðurkenndi stefndi að sér hefði verið kunnugt um að nýbornar kýr gætu verið varasamar og einnig að áfrýjandi hefði ekki verið vön að umgangast kýr áður en hún kom til starfa hjá stefnda í júní 2002. Við þessar aðstæður verður talið að sérstök skylda hafi hvílt á stefnda til að annaðhvort tryggja að áfrýjanda, sem aðeins var 14 ára gömul, yrði ekki falið að sækja og reka kú sem svona var ástatt um eða gera ráðstafanir til að tryggja öryggi áfrýjanda við slíkt verk. Þessari skyldu sinnti hann ekki og verður því fallist á með áfrýjanda að stefndi beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hún varð fyrir umrætt sinn. Ekki verður talið að áfrýjandi hafi átt þess raunhæfan kost að komast undan eða afstýra árás kýrinnar. Það eru því ekki efni til að fallast á kröfu stefnda um lækkun bóta til handa áfrýjanda vegna eigin sakar. Stefndi hefur ekki gert tölulegan ágreining um fjárhæð kröfu áfrýjanda og verður hún því tekin til greina að fullu en með vísan til 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu verður upphafsdagur dráttarvaxta ákveðinn frá birtingu stefnu til héraðsdóms, 26. janúar 2007. Frá slysdegi til þess dags dæmast 4,5% ársvextir samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda verða staðfest. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Stefndi verður dæmdur til að greiða í ríkissjóð vegna gjafsóknarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti fjárhæð sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Stefndi, Karl Guðmundsson, greiði áfrýjanda, Heiðrúnu Huld Finnsdóttur, 1.921.495 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 10. ágúst 2002 til 26. janúar 2007 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað áfrýjanda eru óröskuð. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar 500.000 krónur. Stefndi greiði í ríkissjóð 900.000 krónur vegna gjafsóknarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 17. september 2008, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Heiðrúnu Huld Finnsdóttur, kt. 030288-3199, Hunkubökkum, Kirkjubæjarklaustri, á hendur Karli Guðmundssyni, kt. 240169-4529, Skipholti 1, Selfossi, og Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, til réttargæslu, með stefnu sem birt var 26. janúar 2007. Málið var áður dómtekið 11. júní 2007 og dæmt 27. júní 2007. Með dómi Hæstaréttar 8. maí 2008 var héraðsdómur og málsmeðferð í héraði frá og með aðalmeðferð ómerkt og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Dómkröfur stefnanda eru að viðurkenndur verður með dómi réttur hennar til skaðabóta úr hendi stefnda, Karls Guðmundssonar, vegna slyss, sem stefnandi varð fyrir hinn 10. ágúst 2002. Þá krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða henni 1.921.495 kr. ásamt vöxtum frá 10. ágúst 2002 til 15. desember 2004, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Krafist er málskostnaðar að skaðlausu eins og málið væri ekki gjafsóknarmál samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Auk þess er krafist að tekið verði tillit til skyldu stefnanda til greiðslu virðisaukaskatts af málflutningsþóknun, þar sem stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur. Dómkröfur stefnda eru aðallega, að stefndi verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og tildæmdur málskostnaður úr hans hendi að mati dómsins, en til vara að umstefnd bótaskylda verði aðeins viðurkennd að hluta og málskostnaður felldur niður. Af hálfu réttargæslustefnda eru ekki gerðar sjálfstæðar dómkröfur, enda engar kröfur gerðar á hendur félaginu. Lýsing stefnanda á slysinu í stefnu er á þann veg að sumarið 2002 hafi hún starfað hjá stefnda. Hún hafi ekki verið vön bústörfum eða sveitastörfum almennt. Að morgni 10. ágúst hafi hún verið að aðstoða stefnda við að reka heim kú, sem var nýbúin að bera. Kýrin réðst skyndilega á hana og stakk höfði í kvið hennar með þeim afleiðingum, að hún féll á bakið á þúfótt undirlag. Kýrin stappaði síðan á höfði hennar. Guðmundur Stefánsson [faðir stefnda] var sjónarvottur að slysinu. Tryggingastofnun ríkisins var tilkynnt slysið. Í slysinu hlaut stefnandi sár á andlit, högg á hrygg, mjóbak og samfallsbrot á þriðja lendarhryggjarbol. Eftir slysið hætti hún strax vinnu og leitaði til heilsugæslu-stöðvar í Laugarási og var hún send í röntgenmyndatöku í Domus Medica hinn 12. ágúst 2002. Í kjölfar myndatökunnar leitaði hún á slysa- og bráðamóttöku Landspítalans í Fossvogi. Fyrir liggur að Atli Þór Ólason, dr. med., var með beiðni 1. október 2004 fenginn til að meta samkvæmt skaðabótalögum líkamstjón stefnanda af völdum slyssins. Matsgerð hans er dagsett 15. sama mánaðar. Þar segir undir fyrirsögninni Sjúkdómsgreining: 1. Gróið brot á þriðja mjóhryggjarliðbol (háð slysi 10.08.2002) 2. Ör framan við vinstra eyra og á hvirfli (háð slysi 10.08.2002) Undir fyrirsögninni Samantekt og álit segir í matsgerðinni: Fyrir slysið 10.08.2002 var Heiðrún Finnsdóttir einkennalaus frá stoðkerfi og heilsuhraust. Við slysið stangaði kýr hana í magann svo hún féll á bakið ofan á þýft undirlag og kýrin stappaði með öðrum framfæti á andlit og höfuð vinstra megin svo hún hlaut sár á hvirfil og framan við vinstra eyra. Hún hlaut samfallsbrot á þriðja mjóhryggjarliðbol. Þurfti ekki sérstaka meðferð aðra en að minnka álag í um þrjá mánuði. Varanlegur miski og hefðbundin læknisfræðileg örorka er metin 5%. Við mat á varanlegri örorku er litið til þess að Heiðrún er í grunnskóla er hún verður fyrir slysinu og hefur ekki orðið sér út um neina starfsmenntun eða starfsreynslu. Gert er ráð fyrir að ef Heiðrún hefði ekki lent í slysinu hefði hún verið einkennalaus og fær til allra almennra starfa. Eftir slysið hafa bakóþægindi Heiðrúnar hindrað hana í að geta tekið fullan þátt í þeim störfum sem henni hefur boðist á sumrin svo sem við garðyrkju og við sveitarstörf. Þar hefur hún fengið leyfi til að hvíla sig og sleppa sumum störfum ef hún er með bakóþægindi. Starfsgeta hennar er því skert. Varanleg örorka er metin 5%. Við mat á tímabundnu atvinnutjóni er miðað við að Heiðrún var í sumarvinnu og fékk laun fyrir. Hún ætlaði að vera í vinnu fram til 20.08.2002 en gat það ekki vegna slyssins. Þann tíma hefur hún misst af vinnulaunum og er tímabundið atvinnutjón miðað við þann tíma. Við mat á þjáningatíma er miðað við ráðleggingar meðferðarlæknis um takmarkað álag í þrjá mánuði á meðan beinbrot er að gróa og jafna sig. Þjáningatími er því miðaður við þrjá mánuði og hún telst ekki hafa verið rúmliggjandi þar sem hún var ekki til meðferðar á spítalastofnun. Stöðugleikatímapunktur er í lok þjáningartímabils 12.11.2002. Upplýst er að lögmaður stefnanda fór þess á leit við réttargæslustefnda að félagið viðurkenndi bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu stefnda vegna slyssins. Ekki var á það fallist með þeim röksemdum að af gögnum málsins væri ekki séð að tryggingartaki hefði unnið sér neitt til sakar. Hinn 21. ágúst 2006 var dr. Ólafur R. Dýrmundsson dómkvaddur að beiðni stefnanda til að skoða og meta: 1. Hvernig rétt sé að staðið sé að málum þegar kýr eru reknar; 2. Hvernig var kýrin sem matsbeiðandi vann við að reka, þann 10. ágúst 2002, að eiginleikum og hvernig er líklegt að eiginleikar kýrinnar hafi verið á slysdegi; 3. Hvort eðlilegt sé að kýrin sem matsbeiðandi vann við að reka sé látin í umsjá 14 ára barns; 4. Hvort eðlilegt sé að láta starfsmann reka kúna án þess að kanna hvort viðkomandi starfsmaður hafi nægilega reynslu til þess að reka hana örugglega, í ljósi þess að um nýborna kú var að ræða; 5. Hvort eðlilegt sé að láta 14 ára barn reka nýborna kú; 6. Hvort telja megi að forsvaranlegt hafi verið að láta matsbeiðanda, þá 14 ára gamla, reka kúna þann 10. ágúst 2002, eins og staðið var að málum. Í matsgerð dr. Ólafs, sem dagsett er 14. nóvember 2006, segir m.a. undir kaflaheitinu Niðurstöður: Svörin eru sem hér segir: 1. Að þeir sem verkið vinna fái sem bestar upplýsingar um eðli og hegðun kúa og séu jafnframt upplýstir um hugsanlega hættu, svo sem vegna nýborinna kúa. 2. Ekkert liggur fyrir um eiginleika umræddrar kýr en líklegt er að hún hafi nýborin sýnt sterka móðurhvöt sem hafi í þessu tilviki endurspeglast í árásargirni. Hugsanlega hefur kýrin verið taugaveikluð og/eða skapgölluð. 3. Já, að því tilskyldu að upplýsingar og fræðsla hafi verið veitt, sbr. svar við 1. lið. 4. Nei, sbr. svör við 1. og 3. liðum. 5. Já, sbr. svör við 1. og 3. liðum. 6. Nei, sbr. svör við 1. og 3. liðum. Af svörum framangreindra sex spurninga, sem flestar eru keimlíkar, má ráða að matsmaður telur ekki óeðlilegt að 14 ára unglingi sé falið að annast rekstur kúa, jafnvel nýborinna, að því tilskildu að bóndinn hafi veitt viðunandi undirbúning með fræðslu, upplýsingum og viðvörunum. Sérstaklega ber að vara við þeirri hættu sem getur stafað af nýbornum kúm, hvort sem verið er að reka þær eða vinna við þær með öðrum hætti. Af hálfu stefnda segir um málsatvik að stefnandi hafi verið ráðin til stefnda eftir að hafa svarað atvinnuauglýsingu í Sunnlenska fréttablaðinu. Við ráðningu hennar hafi m.a. verið horft til þess að stefnandi er frá fjárbúi og einnig mikil hestamanneskja. Hafi hún því verið vön umgengni við dýr þegar hún hóf störf hjá stefnda í byrjun júnímánaðar árið 2002. Hafi störf stefnanda verið fólgin í að reka kýr á beit, sækja þær í mjaltir og aðstoða við mjaltir, auk annarra almennra sveitastarfa sem til féllu. Um 30 kýr hafi verið í hjörðinni. Þá segir að í sveitum sé þekkt að kvendýr eigi það til að haga sér óvenjulega eftir burð. Eigi það við um kýr ekki síður en um ær og hryssur. Afar sjaldgæft væri þó að dýr rynnu á fólk af þeim sökum. Þá segir að sérstök atvik þessa máls hafi orðið með þeim hætti að stefnandi hafi, ásamt Guðmundi Stefánssyni, föður stefnda, verið að sækja nýborna kú, sem var ein með kálf. Guðmundur hafi þá nýlega náð 71 árs aldri, en hann hafi verið við góða heilsu. Fyrirvaralaust hafi kýrin snúið sér við og ráðist á stefnanda. Guðmundur hafi verið með barefli og hafi honum tekist að berja hana frá stefnanda. Kýrin hafi þá einnig ráðist á Guðmund, en hann hafi ekki meiðst. Stefnandi byggir á því að réttargæslustefndi hafi selt stefnda svokallaða frjálsa ábyrgðartryggingu atvinnurekstrar og hafi tryggingin verið í gildi á þeim tíma sem slysið varð. Ábyrgðartryggingin taki samkvæmt skilmálum m.a. til skaðabótaábyrgðar sem fellur á vátryggðan vegna slyss á mönnum vegna starfsemi þeirrar sem getið er í vátryggingarskírteini eða iðgjaldskvittun. Byggt er á því að ábyrgð vinnuveitanda á líkamstjóni starfsmanns, sem lendir í slysi við störf sín, sé almennt rík og beri vinnuveitanda að leiðbeina starfsmanni sínum um eðli starfsins, verklag og þætti sem athuga beri sérstaklega. Sérstaklega eigi þetta við þegar um börn og unglinga er að ræða. Við mat á sök stefnda verði að líta til þess að stefnda hafi mátt vera ljóst að hætta og hugsanlegt tjón gæti stafað af því að láta stefnanda, sem ung var að árum og óreynd, annast rekstur á nýborinni kú án þess að hún fengi leiðbeiningar um viðeigandi háttsemi og um úrræði við óvæntum atvikum. Þá hafi stefnda mátt vera ljóst að stefnandi gæti illa gert sér grein fyrir þeim hættum, sem fyrir hendi eru við rekstur nýborinna kúa, og jafnframt mátt vera ljóst að draga mætti úr áhættu með leiðbeiningum og tilsögn. Með hliðsjón af ungum aldri stefnanda, reynsluleysi hennar við bústörf og eðli búfjárreksturs, hafi stefnda mátt vera kunnugt að ríkar kröfur væru gerðar til hans til að leiðbeina og upplýsa stefnanda, sérstaklega með hliðsjón af því að nýborin kýr var í þeim hópi sem rekinn var. Vanræksla stefnda væri saknæm og leiddi til skaðbótaábyrgðar á tjóni stefnanda. Vísað er til þess að stefndu hafi ekki borið fyrir sig að skaðbótaábyrgð félagsins takmarkist á nokkurn hátt, s.s. vegna meðsakar eða meðábyrgðar stefnanda eða vegna þess að stefnandi hefði átt að hegða sér með öðrum hætti. Bótaskyldu hafi aðeins verið hafnað á þeim grundvelli að stefndi hafi ekki sýnt af sér ólögmæta eða saknæma háttsemi. Ekkert komi þó fram af hálfu stefndu sem dregið geti úr gildi matsgerðar Ólafs R. Dýrmundssonar, en matið sýni með óyggjandi hætti að stefndi beri með saknæmri háttsemi sinni skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda. Tölulega greinir stefnandi skaðabótakröfu sína þannig: Þjáningabætur: 90.000 kr. 90 dagar á 1.000 kr. (dagar án rúmlegu) Varnalegur miski (5%): 286.225 kr. 18% af 5.453.000 kr. Varanleg örorka (5%): 1.618.000 kr. x 16.955 x 5% 1.371.659 kr. Samtals 1.921.495 kr. Stefndi byggir á því að um mál þetta gildi almennar skaðabótareglur. Ekki sé sannað að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda vegna saknæmrar og ólögmætrar hegðunar. Ályktað er að skoða beri málið með hliðsjón af þeirri staðreynd að afar sjaldgæft er að kýr hegði sér á þennan hátt. Frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn átt náin og dagleg samskipti við kýr. Þekkt tilvik um árás kúa á fólk séu þrátt fyrir þetta afar fá, svo sem raunar komi skýrt fram í matsgerð. Við úrlausn málsins beri einnig að líta til þess að fræðilega sé mögulegt að húsdýr, af hvaða tegund sem er, fælist og æði á fólk með skaðlegum afleiðingum fyrir þá sem fyrir slíku verða. Fram komi í matsgerðinni að erfitt sé að koma í veg fyrir árás nýborinnar kýr þar sem árásin er mjög snögg og fyrirvaralaus. Jafnframt sé til þess að líta að ekkert liggi fyrir í málinu sem bendi til þess að kýrin sem í hlut átti hafi verið taugaveikluð og/eða skapgölluð. Tekið er fram að málatilbúnaður stefnanda gefi tilefni til að mótmæla því sérstaklega að stefnandi hafi verið óreynd, þegar atvik málsins urðu. Stefnandi væri sjálf úr sveit og vön dýrum. Þá hafði hún starfað undir handleiðslu stefnda og heimilisfólks hans í u.þ.b. tvo og hálfan mánuð þegar hún meiddist. Ljóst væri að stefnandi hefði öðlast ærna reynslu af umgengni við kýr á þessum tíma og beri að líta til þessa við úrlausn málsins. Þá er því mótmælt að stefndi hafi falið stefnanda að annast rekstur á kúnni sem um ræðir. Hún hafi ekki verið send ein til að sinna því. Faðir stefnda, Guðmundur, hafi verið í för með henni og haft umsjón með rekstrinum. Guðmundur væri fyrrverandi bóndi og þaulvanur maður. Hafi hann haft með sér barefli til að stýra kúnni og bregðast við óvæntum atvikum. Því er lýst að alla jafna hafi stefnandi verið ein síns liðs við rekstur kúa þetta sumar, en í umrætt sinn hafi Guðmundur verið ábyrgur fyrir rekstrinum og stefnandi honum aðeins til aðstoðar. Af þessu megi ráða að ekki hafi verið um hefðbundinn rekstur að ræða og að sérstakrar varúðar hafi verið gætt. Með vísun til þessa væri mótmælt fullyrðingum stefnanda um skort á leiðbeiningum og tilsögn. Þá væri mótmælt fullyrðingum stefnanda um „reynsluleysi hennar við bústörf og á eðli reksturs búfjár“. Bakgrunnur stefnanda sýni að tilvísun til þessa eigi ekki við í hennar tilviki. Reynsla stefnanda og aldur hennar hafi ekki gefið tilefni til að farið væri með hana að öllu leyti sem barn. Hún hefði vissulega notið handleiðslu og tilsagnar í störfum sínum. Byggt er á því að háttsemi stefnanda geti ekki talist siðferðilega ámælisverð. Þá væri ekki til að dreifa háttsemi, sem uppfyllir þau huglægu og hlutlægu skilyrði sem sakarreglan hvílir á. Tjón stefnanda hafi orðið án þess að hirðuleysi eða kæruleysi stefnda verði um kennt. Þurft hefði að sækja umrædda kú. Stefndi hafi ekki haft annað vinnufólk tiltækt til að fara með föður hans í þessa ferð. Úr lýsingum stefnanda sjálfrar á tjónsatvikunum megi ráða að aldur hennar hafi ekkert haft með það að gera að kýrin réðst að henni. Aldur hennar og reynsla hafi ekki aukið hættu á að tjón yrði. Eins og málum var háttað, sérstaklega með vísun til þeirrar staðreyndar að faðir stefnda var með í umræddri för, verði ekki fullyrt að skort hafi á að leiðbeina stefnanda, stefnanda hafi verið sagt rangt til eða eftirlit með henni hafi vantað. Áréttað er að matsgerð Ólafs. R. Dýrmundssonar sé gölluð. Verði ekki fallist á það með stefnanda að matsgerðin sýni „með óyggjandi hætti að Karl Guðmundsson beri með saknæmri háttsemi sinni skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda“. Ekki væri á færi matsmannsins, sem er ólögfróður, að leggja mat á, hvort stefndi hefði sýnt af sér ólögmæta og saknæma háttsemi. Í annan stað hljóti það að teljast verulegur ágalli á matsgerðinni að einhliða lýsing stefnanda er þar lögð til grundvallar niðurstöðu matsmannsins. Byggt er á því að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna óhapps sem ekki er bótaskylt. Með lágmarks aðgæslu hefði stefnandi getað afstýrt því að hún yrði fyrir skaða af völdum kýrinnar. Slysið megi rekja til eigin sakar stefnanda og óhappatilviljunar. Verði ekki fallist á kröfu stefnda um sýknu, er krafist sakarskiptingar á sama grundvelli og krafist er sýknu. Kröfu um dráttarvexti er andmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Stefnandi gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að hún hafi verið send til að sækja kú sem var nýborinn með Guðmundi [föður stefnda]. Hafi hún fengið plaststöng hjá stefnda og henni sagt að nota stöngina ef kýrin gerði eitthvað. Kvaðst hún hafa rekið kúna af stað og dólað á eftir henni en allt í einu hafi kýrin snúið sér við og ráðist á hana. Hún hafi rotast og rankað við sér með kúna yfir sér og ekkert getað gert. Spurt var hvort þau hefðu verið langt frá kúnni þegar þau hófu að reka hana. Kvaðst hún hafa verið samferða Guðmundi. Þá var spurt hvor þau hefðu gert eitthvað sem fékk kúna til að snúa við. Kvað hún þau bara hafa verið að rölta á eftir henni. Spurt var hvort hún hefði fengið leiðbeiningar áður en hún fór af stað um hvað gera skyldi ef kýrin snérist gegn henni. Kvað hún stefnda bara hafa sagt sér að ef kýrin réðist á hana eða gerði eitthvað þá væri hún með þetta prik og ætti hún þá að lemja hana. Þetta hefði gerst svo hratt að hún hefði ekki komið því við. Stefnandi kvaðst hafa unnið þau störf sem til féllu á heimilinu, m.a. að sinna kúnum. Hún hafi sótt kýrnar og mjólkað. Hún hafi þó ekki áður sótt nýborna kú. Stefnandi kvaðst alltaf finna fyrir áverkum sem hún fékk við slysið. Þó að hún væri alin upp í sveit kvaðst stefnandi ekki hafa haft reynslu af kúm. Á heimili hennar hefðu ekki verið kýr síðan hún var fimm ára. Þau væru með kindur og hesta. Stefnandi kvaðst ekki hafa unnið hjá öðrum í sveit áður en hún fór að vinna í Skipholti. Hún hafi hafið störf þar í byrjun júní [2002]. Stefnandi sagði að það hefði verið u.þ.b. þrír metrar á milli þeirra þegar kýrin snéri sér við og réðst á hana. Guðmundur hefði verið við hlið hennar með samsvarandi plaststöng og hún var með. Stefnandi kvaðst ekki hafa átt von árás kýrinnar og Guðmundur ekki heldur. Hún hafi ekki komið neinum vörnum við. Stefnandi sagði að kálfurinn hefði gengið við hlið móður sinnar. Stefnandi kvaðst hafa verið u.þ.b. 1,62 m. á hæð þegar þetta gerðist. Stefndi, Karl Guðmundsson, gaf skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að stefnandi hafi komið til vinnu hjá honum sumarið 2002. Hún hafi haft reynslu í bústörfum. Stefnandi hafi unnið ýmiss konar störf á heimilinu og við búskapinn. Hún hafi sótt kýrnar daglega, oftast ein en stundum með syni hans, sem er yngri en hún. Karl kvaðst ekki muna nákvæmlega hvað hann sagði stefnanda um rekstur á kúm eða umgengni við þær. Hann kvaðst þó hafa varað hana við, lagt fyrir hana að passa sig. Karl kvaðst ekki hafa verið heima morguninn þegar stefnanda slasaðist. Karl sagði að kýrin, sem réðst á stefnanda hafi hvorki verið skapgölluð eða taugaveikluð. Karl kvaðst ekki halda að hann hefði á þessum tíma verið búinn að heyra um slysið sem varð í Árnessýslu, þar sem maður slasaðist illa og dó eftir að kýr réðst á hann. Hann hefði heyrt um það síðar. Karl kvaðst hafa alist upp á kúabúi og ekki kynnst því áður að kýr veittist að manni með þvílíkum ofsa. Er stefnandi komi til starfa hjá honum, kvaðst Karl hafa verið kunnugt um að stefnandi hafði ekki mikla reynslu af kúabúi. Hann kvaðst hafa á þeim tíma vitað að nýbornar kýr kynnu að vera varasamar. Karl kvað Guðmund, föður sinn, hafi tekið með sér písk og látið stefnanda fá písk, er þau fóru að sækja kúna umrætt sinn, vegna þess að hann hefði ætlað að kýrin gæti orðið erfið í rekstri þar sem hún var nýborin. Hann kvaðst ekki muna hvort stefnandi hefði áður farið að sækja nýborna kú fyrir hann. Karl sagði kálfur kýrinnar hafi verið annar kálfur sem hún hefði borið. Karl sagði að kýrin hefði verið u.þ.b. 500 til 700 m. frá fjósinu er reksturinn hófst. Hann kvaðst halda að kálfurinn hafi verið svo kominn á legg að hann gat fylgt í rekstrinum. Dr. Ólafur Rúnar Dýrmundsson kom fyrir rétt og staðfesti að hafa unnið matsgerð sem liggur fyrir í málinu sem dskj. nr. 11. Lögmaður stefnanda spurði við hverju hefði mátt búast um hegðun kýrinnar við þær aðstæður sem fyrir hendi voru, og hvernig menn hefðu átt að bera sig að við rekstur hennar að teknu tilliti til þess að hún var nýborin. Ólafur sagði að lýst væri í matsgerðinni að það væri vitað að þetta gæti komið fyrir. Kýr geti verið árásargjarnar sérstaklega nýbornar, reyndar öll kvendýr. Þó að þetta væri sjaldgæft þá komi það fyrir. Kvaðst Ólafur hafa rætt við kúabændur, þegar hann var að skoða málið, til að heyra á mönnum hvað þeim fyndist um svona atferli og hafi þeir allir kannast við þetta, en staðfest að það væri sjaldgæft. Kvaðst hann einnig hafa komið að því, þó að hann hafi ekki vitað að þetta kæmi fyrir í námsefni, t.d. í bændaskólum, þá eigi kúabændur að vita þetta að sinni reynsluþekkingu að þetta geti komið fyrir. Það væri reyndar annað sem hann hafi ekki sett á blað, að það virtist vera þannig að kvendýr, t.d. kýr og gjarnan ær, að þær ráðist frekar á börn og unglinga heldur en fullorðna, þ.e. litlar verur. Hann hafi ekki haft upplýsingar um stærð á Heiðrúnu [stefnanda] á þessum tíma, hvort hún var lítil eða stór, en þetta væri atriði sem rétt væri að hafa í huga. Þannig að hver og einn fullorðinn sem er að umgangast nýbornar kýr hann þurfi alltaf að hafa þetta í huga að þetta geti verið varasamt, eitthvað geti komið upp á. Síðan hafi, skömmu áður en þetta skeði, orðið dauðaslys í næstu sveit þar sem nýborin kýr hreinlega réðist á gamlan mann sem var mjög natinn við búfé, þekktur bóndi; hann hafi dáið af völdum árásarinnar. Þannig hafi það verið altalað á Suðurlandi og þekkt að svona lagað gæti komið fyrir. Kvað Ólafur þannig vera sína niðurstöðu að þó að þetta væri sjaldgæft þá kæmi það fyrir og til þess að hafa allan vara þar á þá þurfi þeir fullorðnu, sem eru að reka kýr eða að sækja kýr eða umgangast nýbornar kýr, að hafa sérstakan vara á, bæði vegna sjálfra sín og ekki síst vegna barna og unglinga sem með þeim eru. Ólafur sagði að banaslysið sem hér um ræðir hafa orðið um aldamótin. Lögmaður stefnanda spurði hvort hann teldi að rétt væri að hafa börn með þegar kýr eru reknar. Ólafur kvaðst hafa sagt í matsgerðinni að ekkert óeðlilegt væri að unglingar væru látnir vinna við kýr og það hefði hann sjálfur gert á sínum tíma, allir sem eru í sveit þar sem eru kýr geri það. Að reka kýr sé algengt starf. Það væri þetta þegar svona sérstakar aðstæður væru, sem þessi vandamál geti komið upp. Eftir svona reynslu þá væri ljóst að þarna þurfi fullorðnir að gæta sína á því að senda ekki börn og unglinga í [verk sem þetta], eða taka þau með sér við svona aðstæður. Það gæti alla vega verið varasamt. Þá væri algjört frumskilyrði að þau fái leiðbeiningar. Þeim sé sagt frá því. Þau séu látin vara sig, gæta sín. Þau séu ekki látin vera of nálægt. Þetta væri mjög keimlíkt og gert er í sveitum varðandi, t.d. slæg hross o.þ.u.l., þannig að fullorðnir vara við, kenna unga fólkinu, börnunum og unglingunum. Þannig að það væri mjög mikilvægt að þarna væru góðar leiðbeiningar frá hendi þeirra fullorðnu og þess gætt að börn og unglingar væru ekki í framlínunni, væru alla vega örugg, sem öruggust. Lögmaður stefnanda spurði hvað hann teldi rétta fjarlægð frá kú þegar hún er rekin með kálfi. Ólafur kvaðst ekki þora að segja um það, hann hafi ekki fundið neinar góðar faglegar upplýsingar um þessi mál. Ekki væri mikið um það að hafa nema reynsluþekkingu. Vandinn væri sá að þetta gerist mjög snögglega. Fólk sjái gjarnan svona hátterni í sauðfé, gjarnan þegar börn eru nærri. Þær vaði í börnin frekar en í fullorðna fólkið og þetta skeður mjög snögglega, þannig að þær hreinlega væru að verja afkvæmið, þetta væri hugsanlega bara móðurást. Sumir bændur mundu ef til vill kalla þetta taugaveiklun, en taugaveiklun geti kannski verið hluti af móðurást eftir því hvernig á það er litið. Þetta gerist mjög snögglega og mjög erfitt sé að segja til um örugga fjarlægð frá kúnum, þær gætu hiklaust rokið til nokkra metra. Kvaðst hann ekkert vilja segja um það hvaða fjarlægð væri örugg. Lögmaður stefnanda spurði hvort prikið, sem stefnandi hafði með sér, hafi breytt einhverju. Ólafur sagðist halda að það hafi ekki breytt miklu. Ef svona stór skepnan ætli sér að rjúka á viðkomandi þá skipti prik, svipa eða eitthvað því líkt, raunar engu máli. Þetta gerist mjög snögglega. Ólafur kvaðst aldrei hafi kynnst því að mjólkurkýr brygðust svona við á burðartíma þegar hann var á Hvanneyri eða þegar hann var í sveit sjálfur. Þetta væri alls ekki algengt. Hann hafi þó heyrt um það. Með vísun til þess að Ólafur segir m.a. í matsgerðinni: „Í eðli sínu er því um slys að ræða sem aðeins er hægt að fyrirbyggja með góðum leiðbeiningum og varnaðarorðum“, var spurt, hvort hann héldi að í þessu tilfelli hefði verið hægt að koma í veg fyrir slysið með leiðbeiningum og varnaðarorðum. Ólafur sagði að það væri hugsanlegt en mjög óvíst. Allgjört lágmark væri þó engu að síður að leiðbeina og vara við áhættu, allar upplýsingar og öll fræðsla í þessa veru væru til bóta. Spurt var hvort honum væri kunnugt um, að bændasamtökin eða aðrir fagaðilar landbúnaðarins hefðu gefið út leiðbeiningar eða varnaðarorð um að fjórtán ára vinnumenn væru ekki látnir sækja nýbornar kýr, í kjölfar slyssins sem hér um ræðir. Ólafur kvaðst ekki vera kunnugt um það. Valný Björg Guðmundsdóttir, eiginkona stefnda, gaf skýrslu fyrir rétti. Hún sagði m.a. að aðdragandi þess að Guðmundur, tengdafaðir hennar, fór með Heiðrúnu að sækja kúna umrætt sinn hafi verið að hún og Heiðrún voru kominn inn í fjós og verið að mjólka en tengdaforeldrar hennar, Magga og Guðmundur, hefðu farið að leita að kúnni sem vantaði. Svæðið, sem þau þurftu að fara, hafi verið illt yfirferðar, ekki bílfært. Þau hefðu því komið til baka og Heiðrún farið með Guðmundi að sækja kúna í stað Möggu. Valný Björg kvaðst ekki minnast þess að hafa varað Heiðrúnu við að nýborin kú gæti verið varasöm eða heyrt annan gera það. Valný Björg sagði að líklegt væri að kýr hjá þeim hefðu borið þetta sumar þar sem börn komu nálægt, en hún kvaðst ekki muna það. Guðmundur Stefánsson, faðir stefnda, gaf símleiðis skýrslu fyrir rétti. Hann sagði m.a. að aðdragandi þessa máls hafi verið að um kvöldið [10. ágúst 2002] hefði vantað eina kúna, þegar kýrnar komu heim til mjalta. Hann og kona hans hefðu farið á bíl til að athuga hvort þau sæju kúna og fundið hana borna í haganum þar sem beljurnar voru yfir daginn. Dálítið langt hefði verið að reka kúna heim en hvorugt þeirra létt á löppinni. Hafi þau því ákveðið að fara heim og fá Heiðrúnu til að reka beljuna. Hafi þau gert það og hann farið með Heiðrúnu á staðinn. Hann hafi sagt henni að hann ætlaði að fara með henni til beljunnar og koma henni af stað með henni. Hann hafi verið með smá barefli í hendinni eins og hann væri iðulega með þegar hann væri að reka beljur. Þau hefðu gengið samsíða til beljunnar. Rétt áður en þau komu til hennar hafi hún tekið á stökk og rokið í stelpuna, hrint henni og þjarmað að henni. Kvaðst hann hafa barið beljuna eins og honum var unnt. Beljan hefði þá snúið sér snögglega að honum og ráðist á hann og hent honum til, snúið síðan til baka til kálfsins. Spurt var hvort þau hefðu verið nýlega stigin úr bílnum eða hvort þau hefðu verið búin að ganga einhvern spöl. Guðmundur sagði að þau hefðu ekkert verið búin að reka kúna, þetta hefði gerst þegar þau komu til hennar. Hann sagði að bifreiðinni hefði verið lagt nokkra tugi metra frá kúnni eða innan við hundrað metra. Hann sagði að þau hefðu svo til alveg verið komin að kúnni þegar hún rauk af stað. Guðmundur sagði að Heiðrún hefði staðið við hlið hans þegar kýrin réðst á hana; innan við metri hefði verið á milli hans og hennar. Vísað var til að banaslys hefði orðið í nærsveit þar sem kýr réðst á mann og spurt var hvort hann hefði heyrt um slysið. Guðmundur kvaðst hafa heyrt um það. Spurt var hvort honum hafi ekki þótt varasamt að taka Heiðrúnu með sér. Guðmundur sagði að svona atvik væri ákaflega sjaldgæft en aldrei væri hægt að vera alveg viss. Það væru til kýr sem ættu það til að vera snefsnar nýbornar en það væri ákaflega sjaldgæft að þær rykju í fólk þannig að líkamstjón yrði. Ályktunarorð: Deilt er um það hvort stefndi beri ábyrgð á líkamstjóni er stefnandi varð fyrir hinn 10. ágúst 2002 við rekstur nýborinnar kýr í eigu stefnda á landi jarðarinnar Skipholts I, Flúðum í Hrunamannahreppi. Með henni við reksturinn var faðir stefnda, Guðmundur Stefánsson. Óumdeilt er að kýrin réðst skyndilega á stefnanda, stangaði hana og felldi og traðkaði á andliti hennar og að við þetta hafi hún orðið fyrir því tjóni sem krafist er bóta fyrir samkvæmt matsgerð Atla Ólasonar bæklunarskurðlæknis frá 15. nóvember 2004. Ólafur R. Dýrmundsson, ráðunautur hjá Bændasamtökum Íslands, var við meðferð málsins dómkvaddur til að svara tilgreindum spurningum er varða hættu sem stafað geta af nýbornum kúm. Hann hélt hvorki formlega matsfundi né skoðaði kúna sem matsspurningar lutu að, þótt sérstaklega hafi verið beðið um mat á eiginleikum kýrinnar. Verður því að fallast á það með stefnda að matsgerðin sé gölluð. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með því að láta hana, 14 ára gamla og óvana kúm, reka úr haga nýborna kú, án þess að hún hafi fengið viðeigandi leiðbeiningar og viðvaranir. Af hálfu stefnda er byggt á því að hann eigi ekki sök á slysinu, óhappatilviljun hafi valdið því. Stefnandi hóf störf hjá stefnda í byrjun júní 2002 og starfaði m.a. við að sækja kýrnar og mjólka. Stefnandi var alin upp í sveit og var vön að umgangast og sinna hrossum og kindum. Þegar slysið varð, 10. ágúst 2002, má telja að hún hafi einnig öðlast nokkra reynslu af kúm. Og þó hún hafi ekki fengið sérstakar leiðbeiningar og varnaðarorð um nýbornar kýr, getur það naumast talist vera vítavert gáleysi af stefnda, enda afar sjaldgæft að mjólkurkýr, þó að þær séu nýbornar, ráðist á fólk með svo illskeyttum hætti sem hér um ræðir. Þá hefur þeir staðhæfingu stefnda ekki verið hnekkt að kýrin hafi ekki áður reynst vera árásargjörn, en hún hafði áður átt einn kálf. Af öllu virtu, sem hér hefur verið rakið, verði ekki ráðið að stefndi, Karl Guðmundsson, hafi sýnt af sér slíka háttsemi eða aðgerðarleysi að varði hann bótaskyldu gagnvart stefnanda. Telja verður að um óhappatilvik hafi verið að ræða. Samkvæmt framangreindu verður stefndi sýknaður af kröfu stefnanda. Með vísun til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, eins og í dómsorði greinir. Páll Þorsteinsson héraðsdómari, Grétar Hrafn Harðarson dýralæknir og Torfi Jóhannesson framkvæmdastjóri Vaxtarsamnings Vesturlands, kveða upp dóminn. DÓMSORÐ: Stefndi, Karl Guðmundsson, er sýkn af kröfum stefnanda, Heiðrúnar Huldar Finnsdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar 400.000 krónur.
|
Subsets and Splits
No community queries yet
The top public SQL queries from the community will appear here once available.