Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 235/2015
Kærumál Brottvísun af heimili Nálgunarbann
Lögreglustjórinn á Suðurlandi hefur, með vísan til 1. mgr. 12. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili, krafist þess að staðfest verði ákvörðun lögreglustjórans sem tekin var þann 16. mars 2015, með vísan 4. og 5. gr. laga um nálgunarbann og brottvísun af heimili nr. 85/2011.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómari og Ingveldur Einarsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. mars 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 18. mars 2015 þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila 16. sama mánaðar um að varnaraðili sætti brottvísun af heimili og nálgunarbanni, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að brottvísun af heimili og nálgunarbanni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði segir, greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14. gr. laga nr. 85/2011. Dómsorð Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda varnaraðila, Auðuns Helgasonar héraðsdómslögmanns, fyrir Hæstarétti, 124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 69/2006
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi Fullnusta refsingar Sératkvæði
Ríkissaksóknari hefur krafist þess að X, [kt. og heimilisfang], verði með vísan til c-liðar 1. mgr. 103. gr. og 106. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi meðan mál hans er til meðferðar fyrir æðra dómi en þó ekki lengur en til föstudagsins 17. mars 2006, kl. 16.00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. febrúar 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. febrúar 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 17. mars 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdóms verði staðfestur. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði var varnaraðili dæmdur til tveggja ára fangelsisvistar með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. desember 2005 og hefur þeim dómi verið áfrýjað til Hæstaréttar. Varnaraðili var þar meðal annars dæmdur fyrir brot framin 2. september 2005, en þann sama dag var hann dæmdur í 16 mánaða fangelsi, þar sem frestað var fullnustu 13 mánaða skilorðsbundið í þrjú ár. Með dóminum 9. desember 2005 var skilorðshluti refsingarinnar dæmdur með. Fyrir liggur að frá þeirri fangelsisrefsingu skyldi draga 47 daga gæsluvarðhaldsvist, sem varnaraðili sætti frá 22. júlí 2005 til dómsuppsögudags á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Eftir stendur að varnaraðili hefur ekki afplánað 43 daga fangelsisrefsingar samkvæmt óskilorðsbundna hluta dómsins 2. september 2005. Í málinu liggur fyrir bréf fangelsismálastofnunar til varnaraðila 21. desember 2005 þar sem hann er boðaður til afplánunar fyrrgreindrar fangelsisrefsingar í kjölfar þess að gæsluvarðhaldsvist hans ljúki, en varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. síðastnefndrar lagagreinar óslitið frá 3. september 2005. Með hinum kærða úrskurði var honum gert að sæta gæsluvarðhaldinu áfram uns dómur gengi í Hæstarétti, þó eigi lengur en til 17. mars 2006 kl. 16. Í 3. mgr. 10. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga er kveðið á um að sé dómþoli í gæsluvarðhaldi skuli hann þegar hefja afplánun refsingar nema rannsóknarhagsmunir bjóði annað. Þar sem ekki er byggt á því í máli þessu að rannsóknarhagsmunir styðji áframhaldandi gæsluvarðhaldsvist varnaraðila og hann átti óafplánaða 43 daga af refsingu samkvæmt dómi 2. september 2005, sem mun samkvæmt framansögðu hefjast um leið og gæsluvarðhaldsvist hans lýkur, eru ekki lagaskilyrði fyrir áframhaldandi gæsluvarðhaldsvist hans á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf ríkissaksóknara til Fangelsismálastofnunar ríkisins 8. desember 2005, þar sem meðal annars kemur fram að dómurinn 2. september 2005 á hendur varnaraðila sé sendur stofnuninni. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 49/2005 um fullnustu refsinga segir að óskilorðsbundna fangelsisrefsingu skuli fullnusta þegar eftir að dómur berst fangelsismálastofnun. Í 3. mgr. greinarinnar segir meðal annars svo: „Nú er dómþoli í gæsluvarðhaldi og skal hann þá þegar hefja afplánun refsingarinnar nema rannsóknarhagsmunir bjóði annað.“ Leggja verður til grundvallar í málinu, að fangelsismálastofnun hafi 8. desember 2005 borist hinn óáfrýjaði dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. september 2005, þar sem varnaraðili átti eftir að afplána 43 daga af óskilorðsbundnum hluta refsingarinnar, eins og lýst er í atkvæði meirihluta dómenda. Þá sat varnaraðili í gæsluvarðhaldi sem byggðist á c. lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og helgaðist því ekki af rannsóknarhagsmunum. Samkvæmt fyrrnefndum lagaákvæðum bar þá þegar að hefja fullnustu dómsins. Verður samkvæmt þessu að miða við nú, að fullnustu dóms þessa sé lokið, þar sem liðinn er lengri tími en tilgreindir 43 dagar frá því skylt var samkvæmt lögum að láta varnaraðila hefja fullnustu hans og allan þann tíma hefur varnaraðili setið í gæsluvarðhaldi sem ekki helgast af rannsóknarhagsmunum. Með vísan til framanritaðs og með því að fallast ber á forsendur hins kærða úrskurðar um að skilyrði séu til að taka kröfu ríkissaksóknara um framhald gæsluvarðhaldsvistar varnaraðila til greina, ber að mínum dómi að staðfesta hinn kærða úrskurð.
Mál nr. 274/2003
Líkamsmeiðing af gáleysi Umferðarlagabrot Skilorð
Bifreiðarstjórarnir Ó og X voru í héraði sakfelldir fyrir líkamsmeiðingar af gáleysi og umferðarlagabrot með því að hafa ekið of hratt miðað við aðstæður og án nægilegrar aðgæslu á miðju vegar yfir blindhæð, með þeim afleiðingum að bifreiðir þeirra skullu saman og hlaust af beinbrot eins farþega. Voru þeir báðir dæmdir í mánaðarlangt fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár, auk sektargreiðslu. Hæstiréttur staðfesti héraðsdóminn gagnvart Ó, sem stóð einn að áfrýjun.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 23. júní 2003 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst nú staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að hann verði sýknaður af broti gegn 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og sér verði að öðru leyti gerð vægasta refsing, sem lög leyfa. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Óskar Marinó Sigurjónsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Gísla M. Auðbergssonar héraðsdómslögmanns, 125.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Austurlands 7. maí 2003. Mál þetta, sem dómtekið var 4. apríl sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Eskifirði, dagsettri 19. nóvember 2002 á hendur X [ ] og Óskari Marinó Sigurjónssyni, [ . . . ], “fyrir hegningar- og umferðarlagabrot, með því að hafa föstudaginn 10. maí 2002 ekið bifreiðum sínum í sunnanverðum Reyðarfirði, X í vesturátt og Óskar Marinó bifreiðinni MS-500 í austurátt, of hratt miðað við aðstæður og án nægilegrar aðgæslu með því að aka á miðju vegar yfir blindhæð á þjóðvegi nr. 96 skammt austan við Strandará, með þeim afleiðingum að bifreiðarnar skullu saman og við það kastaðist bifreiðin [ ] um sjö metra út af veginum í öfuga akstursstefnu, þrátt fyrir að ökumaður hennar reyndi að koma í veg fyrir árekstur með því að aka vinstra megin út af veginum, og hlaut farþegi í framsæti MS-500 við áreksturinn brot á úlnlið og eymsli á kvið. Telst þetta varða við 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940 og 1. mgr. 14. gr., 1. mgr. 19. gr., 1. mgr. og e. lið 2. mgr. 36. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. 3. gr. laga nr. 57, 1997. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar”. Af hálfu ákærða, X, er þess aðallega krafist að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds og málsvarnarlaun tildæmd úr ríkissjóði. Verði ákærða dæmd refsing er þess krafist að refsing verði felld niður eða ákærða dæmd vægasta refsing sem lög leyfa. Af hálfu ákærða, Óskars Marinós, er þess aðallega krafist að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvalds og allur málskostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, greiðist úr ríkissjóði. Til vara er þess krafist að ákærða verði dæmd vægasta refsing fyrir umferðarlagabrotin og málskostnaður verði lagður á ríkissjóð. I. Föstudaginn 10. maí 2002 kl. 21:07 var lögreglu tilkynnt um árekstur milli bifreiðanna MS-500, af gerðinni Subaru Legacy, sem ákærði Óskar Marinó ók og [bifreiðar] af gerðinni [ ], sem ákærði X ók. Í frumskýrslu lögreglu kemur fram að bifreiðinni MS-500 hafi verið ekið austur Suðurfjarðarveg, yfir Strandarárbrú sem er einbreið og upp brekku, að því er virðist á miðju vegarins þar til henni var beygt yfir á hægri akrein á blindhæð ofan við brekkuna þar sem harður árekstur varð með henni og bifreiðinni [ ] sem ekið var úr gagnstæðri átt að því er virðist á öfugum vegarhelmingi. Við áreksturinn virðist aðalhöggið hafa komið á hægri framenda bifreiðarinnar MS-500 og miðjan framhluta bifreiðarinnar [ ]. Bifreiðin MS-500 hafi snúist við áreksturinn og stöðvaðast nánast þversum á veginum með afturendann til norðurs en bifreiðin [ ] hafi kastast 7 m aftur á bak og endaði út af veginum að sunnanverðu með framendann í norður aðeins upp á veginn. Heildarlengd bremsufara bifreiðarinnar MS-500 hafi mælst 38,4 m en engin bremsuför hafi verið sjáanleg eftir bifreiðina [ ] Hjólbarðar bifreiðarinnar MS-500 hafi virst vera í góðu lagi og nýir sumarhjólbarðar hafi verið undir bifreiðinni [ ]. Báðar bifreiðarnar hafi verið í óökuhæfu ástandi eftir áreksturinn. Ákærði, X, var fluttur á sjúkrahús eftir áreksturinn ásamt E sem var með honum í bifreiðinni en hvorugt þeirra hlaut teljandi meiðsli. Þá var R, dóttir ákærða Óskars Marinós sem var farþegi í bifreið hans, flutt á sjúkrahús. Við læknisskoðun kom í ljós að hún var með töluverð eymsli í úlnlið vinstra megin og dálítið mar þar í kring. Þá var hún með far eftir öryggisbelti um neðanverðan kvið og talsvert aum þar í kring. Röntgenmynd staðfesti að hún var úlnliðsbrotin. Þá var hún talin með “mjúkpartaákverka” á neðanverðum kvið. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu var skýjað og rökkur þegar slysið varð. Laust malarslitlag var á veginum og var það óslétt. Vegurinn var þurr. Hámarkshraði á vegi var 80 km/klst. Fyrir dóminn hafa verið lagðar myndir teknar af lögreglu af vettvangi og afstöðuteikning gerð af lögreglu. Á ljósmynd tekinni frá Strandarárbrú, í austur í akstursstefnu bifreiðarinnar MS-500, sést brekka sem sveigir til hægri og endar á blindhæðinni þar sem áreksturinn varð. Af afstöðuteikningu sést að bundið slitlag er í framhaldi af brúnni og um hálfa leiðina að slysstaðnum en malarslitlag eftir það. Bremsuför bifreiðarinnar MS-500, sem mældust 38,4 m, byrja skömmu eftir að hún er komin inn á malarslitlagið. Bremsuförin eru á ljósmynd auðkennd með keilum. Um helming hemlunarvegalengdarinnar er einungis bremsufar eftir hægri hjól en síðan taka við bremsuför beggja megin og eru þau vel greinanleg. Af bremsuförum má ráða að bifreiðinni MS-500 hafi verið ekið vinstra megin við miðju vegarins þegar byrjað var að bremsa en eftir það stefnir hún í átt að hægri akrein þangað sem hún er komin rétt áður en áreksturinn verður. Af ljósmyndum sem teknar eru í vestur í akstursstefnu bifreiðarinnar [ ] sést að rétt fyrir áreksturinn hefur henni verið ekið fram hjá viðvörunarmerkjum sem staðsett eru beggja megin vegarins og gefa til kynna hættu vegna þess að einbreið brú er framundan. Jafnframt má greina að vegurinn er ekki beinn og útsýni framundan takmarkað. Ekki greindust hemlaför eftir bifreiðina [ ] sem búin var svokölluðu ABS hemlakerfi en hún staðnæmdist eftir áreksturinn vinstra megin vegar. Ljósmyndir sýna að bifreiðarnar eru báðar mikið skemmdar að framan og virðist aðalhöggið hafa komið á hægri framenda bifreiðarinnar MS-500 og miðjan framhluta bifreiðarinnar [ ] þó meira hægra megin. Þá snerist bifreiðin MS-500 við áreksturinn og stöðvaðist nánast þversum á veginum með afturendann til norðurs en bifreiðin [ ] þeyttist við áreksturinn 7 m aftur á bak samkvæmt því sem greinir í lögregluskýrslu og endaði út af veginum að sunnanverðu með framendann í norður aðeins upp á veginn. Samkvæmt þessu hefur árekstur bifreiðanna, sem varð á hægri akrein bifreiðarinnar MS-500, verið mjög harður. Dómari skoðaði vettvang ásamt sakarflytjendum og ákærðu áður en aðalmeðferð málsins hófst. Á veginum þar sem slysið varð skiptast á blindhæðir og beygjur. Útsýn fram á veginn er takmörkuð beggja megin við slysstaðinn. Ekki eru aðrir til frásagnar um tildrög slyssins en ákærðu sjálfir og vitnið E sem var farþegi í bifreiðinni [ ] en R, dóttir ákærða, Óskars Marinós sem var farþegi í bifreið hans mun hafa legið út af í farþegasætinu þegar áreksturinn varð og því ekki séð aðdraganda hans. Ákærði, X, sem var á leiðinni frá Fáskrúðsfirði á bifreiðinni [ ] kveðst ef til vill hafa ekið þessa leið einu sinni áður. Hann kveðst hafa ekið með um 80 km hraða á klukkustund en verið búinn að draga eitthvað úr hraðanum og ekið á miðjum vegi þegar hann kom á blindhæðina. Hann hafi skyndilega séð bifreiðina MS-500 koma á móti og hafi hann talið að honum myndi ekki vinnast tími til að fara yfir á hægri vegkant og hægja nægjanlega á hraða bifreiðar sinnar til að hann gæti mætt bifreiðinni MS-500. Hann hafi því stigið á bremsurnar og reynt að forða árekstri með því að aka út af veginum vinstra megin en ekki hafi verið árennilegt að fara út af hægra megin þar sem þverhnýpt sé niður að sjó. Ákærði, Óskar Marinó, kveðst vera mjög vanur að aka veginn en hann var á leiðinni til Fáskrúðsfjarðar þar sem hann býr. Hann hafi ekið yfir Strandarárbrú með 60 km hraða á klukkustund en síðan aukið hraðann upp brekkuna og telja að hann hafi náð 70 km hraða á klukkustund. Hann hafi verið að komast út úr beygju og ekið á miðjum veginum. Þegar hann hafi komið á blindhæðina hafi hann orðið var við bifreiðina [ ], sem hafi verið að skera beygjur, koma á móti á öfugum vegarhelmingi. Um leið og hann hafi séð bifreiðna [ ] hafi hann byrjað að bremsa og færa sig yfir á réttan vegarhelming. Hann hafi ætlað að koma í veg fyrir árekstur með því að stöðva bifreiðina en nægjanlegt pláss hafi verið fyrir bifreiðarnar til að mætast. Hann hafi verið kominn alveg út í hægri kant þegar áreksturinn varð og hann haldi að hann hafi nánast verið stöðvaður. Vitnið,E, sem var farþegi í bifreið ákærða, [ ], kveður hann hafa ekið upp brekkuna nærri miðju vegar. Kveður hún ákærða, sem hafi ekið varlega, hafa dregið verulega úr ökuhraðanum og verið í mesta lagi á 70 til 80 km hraða á klukkustund. Þegar þau hafi verið komin upp brekkuna hafi þau skyndilega séð bifreiðina MS-500 koma á móti á miðjum veginum og hafi ákærði reynt að forða árekstri með því bremsa og beygja til vinstri en það ekki tekist. Vitnið, Þórhallur Árnason lögregluvarðstjóri, kveður akstur um veginn á slysstað krefjast sérstakrar varúðar enda séu varúðarskilti beggja megin við hann. Varúðarskiltið sem staðsett sé vestan við brúnna yfir Strandará vari við einbreiðri brú, blindhæð og kröppum beygjum. Sérstök ástæða sé fyrir þá sem séu á austurleið að draga úr hraða því nokkuð ofan við brúna sé blindhæð og beygja síðan strax á eftir en þar rétt innan við hafi slysið orðið. Hæfilegur hámarkshraði á veginum sé að hans áliti í mesta lagi 50 til 60 km/klst. II. Vegurinn þar sem áreksturinn varð er með lausu malarslitlagi sem var þurrt og óslétt. Á veginum skiptast á blindhæðir og beygjur.Fyrir liggur að vestan við árekstursstaðinn voru skilti beggja megin vegar sem vöruðu við einbreiðri brú. Hins liggur ekkert annað fyrir í málinu en framburður vitnisins Þórhalls Árnasonar lögregluvarðstjóri, um að beggja vegna slysstaðarins hafi verið varúðarskilti sem vöruðu við blindhæð og kröppum beygjum en sá framburður hans hefur hins vegar ekki verið dreginn í efa. Fyrir liggur að árekstur með bifreiðum ákærða X og ákærða Óskars Marinós varð á hægri akrein þess síðarnefnda og vinstri akrein þess fyrrnefnda en hann hefur borið að hann hafi ætlað að forða árekstri með því að aka út af veginum vinstra megin. Ákærði, [ ], hefur viðurkennt að hafa ekið bifreiðinni [ ] á miðjum vegi þegar hann sá bifreiðina MS-500 rétt áður en áreksturinn varð. Fær sá framburður hans stoð í framburði vitnisins E sem hefur borið að hann hafi ekið nær miðju vegar. Ákærði Óskar Marinó hefur hins vegar haldið því fram að bifreiðin [ ] hafi komið á móti honum á öfugum vegarhelmingi. Þar sem sýnilegra sönnunargagna nýtur ekki við um staðsetningu bifreiðarinnar [ ] á veginum fyrir áreksturinn verður að byggja á framburði ákærða sjálfs þar um sem studdur er framburði vitnisins E. Ákærði Óskar Marinó hefur viðurkennt að þegar hann kom auga á bifreiðina [ ] á blindhæðinni hafi bifreið hans verið á miðjum vegi en eftir það hafi hann beygt til hægri. Vitnið E hefur borið að bifreiðin MS-500 hafi komið á móti þeim á miðjum vegi. Af myndum af vettvangi þykir ljóst að þegar ákærði Óskar Marinó byrjar að bremsa bifreiðinni MS-500 hefur hún verið staðsett örlítið til vinstri við miðju vegar en eftir það stefnir hún á hægri vegarhelming þangað sem hún er öll komin þegar áreksturinn varð. Er það í samræmi við það sem ákærði hefur sjálfur borið um akstur sinn. Samkvæmt framanröktu þykir sannað að ákærðu hafi báðir ekið á miðjum vegi þegar þeir verða varir við bifreiðar hvors annars rétt áður en áreksturinn verður. Af lengd bremsufara bifreiðarinnar MS-500 þykir ekki unnt að álykta um hraða hennar þar sem þau eru á lausum malarvegi. Þá liggur fyrir að engin bremsuför voru sýnileg eftir bifreiðina [ ] þrátt fyrir að ákærði, E, haldi því fram að hann hafi bremsað er hann varð bifreiðarinnar MS-500 var og vitnið E staðfesti það. Um ökuhraða ákærðu þykir ekki vera á öðru að byggja en framburði þeirra sjálfra og framburði vitnisins Eyglóar. Með hliðsjón af því sem fyrir liggur um aðstæður á slysstað var sérstök ástæða til mikillrar varúðar við akstur á veginum. Þá liggur fyrir að rétt áður en slysið varð hafði ákærði [ ] ekið fram hjá aðvörunarskyltum með áletrun um einbreiða brú. Ákærði [ ] kveðst hafa ekið með 80 km hraða en eitthvað dregið úr honum upp brekkuna að árekstursstaðnum. Vitnið E hefur staðfest að ökuhraði ákærða hafi verið í mesta lagi 70 til 80 km/klst. Samkvæmt því sem fyrir þykir liggja samkvæmt framangreindu um ökuhraða ákærða, sem ekki þekkti veginn, er það álit dómsins að ákærði hafi í umrætt sinn ekið of hratt miðað við aðstæður. Einnig þykir ákærði hafa sýnt af sér alvarlegt aðgæsluleysi með því að aka á miðju vegarins. Af ljósmyndum af vettvangi sést greinilega að eftir að einbreiðri brúnni á Strandará sleppir tekur við brekka sem sveigir til hægri og endar á blindhæð. Ákærði Óskar Marinó, sem þekkir veginn vel, kveðst hafa ekið yfir brúnna á 60 km hraða og aukið hraðann upp í 70 km/klst upp brekkuna að blindhæðinni. Það er álit dómsins að miðað við akstursaðstæður á veginum hafi ákærði ekið of hratt miðað við aðstæður. Þá þykir ákærði hafa sýnt af sér alvarlegt aðgæsluleysi með því að aka á miðju vegarins. Það að ákærðu óku báðir of hratt miðað við aðstæður og á miðjum vegi verður talin megin orsök árekstursins. Það að ákærða Óskari Marinó tókst að komast yfir á hægri vegarhelming rétt áður en áreksturinn varð og það að ákærði X hefði getað afstýrt árekstri með því að beygja til hægri leysir ákærða Óskar Marinó ekki undan sök. Afleiðingar áreksturssins urðu þær sem greinir í ákæru. Verða ákærðu báðir sakfelldir fyrir þá háttsemi sem að þeim er gefin að sök í ákæru. Telst háttsemi ákærða X varða við þau ákvæði umferðar- og hegningarlaga er greinir í ákæru, en háttsemi ákærða Óskars Marinós við þargreind ákvæði umferðar- og hegningarlaga að undanskildu ákvæði 1. mgr. 19. gr. umferðarlaga. Hafa ákærðu unnið sér til refsingar samkvæmt 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Verður refsing ákærðu ákveðin með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði X hefur ekki áður svo kunnugt sé gerst sekur um refsiverða háttsemi. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í einn mánuð, en fresta skal fullnustu þeirrar refsingar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá skal ákærði greiða 60.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en sæta ella fangelsi í 14 daga. Ákærði Óskar Marinó hefur ekki sætt refsingu frá árinu 1994 en þá gekkst hann undir greiðslu sektar með sátt fyrir brot gegn 1. mgr. 4. og 1. sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga og sviptingu ökuréttar í 1 ár. Þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í einn mánuð, en fresta skal fullnustu þeirrar refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þá skal ákærði greiða 60.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en sæta ella fangelsi í 14 daga. Dæma ber ákærða X til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Gunnlaugssonar hdl., 100.000 krónur og ákærða Óskar Marinó til að greiða málsvarnarlaun skipaðs vejanda síns Gísla M. Auðbergssonar, hdl., 100.000 krónur. Annan sakarkostnað verða ákærðu dæmdir til að greiða óskipt. Þorgerður Erlendsdóttir dómstjóri kvað upp dóminn. Dómsuppsaga hefur dregist vegna anna dómara. D ó m s o r ð: Ákærði, X, sæti fangelsi í einn mánuð, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði, X, greiði 60.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en sæti ella fangelsi í 14 daga. Ákærði, Óskar Marinó, sæti fangelsi í einn mánuð, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði, Óskar Marinó, greiði 60.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja, en sæti ella fangelsi í 14 daga. Ákærði, X, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Gunnlaugssonar hdl., 100.000 krónur. Ákærði, Óskar Marinó, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Gísla M. Auðbergssonar, hdl., 100.000 krónur. Annan sakarkostnað greiði ákærðu sameiginlega.
Mál nr. 16/2003
Kærumál Nauðungarsala Úthlutun söluverðs Lögveð Stjórnarskrá
Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar var fallist á að í 2. mgr. 11. gr. laga nr. 3/1987 um fjáröflun til vegagerðar, sbr. 14. gr. laga nr. 68/1996, væri að finna gilda lagastoð fyrir lögveðrétti varnaraðilans tollstjórans í Reykjavík í tiltekinni bifreið til tryggingar þungaskatti ásamt dráttarvöxtum og kostnaði, sem deilt var um í málinu, svo og að sá lögveðréttur stæði í veðröð framar réttindum S samkvæmt veðskuldabréfi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 23. desember 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 10. janúar sl. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. desember 2002, þar sem staðfest var ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 31. maí 2002 um að hafna mótmælum sóknaraðila gegn því að varnaraðilinn tollstjórinn í Reykjavík fengi greiddar 496.690 krónur af söluverði bifreiðarinnar KJ 013, áður eign varnaraðilans Arnarbakka ehf., samkvæmt frumvarpi sýslumanns 15. apríl 2002 til úthlutunar á söluverðinu. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að frumvarpi sýslumanns verði breytt á þann veg að varnaraðilinn tollstjórinn í Reykjavík fái ekkert í sinn hlut af söluverði bifreiðarinnar. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili Arnarbakki ehf. hefur ekki látið málið til sín taka. Varnaraðili tollstjórinn í Reykjavík krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður fallist á að í 2. mgr. 11. gr. laga nr. 3/1987 um fjáröflun til vegagerðar, sbr. 14. gr. laga nr. 68/1996, sé að finna gilda lagastoð fyrir lögveðrétti varnaraðilans tollstjórans í Reykjavík í bifreiðinni KJ 013 til tryggingar þungaskatti ásamt dráttarvöxtum og kostnaði, sem deilt er um í málinu, svo og að sá lögveðréttur standi í veðröð framar réttindum sóknaraðila samkvæmt veðskuldabréfi. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðilanum tollstjóranum í Reykjavík kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir, en milli annarra málsaðila verður kærumálskostnaður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., greiði varnaraðila tollstjóranum í Reykjavík 100.000 krónur í kærumálskostnað. Að öðru leyti fellur kærumálskostnaður niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. desember 2002. Mál þetta var þingfest fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 15. júlí sl. og tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi í dag. Sóknaraðili er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1739, Kringlunni, Reykjavík. Varnaraðilar eru Arnarbakki ehf., kt. 580377-0179, Klöpp, Mosfellsbæ, og tollstjórinn í Reykjavík, Tryggvagötu 9, Reykjavík. Dómkröfur sóknaraðila eru þær að ákvörðun sýslumannsembættisins í Reykjavík, að hafna mótmælum sóknaraðilans gegn frumvarpi til úthlutunar söluverðs bifreiðarinnar KJ-013, verði felld úr gildi og sýslumanninum gert að breyta frumvarpinu á þann veg að stefndi, tollstjórinn í Reykjavík, fái ekki úthlutað af uppboðsandvirði bifreiðarinnar og að sá hluti sem úthlutaður var honum samkvæmt frumvarpinu verði úthlutað til sóknaraðila í samræmi við kröfu hans í veðröð. Krafist er málskostnaðar að mati dómsins auk virðisaukaskatts. Dómkröfur varnaraðila, tollstjórans í Reykjavík, eru þær að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og að ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík þann 31. maí 2002, um að hafna mótmælum sóknaraðila gegn frumvarpi til úthlutunar söluverðs bifreiðarinnar KJ-013, verði staðfest og að frumvarp til úthlutunar söluverðs bifreiðarinnar frá 15. apríl 2002 verði staðfest þannig að varnaraðila, tollstjóranum í Reykjavík, verði úthlutað 496.690 kr. af söluverði hennar. Þá krefst varnaraðili, tollstjórinn í Reykjavík, þess að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila málskostnað eftir mati dómsins. Af hálfu varnaraðilans Arnarbakka hf. hefur ekki verið sótt þing í málinu. I Málsatvik Þann 2. mars 2002 var bifreiðin KJ-013, sem er af gerðinni Mitsubishi Pajero árgerð 1997, seld á nauðungaruppboði af sýslumanninum í Reykjavík og seldist hún á kr. 1.200.000 kr. Á uppboðinu voru lagðar fram kröfulýsingar af hálfu sóknaraðila og varnaraðila tollstjóra. Lýsti varnaraðili tollstjóri kröfu að fjárhæð 496.690 kr. vegna þungaskattstímabila 1 og 2 á árinu 2000, 1 og 2 á árinu 2001 og 1 á árinu 2002, en sóknaraðili lýsti kröfu að fjárhæð 3.090.193 kr. Sýslumaður úthlutaði söluverði bifreiðarinnar á grundvelli 1. mgr. 68. gr. laga nr. 90/1991 þann 26. mars 2002. Gerðar voru athugarsemdir við skilagrein sýslumanns sem gerði í framhaldi af því frumvarp til úthlutunar söluverðs. Frumvarpinu var mótmælt af sóknaraðila með bréfi til sýslumanns þann 26. apríl 2002 þar sem úthlutun til varnaraðila tollstjórans í Reykjavík var mótmælt. Boðaði sýslumaður til veðhafafundar sem haldinn var þann 31. maí 2002 þar sem mótmæli sóknaraðila voru tekin fyrir. Tollstjóri ítrekaði þar kröfur sínar og ákvað sýslumaður að frumvarp hans til úthlutunar á söluandvirði bifreiðarinnar stæði óbreytt. Lýsti sóknaraðili því þá yfir að ákvörðun sýslumanns yrði skotið til Héraðsdóms Reykjavíkur. Með beiðni, dags. 10. júní 2002, óskaði sóknaraðili úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um gildi úthlutunarfrumvarps sýslumanns með skírskotun til 2. mgr. 68. gr., sbr. 51. og 73. gr. laga nr. 90/1991. II Málsástæður og lagarök sóknaraðila Sóknaraðili byggir kröfur sínar á því að 11. gr. laga um fjáröflun til vegagerðar nr. 3/1987, þar sem mælt er fyrir um að þungaskattur njóti lögveðs, sé ekki fullnægjandi lagaheimild til umræddrar úthlutunar. Í fyrsta lagi sé lögveð til íslenska ríkisins brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Stefnandi kveður þá ákvörðun löggjafans að veita ríki og opinberum aðilum lögákveðin veðréttindi, lögveð, en ekki þegnunum, almennt vera ólögmæta mismunun og því andstæð jafnræðisreglunni. Þá byggir stefnandi einnig á því að ef skattkrafa rými út óbeinum eignarréttindum samnings- og aðfararveðhafa vegna síðari tíma álagningar skatts sé um að ræða brot á 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í öðru lagi sé túlkun og skýring sýslumanns á 11. gr. vegalaga nr. 3/1987 í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Veðréttur sóknaraðila byggist á veðskuldabréfi, útgefnu 15. febrúar 1999, sem þinglýst var 16. febrúar 1999, en á þeim tíma hafi veðsali ekki verið í skuld við ríkissjóð vegna þungaskatts á grundvelli 11. gr. vegalaga. Sóknaraðili kveður umþrætta kröfu tollstjóra vera vegna þungaskatts sem lagður hafi verið á bifreiðina vegna áranna 2000 – 2002, alllöngu eftir að veðréttindi sóknaraðila voru þinglesin á bifreiðina. Í þessu sambandi byggir sóknaraðili á því að þótt viðurkennt yrði að lagaákvæði um lögveð væru samrýmanleg 72. gr. stjórnarskrár yrði að vera ótvírætt af slíku lagaákvæði að lögveðsréttindi gangi framar samningsveðum í viðkomandi eign. Í 11. gr. vegalaga sé aðeins mælt fyrir um að lögveð sé fyrir umræddum skatti. Ekki sé kveðið á um að lögveðréttindin gangi framar eldri samnings- eða aðfararveðum svo sem einnig tíðkist. Ljóst sé að lögveðréttindi 11. gr. séu forréttindi handa ríkissjóði. Lögveð sé í eðli sínu ráðstöfun í þágu lögveðshafa um að hann eigi tiltekin tryggingarréttindi fyrir tilteknum lögmæltum kröfum, eins og fyrir sé mælt í lögum. Ákvæðið sé íþyngjandi og beri því að túlka ákvæði um lögveð þröngt og skilja 11. gr. á þann veg að þungaskattur samkvæmt 11. gr. vegalaga fái stöðu í veðröð, án frekari aðgerða, frá og með þeim tíma sem skattur sé lagður á, að teknu tilliti til þeirra veðkrafna sem þá hafi verið þinglýst á bifreiðina. Þetta sé eðlilegur skilningur því ella væri þeim sem hygðust taka samnings- eða aðfararveð í viðkomandi bifreið algerlega ókleift að meta raunverulega veðstöðu á bifreiðinni. Síðari tíma álagning sem ryðji út óbeinum eignarréttindum af því tagi sem 11. gr. vegalaga geri samkvæmt skilningi tollstjóra og sýslumanns, sé því í reynd ólögmæt upptaka á óbeinum eignarréttindum sóknaraðila sem fari í bága við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í þriðja lagi mælir 11. gr. vegalaga ekki fyrir um að lögveð nái til vaxta eða kostnaðar, heldur einvörðungu til þungaskatts og álags. Þar af leiðandi skuli lækka úthlutun sýslumanns því sem nemi vöxtum og kostnaði. III Málsástæður og lagarök varnaraðila Varnaraðili kveður 11. gr. vegalaga ekki vera í andstöðu við 65. gr. stjórnarskrár. Varnaraðili kveður að ekki sé hægt að beita 65. gr. þar sem lögveð og samningsveð séu ekki sambærileg. Alþekkt sé að kröfur hafi mismunandi stöðu að lögum við fullnustugerðir, t.d. við nauðungarsölu og við skipti. Varnaraðili kveður lögveð vera víða að finna í löggjöf, og sé farið eftir eðli kröfunnar hvort krafa hafi lögveð eða ekki. Þannig njóta sumar kröfur lögveðs án tillits til þess hvort ríki eða sveitarfélög séu kröfuhafar eða félög eða einstaklingar. Löggjafinn metur hvort eðli kröfunnar sé slíkt að rétt sé talið að hún njóti lögveðsréttar eða ekki. Því geti ekki verið um neina mismunun að ræða. Varnaraðili kveður að í flestum tilvikum þar sem ríki eða sveitarfélögum sé veitt lögveð fyrir kröfu sé um að ræða kröfur sem ætlað sé að standa undir tiltekinni samneyslu í samfélaginu og nýtist þar með öllum þjóðfélagsþegnum. Þá sé skatturinn, sem veðandlagið er til tryggingar á, lagður á alla eigendur umræddra veðandlaga og þar með séu allir sem eins sé ástatt um hvað varðar eignarhald umræddra veðandlaga eins settir. Varðandi þungaskatt sé það mat löggjafans, sem engin tilefni séu til að hnekkja, að miklu skipti að tryggja skilvirka og örugga innheimtu gjaldsins sem renni til vegagerðar. Varnaraðili byggir einnig á því að 65. gr. stjórnarskrár nái ekki til ríkisins, sem aðila í þessu samhengi og innheimtu gjalda þess, enda byggir stjórnskipunin á því að ríkisvaldið njóti almennt annarrar stöðu en aðrir. Þá njóti sóknaraðili eða kröfur hans ekki réttar samkvæmt 65. gr. í máli þessu, enda sé greininni ætlað að vernda mannréttindi. Sóknaraðili hefði vel getað krafist frekari trygginga en veðs í umræddu ökutæki. Umrætt ákvæði um lögveð hafi að stofni til verið í íslenskum lögum frá og með lögum nr. 56/1921, um bifreiðaskatt, og ætti að hafa verið sóknaraðila vel kunnugt þar sem sóknaraðili hafi meðal annars atvinnu af lánveitingum vegna kaupa á dísilknúnum ökutækjum með veði í þeim. Varnaraðili bendir á að Hæstiréttur hafi í fjölmörgum dómsúrlausnum sínum, þar sem deilt sé um úthlutun uppboðsandvirðis, athugarsemdalaust talið úthlutun vegna lögveða heimila án bollalegginga um hvort viðkomandi lögveð standist jafnræðisreglu stjórnarskrár eða ekki. Varnaraðili mótmælir því að lögveðsheimildin sé andstæð 72. gr. stjórnarskrárinnar. Í fyrsta lagi bendir varnaraðili á það að 72. gr. stjórnarskrár geti ekki helgað mönnum frekari eignarrétt en felist í heimildum þeirra, þ.e. þeim eignarrétti, beinum eða óbeinum, sem þeir eigi tilkall til. Þannig takmarkast veðréttur sóknaraðila við þær heimildir sem um hann gildi, meðal annars þá staðreynd að hann víki fyrir lögveðsrétti á grundvelli lagaheimildar. Þannig sé í engu um að ræða ólögmæta upptöku á óbeinum eignarréttindum sóknaraðila. Þá sé það inntakið í lögveðsrétti að lögveð gangi framar yngri eða eldri samningsveðum. Sóknaraðili hafi tekið veð í bifreiðinni fullkomlega meðvitaður um það að ef til vanskila þungaskatts kæmi væri lögveðsréttur á þeim gjöldum, dráttarvöxtum af þeim og kostnaði, er nyti forgangs, burtséð frá því hvort vanskilin væru eldri eða yngri en veðskuldin. Varnaraðili mótmælir því að um íþyngjandi ákvæði sé að ræða eða að skýra beri það þröngt á þann hátt sem sóknaraðili heldur fram. Almennt sé það talið heimilt að setja eignarréttinum takmörk með því að leggja á þjóðfélagsþegnana skatta og opinber gjöld eftir málefnalegum sjónarmiðum. Almenna löggjafanum sé þannig heimilt að leggja fégjald á tiltekna þjóðfélagshópa, svo fremi sem jafnræðis sé gætt, álagningin sé málefnaleg og eðlisrökrétt og sé ætlað að vera til fullnægingar þörfum þeirra þjóðfélagshópa sem álögunum sæti. Sóknaraðili hafi ekki mótmælt skattlagningunni sem slíkri heldur eingöngu lögveðsheimildinni. Sé það talið heimilt að skattleggja þjóðfélagsþegnana með framangreindum hætti sé það ekki meira inngrip í eignarétt þeirra að veita lögveð fyrir þeim sömu réttindum. Óbeinn eignarréttur sóknaraðila, sem hann leiði frá eiganda umrædds ökutækis sem selt var nauðungarsölu, geti aldrei orðið meiri en sá réttur sem eigandi ökutækisins átti sjálfur. Gagnvart öðrum veðhafa geti sóknaraðili ekki notið rýmri réttar á grundvelli veðréttinda sinna en sá sem hann leiðir þau frá. Kveður varnaraðili því að ekki geti verið um að ræða brot á 72. gr. stjórnarskrárinnar gagnvart sóknaraðila þótt varnaraðila hafi verið veitt lögveð fyrir skattkröfu sinni í umræddu ökutæki sem mál þetta sé sprottið af. Lögveð varnaraðila byggi á fullgildri lagaheimild gagnvart 72. gr. stjórnarskrá sem engin tilefni séu til að hnekkja. Varnaraðili mótmælir því sérstaklega að túlkun og skýring sýslumannsins á 11. gr. laga nr. 3/1987 sé brot á stjórnarskrárvörðum óbeinum eignarréttindum sóknaraðila og því andstæð 72. gr. stjórnarskrárinnar. Það sé beinlínis innifalið í hugtaksskilgreiningu lögveðs að það gangi framar eldri sem yngri samningsveðum. Sé það ótvíræð meginregla að íslenskum kröfurétti um rétthæð lögveðs að það gangi fyrir yngri sem eldri samningsveðum og taki úthlutun söluveðs samkvæmt nauðungarsölulögum mið af því, sbr. meginreglu 1. mgr. 50. gr. þeirra. Feli réttur samkvæmt lögveði þetta einfaldlega í sér samkvæmt meginreglu kröfuréttar (eignarréttur) og venju samkvæmt. Breyti þá engu hvort þess sé getið í heimildarlögum eða ekki. Þá sé réttarvernd lögveðs ekki háð þinglýsingu, sbr. ákvæði þinglýsingarlaga. Þar að auki heldur varnaraðili því fram að lögveð hans sé eldra en veðréttur sóknaraðila enda hafi lögveðsrétturinn hvílt á bifreiðinni alla tíð til tryggingar þungaskattinum, en bifreiðin muni samkvæmt ökutækjaskrá hafa verið nýskráð hér á landi 15. febrúar 1999. Þannig hafi lögveðið alla tíð verið takmörkun á veðandlaginu og þar með veðrétti sóknaraðila. Varnaraðili bendir enn fremur á það að í upphafi þegar sambærilegt ákvæði kom inn í lög, 3. mgr. 4. gr. laga nr. 56/1921 um bifreiðaskatt, hafi verið tekið sérstaklega fram að veðið gengi fyrir öðrum veðum. Hafi ákvæðið haldist þannig óbreytt í 3. mgr. 4. gr. laga nr. 84/1932 um bifreiðaskatt, 5. mgr. 4. gr. laga nr. 68/1949 um bifreiðaskatt, 6. mgr. 91. gr. vegalaga nr. 80/1973, 5. mgr. 10. gr. laga nr. 79/1974 og 2. mgr. 11. gr. laga nr. 3/1987 um fjáröflun til vegagerðar allt til ársins 1996 þegar ákvæðinu var breytt með 14. gr. laga nr. 68/1996. Í frumvarpinu sem lagt var fram á 120. löggjafarþinginu um breytingu á lögum nr. 3/1987 hafi í upphafi ekki verið nein ráðagerð um breytingu á umræddu ákvæði 11. gr. um lögveðið. Í meðförum þingsins hafi ákvæðinu hins vegar breytt og hafi tilgangurinn verið sá að láta lögveðið ekki ná til viðurlaga þar sem töluverð gagnrýni hefði komið fram vegna þess. Af frumvarpinu megi sjá að önnur breyting hafi ekki verið fyrirhuguð á ákvæðinu þótt orðalagi hafi verið breytt og niður hafi fallið að veðið skyldi ganga framar öðrum veðum. Sú breyting skipti hins vegar ekki máli þar sem það sé innifalið í hugtaksskilgreiningu lögveðs eins og áður segir. Þá byggir varnaraðili á því að sóknaraðili hafi meðal annars atvinnu af lánveitingum sem tryggð séu með veði í dísilknúnum ökutækjum. Sóknaraðila sé í lófa lagið að meta áhættutöku sína við lánveitingar sem tryggðar séu með slíku veði og áskilja sér hærra vaxtaálag þess vegna. Með því að leggja sérstakt vaxtaálag á umrædd lán tryggi sóknaraðili heildarhagsmuni sína við lánveitingar þessar og því verði hann ekki fyrir neinu tjóni í einstökum tilfellum þótt krafa hans skerðist sem nemi úthlutun upp í lögveð vegna þungskatts. Þá sé einnig sjálfgefið að sóknaraðili hljóti að taka mið af gjöldum eins og þungaskatti við mat á því hversu hátt hlutfall af kaupverði sé lánað vegna nýrra eða nýlegra bifreiða. Munu bílalán sóknaraðila ekki fara yfir 70% af kaupverði sem hljóti að taka mið af óvissuþáttum eins og afföllum og ekki síst hugsanlegum vanskilum á kröfum sem njóti lögveðsréttar. Af hálfu varnaraðila er því eindregið mótmælt að réttur samkvæmt lögveði til úthlutunar framar veðkröfu sóknaraðaðila taki ekki til dráttarvaxta og kostnaðar. Nái lögveðið og réttindi samkvæmt því, m.a. við úthlutun söluandvirðis, til dráttarvaxta og kostnaðar. Vísast til þess að það felst sjálfkrafa í 11. gr. laga nr. 3/1987 með því að um lögveðskröfu sé að ræða. Enn fremur vísast til skýlausra ákvæða 2. mgr. 6. gr. nauðungarsölulaga, meginreglna kröfuréttar, óumdeildrar venju svo og dómafordæma. Mótmælir varnaraðili því að lögveðskrafa hans fyrir þungaskatti, dráttarvöxtum og kostnaði verði skipað í veðröð frá og með þeim tíma sem þungaskattur hafi verið lagður á eða gjaldféll og þoki fyrir veðkröfu sóknaraðila við úthlutun. Beri því að hafna kröfum sóknaraðila í máli þessu. IV Niðurstaða Úrlausn máls þessa á undir héraðsdómara samkvæmt 1. mgr. 73. gr., sbr. 1. mgr. 52. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili byggir á því að 11. gr. laga nr. um fjáröflun til vegagerðar nr. 3/1987, þar sem mælt er fyrir um að þungaskatti fylgi lögveð í viðkomandi ökutæki, sé ekki fullnægjandi lagaheimild til úthlutunar söluverðs vegna nauðungarsölu. Telur sóknaraðili að lögveð til opinberra aðila feli í sér ólögmæta mismunun og sé því brot á jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Viðurkennt er að löggjafanum sé heimilt að mæla fyrir um lögveð í ákveðnum eignum til tryggingar kröfu þegar það telst vera þjóðfélagslega mikilvægt að hún innheimtist á tryggilegan hátt. Er slík ákvæði víða að finna í löggjöf og er löng venja fyrir þeim. Lögveðsheimild 2. mgr. 11. gr. vegalaga er eitt dæmi um það. Þungaskattur er lagður á alla eigendur þeirra ökutækja, sem sú skattheimta tekur til samkvæmt 1. gr. vegalaga. Þannig eru allir, sem eins er ásatt um og lögin taka til, jafnt settir. Er því hafnað þeirri málsástæðu sóknaraðila að 11. gr. vegalaga brjóti í bága við 65. gr. stjórnarskrárinnar. Lögveð það sem hér um ræðir er til tryggingar kröfu um þungaskatt sem stofnað var til á árunum 2000 til 2002, eftir að sóknaraðili öðlaðist veðrétt í veðandlaginu, og telur sóknaraðili forgang lögveðsins gagnvart óbeinum eignarréttindum samnings- og aðfararveðhafa brjóta gegn 72. gr. stjórnarskrárinnar. Viðurkennt er að almennt sé heimilt að setja eignarréttinum takmörk með skattlagningu þjóðfélagsþegnanna eftir málefnalegum sjónarmiðum. Skattkrafa sú sem hér um ræðir er óumdeild og hún er tryggð með lögveði sem lagaheimild er fyrir og ræðst staða annarra veðhafa af því. Það er almenn regla að lögveð gangi fyrir samningsveði í eign þeirri sem það hvílir á og skiptir ekki máli hvort það veð var tilkomið fyrir eða eftir að til lögveðs stofnaðist. Er því einnig hafnað þeim málsástæðum sóknaraðila að lögveðsheimild 11. gr. vegalaga sé andstæð 72. gr. stjórnarskrárinnar. Lögveð nýtur forgangs umfram önnur samnings- og aðfararveð. Af því leiðir að það nýtur forgangs við úthlutun söluverðs eftir nauðungarsölu, sem fer fram eftir rétthæð krafna, sbr. 1. mgr. 50. gr. laga nr. 90/1991. Ekki verður á það fallist með sóknaraðila að 11. gr. vegalaga feli ekki í sér forgangsreglu að þessu leyti. Lögveðskrafa felur það í sér að hún stendur bæði til tryggingar á höfuðstól kröfunnar og þeirra aukagreiðslna, sem henni fylgja, svo sem vaxta og kostnaðar. Samkvæmt framansögðu ber að hafna kröfum sóknaraðila í málinu og fallast á kröfu varnaraðila um staðfestingu ákvörðunar sýslumanns og frumvarps til úthlutunar, sbr. 2. mgr. 75. gr. laga nr. 90/1991, eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Sóknaraðili skal greiða varnaraðila, tollstjóranum í Reykjavík, 80.000 kr. í málskostnað. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Staðfest er sú ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík þann 31. maí 2002 að hafna mótmælum sóknaraðila gegn frumvarpi til úthlutunar söluverðs bifreiðarinnar KJ-013 og frumvarp til úthlutunar söluverðs bifreiðarinnar frá 15. apríl 2002 er staðfest þannig að varnaraðila, tollstjóranum í Reykjavík, skal úthlutað 496.690 kr. af söluverði hennar. Sóknaraðili, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., skal greiða varnaraðila, tollstjóranum í Reykjavík, 80.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 308/1999
Bifhjól Skaðabætur Ábyrgð
J varð fyrir slysi er hann ók á bifhjóli suður Vesturlandsveg yfir brúna yfir Laxá í Kjós. J, sem var einn til frásagnar um tildrög slyssins, taldi höfuðorsök þess hafa verið lélegt ástand brúargólfsins, en bæði hafi verið gat á því og naglar staðið upp úr. Talið var, að það hefði staðið J næst að hlutast sem allra fyrst til um viðeigandi athugun á aðstæðum og nauðsynlegar mælingar, en ekki var við uppdrætti að styðjast í málinu, sem sýndu til dæmis staðsetningu og stærð gatsins á gólfinu. Ljósmyndir, sem kunningjar J tóku af brúargólfinu, þóttu ekki gefa óyggjandi upplýsingar um ofangreind atriði. J hefði ekki tilkynnt V um atvikið fyrr en allöngu síðar og væri því ekki um það að ræða að sérstök rannsókn hefði getað farið fram í kjölfar þess af hálfu V. Ágreiningslaust væri, að yfirborð vegar og brúar hefði verið rakt þegar óhappið varð og hefðu aðstæður því kallað á sérstaka varúð. Þegar gögn og atvik málsins voru virt var ekki talið, að J hefði tekist að sanna stórkostlegt gáleysi starfsmanna V eða að hann hefði ekki getað afstýrt slysi þótt hann hefði sýnt eðlilega varkárni, sbr. 2. mgr. 50. gr. vegalaga nr. 45/1994. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að sýkna V af kröfum J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir og Haraldur Henrysson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. ágúst 1999 og krefst hann þess aðallega að stefndu verði gert að greiða sér 390.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. nóvember 1997 til greiðsludags auk málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess, verði héraðsdómur staðfestur, að málskostnaður verði felldur niður. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum áfrýjanda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að bótakrafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður þá látinn niður falla. Af hálfu áfrýjanda hefur verið lagt fyrir Hæstarétt nýtt skjal, bréf lögmanns hans til lögreglustjórans í Reykjavík 22. október 1997, þar sem þess var óskað að lögreglan staðreyndi og staðfesti þá lýsingu á gólfi brúarinnar yfir Laxá í Kjós, sem áfrýjandi hafði gefið í lögregluskýrslu 3. október sama ár. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram nýtur einungis við frásagnar áfrýjanda um óhapp það, er hann varð fyrir á brúnni yfir Laxá í Kjós 27. september 1997. Fór ekki fram sérstök vettvangsrannsókn í beinu framhaldi þess og er ekki við uppdrætti eða mælingar að styðjast í málinu, til dæmis um staðsetningu og stærð gats á brúargólfi, er áfrýjandi telur vera höfuðorsök óhappsins. Ekki liggur heldur fyrir með greinilegum hætti hver var stærð hjólbarða bifhjóls áfrýjanda greint sinn, en það gat skipt máli. Stóð það áfrýjanda næst að hlutast sem allra fyrst til um viðeigandi athugun á aðstæðum og nauðsynlegar mælingar. Ljósmyndir þær, sem kunningjar hans tóku af brúargólfinu, gefa ekki óyggjandi upplýsingar um ofangreind atriði. Voru þær auk þess teknar rúmum sólarhring eftir atburðinn, en líta ber til þess að mikil umferð var um brúna. Áfrýjandi tilkynnti stefndu ekki um atvik þetta fyrr en alllöngu síðar og er því ekki um það að ræða að sérstök rannsókn hefði getað farið fram í kjölfar þess af hennar hálfu. Ekkert hefur fram komið, sem gefur tilefni til að vefengja frásagnir starfsmanna stefndu um eftirlit með brúnni og ósannað er að stefndu hafi borist tilkynningar, áður en óhappið varð, um skemmdir á henni. Eins og fram kemur í héraðsdómi eru aðstæður á og við umrædda brú aðgæsluverðar. Áfrýjandi kom að brúnni að norðan, en kröpp beygja er þar á veginum skömmu áður en ekið er inn á hana. Einnig er þarna varað við sleipu yfirborði með sérstöku varúðarskilti. Í skýrslu, sem áfrýjandi gaf hjá lögreglu 3. október 1997, kvaðst hann hafa hægt verulega á ferð sinni er hann kom að brúnni, en taldi að hann hefði verið á milli 50 og 60 km hraða er hann ók yfir hana. Ágreiningslaust er að yfirborð vegar og brúar var rakt þegar óhappið varð en rignt hafði fyrr um daginn. Er því ljóst að aðstæður kölluðu á sérstaka varúð. Samkvæmt 2. mgr. 50. gr. vegalaga nr. 45/1994 er stefnda ekki ábyrg fyrir tjóni, sem hljótast kann af slysum á þjóðvegum nema um sé að ræða stórkostlegt gáleysi starfsmanna hennar og sannað sé að slysi hefði ekki orðið afstýrt þótt ökumaður hefði sýnt eðlilega varkárni. Þegar gögn og atvik málsins eru virt verður ekki talið að áfrýjanda hafi tekist að sanna að skilyrði þessa ákvæðis séu uppfyllt. Er því fallist á niðurstöðu héraðsdóms um sýknu stefndu af kröfum hans og verður dómurinn staðfestur. Eftir atvikum þykir mega fella niður málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. maí 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 24. mars sl., er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 30. september 1998 af Jóni Hólm Stefánssyni, Rjúpufelli 23, Reykjavík gegn Vegagerð ríkisins, Borgartúni 5-7, Reykjavík. Dómkröfur Stefnandi gerir þær dómkröfur að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skaðabætur að fjárhæð 390.000 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá l. nóvember 1997 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Stefndi gerir þær dómkröfur aðallega, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og honum tildæmdur málskostnaður að mati réttarins, og til vara að skaðabótakrafa stefnanda verði lækkuð verulega og málskostnaður látinn niður falla. Málavextir Málsatvik eru þau að hinn 27. september 1997 lenti stefnandi í slysi er hann var á leið á bifhjóli um Vesturlandsveg til Reykjavíkur. Slysið átti sér stað er hann ók yfir brúna á Laxá í Kjós. Kveðst stefnandi hafa ekið bifhjólinu á hægri ferð inn á brúna en skyndilega kveður hann bifhjólið eins og hafa kippst undan sér og hann hafi þegar í stað fallið af hjólinu. Hjólið hafi kastast til og runnið eftir brúargólfinu. Hafi bifhjólið skemmst stórlega og nærri ónýst við byltuna. Stefnandi kveðst ekki hafa slasast og kveður það aðeins því að þakka að hann hafi verið á rólegri ferð í umrætt sinn. Þó hafi leðurklæðnaður sem hann íklæddist eyðilagst og rifnað af brúargólfinu. Stefnandi kveðst hafa kannað af hvaða ástæðum slysið varð og séð strax að gat var á brúargólfinu sem hjólið hafði farið um. Þá hafi allt gólfið verið í afar lélegu ástandi en slit hafi verið á brúargólfsendum og naglar víða staðið upp úr gólfi. Hafði það valdið eyð­ileggingu á fatnaði. Stefnandi fór á vettvang eftir að hafa látið fjarlægja bifhjólið og kunningjar hans tóku ljósmyndir af brúargólfi daginn eftir. Stefnandi kveðst við slysið hafa orðið fyrir tjóni. Bifhjólið hafi skemmst en það hafi verið húftryggt að hluta hjá Tryggingamiðstöðinni hf. sem keypt hafi bifhjólið í því ástandi sem það var í. Hann kveðst einnig hafa orðið fyrir fatatjóni o.fl. Nemi tjón hans 390.000 krónum og er ekki ágreiningur um þá fjárhæð í málinu. Málsástæður stefnanda og lagarök Stefnandi byggir kröfur sínar á því að stefndi hafi valdið sér tjóni með því að vanrækja eðlilegt viðhald á brúargólfi Laxár í Kjós, en hinn 27. september 1997 hafi gólfið verið orðið hættulegt og vávænt umferð bifhjóla og hjólreiðamanna. Stefnandi telur ljóst að ástand brúargólfsins hafi verið mjög slæmt en bæði hafi verið gat á brúargólfi og naglar víða komið upp úr timburgólfinu. Slíkt eigi sér ekki skyndilega stað heldur sé um að ræða slit og vanhöld á viðhaldi sem verði til á allnokkrum tíma. Stefnandi telur að umrædd brú þurfi sérstaka aðgæslu og eftirlit Vegagerðarinnar einkum vegna þess að brúin sé orðin gömul, brúargólfið sé úr timbri og aðeins sé ein akrein um brúna. Þá sé þekkt að brúin er á "þjóðvegi númer 1" og umferð sé með því mesta sem gerist hérlendis. Af þeim ástæðum sé eftirlitsskylda og viðhaldsþörf sérlega brýn. Stefnandi telur að tjón hans sé bótaskylt en starfsmenn Vegagerðarinnar hafi sýnt af sér slíkt gáleysi að bótaskyldu varði. Gera megi þá lágmarkskröfu að vegfarendum stafi ekki beinlínis hætta af sjálfri brúnni með því einu að fara um brúna. Vegfarendur um brúna séu bæði vélknúin ökutæki, bílar og bifhjól, hjólreiðamenn svo og gangandi vegfarendur, en umrædd brú sé eini mögulegi kosturinn til að fara yfir Laxá í Kjós eftir "þjóðvegi númer 1 ". Stefnandi bendir á að ákvæði 2. mgr. 50. gr. l. nr. 45/1994 leysi Vegagerðina ekki undan bótaskyldu og verði ekki skýrð svo að Vegagerðin beri ekki, á grundvelli þeirrar greinar, ábyrgð á tjóni sem hlýst af slysum á þjóðvegum. Hugtakið stórkostlegt gáleysi verði teljast eiga við ef vegfarendum stafar tjón af þjóðvegi sem sé illa viðhaldið svo sem hér eigi við. Lúti túlkun ákvæðisins mati dómara með hliðsjón af öllum aðstæðum hverju sinni en verði ekki skýrt eftir orðanna hljóðan á þá leið að tjónþoli verði beinlínis að sanna "stórkostlegt gáleysi" starfsmanna stefnda. Það að annar starfsmaður Vegagerðar ríkisins hafi sagst fara um brúna hinn 25. september 1997 og ekkert séð athugavert við yfirborðið upplýsi einungis að eftirlitinu hafi verið stórlega ábótavant en ljóst sé, að brúin verði eigi götótt og alsett nöglum vegna slits á tveimur dögum, en umrætt slys hafi orðið hinn 27. september 1997. Stefnandi reisir kröfur sínar á almennum reglum skaðabótaréttarins og bendir á að Vegagerð ríkisins beri húsbóndaábyrgð á starfsmönnum sínum og jafnframt að Vegagerð ríkisins hafi lagalega skyldu til viðhalds og gerðar á vegum og einkaleyfi til slíks hérlendis. Þá vísar stefndi til varúðarreglna umferðarlaga, en upplýst sé að stefnandi hafi gætt varúðar í umrætt sinn og verði slysið eigi rakið til þess að ökumaður hafi eigi sýnt eðlilega varkárni. Ef svo hefði ekki verið, sé ljóst að stefnandi hefði sjálfur beðið líkamstjón í umrætt sinn. Þá vísar stefnandi til l. nr. 91/1991, 130. gr. 1. mgr., sbr. 129. gr., varðandi málskostnað og l. nr. 50/1988 varðandi virðisaukaskatt, en stefnandi sé eigi virðisaukaskattskyldur. Stefnandi vísar til l. nr. 25/1987 einkum III. kafla varðandi vexti. Varðandi aðild vísar stefnandi til 16. gr. l. nr 9l/1991 en Vegagerð ríkisins er sjálfstæð stofnun að lögum skv. l. nr. 45/1994. Málsástæður stefnda og lagarök Stefndi byggir á því að ekki sé til að dreifa neinum gögnum um málsatvik, aðeins frásögn stefnanda sjálfs. Lögregla hafi ekki verið kvödd á vettvang þannig að engin vettvangsrannsókn liggi fyrir sem varpað geti ljósi á tildrög meints óhapps og mögulegar orsakir. Ekki komi fram hvar á brúnni stefnandi féll né afstaða meints gats á brúargólfinu á brúnni. Stefnandi heldur því fram að brúargólfið á brúnni yfir Laxá í Kjós, þar sem hann kveðst hafa fallið af bifhjóli sínu, hafi verið í slæmu ástandi. Að mati stefnda verði ekki ráðið af frásögn stefnanda eða gögnum málsins að orsakatengsl séu á milli ástands brúarinnar og meints óhapps. Að öllu virtu virðist líklegri orsök að hjólið hafi runnið til á hálu brúargólfinu, en fram komi af hálfu stefnanda að bleyta hafi verið á yfirborði vegarins. Miðað við frásögn stefnanda sé líklegra að meginorsök óhappsins hafi verið sú að hann hafi ekki hagað akstri í samræmi við aðstæður, a.m.k. hafi hann ekki ekið þannig að hann hefði fulla stjórn á bifhjólinu, og því ekki sýnt eðlilega varkárni. Þegar ekið sé inn á Laxárbrú úr norðri í áttina að Reykjavík verði fyrir kröpp beygja áður en ekið er inn á brúna. Varað sé við beygjunni og hálku á brúargólfinu, með viðvörunarmerkjunum A01.11, "Hættuleg beygja til hægri", og A27.11, "Sleipur vegur". Þessar aðstæður krefjist gætilegs aksturs, t.d. verði að telja mjög óvarlegt að aka þungu bifhjóli á 50 - 60 km hraða á klst. við þessar aðstæður, eins og stefnandi kveðst hafa gert. Hugsanlegt sé að stefnandi hafi ekki náð að rétta hjólið nægilega vel af í tæka tíð áður en hann keyrði inn á brúna með áðurnefndum afleiðingum. Sennileg meðverkandi orsök meints óhapps sé að stefnandi hafi ekki verið nægilega vanur akstri bifhjólsins, en aðeins hafi liðið um fjórir mánuðir frá því að hjólið var skráð og þar til stefnandi kveðst hafa lent í óhappinu. Auk þess kunni að vera að ástand vélhjólsins hafi verið meðverkandi þáttur, t.d. slitnir hjólbarðar. Af hálfu stefnda er á því byggt, að ekki liggi fyrir í gögnum málsins neinar vísbendingar um að umrædd brú á Laxá í Kjós hafi verið hættuleg umferð þegar stefnandi átti þar leið um. Stefnda hafi ekki borist tilkynning um að brúin væri hættuleg, en þess megi geta að mikil umferð ökutækja hafi verið um brúna. Starfsmenn stefnda hafi haldið uppi tíðu og reglulegu eftirliti með ástandi brúargólfsins, þ.á.m. hafi starfsmaður stefnda, Hilmar Eggertsson flokksstjóri, farið vikulega um brúna og aðgætt ástand hennar og hafi framkvæmt viðgerðir ef þörf krafði. Verkstjórar stefnda í viðkomandi umdæmi hafi einnig farið þar reglulega um til eftirlits auk þess sem starfsmaður stefnda, Haukar Karlsson brúarsmiður, hafi átt tíðar ferðir um brúna á þessum tíma vegna starfs síns og hafi lagfært brúargólfið ef þörf krafði. Nauðsynlegt viðhald hafi því verið framkvæmt eftir því sem þörf krafði en stærri viðhaldsaðgerðir á brúargólfinu hafi farið fram í júlí árið 1995 og í apríl árið 1997. Því sé alfarið hafnað að starfsmenn stefnda hafi vanrækt eftirlit með brúnni og nauðsynlegt viðhald brúargólfsins, hvað þá að þeir hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Af hálfu stefnda er byggt á ákvæðum 50. gr. vegalaga nr. 45/1994 og almennum reglum skaðabótaréttar. Í 1. mgr. 50. greinar vegalaga segi að Vegagerðinni sé skylt að láta gera við eða merkja skemmdir á þjóðvegum sem hættulegar séu umferð. Í 2. mgr. greinarinnar sé kveðið á um skilyrði þess að Vegagerðin verði gerð skaðabótaábyrg vegna slysa á þjóðvegum. Sanna verði að slys megi rekja til stórkostlegs gáleysis starfsmanna Vega­gerðarinnar og að slysi hefði ekki verið afstýrt þótt ökumaður hefði sýnt eðlilega varkárni. Stefnandi verði að sýna fram á að öll skilyrði skaðabótaábyrgðar séu fyrir hendi, svo sem orsaka­tengsl og vávæni. Auk þess beri stefnanda að sanna tjón sitt. Niðurstaða Eins og fram er komið er stefnandi einn til frásagnar um tildrög slyssins. Engir sjónarvottar voru að slysinu og lögregla var ekki kölluð til þannig að engin vettvangsrannsókn liggur fyrir eða rannsókn á tildrögum og orsökum slyssins. Upplýst er að brúin yfir Laxá í Kjós er gömul og slitin og yfirborð hennar ójafnt. Samkvæmt framburði Guðmundar Vignis Þórðarsonar, verkstjóra hjá stefnda, er haft vikulegt eftirlit með brúnni og lagfært það sem viðgerðar þarfnast. Hilmar Eggertsson, flokksstjóri hjá stefnda bar að hann hefði farið yfir brúna 25. september 1997, eða tveimur dögum áður en stefnandi fór þar um, og hefði þá ekki verið gat á gólfi brúarinnar. Ósannað er að nokkrar tilkynningar hafi borist stefnda um að skemmdir væru á brúnni. Stefnandi heldur því fram að gat hafi verið í brúargólfinu, nær þar sem farið er inn á brúnna þegar ekið er til suðurs. Hafi bifhjólið lent í gatinu og við það hafi hann misst stjórn á því. Í skýrslu er stefnandi gaf hjá lögreglunni í Reykjavíkur segir hann að bleyta hafi verið á veginum er hann fór þarna um en rignt hafi fyrr um daginn. Ekki þykir sannað í máli þessu að umrætt gat hafi verið í brúargólfinu er stefnandi fór þar um en með hliðsjón af framburði Finnboga Karssonar, starfsmanns hjá Króki, dráttarbílum, er sótti bílinn í Kjós, þykir það sennilegt. Hins vegar þykir stefnandi ekki hafa fært sönnur á það að umrætt gat hafi verið orsök þess að slysið varð. Eins og áður greinir hafði rignt og yfirborð brúarinnar var blautt. Er því ekki unnt að útiloka að bifhjólið hafi runnið til á blautu brúargólfinu og stefnandi misst stjórn á því af þeim sökum. Þá er ekkert upplýst um ökuhraða stefnanda eða hvort hann hafi sýnt næga aðgæslu miðað við aðstæður er hann ók úr krappri beygju inn á brúnna, en eins og áður er fram komið voru engir sjónarvottar að slysinu og engin vettvangsrannsókn liggur fyrir eða rannsókn á orsökum slyssins. Þegar framanritað er virt þykir stefnanda ekki hafa tekist að sýna fram á að slys það sem hann lenti í verði rakið til ástands brúarinnar og ber því, þegar af þeim sökum, að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af máli þessu. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð Stefndi, Vegagerð ríkisins, skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Jóns Hólms Stefánssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 432/2012
Kærumál Framsal sakamanns
Með bréfi ríkissaksóknara, dagsettu 22. maí 2012, var vísað til Héraðsdóms Reykjavíkur kröfu X, kt. [...], um úrskurð um hvort skilyrði laga um framsal séu fyrir hendi vegna ákvörðunar innanríkisráðuneytisins um framsal, sbr. 14. gr. laga um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum nr. 13/1984 og 1. mgr. 2. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Garðar Gíslason hæstaréttardómari og Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson settir hæstaréttardómarar. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. júní 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. júní 2012, þar sem staðfest var ákvörðun innanríkisráðherra 11. apríl sama ár um að framselja varnaraðila til Póllands. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 greiðist kærumálskostnaður úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, sem ákveðin verður eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun skipaðs réttargæslumanns varnaraðila, Brynjólfs Eyvindssonar héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur.
Mál nr. 610/2012
Kærumál Farbann
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X yrði bönnuð för frá Íslandi á grundvelli b. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, sbr. 1. mgr. 100 gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. september 2012 sem barst héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 18. september 2012, þar sem varnaraðila var bönnuð för frá Íslandi þar til dómur fellur í máli hans, þó eigi lengur en til 16. október 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 400/2016
Manndráp Ákæra Áfrýjun Einkaréttarkrafa
G var sakfelldur fyrir manndráp samkvæmt 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa hert um háls A með báðum höndum og reim úr peysu sinni með þeim afleiðingum að hann lést af völdum kyrkingar. G sem talin var hafa verið í óminnisástandi vegna neyslu áfengis og lyfja þegar hann framdi verknaðinn átti sér engar málsbætur og var hann dæmdur til að sæta fangelsi í 16 ár. Þá var honum gert að greiða systkini A bætur vegna útfararkostnaðar og B, fyrrum sambúðarkona A, miskabætur. Í tilkynningu G til ríkissaksóknara um áfrýjun héraðsdóms var þess ekki getið að leitað væri endurskoðunar á einkaréttarkröfum samkvæmt XXVI. kafla laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 3. mgr. 196. gr. laganna. Af þessum sökum komu kröfur G um endurskoðun á dæmdum einkaréttarkröfum í héraði ekki til úrlausnar fyrir Hæstarétti að öðru leyti en því að B krafðist breytinga til hækkunar á niðurstöðu dómsins um kröfur sínar. Staðfest var niðurstaða héraðsdóms um miskabótakröfu B og að hún ætti ekki rétt á bætur fyrir missi framfæranda samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Helgi I.Jónsson, Karl Axelsson og Viðar Már Matthíasson og Garðar Gíslason fyrrverandihæstaréttardómari. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 6. maí 2016 í samræmi viðyfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Ákæruvaldið krefst staðfestingar héraðsdóms.Ákærði krefst þess aðallega að,,ákæru ríkissaksóknara“ verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hann verðisýknaður, að þessu frágengnu að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinuvísað heim í hérað, en að öðrum kosti að refsing verði milduð. Þákrefst hann þess aðallega að einkaréttarkröfum verði vísað frá héraðsdómi, tilvara að hann verði sýknaður af þeim, en að því frágengnu að fjárhæð þeirraverði lækkuð. B krefst þess að ákærða verði gert að greiða sér, annars vegar 7.802.500krónur með 4,5% ársvöxtum frá 2. október 2015 til 21. apríl 2016, endráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, og hins vegar 2.000.000 krónurmeð vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Þá krefst hún þess að héraðsdómurverði staðfestur um málskostnað sér til handa og að ákærða verði gert að greiðasér málskostnað fyrir Hæstarétti.IKröfu sína um að ,,ákæru ríkissaksóknara“ verði vísað frá héraðsdómireisir ákærði á því að þess sé ekki getið í ákærunni að A hafi látist eftir aðákvörðun var tekin um það af heilbrigðisstarfsmönnum og ættingjum hans að ,,hættaviðeigandi meðferð“ eins og tekið er til orða í greinargerð ákærða hér fyrirdómi. Ákærði hafði uppi sömu kröfu fyrir héraðsdómi. Að því marki sem þessikrafa hans lýtur að því að ákæran fullnægi ekki kröfum sem til hennar eru gerðarí 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála verður henni hafnað með vísantil sömu forsendna og gert var í hinum áfrýjaða dómi.Kröfuna um að héraðsdómur verði ómerktur reisir ákærði á því að mathéraðsdóms á munnlegum framburði ákærða og vitna sem komu fyrir dóminn sé rangt,,svo miklu varði um niðurstöðu málsins.“ Ákærði hefur í þessu efni einkum bentá mat dómsins á framburði sínum og vitnisins C. Í hinum áfrýjaða dómi kemurfram að framburður ákærða hafi frá upphafi verið ruglingslegur og á reiki umaðdraganda þess að A fannst meðvitundarlaus og með reim um hálsinn á heimili ákærða2. október 2015. Hann hafi einnig orðið margsaga í fjölmörgum og veigamiklumatriðum um atburði þá sem urðu á heimilinu þennan dag, auk þess sem framburður ákærðaberi þess skýr merki að hann hafi leitast við að laga framburðinn að nýjumupplýsingum eftir því sem þær komu fram. Þá segir í dóminum að ákærði hafibreytt þeirri frásögn, sem fram kom í skýrslum hans hjá lögreglu, að hann hafi tekiðmeð báðum höndum um hálsinn á A og haldið þannig í nokkurn tíma og jafnframtsett reim úr peysu sinni um háls honum. Framburð þennan hafi ákærði dregið aðverulegu leyti til baka þegar hann gaf skýrslu fyrir dómi. Telur dómurinn þessabreytingu á framburði hans ótrúverðuga. Engin haldbær rök eru til að draga íefa mat héraðsdóms á sönnunargildi framburðar ákærða, sbr. 3. mgr. 208. gr.laga nr. 88/2008. Héraðsdómur mat sönnunargildi framburðar vitnisins C á þannveg að hann hefði verið trúverðugur og stöðugur um það hvernig aðstaðan varþegar hann kom fyrst að A meðvitundarlausum með reim um hálsinn sem bundinnhafði verið hnútur á og um háttsemi ákærða í kjölfarið, meðal annars um að hannhafi brugðið reiminni á ný um háls A. Telur héraðsdómur að framburður þessavitnis fái stoð í hljóðupptökum af símtali þess við Neyðarlínuna þegar vitnið tilkynntium atvik og óskaði aðstoðar. Ekkert er heldur fram komið sem leitt getur tilþess að þetta mat héraðsdóms verði dregið í efa. Verður kröfu ákærða umómerkingu því hafnað.IIMeð vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellinguákærða og ákvörðun refsingar hans. Þá verður ákvæði dómsins um upptöku staðfest.Að gengum héraðsdómi 29. apríl 2016 tilkynnti ákærði ríkissaksóknara umáfrýjun dómsins. Í tilkynningunni sagði meðal annars að ákærði gerðitilgreindar kröfur sem taldar voru upp í sex töluliðum. Jafnframt var tekiðfram að dóminum væri áfrýjað með vísan til a. til e. liða 1. mgr. 196. gr. laganr. 88/2008. Í tilkynningunni var þess á hinn bóginn ekki getið að leitað væriendurskoðunar á einkaréttarkröfum samkvæmt XXVI. kafla laganna sem dæmdar hefðuverið að efni til í héraði, sbr. 3. mgr. sömu lagagreinar. Samkvæmt 2. mgr.199. gr. laganna var það nauðsynlegt skilyrði þess að um þær yrði fjallað hérfyrir dómi að í tilkynningunni væri tekið nákvæmlega fram í hvaða skyni áfrýjaðværi og hverjar dómkröfur ákærða væru varðandi kröfur samkvæmt XXVI. kaflalaganna. Af þessum sökum koma kröfur ákærða um endurskoðun á dæmdumeinkaréttarkröfum í héraði ekki til úrlausnar fyrir Hæstarétti nema að þvíleyti sem réttinum er skylt að taka afstöðu til þeirra án kröfu, sbr. og dómréttarins 24. janúar 2008 í máli nr. 453/2007. B, sem kvaðst hafa verið sambúðarkona A, hefur fyrir Hæstarétti haft uppisömu kröfu um skaðabætur og hún gerði í héraði. Þótt hún hafi ekki áfrýjað héraðsdómiaf sinni hálfu er henni samkvæmt 3. mgr. 196. gr. og 4. mgr. 199. gr. laga nr.88/2008 heimilt að krefjast breytinga á niðurstöðu dómsins um kröfu sína, endakom krafan fram í greinargerð hennar fyrir Hæstarétti. Kemur krafan því aðeinstil endurskoðunar hér fyrir dómi að því leyti sem það kann að horfa tilhækkunar hennar. Með vísan til forsendna héraðsdóms er staðfest niðurstaða hansum sýknu ákærða af kröfunni um bætur fyrir missi framfæranda. Með því að krafaum miskabætur úr hendi ákærða, sem reist var á 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaganr. 50/1993, eins og þeirri grein var breytt með 13. gr. laga nr. 37/1999,kemur aðeins til álita að því er lýtur að hækkun hennar, verður niðurstaðahéraðsdóms um kröfuna staðfest. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verða staðfest.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda síns sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti, svo ogmálskostnað einkaréttarkröfuhafa, allt eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Ákærði, Gunnar Örn Arnarson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 927.247krónur, þar með talin málsvarnarlaun verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonarhæstaréttarlögmanns, 744.000 krónur. Þá greiði ákærði B 200.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Vesturlands 29. apríl 2016.I.Mál þetta, sem dómtekið varþriðjudaginn 22. mars sl., er höfðað með ákæru útgefinni 17. desember 2015 áhendur „Gunnari Erni Arnarsyni, kennitala [...], [...], Akranesi, fyrirmanndráp, með því að hafa föstudaginn 2. október 2015, að [...], Akranesi,svipt A, kennitala [...], lífi, með kyrkingu, með því að herða að hálsi hansmeð höndunum og með því að bregða beltisól og fatareim um háls­­inn á honum ogherða að, þar með talið með því að binda hnút á reimina svo hún losnaði ekkifrá háls­inum, og stuttu síðar, með því að bregða reiminni að nýju um hálsinn áA og herða að, eftir að endur­­lífgunar­tilraunir voru hafnar, allt með þeimafleiðingum að blæðing varð inn á vöðva framan við barkakýli, tungu­beinbrotnaði vinstra megin, þrenging varð á öndunar­­vegi og súrefnis­flæði tilheila stöðvaðist og hann missti með­vitund, mið­tauga­kerfi hætti að starfa oghann varð fyrir alvar­legum heilaskaða sem leiddi til heila­dauða og hann komstekki aftur til með­vitundar og lést fimm dögum síðar. Telst þetta varða við 211. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verðidæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þess er jafnframtkrafist að framangreind beltisól (munur nr. 417488) og fatareim (munur nr.417490), sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, verði gerð upptæksamkvæmt 1. tölul. 1. mgr. 69. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laganr. 149/2009.Einkaréttarkröfur:Unnsteinn Örn Elvarsson,héraðsdómslögmaður, gerir, fyrir hönd D, kt. [...], kröfu um að ákærði greiði Dmiskabætur samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaða­bótalaga nr. 50/1993, en til varasamkvæmt grunnreglu 8. kapítula Mann­helgis­bálks Jóns­bókar frá 1281, reynistákærði ósakhæfur, að fjárhæð kr. 3.000.000, auk vaxta sam­kvæmt 8. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 2. október 2015, til þess dags ermánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum sam­­kvæmt1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Einniger þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað samkvæmt 3. mgr.176. gr. laga nr. 88/2008, um með­ferð sakamála, að mati dómsins eða samkvæmtsíðar framlögðum máls­kostnaðar­reikningi, að viðbættum virðisaukaskatti ámálflutningsþóknun.Unnsteinn Örn Elvarsson,héraðsdómslögmaður, gerir, fyrir hönd E, kt. [...], kröfu um að ákærði greiði Emiskabætur samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaða­bótalaga nr. 50/1993, en til varasamkvæmt grunnreglu 8. kapítula Mann­helgis­bálks Jóns­bókar frá 1281, reynistákærði ósakhæfur, að fjárhæð kr. 3.000.000, auk vaxta sam­kvæmt 8. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 2. október 2015, til þess dags ermánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum sam­­kvæmt1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Einniger þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað samkvæmt 3. mgr.176. gr. laga nr. 88/2008, um með­ferð sakamála, að mati dómsins eða samkvæmtsíðar framlögðum máls­kostnaðar­reikningi, að viðbættum virðisaukaskatti ámálflutningsþóknun.Unnsteinn Örn Elvarsson,héraðsdómslögmaður, gerir, fyrir hönd F, kt. [...], kröfu um að ákærði greiði Fmiskabætur samkvæmt 2. mgr. 26. gr. skaða­bótalaga nr. 50/1993, en til varasamkvæmt grunnreglu 8. kapítula Mann­helgis­bálks Jóns­bókar frá 1281, reynistákærði ósakhæfur, að fjárhæð kr. 3.000.000, auk vaxta sam­kvæmt 8. gr. laga nr.38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 2. október 2015, til þess dags ermánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu þessarar en með dráttarvöxtum sam­­kvæmt1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Einniger þess krafist að ákærða verði gert að greiða málskostnað samkvæmt 3. mgr.176. gr. laga nr. 88/2008, um með­ferð sakamála, að mati dómsins eða samkvæmtsíðar framlögðum máls­kostnaðar­reikningi, að viðbættum virðisaukaskatti ámálflutningsþóknun.Unnsteinn Örn Elvarsson,héraðsdómslögmaður, gerir, fyrir hönd F, kt. [...], kröfu um að ákærði greiði Fbætur vegna útfarar bróður hans, A, samkvæmt 12. gr. skaða­bótalaga nr.50/1993, en til vara sam­­kvæmt grunnreglu 8. kapítula Mann­helgisbálks Jóns­bókarfrá 1281, reynist ákærði ósak­­­hæfur, að fjárhæð kr. 747.880, auk vaxta sam­kvæmt8. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 2. október 2015, tilþess dags er mánuður er liðinn frá birtingu bóta­kröfu þessarar en meðdráttarvöxtum sam­kvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., sömu laga frá þeim degitil greiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærða verði gert að greiða máls­kostnaðsamkvæmt 3. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008, um með­ferð sakamála, að mati dóms­inseða samkvæmt síðar framlögðum máls­kostnaðar­reikningi, að viðbættum virðis­auka­skattiá málflutningsþóknun.“Við upphaf aðalmeðferðar lagðisækjandi fram framhaldsákæru í málinu. Segir þar að auka verði við ákæruríkissaksóknara frá 17. desember 2015 „með þeim hætti að einka­réttar­krafa B,kennitala [...], er tekin upp í ákæru, sem hér greinir: „Þorgils Þorgilsson,héraðsdómslögmaður, fyrir hönd B, kenni­tala [...], [...], [...], gerireftirfarandi kröfur:Að ákærði verði dæmdur til að greiða henni kr. 7.802.500 auk 4,5% vaxta frá 2. október 2015 samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, þar til mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er birt, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá þeim degi til greiðsludags.Að ákærði verði dæmdur til að greiða henni kr. 2.000.000 ásamt vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. október 2015, þar til mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er birt, en með dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim tíma til greiðsludags.Að ákærði verði dæmdur til að greiða henni málskostnað að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins.““Ákærði krefst þess aðallega aðákæru verði vísað frá dómi. Til vara krefst hann sýknu af kröfum ákæruvaldsins.Komi hins vegar til sakfellingar ákærða krefst hann þess að honum verði ekkigerð sérstök refsing, en að öðrum kosti verði honum ákveðin vægasta refsing semlög leyfi. Ákærði krefst þess og að öllum bótakröfunum verði vísað frá dómi, enað öðrum kosti verði hann sýknaður af þeim öllum. Til þrautavara er þesskrafist að kröfurnar verði lækkaðar verulega. Loks krefst ákærði hæfilegramálsvarnarlauna og kostnaðar vegna aksturs verjanda.II.Í frumskýrslu lögreglu kemur framað skilaboð hafi borist frá Neyðarlínu, kl. 17.21, föstudaginn 2. október 2015,um að maður væri meðvitundarlaus á [...] á Akranesi. Fóru því tveirlögreglumenn strax á staðinn. Þegar þeir voru á leiðinni kom tilkynning um þaðfrá fjarskiptamiðstöð ríkislögreglustjóra að um væri að ræða hengingu á 2. hæðfyrrgreinds húss. Er þangað kom fóru lögreglumennirnir rakleiðis inn í íbúðinaog hittu þar fyrir ákærða, sem vísaði þeim inn í stofu. Þar sáu þeir A, þar semhann lá uppi í sófa, þannig að efri hluti líkamans var uppi í sófanum enfæturnir lágu niður á gólf, og var C þar að beita hann hjartahnoði. Annarlögreglumannanna tók þá við hjartahnoðinu, en A var þá ekki með púls og andaðiekki. A var blóðugur í andliti, við nef og munn, og byrjaður að blána. Skömmusíðar komu sjúkraflutningamenn á staðinn ásamt lækni og hjúkrunarfræðingi. Varhjartastuðtæki þá tengt við A og honum gefið súrefni með LTS-túpu sem sett varí öndunarveg í gegnum munn. Hjartastuðtækið var látið greina lífsmörk hjá A enheimilaði ekki hjartastuð. A var fluttur í sjúkrabifreið, fyrst áHeilbrigðisstofnun Vesturlands á Akranesi en síðan áfram á bráðamóttökuLandspítalans í Fossvogi.Fram kemur í skýrslunni að ámeðan verið hlúð var að A hafi ákærði talað um að A hefði tekið inn mikið magnaf morfíni. C hafi hins vegar talað um að A hefði hengt sig. Þá hafi annarlögreglumannanna tekið eftir því að ákærði hefði látið sig hverfa af vettvangiá meðan verið var að hlúa að A. Hafi hann því farið um húsið til að leita aðákærða en hvergi fundið hann. Er rætt var nánar við C á vettvangi kvað hannákærða og A hafa rifist fyrr um daginn. Sjálfur hafi hann verið inni í herbergisínu, sem sé fyrst til hægri þegar komið sé inn úr anddyri. Um 30 mínútum áðuren hann kom að A í sófanum hafi hann farið á klósettið og þá heyrt í þeimákærða og A. C hafi svo heyrt að ákærði fór út og byrjaði að moka. Hafi hann þáfarið að athuga með A og komið að honum liggjandi á grúfu í sófanum. Hafi Averið með reim utan um hálsinn og orðinn blár í framan. Hann hafi sýnilegaverið búinn að missa þvag og við hlið hans hafi legið belti með blóði á. Reiminhafi verið bundin um hálsinn á A en ekki fest við neitt annað. Fram kemur að Chafi og sagt að reimin og beltið ættu að vera einhvers staðar í kringum sófannen þrátt fyrir leit hafi lögreglumenn hvergi fundið þessa hluti. Fyrir liggur endurrit af símtaliC við Neyðarlínuna, sem hófst kl. 17.18.22 og lauk kl. 17.23.49, föstudaginn 2.október 2015, þar sem C óskar eftir að lögregla og sjúkrabíll verði send að[...] vegna manns sem hættur sé að anda. Í símtalinu heyrist ítrekað í ákærða íbakgrunni, auk þess sem C og ákærði heyrast þar ræða saman. Þannig heyristákærði segja í upphafi símtalsins, þegar starfsmaður Neyðarlínu óskar eftirupplýsingum um sjúklinginn: „Hann dó.“ Litlu síðar segir C: „Það er reim. Þaðer reim utan um hálsinn á honum alveg herpt. Hann er alveg blár.“Starfsmaðurinn svarar: „Ókei, losið þá reimina utan af hálsinum á honum.“ Íbakgrunni heyrist þá: „Farðu nú að sofa.“ C segir við starfsmanninn: „Erum aðlosa hana.“ Þá virðist sem ákærði segi: „Eigum við ekki að ýta á hann?“ Csegir: „Hættu, hættu þessu drengur! Hættu þessu! Hættu þessu! Hvað ertu aðgera?“ C segir við starfsmanninn: „Heyrðu, við verðum að fá lögregluna straxþví ég ræð ekkert við þetta. ... Hann heldur bara áfram að kyrkja hann.“Starfsmaðurinn segir: „Já láttu hann losa bandið af.“ C segir: „Hættu þessuGunni!“ Ákærði svarar: „Ég er bara að anda upp í hann.“ C segir: „Anda upp íhann?“ Ákærði: “Reyna að anda í honum lífið.“ Starfmaðurinn segir þá: „Þúverður að losa bandið fyrst um hálsinn á honum.“ C segir eitthvað á þá leið:„Ég verð að hjálpa honum ... Ég er að reyna að stilla hann ...“ Starfsmaðurinnspyr: „Var einstaklingurinn að setja band utan um hálsinn og kyrkja hann eða...“ C segir: „Hættu þessu! Hvað er með þig, ég er að reyna að hjálpa honum.“Ákærði segir þá: „Öndum í hann, hann er dáinn. Leggstu á magann! Við erum aðfara að jarða hann, við þurfum að mæta í jarðaför. Hann er dáinn. Hann dó úr ofmikið af ... (heyrist ekki)“. Starfsmaðurinn spyr svo ítrekað hvort þeir séubúnir að leysa bandið og C játar því. Starfsmaðurinn segir C þá að snúasjúklingnum á bakið. Þá heyrist í ákærða í pirrandi tón: „Hann er dauður.“ Csegir svo: „Hættu þessu drengur! Hvað ertu að gera? Hættu! Ákærði segir þá:„Láttu mig vera! Þeir eru að koma, ég er farinn. Komdu núna! (Sírenur heyrast íbakgrunni.) Ákærði bætir svo við: „Þú mátt fara með þeim núna og mundu að það eru10 ár.“ C heyrist loks kalla til ákærða í þann mund sem lögreglan er að koma ástaðinn og símtal endar: „Hættu þessu! Hættu!“ Lögreglan hóf leit að ákærða ogfannst hann kl. 18.01 áberandi ölvaður við kaffihúsið [...] við Akratorg. Varhann þá handtekinn og færður á lögreglustöð. Var hann þá meðal annars klæddursvörtum leðurjakka, grárri hettupeysu, dökkum buxum og svörtum skóm. Þá hafðihann meðferðis stóra flösku afJägermeister, sem var rúmlega hálf. Talaði ákærði ítrekað um að A hefðitekið inn morfíntöflur í eigu ákærða og dáið. Þegar hann var spurður nánar út ímagnið sagði hann þær hafa verið 18 talsins. Tveir lögreglumenn höfðu fyrrþennan sama dag haft afskipti af ákærða á Vesturgötu þar sem tilkynnt hafðiverið um ölvaðan mann sem væri að áreita fólk. Segir í frumskýrslunni aðlögreglumenn hafi þá rætt við ákærða og ekið honum síðan heim. Var ákærði þáklæddur í sömu föt og við handtökuna, utan þess sem hvít reim með járnhólkum ábáðum endum hefði verið í peysu hans fyrra sinnið en ekki þegar hann varhandtekinn í síðara skiptið á Suðurgötunni. Sjáist þetta greinilega áfyrirliggjandi myndupptökum, en bæði framangreind afskipti af ákærða hafi veriðtekin upp með DEMS-búkmyndavélum lögreglumannanna. Við nánari rannsókn lögreglu ávettvangi í kjölfarið fundust reim og belti í frystikistu í eldhúsi. Reimin varljós og þykk reim með járnhólki á öðrum enda, en hólk vantaði á hinn endareimarinnar. Beltið var svart með hvítum, misstórum hauskúpum. Enginbeltissylgja var á því, en sylgja, sem talin var tilheyra beltinu, fannst ágólfi í borðstofu. Þá fundust leðurfestingar fyrir sylgjuna í sófanum sem A láí þegar að var komið. Voru hlutir þessir haldlagðir. Samkvæmt skýrslu tæknideildarlögreglu um rannsókn á gögnum er fundust á vettvangi kom í ljós að á þeim endareimarinnar þar sem hulsan var til staðar var smávægilegur litamunur áreiminni, rétt ofan við þann stað þar sem hulsan var, sem benti til þess að húnhefði runnið aðeins niður í átt að enda reimarinnar. Sams konar litamunur varsjáanlegur á hinum endanum, þar sem hulsan var fallin af, þ.e. litamunur milliþess svæðis sem hafði verið innan í hulsunni og reimarinnar þar fyrir ofan. Þávar skemmd sjáanleg á reiminni á 5 cm svæði, nær þeim enda reimarinnar þar semhulsa var til staðar, auk bletta á báðum hliðum reimarinnar á samtals 16svæðum. Bæði á reiminni og beltinu fundust blettir sem gáfu jákvæða svörun viðfor- og staðfestingarprófum sem blóð. Þá reyndist sýni sem var tekið úr sófaeinnig gefa jákvæða svörun með sömu prófum. Samkvæmt sérfræðiskýrsluNationellt Forensisk Centrum (NFC) í Svíþjóð, og greinargerð lögreglu þar um,reyndist meirihluti þess DNA-sýnis sem rannsakað var af belti og reim eins ogDNA-snið A og DNA-sniðið í sýninu úr sófanum reyndist eins og DNA-snið A. Þáleiddi greining á sýnum úr fatnaði ákærða í ljós að DNA-snið sýna fráleðurjakka og buxum voru eins og DNA-snið A, en sýni af hettupeysu reyndistinnihalda blöndu DNA-sniða frá a.m.k. tveimur einstaklingum. Reyndistmeirihluti þess eins og DNA-snið A en minnihluta þess var ekki hægt að samkennavið einstakling. Við greiningu á sýnum sem varðveitt voru viðréttarlæknisrannsókn á ákærða kom í ljós að stroksýni af hægri hendi, svo ognaglaskafi, innihéldu blöndu DNA-sniða frá a.m.k. tveimur einstaklingum og varmeirihluti þess eins og DNA-snið A en það snið sem var í minnihluta sýnannareyndist eins og DNA-snið ákærða sjálfs. Loks kemur fram að greining ástroksýni sem varðveitt var af munni C leiddi í ljós að DNA-snið sýnisins vorueins og DNA-snið A en greining á öðrum sýnum af honum leiddi í ljós að DNA-sniðþeirra voru eins og DNA-snið hans sjálfs. Loks segir í skýrslunni að þegarverið var að klippa úlpu A utan af honum á neyðarmóttökunni hafi lítilljárnhólkur, sambærilegur þeim sem verið hafi á ljósu reiminni sem fannst ávettvangi, dottið út úr kraganum á úlpunni. Hafi hólkur þessi verið haldlagðurvegna rannsóknar málsins. Samkvæmt matsgerð RannsóknastofuHáskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafærði, dags. 28. október 2015, ogviðbótarmatsgerð, dags. 5. nóvember sama ár, mældist styrkur etanóls í blóðiákærða 2,54‰ en í þvagi 2,88‰. Var áætlað að etanólstyrkur í blóði hafi verið2,8 til 2,9‰ um kl. 17.15, að því gefnu að drykkju hafi að mestu verið lokiðupp úr kl. 16. Jafnframt greindust í sýnunum efnin tramadól og lamótrigín, aukpregabalins, sem ekki reyndist þó vera í mælanlegu magni. Styrkur tramadóls,sem sé verkjalyf af flokki ópíata, hafi verið eins og búast megi við eftirverkjastillandi skammta og styrkur lamótrigíns, sem sé flogaveikilyf, hafiverið eins og eftir töku þess í lækningalegum skömmtum. Bæði tramadól oglamótrigín hafi slævandi áhrif á miðtaugakerfið og geti verið samverkandi meðalkóhóli. Styrkur etanóls í blóðsýni A, sem tekið var kl. 19.00, mældist 2,20‰,en í þvagsýni, sem tekið var kl. 21.36, mældist hann 2,29‰. Talið var aðstyrkur etanóls í blóði um kl. 17.15 hafi getað verið 2,4 til 2,6‰. Þá mældust einnig í sýnunum meðal annarsefnin tramadól, lamótrigín og pregabalin, sem öll eru sögð hafa slævandi áhrifá miðtaugakerfið og geta verið samverkandi með alkóhóli. Ættingjar A ákváðu, ísamráði við lækna, að honum yrði veitt líknandi lífs­loka­með­ferð þar eð engarlíkur voru taldar á því að ástand hans gæti breyst til batnaðar. Hann varúrskurðaður látinn 7. október 2015, kl. 15.07.Réttarkrufningfór fram á hinum látna og í niðurstöðukafla skýrslu G, sérfræðings íréttarmeinafræðum, kemur meðal annars eftirfarandi fram: „Niðurstöðurkrufningar og nánari rannsókna leiða til þeirrar ályktunar að A hafi látistvegna þess að miðtaugakerfið hafi hætt að starfa í kjölfar kyrkingar. Vegnakyrkingarinnar var súrefnisflæði til heilans stöðvað í lengri tíma sem leidditil varanlegs heilaskaða og endaði með heiladauða. Rof á súrefnisflæði tilheilans við kyrkingu stafar annars vegar af því að blóðið getur ekki streymttil baka frá heilanum og hins vegar af samþjöppun öndunarvegarins.“ Segir ogeftirfarandi: „Þetta myndi þýða að A hafi fyrst verið beittur hálstaki áður enhann var kyrktur með kyrkingartólinu.“ Loks segir svo: „Samantekið er því unntað segja að A hafi látist af völdum kyrkingar og heilaskaða í kjölfar hennar.Mar í andliti og niðurstöður taugasjúkdómafræðilegrar rannsóknar benda til þessað í tengslum við átökin sem lýst er hafi höfuð A ennfremur orðið fyrirverulegri kraftbeitingu. Engar vísbendingar komu fram um aðra, náttúrulegadánarorsök. Banvæn eitrun er ekki sennileg þótt hinn látni hafi á þeimtímapunkti þegar verknaðurinn átti sér stað verið undir áhrifum áfengis ogblöndu ýmissa lyfja.“Geðrannsóknfór fram á ákærða í samræmi við 2. mgr. 77. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála og var niðurstaða hennar sú að ákærði væri sakhæfur. Í skýrslu Hgeðlæknis kemur meðal annars fram að ákærði hafi farið að misnota vímuefniungur. Hann hafi lokið samræmdum prófum og stundað óreglulega vinnu allt til 26ára aldurs, en eftir það hafi hann farið á örorku. Hafi hann á þeim tíma veriðí mikilli neyslu og hafi hann veikst með depurðareinkennum og skammvinnu [...],ítrekað tengdu neyslu. Þá hafi hann fengið krampa þegar kom undir 30 áraaldurinn en því fylgi [...]. Hann hafi hins vegar ekki komið á geðdeild vegna[...] sl. tvö ár og er hann var skoðaður af geðlækni 1. september sl. hafi hannverið án merkja um [...]. Sé ekkert í sögunni sem bendi til annars geðsjúkdómsen vímuefnafíknar. Á verknaðarstundu hafi ákærði verið mjög ölvaður, reiður ogæstur, en þó ekki þannig að hann hafi verið alls ófær um að stjórna gerðumsínum. Hafi þetta án efa haft ráðandi áhrif á hvernig fór og leitt til þess aðákærði tók A hálstaki og setti á hann reimar. Verði ekki séð að önnur geðveikien vímuefnafíkn hafi verið ráðandi um verk hans á verknaðarstundu. Hvorkiþroski hans almennt né greind hafi ráðið þar um, en hann átti sig á og geri sérgrein fyrir að þetta sé röng hegðun. Ástand hans sé þannig að ætla megi aðrefsing geti borið árangur eins og hjá öðrum mönnum. Íyfirmatsgerð, sem geðlæknarnir I og J unnu vegna málsins, kemur eftirfarandifram í kaflanum um meginniðurstöður:„Það erniðurstaða yfirmatsmanna að Gunnar Örn sé sakhæfur skv. 15. gr. hegningarlaga.Gunnar Örn hefur engin skýr merki um geðrofssjúkdóm, sturlun fyrir, við eðaeftir atburð. Heimildir og gögn eru þessu samhljóða. Ekki koma fram merki umsvo alvarlega persónuleikaröskun, heilaskaða eða greindarskort sem eru afþeirri gráðu að þau firri hann ábyrgð gerða sinna. Geðræn einkenni þau sem aðofan er lýst í mati þessu leiða ekki til ósakhæfis samkvæmt 16. gr.hegningarlaga. Þau útiloka ekki fangelsisvist né að refsing komi að gagni.Gunnar Örn virðist geta stundað endurhæfingu og nám í fangelsinu og allt bendirtil þess að hann geti nýtt sér þá betrun sem þar stendur til boða. Mögulegaskýrist það af því að innan veggja fangelsisins hefur hann hingað til valið aðvera ekki í neyslu vímuefna.“III.Skýrslur afákærða.Við fyrstu yfirheyrslur hjálögreglu 3. október 2015 neitaði ákærði því alfarið að hafa á nokkurn háttveist að A. Hann hefði skroppið út í garð til að moka og sinna þar dúfum sínumí því skyni að fá útrás fyrir reiði sína í garð A. Nefndi hann í því sambandimeðal annars að A hefði tekið við heimsendum lyfjum ákærða. Er ákærði kom inn áný, eftir um 20-30 mínútur, hefði A verið með band um hálsinn og blár í framan.Kvaðst ákærði ekki minnast þess að hafa kyrkt A en hafi hann gert það hafi hanngert það óvart. Þá kannaðist hann ekki við að reimin væri úr peysu hans eða aðhann hefði komið henni og beltinu sem fannst fyrir í frystikistu á staðnum. Erákærði var yfirheyrður á ný daginn eftir kvaðst hann hafa orðið mjög reiður útí A umrætt sinn og þegar hann yrði reiður undir áhrifum áfengis yrði hannstjórnlaus. Kvaðst hann hafa komið aftan að A, tekið með báðum höndum utan umhálsinn á honum og haldið þannig í allt að 20 sekúndur. A hefði hins vegartalað við ákærða og verið við góða heilsu er hann fór út í garð. Þá taldi ákærðiað A hefði ekki verið með neitt um hálsinn er hann kom aftur inn eftir 15-17mínútur. Ákærði gat heldur enga skýringu gefið á því að reimina var ekki ípeysu hans er hann var handtekinn en hún hefði sannanlega verið þar er lögreglahafði afskipti af honum fyrr um daginn. Kvaðst hann ekki muna hvort þetta værisama reimin og hefði verið um hálsinn á A. Er ákærði var yfirheyrður þriðjasinni, hinn 11. sama mánaðar, staðfesti hann fyrri framburð um að hann hefðihaldið utan um háls A í um 20 sekúndur. Hefði hann reiðst yfir því að A hefðigleypt stóran hluta af lyfjum sem ákærði hefði fengið send heim, auk þess að Ahefði gleypt demant í eigu ákærða. Þá kvaðst hann hafa tekið reimina áhettupeysunni og sett utan um hálsinn á A og strekkt þannig að einnig hafistrekkst að hálsi ákærða, þannig að þeir báðir hefðu misst andann. Sagðistákærði hafa haldið þannig í nokkrar sekúndur og síðan sleppt vegna þess að Ahefði sagst vilja lifa og að hann sæi eftir öllu. Sagði ákærði meðal annarssvo: „Hann sat í sófanum þegar ég notaði reimina og ég stóð fyrir aftan hann.“Og nokkru síðar: „Eftir að ég tók hann með reiminni þá fer ég út og þá liggurhann í sófanum.“ Ákærði hefði svo farið út í garð til að tala við Guð og komiðaftur inn eftir 17-20 mínútur. Hefði A þá legið á bakinu í sófanum, blár íframan og án þess að anda. Enginn reim eða band hefði verið um háls hans þá.Kvaðst ákærði hvorki muna hvort hann hefði haft fataskipti né hvort hettupeysansem hann var í við handtöku væri sú hin sama og hann var í þegar lögregla hafðiafskipti af honum fyrr um daginn. Er ákærða var kynnt sú niðurstaðaréttarkrufningar að tvö samhliða kyrkingarmerki hefðu fundist á hálsi A sagðiákærði það vera eftir reimina sem hann hefði hert að hálsi A. Þá skýrði hannummæli sín í símtali við K, konu sína, um að hann væri á leiðinni áKvíabryggju, þannig að honum hefði fundist að hann hefði gert eitthvað á hlut Ameð því að kyrkja hann smá. Þegar tekin var skýrsla af ákærða 9. nóvember 2015sagðist hann hafa tekið A hálstaki og haldið í um eina mínútu vegna þess að Ahefði étið demantinn og verið orðinn mjög leiðinlegur. Þá sagði hann um reiminaað hún hefði verið á peysunni en síðan hafi hún ekki verið þar lengur. Sagðistákærði hafa tekið í A en ekki drepið hann því að hann hefði verið á lífi eftirþað.2.Ákærði skýrði svo frá fyrir dómiað hann hefði verið ásamt A við drykkju á heimili sínu að [...] umræddan dag. Ásömu hæð í húsinu, í sérstakri stúdíóíbúð við hliðina sem innangengt sé úr ámilli, hefði einnig búið C, sem áður hefði verið giftur eiginkonu ákærða.Ákærði sagði að daginn áður, eða 1. október 2015, hefði A hringt og spurt þá Chvort þeir ættu einhver lyf handa honum. C hefði átt einhver lyf handa honum oghefði orðið úr að þeir C fóru í leigubíl til Reykjavíkur og sóttu A. A hefðisvo fengið að gista í íbúð ákærða, en A hefði verið skilinn við konu sína. Ahefði svo vakið ákærða um kl. 10 daginn eftir, þann dag sem umræddir atburðirgerðust, og beðið hann um að hringja í lækninn til að fá morfínlyfin sín, enákærði kvaðst hafa tekið inn slík lyf samkvæmt læknisráði í kjölfar bílslysssem hann lenti í. Á meðan þeir voru að bíða eftir að lyfin yrðu afgreidd hafiþeir farið í vínbúðina og bankann, líklega rétt fyrir hádegi. Báðir hefðu þeirþá verið að drekka og hefði A verið verulega drukkinn, ekki staðið í lappirnarer þeir fóru í vínbúðina. Þeir hefðu síðan farið aftur heim. Aðspurður kvaðstákærði lítt eða ekki minnast þess að hafa verið í samskiptum við lögregluna kl.hálfþrjú þennan dag, svo sem myndupptaka sem sýnd var við upphafaðalmeðferðarinnar bar með sér. Hann gat þó svarað því að hann hefði farið ígullbúðina til að láta þar meta hálsmen, en A hefði síðar þennan dag, líklegaum kl. þrjú eða hálffjögur, gleypt hálsmenið. Það hefði þó ekki verið stórt málþar sem menið hefði einungis verið metið á 2.000 krónur. Aðspurður kvað ákærðimorfínlyfin, tíu eða tuttugu töflur, hafa verið send heim til hans og hafi Atekið þar á móti þeim og greitt fyrir þau. Sjálfur hefði hann þá líklega veriðá klósettinu. A hefði síðan étið allar töflurnar að undanskildum tveimur semhann sjálfur hefði fengið. Ákærði kvaðst ekki hafa verið sáttur við A vegnaþessa. Hann hefði getað samþykkt að A fengi eina eða tvær töflur, en ekkiallar. Þeir hefðu þó ekki rifist vegna þessa, enda hefði A lofað að redda honumöðrum í staðinn. Spurður nánar út í hvernig samskipti þeirra A hefðu verið íaðdraganda umrædds atburðar sagði ákærði: „Við vorum bara að drekka og höfðumvoða gaman af lífinu. Ég var á leiðinni í meðferð og hann var alltaf að tautaum að honum langaði ekki að lifa.“ Sagðist ákærði þá hafa sagt við A „að þaðværi alltaf lausn á að lifa og var að reyna að benda honum í ljósið“. A hefðiþá endalaust tautað að hann langaði ekki að lifa, en þetta hefði þó ekkertfarið í taugarnar á ákærða. A hefði verið mjög ölvaður, auk þess að hafa tekiðmikið af lyfjum, og því ekki getað staðið í lappirnar. Þannig hefði A dottið áborðbrún og kvartað í kjölfarið undan verkjum í hálsinum. Kvaðst ákærði hafa ínokkur skipti þurft að aðstoða A vegna þessa með því að taka undir hann oglyfta honum upp í sófa. Spurður um það hvernig hann væri þegar hann reiddistundir áhrifum áfengis sagði ákærði: „Ef ég reiðist þá þú veist þá slæst ég meðhöndum og það heyrast hljóð og allavega. Það er ekkert smáræði sko.“ Hann ættiþað til að vera stjórnlaus við slíkar aðstæður, enda væri hann alkóhólisti.Spurður hvort hann hefði einhvern tímann tekið utan um hálsinn á A svaraðihann: „Já, svona. Setti svona hendurnar á hann og baðaði hann á drottinn ogvona að hann fari í ljósið. Þú veist eitthvað svo kjaftæði.“ Nánar aðspurðursagðist ákærði þá hafa staðið fyrir aftan A og lagt hendurnar á axlir hans enaldrei komið við hálsinn á honum. Hefði A bara fundist þetta þægilegt. Ákærðikvaðst svo í kjölfarið hafa farið út í garð með hundinn sinn að sinna bréfdúfumsem hann hefði í kofa þar í garðinum. A hefði hins vegar afþakkað að fara meðhonum. Ákærði sagðist hafa verið úti í um 30-40 mínútur. Kvaðst hann hafa veriðað hreinsa dúfnakofann og gefa dúfunum og þegar hann hefði komið aftur innhefði hann séð A liggjandi með band eða reim um hálsinn. Á reiminni hefði veriðsjóarahnútur. C væri sjómaður en sjálfur kynni hann ekki að binda sjóarahnút.Spurður hvort hann hefði kannast við þessa reim svaraði ákærði: „Þetta er bandsem er búið að vera í skúffunni minni bara.“ Ákærði kvaðst hafa farið inn íherbergi þar sem C var. Spurður hvað C hefði þá verið að gera svaraði ákærði:„Hann var, var bara fölur inni í herbergi og það kom ekki stakt orð upp úrhonum. Ég hef aldrei séð annan eins svip. Eins og hann væri búinn að geraeitthvað af sér.“ Þeir hefðu svo saman farið til að huga að A. C hefði gert áhonum hjartahnoð en sjálfur kvaðst ákærði hafa blásið upp í hann. Ákærðikannaðist við að C hefði hringt í Neyðarlínuna og spurður um hvað hann hefðigert á meðan sagði hann: „Ha. Ég fékk mér þarna í glas á meðan.“ Ákærði neitaðiþví að hafa sett reim um hálsinn á A þegar C var í símanum að tala viðNeyðarlínuna. Hann kannaðist hins vegar við að hafa talað um að A væri dáinn ogað það þyrfti að jarða hann en hann hefði einfaldlega haldið að A hefði barakafnað af morfíninu. Ákærði skýrði ummæli sín um að jarða þyrfti A þannig: „Erþað ekki alltaf gert þegar fólk deyr?“ Þá sagði ákærði það vera lygi þegarsækjandi sagði að ráðið yrði af upptöku af símtali C við Neyðarlínuna að ákærðiværi að reyna að kyrkja A. Þegar ákærði var spurður hvort reimin, sem veriðhefði um hálsinn á A, gæti hafa verið úr peysu sem hann hefði verið í fyrr umdaginn sagði hann: „Það getur vel verið.“ Er honum var kynnt að sú reim hefðifundist í frystikistu í húsinu og hann spurður hvort hann kannaðist eitthvaðvið það neitaði hann því en sagði að C hefði verið að fara að takafrystikistuna með sér. Spurður þá hvort hann teldi að C hefði komið reiminnifyrir í kistunni svaraði hann: „Já, já algerlega. Ef hann hefur ekki bara gertþetta.“ Er hann var spurður á ný hvort hann teldi að reimin sem fannst íkistunni hefði verið í peysunni hans svaraði hann: „Ég vil ekki meina að þettahafi verið sama, ég hafði fataskipti.“ Sagðist hann hafa fyrr um daginn blotnað„eitthvað þarna úti hellti á mig eða eitthvað“. Hefði það verið eftir að hannhitti lögreglumennina fyrr um daginn. Nánar spurður um þetta síðar sagðist hanntelja að reimin sem A hefði verið með um hálsinn hefði líklega verið tekin úrskúffu, þar sem hún hefði verið geymd. Spurður um beltið sem fannst einnig ífrystikistunni sagðist hann ekki hafa séð þetta belti en það væri í eigu C.Spurður um blóð úr A, sem greindist á annarri hendi hans og fatnaði, svaraðiákærði því til að hann hefði verið að blása upp í A.Ákærði kannaðist við að L vinur Chefði hringt í síma ákærða og taldi hann fyrst að það hefði verið einhverntímann um þrjúleytið eða fyrr en kvaðst svo vera óviss á þessari tímasetningu.Er honum var kynnt að samkvæmt símagögnum hefði það verið kl. 17.14, sagði hannþað vel geta passað. Hefði L viljað fá að tala við C vegna flutnings áfrystikistunni fyrir C. Kvaðst ákærði hafa rétt C símann en hann hefði sjálfurhaldið áfram að drekka og „tala við A eða eitthvað, hlusta á músik eðaeitthvað“. Er ákærða var kynnt að samkvæmt símagögnum hefði C hringt íNeyðarlínuna og óskað eftir aðstoð kl. 17.18, eða fjórum mínútum síðar, kvaðsthann þá hafa verið að koma inn og rétt C símann. Hann hefði þá verið búinn aðsjá A þar sem hann lá með reimina um hálsinn. Spurður af hverju hann hefði ekkiverið búinn að minnast á þetta símtal er hann lýsti atvikum sagðist hann þábara ekki hafa verið kominn svo langt. Áður en L hringdi hefði hann verið búinnað reyna að leysa hnút á reiminni en það hefði ekki gengið, enda hefði veriðsjóarahnútur á henni. Hefði hnúturinn frekar herst en losnað. Andlitið á A hafiþá verið gjörsamlega blátt. Spurður hvers vegna hann hefði farið á brott frá[...] sagðist hann hafa verið í sjokki. Sagðist hann hafa á leiðinni hringt íkonuna sína, mömmu og bróður. Í símtalinu við konu sína kannaðist hann við aðhafa talað um að hann færi á Kvíabryggju, en sagði að það hefði verið út aföðru máli. Hann hefði lent í áflogum tveimur vikum áður og lögreglan hefði veriðnýbúin að segja við hann að hann yrði að fara að gera sér grein fyrir því aðhann færi þá bráðum í fangelsi. Þá taldi ákærði sig hafa rætt við vin sinn M ísíma allan tímann sem hann var úti í garði, en M hefði geymt fyrir hann dúfur.Hefði því símtali ekki lokið fyrr en hann kom aftur inn og sá A. Kvaðst hannhafa sagt M að svo virtist sem dáinn maður væri á gólfinu og því gæti hann ekkitalað við hann lengur. Er sækjandi kynnti ákærða að samkvæmt fyrirliggjandisímagögnum hefðu samskipti verið í síma hans við M í bréfdúfufélaginu daginnáður en atburðir þessir gerðust en ekki þann sama dag kvaðst ákærði viss um þaðað hann hefði hringt í M úr síma sínum meðan hann var úti umrætt sinn og talaðvið hann allan tímann.Er ákærði var spurður út í þannframburð sinn hjá lögreglu 11. október 2015 að hann hefði tekið A hálstaksvaraði ákærði: „Eins og ég segi, það getur vel verið að ég hafi tekið kannskieitthvað lítið hálstak á honum. En ég meina það varð honum ekki að bana.“Nokkru síðar bætir ákærði við: „Það getur vel verið að við höfum eitthvaðslegist eða eitthvað. En ekkert ...“ Spurður í hvaða andlega ástandi hann hefðiverið þegar þetta gerðist, með hliðsjón af framburði hans hjá lögreglu um aðhann hefði reiðst og tekið A hálstaki, sagðist hann fyrst hafa verið rólegur ennánar spurður svaraði hann að vel gæti verið að hann hefði verið „eitthvað smáreiður“. Taldi ákærði að þetta hefði ekki verið sama atvik, sem hann hafði áðurlýst, og þegar hann lagði hendurnar á axlirnar á A. Þetta hefði verið aðeins seinna,eða „þegar hann át lyfin eða eitthvað svoleiðis“. Kvaðst ákærði þá hafa orðiðreiður og þeir þá farið að ýta hvor öðrum. „Síðan tók ég bara svona smá hálstaká honum.“ Kvaðst hann hafa haldið einungis í nokkrar sekúndur, en ekkert hefðikomið fyrir A. Ákærði var einnig spurður út þann framburð sinn hjá lögreglu aðhann hefði tekið reimina á hettupeysunni og sett utan um hálsinn á A og strekktþannig að og að einnig hafi strekkst að hálsi ákærða, þannig að þeir báðirhefðu misst andann. Svaraði hann þá á eftirfarandi hátt: „Málið er að þeir voruað spyrja mig endalaust út í þetta og ég var bara orðinn eitthvað svo leiður ogég sagði bara eitthvað sem þeim langaði að segja. Ég var að tala um það að éghafi prófað ef maður myndi herða reim eins og það væri reim utan á mér þá myndihún ekki losna heldur þá myndi hún herðast.“ Þessi framburður hafi bara veriðrugl og þvæla. Hann hefði ekki sett neina reim utan um þennan mann. Er ákærði var spurður hvort hannhefði verið til meðferðar hjá geðlækni lýsti hann því að hann hefði farið íbotnlangaaðgerð á árinu 2005 og þá fengið ofnæmi vegna svæfingarinnar. Hefðiþað lýst sér þannig að hann hefði í kjölfarið ekki þekkt sína nánustu, þar ámeðal móður sína, í um hálft ár. Kvaðst ákærði vera á þunglyndislyfjum en efhann tæki þau ekki inn ætti hann það til að fara í [...]. Færi hann þá inn ísig og yrði illa áttaður. Hann hefði ekki átt lyfin á umræddu tímabili og þvíekki tekið þau inn.IV.Skýrslur afvitnum fyrir dómiVitnið C lýsti atburðum þannig aðhann hefði verið inni í herbergi og verið þar að bíða eftir að L kæmi á staðinná sendibíl til að sækja dótið hans og fara með til Keflavíkur. Ákærði og Ahefðu hins vegar verið að drekka frammi. Hefði hann stundum heyrt þá rífast enstundum hlæja. Þeir hefðu öðru hvoru komið inn í herbergið til hans og viljaðgefa honum að drekka en hann hefði ekki viljað það. Kvaðst C aldrei hafa heyrtnein slagsmál. Hann hefði verið að tala við L í símann og þá orðið var við aðákærði fór út. Að símtalinu loknu kvaðst C hafa notað tækifærið til að fá sérsígarettu og fara á klósettið. Hann hefði þá heyrt að ákærði var fyrir utan aðmoka möl, en það hefði hann oft gert áður í því skyni að setja hana fyrirframan dúfnakofann vegna moldarsvaðs sem oft hefði verið þar. Honum hefði svoverið litið inn í stofu og þá séð A þar liggjandi á grúfu í sófanum, meðlappirnar út af. Kvaðst hann fyrst hafa haldið að A væri bara dauður úrfylliríi en svo séð að hann var búinn að pissa á sig. Hann hefði næst séð að Avar orðinn helblár í framan og belti hafi legið blóðugt undir hálsinum. Hannhefði þá hlaupið inn í herbergi til að hringja í Neyðarlínuna. Í framhaldihefði hann síðan reynt að blása í A en það hefði ekkert þýtt. Hann hefði þvíákveðið að pumpa hann þar til lögreglan kæmi á staðinn. Hann kvaðst þá allt íeinu hafa tekið eftir reim sem hafi verið utan um hálsinn á A. Hefði hann losaðhana og haldið áfram að pumpa. Á þessum tíma hefði hann verið í sambandi viðNeyðarlínuna og þeir reynt að leiðbeina honum um hvað hann ætti að gera. Meðan áþessu stóð hefði ákærði komið inn, blindfullur, og alltaf verið að trufla hannþegar hann var að pumpa. Þegar hann svo tók reimina af hálsi A hefði ákærðitekið hana, sett hana aftur utan um hálsinn á A og sagt: „Er hann ekki dauðurennþá.“ Ákærði hefði þá aftur tekið reimina og sagt aftur: „Er hann ekki ennþádauður.“ Kvaðst C þá hafa slegið á höndina á honum til að fá hann til þess aðhætta þessu, en haldið samt áfram að pumpa. Ákærði hefði svo verið á einhverjumþvælingi þarna. Sjálfur sagðist hann hafa verið í algjöru sjokki og ekkertverið að pæla í ákærða. Hann hefði haldið áfram að pumpa þangað til lögreglankom og tók við. Vitnið L skýrði frá því að hannhefði hringt í síma ákærða umræddan dag og spurt um C. Gæti vel verið að þaðhefði verið kl. 17.14. Kvaðst L þá hafa verið staddur í Mosfellssveit áleiðinni á flutningabíl til að sækja dót sem hann átti að [...], en hann hefðisjálfur búið þar um tíma. Jafnframt hefði hann verið búinn að taka að sér fyrirC að flytja dótið hans því að hann hefði verið búinn að leyfa C að flytja inntil sín, enda hefði þá verið búið „að segja honum upp“ húsnæðinu. Þá hefði ogverið rætt um að hann tæki með sér frystikistu, sem ákærði átti, en kona ákærðahefði viljað skipta við L á kistunni og ísskáp sem hann átti þar á staðnum. Lsagði að ákærði, sem hefði greinilega verið ölvaður, hefði svarað og sagt að Cværi inni í herbergi. Hefði hann svo heyrt að ákærði opnaði dyr og kallaði:„Hérna er góður maður að hringja í þig.“ Kvaðst hann í símtalinu hafa sagt Cfrá því að hann væri á leiðinni, en hann gæti ekkert sagt til um hversu lengisímtalið hefði varað. N sjúkraflutningamaður lýstiaðstæðum er hann kom á vettvang og til hvaða aðgerða gripið hefði verið í þvískyni að endurlífga A, sem þá hefði verið meðvitundarlaus. Á staðinn hefðuverið komnir tveir lögreglumenn og hefði annar þeirra verið að hjartahnoða. Auksjúkraflutningamannanna hefðu svo komið á vettvang læknir aukhjúkrunarfræðings, sem hefði átt þar leið hjá og boðist til að aðstoða. Viðkomuna hefði sjúklingurinn strax verið tengdur við Lukas-tæki, en við það hefðistrax farið í gang hjartahnoð og öndunaraðstoð. Hefði það svo haldið samfelltáfram þar til sjúklingurinn hafi verið kominn inn á sjúkrahús. Fyrir á staðnumhefði verið einn maður sem setið hefði þar í sófa. Hefði hann sagst hafa komiðað sjúklingnum. Staðfesti vitnið þann framburð sinn hjá lögreglu að maður þessihefði á staðnum talað um að sjúklingurinn hefði áður tekið inn einhverjartöflur án þess að magn þeirra væri tilgreint. Einnig að maðurinn hefði sagsthafa komið að sjúklingnum meðvitundarlausum með reim um hálsinn.O sjúkraflutningamaður lýsti þvíað þegar hann hafi stigið út úr sjúkrabifreiðinni að [...] og hann var að stígaút úr henni hafi ákærði staðið þar ölvaður með flösku í hendi og sagt: „Hann erdáinn.“ Síðan hefði ákærði sagt: „Fyrirgefðu.“ Engar frekari skýringar hefðuhins vegar fylgt þessum orðum. Sjúklingurinn hefði ekki verið með lífsmarki erþeir komu á staðinn. Vitnið kvaðst ekki hafa séð neina reim eða belti þar á staðnum.P, sem starfar semhjúkrunarfræðingur, kvaðst hafa verið að koma út úr bílnum sínum þegar hún sáhvar ákærði gekk með hundinn sinn frá [...] í áttina að Suðurgötu. Á svipuðumtíma hefðu sjúkraflutningamenn verið að koma á vettvang að [...]. Hefði hún spurtþá hvort hún gæti eitthvað aðstoðað þá og farið inn með þeim í því skyni. Lýstihún aðkomu á staðnum á svipaðan hátt og sjúkraflutningamenn. Kom fram hjá henniað annar sjúkraflutningamannanna hefði beðið hana að athuga hvort hún sæieinhverja reim í íbúðinni en hún hefði ekki fundið hana. Q, læknir á HeilbrigðisstofnunAkraness, var kvödd út vegna málsins. Þegar hún kom á vettvang hafi hún mættákærða fyrir utan húsið. Hafi hann þá sagt henni að A hefði tekið inn 20morfíntöflur og væri dauður. Sjálfur væri hann á leiðinni á Vog. Kvaðst vitniðsíðan hafa farið inn og hafi lögreglumaður þá verið þar að hnoða A, sem hefðilegið þar á gólfinu. Á svipuðum tíma hefðu sjúkraliðar svo komið á vettvang. Ahefði þá verið meðvitundarlaus og blár í framan. Hann hefði ekki andað ogenginn hjartsláttur fundist.Vitnið R, sem býr í húsinu nr.[...] við [...], kvaðst í umrætt sinn hafa verið stödd í eldhúsinu heima hjásér, ásamt manni sínum og fósturdóttur, sem jafnframt sé stjúpdóttir ákærða.Vel sjáist þaðan yfir í húsið að [...], enda séu ekki nema um fimm eða í mestalagi tíu metrar þar á milli. Hefðu þau þá séð að ákærði var þar staddur ásamtöðrum manni. Hefði þeim virst eins og eitthvert rifrildi væri í gangi milliþeirra eða kannski frekar eins og ákærði væri að messa yfir honum. Hefði ákærðistaðið en hinn maðurinn setið og virst hálf rænulaus að sjá eða jafnvel baravel fullur. Hefði ákærði þá komið að manninum, lagt höndina á öxl hans og virsteins og hann tæki undir hökuna eða hálsinn á honum. Aðspurt kvaðst vitnið teljaað þetta gæti hafa verið um kl. 16.00. Áður en þau sáu þetta, líklega nokkrumklukkustundum fyrr, kvaðst hún hafa séð að komið var með sendingu frá apótekinuað [...] og hefði ákærði þá komið til dyra og tekið á móti henni. Spurð út í framburðsinn hjá lögreglu um það hvað hún hefði séð inn um gluggann kvaðst vitniðstaðfesta það sem þar komi fram nema að ekki sé þar rétt að apótekarinn hefðikomið í kjölfar þessara samskipta ákærða og mannsins í borðstofunni. Hennihefði sýnst eins og ákærði væri eitthvað að berja á bakið á manninum. Lokstaldi vitnið að um þrjátíu til fjörutíu mínútur hefðu liðið frá þessum atburðumþar til lögreglan kom á vettvang.Vitnið S lýsti atvikum mjög ásama veg og R, kona hans. Þau hefðu heyrt einhver hljóð frá heimili ákærða að[...], líklega á milli kl. þrjú og fjögur, og farið út í eldhúsglugga til aðathuga hvað þar væri um að vera. Hefði hann þá séð A þar sitjandi á stól ogákærða standa yfir honum. Hefði honum virst sem ákærði væri eitthvað að lesayfir A á trúarlegum nótum því að hann hefði heyrt hann segja eitthvað í þááttina: „Hvað með Jesú?“. Kvaðst vitnið ekki hafa verið óvant að heyra slíktfrá ákærða því að ákærði sé mjög trúaður. Báðir hefðu mennirnir virst mjögdrukknir og A „bara eiginlega út úr kortinu“. Vitnið kvaðst þó ekki hafa séðnein átök milli mannanna tveggja. Þau hefðu svo farið inn í stofu og ekki tekiðeftir neinu fyrr en líklega um eða innan við klukkustund síðar að þau sáu aðsjúkrabíll var kominn á staðinn. Vitnið T, sem bjó við hliðina áákærða, kvaðst í umrætt sinn hafa heyrt og séð að ákærði kom út með flösku afJägermeister í hendi. Hefði hann hringt í einhvern og sagt að nafngreindurmaður, sem vitnið kvaðst ekki muna hvað hét, væri dauður. Hefði ákærði svosagt: „Ég elska þig“. Að því búnu hefði ákærði skellt á og labbað í burtu.Sagði vitnið að sér hefði þótt þetta mjög skrýtið. Kvaðst vitnið skömmu áðurhafa heyrt til ákærða úti í garði og hefði hann augljóslega verið drukkinn.Líklega um tíu mínútum síðar hefðu sjúkrabíll og lögregla komið á staðinn. K, eiginkona ákærða, kannaðistvið að hafa verið í símasamskiptum við hann tvívegis umræddan dag, en hún hefðihringt í hann kl. 17.23 og 17.26. Hefði ákærði þá virst mjög langt niðri ogfremur eins og hann væri gráti nær en verulega æstur. Hefði verið erfitt aðskilja hann og í fyrra símtalinu hefði hann sagt að A væri dáinn. Hann hefðiétið öll verkjalyfin hans. Er hún hefði hringt í hann í síðara símtalinu hefðihann talað um að hann færi inn á Vog eða í nokkra mánuði á Kvíabryggju, án þessað gefa nokkrar frekari skýringar á því. Fram kom hjá vitninu að ákærði hefðiverið á geðlyfjum vegna [...]. Komið hefði fyrir að hann hefði ekki tekið þessilyf og hefði hann þá orðið illa áttaður og ruglaður. Nefndi hún meðal annars semdæmi þar um að honum hefði eitt sinn fundist hann vera í samfélagsþjónustu ogþví farið að raða grjóti við safn eitt þar í bænum. Kvaðst hún telja, miðað viðþað í hvernig ástandi ákærði hefði virst á umræddum tíma, að hann hefði þá ekkitekið lyfin sín.U, móðir ákærða, kannaðist við aðhafa rætt símleiðis við ákærða í umræddan dag. Í símtölum kl. 15.26 og 15.36hefði ákærði aðallega talað um að hann þyrfti að fara inn á Vog og að honumliði ekki vel. Hann hefði þá verið með A úti á strætóstoppistöð. Kvaðst húneinnig hafa talað við A og ekki skynjað á neinn hátt að einhver leiðindi værumilli þeirra. A hefði talað um að hann vildi að ákærði færi inn á Vog en aðhann sjálfur hefði engan áhuga á því. Báðir hefðu þeir virst drukknir en þóalveg viðræðuhæfir. Í þriðja símtalinu, rétt fyrir kl. sex, hefði ákærði svohringt og virst „voða hræddur“ og ansi illa áttaður og sagt eitthvað á þá leiðað A væri dáinn. V, faðir ákærða, og BB, bróðirákærða, gáfu einnig skýrslu um efni símtala við ákærða rétt áður en hann varhandtekinn. Ekki þykir þörf á að reifa framburð þeirra sérstaklega. M kannaðist við að ákærði hefðihringt í hann að kvöldi dags, líklega milli kl. 20.00 og 22.00, til að ræða umbréfdúfur sem vitnið hefði tekið að sér að geyma fyrir ákærða. Hefði ákærði þáverið að afsaka það að hann hefði ekki getað kíkt við hjá honum fyrr um daginnþví hann hefði verið búinn að fá sér bjór. Hefði ákærði sagst vera á leiðinni ígleðskap ásamt kunningja sínum eða ætlaði að hitta þar kunningja sína, en þeirhefðu allir verið að fara í meðferð á Vog daginn eftir. Gæti þetta hafa veriðkvöldið sem umræddur atburður átti sér stað en hann kvaðst þó ekkert geta sagttil um það. Kvaðst vitnið minnast þess að hafa heyrt að dyr væru opnaðar ogákærði síðan allt í einu sagt: „Heyrðu, hér er maður sem er hættur að anda égverð að hætta að tala við þig“. Í kjölfarið hefði símtalið slitnað.B, sem er einn bótakrefjenda ímálinu, kvaðst hafa búið með A er hann lést. Þau hefðu búið saman frá árinu1998, síðast að [...] á Akranesi. Skýringin á því að A hafi ekki verið skráðurþar til heimilis er hann lést væri sú að þeim hefði verið ráðlagt vegnaskuldaniðurfellingar að skipta fjárhag sínum og skrá lögheimili hans á öðrumstað.CC, svæfingalæknir ágjörgæsludeild Landspítalans, bar að tekin hefði verið tölvusneiðmynd af heilaA strax og hann kom inn á spítalann. Hefðu skilin á milli gráa og hvítaefnisins í heilanum þá algerlega verið útmáð. Væru það klassísk merki um aðorðið hefði stórkostlegur súrefnisskaði í heila. Þá hefði tölvusneiðmyndtveimur dögum síðar sýnt að bólgan hefði aukist enn frekar og að mikill og varanlegur heilaskaði hefði orðið, bæði ístóra heila og litla heila. Loks hefði A verið settur í æðamyndattöku afheilanum og hefði hún sýnt að hvorki væri blóðflæði í stóra né litla heila enhins vegar örlítið blóðflæði alveg neðst í heilastofninum. Hefði staðan í raunverið sú að sjúklingurinn hefði aldrei komist til meðvitundar, hann hefðialdrei getað tjáð sig, öll heilastarfsemi hefði verið farin og engar líkur á aðhún kæmi til baka. Hins vegar hefði hann getað haldist á lífi ef ákvörðun umlíknandi lífslokameðferð hefði ekki verið tekin. G, sérfræðingur íréttarmeinafræði á Landspítalanum, staðfesti og skýrði nánar krufningarskýrslusína. Kom fram hjá honum að við krufningu hefði heili A þegar verið tekinn aðmýkjast, sem komi alla jafnan fram þegar liðnir séu 3-5 dagar frá andláti eðaheiladauða. Kvaðst vitnið hafa rætt þetta við lækni á Landspítalanum, líklega4. október, og þá verið sagt að á tölvusneiðmynd hefði heilahimna ekki veriðgreinanleg, sem aftur benti til þess að þá hefði heilinn hreinlega verið hætturað starfa og að óafturkræf breyting hefði þá verið orðin á heilanum. Aðspurttaldi vitnið að niðurstaða rannsóknar hans á heila hins látna styddi það enganveginn að sjúklingurinn hefði getað lifað lengi áfram ef ekki hefði verið tekinákvörðun um líknandi lífslokameðferð. Nánar spurt um þetta taldi vitnið þó aðmögulega hefði verið hægt að halda hinum látna áfram á lífi með hjálp sérstakraöndunartækja.Geðlæknarnir H, sem vann matsgerðum sakhæfi ákærða, og I og J, er unnu yfirmatsgerð, staðfestu matsgerðirnar ogskýrðu nánar niðurstöður þeirra. Það sama gerði sálfræðingurinn DD, er lagðigreindarpróf fyrir ákærða í tengslum við yfirmatsgerðina. Lögreglumennog sérfræðingar hjá lögreglunni á Vesturlandi og tæknideild lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu lýstu aðkomu sinni að málinu og staðfestu og skýrðu nánartæknilegar rannsóknir. Jafnframt gáfu skýrslur starfsstúlka á kaffihúsinu[...], leigubílstjóri sem ók ákærða og A umræddan dag og starfsstúlka Apóteks[...], sem kvaðst hafa komið með lyf fyrir A og hann sjálfur hefði veitt þeimviðtöku.Loks skýrðu og staðfestu þær EEog FF, sérfræðingar hjá Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- ogeiturefnafræði, rannsóknir á blóð- og þvagsýnum og matsgerðir þar um. V.NiðurstaðaÁkærða er gefið að sök að hafasvipt A lífi með kyrkingu, með því að herða að hálsi hans með höndunum og meðþví að bregða beltisól og fatareim um háls­­inn á honum og herða að, þar meðtalið með því að binda hnút á reimina svo að hún losnaði ekki frá háls­inum, ogstuttu síðar, með því að bregða reiminni að nýju um hálsinn á A og herða að,eftir að endur­­lífgunar­tilraunir voru hafnar.Ákærði neitar sök. Krefst hannþess í fyrsta lagi að ákæru verði vísað frá dómi þar sem ekki standist súverknaðarlýsing sem fram kemur í ákæru að A hafi látist af völdum atlögu ákærðafimm dögum síðar. Ljóst sé að tekin hafi verið sérstök ákvörðun af hálfuaðstandenda og heilbrigðisstarfsfólks í því skyni að A gæfi upp andann.Ákæruvaldið andmælir þessari kröfu. Samkvæmt 2. gr. laga nr. 15/1991 umákvörðun dauða telst maður látinn þegar öll heilastarfsemi hans er hætt ogengin ráð eru til að heilinn starfi á ný. Þá segir í 2. mgr. 3. gr. að hafiöndun og hjartastarfsemi verið haldið við með vélrænum hætti skuli ákvörðun umdauða byggjast á því að skoðun leiði í ljós að öll heilastarfsemi sé hætt.Vitnið CC, læknir á gjörgæsludeild Landspítalans, bar að þegar umrædd ákvörðunvar tekin hafi ekki verið nein heilastarfsemi í heila A og vegna alvarlegraskemmda ekki neinar líkur á að hún hæfist á ný. Jafnframt taldiréttarmeinafræðingurinn G að heili sjúklingsins hefði verið hættur að starfa.Með hliðsjón af þessu verður að telja að A hafi verið látinn í skilningi laganr. 15/1991 þegar framangreind ákvörðun um líknandi lífslokameðferð var tekin.Samkvæmt því var engin ástæða fyrir ákæruvaldið að orða verknaðarlýsingu íákæru öðru vísi en raunin varð. Verður frávísunarkröfu ákærða því hafnað.Framburður ákærða hefur fráupphafi verið mjög ruglingslegur og á reiki um aðdraganda þess að A fannstmeðvitundarlaus með reim um hálsinn í greint sinn. Hefur ákærði orðið margsagaí fjölmörgum og veigamiklum atriðum um atburði dagsins en ljóst er að mikilneysla áfengis og ýmissa lyfja hefur þar einhver áhrif á. Þá ber framburðurákærða þess skýr merki að hann hafi reynt að laga hann að nýjum upplýsingumeftir því sem þær komu fram.Ákærði neitaði því fyrst hjálögreglu að hann hefði tekið A hálstaki eða þrengt að hálsi hans með reim eðabandi, en tók að vísu fram að hafi hann gert það hafi það verið óvart. Ákærðijátaði síðan í yfirheyrslunni daginn eftir, og í öðrum yfirheyrslum hjálögreglu í kjölfarið, að hann hefði tekið með báðum höndum utan um hálsinn á Aí reiðikasti og haldið takinu í nokkurn tíma. Nefndi hann í því sambandi fyrstallt að 20 sekúndum en í einni yfirheyrslunni taldi hann að það gæti hafastaðið allt að einni mínútu. Á sama hátt játaði ákærði í tveimur síðustuyfirheyrslunum að hafa sett reim um hálsinn á A eftir að hafa neitað því íbyrjun. Ákærði dró þennan framburð svo að verulegu leyti til baka er hann gafskýrslu við aðalmeðferð málsins. Þannig kvaðst hann í skýrslu sinni fyrir dómií fyrstu einungis hafa lagt hendurnar á axlir A en aldrei komið við hálsinn áhonum en viðurkenndi þó stuttu síðar að hafa kannski tekið „eitthvað lítiðhálstak á honum“ og þá haldið í einhverjar sekúndur. Hafi hann þá verið„eitthvað smá smáreiður“. Hann kannaðist þá hins vegar ekkert við að hafa settreim um hálsinn á A. Hélt hann því fram, öfugt við það sem hann staðhæfði ísíðustu yfirheyrslunum hjá lögreglu, að hann hefði fyrst séð reimina um hálsinná A þegar hann kom inn úr garðinum. Eins og áður er rakið hefurákærði játað hjá lögreglu að hann hafi tekið með báðum höndum utan um hálsinn áA og haldið þannig í nokkurn tíma og jafnframt sett reim úr peysu sinni utan umhálsinn á honum. Er það mat dómsins að framangreind játning ákærða, sem er ísamræmi við efni ákærunnar, samræmist í hvívetna þeim gögnum sem fyrir liggja ímálinu andstætt framburði hans fyrir dómi. Þannig báru nágrannar í næsta húsiað þeir hefðu upp úr kl. 16.00 umræddan dag séð inn um gluggann á [...] hvarákærði virtist vera að messa þar yfir manni. Kvaðst annar þeirra, vitnið R,hafa séð ákærða leggja höndina á öxl mannsins og taka síðan undir hökuna eðahálsinn á honum. Þá liggur fyrir að belti, sem var undir hinum látna, og hvítreim, sem var um hálsinn á honum, þegar C kom að, hurfu af vettvangi í þannmund sem ákærði hvarf þaðan og sjúkraliðar og lögregla voru að koma á staðinn.Bæði beltið og reimin fundust síðan í frystikistu þar á staðnum og reyndustvera á þeim blettir með blóði A. Á reiminni var þá járnhólkur á öðrum endanumen ekki á hinum og sést á reiminni að þar hafði áður verið slíkur hólkur. Féllsamskonar hólkur síðan úr úlpu hins látna er hann var kominn á Landspítalann.Ljóst er að ákærði var með slíka reim í peysu sinni er lögregla hafði afskiptiaf honum stuttu áður þennan sama dag og var hún þá með tveimur járnhólkum á.Þegar ákærði var hins vegar handtekinn nokkru síðar um daginn vegna máls þessavar reimin ekki lengur á peysunni. Hefur ákærði orðið margsaga um skýringar áþessu en fyrir dómi hélt hann því fram að hann hefði skipt um peysu ímillitíðinni og farið í aðra alveg eins, en dómurinn telur þá skýringufjarstæðukennda. Loks liggur fyrir að ákærði viðurkenndi fyrir dómi að hafareiðst vegna þess að A hefði tekið inn lyfin hans og þá tekið „bara svona smáhálstak á honum“ og haldið í nokkrar sekúndur.Auk framangreinds liggur fyrirmjög trúverðugur og stöðugur framburður C um það hvernig aðstaðan var þegarhann kom fyrst að A meðvitundarlausum með reim um hálsinn, sem bundinn hafðiverið hnútur á, og um háttsemi ákærða gagnvart A í kjölfarið, þar á meðal aðákærði hafi brugðið reiminni á ný um hálsinn á A. Fær þessi framburðurvitnisins ríka stoð af hljóðupptökum af símtali hans við Neyðarlínuna, semhófst kl. 17.18, svo sem áður hefur verið rakið. Þá styður tímasetning ásímtali sem L átti við ákærða og síðan C, og hófst samkvæmt símagögnum kl.17.14, mun fremur framburð vitnisins C en framburð ákærða. Ákærði hafði ekkiminnst á þetta símtal og bar að hann hefði komið að A með reimina um hálsinneftir að hafa verið úti í garðinum í 30-40 mínútur. Með hliðsjón af öllu framangreindu,og einnig þeim niðurstöðum um áverka á hálsi hins látna sem fram koma ífyrirliggjandi krufningarskýrslu og vitnisburði réttarmeinafræðingsins þar um,er það niðurstaða dómsins að fyrrgreind breyting á framburði ákærða fyrir dómisé ótrúverðug og að fram sé komin sönnun, sem ekki verður vefengd meðskynsamlegum rökum, sbr. 109. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, um aðákærði hafi í greint sinn svipt A lífi með kyrkingu, með því að herða að hálsihans með höndunum og með því að bregða reim um hálsinn á honum og herða að,eins og nánar greinir í ákæru. Ósannað er hins vegar að ákærði hafi notaðbeltisól, eins og í ákæru greinir, og er hann því sýknaður af þeim hluta ákæru.Verður í engu talið breyta í þessu tilliti framburður vitnisins M um símtal semhann kveðst hafa átt við ákærða vegna bréfdúfna, enda verður ekki ráðið afsímagögnum að ákærði hafi getað rætt símleiðis við vitnið umræddan dag heldurþá fremur daginn áður.Ákærði vísar til þess að verðisekt hans talin sönnuð liggi alla vega fyrir að brot hans hafi ekki leitt tildauða A því að A hafi ekki verið látinn þegar ákvörðun hafi verið um það tekinað veita honum líknandi lífslokameðferð. Með vísan til þess sem áður segir íumfjöllun um frávísunarkröfu ákærða var A látinn í skilningi laga nr. 15/1991þegar framangreind ákvörðun um líknandi lífslokameðferð var tekin. Að þeirriniðurstöðu fenginni, og þar sem ákærða hlaut að vera ljóst að langlíklegastværi að kyrkingartök hans myndu leiða til dauða, er það niðurstaða dómsins aðákærði hafi gerst sekur um manndráp, sem varðar við 211. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940, eins og í ákæru greinir.Áður hefur verið rakin niðurstaðageðlæknanna H, samkvæmt matsgerð, dags. 7. desember 2015, og I og J, samkvæmtyfirmatsgerð, dags. 22. febrúar 2016, en þau staðfestu öll sínar niðurstöðurvið aðalmeðferð málsins. Er það afdráttarlaust mat þeirra að ákærði hafi veriðsakhæfur á þeim tíma sem hann drýgði brot sitt og að ekkert mæli gegn því aðrefsing beri árangur. Að virtum þessum gögnum er það niðurstaða dómsins aðákærði sé sakhæfur skv. 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og að ekkiverði talið að heilsufar hans sé með þeim hætti sem um ræðir í 16. gr. þeirralaga.Samkvæmt fyrirliggjandisakavottorði hefur sakaferill ákærða ekki áhrif á refsingu að öðru leyti en þvíað honum var gert, með dómi uppkveðnum 22. júní 2015, að sæta fangelsi í 30daga, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir fjársvikabrot. Með broti sínu nú hefurákærði rofið skilorð þess dóms og verður hann því tekinn upp og ákærða gerðrefsing í einu lagi, sbr. 60. og 77. gr. almennra hegningarlaga. Ekki verðurannað séð en að augnabliksreiði, af litlu tilefni, hafi verið ástæða atlöguákærða í greint sinn. Má ráða af framangreindum geðheilbrigðisrannsóknum aðákærði hafi verið í óminnisástandi vegna neyslu áfengis og lyfja þegar hannframdi verknaðinn og að við slíkar aðstæður breytist persónuleiki hans til hinsverra sem geti leitt til stjórnleysis og mikillar reiði. Samkvæmt því, og þarsem ákærði á sér engar málsbætur, þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsií 16 ár. Með vísan til 76. gr. almennra hegningarlaga skal óslitiðgæsluvarðhald ákærða frá 3. október 2015 komatil frádráttar refsivistinni.Framangreind fatareim (munur nr.417490), sem lögregla lagði hald á við rannsókn málsins, verður gerð upptæksamkvæmt 1. tölul. 1. mgr. 69. gr. a almennra hegningarlaga, sbr. 2. gr. laganr. 149/2009. Hins vegar verður ekki séð að lagaskilyrði standi til þess aðgera upptæka beltisól (munur nr. 417488) og verður kröfu þar að lútandi þvíhafnað.Sammæðra hálfsystkini hins látna,D, E og F, krefjast þess að ákærða verði gert að greiða hverju þeirramiskabætur skv. 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að fjárhæð 3.000.000króna ásamt vöxtum. Dómurinn telur að bótakrefjendur hafi ekki sýnt fram á þauhafi orðið fyrir miskatjóni vegna fráfalls A sem bótaskylt sé samkvæmttilvitnuðu lagaákvæði. Verður kröfu þeirra þar um því hafnað. Jafnframt gerir eitt systkinanna,F, kröfu til þess að ákærða verði gert að greiða honum bætur vegna útfararkostnaðarað fjárhæð 747.880 krónur auk vaxta. Krafan er studd viðhlítandi gögnum ogverður ákærði dæmdur til að greiða hana með vöxtum eins og greinir í dómsorði.Auk framangreinds verður ákærða gert að greiða F 400.000 krónur vegnalögmannsaðstoðar við að halda kröfunni fram.Þá er þess krafist að ákærðiverði dæmdur til að greiða B bætur vegna andláts A. Er í fyrsta lagi um að ræðabætur fyrir missi framfæranda skv. 13. gr. skaðabótalaga. Fyrir liggur aðbótakrefjandi og A höfðu verið í sambúð um margra ára skeið en að A hafði fluttlögheimili sitt af heimili bótakrefjanda 10. júní 2013. Hefur bótakrefjandihaldið því fram að sú skráning hafi aðeins verið til málamynda og að horfaverði til þess að hinn látni hafi í raun verið framfærandi bótakrefjanda eftirsem áður. Það er mat dómsins að ekkert það sé fram komið í máli þessu semstyðji þá staðhæfingu bótakrefjanda að sambúð hennar og A hafi áfram staðiðóbreytt þrátt fyrir framangreinda breytingu á skráðu lögheimili hans. Hefurbótakrefjandi ekki sýnt fram á að eftir það tímamark hafi þau verið í sambúðsem jafna megi til hjúskapar eða að A hafi í raun annast framfærslu hennar.Verður krafa þessi því ekki tekin til greina. Í öðru lagi er um að ræða kröfuum miskabætur skv. 2. mgr. 26. gr. skaðabótalaga. Þrátt fyrir framangreindaniðurstöðu varðandi sambúð bótakrefjanda og A telur dómurinn að ráða megi afgögnum að þau tvö hafi eftir sem áður haldið nánum tengslum og að fráfall A, áþann hátt sem raun ber vitni, hafi orðið henni mikið áfall og valdið hennimiska. Með vísan til þess verða B dæmdar miskabætur úr hendi ákærða sem þykjahæfilega ákveðnar 800.000 krónur með vöxtum, svo sem nánar greinir í dómsorði.Jafnframt verður ákærða gert að greiða henni 600.000 krónur vegnalögmannsaðstoðar við að halda kröfunni fram. Í samræmi við niðurstöðu málsinsverður ákærði dæmdur til greiðslu alls sakarkostnaðar, sbr. 1. mgr. 218. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Ákærða verður því gert að greiða samtals4.645.707 krónur í útlagðan sakarkostnað samkvæmt framlögðu sakar­kostnaðaryfirlitiákæruvalds. Þá greiði ákærði enn fremur þóknun skipaðs verjanda síns, VilhjálmsHans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, er þykir hæfilega ákveðin, að virtueðli og umfangi málsins, 2.400.000 krónur. Jafnframt verður ákærða gert aðgreiða útlagðan kostnað verjandans vegna ferða, samtals 132.000 krónur. Loksverður ákærða gert að greiða 850.000 króna þóknun og 38.000 króna ferðakostnað,Sigurðar Freys Sigurðssonar, skipaðs verjanda ákærða á fyrstu stigum rannsóknarmálsins.Dóm þennan kveða upp ÁsgeirMagnússon dómstjóri, sem dómsformaður, ásamt meðdómendunum Guðjóni St.Marteinssyni héraðsdómara og Ingiríði Lúðvíksdóttur, settum héraðsdómara.Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfir lögbundinn frest, en lögmenn og dómarartöldu ekki ástæðu til endurflutnings.Dómsorð:Ákærði, Gunnar Örn Arnarson, sætifangelsi í 16 ár. Frá refsivistinni skal draga gæsluvarðhaldsvist ákærða frá 3.október 2015.Upptæk er gerð fatareim semlögregla lagði hald á við rannsókn málsins.Ákærði greiði B 800.000 krónur ímiskabætur, ásamt vöxtum skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 2. október 2015 til 21. apríl 2016, en með dráttarvöxtum skv.1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði henni og600.000 krónur vegna lögmannsaðstoðar við að halda kröfunni fram. Ákærði greiði F 747.880 krónur,auk vaxta skv. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 2. október til 24. desember 2015, enmeð dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Ákærði greiði og F 400.000 krónur vegna lögmannsaðstoðar við að halda kröfunnifram. Ákærði er sýkn af miskabótakröfumD, E og F.Ákærði greiði 4.645.707 krónur íútlagðan sakarkostnað. Þá greiði ákærði og 2.400.000 króna þóknun og 132.000króna ferðakostnað skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonarhæstaréttarlögmanns, bæði á rannsóknarstigi og fyrir dómi. Loks verður ákærðagert að greiða 850.000 króna þóknun og 38.000 króna ferðakostnað, SigurðarFreys Sigurðssonar, skipaðs verjanda síns á fyrstu stigum rannsóknar málsins.
Mál nr. 663/2009
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Aðild Lögvarðir hagsmunir Meðalganga
C o.fl. kærðu úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu þeirra um að þeim yrði heimiluð meðalganga í máli um viðurkenningu kröfu G sem forgangskröfu við slitameðferð á viðskiptabankanum S hf. Talið var að þar sem C o.fl. hefðu ekki mótmælt afstöðu slitastjórnar til kröfu G gætu þeir þegar af þeirri ástæðu ekki látið ágreining G og S hf. til sín taka fyrir dómi á grundvelli almennrar reglu síðari málsliðar 1. mgr. 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991. Í málinu krefjist C o.fl. þess ekki að sakarefnið verði dæmt sér í skilningi 20. gr. laga nr. 91/1991. Um heimild þeirra til meðalgöngu verði að öðru leyti að gæta að því að málatilbúnaður þeirra sé reistur á málsástæðum sem þeir telji að færa megi fram til stuðnings því að hafnað verði viðurkenningu á forgangsrétti fyrir kröfu G, en þeim málsástæðum hafi S hf. á hinn bóginn í engu hreyft. Aukameðalganga veiti ekki þriðja manni heimild til að bera upp málsástæðu til stuðnings kröfu annars upphaflegs málsaðilans sem sá vill ekki sjálfur halda fram. Þar sem C o.fl. hefðu ekki fært fram haldbær rök fyrir því að þeir gætu af öðrum sökum haft lögvarða hagsmuni af þátttöku í máli G og S hf. var staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um að hafna því að heimila C o.fl. meðalgöngu í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 13. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að þeim yrði heimiluð meðalganga í máli um viðurkenningu kröfu varnaraðilans Gildis-lífeyrissjóðs sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slitameðferð á varnaraðilanum Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. samkvæmt 101. gr. til 103. gr. a. laga nr 161/2002 um fjármálafyrirtæki með síðari breytingum. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991. Sóknaraðilar krefjast þess að þeim verði heimiluð meðalganga í framangreindu máli og dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður úr hendi varnaraðilans Gildis-lífeyrissjóðs. Varnaraðilinn Gildi-lífeyrissjóður krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Varnaraðilinn Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf. hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I Samkvæmt gögnum málsins átti varnaraðilinn Gildi-lífeyrissjóður fjögur skuldabréf að nafnverði samtals 1.665.000.000 krónur, útgefin af varnaraðilanum Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. Með skilagreinum síðarnefnda varnaraðilans 11. nóvember 2008 keypti hann þessi skuldabréf af þeim fyrrnefnda fyrir samtals 2.224.761.948 krónur, sem greiða skyldi 12. sama mánaðar. Samkvæmt sameiginlegri yfirlýsingu varnaraðilanna 12. nóvember 2008 var staðfest að þeir hafi komist að samkomulagi þann dag um skilmála fyrir innláni Gildis-lífeyrisjóðs hjá Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. að fjárhæð 1.112.382.061 króna. Með ákvörðun Fjármálaeftirlitsins 9. mars 2009 var varnaraðilanum Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. skipuð skilanefnd í samræmi við þágildandi ákvæði 100. gr. a. laga nr. 161/2002, eins og þeim hafði verið breytt með 5. gr. laga nr. 125/2008. Héraðsdómur Reykjavíkur skipaði varnaraðilanum síðan slitastjórn 11. maí 2009 samkvæmt 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 44/2009 og 4. tölulið ákvæðis II til bráðabirgða við þau lög. Slitastjórn mun hafa gefið út innköllun til lánardrottna varnaraðilans 12. maí 2009 og lauk kröfulýsingarfresti 18. júlí sama ár. Með bréfi slitastjórnarinnar til varnaraðilans Gildis-lífeyrissjóðs 19. júní 2009 lýsti hún því áliti að framangreindar ráðstafanir 11. og 12 nóvember 2008 væru riftanlegar á grundvelli 1. mgr. 134. gr. og 1. mgr. 137. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 4. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 eins og henni var breytt með 7. gr. laga nr. 44/2009. Varnaraðilinn Gildi-lífeyrissjóður andmælti þessari afstöðu með bréfi 30. júní 2009 og lýsti 17. júlí sama ár kröfu um greiðslu á samtals 2.224.761.948 krónum auk áfallinna vaxta á fjórum innlánsreikningum, en þeirra á meðal mun vera reikningur sem framangreint samkomulag 12. nóvember 2008 varðar, og krafðist þess að hún yrði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt núgildandi 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, sbr. 112. gr. laga nr. 21/1991, þar sem um væri að ræða innlán hjá varnaraðilanum Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. Í skrá slitastjórnar um lýstar kröfur á hendur síðastnefndum varnaraðila var þessi krafa viðurkennd sem almenn krafa að fjárhæð 2.408.732.564 krónur og var fyrrnefnda varnaraðilanum tilkynnt um það með bréfi 30. júlí 2009. Þar kom fram að þessi afstaða til kröfunnar væri reist á því að hún hafi verið „skuldabréfalán til Straums sem breytt hafi verið í innlán innan 6 mánaða fyrir frestdag og áður en komið var að umsömdum gjalddaga skuldabréfanna. Breyting þessi hafi verið framkvæmd sem uppgreiðsla skuldabréfanna og andvirðið fært inn á innlánsreikning. Með þessari aðgerð var rétthæð hverrar kröfu við gjaldþrotaskipti breytt og kröfuhafinn fékk þannig auknar tryggingar fyrir ógjaldfallinni kröfu. Ráðstöfun þessi er riftanleg að mati slitastjórnar“. Á kröfuhafafundi 6. ágúst 2009 var gerð grein fyrir því að borist hefðu andmæli varnaraðilans Gildis-lífeyrissjóðs við þessari afstöðu slitastjórnar til viðurkenningar kröfu hans. Á sama fundi lögðu sóknaraðilar fram bréf, þar sem fram kom að þeir mótmæltu afstöðu slitastjórnar til krafna, sem lýst hafi verið vegna innstæðna hjá varnaraðilanum Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. og viðurkenndar væru sem forgangskröfur. Í fundargerð frá kröfuhafafundinum var fært að þessi andmæli vörðuðu fjórar tilgreindar kröfur, en samkvæmt þeirri bókun sneru þau ekki að framangreindri kröfu varnaraðilans Gildis- lífeyrissjóðs. Ágreiningur varnaraðilanna um viðurkenningu þeirrar kröfu var ekki leystur og vísaði slitastjórn honum til Héraðsdóms Reykjavíkur með bréfi 3. september 2009, en mál þetta var þingfest af því tilefni 21. sama mánaðar. Í þinghaldi í málinu 2. október 2009 var mætt af hálfu sóknaraðila og óskað eftir að þeir fengju að láta ágreiningsefni þess til sín taka. Varnaraðilinn Gildi- lífeyrissjóður mótmæltu þessu í þinghaldi 13. október sama ár, en varnaraðilinn Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf. gerði ekki athugasemdir við að sóknaraðilar fengju aðild að málinu. Með hinum kærða úrskurði var hafnað kröfu sóknaraðila um að þeir fengju meðalgönguaðild að málinu. II Samkvæmt áðurnefndu bréfi slitastjórnar varnaraðilans Straums-Burðaráss Fjárfestingabanka hf. 30. júlí 2009 hafnaði hún að viðurkenna forgangsrétt fyrir áðurnefndri kröfu varnaraðilans Gildis-lífeyrissjóðs sökum þess að slitastjórnin taldi að rifta mætti fyrrgreindum ráðstöfunum 11. og 12. nóvember 2008, þannig að krafan yrði að skoðast sem almenn krafa á grundvelli skuldabréfs. Þessari afstöðu slitastjórnar til viðurkenningar kröfunnar hafa sóknaraðilar hvorki fyrr né síðar mótmælt. Þegar af þeirri ástæðu geta þeir ekki látið ágreining varnaraðilanna til sín taka fyrir dómi á grundvelli almennrar reglu síðari málsliðar 1. mgr. 120. gr., sbr. 171. gr. laga nr. 21/1991, sem hér á við samkvæmt 4. mgr. 102. gr laga nr. 161/2002, sbr. 6. gr. laga nr. 44/2009. Samkvæmt 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991 gilda almennar reglur laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála við meðferð máls, sem rekið er til að fá leyst úr ágreiningi um viðurkenningu á kröfu við gjaldþrotaskipti. Á þessum grunni getur þriðji maður samkvæmt 20. gr. síðarnefndu laganna krafist þess að ganga inn í mál af þessum toga annaðhvort til að fá sakarefnið dæmt sér eða dómur verði annars felldur þannig að réttur hans verði verndaður. Í máli þessu krefjast sóknaraðilar ekki að þeim verði dæmt sakarefnið í þessum skilningi. Um heimild þeirra til meðalgöngu verður að öðru leyti að gæta að því að málatilbúnaður þeirra er reistur á málsástæðum, sem þeir telja að færa megi fram til stuðnings því að hafnað verði viðurkenningu á forgangsrétti fyrir kröfu varnaraðilans Gildis-lífeyrissjóðs, en þeim málsástæðum hefur varnaraðilinn Straumur-Burðarás Fjárfestingabanki hf. á hinn bóginn í engu hreyft. Aukameðalganga samkvæmt 20. gr. laga nr. 91/1991 veitir ekki þriðja manni heimild til að bera upp málsástæðu til stuðnings kröfu annars upphaflegs málsaðilans, sem sá vill ekki sjálfur halda fram. Með því að sóknaraðilar hafa ekki fært fram haldbær rök fyrir því að þeir geti af öðrum sökum haft lögvarða hagsmuni af þátttöku í máli varnaraðilanna verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðilum verður í sameiningu gert að greiða varnaraðilanum Gildi- lífeyrissjóði kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði, en að öðru leyti verður kærumálskostnaður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Commerzbank International S.A., BRE Bank SA, Commerzbank AG, Erste Europäische Pfandbrief- und Kommunalkreditbank AG, Landesbank Baden-Württemberg, Bayerische Landesbank, Societe Generale, Standard Bank, Oberbank AG, Raiffeisen Zentralbank AG, Hypo-Alpe-Adria Bank International AG, Caixa Geral de Depositos SA, Intesa Sanpaolo S.p.A., State Bank of India, Natixis, ICBC (London) Limited og Landesbank Saar, greiði óskipt varnaraðilanum Gildi-lífeyrissjóði 300.000 krónur í kærumálskostnað. Með bréfi slitastjórnar Straums-Burðaráss fjárfestingabanka hf., mótteknu 7. september sl., var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrlausnar dómsins. Málið var þingfest 21. september og tekið til úrskurðar 13. október sl. Sóknaraðili er Gildi – lífeyrissjóður, Sætúni 1, Reykjavík. Varnaraðili er slitastjórn Straums-Burðaráss fjárfestingabanka hf., Borgartúni 25, Reykjavík. Sóknaraðili krefst þess, að krafa að fjárhæð 2.408.732.564 krónur, að meðtöldum vöxtum og verðbótum að fjárhæð 183.970.616 krónur, sem einkennd er nr. 249 á kröfulýsingarskrá, verði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. við slitameðferð varnaraðila, Straums-Burðaráss fjárfestingabanka hf., sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki með áorðnum breytingum. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt málskostnaðarreikningi eða að mati réttarins, ásamt virðisaukaskatti. Varnaraðili krefst þess: Að staðfest verði riftun á uppgreiðslu skuldabréfa í eigu sóknaraðila, útgefnum af varnaraðila, sem hér segir: a) Skuldabréf í flokki STRB 04 1, Isin nr. IS0000009280, en uppgreiðslan fró fram 11. og 12. nóvember 2008 með þeim hætti að uppreiknuðu verðmæti bréfsins, 1.201.932.896 krónum, var breytt í innlán sóknaraðila hjá varnaraðila, sbr. staðfestingu aðila 12. nóvember 2008. b) Skuldabréf í flokki STRB 04 3, Isin nr. IS0000009868, en uppgreiðslan fór fram 11. og 12. nóvember 2008 með þeim hætti að uppreiknuðu verðmæti bréfsins, 670.643.000 krónum, var breytt í innlán sóknaraðila hjá varnaraðila, sbr. staðfestingu aðila 12. nóvember 2008. c) Skuldabréf í flokki STRB 08 6, Isin nr. IS0000018224, en uppgreiðslan fór fram 11. og 12. nóvember 2008 með þeim hætti að uppreiknuðu verðmæti bréfsins, 218.047.652 krónum, var breytt í innlán sóknaraðila hjá varnaraðila, sbr. staðfestingu aðila 12. nóvember 2008. d) Skuldabréf í flokki STRB 04 1, Isin nr. IS0000009876, en uppgreiðslan fró fram 11. og 12. nóvember 2008 með þeim hætti að uppreiknuðu verðmæti bréfsins, 134.138.400 krónum, var breytt í innlán sóknaraðila hjá varnaraðila sbr. staðfestingu aðila 12. nóvember 2008. Að kröfu sóknaraðila um viðurkenningu forgangsréttar fyrir kröfu hans á hendur varnaraðila á grundvelli 112. gr. laga nr. 21/1991 og 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 verði hafnað, og að staðfest verði sú niðurstaða slitastjórnar varnaraðila að krafa sóknaraðila ásamt áföllnum vöxtum til 22. apríl 2009 hafi stöðu almennra krafna sam­kvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991 við slitameðferð varnaraðila. Þá er þess krafist að sóknaraðila verði gert að greiða varnaraðila málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins, að meðtöldum virðisaukaskatti. Við fyrirtöku málsins hinn 2. október sl. sótti Ragnar Aðalsteinsson hrl. þing fyrir hönd sautján aðila, Commerzbank International S.A., BRE Bank SA, Commerzbank AG, Erste Europaische Pfandbrief-und Kommunalkreditbank, Landesbank Baden-Württemberg, Bayerische Landesbank, Societe Generale, Standard Bank, Oberbank AG, Raffeisen Zentralbank AG, Hypo-Alpe- Adria Bank International AG, Caixa Geral de Depositos SA, Intesa Sanpaolo S.p.A., State Bank of India, Natixis, ICBC (London) Limited og Landesbank Saar, sem óskuðu þess að gerast meðalgönguaðilar að málinu, og var lagt fram bréf þess efnis, dagsett sama dag. Var málinu þá frestað til 13. október til skila greinargerðar af hálfu varnaraðila, og ákveðið að lögmenn aðila myndu þá tjá sig um framkomna kröfu um meðalgönguaðild að málinu. Í þinghaldi 13. október skilaði varnaraðili málsins greinargerð og var þá enn haldið uppi kröfum um meðalgöngu. Af hálfu varnaraðila málsins eru ekki hafðar uppi athugasemdir við þennan þátt málsins og lætur varnaraðili hann ekki til sín taka. Lögmaður sóknaraðila andmælir kröfunni um meðalgöngu í málinu og krefst þess, að henni verði hafnað. Í málinu er þess krafist af hálfu meðalgöngustefnenda, að þeim verði heimiluð meðalganga í málinu og eru þær kröfur gerðar, hvað varðar efnishlið málsins, að kröfum sóknaraðila verði hafnað. Er einungis sá þáttur málsins, sem varðar heimild meðalgöngustefnenda til meðalgöngu í málinu, hér til úrlausnar, og var málið tekið til úrskurðar 13. október sl. að afloknum málflutningi lögmanns meðalgöngustefnenda til sóknar og lögmanns sóknaraðila til varnar um kröfur aðila í þessum þætti málsins. I. Hinn 11. maí 2009 skipaði Héraðsdómur Reykjavíkur Straumi-Burðarási fjárfestingabanka hf. (Straumi) slitastjórn samkvæmt ákvæðum 4. töluliðs 2. mgr. ákvæðis II til bráðabirgða í lögum nr. 44/2009 um breytingu á lögum nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Gaf slitastjórn félagsins út innköllun til skuldheimtumanna Straums hinn 12. maí 2009 og birtist hún fyrra sinni í Lögbirtingablaði 18. sama mánaðar. Kröfulýsingarfresti, sem ákveðinn var tveir mánuðir, lauk 18. júlí 2009. Á kröfuhafafundi 6. ágúst 2009 var fjallað um skrá yfir lýstar kröfur og afstöðu slitastjórnar til viðurkenningar þeirra. Allmargir kröfuhafar lýstu andmælum gegn afstöðu slitastjórnar til krafna sinna, þar á meðal sóknaraðili málsins. Var tvívegis boðað til sérstaks kröfuhafafundar í ágúst 2009 til að freista þess að ná samkomulagi um ágreininginn, en án árangurs. Snýst ágreiningurinn um stöðu kröfuhafans í réttindaröð, en sóknaraðili krefst þess, að kröfur hans verði flokkaðar sem forgangskröfur samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, en slitastjórn telur kröfurnar flokkast sem almennar kröfur samkvæmt 113. gr. laganna. Byggir sú afstaða á því, að kröfum sóknaraðila hafi verið breytt í innlán, þegar skemmri en sex mánuðir voru til frestdags hjá Straumi og lýsti slitastjórnin yfir riftun á þeirri ráðstöfun. II. Í þessum þætti málsins hafa sautján kröfuhafar á hendur varnaraðila krafist meðalgöngu í málinu, en allir eru þeir bankastofnanir, sem eiga almennar kröfur á hendur varnaraðila sem samþykktar hafa verið af slitastjórn. Eru þær kröfur meðalgöngustefnenda gerðar, hvað efnishlið málsins varðar, að kröfum sóknaraðila þess, Gildi – lífeyrissjóðs, verði hafnað. Af hálfu sóknaraðila þessa þáttar málsins er vísað til þess, að þeir séu allir almennir kröfuhafar í slitameðferð varnaraðila og að upplýst sé, að kröfur þeirra muni ekki endurheimtast nema hluta. Þá ráðist hlutdeild þeirra meðal annars af fjárhæðum forgangskrafna í búið, sem standi framar almennum kröfum. Þeim mun hærri fjárhæðir, sem forgangskröfur nemi, þeim mun lægri verði hlutdeild almennra kröfuhafa. Þeir hafi því lögvarða hagsmuni varðandi niðurstöðu málsins. Sóknaraðili málsins hafi lýst kröfu sinni á hendur varnaraðila sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 á þeim forsendum, að um innstæðu hafi verið að ræða í skilningi 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. lög nr. 44/2009, en í ákvæðinu segi, að kröfur um innstæður samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta teljist til krafna, sem njóti rétthæðar samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti, en áður hafi verið um stöðu innstæðna í skuldaröð fjallað í 103. gr. laga um fjármálafyrirtæki, sbr. lög nr. 125/2008. Þá hafi varnaraðili málsins hafnað forgangi kröfu sóknaraðila á þeim grundvelli, að kröfum lífeyrissjóðsins hafi verið breytt í innlán, þegar skemmri tími en sex mánuðir hafi verið til frestdags hjá varnaraðila og því hafi verið lýst yfir riftun á þeirri ráðstöfun. Taka meðalgöngustefnendur undir þennan málatilbúnað varnaraðila. Auk þess að taka undir málatilbúnað varnaraðila, telja meðalgöngustefnendur, að kröfur vegna innstæðna geti aldrei notið stöðu forgangskrafna í skuldaröð, þar sem ekki sé fyrir hendi fullnægjandi lagaheimild fyrir því, og að áðurnefnd lagaákvæði um stöðu innstæðna standist hvorki ákvæði stjórnarskrár né EES-réttar. Byggist málatilbúnaður meðalgöngustefnenda að þessu leyti á því, að með forgangi innstæðna sé almennum kröfuhöfum valdið tjóni, þar sem endurheimtuhlutfall krafna þeirra gæti orðið lakari, en ella. Þannig séu þau stjórnarskrárvörðu eignarréttindi, sem felist í kröfuréttindum meðalgöngustefnenda, skert bótalaust svo brjóti í bága við 72. gr. stjórnarskrár, sbr. 1. gr. fyrsta samningsviðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Hafi þessi skerðing eignarréttinda verið innleidd með ófyrirsjáanlegum og afturvirkum hætti, enda hafi innstæður notið stöðu almennra krafna í þrotabú fyrir gildistöku laga nr. 125/2008. Þá teljist forgangur innstæðna einnig brjóta gegn 65. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, enda hafi kröfur meðalgöngustefnenda áður verið jafnréttháar kröfum vegna innstæðna, og ennfremur brjóti hann gegn meðalhófsreglu íslensks stjórnskipunarréttar, þar eð réttindaskerðingin hafi verið ónauðsynleg og í engu samræmi við þau markmið, sem löggjafinn kunni að hafa stefnt að með lögunum. Með sambærilegum hætti sé brotið gegn meginreglu EES-réttar um jafnræði, sbr. 4. gr. EES-samningsins, en jafnframt sé vísað til ákvæða tilskipunar 2001/24/EB, einkum 16. gr., enda hafi áðurnefnd lagasetning miðað að því að tryggja hagsmuni innlendra kröfuhafa umfram erlenda. Enda þótt viðurkennt sé, að slitastjórn fari með hagsmuni félags, sem sæti slitameðferð, og beri því að halda til haga eignum bús svo mest verði til skipta, þegar til slita kemur, þá er sérstaklega bent á, að samkvæmt lögum sé kröfuhöfum mismunað, þannig að kröfum sé skipað í flokka og njóti sumir betri réttinda en aðrir. Í málinu, sem fyrir dóminn sé lagt, séu málsatvik þau, að sóknaraðili málsins hafi átt kröfur á hendur varnaraðila, sem hafi verið jafnstæðar kröfum meðalgöngustefnenda, en síðan hafi svo verið um samið að breyta kröfunum í innlán. Það hafi verið gert á grundvelli þess, að áðurnefnd lagaákvæði tryggðu forgangsrétt slíkra krafna umfram almennar kröfur, en það brjóti gegn jafnræðisreglu og mismuni kröfuhöfum. Því sé óhjákvæmilegt að líta til þess, hvort krafa sóknaraðila eigi sér nægilega stoð í lögum, og þá um leið, hvort lög þau, sem vísað sé til, séu stjórnskipulega gild. Þar eð varnaraðili byggi ekki á þeim rökum í málatilbúnaði sínum, sjái meðalgöngustefnendur sig knúna til meðalgöngu í málinu til að láta reyna á réttmæti kröfu sóknaraðila að lögum, enda eigi þeir lögvarinna hagsmuna að gæta af úrslitum þess. Um heimild sína til meðalgöngu vísa meðalgöngustefnendur til 20. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, en engar sérreglur sé að finna í síðar nefndu lögunum um rétt þriðja aðila, sem hafi lögvarða hagsmuni til þess að ganga inn í mál annarra og því gildi meginreglur laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í þeim efnum. Verði því ekki gagnályktað um aðild út frá einstökum greinum laganna um aðild og fyrirsvar í ágreiningsmálum svo meðalgönguaðild verði útilokuð. Þá beri að varast að túlka reglur um meðalgöngu þröngt, þar sem um sé að ræða eina réttarfarsúrræðið, sem standi meðalgöngustefnendum til boða í ágreiningsmáli þessu milli sóknar- og varnaraðila, sem rekið er eftir XXIV. kafla laga nr. 21/1991. Yrði það takmarkað, yrði vegið að rétti þeirra til aðgangs að dómstólunum, sem m.a. njóti verndar 70. gr. stjórnarskrár nr. 33/1944 og 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Að sama skapi sé óheimilt að túlka ákvæði laga nr. 21/1991 á þann hátt að tekið sé fyrir rétt meðalgöngustefnenda til aðgangs að dómstólunum. Þannig leiði stjórnskipuleg rök til þess, að meðalgöngustefnendur eigi rétt á því að láta reyna á réttindi sín og koma að málinu, m.a. í því skyni að koma sjónarmiðum sínum um það á framfæri, án tillits til þess, hver afstaða og rök slitastjórnar séu fyrir afstöðu sinni í málinu. Þá sé ennfremur gert ráð fyrir því í lögum nr. 21/1991, að meðalgönguaðilar geti átt aðild að ágreiningsmálum, sem lögð séu fyrir dóm á grundvelli laganna. Sjáist þess merki m.a. í 166. og 167. gr. laganna, þar sem beinlínis sé gert ráð fyrir því, að fleiri en einn aðili geti átt aðild að slíkum ágreiningsmálum, þótt ekki sé byggt á sömu málsástæðum fyrir kröfu, auk þess sem í 1. mgr. 177. gr. sé vísað til fleiri aðila í máli en sóknar- og varnaraðila, og sé þar átt við meðalgönguaðila. III. Sóknaraðili málsins, Gildi – lífeyrissjóður, sem er varnaraðili í þessum þætti málsins, gerir þær kröfur, að kröfum sóknaraðila þessa þáttar málsins um meðalgönguaðild verði hafnað og krefst málskostnaðar sér til handa að mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti. Vísar varnaraðili þessa þáttar málsins til þess, að samkvæmt ákvæðum 1. mgr. 120. gr. laga nr. 21/1991 geti kröfuhafar, sem ekki vilja una afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar á kröfum, komið á framfæri athugasemdum sínum og mótmælt afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar kröfu, sem annar kröfuhafi hafi gert, hafi niðurstaðan um hana áhrif við skiptin á hagsmuni þess, sem hafi uppi mótmælin. Þá hafi slitastjórn varnaraðila málsins þegar hafnað kröfu sóknaraðila og því séu ekki uppi þau skilyrði, að slitastjórn hafi tekið aðra afstöðu, en leiði af þeirri kröfugerð, sem sóknaraðili þessa þáttar málsins byggir á. Því geti aðildin ekki byggt á ákvæðum laga nr. 21/1991 að þessu leyti. Ágreiningur málsins lúti að því, að slitastjórn hafi skipað kröfu sóknaraðila í hóp almennra krafna og ágreiningur um þá kröfu hafi verið borinn undir héraðsdóm samkvæmt 171. gr. laga nr. 21/1991. Því sé ljóst, að hagsmunir meðalgöngustefnenda fari saman við hagsmuni varnaraðila málsins. Enda þótt til meðalgönguaðildar geti komið í ágreiningsmáli vegna slitameðferðar, þá eigi slík aðild ekki við hér, þar sem sóknaraðili þessa þáttar málsins hafi ekki lögvarinna hagsmuna að gæta í málinu sjálfu. Haldi meðalgöngustefnendur ekki uppi sjálfstæðum kröfum í málinu og hafi ekki sýnt fram á brýna og sjálfstæða hagsmuni sína af því, að úrslit málsins verði með tilteknum hætti, þannig að skipti hann sjálfstæðu máli að lögum. Sóknaraðili þessa þáttar málsins hafi þegar haft uppi athugasemdir við slitastjórn á fundi 6. ágúst sl. um afstöðu slitastjórnar, þar sem því var andmælt, að krafa sóknaraðila málsins geti haft stöðu forgangskröfu. Þannig hafi slitastjórnin þegar tekið tillit til þeirra athugasemda, þótt kröfunum hafi verið hafnað um stöðu forgangskrafna af annarri ástæðu en þeirri, sem meðalgöngustefnendur hafi vísað til og hyggist reisa mál sitt á. Þannig hafi slitastjórn varnaraðila hafnað kröfu sóknaraðila málsins á þeim grundvelli, að um riftanlega ráðstöfun hafi verið að ræða og því rift henni á grundvelli 194. gr. laga nr. 21/1991, en ekki byggt á því, að forgangsröðun krafna færi gegn ákvæðum stjórnarskrár eða EES-samningnum, eins og meðalgöngustefnendur haldi fram, enda sé málið ekki lagt fyrir dóminn með þeim hætti að reyna eigi á stjórnskipulegt gildi þeirra lagaákvæða, sem byggt er á í málinu. Hafi slitastjórnin þegar ákvarðað umfang og stöðu málsins á grundvelli riftunar og sé það úrlausnarefnið, sem liggi fyrir dóminum, og séu engar lagalegar forsendur eða heimildi til þess að taka annað efni til úrlausnar en það, sem þar liggi fyrir. Það sé riftunin ein og lagalegt gildi hennar, sem sé til umfjöllunar, og sé það á forræði slitastjórnarinnar einnar að ákvarða á hvaða forsendum hún hafi ákveðið að rifta þeim gerningum, sem um er þrætt í málinu. Eigi þar ekki aðrir aðkomu. Þá sé rétt að líta til þeirrar grundvallarreglu gjaldþrotaskiptaréttar, að skiptastjóri eða slitastjórn fari alfarið með forræði á því á hvaða grundvelli krafa er samþykkt eða henni hafnað og það sé því ekki á forræði einstakra kröfuhafa, þótt þeir geti haft uppi athugasemdir um afstöðu hennar við slitastjórnina sjálfa. Leiði það m.a. af stöðu slitastjórnar að þessu leyti, að hún fari alfarið með hagsmuni félagsins í sama skilningi og skiptastjóri fari alfarið með hagsmuni þrotabús, sbr. 122. gr. laga nr. 21/1991. Í því ákvæði séu aukinheldur fólgin sértæk ákvæði, sem leiði til þess, að reglur laga um meðferð einkamála eigi ekki við, þar sem svo fortakslaust sé kveðið á um það, að skiptastjóri fari með forræði bús, sé einn bær til að ráðstafa hagsmunum þess, svara fyrir það og koma fram fyrir hönd þess fyrir dómi. Það sé aðeins við þær sérstöku aðstæður, sem um ræði í 130. gr. laganna, að aðrir kröfuhafar geti öðlast stöðu aðila að máli, sem varði ákvarðanir skiptastjóra búsins, þ.e. ef skiptastjóri kýs að halda ekki uppi hagsmunum búsins, en sú aðstaða sé ekki fyrir hendi í málinu. Slitastjórn varnaraðila hafi einmitt haldið uppi hagsmunum búsins og geri meðalgöngustefnendur engar kröfur aðrar í málinu en þær, sem varnaraðili hafi gert, þótt aðrar hugmyndir séu uppi um það, hvernig rökstyðja eigi þær kröfur. Slitastjórn sé jafnframt í raun umboðsmaður allra kröfuhafa og fari með aðild annarra kröfuhafa að málum, sem honum sé falið í lögum að fara með. Geti meðalgöngustefnendur því ekki átt aðild að málinu til að gerast hluti af liðsheild bússtjóra eða slitastjórnar til að koma að öðrum málsástæðum en þeim, sem slitastjórnin hafi ákveðið með heimild í 122. gr. laganna að byggja á. Þannig hafi meðalgöngustefnendur ekki þá sértæku hagsmuni, sem til þurfi að koma svo þeir geti notið meðalgönguaðildar, s.s. að krefjast hagsmuna sér til handa af búinu sjálfu, en ekki taka undir með því í kröfum sínum. Af þessum sökum, og í því ljósi, að slitastjórn hafi þegar tekið afstöðu til athugasemda sóknaraðila þessa þáttar málsins og ákveðið að leiða þau sjónarmið hans hjá sér við höfnun kröfu sóknaraðila málsins, þá sé því hafnað, að hægt sé með meðalgöngu að koma fram nýjum málsástæðum fyrir því, hvers vegna hafna bæri kröfu sóknaraðila. Væri slíkt heimilt, leiddi það til þess, að allir almennir kröfuhafar gætu notið meðalgönguaðildar að slíkum málum á grundvelli mismunandi málsástæðna, þótt kröfur þeirra færu að öðru leyti saman við kröfur slitastjórnar. Það sé sóknaraðila þessa þáttar málsins að sýna fram á sértæka hagsmuni sína af úrslitum málsins umfram þá, sem almennt leiði af stöðu almennra krafna í búið, en kröfu hans um meðalgöngu verði að skilja sem kröfu um aukameðalgöngu í málinu. Það sé meginsjónarmið réttarfars um slíka aukameðalgöngu, að almennt eigi ekki að heimila hana, þar sem hún stangist á við grundvallarreglur um málsforræði aðila í dómsmálum, einkum ef meðalgöngustefnandi hyggst ná fram annarri niðurstöðu en aðilarnir sjálfir hafi lagt grundvöll að. Það sé slitastjórnin sjálf, sem hafi forræði um það á hvaða grundvelli hún hafni kröfunni og hafi hún valið að byggja ekki á þeim sjónarmiðum, sem sóknaraðili þessa þáttar málsins vilji koma að í málinu. Úr slíku verði ekki bætt með meðalgönguaðild, auk þess sem slíkum sjónarmiðum um grundvöll ákvörðunar slitastjórnar um höfnun kröfu sóknaraðila yrði ofaukið í málinu og bryti gegn forræði slitastjórnar á þeirri ákvörðun, enda geri hvorki lög um meðferð einkamála né lög um gjaldþrotaskipti ráð fyrir, að hægt sé að koma að nýjum málsástæðum undir rekstri slíks máls. Ágreiningur um grundvöll ákvörðunarinnar yrði milli viðkomandi aðila, þar sem halda mætti því fram, að slitastjórn hefði ekki gætt hagsmuna búsins nægilega vel, en það sé ekki til umfjöllunar hér. IV. Ágreiningur í þessum þætti málsins snýst um heimild sóknaraðila þessa hluta málsins til að ganga inn í mál sóknar- og varnaraðila, sem er ágreiningsmál um meðferð og stöðu krafna á hendur fjármálafyrirtæki í slitameðferð, en slitastjórn fjármálafyrirtækis hefur sambærilegu hlutverki að gegna og skiptastjóri þrotabús við gjaldþrotaskipti, sbr. 4. mgr. 101. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, að því leyti, sem ekki mælir á annan veg í lögunum sjálfum. Þá segir í 1. mgr. 103. gr., að við ráðstöfun hagsmuna fjármálafyrirtækis í slitameðferð gildi sömu reglur um ráðstafanir slitastjórnar og gildi um bústjórn skiptastjóra við gjaldþrotaskipti með þeim frávikum, sem leiði af ákvæðum 103. gr., og í 2. mgr. segir, að rísi ágreiningur um slíkar ráðstafanir, skuli leyst úr honum eftir fyrirmælum laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Er málið því rekið eftir XXIV. kafla laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Í nefndum kafla er hvergi getið sérstaklega um aðild þriðja manns að slíkum ágreiningsmálum, en í XXIII. kafla laganna má finna sérstakar heimildir þriðja manns til aðildar að ágreiningsmáli, sem rekið er fyrir dómi á grundvelli laganna. Er þar um að ræða sérstök ákvæði, sem varða mál, þar sem ágreiningur rís á dómþingi um kröfu skuldara til áframhaldandi greiðslustöðvunar og henni er mótmælt af hálfu fleiri en eins kröfuhafa, sbr. 1. mgr. 166. gr. laganna, þar sem ágreiningur rís á dómþingi um kröfu skuldara um staðfestingu nauðasamnings, sbr. 2. mgr. 167. gr. laganna, og fleiri en einn kröfuhafi mótmælir kröfu skuldara. Getur þar komið til aðildar þriðja manns, þ.e. nýs kröfuhafa við hlið annars, sem mótmælir kröfu skuldara, og þarf krafa hans eða mótmæli gegn kröfu skuldarans ekki að byggja á sama grunni og hins kröfuhafans. Af ákvæðum 2. mgr. 166. gr., 1. mgr. 167. gr. og 1. mgr. 168. gr. laganna verður hins vegar ráðið, að um undantekningar er að ræða í greindum tilvikum og er ekki að finna sambærileg ákvæði um aðkomu þriðja manns að ágreiningsmáli, sem rekið er fyrir dómi skv. XXIV. kafla laganna. Í lögum nr. 21/1991 er þó að finna ýmsar sérreglur er varða aðild að ágreiningsmálum samkvæmt þeim, svo sem í 171 gr. og 174. gr. laganna. Þannig er í 171. gr. fjallað um það þegar skiptastjóri beinir kröfu um úrslausn ágreinings til héraðsdóms og er í 2. tl. gert ráð fyrir að í erindi hans til dómsins komi fram hverjir eigi aðild að ágreiningnum. Ljóst er að einungis sóknaraðili, Gildi – lífeyrissjóður var nefndur sem aðili málsins, auk varnaraðila, í erindi slitastjórnar varnaraðila til dómsins. Þá má skilja af 2. mgr. 171. gr, sbr. 174. gr. laganna, að gert sé ráð fyrir því að dómari ráðstafi því hvernig aðild ágreiningsmáls sé háttað. Með vísan til nefndra ákvæða laga nr. 21/1991 og með hliðsjón af athugasemdum með frumvarpi til laganna, einkum um 171. gr., verður fallist á það með varnaraðila í þessum þætti málsins að sérreglur sé að finna um aðild í lögum um ágreiningsmál á grundvelli XXIII kafla laganna og komi því ekki til álita meðalganga á grundvelli 20. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, sbr. 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991. Slitastjórn varnaraðila hefur í málinu tekið sjálfstæða afstöðu til viðurkenningar kröfu sóknaraðila, sem sóknaraðilar þessa þáttar málsins taka undir, þótt afstaðan byggi ekki á öllum sömu röksemdum. Er því ekki um ágreining að ræða um afstöðu slita­stjórnarinnar til viðurkenningar kröfunnar. Sóknaraðilar þessa þáttar málsins vísa til þeirra lögvörðu hagsmuna sinna að verði forgangsréttur krafna sóknaraðila viðurkenndur, fái þeir minna upp í almennar kröfur sínar. Varnaraðila málsins, slitastjórninni, ber samkvæmt áðurnefndu ákvæði 2. mgr. 103. gr. laga nr. 161/2002 að hafa það að markmiði sínu að fá sem mest fyrir eignir fjármálafyrirtækis og gætir þannig réttar allra kröfuhafa, þ.á.m. meðalgöngustefnenda, enda heldur hann uppi sömu kröfu í málinu. Ekki verður talið, að sérstök stjórnskipuleg rök breyti ofangreindri niðurstöðu og leiði til þess að sóknaraðilar þessa þáttar málsins fái aðild að því, til að koma á framfæri sjónarmiðum sínum um stjórnskipulegt gildi laga nr. 125/2008, enda ekki nauðsynlegt að leysa úr því álitaefni til úrlausnar þeirrar kröfu, sem um er að ræða í máli þessu. Með þessu er þó ekki girt fyrir aðgang þeirra að dómstólum, enda er sá réttur tryggður öllum þeim, sem lögvarinna hagsmuna hafa að gæta, bæði í 70. gr. stjórnarskrár auk 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Með vísan til alls framangreinds verður það niðurstaða málsins að kröfu sóknaraðila þessa þáttar málsins til meðalgönguaðildar í málinu, er hafnað. Eftir þessum úrslitum málsins verður sóknaraðilum þessa þáttar málsins gert að greiða varnaraðila málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 100.000 krónur að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Anna M. Karlsdóttir, settur héraðsdómari, kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kröfum Commerzbank International S.A., BRE Bank SA, Commerzbank AG, Erste Europaische Pfandbrief-und Kommunalkreditbank, Landesbank Baden-Württemberg, Bayerische Landesbank, Societe Generale, Standard Bank, Oberbank AG, Raffeisen Zentralbank AG, Hypo-Alpe- Adria Bank International AG, Caixa Geral de Depositos SA, Intesa Sanpaolo S.p.A., State Bank of India, Natixis, ICBC (London) Limited og Landesbank Saar, um meðalgöngu í máli þessu er hafnað. Sóknaraðilar í þessum hluta málsins, greiði óskipt varnaraðila í þessum þætti málsins, Gildi – lífeyrissjóði, 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 31/2006
Kærumál Frávísunarúrskurður staðfestur
W krafðist þess í málinu að ógilt yrði með dómi skipting jarðarinnar L með stofnskjali útgefnu af SS, HK, EEK, ÁK, VGK og PK, sem þinglýst var tiltekinn dag. Þá gerði W þá kröfu á hendur S að lagt yrði fyrir hann að afmá skjalið úr þinglýsingarbókum, sem og nánar tilgreinda eignayfirlýsingu. Talið var að frestur til að bera ágreining um þinglýsingu undir þinglýsingarstjóra hafi verið liðinn þegar málið var höfðað og ekki væri heldur réttarfarsleg nauðsyn á aðild S að málinu og var kröfum W á hendur S því vísað frá dómi. Þá var talið að útgáfa og þinglýsing stofnskjalsins hafi ekki veitt útgefendum þess rýmri rétt en þeir áttu fyrir og hin umdeilda landskipting hefði í raun átt sér stað á fyrra tímamarki, að hluta til með afsali gefnu út tilgreindan dag og síðan við skipti á tilteknu dánarbúi þar sem aukið var nokkuð við stærð hinnar umdeildu landspildu. Var talið krafa W væri ekki til þess fallin að leysa úr ágreiningi málsaðila og yrði ekki séð, væri hún tekin til greina, að niðurstaðan myndi færa W nokkur efnislega réttindi. Bæri því samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála að vísa málinu í heild frá dómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 3. janúar 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 20. desember 2005, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar, en til vara að málskostnaður falli niður bæði í héraðsdómi og fyrir Hæstarétti. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Í héraði var Ingunni Kristínu Baldursdóttur stefnt til réttargæslu og gerði hún kröfu um málskostnað, sem tekin var til greina í hinum kærða úrskurði. Fyrir Hæstarétti krefst hún staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili gerði þá kröfu í héraði á hendur öðrum stefndu en sýslumanninum á Akureyri „að ógilt verði með dómi skipting á jörðinni Leyningi og Leyningshólum (landnúmer 152715) í Eyjafjarðarsveit með stofnskjali dags. 9. september 2002, þinglýstu 17. október s.á., skjal nr. 424-A-004266/2002.” Þá krafðist hann þess að lagt yrði fyrir sýslumanninn á Akureyri að afmá þinglýsingu á stofnskjalinu og eignayfirlýsingu á skjali nr. 424-A-005122/2002. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðili greiði kærumálskostnað, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður skal vera óraskaður. Sóknaraðili, WVS-verkfræðiþjónusta ehf., greiði varnaraðilum Sigríði Sveinsdóttur, Hauki Kristjánssyni, Erlingi Erni Kristjánssyni, Áslaugu Kristjánsdóttur, Vilhjálmi G. Kristjánssyni og Petru Kristjánsdóttur óskipt 150.000 krónur í kærumálskostnað. Sóknaraðili greiði varnaraðila sýslumanninum á Akureyri og réttargæslustefndu, Ingunni Kristínu Baldursdóttur, hvoru um sig 50.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 73/2000
Fiskveiðistjórn Veiðileyfi Ólögmætur sjávarafli Gjaldtaka Frávísunarúrskurður staðfestur Málshöfðunarfrestur Sératkvæði
Skip V hafði leyfi til veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum á grundvelli reglugerðar nr. 190/1997, sem sett var með stoð í lögum nr. 38/1990 og lögum nr. 151/1996. Í 4. gr. reglugerðarinnar kom fram að skipum, sem leyfi hefðu til veiðanna, væri heimilt að veiða 233.000 lestir af síld á árinu. Þá var kveðið á um í reglugerðinni að Fiskistofa (F) myndi þegar áætlað leyfilegt heildarveiðimagn væri að nást fella úr gildi öll leyfi til síldveiða. Sjávarútvegsráðherra breytti reglugerðinni með reglugerð nr. 323/1997 og þar var kveðið á um að við fyrstu löndun eftir 31. maí féllu úr gildi veiðileyfi þeirra skipa, sem áður hefðu landað síld úr stofninum. Síðar setti ráðherra reglugerðir nr. 339/1997 og 478/1997, en í síðastnefndu reglugerðinni segir að landi skip ekki fullfermi í fyrstu löndun eftir 31. maí 1997 sé því heimilt að fara í fleiri veiðiferðir, enda færi samanlagður afli þess eftir 31. maí ekki yfir það magn, sem mest hefði verið landað úr því skipi á síldarvertíðinni fyrir þann tíma. Skip V veiddi 5283 lestir á vertíðinni. Mestur afli í einni veiðiferð var 1634 lestir. Eftir 31. maí fór skipið tvær veiðiferðir og landaði alls 2443 lestum, sem var 809 lestum umfram heimild, sbr. 1. gr. reglugerðar nr. 478/1997. Í janúar 1998 tilkynnti F V um þetta og að til stæði að leggja á hann sérstakt gjald vegna umframaflans, sbr. heimild 4. gr. reglugerðar nr. 190/1997, sbr. 12. gr. laga nr. 151/1996 og laga 1. gr. 37/1992 um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla. Mótmælti V gjaldinu, en greiddi það með fyrirvara og höfðaði síðan mál til endurgreiðslu á fjárhæðinni. Talið var að meginreglan væri sú að öllum íslenskum skipum væru heimilar veiðar utan lögsögu Íslands með þeim takmörkunum, sem settar væru að lögum. Í 4. gr. laga nr. 151/1996 komi skýrt fram, að sjávarútvegsráðherra skuli binda veiðar íslenskra skipa á úthafinu sérstökum leyfum við ákveðnar aðstæður. Sé ekki umdeilt að slíkar aðstæður hafi verið fyrir hendi um norsk-íslenska síldarstofninn við setningu reglugerðar nr. 190/1997. Þá var talið ótvírætt að ráðherra hefði verið heimilt að setja nauðsynleg skilyrði fyrir útgáfu leyfanna. Talið var að heimildir skips V til frekari veiða en gert var ráð fyrir í reglugerð nr. 323/1997 væru ívilnandi ráðstöfun útgerðinni til handa. Voru veiðar skipsins eftir 31. maí 1997 umfram það magn, sem mest hafði verið landað úr einni veiðiferð á vertíðinni, taldar fara í bága við skilyrði, sem sett voru samkvæmt 4. gr. laga nr. 151/1996, og því ólögmætar. Var íslenska ríkið sýknað af öllum kröfum V.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. febrúar 2000. Hann krefst þess aðallega, að hinum áfrýjaða úrskurði verði hrundið og hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann sýknu af öllum kröfum stefnda. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til þrautavara krefst áfrýjandi lækkunar stefnufjárhæðar og niðurfellingar málskostnaðar á báðum dómstigum. Stefndi krefst þess, að aðalkröfu áfrýjanda verði hrundið og héraðsdómur staðfestur. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Í héraði var Fiskistofu stefnt til endurgreiðslu á álögðu gjaldi samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 37/1992 um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla en sjávarútvegsráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins einungis til réttargæslu. Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. laganna skal gjald þetta renna í sérstakan sjóð í vörslu sjávarútvegsráðuneytisins og skal verja fé úr honum í þágu hafrannsókna og eftirlits með fiskveiðum eftir nánari ákvörðun sjávarútvegsráðherra. Hann hefur því ákvörðunarvald um þá hagsmuni stefnda, sem sakarefnið varðar, og hefði verið rétt að stefna honum einum fyrir hönd íslenska ríkisins, sbr. 5. mgr. 17. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af hálfu ríkisins var þó tekið til varna í héraði samhliða Fiskistofu og stendur það jafnframt að áfrýjun málsins. Hefur áfrýjandi þannig verið í fyrirsvari í málinu frá upphafi og verða þessir stefnuhættir þá ekki látnir varða stefnda réttarspjöllum. II. Með úrskurði héraðsdóms 9. september 1999 var þeirri kröfu áfrýjanda hafnað, að málinu yrði vísað frá dómi, þar sem liðinn væri málshöfðunarfrestur 4. mgr. 10. gr. laga nr. 37/1992. Með skírskotun til forsendna úrskurðarins verður hann staðfestur. III. Atvikum málsins er lýst í héraðsdómi og varða þau veiðar skips stefnda, Sighvats Bjarnasonar VE 81, á síld úr norsk-íslenska síldarstofninum vorið og sumarið 1997. Ágreiningur aðila lýtur að því, hvort 4. gr. reglugerðar nr. 190/1997 um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum 1997 með síðari breytingum hafi brostið lagastoð og álagning gjalds á stefnda samkvæmt 1. gr. laga nr. 37/1992 verið ólögmæt. Stefndi telur, að veiðum hafi borið að stjórna á grundvelli 6. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands en ekki aðeins 4. gr. laganna, eins og gert var. IV. Í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 151/1996 segir, að öllum íslenskum skipum séu heimilar veiðar utan lögsögunnar með þeim takmörkunum, sem leiðir af lögum og reglum settum með stoð í þeim. Samkvæmt 2. mgr. 4. gr. skal ráðherra með reglugerð binda veiðar íslenskra skipa á úthafinu sérstökum leyfum, sé það nauðsynlegt vegna alþjóðlegra samningsskuldbindinga Íslands, til þess að fullnægja almennum skyldum ríkisins til verndunar lifandi auðlindum hafsins, sbr. 3. gr., eða til að vernda hagsmuni Íslands að því er varðar fiskstofna, sem um ræðir í 5. gr. laganna. Í þessum tilvikum eru veiðar óheimilar án slíkra leyfa og skulu þau bundin þeim skilyrðum, sem nauðsynleg eru. Í 1. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 kemur fram, að um veiðar utan lögsögu Íslands úr stofnum, sem veiðast bæði innan og utan hennar, íslenskum deilistofnum, skuli gilda ákvæði laga um stjórn fiskveiða, eftir því sem við geti átt. Sé tekin ákvörðun um að takmarka heildarafla úr slíkum stofni, sem samfelld veiðireynsla sé á, mælir 2. mgr. 5. gr. laganna fyrir um ákvörðun aflahlutdeildar einstakra skipa á grundvelli veiðireynslu þeirra miðað við þrjú hin bestu af undangengnum sex veiðitímabilum. Í 6. mgr. 5. gr. segir, að sé ekki fyrir hendi samfelld veiðireynsla úr viðkomandi stofni, skuli ráðherra ákveða aflahlutdeild einstakra skipa. Við þá ákvörðun skuli hann meðal annars taka mið af fyrri veiðum skips en geti einnig miðað við stærð skipsins, gerð þess og búnað og önnur atriði, er máli skipti. Þá er í ákvæðinu heimild til handa ráðherra til að ráðstafa veiðiheimildum til skipa þeirra útgerða, sem á móti afsala af viðkomandi skipi mestum aflaheimildum á tegundum, sem heildarafli er takmarkaður af. Samkvæmt 4. gr. reglugerðar nr. 190/1997, sem sett var með stoð í lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða og lögum nr. 151/1996, skyldi þeim skipum, er leyfi hlytu til síldveiða, heimilt á árinu 1997 að veiða 233.000 lestir af síld úr norsk-íslenska síldarstofninum, en það var það aflamagn, er kom í hlut Íslands í samningum strandríkjanna. Síðan var svo kveðið á, að Fiskistofa myndi fella öll leyfi til síldveiða úr gildi með tilkynningu í útvarpi eða til strandstöðva, þegar hún áætlaði, að leyfilegt heildarveiðimagn væri að nást. Eins og rakið er í héraðsdómi var í lok maí litið svo á, að eftirstöðvar aflamagnsins myndu nægja hverju skipi til að fara eina veiðiferð og ná fullfermi. Sjávarútvegsráðherra breytti því áðurnefndri reglugerð með reglugerð nr. 323/1997 og var í henni kveðið svo á, að veiðileyfi síldarskipanna féllu úr gildi við fyrstu löndun eftir 31. maí 1997. Með breytingarreglugerð nr. 339/1997 var skipi heimilað að fara í aðra veiðiferð, ef það landaði ekki fullfermi í fyrstu löndun eftir 31. maí, en samanlagður afli skipsins úr þessum tveimur veiðiferðum mátti þó ekki fara yfir það magn, sem það hefði mest landað úr einni veiðiferð á síldarvertíðinni til þessa. Enn var vertíðin lengd með breytingarreglugerð nr. 478/1997, þar sem skipi var með sömu skilmálum heimilað að fara í fleiri en eina veiðiferð til viðbótar. Óumdeilt er, að skipið Sighvatur Bjarnason VE 81 veiddi alls 5283 lestir af síld úr norsk-íslenska síldarstofninum á vertíðinni 1997, en mestur afli þess í einni veiðiferð nam 1634 lestum. Eftir 31. maí fór það í tvær veiðiferðir og landaði alls 2443 lestum, sem voru 809 lestir umfram heimildir í framangreindum reglugerðum. V. Samkvæmt framansögðu er meginreglan sú, að öllum íslenskum skipum eru heimilar veiðar utan lögsögu Íslands með þeim takmörkunum, sem settar eru að lögum. Ísland hafði gengist undir þá alþjóðlegu samningsskuldbindingu, að veiðar íslenskra skipa úr norsk-íslenska síldarstofninum færu ekki umfram 233.000 lestir á síldarvertíðinni, sem hófst 3. maí 1997, sbr. 2. gr. og 4. gr. reglugerðar nr. 190/1997. Til frekari takmarkana á heildarafla úr þessum stofni var ekki gripið, þannig að reyndi á 6. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996. Í 4. gr. laganna kemur hins vegar skýrlega fram, að sjávarútvegsráðherra skuli binda veiðar íslenskra skipa á úthafinu sérstökum leyfum við ákveðnar aðstæður. Ekki er umdeilt í málinu, að slíkar aðstæður hafi verið fyrir hendi um norsk-íslenska síldarstofninn við setningu reglugerðar nr. 190/1997. Þá er ótvírætt, að ráðherra var heimilt að setja nauðsynleg skilyrði fyrir útgáfu leyfanna. Það gerði hann í reglugerðinni með þeim áskilnaði, að leyfi yrðu felld úr gildi með tilkynningu Fiskistofu, þegar uggvænt þætti, að leyfilegt heildarveiðimagn væri að nást. Áður en til þess kom breytti ráðherra reglugerðinni tvívegis, 28. maí og 6. júní 1997, og skilyrti lok veiðanna við tiltekið aflamagn eftir 31. maí 1997, eins og að framan greinir. Var síðari reglugerðarbreytingin gerð tveimur dögum fyrir fyrstu löndun Sighvats Bjarnasonar VE 81 eftir 31. maí 1997 og verður að líta á heimild skipsins til frekari veiða en gert var ráð fyrir í reglugerð nr. 323/1997 sem ívilnandi ráðstöfun útgerðinni til handa. Veiðar skipsins eftir þetta umfram það magn, sem mest hafði verið landað úr einni veiðiferð á síldarvertíðinni, fóru í bága við þau skilyrði, sem sett voru samkvæmt 4. gr. laga nr. 151/1996, og voru því ólögmætar. Ber þannig að sýkna áfrýjanda af öllum kröfum stefnda. Eftir þessum úrslitum þykir rétt, að stefndi greiði áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði úrskurður er staðfestur. Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnda, Vinnslustöðvarinnar hf. Stefndi greiði áfrýjanda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Sératkvæði Hjartar Torfasonar Ég er samþykkur I. - IV. kafla í atkvæði annarra dómenda. Lög nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands virðist eiga að skilja svo, að 4. gr. geymi grundvallarákvæðin um rétt til þeirra veiða á íslenskum skipum og heimildir og skyldur sjávarútvegsráðherra til að binda þær leyfum og hafa þær undir opinberri stjórn að öðru leyti. Þessi ákvæði standi þó ekki ein, heldur í beinum tengslum við ákvæði 5. gr. og 6. gr., þar sem fjallað er annars vegar um veiðar utan lögsögunnar á íslenskum deilistofnum, sem veiðast bæði innan og utan hennar, og hins vegar um aðrar veiðar utan lögsögunnar, þar sem á reynir um nauðsyn til takmörkunar heildarafla úr tilteknum stofnum. Þegar ráðherra ákveður leyfisbindingu veiða úr fiskistofnum á úthafinu samkvæmt 2. mgr. 4. gr. hafi hann þannig ekki óheft svigrúm til mats um það, hvaða skilyrðum kunni að vera nauðsynlegt að binda leyfin, heldur þurfi hann einnig að líta til ákvæða 5. gr. og/eða 6. gr., þar sem mælt er um, hvernig standa skuli að stjórn á veiðum, sem háðar eigi að vera takmörkun heildarafla. Jafnframt þurfi hann að líta til laga um stjórn fiskveiða innan lögsögunnar, þegar deilistofnar eigi í hlut, sbr. 1. mgr. 5. gr. Af orðum og markmiðum laganna verður ekki séð, að unnt sé í þessu tilliti að gera greinarmun á aflatakmörkun, sem ákveðin er með samningi Íslands við önnur ríki, og takmörkunum, sem ráðherra ákveði að eigin frumkvæði vegna verndunarþarfa eða annarrar nauðsynjar. Hinn svonefndi norsk-íslenski síldarstofn, sem hér er um deilt, var þannig háður aflatakmörkun, þar sem umsaminn hlutur Íslands í heildarveiði á stofninum var hámarkið. Hefði samfelld reynsla verið á veiði úr honum, þegar fjalla þurfti um leyfi til veiða á árinu 1997, hefði ráðherra því að öðru jöfnu verið bundinn af ákvæðum 2. mgr. 5. gr. við ákvörðun um það, hvernig haga skyldi veiðum á þeim hlut úr stofninum, sem Íslandi stóð til boða. Óumdeilt er, að svo var ekki, en af því leiddi, að ráðherrann þurfti að líta til fyrirmæla 6. mgr. 5. gr. við þessa ákvörðun. Ákvæði 6. mgr. 5. gr. um stjórn veiða úr deilistofni, þar sem samfelldrar veiðireynslu nýtur ekki við, gera ráð fyrir, að hún fari eigi að síður fram með úthlutun aflahlutdeildar til einstakra skipa, eftir aðferðum að vali ráðherra, sem þar eru tekin dæmi um. Telur stefndi, að þau hafi verið tæmandi um heimildir ráðherra til að ákvarða tilhögun síldveiða ársins 1997. Svo var þó ekki í raun réttri, og má meðal annars ráða það af greinargerð þeirri, er fylgdi frumvarpi til laganna á sínum tíma. Þar var beinlínis tekið fram í umsögn um 6. mgr. 5. gr., að við framkvæmd á ákvæðum hennar bæri að líta til þeirra athugasemda, sem fram væru settar um 1. mgr. 6. gr. frumvarpsins, en í þeim væri þó ekki tæmandi talið, hvaða viðmiðanir ráðherra gæti lagt til grundvallar við úthlutun veiðiheimilda og hvaða aðferðum hann gæti þar beitt. Var greinilega gefið til kynna, að rýmkandi skýring á 6. mgr. 5. gr. ætti við. Þessar athugasemdir styðja að vísu málstað stefnda að því leyti, að þar var einnig við það miðað að öðru jöfnu, að úthlutun aflahlutdeildar til einstakra skipa yrði grundvallarþáttur í stjórn veiða úr deilistofnum, þar sem heildarafli væri takmarkaður. Þeim mögulega skilningi, að ráðherra ætti að vera við þetta bundinn í öllum tilvikum, var hins vegar rutt til hliðar í meðförum málsins á Alþingi, þar sem hinn norsk-íslenski síldarstofn var meðal þess, er sérstaklega var um fjallað. Má einkum ráða þetta af áliti meiri hluta sjávarútvegsnefndar, sem mælti með samþykkt frumvarpsins með tilteknum fyrirvara um skilning á ákvæðum þess. Var fyrirvarinn aðallega á þá leið, að veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum yrðu „á grundvelli leyfa til veiðanna á sambærilegum forsendum og verið hafa“, og að veiðireynsla úr þessum stofni „myndi ekki grunn að fastri aflahlutdeild“. Enginn vafi er á því, að þetta efni nefndarálitsins hafi átt stuðning þorra þingmanna og verið meðal forsendna þess, að frumvarpið varð að lögum. Verður vilji löggjafans að þessu leyti enn síður dreginn í efa þegar þess er gætt, að Alþingi samþykkti sérstök lög um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum aðeins tveimur árum síðar, sbr. lög nr. 38/1998. Var það upphaf þeirra laga, að ákvæði 5. gr. laga nr. 151/1996 skyldu ekki gilda um úthlutun veiðiheimilda úr þessum stofni. Í ljósi þessarar afstöðu löggjafans við samþykkt laga nr. 151/1996 verða ákvæði 6. mgr. 5. gr. þeirra ekki skilin á annan veg en þann, að ráðherra hafi verið fullheimilt að leyfa veiðar á gildissviði þessarar málsgreinar með annarri tilhögun en þeirri, að úthlutað yrði aflahlutdeild til einstakra skipa, sem ákveðin væri fyrirfram og að öðru leyti sambærileg við venjulega aflahlutdeild eftir lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða. Að minnsta kosti hafi það átt við um hinn norsk-íslenska síldarstofn, sem greinilega var talinn hafa nokkra sérstöðu meðal íslenskra deilistofna. Hafi í raun verið til þess ætlast, að skipan veiða úr þessum stofni yrði í öðrum farvegi fyrst um sinn. Samkvæmt 4. gr. reglugerðar nr. 190/1997 var ákvörðun ráðherra um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum vorið 1997 á þá leið, að ekki væri nauðsynlegt að binda leyfi til veiðanna öðrum skilyrðum en því, að ekki yrði farið fram úr því heildarveiðimagni, sem komið hefði í hlut Íslands í samningum við önnur ríki, 233.000 lestum. Síðari breytingar á reglugerðinni breyttu ekki þessari megintilhögun, þ.e. að veiðar leyfishafa skyldu vera frjálsar að þessu marki, heldur var reglugerðin einungis löguð að því, hvernig til tókst um að ná markinu. Ákvörðunin studdist við efnislega lögmæt sjónarmið, sem áfrýjandi hefur gert viðhlítandi grein fyrir, og átti nægilega stoð í ákvæðum 4. gr. og 5. gr. laga nr. 151/1996, svo sem þau hafa hér verið skýrð. Veiðar á skipi stefnda í júní 1997 voru því ólögmætar að því leyti, sem afli varð umfram mögulegan hlut þess í umræddu heildarmagni. Telja verður og, að stefnda og skipstjóra hans hafi verið ljóst, hvar mörkin lágu. Á þessum forsendum er ég sammála niðurstöðu annarra dómenda. Mál þetta, sem dómtekið var að loknum munnlegum málflutningi 1. nóvember sl. er höfðað með stefnu, sem árituð er um viðtöku 21. september 1998. Stefnandi er Vinnslustöðin hf., kt. 700269-3299, Hafnargötu 2, Vestmannaeyjum. Stefndi er Fiskistofa, kt. 660892-2069, Ingólfsstræti 1, Reykjavík. Þá er sjáv­ar­út­vegs­ráðherra, fyrir hönd íslenska ríkisins, stefnt til réttargæslu. Stefnandi krefst þess í fyrsta lagi að viðurkennt verði með dómi að álagning gjalds, sem lagt var á hann vegna meints umframafla Sighvats Bjarnasonar VE-81 úr norsk-íslenska síldarstofninum, hafi verið ólögmæt þar sem fullnægjandi lagastoð hafi skort fyrir álagningu þess. Í öðru lagi krefst stefnandi þess að stefndi endurgreiði sér 4.854.500 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 30. mars 1998 til 30. apríl sama ár en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndi krafðist aðallega frávísunar en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði 9. sept­ember sl. Í þessum þætti málsins krefst stefndi sýknu og málskostnaðar en til vara að stefnukröfurnar verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda en hann hefur sótt þing og gerir sömu kröfur og stefndi. Samkvæmt gögnum málsins munu veiðarnar hafa gengið vel og á sjó­manna­dag­inn reiknaðist stefnda svo til að eftirstöðvar kvótans nægðu hverju skipi, er leyfi hafði, til að fara eina veiðiferð, næði það þá fullfermi. Sjávarútvegsráðherra breytti því reglu­gerðinni með reglugerð nr. 323/1997 og er í henni kveðið svo á að við fyrstu lönd­un eftir 31. maí falli úr gildi veiðileyfi þeirra skipa, sem áður höfðu landað síld úr stofn­inum á yfirstandandi vertíð. Nú brá hins vegar svo við að veiðarnar gengu ekki sem skyldi og setti sjáv­ar­út­vegs­ráðherra tvær reglugerðir, fyrst nr. 339/1997 og síðar nr. 478/1997, er felldi þá fyrri úr gildi, er kváðu á um hvernig flotanum væri heimilt að ljúka veiðum á þessari ver­tíð. Í 1. gr. reglugerðar nr. 478/1997 segir: „Landi skip ekki fullfermi í fyrstu lönd­un eftir 31. maí 1997, er því heimilt að fara í fleiri veiðiferðir, enda fari sam­an­lagð­ur afli þess eftir 31. maí ekki yfir það magn sem mest hefur verið landað úr því skipi á síldarvertíðinni fyrir þann tíma.” Óumdeilt er að skip stefnanda veiddi alls 5283 lestir á vertíðinni. Mestur afli í einni veiðiferð var 1634 lestir. Eftir 31. maí fór það í tvær veiðiferðir og landaði alls 2443 lestum, sem voru 809 lestir umfram heimild, sbr. nefnda 1. gr. reglugerðar nr. 478/1997. Með bréfi 20. janúar 1998 tilkynnti stefndi stefnanda um þetta og jafnframt að til stæði að leggja á hann sérstakt gjald vegna umframaflans og vísaði til heimildar í 4. gr. reglugerðar nr. 190/1997, sbr. 12. gr. laga nr. 151/1996 svo og til laga nr. 37/1992 um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla. Var stefnanda gefinn kostur á að gera at­hugasemdir varðandi magntölur og verðið á aflanum, sem stefndi lagði til grund­vall­ar. Stefnandi gerði ekki tölulegar athugasemdir við niðurstöðu stefnda en mótmælti grund­velli álagningarinnar með vísan til 6. mgr. 5. gr. laga 151/1996. Taldi hann afla­út­hlutunarkerfið, sem byggðist á reglugerð nr. 190/1997, ekki eiga sér lagastoð. Stefndi hafnaði þessum sjónarmiðum og lagði gjald á stefnanda, sem nemur stefnu­fjár­hæðinni. Stefnandi greiddi gjaldið 30. mars 1998 með fyrirvara um lögmæti álagn­ingarinnar. Fyrri hluta árs 1998 var málið til kærumeðferðar innan stjórnsýslunnar og var kröf­um stefnanda hafnað á öllum stigum. Höfðaði hann þá mál þetta til endurgreiðslu á fjárhæðinni. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn á þeirri málsástæðu að tiltekin ákvæði reglu­gerð­ar nr. 190/1997, um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum, með síðari breyt­ingum, sem kveða á um úthlutun aflaheimilda úr stofninum, sé ekki gild réttar­heim­ild að íslenskum rétti þar sem ákvæði reglugerðarinnar skorti efnislega lagastoð og á grundvelli slíkrar réttarheimildar verði ekki lagt gjald á stefnanda. Reglugerð nr. 190/1997 sé sett með heimild í lögum nr. 151/1996, um fiskveiðar utan lögsögu Íslands og lögum nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða. Í þeim lögum sé lög­fest sú grundvallarregla að hlutdeild í heildarafla úr viðkomandi fiskistofni sé úthlutað sér­staklega til einstakra skipa samkvæmt ákvörðun ráðherra og á grundvelli veiði­reynslu, sbr. 6. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996. Eins og sjá megi af orðalagi greinarinnar sé ráðherra skylt að ákveða aflahlutdeild úr viðkomandi stofni til einstakra skipa, sé ekki fyrir hendi samfelld veiðireynsla. Samfelld veiðireynsla úr norsk-íslenska síld­ar­stofn­inum hafi ekki verið fyrir hendi á þeim tíma sem Sighvatur Bjarnason VE-81 veiddi og til umfjöllunar er í málinu. Þessi grundvallarregla sé síðan ítrekuð í at­huga­semd­um við 6. gr. frumvarps til laga um fiskveiðar utan lögsögu Íslands en þar segi, „þegar ekki er um að ræða veiðireynslu sem telst samfelld skal ráðherra skv. 5. mgr. engu að síður ákveða aflahlutdeild einstakra skipa.“ Varðandi frekari viðmiðanir fyrir ráð­herra sem honum beri að leggja til grundvallar við úthlutun aflaheimilda og hafa til hlið­sjónar við val á aðferðum, sem beita skuli við slíka úthlutun, sé vísað til at­huga­semda við 1. mgr. 5. gr. frumvarpsins. Samkvæmt henni skulu gilda ákvæði laga nr. 38/1990 um veiðar utan lögsögu Íslands úr stofnum, sem veiðast bæði innan og utan hennar, úr íslenskum deilistofnum, þó með hliðsjón af öðrum ákvæðum greinarinnar. Í athugasemdum við 1. mgr. 5. gr. segi að í 1. málsgrein sé lagt til að ákvæði laga um stjórn fiskveiða gildi eftir því sem við geti átt um veiðar utan íslensku lögsögunnar úr íslenskum deilistofnum, það er stofnum sem veiðast bæði innan og utan lög­sögu­mark­anna. Þá segi að telja verið mjög æskilegt að samræmd stjórn gildi um veiðar á slík­um stofnum hvort sem þær fari fram innan eða utan lögsögu. Þannig hafi verið farið með mál er varði nýtingu loðnustofnsins og þar hafi kvóta verið úthlutað til skipa án til­lits til þess hvort hann sé veiddur innan eða utan lögsögumarka og gildi allar sömu regl­ur um veiðarnar án tillits til þess hvar þær fari fram. Úthlutun aflaheimilda samkvæmt reglugerð nr. 190/1997 sem sett var á grund­velli laga nr. 38/1990 og laga nr. 151/1996 geri hins vegar ekki ráð fyrir úthlutun á afla­hlutdeild til einstakra skipa, heldur kveði hún á um úthlutun á heildarafla til alls flot­ans án takmarkana á hvert skip, sbr. 4. gr. reglugerðarinnar. Stefnandi heldur því fram að þessi regla um úthlutun aflaheimilda sé algjörlega á skjön við grund­vall­ar­regl­ur framangreindra laga þó svo að reglugerðin sé sett með stoð í þeim. Telur stefnandi því að þau ákvæði reglugerðarinnar sem mæli fyrir um úthlutun aflaheimilda, og fari þvert gegn þeim grundvallarreglum sem lögfestar séu í hinum settu lögum sem reglu­gerð­in byggist á, séu ekki gildandi réttarheimildir að íslenskum rétti sem byggja megi á, þar sem þau eigi sér ekki efnislega lagastoð og uppfylli þar með ekki þær kröfur sem svokölluð lögmætisregla geri til réttarreglna samkvæmt íslenskum stjórnarfars- og stjórn­skipunar­rétti. Við lögfestingu reglugerða, sem settar séu með heimild í settum lögum, verði að gera þær kröfur að þær uppfylli þau skilyrði sem áðurnefnd lögmætisregla leggi lög­gjaf­anum og stjórnsýslustofnunum á herðar. Lögmætisreglan feli það meðal annars í sér að þegar stjórnvald setji reglur á grundvelli settra laga, þá verði þær reglur að eiga sér ótvíræða stoð í lögum. Með því sé átt við að þær verði að eiga sér formlega og efn­islega lagastoð. Enginn vafi leiki á því í þessu máli að reglugerð nr. 190/1997 sé lög­fest á stjórnskipulegan hátt að forminu til. Hins vegar telur stefnandi hina efn­is­legu annmarka hennar svo verulega að lagastoð skorti algjörlega fyrir henni. Sú regla sem fram komi í 4. gr. reglugerðarinnar og kveði á um úthlutun á heildarafla til alls flotans í stað þess að úthluta aflahlutdeild í fiskistofni til einstakra skipa, eins og hin settu lög geri ráð fyrir, rúmist engan veginn innan efnismarka þeirra laga sem reglan er sett með stoð í, uppfylli ekki kröfur lögmætisreglunnar og sé því ekki gildandi rétt­ar­heimild að íslenskum rétti. Þá bendir stefnandi á að 8. maí 1998 hafi verið samþykkt lög á Alþingi um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum og í 1. gr. þeirra segi „ákvæði 5. gr. laga nr. 151/ 27. desember 1996, um fiskveiðar utan lögsögu Íslands gilda ekki um úthlutun veiði­heimilda úr norsk-íslenska síldarstofninum.” Í athugasemdum við 1. gr. frum­varps­ins segi að samkvæmt 4. gr. laga nr. 151/1996 skuli sjávarútvegsráðherra binda veiðar íslenskra skipa á úthafinu sérstökum leyfum sé það nauðsynlegt vegna al­þjóð­legra samningsskuldbindinga Íslands. Skuli leyfin bundin skilyrðum sem nauðsynleg séu. Þá segir að á vertíðinni 1997 hafi veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum verið leyf­isbundnar á grundvelli þessara heimilda. Öll skip sem leyfi höfðu til veiða í at­vinnu­skyni hafi átt kost á leyfi til síldveiðanna. Að öðru leyti miði stjórn síldveiðanna fyrst og fremst að því að tryggja að heildarafli íslenskra skipa fari ekki yfir leyfilegt heild­armagn. Hafi því hvorki komið til úthlutunar aflahlutdeildar né aflamarks til ein­stakra skipa. Flestir séu sammála um að sú leið sem farin var við stjórn veiðanna á þeirri vertíð hafi verið mjög óhagkvæm, m.a. fyrir þær sakir að hún stuðlaði að auk­inni sókn vanbúinna skipa. Það sé því ekki fýsilegt að stjórna veiðum áfram á sama hátt og í því sambandi sé einnig rétt að benda á að fram hafi komið skoðanir um að draga megi í efa að þessi aðferð hefði fullnægjandi lagastoð. Í 2. gr. nefndra laga hafi síðan verið tekið upp úthlutunarkerfi á afla­hlutdeild til ein­stakra skipa úr norsk-íslenska síldarstofninum fyrir árin 1998, 1999 og 2000 og þar með snúið af þeirri leið sem farin var árið á undan. Að mati stefnanda liggi því í aug­um uppi að löggjafinn hafi verið meðvitaður um að skort hafi á efnislega lagastoð, sem hið fyrra aflaúthlutunarkerfi byggði á, og hafi lögleitt breytingar sem séu sam­svar­andi ofangreindum grundvallarreglum laga nr. 151/1996 og laga nr. 38/1990, sem gildi um úthlutun afla til einstakra skipa. Stefndi heldur því fram að samkvæmt þessu hafi ráðherra ekki verið skylt að fara þá leið samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 að úthluta skipi stefnanda afla­hlut­deild. Ráðherra hafi verið heimilt að lögum að stjórna veiðum á grundvelli 4. gr. lag­anna eins og hann gerði. Álagning sérstaks gjalds á stefnanda sé því í einu og öllu að lögum. Hefði ráðuneytið farið þá leið að úthluta aflahlutdeild á grundvelli 6. mgr. 5. gr. sé með öllu óljóst hver hlutdeild skips stefnanda hefði orðið í slíkri úthlutun. Sam­felld veiðireynsla úr stofninum í skilningi 2. mgr. 5. gr. laganna hafi ekki verið fyrir hendi og því hefði þurft að byggja á 6. mgr. Samkvæmt 6. mgr. 5. gr. sé unnt að taka tillit til ýmissa annarra atriða en veiðireynslu og jafnvel bjóða útgerðum aflahlutdeild í síld gegn því að afsala sér veiðiheimildum í öðrum tegundum. Þannig hefði ráðherra getað látið margt annað en veiðireynslu ráða úthlutun aflahlutdeildar. Þá vekur stefndi sérstaklega athygli á því að jafnvel þótt fallist yrði að einhverju marki á málsástæður og lagarök stefnanda þá sé það engu að síður staðreynd að stefnandi hafði ekki yfir að ráða úthlutaðri aflahlutdeild, sem gæti valdið því að sá afli, er honum var gert að greiða sérstakt gjald af, yrði löglegur samkvæmt lögum nr. 151/1996 og lögum nr. 37/1992. Veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum voru leyf­is­bundn­ar 1997 samkvæmt 1. gr. reglugerðar nr. 190/1997 sem átti ótvíræða lagastoð í 4. gr. laga nr. 151/1996. Samkvæmt því geti stefnandi ekki reist rétt sinn til verð­mæt­is aflans á því að veiðar hafi verið frjálsar. Þá bendir stefndi á að þegar skip stefnanda hafði farið í sína síðustu veiðiferð hafi veiði­leyfi þess verið fallið niður, en það hafði gerst með löndun 2. júní samkvæmt ákvæð­um reglugerðar nr. 323/1997. Þegar ákveðið hafði verið með reglugerð nr. 339/1997 að miða ekki við einstaka veiðiferð heldur að hvert skip næði magni sem svar­aði til eins fullfermis, átti skipið samkvæmt heimild í þeirri reglugerð óveiddar 452 lestir. Skipið hafi hins vegar landað 1261 lest af síld 22. júní 1997 og hafi um­fram­afli þess því verið orðinn 809 lestir. Heimild til veiðanna í þeirri veiðiferð varð að lögum ekki sótt til annarra heimilda en reglugerðar nr. 339/1997. Stefnandi hafi haldið skipinu til veiða án nokkurs fyrirvara um lögmæti reglugerðarinnar í því skyni að ná þeim afla er hún heimilaði. Bresti þá reglugerð lagastoð leiði það einfaldlega til þess að veiðar skipsins hafi verið löglausar og allur afli því ólögmætur. Því sé ljóst að sér­stakt gjald sé of lágt en ekki of hátt. Gætu sjónarmið stefnanda því hugsanlega leitt til þess að taka bæri upp álagninguna til hækkunar en aldrei til þeirrar niðurstöðu að hon­um bæri endurgreiðsla. Stefnandi krefst þess í fyrsta lagi að viðurkennt verði með dómi að álagning gjalds á hann vegna meints umframafla Sighvats Bjarnasonar VE-81 verði dæmd ólög­mæt og í öðru lagi krefst hann endurgreiðslu gjaldsins, sem hann hafði greitt með fyrir­vara. Krafan um endurgreiðslu byggir á því að álagningin hafi verið ólögmæt og er fyrri dómkrafa stefnanda því í raun málsástæða, sem síðari dómkrafan er byggð á. Af þessu leiðir að ekki er hægt að dæma um fyrri kröfuna og verður henni vísað frá dómi, enda felur úrlausn um síðari dómkröfuna í sér úrlausn um lögmæti álagn­ing­ar­inn­ar. Það er óumdeilt að norsk-íslenski síldarstofninn er svokallaður íslenskur deili­stofn, en samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996 um fiskveiðar utan lögsögu Íslands, eru fiskistofnar, sem úr er veitt bæði innan og utan lögsögunnar nefndir þessu nafni. Þá er í greininni kveðið á um, að um veiðar utan lögsögu Íslands úr íslenskum deili­stofnum skuli gilda lög um stjórn fiskveiða nr. 38/1990 eftir því sem við geti átt, sbr. þó ákvæði nefndrar 5. gr. Ennfremur er óumdeilt að ekki var fyrir hendi samfelld veiði­reynsla úr þessum stofni árið 1997 en í 6. mgr. 5. gr. segir, að sé hún ekki fyrir hendi skuli ráðherra ákveða aflahlutdeild einstakra skipa. Í II. kafla hér að framan var gerð grein fyrir því hvernig sjávarútvegsráðherra stjórnaði veiðunum þar til leyfilegum heild­arafla Íslendinga var náð. Einstökum skipum var ekki úthlutað aflahlutdeild heldur veiddu þau þar til heildaraflanum var náð. Það er meginmálsástæða stefnda að ráðherra hafi verið heimilt að hafa þennan hátt á með vísan til 4. gr. laga nr. 151/1996. Þessi grein laganna fjallar um veiðar íslenskra skipa utan lögsögu Íslands og segir þar í 2. mgr. að ráðherra skuli með reglu­gerð binda veiðar íslenskra skipa á úthafinu sérstökum leyfum sé það nauðsynlegt vegna alþjóðlegra skuldbindinga eða til þess að vernda hagsmuni Íslands að því er varðar fiskistofna sem um ræðir í 5. gr., þ.e. íslenska deilistofna. Síðan segir að veiðar í þessum tilvikum séu óheimilar án slíkra leyfa, sem binda megi þeim skilyrðum, sem nauð­synleg séu. Þrátt fyrir að í 4. gr. sé vísað á þennan hátt til veiða úr fiskistofnum, sem 5. gr. fjall­ar um, getur dómurinn ekki fallist á að í 4. gr. sé að finna heimild til handa ráð­herra til að setja reglugerð um veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum á þann hátt sem hann gerði. Í 5. gr. eru skýr ákvæði um það hvernig að veiðum úr íslenskum deili­stofnum skuli staðið þegar ákvörðun hefur verið tekin um að takmarka heildarafla úr þeim, eins og hér var raunin. Annars vegar er um að ræða stofna, sem samfelld veiði­reynsla er á og hins vegar stofna þar sem slík reynsla er ekki fyrir hendi. Í 6. mgr. greinarinnar segir að sé ekki fyrir hendi samfelld veiðireynsla úr viðkomandi stofni skuli ráðherra ákveða aflahlutdeild einstakra skipa. Síðar er svo gerð grein fyrir hvernig standa skuli að þeirri ákvörðun en það skipti ekki máli hér. Með vísan til þess, sem nú hefur verið rakið, er fallist á það með stefnanda að ráð­herra hafi verið óheimilt að ákveða veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum 1997 á þann hátt, sem hann gerði með setningu reglugerðar nr. 190/1997 með síðari breyt­ing­um. Heldur hafi honum borið að ákveða aflahlutdeild, sbr. 6. mgr. 5. gr. laga nr. 151/1996. Reglugerðina skortir þess vegna lagastoð að þessu leyti. Í II. kafla var því lýst hvernig ráðherra stjórnaði veiðunum með reglugerðinni og breyt­ingum á henni og hvernig skip stefnanda veiddi 809 lestir umfram það er reglu­gerðin leyfði að mati stefnda. Í 4. gr. reglugerðarinnar segir að veiðar eftir að leyfi eru felld úr gildi varði viðurlögum auk upptöku andvirðis ólögmæts afla samkvæmt lögum nr. 37/1992. Samkvæmt 2. tl. 1. gr. laganna telst ólögmætur sá sjávarafli sem er um­fram þann hámarksafla sem veiðiskipi er settur og vísaði stefndi til þessarar heimildar þegar hann lagði gjaldið á stefnanda. Hér að framan var komist að þeirri niðurstöðu að ekki hafi verið heimilt að ákveða veiðar úr norsk-íslenska síldarstofninum með reglugerð nr. 190/1997 eins og gert var. Af þessu leiðir að álagning sérstaks gjalds á stefnanda, sem byggð var á ákvæð­um reglugerðarinnar, var ólögmæt og verður því fallist á kröfur stefnanda og stefndi dæmdur til að endurgreiða honum gjaldið, þ.e. stefnufjárhæðina með vöxtum eins og krafist er og nánar greinir í dómsorði og 500.000 krónur í málskostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn en hann fékk málið til með­ferð­ar eftir uppkvaðningu úrskurðar 9. september sl. þar sem frávísunarkröfu stefnda var hafnað. Framangreindri kröfu stefnanda er vísað frá dómi. Stefndi, Fiskistofa, greiði stefnanda, Vinnslustöðinni hf., 4.854.500 krónur með vöxt­um samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 30. mars 1998 til 30. apríl 1998 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags og 500.000 krónur í málskostnað. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar í dag er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Vinnslustöðinni hf. kt. 700269-3299, Hafnargötu 2, Vestmannaeyjum, gegn Fiskistofu, kt. 660892-2069, Ingólfsstræti 1, Reykjavík, og íslenska ríkinu til réttargæslu, með stefnu áritaðri um birtingu 21. september 1998. Dómkröfur stefnanda eru þessar: 1. Stefnandi gerir fyrir það fyrsta þá dómkröfu að viðurkennt verði með dómi að álagning gjalds, sem lagt var á hann vegna meints umframafla Sighvats Bjarnasonar VE-81 úr norsk-íslenska síldarstofninum, hafi verið ólögmætt þar sem fullnægjandi lagastoð hafi skort fyrir álagningu þess. 3. Loks er krafist málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda, ásamt virðisaukaskatti. Aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi og stefndu tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati réttarins. Til vara er þess krafist að stefndu verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda og þeim tildæmdur málskostnaður úr hendi hans að mati réttarins. Til þrautavara er þess krafist að stefnukröfurnar verði lækkaðar og máls­kostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. Mál þetta var tekið til úrskurðar að loknum munnlegum málflutningi um frá­vís­un­ar­kröfu stefndu. Frávísunarkrafa stefndu byggist á því að mál þetta sé of seint höfðað samkvæmt fyrirmælum laga nr. 37/1992 um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla, en í 4. mgr. 10. gr. laganna komi fram að ágreining um skyldu til greiðslu gjalds megi bera undir dómstóla enda sé það gert innan 30 daga frá uppkvaðningu úrskurðar úrskurðarnefndar samkvæmt 6. gr. laganna. Í þessu tilviki liggi það fyrir að úrskurður úrskurðarnefndar hafi legið fyrir hinn 20. maí síðastliðinn. Stefna í málinu sé árituð um birtingu hinn 21. septem­ber 1998 og þingfest hinn 6. október s.á. eða löngu eftir að frestir samkvæmt 10. gr. voru liðnir. Með vísan til þess er krafist frávísunar málsins. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfu stefndu verði hafnað og stefndu verði gert að greiða málskostað að mati dómsins. Stefnandi byggir á því að málið snúist um það grundvallaratriði hvort reglugerð nr. 190/1997 um stjórn veiða úr norsk-íslenska síldarstofninum sé gild réttarheimild. Málshöfðunarfrestur samkvæmt lögum nr. 37/1992 eigi einungis við um það þegar aðili vilji bera undir dómstóla ágreining um afla eða magn samkvæmt 1. gr. laganna. Niðurstaða Álagning sérstaks gjalds vegna umframafla af síld úr norsk-íslenska síldarstofninum að fjárhæð 4.854.500 kr. var lagt á stefnanda hinn 27. febrúar 1998. Með kæru dags. 12. mars 1998 kærði stefnandi álagninguna til stefnda og krafðist þess að álagningin yrði felld niður. Með úrskurði stefnda dags. 18. mars 1998 var þeirri kröfu hafnað. Með kæru dags. 23. mars 1998 kærði stefnandi þann úrskurð til úrskurðarnefndar samkvæmt 6. gr. laga nr. 37/1992. Með úrskurði úrskurðarnefndar uppkveðnum 20. maí 1998 var úrskurður stefnda frá 18. maí 1998 staðfestur. Mál þetta höfðaði stefnandi með stefnu áritaðri um birtingu 21. september 1998. Við greinda málsmeðferð á stjórnsýslustigi byggði stefnandi á því að álagningin væri ólögmæt vegna þess að aflaúthlutun samkvæmt reglugerð nr. 190/1997 skorti lagastoð. Hins vegar mótmælti stefnandi hvorki aflamagni né andvirði meints umframafla Sighvats Bjarnasonar VE 81 á norsk-íslenskri síld á árinu 1997. Í áliti úrskurðarnefndar er tekið fram að hlutverk hennar sé að úrskurða álagningu gjalds samkvæmt 1. gr. laga nr. 37/1992, en það sé ekki á valdsviði nefndarinnar að úrskurða hvort reglugerð nr. 190/1997 eigi sér næga lagastoð. Stefnandi á rétt á því að bera það álitaefni undir undir dómstóla og er ekki bundinn af málshöfðunarfresti 4. mgr. 10. gr. laga nr. 37/1992 þar um. Ber því að hafna kröfu stefndu um frávísun málsins, en ákvörðun um málskostnað bíður efnisdóms í málinu. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Máli þessu er ekki vísað frá dómi. Málskostnaður bíður efnisdóms í málinu.
Mál nr. 405/1999
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Með vísan til rannsóknargagna og í ljósi þess að rannsókn málsins er enn á frumstigi má fallast á nauðsyn þess að sakborningur sæti gæsluvarðhaldi með vísan til a- liðar 1 mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt gögnum málsins hefur sakborningur langan og að því er virðist samfelldan afbrotaferil að baki sem telja verður yfirgnæfandi líkur á að muni halda áfram fari sakborningur frjáls ferða sinna. Er því fallist á gæsluvarðhaldskröfu eins og hún er fram sett sbr. a- og c- lið 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. október 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 1. október 1999, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. nóvember nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að úrskurður héraðsdómara verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Með bréfi til Héraðsdóms Reykjavíkur 1. október 1999 gerði sóknaraðili kröfu um að varnaraðila, með kennitölu [...] og dvalarstað að [...] í Reykjavík, yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. nóvember nk. kl. 16. Efni bréfsins er að öðru leyti tekið í meginatriðum upp orðrétt í hinum kærða úrskurði. Eins og þar greinir nánar hafði varnaraðili neitað að tjá sig um sakarefnið fyrir lögreglu. Þegar krafa sóknaraðila um gæsluvarðhald var tekin fyrir á dómþingi gaf varnaraðili hins vegar skýrslu, þar sem hann gekkst að verulegu leyti við þeim sökum, sem hann var borinn. Sóknaraðili hefur lagt fyrir Hæstarétt nýja skýrslu, sem varnaraðili gaf fyrir lögreglu. Þar áréttaði hann framburð sinn fyrir dómi og gaf í nokkrum atriðum nánari skýringar. Í þessu ljósi eru ekki efni til að fallast á með sóknaraðila að skilyrði séu fyrir gæsluvarðhaldi yfir varnaraðila samkvæmt ákvæði a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991. Í hinum kærða úrskurði er greint frá sakaferli varnaraðila ásamt ákæru, sem sóknaraðili gaf út á hendur honum 28. september sl., og sex öðrum auðgunarbrotum, sem hann hefur gengist við að hafa framið á undangengnum tveimur mánuðum. Að gættu þessu og þeim brotum, sem varnaraðili hefur nú viðurkennt að hafa framið aðfaranótt 1. október sl., má fallast á að færðar hafi verið nægar líkur fyrir að ætla megi að hann muni halda áfram brotum meðan málum hans er ekki lokið, ef ekki komi til gæsluvarðhalds. Samkvæmt þessu og með vísan til c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Það athugast að í hinum kærða úrskurði er sem fyrr segir rakinn orðrétt meginhluti kröfu sóknaraðila um gæsluvarðhald og með stuttum rökstuðningi tekin afstaða til hennar, í stað þess að greina frá aðild að málinu, kröfum aðilanna, helstu atvikum og röksemdum fyrir kröfum, eins þau atriði voru fram komin eftir meðferð málsins fyrir dómi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 644/2006
Fasteign Eignarréttur Eignarnám Auðlind Valdmörk
Árið 2004 hófust framkvæmdir á gerð tvíbreiðra jarðganga undir Almannaskarð í Sveitarfélaginu Hornafirði. Lá nyrðri hluti ganganna í landi jarðarinnar S sem var í eigu R, en þar var jafnframt lagður nýr vegur næst gangamunnanum og eldri vegur endurgerður og breikkaður á nokkrum kafla. V óskaði eftir því að matsnefnd eignarnámsbóta mæti bætur vegna framkvæmda við vega- og jarðgangagerð í landi S. Ágreiningur varð um tvo liði í úrskurði nefndarinnar. Greiddi V þannig með fyrirvara upphæð fyrir land sem nefndin taldi hafa farið undir veg og spildu sem yrði illnýtanleg, en V vefengdi að svo mikið land hefði verið tekið eignarnámi sem nefndin lagði til grundvallar. Þá hafnaði V með öllu greiðsluskyldu vegna jarðefnis sem féll til við borun ganganna á þeim grundvelli að efnið væri ekki háð eignarrétti R. Í málinu hélt Í fram að matsnefnd eignarnámsbóta hefði farið út fyrir lögbundið hlutverk sitt með því að meta bætur fyrir jarðefni úr göngunum. Ekki var fallist á þessa málsástæðu Í, en þrátt fyrir að ákvæði 12. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms ætti ekki við um jarðefnið úr göngunum, yrði að líta til þess að ákvörðun nefndarinnar fól ekki í sér að V væri skylduð til að taka eitthvað til sín, sem hún ekki vildi, heldur hefði hún nýtt umrætt jarðefni. Var nefndinni því rétt að meta það sem V tók óháð því hvort henni væri skylt að greiða fyrir það. Hvað varðaði ágreining aðila um hvort jarðefnið úr göngunum hafi verið háð eignarrétti R sagði að samkvæmt 2. mgr. 1. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu væri ótvírætt að grjót og malarefni gætu fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt lögunum. Hins vegar þegar litið væri til raunkostnaðar við að vinna hvern rúmmetra efnisins úr veggöngunum og þá jafnframt áætlaðs kostnaðar af vinnslu efnisins ef um efnistökugöng hefði verið að ræða væri ljóst að verðgildi efnisins eftir nám hefði verið einungis lítið brot af kostnaðinum við að vinna það. Væri hafið yfir allan vafa að efnisnámið hefði ekki geta gefið af sér arð og yrði því að leggja til grundvallar að verðmæti efnisins í jörðu hefði ekkert verið. Gæti jarðgangaefnið af þeirri ástæðu ekki fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998 og félli því utan við það sem teldist eign R undir yfirborði lands hans. Var V þannig heimilt að taka efnið og nýta það. Varðandi ágreining aðila um hversu stórt landsvæði skyldi greiða eignarnámsbætur fyrir, hélt Í því fram að fyrir misskilning hefði í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta verið talið að eldra vegarstæðið félli undir það svæði sem nú var tekið eignarnámi. Bæri að líta framhjá þessu í niðurstöðu nefndarinnar. Þessu til stuðnings vísaði Í til reglu 2. mgr. 47. gr. eldri vegalaga um að þegar eldri vegur legðist niður við lagningu nýs vegar og sá eldri félli til landeiganda skyldi verð hans dregið frá þeirri fjárhæð, sem landeiganda væri metin fyrir eignarnám lands fyrir nýja veginn. Var fallist á skilning Í um stærð hins eignarnumda lands. Nefndinni hefði ekki verið falið að meta eldra vegarstæðið og hefði Í ekki tekið það til sín nú heldur fyrir áratugum síðan. Var því fallist á kröfur Í að þessu leyti svo og um breidd svokallaðs áhrifasvæðis utan við vegbrún. Þá var jafnframt fallist á að Í bæri ekki heldur að greiða bætur fyrir geil, sem myndaðist við framkvæmdir milli vegskála og eldri vegar. Að öllu framanröktu var krafa Í um sýknu tekin til greina og viðurkennt að eignarnám V í landi jarðarinnar S hefði aðeins tekið til 5,61 hektara lands undir vegarstæði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 15. desember 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu gagnáfrýjanda, svo og að úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta í máli nr. 2/2005 verði að hluta felldur úr gildi og viðurkennt að eignarnám Vegagerðarinnar á landi úr jörðinni Syðri-Firði í Sveitarfélaginu Hornafirði hafi aðeins náð til 5,61 hektara undir vegarstæði. Til vara krefst aðaláfrýjandi þess að krafa gagnáfrýjanda verði lækkuð. Hann krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 28. febrúar 2007. Hann krefst að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér aðallega 2.948.500 krónur, en til vara 2.063.950 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2005 til greiðsludags. Að því frágengnu krefst hann staðfestingar héraðsdóms. Í öllum tilvikum krefst hann þess að ákvæði héraðsdóms um málskostnað verði staðfest og aðaláfrýjanda gert að greiða málskostnað fyrir Hæstarétti. I. Vegagerðin hlutaðist til um endurbætur á þjóðvegi nr. 1 með gerð tvíbreiðra jarðganga undir Almannaskarð í Sveitarfélaginu Hornafirði og hófust framkvæmdir á árinu 2004. Liggur syðri hluti ganganna í landi jarðarinnar Horns, en nyrðri hlutinn í landi jarðar gagnáfrýjanda, Syðri-Fjarðar í Lóni. Þar var jafnframt lagður nýr vegur næst gangamunnanum og eldri vegur endurgerður og breikkaður á nokkrum kafla. Með bréfi 16. febrúar 2005 til matsnefndar eignarnámsbóta fór Vegagerðin þess á leit að metnar yrðu bætur vegna framkvæmda við vega- og jarðgangagerð í landi Syðri-Fjarðar. Var tekið fram að meta skyldi annars vegar land undir veg, breikkun vegar, vegskála og „gangamunna allt þar til miðlína ganga er á 30 m dýpi“, en Vegagerðin kvað stærð þessa lands vera 5,61 hektara. Hins vegar leitaði Vegagerðin mats á jarðefni til vegagerðar úr Fjarðará. Nefndin kvað upp úrskurð í málinu 1. júní 2005. Samkvæmt honum skyldi Vegagerðin greiða 780.000 krónur fyrir malarefni úr Fjarðará, 100.000 krónur fyrir jarðrask og óþægindi og 534.012 krónur í málskostnað. Vegagerðin greiddi gagnáfrýjanda samkvæmt þessum liðum í úrskurðinum og er ekki ágreiningur um þá. Ennfremur skyldi hún greiða 1.000.000 krónur fyrir land, sem nefndin taldi hafa farið undir veg, og spildu, sem yrði illnýtanleg, svo sem nánar greinir í V. kafla hér á eftir. Greiddi Vegagerðin þá fjárhæð með fyrirvara þar eð hún vefengdi að svo mikið land hefði verið tekið eignarnámi sem nefndin lagði til grundvallar. Loks ákvað nefndin að Vegagerðin skyldi greiða 1.061.460 krónur fyrir jarðefni, sem féllu til við borun ganganna í landi Syðri-Fjarðar, en verð fyrir hvern rúmmetra var ákveðið 18 krónur. Hafnaði Vegagerðin með öllu greiðsluskyldu í þessum lið úrskurðar nefndarinnar. Snýst ágreiningur málsaðila um tvo síðastnefndu þættina í úrskurðinum. II. Gagnáfrýjandi mótmælir þessari málsástæðu aðaláfrýjanda, enda hafi matsnefnd eignarnámsbóta verið rétt og skylt að meta jarðefnið til verðs. Reisir hann andmæli sín meðal annars á því að lög ætli eignarnema ekki að eiga sjálfdæmi um hvaða skerðingar á eignarréttindum skuli bættar. Nefndin sé bundin af reglum stjórnsýsluréttar, þar á meðal rannsóknarreglu og andmælareglu, og skýrt lagaákvæði þurfi til að hún verði bundin af málatilbúnaði annars aðilans. Ekkert slíkt ákvæði sé í lögum nr. 11/1973. Ákvæði 12. gr. laga nr. 11/1973 eiga ekki við um jarðefnið, sem að framan er getið. Til þess verður á hinn bóginn að líta að ákvörðun matsnefndar eignarnámsbóta fól ekki í sér að Vegagerðin væri skylduð til að taka eitthvað til sín, sem hún ekki vildi. Þvert á móti er óumdeilt að hún nýtti við framkvæmdir sínar jarðefni sem féll til við gangagerðina. Nefndinni var að því virtu rétt að meta það, sem Vegagerðin tók, óháð því hvort henni væri skylt að greiða fyrir það. Samkvæmt því verður ekki fallist á þá málsástæðu aðaláfrýjanda að nefndin hafi farið út fyrir lögmælt hlutverk sitt með því að meta jarðefnið til verðs. III. Málsaðilar deila um hvort jarðefni, sem kom út úr veggöngunum, hafi verið háð eignarrétti gagnáfrýjanda. Aðaláfrýjandi telur svo ekki vera og að eignarréttur landeiganda til þess, sem er undir yfirborði jarðar, sé ekki án takmarkana. Efnið hafi legið djúpt í jörðu og nýting þess falli utan við það sem skilgreina megi sem venjuleg eignarráð landeiganda. Efnið sé hvorki aðgengilegt né vinnanlegt fyrir gagnáfrýjanda og svo mikið þurfi að hafa fyrir að sækja það að slíkt sé hvorki fjárhagslega né af öðrum ástæðum réttlætanlegt. Þegar komið sé út fyrir framangreind mörk sé öðrum heimilt að nýta það sem er undir yfirborði jarðar án þess að þurfa að greiða fyrir efnið sem tekið sé. Undir það falli gangagerð Vegagerðarinnar, en markmið með framkvæmdum hennar hafi ekki verið að sækja efnið vegna verðgildis þess, heldur að ryðja því burt. Skipti þá engu máli þótt hún hafi getað nýtt sér efnið við vegagerð og sparað sér að kaupa annað í þess stað. Brottnám efnisins hafi ekki falið í sér tjón fyrir gagnáfrýjanda og eignarnámsbótum sé ekki ætlað að gera menn betur fjárhagslega setta en ef ekki hefði komið til eignarnáms. Í því skyni að sýna fram á kostnað við að ná jarðefni úr göngunum hefur aðaláfrýjandi lagt fram bréf GeoTek ehf. 19. maí 2006, undirritað af Birni A. Harðarsyni jarðverkfræðingi. Í bréfinu segir að hér sé um að ræða nám á „almennum bergmulningi“ og er gerð grein fyrir helstu verkþáttum við efnistöku úr jarðgöngum. Þá er greint frá raunkostnaði við hvern verkþátt í gerð vegganga undir Almannaskarð, en sá kostnaður nam 7.625 krónum fyrir hvern rúmmetra af föstu bergi. Í bréfinu er einnig áætlað hver kostnaðurinn hefði orðið miðað við að göngin hefðu verið „hrein efnistökugöng“, en tilhögun verksins hefði þá verið önnur. Í því tilviki var kostnaður áætlaður 2.266 krónur fyrir hvern rúmmetra miðað við jafn mikið efni og tekið var. Gagnáfrýjandi krefst þess að greitt verði fyrir efnið, sem numið var úr þeim hluta ganganna, sem liggi undir landi Syðri-Fjarðar. Telur hann eignarrétt sinn vera ótvíræðan samkvæmt viðteknum viðhorfum í eignarétti og sé hann varinn af 72. gr. stjórnarskrárinnar. Beri að leggja til grundvallar þá meginreglu að eignarráð fasteignareiganda nái jafnt til umráða og nota undir yfirborði jarðar sem yfir því. Jafnframt sé kveðið á um eignarrétt í 3. gr. laga nr. 57/1998 um rannsóknir og nýtingu á auðlindum í jörðu, en þar sé mælt fyrir um að eignarlandi fylgi eignarréttur að auðlindum í jörðu. Þegar hafi verið skorið úr um að landið, sem göngin liggi undir, sé eignarland en ekki þjóðlenda. Beri einnig að líta til þess að Vegagerðin hafi nýtt allt efnið, sem kom út úr göngunum. Loks verði að hafa í huga þær skorður sem tilvist ganganna kunni í framtíðinni að setja við nýtingu gagnáfrýjanda á þessum hluta jarðar sinnar. Málsástæður aðilanna, sem lúta að þessum þætti, eru nánar raktar í héraðsdómi. IV. Í settum lögum eru ekki bein ákvæði um takmörk eignarráða fasteignareiganda undir yfirborði jarðar. Samkvæmt hefðbundnum viðhorfum í eignarétti ná eignarráð hans svo langt niður sem nauðsynlegt er til að hann geti haft þau not af landi sínu, sem heyra til venjulegrar hagnýtingar á eignarrétti yfir fasteign. Jafnframt er talið að þeim rétti séu litlar skorður settar og að landeiganda verði til dæmis ekki meinað að nýta sér jarðhita djúpt í jörðu hafi hann til þess fjárhagslega getu. Þá hafa lög nr. 57/1998 að geyma ákvæði í 3. gr. þess efnis að eignarlandi fylgir eignarréttur að auðlindum í jörðu. Í 2. mgr. 1. gr. laganna segir að með auðlindum sé átt við hvers konar frumefni, efnasambönd og orku, sem vinna má úr jörðu, hvort heldur er í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi. Ótvírætt er að grjót og malarefni geta fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt lögunum. Fyrrnefnda lagaákvæðið er afdráttarlaust um eignarrétt fasteignareiganda að auðlindum í jörðu, en áður höfðu dreifð ákvæði verið í lögum um eignarrétt landeigenda að tilteknum réttindum undir yfirborði jarðar. Í athugasemdum, sem fylgdu frumvarpi sem varð að lögum nr. 57/1998, er að finna frekari skýringar á inntaki eignarréttar að auðlindum í jörðu. Þar segir meðal annars að mikill kostnaður við virkjun jarðhita á háhitasvæðum eigi almennt að hafa áhrif til lækkunar við mat á endurgjaldi fyrir slík réttindi þegar þau eru metin, til dæmis vegna eignarnáms, á grundvelli þess verðs sem ætla má að þau hafi í frjálsri sölu. Sömu sjónarmið koma að sínu leyti einnig fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 89/1980 í dómasafni réttarins 1983 bls. 1538, þar sem leyst var úr ágreiningi um verð fyrir grjót og malarefni úr yfirborðsnámu vegna eignarnáms. Verðmæti hvers kyns efna, sem vinna má úr jörðu, ræðst samkvæmt þessu af því, sem gera má ráð fyrir að fáist fyrir þau í frjálsri sölu og þau verða ekki bætt landeiganda án tillits til kostnaðar við að ná þeim. Að framan var þess getið að raunkostnaður við að vinna hvern rúmmetra efnis úr veggöngunum undir Almannaskarð hafi verið 7.625 krónur, en áætlaður kostnaður af vinnslu efnis úr efnistökugöngum þar væri 2.266 krónur. Samkvæmt kröfugerð gagnáfrýjanda er verðmæti efnisins, sem kom út úr göngunum, að hámarki 50 krónur fyrir hvern rúmmetra. Verðgildi efnisins eftir nám þess úr göngunum er þannig einungis lítið brot af kostnaði við að vinna það og gildir einu hvaða mælikvarða er beitt. Er hafið yfir allan vafa að nám þessa efnis gæti aldrei gefið af sér arð. Að þessu virtu verður að leggja til grundvallar að verðmæti efnisins í jörðu hafi ekkert verið. Getur það af þeirri ástæðu ekki fallið undir hugtakið auðlind samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998. Það fellur því utan við það, sem telst eign gagnáfrýjanda undir yfirborði lands hans, hvort heldur sem litið er til viðurkenndra sjónarmiða í eignarétti eða áðurnefndra laga. Vegagerðinni var samkvæmt því heimilt að taka efnið og nýta það og sú gerð hennar fól ekki í sér tjón fyrir gagnáfrýjanda. Er aðaláfrýjanda samkvæmt því óskylt að greiða gagnáfrýjanda fyrir það, sbr. til hliðsjónar 2. málslið 1. mgr. 45. gr. þágildandi vegalaga nr. 45/1994. Að framan var þess getið að gagnáfrýjandi hefur hreyft því í málatilbúnaði sínum að tilvist vegganganna setji nýtingu hans á þessum hluta jarðarinnar skorður. Við munnlegan flutning málsins var nefnt sem dæmi að ókleift yrði að bora eftir vatni yfir göngunum. Varðandi þetta er til þess að líta að ekki var gert eignarnám á landræmu í eigu gagnáfrýjanda yfir veggöngunum í Almannaskarði að landamerkjum Horns í suðri og málið hefur ekki snúist um að afnot hans væru skert eða kvaðir lagðar á land hans. Þvert á móti hefur hann krafist þess að fá ætlaða skerðingu á eign sinni bætta í formi einingaverðs fyrir jarðefni úr göngunum. Staðhæfing um skert not af landi hefur ekki verið skýrð frekar eða hvernig bætur á slíkum grunni yrðu ákveðnar. Eins og málið hefur verið rekið af gagnáfrýjanda getur þessi málsástæða ekki komið til frekari álita. V. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Ragnars Sigurðssonar. Viðurkennt er að eignarnám Vegagerðarinnar í landi jarðarinnar Syðri-Fjarðar í Sveitarfélaginu Hornafirði vegna framkvæmda, sem hófust árið 2004, hafi aðeins tekið til 5,61 hektara lands undir vegarstæði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. september 2006. I Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 31. ágúst sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ragnari Sigurðssyni, kt. 180630-3339, Syðri Firði, Sveitarfélaginu Hornafirði, með aðalstefnu þingfestri 1. september 2005 á hendur Vegagerðinni, kt. 680269-2899, Borgartúni 5 og 7, Reykjavík. Með gagnstefnu, birtri 29. september 2005, höfðaði aðalstefndi gagnsakarmál á hendur aðalstefnanda. Dómkröfur aðalstefnanda í aðalsök eru þær aðallega, að aðalstefnda verði gert að greiða aðalstefnanda kr. 2.948.500, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. júlí 2005 til greiðsludags. Til vara krefst aðalstefnandi þess, að aðalstefnda verði gert að greiða honum kr. 1.061.460, með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 1. júlí 2005 til greiðsludags. Í báðum tilvikum krefst aðalstefnandi málskostnaðar úr hendi aðalstefnda að skaðlausu, að teknu tilliti til skyldu hans til greiðslu virðisaukaskatts. Dómkröfur aðalstefnda í aðalsök eru þær aðallega, að hann verði sýknaður af öllum kröfum aðalstefnanda, en til vara, að aðalstefnukröfurnar verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda að mati dómsins. Endanlegar dómkröfur gagnstefnanda í gagnsök eru þær, að úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta í matsmálinu nr. 2/2005 verði að hluta til felldur úr gildi og að dæmt verði: 1. Að eignarnám í landi jarðarinnar Syðri-Fjarðar, Sveitarfélaginu Hornafirði, nái aðeins til 5,61 hektara lands undir vegastæði. Þá er krafizt málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfur gagnstefnda í gagnsök eru þær, að gagnstefndi verði sýknaður af kröfum gagnstefnanda í gagnsök. Í báðum tilvikum er krafizt málskostnaður að skaðlausu úr hendi gagnstefnenda, að teknu tilliti til skyldu gagnstefnanda til greiðslu virðisaukaskatts. Málavextir Með heimild í 45. gr. vegalaga nr. 45/1994 var tekið eignarnámi landsvæði aðalstefnanda, Ragnars Sigurðssonar úr jörðinni Syðri Firði, Lóni í sveitarfélaginu Hornafirði, en tilefni eignarnámsins var lagning hringvegar í 1146 m tvíbreiðum jarðgöngum undir Almannaskarð á milli Skarðsdals og Skarðsfjarðar í sveitarfélaginu Hornafirði. Var gangamunni norðan skarðsins í um 82 m hæð yfir sjávarmáli, en sunnan skarðsins í landi Horns í um 43 m hæð í klettabelti neðan við Almannaskarð. Ná framkvæmdirnar í landi aðalstefnanda til landspildu undir vegsvæði vegna breikkunar vegar, sem fyrir var, auk nýs vegarkafla að gangamunni. Þá nær eignarnámið til lands undir vegskála, sem byggður var við gangamunna. Með beiðni, dags. 16. febrúar 2005, fór aðalstefndi fram á, að matsnefnd eignarnámsbóta mæti hæfilegar bætur vegna eignarnámsins og var í beiðninni miðað við, að eignarnámið tæki auk framangreinds til lands yfir jarðgöngum, allt þar til miðlína þeirra sé á 30 m dýpi undir yfirborði Syðri-Fjarðar. Flatarmál hinnar eignarnumdu spildu sé 5.61 ha og hafi þá verið tekið tillit til þess, að miðað sé við að vegi, sem fyrir var, hafi tilheyrt 1,46 ha. Gerði aðalstefnandi athugasemd við framangreint, þ.e. að á hluta vegstæðisins hafi ranglega verið gert ráð fyrir 40 metra helgunarsvæði hins nýja vegar, þrátt fyrir fyrirmæli 33. gr. vegalaga um 60 metra helgunarsvæði í tilviki sem þessu. Var tekið tillit til þessara sjónarmiða í niðurstöðum matsnefndarinnar og miðað við að spildan, sem tekin var eignarnámi væri 2,2 ha stærri en eignarnemi vildi miða við. Þá tók eignarnámið til 15.600 m3 jarðefna úr námu í Fjarðará. Í matsbeiðni aðalstefnda var hins vegar miðað við að eiganrnám tæki til lands yfir jarðgöngum, allt að miðlínu þeirra á 30 m dýpi undir yfirborði Syðri-Fjarðar. Af hálfu aðalstefnanda var hins vegar á því byggt, að aðalstefnda bæri að bæta eingarnámsþola að fullu fyrir þann hluta jarðganganna, sem sannarlega lægi undir landi fasteignar hans og að landamerkjum við Horn, sem miðist við fjallseggjar. Matsnefnd eignarnámsbóta kvað upp úrskurð sinn í málinu þann 1. júní 2005. Voru aðalstefnanda úrskurðaðar bætur, samtals kr. 2.941.460, auk málskostnaðar, kr. 534.012. Sundurliðast bæturnar svo: Landbætur kr. 1.000.000 Efnisbætur kr. 780.000 Tímabundin óþægindi ofl. kr. 100.000 Bætur v. efnis úr jarðgöngum kr. 1.061.460 Aðalstefnandi, sem hafði áður krafið aðalstefnda um heildarbætur að lágmarki kr. 5.921.000, kveðst hafa ákveðið að una úrskurði matsnefndarinnar. Aðalstefndi var hins vegar ekki sáttur við úrskurðinn og þá einkum þann þátt, sem laut að bótaákvörðun vegna jarðganganna. Þann 8. júlí 2005 greiddi aðalstefndi aðalstefnanda kr. 2.414.012. Í greiðslutilkynningu aðalstefnda segir, að um sé að ræða landbætur til aðalstefnanda, greiddar með fyrirvara um réttmæti fjárhæðar. Kveðst aðalstefnandi telja einsýnt, af tölulegum forsendum, sem og fyrri samtölum við aðalstefnda, að aðalstefndi muni ekki greiða úrskurðaðar bætur vegna efnis úr jarðgöngum, kr. 1.061.460, og tiltók lögmaður aðalstefnanda í bréfi til aðalstefnda, dags. 15. júlí 2005, að tekið væri við greiðslunni sem innborgun á kröfu aðalstefnanda. Miðar kröfugerð aðalstefnanda og málatilbúnaður við það, að bætur til handa aðalstefnanda séu uppgerðar um annað en bætur vegna jarðganganna sjálfra. Gerir aðalstefnandi því aðallega kröfu um bætur miðað við kr. 50 pr. m3 þess efnis, sem úr göngunum var unnið og tilheyri Syðri-Firði, en samkvæmt úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta nam það magn 58.970 m3. Varakröfu sína byggir aðalstefnandi á verðforsendum matsnefndar eignarnámsbóta óbreyttum, þ.e. kr. 18 pr. m3. Með úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta í málinu nr. 2/2005 var aðalstefnda gert að greiða aðalstefnanda samtals kr. 2.941.460. Sundurliðuðust bæturnar þannig að kr. 1.000.000 eru vegna spildu fyrir vegastæði, kr. 1.061.460 fyrir jarðefni úr jarðgöngum undir Almannaskarð í Sveitarfélaginu Hornafirði, kr. 780.000 vegna jarðefna úr námu í Fjarðará og kr. 100.000 fyrir jarðrask og óþægindi. Auk þess var aðalstefnda gert að greiða kr. 534.012 í málskostnað. Aðalstefndi hefur höfðað gagnsakarmál á hendur aðalstefnanda, þar sem gerð var krafa um, að úrskurður matsnefndar eignarnámsbóta verði felldur úr gildi að hluta, og að dæmt yrði, að aðalstefnda væri óskylt að bæta aðalstefnanda jarðefni, sem til féllu við gangagerðina. Auk þess, sem gerð var krafa um, að eignarnámið næði aðeins til 5,61 hektara lands undir vegastæði en ekki 9,27 hektara lands, eins og úrskurðað hafi verið af matsnefnd eignarnámsbóta. Undir rekstri málsins féll aðalstefndi frá kröfu um, að honum væri óskylt að bæta aðalstefnanda jarðefni, sem til féllu við gangagerðina. Málsástæður aðalstefnanda Af hálfu aðalstefnanda er á því byggt í aðalsök, að aðalstefnda beri að greiða fyrir það efni, sem unnið hafi verið úr þeim hluta jarðganganna, sem Syðri Firði tilheyri og fyrr sé gerð grein fyrir. Svo sem fyrr segi, miðist málatilbúnaður aðalstefnanda við það, að einungis sé ágreiningur um þann þátt, en til öryggis sé á því byggt, að aðalstefndi sé þá bundinn af greiðslu sinni á bótum vegna annarra þátta. Allt að einu leggi aðalstefnandi fram greinargerð sína fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta, ásamt þeim gögnum, sem fyrir nefndina hafi verið lögð. Beri að líta á greinargerðina og þau gögn og sjónarmið, sem þar séu reifuð, sem hluta af málsástæðum aðalstefnanda við rekstur máls þessa. Af aðalstefnda hálfu hafi því verið hafnað að bæta eignarnámsþola sérstaklega vegna þess hluta jarðganganna, sem liggi um land Syðri-Fjarðar. Göngin liggi undir Hornsfjall, en merki Syðri-Fjarðar gagnvart Horni í Hornafirði liggi þar um fjallseggjar. Af aðalstefnda hálfu sé miðað við það, að eingöngu komi bætur fyrir land undir jarðgöng, þar til komið sé á 30 metra dýpi, en eftir það komi ekki sérstakar bætur til. Þessari aðferðafræði, sem aðalstefnandi telji án nokkurrar lagaheimildar, sé harðlega mótmælt og þvert á móti byggt á því, að bæta beri aðalstefnanda að fullu fyrir þann hluta jarðganganna, sem sannarlega liggi undir landi fasteignar hans. Við bótaákvörðun og grundvöll hennar beri að leggja þá meginreglu íslenzks réttar til grundvallar, að eignarráð fasteignareiganda nái jafnt til umráða og nota undir yfirborði jarðar sem yfir því. Hafi í eignarrétti verið viðurkennt að miða verði við þær kröfur, sem eðlilegt sé að viðurkenna af tilliti til hagsmuna landeiganda. Vísist í þessu sambandi sérstaklega til 2. og 3. gr. auðlindalaga nr. 57/1998. Við mat á bótum til aðalstefnanda vegna þess hluta framkvæmdarinnar, sem felist í jarðgöngum undir landi hans, sé eðlilegt að líta til þess efnis, sem tekið verði vegna gangagerðarinnar og verðmætis þess, en allt sé það nýtt af aðalstefnda. Leggi aðalstefnandi áherzlu á, að hér sé um lágmarksbótaviðmið að ræða. Landbætur vegna ganganna geti aldrei numið lægri fjárhæð, enda verði jafnframt að hafa í huga þær mögulegu framtíðarskorður, sem tilvist ganganna setji nýtingu aðalstefnanda á þessum hluta jarðar sinnar. Á þessi grundvallarsjónarmið fallist Matsnefnd eignarnámsbóta í úrskurði sínum, en þar segi: Ljóst er að eignarnemi þarf að sprengja og flytja grjót úr göngunum og enda þótt fallast megi á það að hér sé ekki um arðvænlegt grjótnám í sjálfu sér að ræða nýtist það eignarnema við vegagerð hans. Telur matsnefndin að efni þetta allt sé háð eignarrétti landeiganda. Ekki verður fallist á það með eignarnema að eignarráð landeiganda séu takmörkuð miðað við 30 metra eins og hann heldur fram. Fyrir þeirri málsástæðu skortir lagarök og getur hún ekki takmarkað úrlausnarvald nefndarinnar við ákvörðun bóta vegna skerðingar eignarréttinda. Kemur og hér til að samkvæmt 3. gr. laga nr. 57/1998 fylgir eignarréttur að auðlindum í jörðu í eignarlandi. Verður þá einnig að hafna kröfu eignarnema um frávísun þessa þáttar matsins. Við mat á bótum vegna efnis úr göngunum verður hins vegar að líta til þess að mjög takmörkuð not hefði verið unnt að hafa af efni þessu nema vegna framkvæmda eignarnema. Öflun og nýting efnisins verður því vegna framkvæmda hans og verður að taka mið af því við ákvörðun bóta. Samkvæmt upplýsingum eignarnema nemur magn efnis sem kom úr göngunum 58.970 m3. Með tilliti til þess sem segir um hlut eignarnema í öflun efnisins þykja bætur til eignarnámsþola vegna þessa hæfilega ákveðnar 1.061.460 krónur (58.970 x 18 krónur). Þessi niðurstaða sé að sínu leyti í fullu samræmi við niðurstöðu nefndarinnar í málum nr. 3/2004 og 6/2005. Þegar hins vegar komi að mati á verðmætum efnisins, telji aðalstefnandi, að nefndinni skjöplist verulega, og hafi hann af því tilefni sett fram aðalkröfu sína um kr. 50 pr. m3, en með því skapist jafnframt eðlilegt svigrúm dóminum til handa við ákvörðun bóta. Telji aðalstefnandi það lítt, ef nokkuð, rökstutt af hverju jarðefnin úr göngunum séu verðlögð svo miklu lægra en jarðefni úr yfirborðsnámum, en aðalstefnandi telji verðgildi þeirra og notin fyrir þau í alla staði sambærileg. Málatilbúnaður aðalstefnda, eins og hann birtist í rekstri málsins fyrir Matsnefnd eignarnámsbóta, sé nokkuð sérstakur að mati aðalstefnanda, og sjónarmiðum hans mótmælt í öllum atriðum. Hvað form málsins varði, hagi þannig til, að aðalstefndi hafi talið, að þar sem hann sjálfur hefði ekki, við eignarnámsákvörðun, ákveðið sérstaklega, að eignarnámið tæki til efnis úr göngunum, væri nefndinni fyrirmunað að ákvarða bætur. Um þetta sé það að segja, að um stjórnsýslunefnd sé að ræða en ekki dómstól og allt svigrúm hennar, hvað formhlið máls varði, því með öðrum hætti. Að öðru leyti sýnist málatilbúnaður aðalstefnda í þessa veru byggjast á þeim skilningi, að hann sjálfur, eiganrneminn, fari með ákvörðunarvald þess, hvaða þætti Matsnefnd eignarnámsbóta leggi til grundvallar við mat á eignarröskunum vegna lagningar vega og jarðganga. Þessu sé alfarið mótmælt, enda hljóti eignarnámið, eðli málsins samkvæmt, að taka til þessara þátta, sbr. 45. gr. vegalaga nr. 45/1994 og áratugalöng framkvæmd á grundvelli laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms, sbr. t.d. Hrd. 1997/52. Væri sú niðurstaða næsta fráleit, ef aðalstefndi, eignarneminn, sem í tilviki vegalaga fari bæði með þá hagsmuni, sem um sé að ræða, og heimildina til að heimila eignarnám þeirra vegna, gæti í matsbeiðni takmarkað þá þætti, sem matsnefnd bæri að líta til við mat á eignarnámsbótum, sem eðli málsins samkvæmt eigi að vera heildarmat á allri þeirri eignarýrnun sem aðalstefnandi, eignarnámsþoli, verði fyrir. Hvað efnislega umfjöllun aðalstefnda varði, sé síðan þörf á því að árétta ákvæði 2. og 3. gr. laga nr. 57/1998. Aðalstefndi hafni þeim meginreglum, sem þar sé byggt á með lögfestum hætti, en hafi sjálfur smíðað algjörlega órökstudda reglu þess efnis að bæta beri land yfir jarðgöngunum, þar til þau hafi náð 30 metra dýpi. Kenningum um takmarkanir eignarréttarins af þessum toga hafi síðast verið hreyft af alvöru á sjötta áratug síðustu aldar, en löngu sé viðurkennt, að eignarráðum niður á við verði ekki sett slík útmæld takmörk. Þá sé minnt á, að kröfugerð aðalstefnanda hafi ekki tekið mið af sérstökum bótum fyrir það land jarðarinnar, sem liggi ofan ganganna, þó svo að ekki sé útilokað, að tilvist þeirra takmarki, til framtíðar litið, nýtingu þess og/eða náttúruauðlinda þar undir. Kröfugerð taki, m.a. til einföldunar, eingöngu mið af áætluðu verðmæti þeirra jarðefna, sem unnin verði úr gangastæðinu. Af hálfu aðalstefnanda sé byggt á því, að þær bætur, sem þar eigi réttilega að koma fyrir, bæti þá eignaskerðingu, sem af tilvist ganganna leiði. Verði engin frekari sönnunarbyrði lögð á aðalstefnanda þar um og þá ekki heldur um meint fjárhagslegt tjón vegna efnistökunnar, sbr. skýrt fordæmi Hæstaréttar í dómi frá árinu 1983, Hrd. 1983/1538. Loks gæti þess grundvallarmisskilnings í málatilbúnaði aðalstefnda, að eignarhald auðlinda í jörðu fasteignar sé með einhverjum hætti háð handhöfn, ytri tengslum eða vinnanleika auðlindarinnar. Málatilbúnaður þessi tengist og vangaveltum í þá veru, að ekki sé sýnt fram á fjárhagslegt tjón eignarnema. Aðalstefnandi bendi á, að hér sé enn og aftur um misskilning að ræða. Taka megi dæmi af jörð, þar sem jarðhiti eða grunnvatn sé í jörðu. Samkvæmt skilningi aðalstefnda væri öllum heimilt að vinna slíkan jarðhita, eftir atvikum frá öðrum fasteignum, vegna þess eins að viðkomandi fasteignareigandi hefði ekki uppi virk áform um slíka nýtingu sjálfur, eða af því að slík nýting væri honum ekki hagkvæm eða arðbær að svo stöddu. Sama dæmi mætti taka af fjölmörgum öðrum jarðrænum auðlindum. Hér sé rangt með farið í grundvallar­atriðum, sbr. og dómar Hæstaréttar um bótarétt eigenda jarðhitajarða, þar sem nýting frá öðrum fasteignum hafi haft áhrif á þann hluta auðlindarinnar, sem liggi undir þeirra fasteign. Loks sé áréttað, að hvað sem líði margítrekuðum staðhæfingum aðalstefnda um erfiðleika þá og kostnað, sem vinnsla efnisins með þessum hætti sé háð, sé efnið allt notað til vegagerðar aðalstefnda, sem með því spari sér sambærileg efniskaup. Nýting þess sé aðalstefnda því fjárhagslega hagkvæm, sbr. Hrd. 1983/1538. Aðalstefnandi vísi til laga nr. 11/1973, 9. kafla vegalaga nr. 45/1994 og meginreglna eignarréttar, sbr. einkum 72. gr. stjórnarskrár. Krafa um dráttarvexti sé studd við ákvæði III. kafla laga nr. 38/2001. Krafa um málskostnað sé studd við ákvæði XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði, með síðari breytingum. Minnt sé á, að aðalstefnanda sé nauðsynlegt að fá dæmdan virðisaukaskatt ofan á málflutningsþóknun, svo honum verði haldið skaðlausum af þeim skatti. Sé um þetta efni vísað til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Málsástæður aðalstefnda Aðalstefndi telji, að úrskurður matsnefndar byggi ekki á lögmætum sjónarmiðum. Matsnefndinni hafi ekki verið heimilt að úrskurða um bætur fyrir jarðefni, þar sem hvorki göngin, né jarðefni úr þeim, hafi verið matsandlag, sbr. matsbeiðni á dskj. nr. 4. Þá hafi ekki verið lagagrundvöllur til greiðslu bóta fyrir jarðefni úr göngunum. Um framangreindan ágreining varðandi stærð spildu undir vegastæði vísist til aðalstefnu í gagnsök. Hér á eftir verði hins vegar fjallað um greiðslu bóta fyrir jarðefni úr jarðgöngunum. Byggi aðalstefndi aðalkröfu sína um sýknu á eftirtöldum málsástæðum og lagarökum. Aðalstefndi telji algerlega óásættanlegt, að honum verði gert að greiða fyrir jarðefni úr jarðgöngum, sem liggi djúpt undir yfirborði jarðar aðalstefnanda og hafi engin áhrif á nýtingu hans á jörðinni. Jafna megi jarðgöngum við flug yfir landi, sem landeigandi verði að sætta sig við. Aðalstefndi byggi á því, að með eignarnámsbótum sé verið að bæta mönnun þá fjárhagslegu skerðingu, sem þeir verði fyrir vegna eignarnáms. Eignarnámsbótum sé ekki ætlað að gera menn betur setta fjárhagslega en ef aldrei hefði komið til eignarnámsins. Þessi grunnsjónarmið komi skýrt fram í lögunum um eignarnám nr. 11/1973, sbr. t.d. 12. gr. þ.l. og IX. kafla vegalaga nr. 45/1994, sbr. t.d. 45. gr. þ.l. Aðalstefndi telji, að um skerðingu í skilningi laganna geti aldrei verið að ræða, þegar um sé að ræða efni, sem hvorki sé aðgengilegt né vinnanlegt fyrir landeiganda. Svo mikið þurfi að hafa fyrir því að sækja efnið, að það sé hvorki fjárhagslega né af öðrum ástæðum réttlætanlegt. Hér sé ekki um nám á jarðefnum að ræða, heldur sé verið að gera hið gagnstæða, þ.e. að ryðja jarðefnum úr vegi vegna samgöngubóta. Breyti engu, þótt slík jarðefni gagnist að einhverju leyti sem vegfylling í nærliggjandi vegastæði. Byggi aðalstefndi á því, að það sé skilyrði bótaréttar við þessar kringumstæður, að mögulegt sé fyrir eignarnámsþola að nýta hin meintu gæði. Því sé ekki fyrir að fara í tilfelli aðalstefnanda. Honum sé ómögulegt að nýta jarðefnin, vegna þess hversu djúpt þau liggi í jörðu, og hversu kostnaðarsamt sé að sækja þau. Hafi t.d. verið byggt á þessum sjónarmiðum í norskum rétti. Þá hafi verið talið, að það sé skilyrði bóta fyrir meint gæði, að eitthvert verðgildi sé á þeim, burt séð frá eignarnáminu, þ.e. að eigandi hefði getað nýtt sér þau, ef ekki hefði komið til eignarnámsins. Því sé ekki að heilsa í tilfelli aðalstefnanda. Aðalstefndi mótmæli fullyrðingum í aðalstefnu þess efnis, að hann telji, að aðeins eigi að bæta jarðefni niður á 30 metra dýpi. Það sé alger fjarstæða. Sú viðmiðun sé vegna fordæmis úr Hvalfirði, þar sem talið hafi verið, að gangastæði á meira en 30 metra dýpi kæmi landeiganda að engum notum. Það sé í samræmi við framangreinda reglu, um að bótaréttur sé háður því, að hagnýting hinna meintu gæða sé möguleg fyrir landeiganda. Enn fremur byggi aðalstefndi á því, að orsakasamband þurfi að vera milli eignarnáms og þess tjóns eða skerðingar, sem eignarnámsþoli verði fyrir. Aðalstefnandi hljóti að hafa sönnunarbyrðina fyrir því, að um orsakasamband sé þarna að ræða. Þá hljóti aðalstefnandi að hafa sönnunarbyrðina fyrir því, að um tjón sé að ræða, og að það tjón sé fjárhagslegt. Það hafi hann ekki sannað. Enda liggi göngin langt niður í jörðu og því ekki um að ræða landspjöll í hefðbundnum skilningi þess orðs. Engin verðrýrnun sé heldur á þeim hluta jarðar, sem eftir sé. Byggi aðalstefndi á því, að við ákvörðun eignarnámsbóta sé einkum byggt á þrenns konar sjónarmiðum, þ.e. söluverði, notagildi og enduröflunarverði. Augljóst sé, að söluverð eigi ekki við í þessu tilviki, þar sem það svari engan veginn kostnaði að sækja efni að þessum gæðum djúpt í jörðu. Af því yrði aldrei annað en tap. Sama eigi við um notagildi. Augljóst sé, að jarðefni, svo djúpt í jörðu, sem ekki borgi sig að vinna, gefi engan arð af sér. Viðmiðun við enduröflunarverð eigi heldur ekki við, þar sem skerðing sé engin, og fyrir liggi, að aðalstefndi hefði aldrei getað nýtt sér efnið, þar sem of kostnaðarsamt sé að sækja það. Inntak eignarréttarins hljóti að þurfa skoða í framangreindu ljósi. Hann hljóti að takmarkast við, að menn geti nýtt sér hin meintu gæði með eðlilegum og skynsamlegum hætti, þ.e. að nýting hinna meintu gæða sé raunhæf og möguleg fyrir eiganda. Telji aðalstefndi að skýra verði 2. gr. laga nr. 57/1998 með hliðsjón af þessu, þ.e. að eignarland sé land, þar sem eigandi lands fari með öll venjuleg eignarráð. Því sé ekki að heilsa um jarðefni úr göngum, djúpt undir yfirborði viðkomandi jarðar, sem eigandi jarðarinnar hafi aldrei möguleika á að gera sér verðmæti úr og sem ekki séu verðmæti nema vegna aðgerða aðalstefnda. Hér sé því ekki um að ræða hefðbundið nám á jarðefnum í landi aðalstefnanda, sem að jafnaði sé grundvöllur bóta í slíkum tilvikum, heldur hið gangstæða, eins og áður segi, að fjarlægja hindrun úr vegi fyrir samgöngubótum, í þessu tilfelli með gerð jarðganga djúpt í jörðu. Aðalstefndi telji, að það sé jafn fráleitt að úrskurða bætur fyrir efni úr jarðgöngunum, eins og úrskurða bætur fyrir það landsvæði, sem göngin liggi um. Athygli veki, að aðalstefnandi láti sér ekki detta í hug að krefjast bóta fyrir það svæði. Sömu rök liggi til þess, að ekki eigi að greiða bætur fyrir það efni, sem falli til við jarðgangagerðina. Þá telji aðalstefndi, að jafnvel þótt dómurinn telji, að jarðefnin úr jarðgöngunum séu háð eignarrétti aðalstefnanda, beri ekki að bæta fyrir þau, þar sem aðalstefnandi hafi ekki sýnt fram á, að hann hafi orðið fyrir tjóni. Telji aðalstefndi og, að úrskurðinum sé áfátt varðandi rökstuðning fyrir verðmæti jarðefnis úr jarðgöngunum, enda hafi matsnefnd eignarnámsbóta ekki haft undir höndum nægar upplýsingar um eiginleika efnisins til að geta lagt mat á verðmæti þess og notkunarmöguleika. Þá byggi aðalstefndi á því, að matsnefnd eignarnámsbóta hafi ekki verið heimilt að úrskurða bætur vegna efnis úr jarðgöngunum, þar sem hvorki göngin né efnið úr þeim, hafi verið matsandlag, svo sem fram komi í matsbeiðni. Matsnefnd eignarnámsbóta hafi hvorki heimild til þess að taka það upp hjá sjálfri sér né að beiðni eignarnámsþola, að úrskurða um hluti, sem ekki sé andlag matsins. Byggi aðalstefndi á því, að í lögum nr. 11/1973 séu tæmandi talin þau atvik, sem leitt geti til þess, að nefndin úrskurði um bætur fyrir meint gæði, sem ekki komi fram í matsbeiðni, sbr. 12. gr. laganna. Telji aðalstefndi, að eignarnámsþoli verði við slíkar kringumstæður að leita til dómstóla, telji hann brotið á sér. Telji aðalstefndi, að allt ofangreint leiði til þess að sýkna beri hann af öllum kröfum aðalstefnanda. Fari svo ólíklega, að dómurinn fallist ekki á aðalkröfu aðalstefnda um sýknu, byggi hann varakröfu sína um lækkun aðalstefnukrafna á því, að jarðefni, sem sótt séu djúpt í jörðu við þessar kringumstæður, hljóti að vera mjög lítils virði fyrir aðalstefnanda, þar sem hann hafi aldrei möguleika á að nýta sér þau vegna kostnaðar og af tæknilegum ástæðum. Tjón hans hljóti því að vera lítið eða ekkert. Varðandi málsástæður, lagarök og önnur atvik að öðru leyti vísist til matsbeiðni á dskj. nr. 4, greinargerðar aðalstefnda (eignarnema) fyrir matsnefnd eignarnámsbóta á dskj. nr. 23 og andsvara hans á dskj. nr. 42. Þá vísist til vegalaga nr. 45/1994, einkum IX. kafla þ.l., og laga um framkvæmd eignarnáms nr. 11/1973, 72. gr. stjórnarskrárinnar og til meginreglna eignarréttarins um eignarréttindi manna. Varðandi málskostnaðarkröfu vísist til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Aðalstefndi hafi, að svo stöddu, ákveðið að una úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta um fjárhæð eignarnámsbóta fyrir land á jörð aðalstefnanda, þ.e. kr. 107.875 (kr. 1.000.000/9,27 ha) fyrir hvern hektara, þótt hann telji það hátt og í engu samræmi við bætur fyrir sambærilegt land annars staðar. Fjárhæð þessi hafi verið greidd með fyrirvara um réttmæti hennar. Málsástæður gagnstefnanda Bætur fyrir land undir vegastæði: Kröfu sína um að eignarnám í landi jarðarinnar Syðri-Fjarðar, Sveitarfélaginu Hornafirði, nái aðeins til 5,61 hektara lands undir vegastæði, byggir gagnstefnandi á því, að matsandlagið sé aðeins 5,61 hektari, eins og skýrt komi fram í matsbeiðni. Sá misskilningur komi hins vegar fram í úrskurði matsnefndar eignarnámsbóta, að nefndin telji, að gagnstefnandi telji, að matsandlagið taki til 7,07 hektara. Mismunurinn, 1,46 hektarar, liggi í gamla veginum, sem sé verið að breikka með vegaframkvæmdunum, sem m.a. séu ástæða eignarnámsins. Gagnstefnandi telji fráleitt, að gagnstefndi eigi að fá bætur fyrir gamla veginn, sem legið hafi um jörðina í a.m.k. áratugi án athugasemda af hálfu gagnstefnda. Sé gagnstefnanda ekki kunnugt um, hvernig það vegastæði sé komið til eða hvaða samningar hafi legið þar til grundvallar. Telji gagnstefnandi, að í versta falli sé komin afnotahefð á þau not. Þá verði gagnstefndi að bera halla af tómlæti sínu. Í úrskurði sínum miði matsnefnd eignarnámsbóta við bætur fyrir 9,27 hektara lands, þrátt fyrir að hún telji ranglega, að gagnstefnandi telji matsandlagið vera 7,07 hektara, svo sem að framan greini. Ástæða þessa sé sú, að nefndin bæti við 2,2 hekturum lands með vísan til 33. gr. vegalaga nr. 45/1994. Telji gagnstefnandi, að þetta hafi nefndinni ekki verið heimilt, þar sem henni sé óheimilt að fara út fyrir kröfur matsbeiðanda. Byggi gagnstefnandi á því, að í lögum nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms séu tæmandi talin þau tilvik, sem heimili nefndinni að fara út fyrir kröfur eignarnema, sbr. 12. gr. þ.l. Verði ekki séð, að nefndinni sé heimilt að gera gagnstefnanda að taka eignarnámi breiðari spildu en nauðsyn krefji vegarins vegna. 33. gr. vegalaga nr. 45/1994 breyti engu þar um. Sú niðurstaða sé studd því, að um sé að ræða eignarnám á landi vegna breikkunar á vegi, sem verið hafi þarna um a.m.k. áratuga skeið, svo sem áður greini. Til sömu niðurstöðu leiði áratuga fordæmi um að draga frá eignarnumdu landi flatarmál gamalla vega, sem verði landeiganda til afnota á ný vegna nýrrar vegalagningar, sbr. hæstaréttardómur frá 1980 bls. 920 (Leirvogstungudómur). Telji gagnstefnandi, að land með fram veginum verði nýtanlegt sem beitiland eða til annarra nota hér eftir sem hingað til, og því séu ekki rök til að taka stærra land undir eignarnám en gagnstefnandi geri kröfu um í eignarnámsbeiðni sinni. Gagnstefnandi hafi að svo stöddu ákveðið að una við úrskurð matsnefndar eignarnámsbóta um fjárhæð eignarnámsbóta fyrir land á jörð gagnstefnda, þ.e. kr. 107.875 (kr. 1.000.000/ 9,27 ha) fyrir hvern hektara, þótt hann telji það hátt og í engu samræmi við bætur fyrir sambærilegt land annars staðar. Ágreiningur sé þó enn til staðar um fjölda hektara, sem eignarnámið taki til, svo sem rakið sé hér að framan. Málsástæður gagnstefnda Um sýknu af þeirri dómkröfu, að eignarnám nái aðeins til 5,61 ha sé það að segja, að um einhvers konar grundvallarmisskilning gagnstefnanda sé að ræða. Af forsendum matsnefndar eignarnámsbóta fyrir niðurstöðu sinni, dskj. 3, bls. 13, sé augljóst, að um heildstætt mat sé að ræða, þar sem m.a. sé litið til heildarstærðar vegstæðis, til þeirrar óumdeildu staðreyndar, að á milli vegganga og eldri vegar yfir Almannaskarð, sem viðhaldið verði áfram, verði til geil, sem verði gagnstefnda einskis virði. Þá sé litið til staðsetningar, nýtingarmöguleika o.s.frv. og að þessu öllu virtu séu bætur ákvarðaðar kr. 1.000.000, meira en helmingi lægri en þær bætur, sem gagnstefndi hafi krafizt, að fjárhæð kr. 2.500.000 Sú tilætlan gagnstefnanda að ætla með einhverjum hætti að fara að slíta þetta heildarmat í sundur með viðurkenningu á því, að eignarnumin landspilda sé einhverjir ákveðnir hektarar en ekki aðrir, sé eðli málsins samkvæmt þýðingarlaus. Gagnstefnandi hafi getað dómkvatt matsmenn og falið þeim að meta þá sömu þætti og matsnefnd eignarnámsbóta hafi metið og þá eftir atvikum krafizt endurskoðunar til samræmis við niðurstöðu þeirra. Það hafi hann hins vegar ekki kosið að gera. Þá gangi sá furðulegi málatilbúnaður gagnstefnanda aftur í gagnstefnu, sem jafnframt hafi verið viðhafður fyrir matsnefnd eignarnámsbóta, að hann, sem eignarnemi, fari sjálfur með ákvörðunarvald um það, til hvaða þátta tekið sé tillit við mat á umfangi eignaskerðinga vegna vegagerðarinnar um land gagnstefnda. Sé sú röksemd nú studd nýstárlegri gagnályktun frá 12. gr. laga nr. 11/1973 um framkvæmd eignarnáms. Væri sú niðurstaða auðvitað fráleit, ef eignarnemi, sem í tilviki vegalaga fer bæði með þá hagsmuni, sem um er að ræða og heimildina til að heimila eignarnám þeirra vegna, gæti í matsbeiðni takmarkað þá þætti, sem matsnefnd bæri að líta til við mat á eignarnámsbótum, sem eðli málsins samkvæmt eigi að vera heildarmat á allri þeirri eignarýrnun, sem eignarnámsþoli verði fyrir. Um sjónarmið gagnstefnda í þessa veru vísist að öðru leyti til rækilegrar umfjöllunar í aðalstefnu á dskj. nr. 1, grg. fyrir matsnefnd eignarnámsbóta á dskj. nr. 23 og í viðbótargreinargerð fyrir þeirri nefnd á dskj. nr. 44. Forsendur og niðurstaða Þegar af þessum sökum verður ekki fallizt á kröfu aðalstefnda í gagnsök um að fella úr gildi hluta matsgerðar matsnefndar eignarnámsbóta og ákvarða stærð hins eignarnumda lands 5,61 ha. Aðalstefndi, Vegagerðin, greiði aðalstefnanda, Ragnari Sigurðssyni, kr. 1.061.460 með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2005 til greiðsludags. Aðalstefnandi skal vera sýkn af öllum kröfum aðalstefnda í gagnsök. Aðalstefndi greiði aðalstefnanda kr. 800.000 í málskostnað í aðalsök og gagnsök.
Mál nr. 327/2011
Kærumál Innsetningargerð Aðild
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem tekin var til greina krafa V ehf. um að honum yrði heimilað að fá nánar tilgreinda lausafjármuni tekna úr vörslum G og afhenta sér með beinni aðfarargerð. Í dómi Hæstaréttar sagði að samkvæmt 1. mgr. 78. gr., sbr. 73. gr. laga nr. 90/1989 um aðför geti sá sem telji öðrum manni skylt að veita sér umráð yfir öðru en fasteign, að fullnægðum nánar tilteknum skilyrðum, leitað innsetningargerðar án undangengins dóms eða sáttar til að fá slíka muni tekna úr vörslum þess manns og afhenta sér. Slíkri gerð verði eftir þessum lagaákvæðum að beina að þeim sem hefur umráð munanna. V ehf. hafi enga viðhlítandi grein gert fyrir því hvernig telja mætti áðurgreinda muni vera í umráðum G þannig að innsetningargerð yrði með réttu beint að honum. Var kröfu V ehf. því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2011, þar sem tekin var til greina krafa varnaraðila um að honum yrði heimilað að fá nánar tilgreinda lausafjármuni tekna úr vörslum sóknaraðila og afhenta sér með beinni aðfarargerð. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að „hann verði sýknaður af kröfum sóknaraðila í héraði“, svo og að sér verði dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði leitar varnaraðili í máli þessu heimildar til að fá tekna úr umráðum sóknaraðila og afhenta sér með innsetningargerð þrjá gáma með nánar tilgreindum auðkennum ásamt sex hjólbörum, steypuhrærivél, slöngum fyrir háþrýstidælur, þrjá rafmagnsofna og rafmagnstöflu, en skilja verður málatilbúnað varnaraðila svo að síðastgreinda muni sé að finna í gámunum þremur. Varnaraðili kveðst hafa komið gámunum fyrir á lóð að Vallarkór 2 í Kópavogi á árinu 2008, en í janúar 2010 hafi hann orðið þess var að gámarnir hafi verið teknir þaðan. Hann hafi af því tilefni snúið sér til lögreglu 22. þess mánaðar og verið tjáð að 29. desember 2009 hafi maður að nafni Sævar Þór Guðmundsson tilkynnt að hann hafi fjarlægt af lóð sinni við Vallarkór þessa gáma, sem hann hafi ekki getað komist að raun um hver ætti. Jafnframt hafi Sævar Þór tjáð lögreglu að hann hygðist flytja gámana á jörðina Borgareyrar, sem varnaraðili kveður vera fyrir austan Hvolsvöll, en hann hafi árangurslaust leitast við að fá þá afhenta sér þar. Samkvæmt 1. mgr. 78. gr., sbr. 73. gr. laga nr. 90/1989 getur sá, sem telur öðrum manni skylt að veita sér umráð yfir öðru en fasteign, að fullnægðum nánar tilteknum skilyrðum leitað innsetningargerðar án undangengins dóms eða sáttar til að fá slíka muni tekna úr vörslum þess manns og afhenta sér. Slíkri gerð verður eftir þessum lagaákvæðum að beina að þeim, sem hefur umráð munanna. Samkvæmt gögnum málsins á sóknaraðili heimili á nánar tilteknum stað í Reykjavík og mun hann ekki vera eigandi jarðarinnar Borgareyrar, heldur félag með heitinu SÞ Guðmundsson ehf. Í málinu hefur varnaraðili enga viðhlítandi grein gert fyrir því hvernig telja megi áðurgreinda muni nú vera í umráðum sóknaraðila þannig að innsetningargerð yrði með réttu beint að honum. Þegar af þeirri ástæðu verður að hafna kröfu varnaraðila. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað, sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hafnað er kröfu varnaraðila, Verkfræðistofu F.H.G. ehf., um að honum verði veitt heimild til innsetningargerðar hjá sóknaraðila, Guðmundi Þór Jónssyni. Varnaraðili greiði sóknaraðila samtals 350.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað.
Mál nr. 45/2006
Manndráp Tilraun Skaðabætur Sératkvæði
G var ákærður fyrir tilraun til manndráps, en til vara sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa lagt til A með eggvopni þar sem sá síðarnefndi sat við opinn glugga í ökumannssæti leigubifreiðar og beið greiðslu á ökugjaldi frá G. Hlaut A 18 cm langan skurð vinstra megin á hálsi við atlöguna. Talið var sannað að G hefði gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greindi og var brot hans talið varða við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Var G dæmdur til að sæta fangelsi í fimm ár og til að greiða A skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason, Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 12. janúar 2006 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og honum gert að greiða A 2.640.371 krónu með vöxtum eins og dæmdir voru í héraði. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð. Þá krefst hann þess að kröfu A verði hafnað eða vísað frá dómi eða hún lækkuð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun verjanda ákærða og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Guðbjartur J. Sigurðsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 659.850 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Sveins Andra Sveinssonar hæstaréttarlögmanns, 560.250 krónur, og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Halldórs H. Backman hæstaréttarlögmanns, 99.600 krónur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Samkvæmt 45. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála hvílir á ákæruvaldinu skylda til að færa fram í málinu sönnun, sem ekki verði véfengd með skynsamlegum rökum, fyrir því að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök. Ég fellst ekki á að þessi sönnunarskylda hafi verið uppfyllt í máli þessu. Fyrir því eru eftirgreindar ástæður: Engin vitni sáu hver lagði til A umrætt sinn. A og B töldu báðir á vettvangi að það hefði verið ákærði. Sú ályktun virðist hafa verið byggð á því, að ákærði hafði rétt áður stigið út úr aftursæti bifreiðarinnar bílstjóramegin og til stóð að hann greiddi ökugjaldið. Hinir farþegarnir tveir, C og D, höfðu nokkru fyrr farið út úr bifreiðinni hægra megin og töldu A og B að þeir hefðu haldið að húsi þeim megin götunnar, þó að þeir hafi ekki fylgst með ferðum þeirra þangað. Ályktun þeirra, sem byggðist á þessum forsendum, hefur ekki sérstakt sönnunargildi í málinu. Myndbending A hjá lögreglu hefur heldur enga þýðingu, enda hafði hún ekki það markmið að benda á þann sem verkið vann, þar sem A hafði sem fyrr greinir ekki séð hver þar átti í hlut. Gat hún ekki haft annað markmið en að benda á ákærða sem enginn ágreiningur er um að verið hafði farþegi í bifreiðinni. Eggvopnið sem notað var við verknaðinn hefur ekki fundist. Engin vitneskja liggur fyrir um að ákærði hafi haft eggvopn í fórum sínum umrætt sinn. Á hinn bóginn skráði lögreglan í skýrslu um handtöku annars hinna farþeganna, að hann hefði haft vasahníf á sér þegar hann var handtekinn. Sá hnífur hefur horfið. Sérstök rannsókn fór fram á því hjá lögreglunni í febrúar 2005 hvað orðið hefði um hníf þennan. Það eina sem þá kom í ljós var að varðstjóri í fangageymslu þessa nótt mundi eftir rauðum vasahníf í fórum þessa manns. Að mínu áliti dregur það beinlínis úr vægi sönnunarfærslu ákæruvalds gegn ákærða að lögreglan skuli hafa glatað þessum hníf úr fórum sínum. Svo sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi gaf E, íbúi í húsinu að [...], vitnaskýrslu í málinu um það sem fyrir augu hans bar, þegar hann leit út um glugga íbúðar sinnar eftir að hafa vaknað við háreysti á götunni fyrir utan. Af framburði hans er ljóst að verknaðurinn hafði verið framinn stuttu áður en hann leit út. Hann sá tvo menn á förum brott af vettvangi. Annar, sem ætla má að hafi verið ákærði, var á hlaupum norður eftir [...] og hvarf fyrir horn á vélsmiðju sem þarna stóð. Hinn hljóp eða gekk hratt á bak við húsið handan götunnar. Af uppdrætti af vettvangi má draga þá ályktun, að þessir tveir menn hafi verið í svipaðri fjarlægð frá vettvangi brotsins, þegar vitnið sá þá. Af vitnisburði E má ráða með vissu, að annar mannanna tveggja sem farið höfðu út úr bifreiðinni á undan ákærða var ekki kominn inn í húsið handan götunnar þegar verknaðurinn var framinn. Gæti hann því allt eins á því augnabliki hafa staðið við bifreiðina ásamt ákærða, þó að ekkert verði fullyrt um það nú. Samkvæmt þessu fær sú ályktun héraðsdóms, sem höfð er til rökstuðnings fyrir sakfellingu ákærða, engan veginn staðist að þessir tveir menn hafi báðir horfið að hinu yfirgefna húsi eða inn í það áður en atlagan að A átti sér stað. Þegar sú ályktun er dregin er ekki minnst á þennan framburð vitnisins E. Ekkert blóð úr A fannst á höndum eða fötum ákærða eftir að hann var handtekinn. Engin vissa er samt fyrir því að blóð hefði komið á þann sem lagði til A með hnífnum, þó að svo hefði getað orðið. Það er síðan greinilegur annmarki á rannsókn lögreglunnar, að ekki skuli hafa farið fram leit að blóði á fötum og höndum hinna farþeganna úr bifreiðinni. Fleiri annmarkar eru á lögreglurannsókninni sem fram fór í kjölfar þess að A var veittur áverkinn. Verður ekki annað ráðið en lögreglumenn hafi strax talið ákærða sekan um verknaðinn og þess vegna ekki rannsakað aðra kosti sem skyldi. Þannig fór engin sérstök rannsókn fram í húsinu norðan [...], sem talið er að tveir farþeganna hafi farið inn í. Þar fór aðeins fram leit að eggvopni strax í kjölfar þess að lögregla var kvödd á staðinn. Upplýst er að D hafi verið með bakpoka á sér þegar hann var handtekinn. Engin rannsókn virðist hafa átt sér stað á innihaldi bakpokans. Annmarkar á rannsókn lögreglunnar eru að mínum dómi til þess fallnir að draga úr styrk sönnunarfærslu ákæruvalds á hendur ákærða. Samkvæmt því sem nú hefur verið rakið er engan veginn útilokað, að annar farþeganna tveggja sem stigu út úr bifreiðinni á undan ákærða hafi verið staddur utan við bifreiðina bílstjóramegin þegar lagt var til A. Er að mínum dómi ekki einu sinni unnt við mat á gögnum málsins að telja það sérlega ólíklegt að svo kunni að hafa verið og alls ekki verður það talið hafið yfir skynsamlegan vafa. Sá hinn sami kann þá allt eins og ákærði að hafa veitt A áverkann sem um ræðir í málinu. Við svo búið tel ég sakargiftir á hendur ákærða ósannaðar og beri því að sýkna hann af kröfu ákæruvalds og vísa skaðabótakröfu A frá dómi. Mál þetta sem dómtekið var 29. nóvember sl. er höfðað samkvæmt ákæru útgefinni af ríkissaksóknara 30. nóvember 2004 á hendur Guðbjarti J. Sigurðssyni, kennitala [...], Flúðaseli 14, Reykjavík, fyrir tilraun til manndráps, en til vara fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa, aðfaranótt þriðjudagsins 27. júlí 2004, við [...], Reykjavík, fyrirvaralaust lagt til A, með óþekktu eggvopni, þar sem A sat við opinn glugga í ökumannssæti leigubifreiðar sinnar og beið greiðslu á ökugjaldi frá ákærða sem stóð fyrir utan bifreiðina. Hlaut A 18 sentimetra langan skurð vinstra megin á hálsi. Þetta er aðallega talið varða við 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en til vara við 2. mgr. 218. gr. sömu laga, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu A, kennitala [...], er gerð sú krafa að ákærði verði dæmdur til að greiða honum skaðabætur að fjárhæð 2.640.371 króna auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 27. júlí til 11. september 2004 en síðan dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur uppkveðnum 23. febrúar 2004 var ákærði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Jafnframt var skaðabótakröfu A vísað frá dómi og ákveðið að allur sakarkostnaður skyldi greiddur úr ríkissjóði. Skaut ríkissaksóknari málinu til Hæstaréttar sem komst að þeirri niðurstöðu í dómi þann 6. október 2005 að hinn áfrýjaði dómur skyldi ómerktur og málinu vísað heim í hérað til aðalmeðferðar og dómsálagningar á ný. Verjandi ákærða krefst aðallega sýknu og að bótakröfu verði vísað frá dómi. Til vara er krafist vægustu refsingar sem lög leyfa og að bótakrafa verði lækkuð verulega og þá að meint brot ákærða verði talið varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Verði refsing dæmd verði hún skilorðsbundin að öllu leyti eða að hluta og gæsluvarðhaldsvist ákærða komi þá til frádráttar refsivist. Þess er loks krafist að allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði, þar með talin réttargæslu- og málsvarnarlaun að mati dómsins. Málavextir. Málavextir eru þeir að kl. 01.36, þriðjudaginn 27. júlí sl., var lögreglan send að [...] hér í borg eftir að A leigubílstjóri hringdi og kvaðst hafa verið skorinn á háls. Er í frumskýrslu lögreglu lýst aðkomu á vettvangi. Þar segir að lögreglan hafi hitt fyrir B, sem staðið hafi við leigubifreiðina [...]þar sem hún var kyrrstæð á akbrautinni framan við [...]. A hafi hins vegar komið gangandi út úr anddyri þess húss og hafi hann haldið um háls sér vinstra megin. Í skýrslunni er lýst skurði á hálsi A og ráðstöfunum lögreglu og sjúkraliðs, en A var skömmu síðar fluttur á slysadeild. Segir í skýrslunni að A hafi allan tímann verið með fulla meðvitund. Á leið á slysadeild hafi hann greint svo frá málavöxtum að hann hafi verið sendur á bíl sínum að Hlöllabátum við Ingólfstorg fyrr um kvöldið. Þar hafi hann tekið upp í bifreiðina fjóra menn. Hafi hann þekkt tvo mannanna, þá B og C. Hina tvo mennina hafi hann ekki þekkt, en annar þeirra hafi verið Spánverji en hinn Íslendingur. Lýsti A akstri sínum með mennina, fyrst að [...] við [...], og þaðan, að ósk mannanna, vestast á [...]. Er þangað kom hafi allir mennirnir farið út úr bílnum nema B, sem hafi setið í farþegasæti við hlið A. Hafi A séð C og Spánverjann fara inn í hús hægra megin við götuna, en fjórði maðurinn hafi staðið fyrir utan bílinn vinstra megin. B hafi kallað á þann mann og sagt að hann ætti að greiða ökugjaldið og A kvaðst hafa rennt rúðunni alveg niður í þessu skyni. Hafi hann séð manninn fyrir utan bílinn fara með hendur í vasa og talið að hann væri að sækja peninga. Kvaðst hann hafa litið af manninum en þá hafi hann skyndilega fundið hita leggja niður háls sér og niður á brjóstkassa. Jafnframt hafi hann séð að undrunarsvipur kom á B. Þessu næst kvaðst A hafa lagt höndina á háls sér og er hann sá að sér blæddi hafi hann rokið út úr bílnum og hraðað sér að stigagangi hússins nr. [...] við [...], þar sem hann hafi hringt á lögreglu og einnig ýtt á dyrabjöllur í anddyri hússins. A kvað lögregluna hafa komið stuttu síðar og lýsti hann því er hann fann mátt sinn minnka og hafi hann lagst á götuna þar sem lögreglan hlúði að honum. A kvað manninn sem skar hann hafa til að byrja með staðið kyrran við bílinn, en síðan hafi hann hlaupið í norðurátt að [...]. Kvaðst A viss um að sá Íslendinganna í bílnum, sem hann þekkti ekki, hafi skorið sig og lýsti hann manninum þannig að hann væri um fimmtugt, feitlaginn með yfirskegg og hárið dökkt, en farið að þynnast á hvirfli. Hann hafi verið klæddur dökkum buxum og ljósri skyrtu, hugsanlega með mynstri, en ekki hafi hann verið í yfirhöfn. Þá er í skýrslunni greint frá frásögn B af atburðum. Kvaðst hann hafa verið í leigubílnum ásamt þremur öðrum mönnum, þeim C, spánskum manni og manni sem kallaður væri Bjartur. Hafi félagar hans í bílnum allir verið farnir út en hann einn setið eftir. Hafi hann þá ekki vitað fyrr en búið var að skera leigubílstjórann á háls. Sá sem það hefði gert væri fyrrgreindur Bjartur, um fjörutíu ára gamall, dökkhærður, klæddur bláum fötum. Hafi Bjartur hlaupið á brott í áttina að [...]. B, C og D voru allir handteknir á eða við vettvang. Var C handtekinn í yfirgefnu húsi gegnt [...]. Fram kemur í skýrslu lögreglu að hann hafi verið mjög ölvaður og ekki hægt að ræða við hann um málið. D hafi stuttu síðar komið gangandi eftir [...], ofurölvi og óviðræðuhæfur. Í skýrslunni er síðan lýst aðgerðum lögreglu til að hafa uppi á ákærða, Guðbjarti. Var hann handtekinn í Austurstræti kl. 01.59 um nóttina, en í skýrslunni segir að útlit og klæðnaður hans hafi komið heim og saman við lýsingu, sem gefin hafi verið á árásarmanni. Leit lögreglu að árásarvopni bar ekki árangur, en leitað var í nálægum götum, í ruslatunnum og á opnum svæðum og í yfirgefnum húsum. Ákærði mundi lítið frá atburðum umrædda nótt, er teknar voru skýrslur af honum hjá lögreglunni. Fyrir liggur í gögnum málsins að A fékk samband við neyðarlínuna kl. 1.35, en B um hálfri annarri mínútu síðar. Samkvæmt endurritum af hljóðritun þessara símtala skýrði A svo frá í upphafi samtalsins að hann hafi verið skorinn á háls af „einhverjum rónum“. Síðar segist hann vita hver árásarmaðurinn sé. Í leigubílnum hafi verið fjórir farþegar og að einn þeirra, B, væri fyrir utan innganginn og væri að tala í síma. A lýsti því sem gerðist svo: ,,Og svo átti náttúrulega að borga bílinn og þeir stóðu fyrir utan og ég var búinn að skrúfa niður rúðuna og hann bara dró upp hníf og stakk inn í hálsinn á mér svona einhvern veginn“. Fram kom hjá A að C og annar maður hafi verið farnir inn í gamalt hús þarna á staðnum en tveir hafi verið eftir, annar þeirra hafi verið B en hinn manninn kvað A hafa verið með skalla og yfirskegg. Stuttu síðar kom lögreglan á vettvang. Í samtali sínu við starfsmann neyðarlínunnar greindi B svo frá að vinur hans hafi skorið leigubílstjóra. Eftir það var B gefið samband við lögregluna. Þar greinir hann frá því að leigubílstjórinn væri alblóðugur og að þeir væru staddir vestast á [...]. Aðspurður hver hafi veitt bílstjóranum áverkann svaraði B að Bjartur hafi gert það og kvaðst B hafa þekkt Bjart í nokkur ár. Aðspurður um útlit Bjarts lýsti B honum svo að hann væri dökkhærður með yfirvaraskegg, um 178 sm á hæð, þrekinn. Á meðan B greindi frá þessu kom lögreglan á vettvang og kemur fram að B ræðir þá við lögreglumann sem kemur á vettvang meðan sími hans er enn opinn. Heyrist B þá segja: ,,Hann labbaði þangað, hann labbaði þangað.“ Lögreglumaðurinn sem kominn var á vettvang spurði þá hver hefði labbað þangað. B svaraði þá: ,,Þessi sem skar hann.“ Þá spyr lögreglumaðurinn hver það sé og B svarar: ,,Hann heitir Bjartur.“ Eftir þetta rofnar símtalið. Hlynur Þorsteinsson, sérfræðingur á slysa- og bráðamóttöku Landspítala í Fossvogi, ritaði læknisvottorð A. Vottorðið er dags. 11. ágúst 2004 og þar segir meðal annars svo: ,,Þessi maður kemur á slysa- og bráðadeild LSH í Fossvogi þ. 27.07.2004 og er skráður inn kl. 01:55. Sjúklingur kemur með sjúkrabíl og í lögreglufylgd. Hann hafi verið við vinnu sína sem leigubílstjóri og hafði verið að aka 4 mönnum vestur í bæ en einn þeirra sem hafði farið út úr bílnum teygði sig inn um gluggann á bílhurð hans og brá hnífi á hálsinn á honum. Sjúklingur fór út úr bílnum og komst í hús þar í grennd og hringdi á Neyðarlínu. Við komu á slysadeild er hann með umbúðir á hálsinum. Við skoðun þá er hann með langan skurð sem er aðallega vinstra megin á hálsinum en fer þó aðeins fram fyrir barka og eru 3 cm af skurðinum hægra megin við miðlínu ef miðað er við að miðlína sé beint framan á hálsinum miðjum. Alls er því skurðurinn um 18 cm langur. Þegar þessi skurður endar niður að eyra, tekur við 2-3 cm löng rispa og liggur hún eins og 1 ½ cm neðan við skurðinn. Þegar skoðað er ofan í sárið, þá er í sjálfu sér ekki mikil blæðing úr því þegar skoðun fer fram. Skurðurinn virðist vera svolítið skáskorinn niður á við. Þannig að skurðurinn gengur inn og niður og er dýpstur fremst á hálsinum. Dýpt á skurðinum ef að mælt er beint inn frá húð og niður er á bilinu 1-2 cm sem sé mælt niður eftir skurðfarinu og í skurðáttina þá er dýptin alveg niður í 4-5 cm. Þegar skoðað er ofan í sárið má sjá móta fyrir barka framanvert og í miðlínu. Örlítið sést móta fyrir munnvatnskirtli og sömuleiðis sést móta fyrir vöðva sem liggur hliðlægt skáhallt í hálsinum og heitir sternocleidomasteoid vöðvi. Það er ekki að sjá að sárið hafi lent í neinum af þessum líffærum og hann er ekki með hósta eða erfiðleika við öndun það skal tekið fram að það sást ekki í skjaldkirtil. Sjúklingur er með meðvitund og eðlilegan litarhátt og blóðþýstingur er eðlilegur. Hann hreyfir sig í sjálfu sér eðlilega líka. Teknar voru myndir af þessu og hafður mælikvarði við. Það eru teknar blóðprufur til að athuga með blóðmagn og skjaldkirtilspróf sömuleiðis og steinefni og annað og þetta var allt saman eðlilegt. Sett var upp nál og hann fékk vökva í æð. Meðferð: Sárið er deyft og síðan er byrjað að sauma, fyrst ofan í djúpið eða þ.e.a.s undir húðinni og er saumað í þremur lögum undir húð og alls sett 28 spor með 4/0 Vicryl þræði en það er efni sem að leysist upp með tímanum. Síðan er húðin yfir þessu saumuð með 26 sporum og 4/0 Ethilon en það er þráður sem þarf að fjarlægja ca viku eftir að saumað er. Síðan voru settar umbúðir og léttur þrýstingu á. Sjúklingur var hafður í hálegu þ.e.a.s. hátt undir baki og höfði og átti að vera hafður þannig um nótt. Hann fékk síðan 2 gr. af Ekvacillini eða sýklalyf í æð til að varna sýkingu því að ekki þótti nú öruggt að hnífur hefði verið hreinn þegar þetta atvik varð. Hann var síðan hafður á gæsludeild til morguns. Útskrifast síðan að morgni. Þann 30.07.2004 hitti ég sjúkling og við skoðun þá leit skurðurinn ágætlega út. Hann var svolítið stirður og hafði lítið þorað að hreyfa sig en hann fær leiðbeiningar um það hvernig hann getur byrjað að mjaka sér aðeins til til þess að eiga ekki í óþarfa basli með vöðvana síðar meir. Það er skrifað upp á verkjalyf Parkodin forte 30 stk. Þannig að hann getur tekið 1-2 tbl. í senn á móti Ibufeni sem hann segist eiga til. Síðan er skrifað upp á sýklalyf 500 mg 20 stk. taka 1 hylki x 4. Það má nú alveg reikna með að þessi maður verði ca 3 vikur frá vinnu eða þangað til að þetta ætti að vera bærilega gróið undir húðinni. Hann átti síðan endurkomutíma og kom á endurkomu þ. 03.08.2004 og voru saumar teknir úr sári og leit það vel út. Þá kemur það einnig fram að honum leið betur eftir að hann fékk verkjalyf og var nú farinn að geta sofið en það hafði hann átt erfitt með við komu. þ. 30.07.2004. Eftir komuna þ. 03.08.2004 var hann útskrifaður og endurkoma þá eftir þörfum.“ Tómas Zoëga geðlæknir vann geðrannsókn á ákærða. Í geðrannsókninni er meðal annars svofelldur kafli: ,,V. Samantekt. Guðbjartur liggur undir grun um að hafa, hinn 27. júlí sl., veitt leigubílstjóra alvarlegan og hættulegan skurðáverka á háls. Frekari lýsingar eru í rannsóknum lögreglu. Hann lýsir hins vegar miklum kvíða og tortryggni umrætt kvöld og vitni bera að hegðun hans hafi verið sérkennileg. Mjög ólíklegt er að sýklalyfjanotkun Guðbjarts hafið stuðlað að minnisleysi hans umrætt kvöld. Miklar hegðunarbreytingar verða á Guðbjarti samfara áfengisneyslu. Hann verður orðljótur, árásargjarn og stundum ógnandi. Oftast man hann ekkert lítið eftir því hvað gerist, þegar hann er drukkinn. Guðbjartur gerir sér skýra grein fyrir því að hann á við að stríða alvarlegan áfengisvanda. Hann talar um innbyrgða reiði og heift sem hann rekur til reynslu á barnsárum. Reiðin kemur síðan iðulega upp á yfirborðið þegar hann drekkur. Engin merki eru geðrofssjúkdóm og engin saga er um lyfjamisnotkun. Í viðtölum við undirritaðan er Guðbjartur fullur iðrunar. Hann segist reyndar ekki trúa því að hann sé sekur. Í viðtölum kemur hann eðlilega fyrir og talar um að áfengið hafi verið sitt böl alla ævi.“ Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði neitar sök. Hann skýrði frá því að umrætt kvöld, frá um kl. 20, hafi hann setið við drykkju á veitingastaðnum [...]. Þar hafi hann hitt þá B og C og hafi þeir drukkið þar saman. Hann kvaðst muna mjög illa hvað gerðist síðar um kvöldið vegna áfengisdrykkju sinnar og hann myndi ekki eftir að hafa farið með þeim B og C í leigubíl síðar um kvöldið. Ákærði skýrði hins vegar frá því að smám saman hefði skýrst í sínum huga minningarbrot um að hann hafi mætt leigubílstjóranum þá um nóttina. Lýsti ákærði minningu þessari þannig að hann hafi verið staddur við fjölbýlishús og haldið að hann væri kominn heim til sín og þyrfti að fara þar inn til að ná í peninga fyrir leigubíl eins og oft hefði komið fyrir. Hafi hann snúið við í anddyrinu þegar hann hafi uppgötvað að hann væri ekki heima hjá sér. Hafi hann verið kominn út á bílastæði þegar hann hafi séð bílstjórann koma gangandi á móti sér yfir gangstétt og hafi bílstjórinn þá sagt: „Þeir skáru mig.“ Ákærði hafi þá hváð og bílstjórinn þá sagt: „Einhver skar mig.“ Hafi bílstjórinn haldið með annarri hendinni um hálsinn og verið að reyna að ná í síma í vasa sinn. Sagðist ákærði hafa orðið mjög hræddur vegna þessa þar eð þeirri hugsun hefði skotið upp í huga sér „hvort ætti að drepa hann líka“. Hafi það verið ástæða þess að hann hljóp og flýði í burtu. Kvaðst ákærði ekkert vita hvert hann hljóp eða hvað hann gerði næst og myndi hann ekkert eftir sér fyrr en niðri á lögreglustöð. Aðspurður kvaðst ákærði vera rétthentur og þokkalega hærður og um klæðnað sinn í umrætt sinn sagðist ákærði hafa verið klæddur í svarta peysu, köflótta skyrtu, bláar gallabuxur og í hvítum sokkum. Ákærði kvaðst ekki vera vanur að bera eggvopn á sér. Vitnið A kvaðst hafa verið sendur að Hlöllabátum í Hafnarstræti umrædda nótt. Inn í bílinn hafi komið fjórir menn. Hann hafi þekkt tvo þeirra, þá B og C, en hina tvo hafi hann aldrei séð fyrr. Hafi B sest fram í hjá sér en hinir hafi sest inn aftur í. Hafi C setið við dyrnar hægra megin, maður sem hann telji að hafi verið Spánverji hafi sest fyrir miðju, og síðan hafi ákærði sest fyrir aftan sig. Fyrst hafi hann ekið með mennina að [...] við [...] og hafi B farið þar inn. Ákærði, sem hafi virst vera mjög æstur, hafi einnig farið út úr bílnum. Kvaðst A hafa heyrt einhver læti og skynjað að mennirnir væru ekki velkomnir þarna á staðnum. B hafi þá komið út aftur og þeir þá sest aftur inn og beðið um að ekið yrði vestast á [...]. Þegar þangað var komið, alveg niður undir [...], hafi hann allt í einu verið beðinn um að stöðva og hafi hann því stöðvað nánast á miðri götunni. Hafi C og Spánverjinn þá farið úr bílnum hægra megin og gengið upp að húsi sem þar hafi verið. Hann hafi þó ekkert fylgst frekar með ferðum þeirra. Eftir hafi setið þeir B og ákærði og hafi þeir þrasað sín í milli um það hvor þeirra ætti að greiða fyrir aksturinn. Hafi B sagt sem svo við ákærða: „Þú ætlaðir að borga bílinn.“ Þeir hafi síðan ákveðið að ákærði myndi greiða ökugjaldið. Stuttu síðar hafi ákærði svo stigið út úr bílnum og lokað hurðinni á eftir sér. Kvaðst A þá hafa skilið það sem svo að ákærði ætlaði að borga með því að rétta sér greiðsluna inn um gluggann eins og algengt sé. Hafi hann því á sama andartaki skrúfað niður rúðuna í bílstjórahurðinni til að taka á móti greiðslunni. Nánast samtímis hafi hann litið til hægri, á B, og þá allt í einu fundið eitthvað heitt leka niður hálsinn á sér. Er hann athugaði hvers kyns var hafi hann rekið fingur inn í hálsinn og orðið alblóðugur. Hafi hann þá sagt: “Ég var skorinn, ég var skorinn.“ Kvaðst A þá hafa reynt að klemma hálsinn saman með því að halla sér til vinstri, en jafnframt hafi hann séð ákærða tilsýndar þar sem hann var að hlaupa fram með bifreiðinni, vinstra megin. Kvaðst hann viss um að ákærði hefði veitt sér áverkann þar sem ákærði hafi einn verið við bifreiðina, bílstjóramegin, og þá alveg við bílstjórahurðina. Hann hafi ekki orðið var við neinn annan þeim megin og geti engum öðrum þar verið til að dreifa, enda hafi þetta gerst í beinu framhaldi þess að ákærði fór út úr bílnum. Kvaðst A einnig sjá fyrir sér einhverja handahreyfingu eins og viðkomandi hafi verið að draga höndina að sér í þeim tilgangi að skera. A lýsti atburðarásinni í framhaldi þannig að hann hafi strax tekið af sér öryggisbeltið og nánast samhliða gripið í farsíma og hringt í neyðarlínuna. Jafnframt hafi hann flýtt sér út úr bílnum og hraðað sér eins og hann gat inn í stigagang hússins nr. [...] við [...] og reynt að gera þar vart við sig með því að ýta á dyrabjöllur. Kvaðst ákærði ekki hafa orðið var við ákærða eftir að hann kom út úr bílnum. B hafi hins vegar komið út úr bílnum á eftir sér. Hafi hann talað í farsíma en jafnframt gengið rólega í áttina til sín að stigahúsinu. Sækjandi spurði A sérstaklega um þann mun sem væri á frásögn hans nú og framburði sem hann gaf í lögregluskýrslu er tekin var á Landspítalanum miðvikudaginn 28. júlí 2004. Í lögregluskýrslunni sé frásögn hans á þá leið að eftir að hann var skorinn hafi hann horft framan í ákærða, sem staðið hafi kyrr og sagt við hann „hvern djöfulann ertu að gera“ og síðan hafi ákærði hlaupið í áttina að endurvinnslustöð [...] á [...]. Svaraði A á þá lund að þetta væri allt rétt sem þarna kæmi fram en þennan mun mætti skýra þannig að hann hefði með aðstoð sálfræðinga og geðlækna lagt sig allan fram við að reyna að gleyma þessum atburði. Hann myndi þetta nú þannig að hann hafi ekki horft framan í ákærða strax eftir að hafa verið skorinn, né hafi hann séð ákærða með hníf eða annað eggvopn í hendi. Hins vegar hafi ákærði verið „kominn í hurðarhúninn, einhvern veginn“ þegar A steig út úr bílnum. Aðspurður um lýsingu á ákærða sagðist A vísa til þeirrar lýsingar sem hann gaf í lögregluskýrslu 29. júlí 2004 þar um. A lýsti afleiðingum þessa atburðar á líf sitt, sem hann kvað vera miklar. Vitnið B kvaðst hafa verið staddur á [...] þetta kvöld og verið að drekka þar með C, ákærða og einhverjum Spánverja sem heiti D. Hafi þeir farið saman í leigubíl og kvaðst B hafa sest við hliðina á bílstjóranum en hinir hafi sest aftur í. Hann kvaðst þó ekki muna hvar þeir sátu hver fyrir sig. Gat B því ekki lýst því hvar ákærði sat. Hafi fyrst verið ekið að [...] við [...] en síðan hafi þeir beðið leigubílstjórann um að aka vestast á [...]. Þegar þangað var komið hafi komið upp smá vandamál við að gera upp ökugjaldið. C og D, hafi farið út úr bílnum að yfirgefnu húsi sem þarna var, þangað sem för þeirra allra var heitið. Hafi alla vega D ætlað að gista þar. Hafi verið um það rætt fyrirfram að ákærði myndi borga bílinn en hinir myndu borga fyrir áfengið. Sagði B að þeir C hafi verið búnir að redda því. Ákærði, sem hafi verið verulega drukkinn hafi eitthvað verið að röfla út af þessu og þeir hafi síðan eitthvað verið að röfla um þetta sín í milli. Einnig hafi ákærði verið með „einhvern kjaft“ í garð leigubílstjórans. Loks hafi sér verið farið að leiðast þófið. Þegar hann hafi síðan séð að ákærði fór einnig út úr bílnum hafi honum fundist eins og hann væri skilinn einn eftir með að borga bílinn og fundist það ósanngjarnt miðað við það sem talað hefði verið um. Kvaðst hann þá hafa stungið hendinni í vasann í því skyni að kanna hvort hann ætti ekki næga peninga fyrir bílnum. Þá hafi bílstjórinn allt í einu hrópað upp: „Æ, ég hef verið skorinn á háls.“ Hafi bílstjórinn við þetta farið í „panic“ opnað dyrnar og farið út og inn í anddyri fjölbýlishúss sem sé þarna beint á móti. B sagði að sín fyrstu viðbrögð hafi verið þau að grípa farsíma sinn og hringja í neyðarlínuna og því hafi hann kannski ekki fylgst eins vel með því sem gerðist í kring í framhaldi. Kvaðst hann svo hafa farið út úr bílnum og staðið á gangstéttinni, milli fjölbýlishússins og bílsins, og beðið þar eftir að lögreglan kæmi á vettvang. Hafi lögreglumenn handtekið sig þar þegar þeir komu þangað skömmu síðar. B var spurður nánar út í símtal hans við neyðarlínuna þar sem hann hafi sagt að vinur sinn sem héti Bjartur hafi skorið leigubílstjórann og að hann hefði gengið út „[...]“ í áttina að [...]. Sagðist B þá ekki geta fullyrt að ákærði hafi verið sá sem skar bílstjórann því hann hafi ekki beinlínis séð það. Sagðist B örugglega hafa sagt þetta í símann vegna þess að þeir ákærði hafi setið eftir inni í bílnum og verið að röfla um uppgjörið á bílnum og því hafi ákærði farið aðeins seinna út úr honum en hinir tveir. Hafi honum því kannski fundist á þessum tíma að það hafi verið ákærði sem skar bílstjórann. Aðspurður um ástand sitt á þessum tíma kvaðst B hafa verið „sæmilega fullur og uppdópaður“ og ástand hans þegar hann gaf lögregluskýrsluna hafi ekki verið gott. B kvaðst ekki hafa orðið var við neitt eggvopn eða hníf í fórum þeirra sem voru í leigubílnum umrætt sinn. B las yfir skýrslu sína sem tekin var af honum morguninn eftir árásina og staðfesti hana sem rétta að því þó undanteknu að hann minntist þess ekki að hafa séð ákærða fyrir utan bifreiðina eftir að bílstjórinn var skorinn. Sagðist ákærði hafa verið illa fyrir kallaður þegar skýrslan var tekin af honum. Vitnið C kvaðst hafa verið dauðadrukkinn þetta kvöld og myndi hann því lítið eftir atburðum. Kvaðst hann muna eftir að hafa farið með B, ákærða og einhverjum Spánverja í leigubíl vestur á [...]. Hafi þeir ætlað að drekka saman í yfirgefnu húsi sem þar var. Kvaðst C oft hafa komið þangað áður. Taldi C að um það hefði verið rætt að þar sem hann hefði útvegað húsið þá þyrfti hann ekki að greiða fyrir leigubílinn. Hafi hann því ekkert verið að hugsa um það og farið út úr bílnum og inn í umrætt hús. Hafi hann komist inn í húsið með því að opna þar glugga. Hann hafi síðan tekið lásinn af að innanverðu. Eftir það hafi hann bara sofnað og gæti því lítið sagt um hvað varð um félaga sína. Kvaðst hann næst vita af sér þegar lögreglan handtók hann um nóttina. C var sérstaklega spurður hvort hann minntist þess að Spánverjinn hefði fylgt honum inn í húsið. Svaraði hann því að hann myndi það ekki sérstaklega. Hann kvaðst heldur ekki muna hvort hann hefði séð Spánverjann inni í húsinu eða hvort þeir hefðu eitthvað rætt þar saman. C kvaðst heldur ekki kannast við að hafa verið með neinn hníf á sér eins og fram kom í handtökuskýrslu. Hann gengi aldrei með hníf. C las yfir skýrslu sem hann gaf hjá lögreglu og staðfesti hana sem rétta. Sagði hann jafnframt að vafalaust hafi hann munað betur eftir atvikum á þeim tíma. Vitnið E, íbúi á efstu hæð fjölbýlishússins nr. [...] við [...], kvaðst hafa orðið var við einhvern hávaða norðan megin við húsið. Hafi hann litið út um glugga á íbúðinni, sem snúi í norður, og hafi hann þá séð leigubíl á götunni fyrir neðan og hafi dyr á honum verið opnar. Einnig hafi hann séð í bakið á manni sem hafi verið á hlaupum í norðurátt að [...] og hafi sá maður horfið fyrir horn á vélsmiðju sem þarna hafi staðið. Á svipuðum tíma kvaðst hann hafa séð hreyfingu fyrir utan yfirgefið hús, sem hafi áður staðið þarna beint á móti en sé nú horfið. Hafi sér virst sem maður hlypi eða gengi hratt þar á bak við húsið, hægra megin frá sér séð. Því næst kvaðst E hafa heyrt í mönnum einhvers staðar fyrir neðan sig, en þeir hafi til að byrja með verið í hvarfi við framhlið hússins að [...], frá honum séð. Hann hafi þó eitthvað heyrt þarna talað um B. Stuttu síðar hafi hann svo séð ofan á mann, sem hafi virst vera í leðurjakka, og gæti það vel hafa verið B. Hróp og köll, þar sem meðal annars heyrðist kallað „hvað ertu búinn að gera, hvað ertu búinn að gera“, gætu vel hafa komið frá honum. Einhvern tímann meðan á þessu stóð hafi dyrabjöllu íbúðarinnar verið hringt. Kvaðst hann ekki hafa svarað til að byrja með þar eð hann hafi ekki vitað hvað væri að gerast, en lögreglan hafi komið stuttu síðar og hafi hann þá sagt henni frá mannaferðum við húsið á móti. Er las yfir skýrslu sem hann gaf hjá lögreglu 29. júlí 2004. Staðfesti hann að þar væri rétt eftir sér haft á þeim tíma. Vitnið Bylgja Hrönn Baldursdóttir lögreglumaður lýsti því að hún hefði, ásamt Grétari Helga Geirssyni lögreglumanni, verið stödd uppi í Breiðholti þegar hún heyrði í fjarskiptatækjum lögreglubifreiðarinnar að lýst væri eftir manni sem kallaður væri Bjartur. Hafi honum verið lýst sem þrekvöxnum með yfirvaraskegg. Hafi þau verið beðin um að fara niður í bæ til að svipast um eftir honum. Á gatnamótum Póst­hússtrætis og Austurstrætis hafi þau komið auga á mann sem svaraði til fyrr­greindrar lýsingar. Kvaðst hún hafa stöðvað bifreiðina og hafi maðurinn þá komið gangandi að bifreiðinni og þegar hann hafi verið spurður að nafni hafi hann sagst heita Bjartur. Hafi maðurinn, sem virst hafi í annarlegu ástandi, þá verið handtekinn og færður á lögreglustöðina. Þegar maðurinn hafi spurt þau um ástæðu handtökunnar hafi þau eingöngu svarað að það væri vegna atviks sem þeim hafi verið tilkynnt um, enda hafi þau lögreglumennirnir lítið vitað um það sjálf hvers eðlis það var. Bylgja Hrönn greindi frá því að á leiðinni hafi ákærði bent á samstarfsmann hennar, Grétar, og sagt: „Þið tveir verðið skornir á háls,“ og stuttu síðar hafi ákærði sagt að hann sjálfur yrði skorinn á háls. Sérstaklega aðspurð hvort verið gæti að ákærði hefði fengið þá skýringu á handtökunni að maður hefði verið skorinn á háls sagði hún að það hefði örugglega ekki verið nefnt. Vitnið Grétar Helgi Geirsson lögreglumaður lýsti aðdraganda handtöku ákærða efnislega á sama veg og vitnið Bylgja Baldursdóttir. Maðurinn hafi sagst heita Guðbjartur en væri kallaður Bjartur og að hann hefði verið með B, C og Spánverja. Við handtökuna hafi honum verið sagt að hann væri handtekinn vegna máls sem væri í rannsókn. Stuttu eftir handtökuna hafi ákærði sagt að þau ættu eftir að sjá hann skorinn á háls og síðan hafi hann bætt við: „Þið tveir glæpamennirnir, þið eigið eftir að verða skornir á háls líka“. Vitnið Hlynur Þorsteinsson, sérfræðingur á slysa- og bráðamóttöku Land­spítala-háskólasjúkrahúss staðfesti og skýrði vottorð sitt fyrir dómi. Lýsti hann áverka þeim sem A hlaut þannig að í grunninn hafi verið um að ræða langan og djúpan skurð. Hafi hann aðallega verið vinstra megin en náð aðeins fram fyrir miðlínu hálsinn, framan á barkanum, og hafi verið skáskorinn niður. Hafi dýpt hans verið um 4-5 cm þar sem hann var dýpstur en hafi síðan grynnkað eftir því sem aftar dró á hálsins og endað í smá rispu. Lega og dýpt skurðarins gæti bent til þess að sá sem áverkanum olli hafi staðið hærra en A og skorið á háls frá miðju að framan og upp á við í áttina að eyranu. Kom fram hjá lækninum að þegar um væri að ræða hnífsbragð af þessari dýpt þá hljóti hending ein að ráða hvernig það komi á háls og allir áverkar á háls væru mögulega hættulegir. Þar væru bæði stórar æðar, barkinn sé skammt frá yfirborði hálsins og einnig geti taugar orðið þar fyrir skemmdum. Taldi hann að mjög litlu hafi munað að ekki hlaust af lífshættulegur áverki og hending ein ráðið að svo varð ekki. Aðspurður hvort líklegt megi telja að blóð hafi komið á eggvopnið og jafnvel árásarmanninn taldi hann að ekki væri sjálfgefið að blóð hafi slest á árásarmanninn. Hins vegar taldi hann ekki ólíklegt að eitthvað af blóði hafi komið á eggvopnið þó það þurfi ekki að hafa verið mikið. Niðurstaða. Ákærði hefur frá upphafi neitað sök en jafnframt borið við minnisleysi. Þegar skýrsla var tekin af honum fyrir dómi nú skýrði hann frá minningarbrotum sem smám saman hefðu verið að framkallast í huga hans og hann hefur ekki áður lýst. Kom þar meðal annars fram að hann hafi verið staddur við fjölbýlishús. Hafi hann haldið að hann væri kominn heim til sín og þyrfti að fara þar inn til að ná í peninga fyrir leigubifreið. Hafi hann snúið við í anddyrinu þegar hann uppgötvaði að svo var ekki. Hafi hann verið kominn út á bílastæði þegar hann hafi séð bílstjórann koma gangandi á móti sér yfir gangstétt og hafi bílstjórinn þá sagt: „Þeir skáru mig.“ Ákærði hafi þá hváð og bílstjórinn þá sagt: „Einhver skar mig.“ Kvaðst ákærði hafa orðið mjög hræddur vegna þessa þar eð þeirri hugsun hefði skotið upp í huga sér „hvort ætti að drepa hann líka“. Hafi það verið ástæða þess að hann hljóp og flýði í burtu. Eggvopn það sem beitt hefur verið við verknaðinn hefur ekki fundist og framburður vitna hefur ekki varpað neinu ljósi á hvort ákærði eða einhver annar farþega leigubifreiðarinnar hafi haft slíkt vopn undir höndum umrædda nótt. Við rannsókn málsins gerði lögregla ítarlega athugun á fatnaði ákærða en fann þar ekkert blóð úr A leigubílstjóra. Fyrir dómi hefur A skýrt svo frá að hann hafi tekið fjóra farþega upp í leigubifreið sína við Ingólfstorg í Reykjavík um kl. 1.15 aðfaranótt þriðjudagsins 27. júlí 2004. Um var að ræða ákærða ásamt þeim B, C og E.. Þekkti A þá B og C en hvorki ákærða né D. Er A hafi stöðvað leigubifreiðina á móts við húsið nr. [...] við [...], að ósk farþega, hafi C og D farið út úr bifreiðinni og gengið að húsi handan götunnar, það er að segja hægra megin við leigubifreiðina, en B, sem setið hafi við hlið A í bifreiðinni, og ákærði hafi átt einhver orðaskipti um hver ætti að greiða ökugjaldið. Hafi B sagt sem svo við ákærða: „Þú ætlaðir að borga bílinn,“ en þeir hafi þá ákveðið að ákærði myndi greiða ökugjaldið. Stuttu síðar hafi ákærði svo stigið út úr bifreiðinni og kvaðst A hafa heyrt afturdyrnar lokast. Hafi hann skilið það sem svo að ákærði ætlaði að borga með því að rétta honum greiðsluna inn um gluggann eins og algengt sé. Hafi A því á sama andartaki rennt niður rúðunni í bílstjórahurðinni til að taka á móti greiðslunni. Nánast samtímis hafi hann litið til hægri, á B, og þá allt í einu fundið eitthvað heitt leka niður hálsinn á sér. Er hann athugaði hvers kyns var hafi hann rekið fingur inn í hálsinn og orðið alblóðugur. Hafi hann þá hrópað upp: “Ég var skorinn, ég var skorinn.“ Kvaðst B þá hafa séð ákærða tilsýndar þar sem hann var að hlaupa í burtu fram með bifreiðinni, vinstra megin. Kvaðst hann viss um að ákærði hefði veitt sér áverkann þar sem ákærði hafi einn verið við bifreiðina, bílstjóramegin, og þá alveg við bílstjórahurðina. Hann hafi ekki orðið var við neinn annan þeim megin og geti engum öðrum þar verið til að dreifa, enda hafi þetta gerst í beinu framhaldi þess að ákærði fór út úr bifreiðinni. Kvaðst B einnig sjá fyrir sér einhverja handahreyfingu eins og viðkomandi hafi verið að draga höndina að sér í þeim tilgangi að skera. Hann hafi þó ekki séð hníf eða annað eggvopn í höndum ákærða. Í lögregluskýrslu sem tekin var af A daginn eftir árásina er haft eftir honum að eftir að bifreiðin hafi numið staðar við [...] hafi B horft á manninn, sem sat í sætinu fyrir aftan bílstjórasætið, og sagt við hann: „Þú ætlaðir að borga bílinn.“ Maðurinn hafi þá sagt já og farið út úr bifreiðinni og lokað á eftir sér, en A á sama tíma rennt niður bílrúðunni. Hafi maðurinn síðan farið með höndina ofan í buxnavasann eins og hann væri að sækja peninga eða veski. A sagðist því næst hafa horft á manninn og síðan á B. Er A var spurður út í þann mun sem væri á framburði hans nú miðað við þennan framburð hans hjá lögreglu stuttu eftir atburðinn sagði A skýringuna þá að allt frá því að árásin átti sér stað, í júlí 2004, hafi hann, með aðstoð geðlækna og sálfræðinga, lagt sig allan fram við að gleyma þessum atburði. Kvaðst hann nú muna þetta þannig að hann hafi ekki horft framan í ákærða eftir að hafa verið skorinn. B lýsti atburðum um nóttina þannig að hann hafi farið með C, ákærða og Spánverjanum D í leigubifreið vestast á [...]. Kvaðst B hafa setið frammi í en hann mundi ekki hvar félagar hans sátu. Þegar á staðinn var komið hafi C og D farið fyrstir út úr bifreiðinni og virst stefna á yfirgefið hús þar hægra megin, þangað sem ferð þeirra var heitið. Fyrirfram hefði verið um það rætt að ákærði myndi borga fyrir farið en hinir myndu borga fyrir áfengið. Ákærði, sem hafi verið verulega drukkinn, hafi eitthvað verið að röfla út af þessu og þeir hafi síðan eitthvað verið að röfla um þetta sín í milli. Einnig hafi ákærði verið með „einhvern kjaft“ í garð leigubílstjórans. Loks hafi sér verið farið að leiðast þófið. Þegar ákærði hafi einnig farið út úr bifreiðinni hafi honum fundist eins og hann væri skilinn einn eftir með að borga og fundist það ósanngjarnt miðað við það sem talað hefði verið um. Hafi hann því stungið hendinni í vasann í því skyni að kanna hvort hann ætti ekki næga peninga fyrir ökugjaldinu og þá hafi bílstjórinn allt í einu hrópað upp: „Æ, ég hef verið skorinn á háls.“ Sagði B að sér hefði brugðið mjög við þetta, enda hafi ekkert bent til þess að neitt af þessu tagi myndi gerast. Hann hafi ekki orðið var við að félagar hans hefðu hníf undir höndum og hann hefði aldrei orðið var við að ákærði beitti ofbeldi. Aðspurður kvaðst B telja að hann hafi séð ákærða fyrir utan bifreiðina fyrst eftir að ákærði fór út úr henni en ekki eftir að atlagan að bílstjóranum átti sér stað. Í lögregluskýrslu sem tekin var af B daginn eftir árásina er haft eftir honum að ákærði hafi verið með einhverjar svívirðingar í garð leigubílstjórans eftir að ákærði hafði stigið út úr bifreiðinni. Andartaki eftir að bílstjórinn hafði verið skorinn hafi ákærði staðið fyrir utan bifreiðina en síðan gengið niður [...] í áttina að [...] og greikkað sporið. Síðar í lögregluskýrslunni var svo haft eftir B að algjörlega væri ljóst í sínum huga að ákærði hefði skorið leigubílstjórann. Svo sem áður greinir hringdi umræddur B í neyðarlínuna kl. 01.36 um nóttina og tilkynnti um atburðinn. Í upphafi ræðir B við starfsmann neyðarlínunnar og segir: „Það er leigubílstjóri hjá, hérna, og vinur minn, hann skar hann.“ Í framhaldi af því er gefið samband við lögreglu og segist B þá hafa verið að koma með leigubifreið og segir síðan: „Og svo var félagi sem var, hérna, með, og hann skar leigubílstjórann.“ B er þá spurður hver það sé sem hafi skorið bílstjórann og svarar hann þá svo: „Hann heitir ... Bjartur.“ Í sama mund kom lögregla á vettvang og er sími B þá opinn. Heyrist B segja: „Hann labbaði þangað, hann labbaði þangað.“ Spyr þá lögreglumaðurinn, sem kominn var á vettvang, hver hafi „labbað þangað.“ Því svarar B svo: „Þessi sem skar hann.“ Lögreglumaðurinn spyr þá hver það sé og svarar B: „Hann heitir Bjartur.“ Upplýst er í málinu að ákærði er kallaður Bjartur. E bar fyrir dómi að hann hafi vaknað umrædda nótt við einhvern hávaða fyrir utan heimili sitt að [...] þar sem hann býr á efstu hæð. Hafi hann litið út um glugga á íbúðinni, sem snúi í norður, og hafi hann þá séð leigubifreið á götunni fyrir neðan með opnar dyr. Einnig hafi hann séð í bakið á manni sem hafi verið á hlaupum í norðurátt að [...] og hafi sá maður horfið fyrir horn á vélsmiðju sem þarna hafi staðið. Á svipuðum tíma kvaðst hann hafa séð hreyfingu fyrir utan yfirgefið hús, andspænis [...]. Hafi sér virst sem maður hlypi eða gengi hratt þar á bak við húsið, hægra megin frá sér séð. Aðra hafi hann ekki séð í sömu andrá en hins vegar hafi hann heyrt mannamál, hróp og köll. Meðal annars hafi verið kallað „hvað ertu búinn að gera, hvað ertu búinn að gera“, og stuttu síðar hafi hann séð ofan á mann í leðurjakka og gæti það vel hafa verið B. Samkvæmt fyrirliggjandi endurritum af hljóðritun símtala hringdi A í neyðarlínuna kl. 01.36 umrædda nótt og tilkynnti að hann hefði verið skorinn á háls við starf sitt sem leigubílstjóri á móts við húsið nr. [...] við [...]. Var brugðist skjótt við af hálfu lögreglu og fjórar lögreglubifreiðar sendar þegar í stað á vettvang. Kom lögreglan á vettvang kl. 1.39 og handtók þá þegar B. Um hálfri klukkustund síðar var C handtekinn þar sem komið var að honum sofandi í áðurnefndu yfirgefnu húsi. Loks var D handtekinn á vettvangi um fimm mínútum síðar þegar hann kom gangandi þar að. Voru bæði C og D sagðir mjög ölvaðir og óviðræðuhæfir. Ákærði var hins vegar handtekinn eftir lýsingu A þar sem hann var á gangi í Austurstræti kl. 1.59. Stóðu lögreglumennirnir Bylgja Hrönn Baldursdóttir og Grétar Helgi Geirsson að handtöku ákærða í greint sinn. Skýrði Bylgja Hrönn svo frá fyrir dómi að ákærði hafi á leiðinni á lögreglustöðina bent á Grétar Helga og sagt: „Þið tveir verðið skornir á háls,“ og stuttu síðar hafi ákærði sagt að hann sjálfur yrði skorinn á háls. Hafi þessi ummæli hans verið algjörlega að tilefnislausu og án þess að lögreglumennirnir hefðu áður greint ákærða frá árásinni á leigubílstjórann, enda hafi þau haft mjög takmarkaðar upplýsingar um hana. Skýrði Grétar Helgi frá þessu atviki þannig að ákærði hafi sagt að þau ættu eftir að sjá hann skorinn á háls og síðan hafi hann bætt við: „Þið tveir glæpamennirnir, þið eigið eftir að verða skornir á háls líka.“ Eins og rakið hefur verið sáu hvorki A né B hver veitti A þann áverka sem hér um ræðir. Þegar framburður þeirra fyrir dómi og hjá lögreglu er virtur heildstætt þykir mega leggja til grundvallar að ákærði hafi setið fyrir aftan A í leigubifreiðinni. Eftir að C og D hafi yfirgefið leigubifreiðina hafi komið upp ágreiningur milli ákærða og B um hvor þeirra skyldi greiða ökugjaldið fyrir ferðina. Hafi ákærði þá stigið út úr bifreiðinni og A í sömu andrá rennt niður rúðunni í bílstjórahurðinni. Aðeins andartaki síðar hafi atlagan að A átt sér stað. Samkvæmt þessu verður hér ekki fallist á þann framburð ákærða fyrir dómi að hann hafi á leið sinni frá anddyri fjölbýlishúss mætt A kallandi „þeir skáru mig“, enda skilgreindi ákærði þennan framburð sinn nánast sem minningarbrot og virtist ekki sannfærður um að um raunverulega upplifun hans hafi verið að ræða. Fær þessi framburður hans heldur engan stuðning í fyrri framburði hans fyrir lögreglu né í geðheilbrigðisskýrslu þar sem meðal annars er vitnað í frásögn ákærða af því sem hann man frá umræddu kvöldi. Samkvæmt þessu er það niðurstaða dómsins að sannað sé að ákærði hafi á sama tíma sem áverkinn var veittur staðið við hlið leigubifreiðarinnar, bílstjóramegin. Af framburði þeirra A og B fyrir dómi má ráða að bæði D og C hafi farið út úr bifreiðinni strax eftir að hún staðnæmdist og að yfirgefnu húsi sem þá stóð andspænis [...]. Frásögn C af atburðum var einnig á þann veg að hann hafi strax farið út úr bifreiðinni og inn í umrætt hús og sofnað nánast um leið og þangað var komið en hann minntist þess þó ekki að D hafi komi þangað með sér. D er farinn af landi brott og tókst ekki að hafa uppi á honum fyrir aðalmeðferð málsins svo unnt yrði að kveðja hann fyrir dóminn. Í skýrslu sem hann gaf hjá lögreglu þann 27. júlí 2004 og fyrir dómi síðar þann dag á grundvelli b-liðar 1. mgr. 74. gr. a laga nr. 19/1991 skýrði hann frá því að hann og C hefðu farið fyrstir út úr bifreiðinni og farið inn í yfirgefna húsið. Enda þótt ljóst sé að bæði C og D hafi verið verulega ölvaðir í umrætt sinn og því nokkur hætta á ónákvæmni í framburði þeirra um atvik kvöldsins þykir þó verða að líta svo á, þegar framburður þeirra A, B, C og D er skoðaður í heild, að þeir C og D hafi báðir horfið að hinu yfirgefna húsi eða inn í það áður en atlagan að A átti sér stað. Samkvæmt þessu liggur ekkert fyrir um það í málinu að nokkur annar en ákærði hafi staðið við eða nálægt glugga leigubílstjórans þegar atlagan var gerð. Fyrstu frásagnir þeirra A og B, bæði er þeir lýstu atburðinum í símtölum sínum við neyðarlínuna af vettvangi og fyrir lögreglu stuttu síðar, gefa skýrlega til kynna að enginn efi hefur þá verið í þeirra huga um að það hafi verið ákærði sem skorið hafi A á háls. Enda þótt A hafi fyrir dómi ekki getað beinlínis fullyrt að hann hafi horft framan í ákærða strax eftir atlöguna þá var lýsing hans þó mjög afdráttarlaus um að hann hafi séð ákærða hreyfa sig til hliðar við bílinn í áttina að [...] og að engum öðrum geti þar hafa verið til að dreifa. Með myndsakbendingu hjá lögreglu fletti A 43 myndum úr myndasafni lögreglunnar og vísaði hann þá á mynd af ákærða sem hann kvað vera manninn sem veitt hafi sér umræddan áverka. Með framburði þeirra A og B Kristjánssonar, og með hliðsjón af öðru því sem hér hefur verið rakið, er það niðurstaða dómsins að ákærði hafi í greint sinn lagt fyrirvaralaust til A með óþekktu eggvopni þar sem A sat við opinn gluggann í ökumannssæti leigubifreiðar sinnar og beið greiðslu á ökugjaldi. Telur dómurinn að engum öðrum sé þar til að dreifa en ákærða og að hafið sé yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir. Af læknisvottorði og framburði Hlyns Þorsteinssonar, sérfræðings á slysa- og bráðamóttöku Landspítala-háskólasjúkrahúss, verður ráðið að áverki sá sem A var veittur í umrætt sinn hafi verið veittur með beittu eggvopni en um hafi verið að ræða 18 sm langan skurð og tiltölulega beinan á hálsi A. Hafi sáralitlu mátt muna að áverkinn yrði lífshættulegur miðað við þau líffæri. Er það mat dómsins að ákærða geti ekki hafa dulist að atlagan var stórhættuleg og að bani gæti hæglega hlotist af henni. Þykir háttsemi ákærða því varða við 211. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 20. gr. sömu laga. Sakhæfi. Svo sem áður greinir gerði Tómas Zoëga geðlæknir rannsókn á geðheilbrigði ákærða að beiðni lögreglustjórans í Reykjavík. Samkvæmt niðurstöðu rannsóknar hans frá 10. september 2004 verða miklar hegðunarbreytingar á ákærða samfara áfengisneyslu og verður hann þá orðljótur, árásargjarn og stundum ógnandi. Að mati læknisins bar ákærði engin merki um geðrofssjúkdóm og þá hefur hann enga sögu um lyfjamisnotkun. Ákærði kom eðlilega fyrir í viðtölum og talaði um að áfengið hefði verið sitt böl alla ævi. Er það mat læknisins að ákærði hafi umrætt kvöld og nótt ekki verið haldinn geðveiki, andlegum vanþroska eða hrörnun sem komið hafi í veg fyrir að hann gæti stjórnað gerðum sínum. Hins vegar sé ljóst að hann hafi verið með rænuskerðingu vegna mikillar áfengisneyslu og sé minnisleysi alvarlegur fylgikvilli áfengisneyslunnar. Sé slíkur fylgikvilli vel þekktur og ekki ástæða til að draga frásögn ákærða um minnisleysi í efa. Er það álit geðlæknisins að engar læknisfræðilegar ástæður mæli gegn því að refsing geti borið árangur. Þá er það sömuleiðis mat hans að ákærði sé sakhæfur í skilningi 15. gr. almennra hegningarlaga. Fallist er á það mat geðlæknisins að ákærði sé sakhæfur samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga og að refsing geti borið árangur samkvæmt 16. gr. sömu laga. Ákvörðun refsingar. Ákærði hefur samkvæmt sakavottorði ekki sætt neinum refsingum sem hér geta skipt máli. Árás ákærða var lífshættuleg og án nokkurs tilefnis og hefur samkvæmt gögnum málsins valdið árásarþola verulegu tjóni, sérstaklega á sál, en einnig líkama. Ekki er neitt vitað hvað ákærða gekk til með verknaði sínum en ljóst er að hann átti ekkert sökótt við árásarþola. Ráða má af rannsókn á geðheilbrigði ákærða að miklar hegðunarbreytingar verða á honum samfara áfengisneyslu. Verður því að telja verulegar líkur á að orsakir árásarinnar megi rekja til þeirra breytinga sem verða á skapgerð og atferli ákærða þegar hann neytir áfengis. Þegar allt framangreint er virt og með vísan til 1. og 2. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 5 ár. Til frádráttar refsingu kemur, með fullri dagatölu, óslitið gæsluvarðhald ákærða frá 27. júlí 2004 til 23. febrúar 2005, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga. Bótakrafa og sakarkostnaður. Af hálfu A er gerð krafa um bætur úr hendi ákærða að fjárhæð 2.640.371 króna samkvæmt XX. kafla laga nr. 19/1991 auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 27. júlí 2004 til 11. september 2004 en síðan dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga. Einnig er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða þóknun réttargæslumanns. Kröfu sína sundurliðar bótakrefjandi með eftirfarandi hætti: 1. Miskabætur skv. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993kr. 2.500.000 2. Þjáningabætur skv. 3. gr. skaðabótalagakr. 14.700 3. Útlagður læknis- og lyfjakostnaðurkr. 125.671 Samtals krafakr. 2.640.371 Ákærði hefur mótmælt kröfunni. Ákærði hefur orðið uppvís að ólögmætri og alvarlegri meingerð gagnvart A sem hefur samkvæmt gögnum málsins haft veruleg áhrif á líf hans. Er ekki séð fyrir endann á afleiðingum verknaðarins á þessari stundu en með réttri meðferð standa vonir þó til að úr áhrifunum dragi eftir því sem lengra líður frá atburðinum. Samkvæmt því eru miskabætur hæfilega ákveðnar 1.500.000 krónur. Jafnframt er fallist á að ákærði greiði læknis- og lyfjakostnað sem lagður hefur verið út af hálfu brotaþola. Loks er krafa um þjáningabætur tekin til greina eins og hún er fram sett. Ber því að dæma ákærða til að greiða samtals 1.640.371 krónu ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. júlí 2004 til 8. janúar 2005 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Útlagður kostnaður vegna máls þessa er nú samtals 1.969.488 krónur. Samkvæmt yfirliti þar um er þar meðal annars um að ræða kostnað að fjárhæð 510.023 krónur vegna rannsóknar á blóð- og þvagsýnum þeirra sem voru farþegar í leigu­bifreiðinni með ákærða umrædda nótt. Inni í framangreindri fjárhæð eru jafnframt málsvarnarlaun og réttargæsluþóknun samtals að fjárhæð 933.750 krónur vegna fyrri meðferðar máls þessa fyrir héraðsdómi sem lyktaði með sýknudómi uppkveðnum 23. febrúar 2005 eins og fyrr var rakið. Þykir rétt að ákærði greiði 850.000 krónur af hinum útlagða kostnaði. Að þessu virtu verður ákærða því gert að greiða samtals 1.320.000 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 400.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 70.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti í réttargæsluþóknun til Guðbjarna Eggertssonar héraðsdómslögmanns. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Kolbrúnu Sævarsdóttur, saksóknara. Héraðsdómararnir Ásgeir Magnússon, sem dóms­formaður, Friðgeir Björnsson og Hervör Þorvaldsdóttir kváðu upp dóminn. Ákærði, Guðbjartur J. Sigurðsson, sæti fangelsi í 5 ár. Til frádráttar komi gæslu­varðhaldsvist hans frá 27. júlí 2004 til 23. febrúar 2005. Ákærði greiði A 1.640.371 krónu ásamt vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 27. júlí 2004 til 8. janúar 2005 og dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 1.320.000 krónur í sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 400.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 70.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti í réttargæsluþóknun til Guðbjarna Eggertssonar héraðsdómslögmanns.
Mál nr. 347/2004
Hylming Peningaþvætti Fjárdráttur Ákæra
Á og K voru sakfelldur fyrir hylmingu, með því að hafa veitt viðtöku fé, sem S hafði dregið sér í starfi sínu hjá L hf., haldið því ólöglega fyrir eiganda þess og hagnýtt það í eigin þágu og félaga sem þeir áttu að hluta eða öllu leyti. Þá var R sakfelldur fyrir peningaþvætti, með því að hafa á sama hátt veitt viðtöku fé, sem S hafði dregið sér, og hagnýtt það í eigin þágu eða ráðstafað því til annarra. Á, K og R höfðu verið ákærðir fyrir að „hafa mátt vera ljóst“ að vörslur fjárins í höndum S hefðu ekki stofnast með löglegum hætti. Af því tilefni tók Hæstiréttur fram að lög um meðferð opinberra mála áskildu ekki að í ákæru væri lýst huglægri afstöðu ákærða til verknaðarins sem ákært væri fyrir, enda skæru dómstólar en ekki ákæruvald úr um saknæmi. Við ákvörðun refsingar Á og K var litið til þess að brot þeirra vörðuðu fjölmargar greiðslur, sem spönnuðu yfir talsverðan tíma, og voru flestar að verulegri fjárhæð. Námu brotin alls stórfelldri fjárhæð, sem átti sér ekki hliðstæðu í öðrum dómsmálum. Með því að K hafði á hendi fjárvörslur þeirra að megin stofni og átti ríkari þátt í verknaðinum var nokkur munur gerður á refsingu þeirra. Var Á gert að sæta fangelsi í 15 mánuði, en K í 18 mánuði. Refsing R var ákveðin fangelsi í 3 mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 26. júlí 2004 í samræmi við yfirlýsingar ákærðu um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvaldsins, sem krefst staðfestingar á héraðsdómi. Ákærðu krefjast allir aðallega sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Ákærði Árni Þór Vigfússon krefst til vara að héraðsdómur verði ómerktur og málinu vísað heim í hérað en til þrautavara mildunar refsingar. Ákærði Kristján Ragnar Kristjánsson krefst til vara að refsing hans verði ákveðin sem fésekt. Ákærði Ragnar Orri Benediktsson krefst til vara mildunar refsingar. I. Í héraðsdómi er frá því skýrt að Sveinbjörn Kristjánsson, sem var ákærður ásamt ákærðu Árna Þór, Kristjáni Ragnari og Ragnari Orra, hafi komist yfir verulega fjármuni með fjárdrætti frá Landssíma Íslands hf., þar sem hann starfaði sem aðalféhirðir frá 4. maí 1999 til 31. desember 2002 og eftir það sem aðalgjaldkeri til 20. maí 2003. Sveinbjörn gekkst við þessum brotum og með dómi héraðsdóms var hann sakfelldur samkvæmt ákæru fyrir að hafa dregið sér í 137 tilvikum alls 261.146.944 krónur. Hann var dæmdur í 4 ára og 6 mánaða fangelsi og unir þeim dómi. Brot þessi voru talin stórfelld og eiga sér enga hliðstæðu. Ákærði Árni Þór er í málinu ákærður fyrir hylmingu með því að hafa veitt viðtöku frá dómfellda Sveinbirni, haldið og ráðstafað 9. mars 2000 einni greiðslu inn á reikning sinn hjá Landsbanka Íslands hf., sem hann notaði að mestu leyti til kaupa á hlutafé, og síðan þremur greiðslum, einni 31. júlí 2001 og tveimur 12. desember sama ár, inn á reikning sinn hjá Sparisjóði Siglufjarðar, sem hann hafi notað til lækkunar á yfirdrætti. Samtals námu greiðslur þessar 8.666.000 krónum. Ákærði Kristján Ragnar er ákærður fyrir hylmingu með því að hafa 4. maí 1999 veitt viðtöku frá dómfellda Sveinbirni 560.250 krónum inn á bankareikning sinn í Íslandsbanka hf. til ráðstöfunar í eigin þágu. Sameiginlega eru þeir ákærðir fyrir hylmingu, en til vara peningaþvætti, fyrir að hafa veitt viðtöku frá Sveinbirni, haldið, flutt og notað í eigin þágu og einkahlutafélags síns Alvöru lífsins frá 12. maí 1999 til 2. ágúst 2000 samtals 22 greiðslur að fjárhæð 129.211.536 krónur og í þágu Íslenska sjónvarpsfélagins hf., sem þeir voru í forsvari fyrir, þremur greiðslum 1. og 23. september 1999 og 1. október 1999, samtals 25.144.182 krónur. Ákærði Ragnar Orri er á sama hátt ákærður fyrir hylmingu og til vara peningaþvætti fyrir að hafa í fyrsta lagi frá 5. júlí 2001 til 7. júní 2002 veitt viðtöku á bankareikning sinn í Íslandsbanka hf. og notað í eigin þágu samtals 11 greiðslur hverja að fjárhæð 300.000 krónur eða samtals 3.300.000 krónur frá dómfellda Sveinbirni, í öðru lagi tekið við, haldið, flutt og ráðstafað samtals 15 greiðslum að fjárhæð 22.216.315 krónum sem fengnar voru hjá Sveinbirni frá 31. ágúst 2001 til 28. október 2002, og loks að hafa tekið við, haldið, flutt og notað í eigin þágu og einkahlutafélags síns Hafskips tvær greiðslur 2. og 20. maí 2003 frá Sveinbirni samtals að fjárhæð 5.964.632 krónur. Í ákæru er því haldið fram að öllum ákærðu „hafi mátt vera ljóst” að vörslur fjárins í höndum dómfellda Sveinbjörns hafi ekki stofnast með lögmætum hætti. Brot þeirra eru talin varða við 254. gr. en til vara 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum. Féllst héraðsdómur á að þeim hafi hlotið að vera þetta ljóst. Ákærðu gera athugasemd við þessa niðurstöðu héraðsdóms og halda því fram að ásetningsbroti sé ekki lýst í ákæru. Telja þeir að tilvitnað orðalag ákærunnar feli í sér lýsingu á gáleysisverknaði, sem sé ekki refsiverður samkvæmt 254. gr. almennra hegningarlaga. Ákvæði 116. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála áskilja ekki að í ákæru sé lýst huglægri afstöðu ákærða til þess verknaðar sem ákært er fyrir, enda skera dómstólar en ekki ákæruvaldið úr um saknæmi. Í ákæru eru ætluð brot ákærðu nefnd hylming og peningaþvætti, og sem áður segir heimfærð til 254. gr. almennra hegningarlaga, sem tekur aðeins til ásetningsbrota, en til vara 264. gr. sömu laga, sem tekur auk ásetningsbrota til gáleysisbrota. Málflutningur ákæruvaldsins er að öðru leyti en að framan greinir miðaður við að um ásetningsbrot sé að ræða. Mátti ákærðu þess vegna vera ljóst að þeir væru ákærðir fyrir ásetningsbrot. Verður því ekki talið að framangreint orðalag ákærunnar hafi skaðað vörn þeirra, sem hefur bæði tekið mið af því að verjast sakargiftum um ásetningsbrot og gáleysisbrot. II. Málsatvikum er ítarlega lýst í héraðsdómi. Þar er einnig rakinn framburður allra ákærðra svo og vitna. Ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar hafa báðir lýst því yfir fyrir héraðsdómi að þeir hafi á þeim tíma, sem ákæran tekur til, rekið fjármál sín að mestu sem eina heild og ekki gert greinarmun á þeim og fjármálum einkahlutafélags síns Alvöru lífsins. Ekkert bókhald var fært fyrir einkahlutafélagið og er erfitt að gera nokkurn greinarmun á því hvort fjármunirnir, sem frá dómfellda Sveinbirni komu, runnu til annars hvors þeirra eða einkahlutafélagsins. Þá voru þeir báðir í forsvari fyrir Íslenska sjónvarpsfélagið hf. Með vísan til þessa og hversu samofin sakarefni þeirra eru þótti héraðsdómi rétt að fjalla um þátt þeirra beggja í einu lagi. Ákærði Árni Þór hefur gert athugasemdir við þessar forsendur dómsins. Heldur hann því fram að enda þótt fjármálum sínum, ákærða Kristjáns Ragnars og Alvöru lífsins ehf. hafi verið blandað saman felist ekki í því að ákærðu hafi stýrt fjármálunum í sameiningu. Í reynd telur ákærði Árni Þór sig ekkert hafa komið að stjórn fjármála Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. eða Alvöru lífsins ehf. og reyndar ekki heldur eigin fjármála að mestum hluta. Ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar eru um það sammála að upphaf máls þessa megi rekja til þess að fyrrihluta árs 1999 hafi þeir fengið þá hugmynd að stofna fyrsta auglýsingasjónvarpið hér á landi. Í því skyni hafi þeir ætlað að kaupa Skjá 1, sem þá hafi verið lítið annað en skjámyndir. Þeir hafi leitað eftir fé til þess að koma stöðinni á laggirnar og hafi borist til eyrna að Landssími Íslands hf. stæði að lánveitingum. Hafi það leitt til þess að þeir hafi leitað til dómfellda Sveinbjörns, bróður ákærða Kristjáns Ragnars, sem þar var aðalféhirðir og borið upp við hann hvort Landssíminn myndi lána þeim til þess að koma stöðinni af stað. Hann hafi sagst ætla skoða það. Ákærði Árni Þór segir að síðan hafi ákærði Kristján Ragnar sagt sér að þeir myndu fá lánsfé hjá Landssímanum. Ákærði Kristján Ragnar bar fyrir dómi að þeir hafi skipt með sér verkum þannig að hann hafi séð um fjármál tengd fyrirtækjum þeirra en ákærði Árni Þór séð um markaðsmál. Hann sagði að ákærði Árni Þór hafi þó vitað um þessi lán frá Landssímanum. Hann hafi komið að upphafinu, þeir hafi haft sameiginlega skrifstofu og rætt hlutina saman, svo að ekki hafi farið hjá því að ákærði Árni Þór hafi heyrt allt sem fram fór. Þá segir hann að þeir hafi báðir fengið lán frá Alvöru lífsins ehf. til íbúðakaupa að Skúlagötu 44 af þessum fjármunum og hafi ákærða Árna Þór verið fullkunnugt um það. Dómfelldi Sveinbjörn sagði fyrir dómi að greiðslu- eða millifærslubeiðnir hafi borist til sín annað hvort með tölvupósti eða símleiðis frá ákærða Kristjáni Ragnari og skýrði það með því að Kristján Ragnar hafi séð um öll fjármál þeirra ákærða Árna Þórs. Hann sagðist hafa litið svo á að allir fjármunirnir rynnu til einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. Ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar halda því fram að þeim hafi ekki verið um annað kunnugt en að það fé, sem þeir tóku við frá dómfellda Sveinbirni, væri komið frá Landssíma Íslands hf. með lögmætum hætti. Samkvæmt hlutafélagaskrá var ákærði Árni Þór stjórnarmaður og framkvæmdastjóri Alvöru lífsins ehf. og ákærði Kristján Ragnar þar stjórnarformaður. Báðir höfðu prókúru fyrir félagið. Á þeim tíma sem um getur í ákæru mun ekki hafa verið um annan rekstur að ræða hjá félaginu en umsýslu fyrir þá sjálfa. Ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar keyptu 16. ágúst 1999 ásamt öðrum alla hlutafjáreign Fofna ehf. fjárfestingafélags í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. Samkvæmt tilkynningu til hlutafélagaskrár 20. ágúst 1999 var félaginu breytt í hlutafélag og hlutafé þess aukið úr 10.000.000 krónum í 11.000.000 krónur. Þá var ákærði Kristján Ragnar kosinn stjórnarformaður og ákærði Árni Þór í stjórn auk annars nafngreinds manns. Auk þess var ákærði Árni Þór ráðinn framkvæmdastjóri á fyrsta fundi nýkjörinnar stjórnar og ákærða Kristjáni Ragnari fengin prókúra. Með kaupsamningi 20. september sama ár keypti Suðurljós ehf. 22,5% hlutafjár í Íslenska sjónvarpsfélaginu en ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar keyptu síðan af því félagi 13,66% af heildarhlutafénu 17. október þetta ár. Á hluthafafundi sama dag voru þeir ásamt þriðja manni endurkjörnir í stjórn félagsins og ákveðið að auka hlutafé í 15.400.000 krónur. Á hluthafafundi 1. nóvember sama ár var samþykkt að auka hlutafé félagsins með útgáfu jöfnunarhlutabréfa í 88.550.000 krónur og var tilkynning þar um móttekin hjá hlutafélagaskrá 1. mars 2000. Kjörin var ný stjórn og munu nýir hluthafar hafa gengið til liðs við félagið. Með tilkynningu til hlutafélagaskrár 15. ágúst 2000 var boðuð aukning í 125.000.000 krónur og hlutafé enn aukið 26. október 2000 og 9. apríl 2001. Eftir þessar hækkanir nam heildarnafnverð hlutafjár 141.575.000 krónum. Samkvæmt tilkynningu til hlutafélagaskrár 20. desember 2002 leysti stjórn félagsins ákærða Árna Þór frá störfum framkvæmdastjóra og jafnframt var afturkölluð prókúra hans og ákærða Kristjáns Ragnars. Vitnið Theodór Sigurbergsson, sem annaðist endurskoðun á reikningum Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. á árunum 1999 og 2000, bar fyrir dómi að ákærði Árni Þór hafi að mestu séð um dagskrárgerð en ekkert tengst fjármálum félagsins þótt hann hafi verið skráður framkvæmdastjóri. Auk þessara félaga áttu ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar á því tímabili, sem ákæran tekur til, saman aðild að eftirfarandi einkahlutafélögum: Hananum, sem þeir stofnuðu ásamt þriðja manni 14. ágúst 1999 og seldu síðar dómfellda Sveinbirni, Lífstíl, sem þeir stofnuðu 11. júlí 2001, en þar virðist Sveinbjörn hafa verið í stjórn á tímabili, Japis-markaði, en samþykktir þess eru frá 28. febrúar 2001, Kvikmyndafélaginu Nýja Bíó, samþykktir frá 30. apríl 1999, Ísafoldarhúsinu, sem stofnað var 26. mars 2002 en Sveinbjörn virðist hafa átt í því félagi ásamt þeim og verið í stjórn, og Prisa-Iceland, sem þeir stofnuðu ásamt Sveinbirni 11. júlí 2001, en síðar var nafni þessa félags breytt í Prisa-Trading. Að framan hefur það verið rakið hversu samtvinnuð fjármál ákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars voru á því tímabili, sem ákæran tekur til, og hvernig hagað var störfum þeirra og ábyrgð á greindum félögum. Verður að fallast á það með héraðsdómi að þeim fjárhæðum, sem bárust inn á reikninga ákærðu og félaga þeirra frá dómfellda Sveinbirni, hafi verið ráðstafað í þágu þeirra beggja og því sé óhjákvæmilegt að fjalla um þátt þeirra í málinu í einu lagi. Engu að síður verður að taka afstöðu til refsiábyrgðar hvors þeirra um sig. III. Heildarfjárhæð greiðslna sem bárust frá dómfellda Sveinbirni til ákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars og einkahlutafélagsins Alvöru lífsins og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. samkvæmt ákæru nam 163.581.968 krónum. Auk þessa runnu til einkahlutafélaganna Hanans og Lífstíls samtals 19.468.000 krónur. Að þeim áttu ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar aðild samkvæmt framansögðu, en þeir eru ekki ákærðir vegna þeirra framlaga Sveinbjörns. Því er áður lýst að líta verður svo á að þeir fjármunir, sem bárust ákærðu Árna Þór og Kristjáni Ragnari frá Sveinbirni úr vörslum Landssíma Íslands hf., og ákært er út af, hafi í raun runnið til þeirra sjálfra og verið ráðstafað í þeirra þágu. Þeir neita því báðir að hafa nokkuð um það vitað að fjármunir þessir voru ekki fengnir með lögmætum hætti. Ræðst niðurstaða málsins af því hvað telst sannað um vitneskju þeirra um heimildir Sveinbjörns til að ráðstafa þessu fé. Fyrir dómi gerðu þeir báðir lítið úr þekkingu sinni á rekstri fyrirtækja og fjármögnun á þessum tíma, enda hafi þeir þá aðeins verið 23 ára. Báðir höfðu þeir lokið stúdentsprófi frá Verslunarskóla Íslands og ákærði Kristján Ragnar auk þess hafið nám erlendis. Þeir höfðu sett upp og staðið fyrir leiksýningum og tónlistarviðburðum, sem að þeirra sögn höfðu gengið vel og miklar tekjur verið af, að minnsta kosti sumum. Þá höfðu þeir saman ráðist í stofnun fyrirtækja og héldu því áfram eftir að peningaframlög þessi hófust. Þeir fóru saman til dómfellda Sveinbjörns og föluðust eftir fé að láni að því er þeir segja til þess að kaupa Íslenska sjónvarpsfélagið ehf. og þróa í framhaldi af því Skjá 1 sem auglýsingasjónvarp. Fyrstu greiðslurnar frá Sveinbirni runnu til ákærða Kristjáns Ragnars og einkahlutafélags ákærðu Alvöru lífsins í maí 1999. Þær voru verulegar og notaðar til greiðslu skuldar á greiðslukortareikningi ákærða Kristjáns Ragnars og lækkunar á yfirdrætti á bankareikningi hans. Samkvæmt gögnum málsins hófu þeir kaup sín á Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. 16. ágúst þetta ár, þremur mánuðum eftir að fyrstu greiðslur bárust þeim. Þeir hafa engar upplýsingar veitt um það hver endurgreiðslukjör lánveitinga Landssímans áttu að vera eða hvort og hvaða tryggingar þeir hafi átt að veita eða getað veitt fyrir efndum skuldbindinganna. Því er að framan lýst að fjármunirnir sem þeim bárust voru verulegir og þeir fengu þá aðallega á tímabilinu frá 4. maí 1999 til 2. ágúst 2000. Dómfelldi Sveinbjörn sagði fyrir dómi að ekki hafi verið rætt um neinar ábyrgðir en út frá því gengið að fjármunirnir yrðu greiddir til baka við sölu á hlutafé á árinu 2000. Hlutafé hafi verið aukið síðari hluta árs 1999 og þá komið greiðsla frá þeim en svo hafi enn átt að auka hlutaféð eða selja hlutafé en það ekki tekist. Samkvæmt ákærunni runnu 25.000.000 krónur til Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. síðari hluta árs 1999 og það er nær sama fjárhæð og var endurgreidd samkvæmt gögnum málsins. Sveinbjörn sagðist hafa krafið þá um endurgreiðslu í töluverðan tíma, en svo áttað sig á því að þeir gátu ekki greitt. Ákærði Kristján Ragnar bar einnig að fyrirgreiðsla Sveinbjörns hafi átt að vera til skamms tíma og greiðast við hlutafjáraukningu. Þá sagði hann að undir lok ársins 2000 hafi honum verið orðið ljóst að þeir gætu ekki endurgreitt þessi lán frá Landssímanum. Á árinu 2001 bárust engu að síður verulegar fjárhæðir inn á reikning ákærða Árna Þórs við Sparisjóð Siglufjarðar til lækkunar á yfirdrætti. Samkvæmt framburði ákærða Kristjáns Ragnars var hann notaður til fjármögnunar framkvæmda í Asíu á vegum einkahlutafélagsins Prisa-Iceland, sem síðar varð Prisa-Trading, en Sveinbjörn átti einnig aðild að því félagi. Ákærði Kristján Ragnar heldur því fram að Sveinbjörn hafi séð um þessi fjármál á þeim tíma, sem hér um ræðir, en ákærði Árni Þór var reikningseigandi og ákærði Kristján Ragnar viðurkennir að hafa haft aðgang að reikningi þessum og ráðstafað af honum fjármunum. Engin yfirlit eða önnur gögn bárust ákærðu Árna Þór og Kristjáni Ragnari yfir skuldastöðu þeirra hjá Landssíma Íslands hf., svo sem þeir hljóta sem aðrir að hafa fengið frá öðrum lánveitendum. Bókhald einkahlutafélags þeirra Alvöru lífsins var ekki fært og á þann hátt var ekki haldið utan um skuldastöðuna. Ákærði Kristján Ragnar sagðist fyrir dómi nokkurn veginn hafa vitað hvað þeir skulduðu Landssímanum og ákærði Árni Þór sagði ákærða Kristján Ragnar hafa að minnsta kosti tvisvar minnst á það við sig hvað þeir skulduðu nokkurn veginn. Héraðsdómur, sem skipaður var þremur dómurum, mat það svo með vísun til alls þess, sem að framan er talið, að það hafi engan veginn getað farið fram hjá ákærðu Árna Þór og Kristjáni Ragnari að dómfelldi Sveinbjörn væri ekki kominn að þessum fjármunum með lögmætum hætti og framburður þeirra um annað fengi á engan hátt staðist. Samkvæmt 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 19. gr. laga nr. 37/1994, endurmetur Hæstiréttur ekki niðurstöðu héraðsdómara um sönnunargildi munnlegs framburðar. Verður þá að taka til athugunar hvort niðurstaða héraðsdóms kunni að vera röng um þetta efni. Er þess þar að gæta að ákærða Kristjáni Ragnari gat ekki dulist sem stjórnanda allra fjármála fyrirtækjanna Alvöru lífsins ehf. og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. að fjárstreymi til þeirra félaga frá Landssímanum var ekki venjulegt fjárstreymi frá lánastofnun. Þegar frá leið stóðu ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar að fleiri fyrirtækjum sem dómfelldi Sveinbjörn kom einnig að og enn var fjár aflað frá Landssímanum. Fjárhæðir þessar voru verulegar og greiðslurnar fjölmargar. Ákærði Árni Þór heldur því að vísu fram að hann hafi ekki komið nærri fjármálum fyrirtækja þeirra félaga. Hefur það að nokkru stoð í framburði endurskoðanda Íslenska sjónvarpsfélagsins hf., að því er það félag varðar, og ákærða Kristjáns Ragnars að nokkru leyti varðandi aðra fjársýslu þeirra félaga. Ákærði Árni Þór var hins vegar framkvæmdastjóri Alvöru lífsins ehf., stóð sem sjónvarpsstjóri að uppbyggingu Íslenska sjónvarpsfélagsins hf., ræddi við dómfellda Sveinbjörn um upphaf þessara lánsviðskipta og fylgdist með fyrir atbeina ákærða Kristjáns Ragnars hvernig fjárframlögin jukust. Hann eignaðist íbúðarhúsnæði og jók hlutabréfaeign sína á þessum tíma og auk þess fóru verulegir fjármunir um reikninga, sem hann var skráður eigandi að hjá lánastofnunum. Ganga verður út frá að hann hafi fengið yfirlit yfir þessa reikninga og getað fylgst með þeim. Þá eru ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar sammála um að sá fyrrnefndi hafi fengið þá hugmynd að kaupa hlutabréf í félaginu Urði-Verðandi-Skuld. Samkvæmt gögnum málsins voru í þessu skyni fengnar 5.121.000 krónur frá Sveinbirni úr sjóðum Landssíma Íslands hf. og lagðar inn á reikning ákærða Árna Þórs 9. mars 2000. Það verður því að teljast algjörlega útilokað að hann hafi ekki gert sér grein fyrir því að öll þessi viðskipti þeirra ákærða Kristjáns Ragnars við Sveinbjörn voru þeim síðastnefnda óheimil. Verður því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar hafi gerst sekir um hylmingu, sem varðar við 254. gr. almennra hegningarlaga, með því að veita viðtöku umræddu fé, halda því ólöglega fyrir eiganda þess, Landssíma Íslands hf., og hagnýta það í eigin þágu og áðurgreindra félaga. IV. Að framan er því lýst að ákæruefnið gagnvart ákærða Ragnari Orra lýtur einnig að hylmingu samkvæmt 254. gr. almennra hegningarlaga. Sakarefnið varðar í fyrsta lagi viðtöku og notkun á mánaðarlegum greiðslum á tímabilinu 5. júlí 2001 til 7. júní 2002. Fjárhæð hverrar greiðslu nam 300.000 krónum og voru þær alls 3.300.000 krónur. Í annan stað er um að ræða framsal á 15 tékkum samtals að fjárhæð 22.216.315 krónur á tímabilinu 31. ágúst 2001 til 28. október 2002. Greiðslur eftir framsal þessara tékka runnu inn á reikninga einkahlutafélaganna Hanans og Lífstíls, að frátalinni einni greiðslu, sem fór inn á reikning ákærða Kristjáns Ragnars, og tveimur inn á reikninga annarra manna. Loks varðar sakarefnið viðtöku á tveimur greiðslum, sem runnu inn á reikning einkahlutafélagsins Hafskips, félags í eigu ákærða Ragnars Orra. Námu þær greiðslur samtals 5.964.632 krónum og fóru fram í tvennu lagi í maí 2003, skömmu áður en fjárdráttur dómfellda Sveinbjörns uppgötvaðist. Við mat á því hvaða vitneskju ákærði hafði um heimildir dómfellda Sveinbjörns til að ráðstafa fé úr vörslum Landssíma Íslands hf. er til þess að líta að upphaf að skiptum ákærða við dómfellda Sveinbjörn, sem ákært er út af, voru að frumkvæði dómfellda en hann er móðurbróðir ákærða. Ákærði hafði þá samkvæmt því sem upplýst er litla sem enga reynslu af viðskiptum og takmarkaða menntun á því sviði. Greiðslurnar ellefu, sem ákært er fyrir og námu 300.000 krónum hver, áttu að vera laun hans, sem hann samdi um við dómfellda Sveinbjörn, fyrir vinnu í hans þjónustu og fleiri aðila. Segir ákærði að dómfelldi hafi gefið þá skýringu á því að greiðslurnar komu frá Landssímanum að þeir félagarnir væru í viðskiptum með timbur í Laos og væru þess vegna með fyrirgreiðslu frá Landssímanum en hentugra væri fyrir dómfellda að launin væru greidd með þessum hætti. Lét ákærði sér þetta engu frekara varða. Hann taldi tekjur þessar ekki fram til skatts. Það var staðfest af dómfellda Sveinbirni að hann hafi gefið ákærða skýringu á þessum greiðslumáta en skýring hans var þó með nokkuð öðrum hætti. Ákærði sagðist hafa verið í námi erlendis og komið heim í sumarvinnu og ætlað sér aftur utan þótt ekkert yrði af því. Tékkana 15 hafi hann framselt samkvæmt fyrirskipunum dómfellda og verið gefin sú skýring á þeim að þetta væri lánveiting frá Landssímanum til þeirra sem áttu þá reikninga sem lagt var inn á. Í því tilviki er hann tók við fé til Hafskips ehf. hafi hann talið að það væri frá dómfellda sjálfum komið og væri framlag hans til sameiginlegs reksturs þeirra, en ekki fyrirgreiðsla til sín persónulega. Þeir hafi á þessum tíma verið sameiginlega með þrenns konar rekstur, fasteign að Klapparstíg 17, Prikið kaffihús og Papriku ehf. og um hafi verið um að ræða fé til þessarar starfsemi. Þetta staðfesti dómfelldi Sveinbjörn ekki, heldur sagði fénu hafa verið varið til fasteignar ákærða við Klapparstíg. Fjárdráttur dómfellda uppgötvaðist fljótlega eftir þessi síðustu framlög og lögregla lagði hald á öll gögn sem um þetta var að hafa. Sagði ákærði fyrir dómi að ekki hafi gefist tími til að gera grein fyrir þessu í bókhaldi og starfsemi Hafskips ehf. hafi legið niðri eftir þetta. Þegar allt framangreint er virt þykir ekki verða fullyrt að ákærði Ragnar Orri hafi haft skýra mynd af því sem fram fór og þannig haft ásetning til að hylma yfir með fjárdráttarbroti dómfellda Sveinbjörns. Þegar hins vegar er litið til þess hversu verulegar fjárhæðir runnu um hendur ákærða frá dómfellda, sem hann vissi að voru frá Landssímanum komnar, hefði það ekki átt að dyljast honum að atferli dómfellda var ekki eðlilegt og það jafnvel þótt hann hafi ekki í upphafi verið vanur viðskiptum. Það verður því að meta það honum til stórfellds gáleysis að taka við þessum fjárhæðum og fara með þær á þann hátt sem hann gerði. Varðar þessi háttsemi hans við 4. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. V. Að framan hafa ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar verið sakfelldir fyrir hylmingu með því að hafa veitt viðtöku og ráðstafað í eigin þágu og Alvöru lífsins ehf. og Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. alls 163.581.968 krónum á tímabilinu 4. maí 1999 til 12. desember 2001. Ákærði Árni Þór hefur ekki áður sætt refsingum svo að kunnugt sé og ákærði Kristján Ragnar ekki að því marki að máli skipti. Brot ákærðu varða hins vegar fjölmargar greiðslur, sem spanna yfir talsverðan tíma, og eru flestar að verulegri fjárhæð. Alls nema brot þeirra stórfelldri fjárhæð, sem ekki á sér hliðstæðu í öðrum dómsmálum. Þegar litið er til þess að ákærði Kristján hafði á hendi fjárvörslur þeirra að megin stofni og átti þannig ríkari þátt í verknaðinum verður nokkur munur gerður á refsingu þeirra. Er refsing ákærða Kristjáns hæfilega ákveðin fangelsi í 18 mánuði, en ákærða Árna Þórs fangelsi í 15 mánuði. Til frádráttar komi 11 daga gæsluvarðhaldsvist ákærðu beggja frá 23. maí til 2. júní 2003. Ákærði Ragnar Orri hefur ekki áður sætt refsingu er máli skiptir. Hann hefur að framan verið sakfelldur fyrir brot á 4. mgr. 264. gr. almennra hegningarlaga. Varða brot hans háum fjárhæðum og er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 3 mánuði. Til frádráttar refsingunni komi 7 daga gæsluvarðhald ákærða frá 27. maí til 2. júní 2003. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærðu greiði allan áfrýjunarkostnað sakarinnar, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði Árni Þór Vigfússon sæti fangelsi í 15 mánuði. Til frádráttar refsingunni komi 11 daga gæsluvarðhaldsvist hans. Ákærði Kristján Ragnar Kristjánsson sæti fangelsi í 18 mánuði. Til frádráttar refsingunni komi 11 daga gæsluvarðhaldsvist hans. Ákærði Ragnar Orri Benediktsson sæti fangelsi í 3 mánuði. Til frádráttar refsingunni komi 7 daga gæsluvarðhaldsvist hans. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði Árni Þór greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Gests Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 500.000 krónur. Ákærði Kristján Ragnar greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Ásgeirs Þórs Árnasonar hæstaréttarlögmanns, 500.000 krónur. Ákærði Ragnar Orri greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 350.000 krónur. Annan áfrýjunarkostnað sakarinnar greiði ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar sameiginlega að ¾ hlutum og ákærði Ragnar Orri að ¼ hluta. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 3. júní sl., er höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra 31. mars 2004 á hendur Sveinbirni Kristjánssyni, kt. 310866-4829, Huldubraut 33, Kópavogi, Árna Þór Vigfússyni, kt. 040576-4019, Grundarstíg 24, Reykjavík, Kristjáni Ragnari Kristjánssyni, kt. 090176-5289, Hverfisgötu 52, Reykjavík, Ragnari Orra Benediktssyni, kt. 200178-5139, Bæjargili 26, Garðabæ og Auði Hörpu Andrésdóttur, kt. 081277-3039, Efstasundi 100, Reykjavík, fyrir eftirtalin hegningarlagabrot framin í Reykjavík. I. Á hendur ákærða Sveinbirni fyrir fjárdrátt með því að hafa í starfi sínu hjá Landssíma Íslands hf., sem aðalféhirðir á tímabilinu frá 4. maí 1999 til 31. desember 2002, og eftir það sem aðalgjaldkeri til 20. maí 2003, dregið sér frá félaginu samtals kr. 261.146.944,00 svo sem rakið verður í hverju tilviki fyrir sig : A. Með því að hafa dregið sér kr. 34.964.948,00 sem var andvirði eftirtalinna 13 tékka sem ákærði gaf út á tékkareikning Landssíma Íslands hf. númer 0513 26 40001 hjá Íslandsbanka hf., svo sem hér greinir : 1. Hinn 4. júlí 2001 dregið sér og nýtt í eigin þágu andvirði tékka númer 4057791, að fjárhæð kr. 638.100,00 útgefinn til handhafa og ákærði hafði fengið samstarfsmann sinn til að gefa út. 2. Hinn 5. júlí 2001 dregið sér andvirði tékka númer 4057794, að fjárhæð kr. 548.657,00, sem ákærði gaf út og ráðstafaði til Tollstjórans í Reykjavík til greiðslu bifreiðagjalda, virðisaukaskatts og opinberra gjalda nafngreinds manns. 3. Hinn 31. júlí 2001 dregið sér andvirði tékka númer 4057820, að fjárhæð kr. 1.800.000,00, sem ákærði gaf út og ráðstafaði inn á bankareikning meðákærða Árna Þórs númer 1102 26 4019. 4. Hinn 12. desember 2001 dregið sér andvirði tékka númer 4027597, að fjárhæð kr. 880.000,00, sem ákærði gaf út og ráðstafaði í nafni einkahlutafélagsins Hanans, kt. 670899-2339, sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars og ákærði var framkvæmdastjóri fyrir ásamt því að vera varamaður í stjórn, inn á bankareikning meðákærða Árna Þórs númer 1102 26 4019. 5. Hinn 12. desember 2001 dregið sér andvirði tékka númer 4027598, að fjárhæð kr. 865.000,00, sem ákærði gaf út og ráðstafaði í nafni einkahlutafélagsins Hanans, kt. 670899-2339, sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars og ákærði var framkvæmdastjóri fyrir ásamt því að vera varamaður í stjórn, inn á bankareikning meðákærða Árna Þórs númer 1102 26 4019. 6. Hinn 31. október 2002 dregið sér andvirði tékka númer 4139598, að fjárhæð kr. 1.113.000,00, sem ákærði gaf út og ráðstafaði til Tollstjórans í Reykjavík til greiðslu vangoldinna opinberra gjalda, tryggingagjalds og virðisaukaskatts tveggja nafngreindra einstaklinga. 7..Hinn 31. desember 2002 dregið sér andvirði tékka númer 4139599, að fjárhæð kr. 6.490.462,00, sem ákærði gaf út og ráðstafaði inn á bankareikning félagsins Fjárverndar-Verðbréf hf. númer 301 13 121935 og var fjárhæðin að fyrirmælum ákærða greidd honum til baka sama dag með bankatékka. 8. Hinn 14. febrúar 2003 dregið sér andvirði tékka númer 4155835, að fjárhæð kr. 1.743.000,00, sem ákærði gaf út og ráðstafaði til greiðslu húsaleiguskuldar einkahlutafélagsins Ísafoldarhússins, kt. 670302-4230, sem var í eigu ákærða og meðákærða Árna Þórs, vegna leigu á húsnæði að Þingholtsstræti 5 í Reykjavík. 9. Hinn 27. febrúar 2003 dregið sér andvirði tékka númer 4155847, að fjárhæð kr. 9.689.890,00, sem ákærði gaf út og ráðstafaði inn á bankareikning númer 513 26 9077 hjá Íslandsbanka hf., í eigu Faktor einkaleyfaskrifstofu, vegna kaupa ákærða á hlutabréfum í einkahlutafélaginu Timburfélaginu að fjárhæð kr. 4.000.000. Það sem eftir stóð af andvirði tékkans kr. 5.689.890 var að fyrirmælum ákærða millifært daginn eftir inn á bankareikning hans númer 1155 26 8025. 10.Hinn 4. mars 2003 dregið sér andvirði tékka númer 4155850, að fjárhæð kr. 3.313.824,00, sem ákærði gaf út og ráðstafaði inn á bankareikning númer 1150 26 103 til greiðslu ýmissa vangoldinna gjalda einkahlutafélagsins Hanans, kt. 670899-2339, vegna áranna 2000 og 2001, en ákærði annaðist daglega stjórn félagsins og var vara­maður í stjórn þess. 11.Hinn 11. apríl 2003 dregið sér andvirði tékka númer 4174774, að fjárhæð kr. 1.918.383,00, sem ákærði gaf út og ráðstafaði til greiðslu húsaleiguskuldar einkahlutafélagsins Bankastrætis 12, kt. 660202-2340, sem ákærði átti í félagi við meðákærða Ragnar Orra, vegna húseignarinnar að Bankastræti 12 í Reykjavík, að fjárhæð kr. 918.383,00, eftirstöðvarnar af andvirði tékkans, kr. 1.000.000,00 voru að fyrirmælum ákærða millifærðar þremur dögum síðar inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Bankastrætis 12 númer 513 26 22340. 12. Hinn 2. maí 2003 dregið sér andvirði tékka númer 4174784, að fjárhæð kr. 2.982.316,00, sem ákærði gaf út og ráðstafaði inn á bankareikning einkahlutafélags meðákærða Ragnars Orra, Hafskip kt. 600203-4520 númer 301 26 60020. 13. Hinn 20. maí 2003 dregið sér andvirði tékka númer 4174807, að fjárhæð kr. 2.982.316,00, sem ákærði gaf út og ráðstafaði inn á bankareikning einkahlutafélags meðákærða Ragnars Orra, Hafskip kt. 600203-4520, númer 301 26 60020. B. Með því að hafa dregið sér kr. 1.837.952,10 með 5 millifærslum um bankalínu Landssíma Íslands hf. hjá Íslandsbanka hf. af eftirtöldum bankareikningum félagsins og ráðstafað í eigin þágu eða annarra einstaklinga eða félaga óviðkomandi Landsíma Íslands hf. svo sem hér greinir : 14. Hinn 6. mars 2001 millifært kr. 350.000,00 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40007 inn á bankareikning nr. 304 26 899 í eigu einkahlutafélagsins Hanans sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars en ákærði var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess. 15. Hinn 29. júní 2001 millifært kr. 38.286,70 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40007 til greiðslu afborgunar af skuldabréfi í nafni ákærða við Landsbanka Íslands hf. 16. Hinn 22. febrúar 2002 millifært kr. 200.000,00 af bankareikningi félagsins númer 513 26 40040 inn á bankareikning númer 322 26 44840 í eigu nafngreinds einstaklings. 17. Hinn 22. febrúar 2002 millifært kr. 55.209,40 af bankareikningi félagsins númer 513 26 40040 inn á bankareikning Húsasmiðjunnar hf. númer 111 26 311278 til greiðslu kröfu vegna vöruúttekta nafngreinds einstaklings. 18. Hinn 6. mars 2002 millifært kr. 1.194.456,00 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 42500 til greiðslu víxilskuldar í nafni ákærða við Íslandsbanka hf. C. Með því að hafa dregið sér kr. 7.101.495,10 af bankareikningi Landssíma Íslands hf. númer 513 26 40007 með því að breyta í rafrænu greiðslukerfi félagsins eftirtöldum textaskrám, sem innihéldu upplýsingar um viðtakendur greiðslna frá félaginu og sendar voru rafrænt til viðskiptabanka þess til afgreiðslu, ýmist með því að breyta áður gerðum færslum eða með því að bæta inn færslum og með því gefið fyrirmæli um ráðstöfun fjármuna í eigin þágu eða til einstaklinga óviðkomandi Landssíma Íslands hf., svo sem hér greinir : 19. Hinn 4. júní 1999 breytt textaskrá númer SE9906041915.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 50.000,00 inn á bankareikning ákærða númer 0513 26 7716. 20. Hinn 21. desember 1999 breytt textaskrá númer SE99121700.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 550.000,00 inn á bankareikning númer 301 26 81277 í eigu meðákærðu Auðar Hörpu. 21. Hinn 28. febrúar 2000 breytt textaskrá númer SE000225BS32.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 180.000,00 inn á bankareikning númer 513 26 6886 í eigu meðákærðu Auðar Hörpu. 22. Hinn 6. september 2000 breytt textaskrá númer SE000905SK1.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 601.858,00 til kröfuhafa númer 15085 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 406.430,00 til Landsbanka Íslands hf. vegna kröfu frá Byko hf. sem ákærði var greiðandi að. 23. Hinn 28. september 2000 breytt textaskrá númer SE000921BS4.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 108.000,00 til kröfuhafa númer 16509 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 354.000,00 inn á bankareikning ákærða númer 1152 26 15878. 24. Hinn 27. október 2000 breytt textaskrá númer SE001009BSPRUFA með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 1.261,00 til kröfuhafa númer 12053 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 389.858,00 inn á bankareikning ákærða númer 1152 26 15878. 25. Hinn 9. nóvember 2000 breytt textaskrá númer SE001108SK1.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 45.000,00 til kröfuhafa númer 800063 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 350.000,00 inn á bankareikning númer 537 26 170161 í eigu nafngreinds einstaklings. 26. Hinn 5. janúar 2001 breytt textaskrá númer SE010105BS.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 15.372,00 til kröfuhafa númer 12388 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 138.117,00 til greiðslu greiðslukortaskuldar nafngreinds einstaklings við Kreditkort hf. 27. Hinn 3. júlí 2002 breytt textaskrá númer SE020701BS2.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 21.377,00 til kröfuhafa númer 13755 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 806.859,00 til Íslandsbanka hf. vegna víxilskuldar í nafni ákærða. 28. Hinn 21. ágúst 2002 breytt textaskrá númer SE020821SK.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 49.800,00 til kröfuhafa númer 13755 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 103.736,00 til Landsbanka Íslands hf. vegna kröfu frá Byko hf. sem ákærði var greiðandi að. 29. Hinn 15. október 2002 breytt textaskrá númer SE021016BS.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 5.463,00 til kröfuhafa númer 14292 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 282.063,00 til Landsbanka Íslands hf. vegna kröfu frá Byko hf. sem ákærði var greiðandi að. 30. Hinn 14. nóvember 2002 breytt textaskrá númer SE021111AES2.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 160.000,00 til kröfuhafa númer 13755 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 907.184,00 til Íslandsbanka hf. vegna víxilskuldar í nafni ákærða. 31. Hinn 5. desember 2002 breytt textaskrá númer SE021203SK.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 160.325,00 til kröfuhafa númer 13755 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 43.876,30 til Íslandsbanka hf. vegna afborgunar af skuldabréfi sem ákærði var greiðandi að. 32. Hinn 5. desember 2002 breytt textaskrá númer SE021203SK.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 49.800,00 til kröfuhafa númer 13755 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 42.119,60 til Íslandsbanka hf. vegna afborgunar af skuldabréfi sem ákærði var greiðandi að. 33. Hinn 5. desember 2002 breytt textaskrá númer SE021203SK.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 108.315,00 til kröfuhafa númer 13755 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 37.611,00 til Búnaðarbanka Íslands hf., vegna kröfu frá Gámaþjónustunni hf. sem ákærði var greiðandi að. 34. Hinn 6. desember 2002 breytt textaskrá númer SE021203SK1.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 160.000,00 til kröfuhafa númer 13755 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu á kr. 183.104,10 til Landsbanka Íslands hf. vegna kröfu frá Byko hf. sem ákærði var greiðandi að. 35. Hinn 6. desember 2002 breytt textaskrá númer SE021203SK1.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 160.325,00 til kröfuhafa númer 13755 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 129.539,00 til Landsbanka Íslands hf. vegna kröfu frá Byko hf. sem ákærði var greiðandi að. 36. Hinn 11. mars 2003 breytt textaskrá númer SE030309BS.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 160.325,00 til kröfuhafa númer 13755 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 1.256.720,10 til Íslandsbanka hf., vegna víxilskuldar sem ákærði var greiðandi að. 37. Hinn 11. mars 2003 breytt textaskrá númer SE030309BS.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 49.800,00 til kröfuhafa númer 13755 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 40.703,20 til Íslandsbanka hf. vegna greiðslu afborgunar af skuldabréfi sem ákærði var greiðandi að. 38. Hinn 11. mars 2003 breytt textaskrá númer SE030309BS.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 108.315,00 til kröfuhafa númer 13755 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 723.367,60 til Landsbanka Íslands hf. vegna kröfu frá Byko hf. sem ákærði var greiðandi að. 39. Hinn 11. mars 2003 breytt textaskrá númer SE030309BS.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 49.800,00 til kröfuhafa númer 13755 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 51.756,20 til Landsbanka Íslands hf. vegna kröfu frá Byko hf. sem ákærði var greiðandi að. 40. Hinn 11. mars 2003 breytt textaskrá númer SE030309BS.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 160.000,00 til kröfuhafa númer 13755 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 74.451,00 til Landsbanka Íslands hf., vegna kröfu frá lögmannsstofunni Lex ehf. sem ákærði var greiðandi að. D. Með því að hafa dregið sér kr. 2.855.390,60 af bankareikningi Landssíma Íslands hf. númer 513 26 40007 með því að breyta í rafrænu greiðslukerfi félagsins eftirtöldum textaskrám sem innihéldu upplýsingar um viðtakendur greiðslna frá félaginu og sendar voru rafrænt til viðskiptabanka þess til afgreiðslu og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu á eftirtöldum fjárhæðum til VISA Íslands hf. til greiðslu skulda vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4543-3700-0025-6407, svo sem hér greinir : 41. Hinn 6. september 2000 breytt textaskrá númer SE000905SK1.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 16.717,00 til kröfuhafa númer 13184 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 413.222,90 til Visa Íslands hf. 42. Hinn 6. október 2000 breytt textaskrá númer SE001006SK.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 3.177,00 til kröfuhafa númer 13184 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 393.106,00 til Visa Íslands hf. 43. Hinn 10. nóvember 2000 breytt textaskrá númer SE001109BS1*01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 29.812,00 til kröfuhafa númer 12871 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 286.067,90 til Visa Íslands hf. 44. Hinn 30. nóvember 2000 breytt textaskrá númer SE000704RBJA.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 5.000,00 til kröfuhafa númer 13550 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 348.939,20 til Visa Íslands hf. 45. Hinn 5. janúar 2001 breytt textaskrá númer SE010105BS.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 15.372,00 til kröfuhafa númer 12388 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 334.420,00 til Visa Íslands hf. 46. Hinn 1. febrúar 2001 breytt textaskrá númer SE010201BS4.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 9.078,00 til kröfuhafa númer 16147 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 757.834,80 til Visa Íslands hf. 47. Hinn 2. mars 2001 breytt textaskrá númer SE020226SK2.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 321.792,80 til Visa Íslands hf. E. Með því að hafa dregið sér kr. 14.850.060,50 með 27 millifærslum um bankalínu Landssíma Íslands hf. hjá Íslandsbanka hf. af eftirtöldum bankareikningum félagsins til greiðslu skulda vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukortum svo sem hér greinir: 48. Hinn 5. apríl 2001 millifært kr. 365.306,80 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40007 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4543 3700 0025 6407. 49. Hinn 2. maí 2001 millifært kr. 433.815,10 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40001 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4543 3700 0025 6407. 50. Hinn 29. júní 2001 millifært kr. 329.988,50 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40007 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4543 3700 0025 6407. 51. Hinn 31. maí 2001 millifært kr. 163.330,00 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40007 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0006 4735. 52. Hinn 5. júlí 2001 millifært kr. 437.587,30 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40001 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0006 4735. 53. Hinn 1. ágúst 2001 millifært kr. 498.045,40 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40007 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0006 4735. 54. Hinn 4. september 2001 millifært kr. 876.805,80 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40004 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0006 4735. 55. Hinn 3. október 2001 millifært kr. 400.301,40 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40007 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0006 4735. 56. Hinn 6. nóvember 2001 millifært kr. 542.278,20 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40040 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0006 4735. 57. Hinn 7. desember 2001 millifært kr. 759.253,80 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40013 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0006 4735. 58. Hinn 11. janúar 2002 millifært kr. 362.914,70 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40001 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0006 4735. 59. Hinn 5. febrúar 2002 millifært kr. 424.151,40 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 42500 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0006 4735. 60. Hinn 6. mars 2002 millifært kr. 790.679,00 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 42500 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0006 4735. 61. Hinn 5. apríl 2002 millifært kr. 370.096,80 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 42500 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0006 4735. 62. Hinn 6. maí 2002 millifært kr. 817.033,90 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40013 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0006 4735. 63. Hinn 7. maí 2002 millifært kr. 51.065,00 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40013 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0007 1011. 64. Hinn 7. júní 2002 millifært kr. 331.146,80 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 42500 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0007 1011. 65. Hinn 12. júlí 2002 millifært kr. 487.799,80 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 42500 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0007 1011. 66. Hinn 6. ágúst 2002 millifært kr. 807.493,90 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40013 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0007 1011. 67. Hinn 13. september 2002 millifært kr. 904.259,80 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40040 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0007 1011. 68. Hinn 4. október 2002 millifært kr. 946.982,83 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40013 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0007 1011. 69. Hinn 8. nóvember 2002 millifært kr. 564.398,52 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40040 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0007 1011. 70. Hinn 5. desember 2002 millifært kr. 703.850,77 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40013 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0007 1011. 71. Hinn 5. febrúar 2003 millifært kr. 768.938,63 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40040 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0007 1011. 72. Hinn 11. mars 2003 millifært kr. 492.122,11 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40040 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0007 1011. 73. Hinn 7. apríl 2003 millifært kr. 472.799,12 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40040 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0007 1011. 74. Hinn 5. maí 2003 millifært kr. 747.615,12 af bankareikn­ingi félagsins númer 0513 26 40040 til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0007 1011. F. Með því að hafa dregið sér kr. 10.983.815,00, sem var andvirði þátttökugjalda vegna svonefndra „Skjálftamóta“ sem Landssími Íslands hf. stóð fyrir og ákærði móttók í starfi sínu til vörslu að loknu hverju móti, svo sem hér greinir : 75. Dregið sér andvirði þátttökugjalda að fjárhæð kr. 950.000,00 sem ákærði tekjufærði í bókhaldi félagsins hinn 1. júlí 2001. 76. Dregið sér andvirði þátttökugjalda að fjárhæð kr. 1.145.783,00 sem ákærði tekjufærði í bókhaldi félagsins hinn 31. ágúst 2001. 77. Dregið sér andvirði þátttökugjalda að fjárhæð kr. 1.185.000,00 sem ákærði tekjufærði í bókhaldi félagsins hinn 1. desember 2001. 78. Dregið sér andvirði þátttökugjalda að fjárhæð kr. 1.521.412,00 sem ákærði tekjufærði í bókhaldi félagsins hinn 31. mars 2002. 79. Dregið sér andvirði þátttökugjalda að fjárhæð kr. 1.531.620,00 sem ákærði tekjufærði í bókhaldi félagsins hinn 1. júní 2002. 80. Dregið sér andvirði þátttökugjalda að fjárhæð kr. 1.477.000,00 sem ákærði tekjufærði í bókhaldi félagsins hinn 31. ágúst 2002. 81. Dregið sér andvirði þátttökugjalda að fjárhæð kr. 1.568.000,00 sem ákærði tekjufærði í bókhaldi félagsins hinn 29. nóvember 2002. 82. Dregið sér andvirði þátttökugjalda að fjárhæð kr. 1.605.000,00 sem ákærði tekjufærði í bókhaldi félagsins hinn 28. mars 2003. G. Með því að hafa dregið sér kr. 129.211.536,00 af bankareikningi Landssíma Íslands hf. númer 513 26 40007 með 22 millifærslum inn á bankareikning einka­hlutafélags meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, Alvöru lífsins, kt. 481097-2159, númer 515 26 6066 hjá Íslandsbanka hf., ýmist um bankalínu eða með því að breyta í rafrænu greiðslukerfi félagsins textaskrám sem innihéldu færslur með upplýsingum um viðtakendur greiðslna frá félaginu og sendar voru rafrænt til viðskiptabanka þess til afgreiðslu, ýmist með því að breyta áður gerðum færslum eða með því að bæta inn færslum, svo sem hér greinir: 83. Hinn 12. maí 1999 breytt textaskrá númer SE1205991228.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 2.090.255,00 til kröfuhafa númer 13327 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu sömu fjárhæðar inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 84. Hinn 28. maí 1999 breytt textaskrá númer SE2805991655.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 892.831,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins. 85. Hinn 23. júní 1999 millifært um bankalínu félagsins hjá Íslandsbanka hf. kr. 7.299.495,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 86. Hinn 13. ágúst 1999 breytt textaskrá númer SE990813BS4.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 10.000.000,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 87. Hinn 15. september 1999 breytt textaskrá númer SE990915SK1.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 7.090.000,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 88. Hinn 7. október 1999 breytt textaskrá númer SE991007BS3.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 10.000.000,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 89. Hinn 19. október 1999 breytt textaskrá númer SE991014BS1.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 9.751.650,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 90. Hinn 26. október 1999 breytt textaskrá númer SE991026BS3.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 9.751.650,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins. 91. Hinn 2. desember 1999 breytt textaskrá númer SE991202BS1.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 11.751.650,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 92. Hinn 30. desember 1999 breytt textaskrá númer SE991230SK2.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 1.000.000,00 til kröfuhafa númer 800608 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu á sömu fjárhæðar inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 93. Hinn 4. janúar 2000 breytt textaskrá númer SE000104SK.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 2.437.930,00 til kröfuhafa númer 13306 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu sömu fjárhæðar inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 94. Hinn 4. janúar 2000 breytt textaskrá númer SE000104SK.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 7.055.312,00 til kröfuhafa númer 13306 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu sömu fjárhæðar inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 95. Hinn 6. janúar 2000 breytt textaskrá númer SE000106BS1.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 183.015,00 til kröfuhafa númer 16025 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 9.731.903,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 96. Hinn 13. janúar 2000 breytt textaskrá númer SE000113BS.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 1.469,00 til kröfuhafa númer 13313 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 5.144.182,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 97. Hinn 19. janúar 2000 breytt textaskrá númer SE000119SK1.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 4.435.904,00 til kröfuhafa númer 15085 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu sömu fjárhæðar inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 98. Hinn 19. janúar 2000 breytt textaskrá númer SE000119SK1.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 667.283,00 til kröfuhafa númer 15085 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu sömu fjárhæðar inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 99. Hinn 19. janúar 2000 breytt textaskrá númer SE000119SK1.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 54.282,00 til kröfuhafa númer 15085 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu sömu fjárhæðar inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 100. Hinn 19. janúar 2000 breytt textaskrá númer SE000119SK1.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 54.282,00 til kröfuhafa númer 15085 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu sömu fjárhæðar inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 101. Hinn 3. febrúar 2000 breytt textaskrá númer SE000125SBS2.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 2.001.951,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. 102. Hinn 8. febrúar 2000 breytt textaskrá númer SE000206BS.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 7.049.976,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins. 103. Hinn 8. mars 2000 breytt textaskrá númer SE000104BS12.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 951.000,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins. 104. Hinn 2. ágúst 2000 breytt textaskrá númer SE000802SK.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 1.750,00 til kröfuhafa númer 12659 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 20.000.000 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. H. Með því að hafa dregið sér kr. 25.144.182,00 af bankareikningi Landssíma Íslands hf. númer 513 26 40007 með 3 millifærslum inn á bankareikning Íslenska sjónvarpsfélagsins hf., kt. 640593-2029, númer 1136 26 3442, sem meðákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar voru í forsvari fyrir, meðákærði Árni Þór sem sjónvarpsstjóri og meðákærði Kristján Ragnar sem fjármálastjóri, með því að breyta í rafrænu greiðslukerfi félagsins textaskrám sem innihéldu færslur með upplýsingum um viðtakendur greiðslna frá fyrirtækinu og sendar voru rafrænt til viðskiptabanka þess til afgreiðslu, ýmist með því að breyta áður gerðum færslum eða með því að bæta inn færslum svo sem hér greinir : 105. Hinn 1. september 1999 breytt textaskrá númer SE990901BS1.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 10.000.000,00 inn á bankareikning Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. 106. Hinn 23. september 1999 breytt textaskrá númer SE990923BS3.01 með því að bæta inn færslu sem kvað á um greiðslu kr. 5.144.182,00 inn á bankareikning Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. 107. Hinn 1. október 1999 breytt textaskrá númer SE991001SK.01 með því að breyta færslu sem kvað á um greiðslu kr. 26.753.197,00 til kröfuhafa númer 14964 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu kr. 10.000.000,00 inn á bankareikning Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. I. 108. Með því að hafa hinn 9. mars 2000 dregið sér kr. 5.121.000,00 af bankareikningi Landssíma Íslands hf. númer 513 26 40007 með millifærslu inn á bankareikning meðákærða Árna Þórs númer 324 26 4019, með því að bæta inn færslu í rafrænu greiðslukerfi félagsins, með breytingu á textaskrá númer SE000104BS12.01 sem innihélt upplýsingar um viðtakendur greiðslna frá félaginu og sendar voru rafrænt til viðskiptabanka þess til afgreiðslu. J. 109. Með því að hafa hinn 4. maí 1999 dregið sér kr. 560.250,00 af bankareikningi Landssíma Íslands hf. númer 513 26 40007 með millifærslu um bankalínu félagsins hjá Íslandsbanka hf. inn á bankareikning meðákærða Kristjáns Ragnars númer 515 26 403350. K. Með því að hafa dregið sér kr. 22.216.315,00 sem var andvirði eftirtaldra 15 tékka sem ákærði gaf út á tékkareikning Landssíma Íslands hf. númer 513 26 40001 hjá Íslandsbanka hf., svo sem hér greinir : 110. Hinn 31. ágúst 2001 dregið sér andvirði tékka nr. 4057827 að fjárhæð kr. 2.200.000 sem ákærði gaf út til meðákærða Ragnars Orra sem framseldi tékkann og lagði andvirðið inn á bankareikning einkahlutafélags meðákærðu, Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, Hanans, númer 304 26 899, en ákærði var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess. 111. Hinn 7. september 2001 dregið sér andvirði tékka nr. 4027594 að fjárhæð kr. 450.000,00 sem ákærði gaf út til handhafa og meðákærði Ragnar Orri framseldi og lagði andvirðið inn á bankareikning einkahlutafélags meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, Hanans, númer 0513 26 2993, en ákærði var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess. 112. Hinn 7. september 2001 dregið sér andvirði tékka nr. 4027595 að fjárhæð kr. 2.455.000,00 sem ákærði gaf út til meðákærða Ragnar Orra sem framseldi tékkann og lagði andvirðið inn á bankareikning einkahlutafélags meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, Hanans, númer 304 26 899, en ákærði var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess. 113. Hinn 19. október 2001 dregið sér andvirði tékka nr. 4027596 að fjárhæð kr. 1.850.000,00 sem ákærði gaf út hinn 18. október 2001 til meðákærða Ragnars Orra sem framseldi tékkann og lagði andvirðið inn á bankareikning einkahlutafélags meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, Hanans, númer 301 26 200899, en ákærði var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess. 114. Hinn 23. nóvember 2001 dregið sér andvirði tékka nr. 4084077 að fjárhæð kr. 1.000.000,00, sem ákærði gaf út til handhafa og meðákærði Ragnar Orri framseldi og lagði andvirðið, í nafni einkahlutafélags meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, Hanans, en ákærði var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess, inn á bankareikning einkahlutafélagsins Nýju Kaffibrennslunnar númer 162 26 11. 115. Hinn 23. nóvember 2001 dregið sér andvirði tékka nr. 4084078 að fjárhæð kr. 400.000,00 sem ákærði gaf út til handhafa og meðákærði Ragnar Orri framseldi og lagði andvirðið inn á bankareikning einkahlutafélags meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, Hanans, númer 513 26 2993, en ákærði var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess. 116. Hinn 26. nóvember 2001 dregið sér andvirði tékka nr. 4084079 að fjárhæð kr. 750.000,00 sem ákærði gaf út til handhafa hinn 23. nóvember 2001 og meðákærði Ragnar Orri framseldi og lagði andvirðið inn á bankareikning einkahlutafélags meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, Hanans, númer 301 26 200899, en ákærði var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess. 117. Hinn 3. desember 2001 dregið sér andvirði tékka nr. 4084075 að fjárhæð kr. 1.620.000,00 sem ákærði gaf út til handhafa hinn 2. desember 2001 og meðákærði Ragnar Orri framseldi og lagði andvirðið, í nafni einkahlutafélagsins Lífstíls sem ákærði átti í félagi við meðákærðu Árna Þór og Kristján Ragnar, inn á bankareikning númer 567 26 1788 í eigu nafngreinds einstaklings. 118. Hinn 5. desember 2001 dregið sér andvirði tékka nr. 4084087 að fjárhæð kr. 900.000,00 sem ákærði gaf út til handhafa og meðákærði Ragnar Orri framseldi og lagði andvirðið inn á bankareikning meðákærða Kristjáns Ragnars númer 515 26 403350. 119. Hinn 25. janúar 2002 dregið sér andvirði tékka nr. 4098784 að fjárhæð kr. 560.000,00 sem ákærði gaf út til handhafa og meðákærði Ragnar Orri framseldi og lagði andvirðið inn á bankareikning einkahlutafélags meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, Hanans, númer 301 26 200899, en ákærði var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess. 120. Hinn 12. febrúar 2002 dregið sér andvirði tékka nr. 4098799 að fjárhæð kr. 3.555.000,00 sem ákærði gaf út til handhafa og meðákærði Ragnar Orri framseldi og lagði andvirðið inn á bankareikning einkahlutafélagsins Lífstíls, númer 1102 26 6307, sem ákærði átti í félagi við meðákærðu Árna Þór og Kristján Ragnar. 121. Hinn 12. febrúar 2002 dregið sér andvirði tékka nr. 4098796 að fjárhæð kr. 998.000,00 sem ákærði gaf út til handhafa og meðákærði Ragnar Orri framseldi og lagði andvirðið inn á bankareikning einkahlutafélags meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, Hanans, númer 301 26 200899, en ákærði var framkvæmdastjóri og varamaður í stjórn þess. 122. Hinn 14. febrúar 2002 dregið sér andvirði tékka nr. 4098800 að fjárhæð kr. 3.200.000,00 sem ákærði gaf út til handhafa hinn 12. febrúar 2002 og meðákærði Ragnar Orri framseldi og lagði andvirðið inn á bankareikning einkahlutafélags meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, Hanans, númer 301 26 200899, en ákærði var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess. 123. Hinn 4. mars 2002 dregið sér andvirði tékka nr. 4098816 að fjárhæð kr. 1.150.000,00 sem ákærði gaf út til handhafa og meðákærði Ragnar Orri framseldi og lagði andvirðið inn á bankareikning einkahlutafélags meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, Hanans, númer 301 26 200899, en ákærði var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess. 124. Hinn 28. október 2002 dregið sér andvirði tékka nr. 4139596 að fjárhæð kr. 1.128.315,00 sem ákærði gaf út hinn 25. október 2002 til meðákærða Ragnars Orra sem framseldi tékkann og lagði andvirðið inn á eigin bankareikning númer 547 26 60150 hvaðan meðákærði Ragnar Orri ráðstafaði andvirðinu samdægurs að öllu leyti inn á bankareikning nafngreinds einstaklings. L. Með því að hafa dregið sér kr. 3.300.000,00 af eftirgreindum bankareikningum Landssíma Íslands hf. og ráðstafað inn á bankareikning meðákærða Ragnars Orra númer 547 26 60150 með 10 millifærslum í gegnum bankalínu félagsins hjá Íslandsbanka hf. og með því að breyta í eitt skipti í rafrænu greiðslukerfi félagsins textaskrá sem kvað á um tiltekin greiðslufyrirmæli sem send voru rafrænt til viðskiptabanka þess til afgreiðslu, svo sem hér greinir : 125. Hinn 5. júlí 2001 millifært kr. 300.000,00 um bankalínu af bankareikningi félagsins númer 513 26 40001. 126. Hinn 22. ágúst 2001 millifært kr. 300.000,00 af bankareikningi félagsins númer 513 26 40007. 127. Hinn 3. október 2001 millifært kr. 300.000,00 af bankareikningi félagsins númer 513 26 40007. 128. Hinn 6. nóvember 2001 millifært kr. 300.000,00 af bankareikningi félagsins númer 513 26 40040. 129. Hinn 31. janúar 2002 millifært kr. 300.000,00 af bankareikningi félagsins númer 513 26 40040. 130. Hinn 5. febrúar 2002 millifært kr. 300.000,00 af bankareikningi félagsins númer 513 26 42500. 131. Hinn 22. febrúar 2002 millifært kr. 300.000,00 af bankareikningi félagsins númer 513 26 40040. 132. Hinn 6. mars 2002 millifært kr. 300.000,00 af bankareikningi félagsins númer 513 26 42500. 133. Hinn 5. apríl 2002 millifært kr. 300.000,00 af bankareikningi félagsins númer 513 26 42500. 134. Hinn 7. maí 2002 millifært kr. 300.000,00 af bankareikningi félagsins númer 513-26-40013. 135. Hinn 7. júní 2002 millifært kr. 300.000,00 af bankareikningi félagsins númer 513 26 40007 með því að breyta í rafrænu greiðslukerfi þess færslu í textaskrá númer SE020607SK.01 sem kvað á um greiðslu sömu fjárhæðar til kröfuhafa númer 18152 í bókhaldi félagsins og setja í staðinn texta sem kvað á um greiðslu fjárhæðarinnar inn á bankareikning meðákærða Ragnars Orra. M. Með því að hafa dregið sér kr. 3.000.000,00 sem var andvirði eftirtaldra tékka sem ákærði gaf út á tékkareikning Landssíma Íslands hf. númer 513 26 40001 hjá Íslandsbanka hf., svo sem hér greinir : 136. Hinn 10. apríl 2001 dregið sér andvirði tékka nr. 4027592 að fjárhæð kr. 1.597.933,00 sem ákærði gaf út til handhafa hinn 9. mars 2001 og meðákærða Auður Harpa framseldi og lagði andvirðið inn á eigin bankareikning númer 513 26 6886 hvaðan hún ráðstafaði andvirðinu samdægurs inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans, kt. 670899-2339, sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars og ákærði var framkvæmdastjóri fyrir ásamt því að vera varamaður í stjórn þess. 137. Hinn 11. apríl 2001 dregið sér andvirði tékka nr. 4027593 að fjárhæð kr. 1.402.067,00 sem ákærði gaf út til handhafa hinn 10. mars 2001 og meðákærða Auður Harpa framseldi og lagði andvirðið inn á eigin bankareikning nr. 513 26 6886 hvaðan hún ráðstafaði andvirðinu samdægurs inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans, kt. 670899-2339, sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars og ákærði var framkvæmdastjóri fyrir ásamt því að vera varamaður í stjórn þess. II. Á hendur ákærða Árna Þór fyrir hylmingu, með því að hafa veitt viðtöku, haldið og ráðstafað í eigin þágu kr. 8.666.000,00, sem meðákærði Sveinbjörn komst yfir með fjárdrætti frá Landssíma Íslands, þrátt fyrir að ákærða hafi mátt vera ljóst að vörslur fjárins í höndum meðákærða Sveinbjörns höfðu ekki stofnast með löglegum hætti þar sem ákærði hafði enga samninga gert við eiganda fjárins Landssíma Íslands hf., svo sem hér greinir : 138. Hinn 9. mars 2000 veitt viðtöku kr. 5.121.000,00 inn á bankareikning sinn númer 324 26 4019, sbr. 108. tölulið í I. kafla I hluta ákæru, sem ákærði notaði að nær öllu leyti til hlutafjárkaupa í eigin nafni. 139. Hinn 31. júlí 2001 veitt viðtöku kr. 1.800.000,00 inn á bankareikning sinn númer 1102 26 4019, sbr. 3. tölulið í I. kafla A hluta ákæru, sem ákærði notaði til lækkunar á yfirdrætti bankareikningsins. 140. Hinn 12. desember 2001 veitt viðtöku kr. 880.000,00 inn á bankareikning sinn númer 1102 26 4019, sbr. 4. tölulið í I. kafla A hluta ákæru, sem ákærði notaði til lækkunar á yfirdrætti bankareikningsins. 141. Hinn 12. desember 2001 veitt viðtöku kr. 865.000,00 inn á bankareikning sinn númer 1102 26 4019, sbr. 5. tölulið í I. kafla A hluta ákæru, sem ákærði notaði til lækkunar á yfirdrætti bankareikningsins. III. 142. Á hendur ákærða Kristjáni Ragnari fyrir hylmingu með því að hafa hinn 4. maí 1999 veitt viðtöku inn á bankareikning sinn númer 515 26 403350, haldið og ráðstafað í eigin þágu kr. 560.250,00, sem meðákærði Sveinbjörn komst yfir með fjárdrætti frá Landssíma Íslands, sbr. 109. tölulið í I. kafla J hluta ákæru, sem ákærði notaði að nær öllu leyti til greiðslu skuldar vegna úttekta ákærða með Visa greiðslukorti númer 4539 8300 0004 4935, þrátt fyrir að ákærða hafi mátt vera ljóst að vörslur fjárins í höndum meðákærða Sveinbjörns höfðu ekki stofnast með löglegum hætti þar sem ákærði hafði engan samning gert við eiganda fjárins, Landssíma Íslands hf. IV. Á hendur ákærðu Árna Þór og Kristjáni Ragnari sameiginlega fyrir hylmingu og peningaþvætti í eftirgreindum tilvikum : A. Með því að hafa veitt viðtöku, haldið, flutt og notað í eigin þágu og einkahlutafélags ákærðu, Alvöru lífsins, kt. 481097-2459, kr. 129.211.536,00 sem meðákærði Sveinbjörn komst yfir með fjárdrætti frá Landssíma Íslands hf., þrátt fyrir að ákærðu hafi mátt vera ljóst að vörslur fjárins í höndum meðákærða Sveinbjörns höfðu ekki stofnast með löglegum hætti þar sem ákærðu höfðu enga samninga gert við eiganda fjárins Landssíma Íslands hf., svo sem hér greinir : 143. Hinn 12. maí 1999 veitt viðtöku kr. 2.090.255,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 83. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu til lækkunar á yfirdrætti bankareiknings ákærða Kristjáns Ragnars númer 515 26 490176. 144. Hinn 28. maí 1999 veitt viðtöku kr. 892.831,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 84. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu fluttu síðar að mestu inn á bankareikning meðákærða Sveinbjörns jafnframt því að nota hluta í eigin þágu og einkahlutafélagsins. 144. Hinn 23. júní 1999 veitt viðtöku kr. 7.299.495,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 85. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu að hluta í eigin þágu og einkahlutafélagsins jafnframt því að flytja hluta inn á bankareikning meðákærða Sveinbjörns nokkru síðar. 146. Hinn 13. ágúst 1999 veitt viðtöku kr. 10.000.000,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 86. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu að hluta í eigin þágu og einkahlutafélagsins jafnframt því að flytja hluta inn á bankareikning meðákærða Sveinbjörns nokkru síðar. 147. Hinn 15. september 1999 veitt viðtöku kr. 7.090.000,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 87. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu að hluta í eigin þágu og einkahlutafélagsins jafnframt því að flytja hluta inn á bankareikning meðákærða Sveinbjörns. 148. Hinn 7. október 1999 veitt viðtöku kr. 10.000.000,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 88. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í nafni einkahlutafélagsins og ráðstöfuðu að öllu leyti til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari. 149. Hinn 19. október 1999 veitt viðtöku kr. 9.751.650,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 89. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í þágu einkahlutafélagsins og ráðstöfuðu meðal annars til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari jafnframt því að flytja hluta inn á bankareikning meðákærða Sveinbjörns. 150. Hinn 26. október 1999 veitt viðtöku kr. 9.751.650,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 90. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í þágu einkahlutafélagsins og ráðstöfuðu að mestu til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari jafnframt því að flytja hluta inn á bankareikning meðákærða Sveinbjörns. 151. Hinn 2. desember 1999 veitt viðtöku kr. 11.751.650,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 91. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í þágu einkahlutafélagsins og ráðstöfuðu að mestu til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari. 152. Hinn 30. desember 1999 veitt viðtöku kr. 1.000.000,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 92. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu að öllu leyti í þágu einkahlutafélagsins. 153. Hinn 4. janúar 2000 veitt viðtöku kr. 2.437.930,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 93. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í þágu einkahlutafélagsins jafnframt því að ráðstafa til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari. 154. Hinn 4. janúar 2000 veitt viðtöku kr. 7.055.312,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 94. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í þágu einkahlutafélagsins jafnframt því að ráðstafa til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari. 155. Hinn 6. janúar 2000 veitt viðtöku kr. 9.731.903,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 95. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í þágu einkahlutafélagsins jafnframt því að ráðstafa til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari. 156. Hinn 13. janúar 2000 veitt viðtöku kr. 5.144.182,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 96. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í eigin þágu og einkahlutafélagsins jafnframt því að ráðstafa til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari. 157. Hinn 19. janúar 2000 veitt viðtöku kr. 4.435.904,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 97. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í þágu einkahlutafélagsins jafnframt því að ráðstafa til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari. 158. Hinn 19. janúar 2000 veitt viðtöku kr. 667.283,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 98. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í þágu einkahlutafélagsins jafnframt því að ráðstafa til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari. 159. Hinn 19. janúar 2000 veitt viðtöku kr. 54.282,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 99. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í þágu einkahlutafélagsins jafnframt því að ráðstafa til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari. 160. Hinn 19. janúar 2000 veitt viðtöku kr. 54.282,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 100. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í þágu einkahlutafélagsins jafnframt því að ráðstafa til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari. 161. Hinn 3. febrúar 2000 veitt viðtöku kr. 2.001.951,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins ehf. nr. 515 26 6066, sbr. 101. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu fluttu að nær öllu leyti inn á bankareikning meðákærða Sveinbjörns. 162. Hinn 8. febrúar 2000 veitt viðtöku kr. 7.049.976,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 102. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í þágu einkahlutafélagsins og ráðstöfuðu að nær öllu leyti til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari. 163. Hinn 8. mars 2000 veitt viðtöku kr. 951.000,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 103. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu fluttu að stærstum hluta inn á bankareikning meðákærða Sveinbjörns jafnframt því að nota hluta í þágu einkahlutafélagsins. 164. Hinn 2. ágúst 2000 veitt viðtöku kr. 20.000.000,00 inn á bankareikning einka­hlutafélagsins Alvöru lífsins nr. 515 26 6066, sbr. 104. tölulið í I. kafla G hluta ákæru, sem ákærðu notuðu í þágu einkahlutafélagsins og ráðstöfuðu að öllu leyti til hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins þar sem ákærðu voru í forsvari. B. Með því að hafa veitt viðtöku, haldið og notað kr. 25.144.182,00, sem meðákærði Sveinbjörn komst yfir með fjárdrætti frá Landssíma Íslands hf., í þágu hlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins, kt. 640593-2029, þar sem ákærðu voru í forsvari, þrátt fyrir að ákærðu hafi mátt vera ljóst að vörslur fjárins í höndum meðákærða Sveinbjörns höfðu ekki stofnast með löglegum hætti þar sem ákærðu höfðu enga samninga gert við eiganda fjárins Landssíma Íslands hf., svo sem hér greinir : 165. Hinn 1. september 1999 veitt viðtöku kr. 10.000.000,00 inn á bankareikning Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. nr. 1136 26 3442, sbr. 105. tölulið í I. kafla H hluta ákæru, og notað í þágu hlutafélagsins. 166. Hinn 23. september 1999 veitt viðtöku kr. 5.144.182,00 inn á bankareikning Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. nr. 1136 26 3442, sbr. 106. tölulið í I. kafla H hluta ákæru, og notað í þágu hlutafélagsins. 167. Hinn 1. október 1999 veitt viðtöku kr. 10.000.000,00 inn á bankareikning Íslenska sjónvarpsfélagsins hf. nr. 1136 26 3442, sbr. 107. tölulið í I. kafla H hluta ákæru, og notað í þágu hlutafélagsins. V. Á hendur ákærða Ragnari Orra fyrir hylmingu og peningaþvætti í eftirgreindum tilvikum : A. Með því að hafa veitt viðtöku á bankareikningi sínum nr. 547 26 60150 og notað í eigin þágu kr. 3.300.000,00 sem meðákærði Sveinbjörn komst yfir með fjárdrætti frá Landssíma Íslands hf., þrátt fyrir að ákærða hafi mátt vera ljóst að vörslur fjárins í höndum meðákærða Sveinbjörns höfðu ekki stofnast með löglegum hætti, svo sem hér greinir : 168. Hinn 5. júlí 2001 veitt viðtöku á bankareikningi sínum kr. 300.000,00, sbr. 125. tölulið í I. kafla L hluta ákæru, sem ákærði notaði í eigin þágu. 169. Hinn 22. ágúst 2001 veitt viðtöku á bankareikningi sínum kr. 300.000,00, sbr. 126. tölulið í I. kafla L hluta ákæru, sem ákærði notaði í eigin þágu. 170. Hinn 3. október 2001 veitt viðtöku á bankareikningi sínum kr. 300.000,00, sbr. 127. tölulið í I. kafla L hluta ákæru, sem ákærði notaði í eigin þágu. 171. Hinn 6. nóvember 2001 veitt viðtöku á bankareikningi sínum kr. 300.000,00, sbr. 128. tölulið í I. kafla L hluta ákæru, sem ákærði notaði í eigin þágu. 172. Hinn 31. janúar 2002 veitt viðtöku á bankareikningi sínum kr. 300.000,00, sbr. 129. tölulið í I. kafla L hluta ákæru, sem ákærði notaði í eigin þágu. 173. Hinn 5. febrúar 2002 veitt viðtöku á bankareikningi sínum kr. 300.000,00, sbr. 130. tölulið í I. kafla L hluta ákæru, sem ákærði notaði í eigin þágu. 174. Hinn 22. febrúar 2002 veitt viðtöku á bankareikningi sínum kr. 300.000,00, sbr. 131. tölulið í I. kafla L hluta ákæru, sem ákærði notaði í eigin þágu. 175. Hinn 6. mars 2002 veitt viðtöku á bankareikningi sínum kr. 300.000,00, sbr. 132. tölulið í I. kafla L hluta ákæru, sem ákærði notaði í eigin þágu. 176. Hinn 5. apríl 2002 veitt viðtöku á bankareikningi sínum kr. 300.000,00, sbr. 133. tölulið í I. kafla L hluta ákæru, sem ákærði notaði í eigin þágu. 177. Hinn 7. maí 2002 veitt viðtöku á bankareikningi sínum kr. 300.000,00, sbr. 134. tölulið í I. kafla L hluta ákæru, sem ákærði notaði í eigin þágu. 178. Hinn 7. júní 2002 veitt viðtöku á bankareikningi sínum kr. 300.000,00, sbr. 135. tölulið í I. kafla L hluta ákæru, sem ákærði notaði í eigin þágu. B. Með því að hafa veitt viðtöku, haldið flutt og ráðstafað kr. 22.216.315,00, sem var andvirði eftirtaldra 15 tékka sem meðákærði Sveinbjörn gaf út á tékkareikning Landssíma Íslands hf. númer 513 26 40001, þrátt fyrir að ákærða hafi mátt vera ljóst að vörslur fjárins í höndum meðákærða Sveinbjörns höfðu ekki stofnast með löglegum hætti, svo sem hér greinir : 179. Hinn 31. ágúst 2001 framselt tékka nr. 4057827 að fjárhæð kr. 2.200.000 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans númer 304 26 899 sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars en meðákærði Sveinbjörn var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess, sbr. 110. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 180. Hinn 7. september 2001 framselt tékka nr. 4027594 að fjárhæð kr. 450.000,00 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans númer 0513 26 2993 sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars en meðákærði Sveinbjörn var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess, sbr. 111. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 181. Hinn 7. september 2001 framselt tékka nr. 4027595 að fjárhæð kr. 2.455.000,00 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans númer 304 26 899 sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars en meðákærði Sveinbjörn var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess, sbr. 112. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 182. Hinn 19. október 2001 framselt tékka nr. 4027596 að fjárhæð kr. 1.850.000,00 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans númer 301 26 200899 sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars en meðákærði Sveinbjörn var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess, sbr. 113. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 183. Hinn 23. nóvember 2001 framselt tékka nr. 4084077 að fjárhæð kr. 1.000.000,00 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns, í nafni einkahlutafélagsins Hanans, sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars en meðákærði Sveinbjörn var framkvæmdastjóri þess og varamaður í stjórn, inn á bankareikning einkahlutafélagsins Nýju Kaffibrennslunnar númer 162 26 11, sbr. 114. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 184. Hinn 23. nóvember 2001 framselt tékka nr. 4084078 að fjárhæð kr. 400.000,00 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans númer 513 26 2993 sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars en meðákærði Sveinbjörn var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess, sbr. 115. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 185. Hinn 26. nóvember 2001 framselt tékka nr. 4084079 að fjárhæð kr. 750.000,00 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans númer 301 26 200899 sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars en meðákærði Sveinbjörn var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess, sbr. 116. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 186. Hinn 3. desember 2001 framselt tékka nr. 4084075 að fjárhæð kr. 1.620.000,00 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns, í nafni einkahlutafélagsins Lífstíls sem meðákærði Sveinbjörn átti í félagi við meðákærðu Árna Þór og Kristján Ragnar, inn á bankareikning númer 567 26 1788 í eigu nafngreinds einstaklings, sbr. 117. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 187. Hinn 5. desember 2001 framselt tékka nr. 4084087 að fjárhæð kr. 900.000,00 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns inn á bankareikning meðákærða Kristjáns Ragnars númer 515 26 403350, sbr. 118. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 188. Hinn 25. janúar 2002 framselt tékka nr. 4098784 að fjárhæð kr. 560.000,00 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans númer 301 26 200899 sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars en meðákærði Sveinbjörn var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess, sbr. 119. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 189. Hinn 12. febrúar 2002 framselt tékka nr. 4098799 að fjárhæð kr. 3.555.000,00 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns inn á bankareikning einkahlutafélagsins Lífstíls númer 1102 26 6307 sem meðákærði Sveinbjörn átti í félagi við meðákærðu Árna Þór og Kristján Ragnar, sbr. 120. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 190. Hinn 12. febrúar 2002 framselt tékka nr. 4098796 að fjárhæð kr. 998.000,00 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans númer 301 26 200899 sem var í eigu meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars en meðákærði Sveinbjörn var framkvæmdastjóri og varamaður í stjórn þess, sbr. 121. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 191. Hinn 14. febrúar 2002 framselt tékka nr. 4098800 að fjárhæð kr. 3.200.000,00 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans númer 301 26 200899 en meðákærði Sveinbjörn var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess, sbr. 122. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 192. Hinn 4. mars 2002 framselt tékka nr. 4098816 að fjárhæð kr. 1.150.000,00 og ráðstafað andvirðinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans númer 301 26 200899 en meðákærði Sveinbjörn var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess, sbr. 123. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. 193. Hinn 28. október 2002 framselt tékka nr. 4139596 að fjárhæð kr. 1.128.315,00 og ráðstafað andvirðinu inn á eigin bankareikning númer 547 26 60150 hvaðan ákærði, að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns, ráðstafaði andvirðinu samdægurs inn á bankareikning í eigu nafngreinds einstaklings, sbr. 124. tölulið í I. kafla K hluta ákæru. C. Með því að hafa veitt viðtöku, haldið, flutt og notað í eigin þágu og einkahlutafélags ákærða Hafskips, kt. 600203-4520, kr. 5.964.632,00 sem meðákærði Sveinbjörn komst yfir með fjárdrætti frá Landssíma Íslands hf., þrátt fyrir að ákærða hafi mátt vera ljóst að vörslur fjárins í höndum meðákærða Sveinbjörns höfðu ekki stofnast með löglegum hætti, svo sem hér greinir : 194. Með því að hafa hinn 2. maí 2003 veitt viðtöku kr. 2.982.316,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins númer 301 26 60020, sbr. 12. tölulið í I. kafla A hluta ákæru, sem ákærði ráðstafaði í eigin þágu og einkahlutafélagsins og í þágu einkahlutafélagsins Bankastrætis 12, sem var í eigu ákærða og meðákærða Sveinbjörns. 195. Með því að hafa hinn 20. maí 2003 veitt viðtöku kr. 2.982.316,00 inn á bankareikning einkahlutafélagsins númer 301 26 60020, sbr. 13. tölulið í I. kafla A hluta ákæru, sem ákærði ráðstafaði í eigin þágu og einkahlutafélagsins og í þágu einkahlutafélagsins Bankastrætis 12, sem var í eigu ákærða og meðákærða Sveinbjörns. VI. Á hendur ákærðu Auði Hörpu fyrir peningaþvætti með því að hafa veitt viðtöku, flutt og ráðstafað kr. 3.000.000,00 sem var andvirði eftirtaldra tékka sem meðákærði Sveinbjörn gaf út á tékkareikning Landssíma Íslands hf. númer 513 26 40001, þrátt fyrir að ákærðu hafi mátt vera ljóst að ráðstöfun fjárins með þessum hætti í höndum meðákærða Sveinbjörns var ekki með löglegum hætti, svo sem hér greinir : 196. Hinn 10. apríl 2001 framselt tékka nr. 4027592, að fjárhæð kr. 1.597.933,00, sem meðákærði Sveinbjörn gaf út til handhafa hinn 9. mars 2001 á tékkareikning Landssíma Íslands hf. nr. 513 26 40001, sbr. 136. tölulið í I. kafla M hluta ákæru, og ráðstafað andvirðinu inn á bankareikning sinn nr. 513 26 6886 hvaðan ákærða að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns ráðstafaði andvirðinu að öllu leyti samdægurs inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans nr. 513 26 2993, en meðákærði Sveinbjörn var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess og meðákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar eigendur. 197. Hinn 11. apríl 2001 framselt tékka nr. 4027593, að fjárhæð kr. 1.402.067,00, sem meðákærði Sveinbjörn gaf út til handhafa hinn 10. mars 2001 á tékkareikning Landssíma Íslands hf. nr. 513 26 40001, sbr. 137. tölulið í I. kafla M hluta ákæru, og ráðstafað andvirðinu inn á bankareikning sinn nr. 513 26 6886 hvaðan ákærða að fyrirmælum meðákærða Sveinbjörns ráðstafaði andvirðinu að öllu leyti samdægurs inn á bankareikning einkahlutafélagsins Hanans nr. 513 26 2993, en meðákærði Sveinbjörn var framkvæmdastjóri félagsins og varamaður í stjórn þess og meðákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar eigendur. VII. Heimfærsla til refsiákvæða. Eru brot ákærða Sveinbjörns Kristjánssonar samkvæmt I. kafla ákæru talin varða við 247. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Brot ákærða Árna Þórs samkvæmt II. og IV. kafla ákæru eru talin varða við 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, til vara við 264. gr. sömu laga. Brot ákærða Kristjáns Ragnars samkvæmt III. og IV. kafla ákæru eru talin varða við 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, til vara við 264. gr. sömu laga. Brot ákærða Ragnars Orra samkvæmt V. kafla ákæru eru talin varða við 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, til vara við 264. gr. sömu laga. Brot ákærðu Auðar Hörpu samkvæmt VI. kafla ákæru eru talin varða við 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. VII. Kröfur. Af hálfu ákæruvalds er þess krafist, að ákærðu verði dæmd til refsingar fyrir framangreind brot. Af hálfu Landssíma Íslands hf., kt. 500269-6779, er gerð krafa um að ákærðu verði dæmd til greiðslu skaðabóta svo sem hér greinir : A. Sveinbjörn Kristjánsson, verði dæmdur til að greiða Landssíma Íslands hf. kr. 63.084.024, auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 25/1987 af kr. 50.000 frá 4.6. til 21.12.1999, en af kr. 600.000 frá 21.12.1999 til 28.2.2000, en af kr. 780.000 frá 28.2. til 6.9.2000, en af kr. 1.599.653 frá 6.9. til 28.9.2000, en af kr. 1.953.653 frá 28.9. til 6.10.2000, en af kr. 2.346.759 frá 6.10. til 27.10.2000, en af kr. 2.736.617 frá 27.10. til 9.11.2000, en af kr. 3.086.617 frá 9.11. til 10.11.2000, en af kr. 3.372.685 frá 10.11. til 30.11.2000, en af kr. 3.721.624 frá 30.11.2000 til 5.1.2001, en af kr. 4.194.161 frá 5.1. til 1.2.2001, en af kr. 4.951.996 frá 1.2. til 2.3.2001, en af kr. 5.273.789 frá 2.3. til 6.3.2001, en af kr. 5.623.789 frá 6.3. til 5.4.2001, en af kr. 5.989.096 frá 5.4. til 2.5.2001, en af kr. 6.422.911 frá 2.5. til 31.5.2001, en af kr. 6.586.241 frá 31.5. til 29.6.2001, en af kr. 6.954.517 frá 29.6. til 1.7.2001, en skv. IV. kafla, sbr. III. kafla, laga nr. 38/2001 af kr. 7.904.517 frá 1.7. til 4.7.2001, en af kr. 8.542.617 frá 4.7. til 5.7.2001, en af kr. 9.528.861 frá 5.7. til 1.8.2001, en af kr. 10.026.906 frá 1.8. til 31.8.2001, en af kr. 11.172.689 frá 31.8. til 4.9.2001, en af kr. 12.049.495 frá 4.9. til 3.10.2001, en af kr. 12.449.796 frá 3.10. til 6.11.2001, en af kr. 12.992.074 frá 6.11. til 1.12.2001, en af kr. 14.177.074 frá 1.12. til 7.12.2001, en af kr. 14.936.328 frá 7.12.2001 til 11.1.2002, en af kr. 15.299.243 frá 11.1. til 5.2.2002, en af kr. 15.723.394 frá 5.2. til 22.2.2002, en af kr. 15.978.603 frá 22.2. til 6.3.2002, en af kr. 17.963.738 frá 6.3. til 31.3.2002, en af kr. 19.485.150 frá 31.3. til 5.4.2002, en af kr. 19.855.247 frá 5.4. til 6.5.2002, en af kr. 20.672.281 frá 6.5. til 7.5.2002, en af kr. 20.723.346 frá 7.5. til 1.6.2002, en af kr. 22.254.966 frá 1.6. til 7.6.2002, en af kr. 22.586.113 frá 7.6. til 3.7.2002, en af kr. 23.392.972 frá 3.7. til 12.7.2002, en af kr. 23.880.772 frá 12.7. til 6.8.2002, en af kr. 24.688.266 frá 6.8. til 21.8.2002, en af kr. 24.792.002 frá 21.8. til 31.8.2002, en af kr. 26.269.002 frá 31.8. til 13.9.2002, en af kr. 27.173.262 frá 13.9. til 4.10.2002, en af kr. 28.120.245 frá 4.10. til 15.10.2002, en af kr. 28.402.308 frá 15.10. til 31.10.2002, en af kr. 29.515.308 frá 31.10. til 8.11.2002, en af kr. 30.079.707 frá 8.11. til 14.11.2002, en af kr. 30.986.891 frá 14.11. til 29.11.2002, en af kr. 32.554.891 frá 29.11. til 5.12.2002, en af kr. 33.382.349 frá 5.12. til 6.12.2002, en af kr. 33.694.992 frá 6.12. til 31.12.2002, en af kr. 40.185.454 frá 31.12.2002 til 5.2.2003, en af kr. 40.954.393 frá 5.2. til 14.2.2003, en af kr. 42.697.393 frá 14.2. til 27.2.2003, en af kr. 52.387.283 frá 27.2. til 4.3.2003, en af kr. 55.701.107 frá 4.3. til 11.3.2003, en af kr. 58.340.227 frá 11.3. til 28.3.2003, en af kr. 59.945.227 frá 28.3. til 7.4.2003, en af kr. 60.418.026 frá 7.4. til 11.4.2003, en af kr. 62.336.409 frá 11.4. til 5.5.2003, en af kr. 63.084.024 frá þeim degi til greiðsludags. B. Sveinbjörn Kristjánsson og Árni Þór Vigfússon verði in solidum dæmdir til að greiða Landssíma Íslands hf., kr. 8.666.000, auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 25/1987 af kr. 5.121.000 frá 9.3.2000 til 1.7.2001, en skv. IV. kafla, sbr. III. kafla, laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð, frá 1.7. til 31.7.2001, en af kr. 6.921.000 frá 31.7. til 12.12.2001, en af kr. 8.666.000 frá þeim degi til greiðsludags. C. Sveinbjörn Kristjánsson og Kristján Ragnar Kristjánsson verði in solidum dæmdir til að greiða Landssíma Íslands hf., kr. 560.250, auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 25/1987 af þeirri fjárhæð frá 4.5.1999 til 1.7.2001, en skv. IV. kafla, sbr. III. kafla, laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð, frá 1.7.2001 til greiðsludags. D. Sveinbjörn Kristjánsson, Árni Þór Vigfússon og Kristján Ragnar Kristjánsson verði in solidum dæmdir til að greiða Landssíma Íslands hf., kr. 129.429.567, auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 25/1987 af kr. 2.090.255 frá 12.5. til 28.5.1999, en af kr. 2.983.086 frá 28.5. til 23.6.1999, en af kr. 10.282.581 frá 23.6. til 13.8.1999, en af kr. 20.282.581 frá 13.8. til 1.9.1999, en af kr. 30.282.581 frá 1.9. til 15.9.1999, en af kr. 37.372.581 frá 15.9. til 23.9.1999, en af kr. 42.516.763 frá 23.9. til 1.10.1999, en af kr. 52.516.763 frá 1.10. til 7.10.1999, en af kr. 62.516.763 frá 7.10. til 19.10.1999, en af kr. 72.268.413 frá 19.10. til 26.10.1999, en af kr. 82.020.063 frá 26.10. til 2.12.1999, en af kr. 93.771.713 frá 2.12. til 30.12.1999, en af kr. 74.771.713 frá 30.12. til 31.12.1999, en af kr. 69.845.562 frá 31.12.1999 til 4.1.2000, en af kr. 79.338.804 frá 4.1. til 6.1.2000, en af kr. 89.070.707 frá 6.1. til 13.1.2000, en af kr. 94.214.889 frá 13.1. til 19.1.2000, en af kr. 99.426.640 frá 19.1. til 3.2.2000, en af kr. 101.428.591 frá 3.2. til 8.2.2000, en af kr. 108.478.567 frá 8.2. til 8.3.2000, en af kr. 109.429.567 frá 8.3. til 2.8.2000, en af kr. 129.429.567 frá 2.8.2000 til 1.7.2001, en skv. IV. kafla, sbr. III. kafla, laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð, frá 1.7.2001 til greiðsludags. E. Sveinbjörn Kristjánsson og Ragnar Orri Benediktsson verði in solidum dæmdir til að greiða Landssíma Íslands hf., kr. 31.480.947, auk dráttarvaxta skv. IV. kafla, sbr. III. kafla, laga nr. 38/2001 af kr. 300.000 frá 5.7. til 22.8.2001, en af kr. 600.000 frá 22.8. til 31.8.2001, en af kr. 2.800.000 frá 31.8. til 7.9.2001, en af kr. 5.705.000 frá 7.9. til 3.10.2001, en af kr. 6.005.000 frá 3.10. til 19.10.2001, en af kr. 7.855.000 frá 19.10. til 6.11.2001, en af kr. 8.155.000 frá 6.11. til 23.11.2001, en af kr. 9.555.000 frá 23.11. til 26.11.2001, en af kr. 10.305.000 frá 26.11. til 3.12.2001, en af kr. 11.925.000 frá 3.12. til 5.12.2001, en af kr. 12.825.000 frá 5.12.2001 til 25.1.2002, en af kr. 13.385.000 frá 25.1. til 31.1.2002, en af kr. 13.685.000 frá 31.1. til 5.2.2002, en af kr. 13.985.000 frá 5.2. til 12.2.2002, en af kr. 18.538.000 frá 12.2. til 14.2.2002, en af kr. 21.738.000 frá 14.2. til 22.2.2002, en af kr. 22.038.000 frá 22.2. til 4.3.2002, en af kr. 23.188.000 frá 4.3. til 6.3.2002, en af kr. 23.488.000 frá 6.3. til 5.4.2002, en af kr. 23.788.000 frá 5.4. til 7.5.2002, en af kr. 24.088.000 frá 7.5. til 7.6.2002, en af kr. 24.388.000 frá 7.6. til 28.10.2002, en af kr. 25.516.315 frá 28.10.2002 til 2.5.2003, en af kr. 28.498.631 frá 2.5. til 20.5.2003, en af kr. 31.480.947 frá þeim degi til greiðsludags. F. Sveinbjörn Kristjánsson og Auður Harpa Andrésdóttir verði in solidum dæmd til að greiða Landssíma Íslands hf., kr. 3.000.000, auk dráttarvaxta skv. III. kafla laga nr. 25/1987 af kr. 1.597.933 frá 10.4. til 11.4.2001, en af kr. 3.000.000 frá 11.4. til 1.7.2001, en skv. IV. kafla, sbr. III. kafla, laga nr. 38/2001 af þeirri fjárhæð, frá 1.7.2001 til greiðsludags. G. Gerð er krafa um að Sveinbjörn Kristjánsson, Árni Þór Vigfússon, Kristján Ragnar Kristjánsson, Ragnar Orri Benediktsson og Auður Harpa Andrésdóttir verði dæmd in solidum til að greiða Landssíma Íslands hf., kr. 12.985.418 í bætur vegna útlagðs kostnaðar sem félagið hefur hlotið af því að upplýsa umræddan fjárdrátt, en til vara hlutfallslega. Í báðum tilvikum er gerð krafa um greiðslu dráttarvaxta af þeirri dæmdu fjárhæð skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá 1. október 2003 til greiðsludags. H. Þá er gerð krafa um að Sveinbjörn Kristjánsson, Árni Þór Vigfússon, Kristján Ragnar Kristjánsson, Ragnar Orri Benediktsson og Auður Harpa Andrésdóttir verði dæmd in solidum til að greiða Landssíma Íslands hf., lögmannsþóknun við að halda fram bótakröfum Landssíma Íslands hf., en til vara hlutfallslega. Áskilinn er réttur til að leggja fram málskostnaðarreikning við aðalmeðferð málsins. Ákæruvald hefur leiðrétt tilgreiningu á bankareikningi í 197. tölul. ákæru, úr reikningi nr. 513 26 2993, í reikning nr. 301 26 200889. Ákærði Sveinbjörn Kristjánsson neitar sök samkvæmt 75.-82. tölul. í ákæru. Að öðru leyti játar hann sakarefnið. Af hálfu verjanda er þess krafist, að ákærði verði sýknaður að því marki er hann neitar sök en að honum verði ákvörðuð vægasta refsing er lög leyfa að öðru leyti. Þá er krafist lækkunar á skaðabótakröfu. Loks er krafist hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins. Ákærði Árni Þór Vigfússon neitar sök. Af hálfu verjanda er þess krafist, að ákærði verði sýknaður af refsikröfu og skaðabótakröfu. Þá er krafist málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Ákærði Kristján Ragnar Kristjánsson neitar sök. Af hálfu verjanda er þess aðallega krafist, að ákærði verði sýknaður. Til vara er gerð krafa um vægustu refsingu og að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi. Þá er krafist málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Ákærði Ragnar Orri Benediktsson neitar sök. Af hálfu verjanda er þess aðallega krafist, að ákærði verði sýknaður, en til vara er gerð krafa um vægustu refsingu er lög leyfa. Þá er þess krafist, að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi. Loks er krafist málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Ákærða Auður Harpa Andrésdóttir neitar sök. Af hálfu verjanda er þess krafist, að ákærða verði sýknuð og að skaðabótakröfu verði vísað frá dómi. Þá er krafist málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Málsatvik: Með bréfi 22. maí 2003 var þess óskað af hálfu fyrirsvarsmanna Landssíma Íslands hf., að fram færi opinber rannsókn vegna gruns um stórfelld brot tiltekinna einstaklinga gagnvart Landssíma Íslands hf. Er rakið, að skattstjórinn í Reykjavík hafi með bréfi 8. maí 2003 lagt fyrir Landssíma Íslands hf. að láta í té gögn í þágu skattrannsóknar og skatteftirlits gagnvart einkahlutafélaginu Alvöru lífsins, vegna peningagreiðslna til einkahlutafélagsins á árunum 1999 og 2000. Við fyrstu könnun á erindi skattstjóra hafi virst sem engin viðskipti hafi farið fram á milli félaganna. Skattstjóri hafi 19. maí 2003, til frekari skýringa, sent yfirlit yfir greiðslur frá Landssíma Íslands hf. til Alvöru lífsins ehf., samtals að fjárhæð 129.211.536 krónur. Í kjölfarið hafi frekari rannsókn hafist hjá innri endurskoðun og fjármálasviði Landssíma Íslands hf. Í ljós hafi komið að aðalgjaldkeri félagsins, ákærði Sveinbjörn Kristjánsson, hafi dregið sér fjármuni úr vörslum félagsins. Ákærði hafi horfið af starfsstöð sinni 21. maí, eftir að hafa orðið var við athafnir innra eftirlits og fjármálasviðs. Í kjölfar ítrekaðra skilaboða, hafi ákærði haft samband við forstöðumann innra eftirlits, og gert grein fyrir brotum sínum og lýst yfir samstarfsvilja. Lögmaður ákærða hafi boðað til fundar 22. maí, en þann fund hafi setið lögmaðurinn, ákærði, Ólafur Karlsson forstöðumaður innri endurskoðunar, Ester Jónatansdóttir aðalféhirðir og Páll Ásgrímsson lögfræðingur Landssíma Íslands hf. Á þeim fundi hafi ákærði gengist við því að hafa frá árinu 1999 veitt óheimil lán í nafni Landssíma Íslands hf. til Alvöru lífsins ehf. Auk þess hafi hann persónulega dregið sér fé. Lánveitingar til Alvöru lífsins ehf. hafi byrjað á árinu 1999 og staðið fram á árið 2000 og numið alls rösklega 100.000.000 króna, að frádregnum endurgreiðslum að fjárhæð um 23.000.000 króna. Hafi ákærði tekið fram, að fyrirsvarsmenn Alvöru lífsins ehf. hafi verið í góðri trú um heimildir sínar til lánveitinga. Þá hafi ákærði greint frá því, að nýlega hafi átt sér stað greiðsla til einkahlutafélagsins Hafskipa, að fjárhæð 8.000.000 króna, en fyrirsvarsmaður þess félags, ákærði Ragnar Orri Benediktsson, hafi einnig verið í góðri trú um heimildir sínar til lánveitinga í nafni Landssíma Íslands hf. Að síðustu hafi ákærði greint frá persónulegum fjárdrætti sínum, er hafi numið um 10.000.000 króna. Fram kemur í kæru Landssíma Íslands hf., að ákærði Sveinbjörn hafi lýst aðferðum sínum við hinar ólögmætu aðgerðir. Þannig hafi beiðnir Landssíma Íslands hf. um greiðslur til lánadrottna verið á rafrænu formi. Hafi ákærði lýst því hvernig hann hafi gripið inn í greiðslur á svokölluðu útisvæði í hinni vélrænu færslu áður en greiðslubeiðnir hafi borist viðskiptabanka Landssíma Íslands hf. til framkvæmda. Þegar svarskrá hafi borist til baka frá viðskiptabankanum að lokinni greiðslu, hafi ákærði á ný gripið inn og breytt lánadrottnum til fyrra horfs. Með því að hafa leynt Landssíma Íslands hf. um greiðslurnar og beitt blekkingum í bókhaldi, hafi félagið ekki orðið vart við aðgerðir ákærða. Rannsókn innri endurskoðunar og fjármálasviðs hafi eingöngu leitt í ljós greiðslur til Alvöru lífsins ehf. Að öðru leyti væri rannsókn málsins á frumstigi, en ljóst væri að verulegar rangfærslur hafi átt sér stað í bókhaldi Landssíma Íslands hf. Enn hafi ekki tekist að sannreyna greiðslur til ákærða persónulega, né til Hafskipa ehf. Þá bæri að geta þess, að í upphafi dags 22. maí 2003 hafi Einar S. Hálfdánarson hæstaréttarlögmaður og löggiltur endurskoðandi óskað eftir fundi með forstjóra Landssíma Íslands hf., í umboði ákærða Kristjáns Ragnars Kristjánssonar. Ákærði Kristján Ragnar hafi verið formaður stjórnar Alvöru lífsins ehf., jafnframt því að vera bróðir ákærða Sveinbjarnar Kristjánssonar. Hafi lög­maðurinn lýst því svo, að ákærði Kristján Ragnar hafi orðið þess áskynja að ákærði Sveinbjörn væri að lenda í vandræðum vegna láns til Alvöru lífsins ehf. Til að greiða fyrir lausn hafi hann boðið fram hlutabréf ákærðu Kristjáns Ragnars og Árna Þórs Vigfússonar í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf., ýmist sem tryggingu eða sem greiðslu á fyrrnefndu láni, sem lögmaðurinn hafi sagt umbjóðanda sinn hafa tekið hjá Landssíma Íslands hf. í góðri trú um heimildir ákærða Sveinbjarnar. Í kjölfar kæru Landssíma Íslands hf. var ákærði Sveinbjörn handtekinn á heimili sínu að kvöldi fimmtudagsins 22. maí 2003. Var hann þegar færður til yfir­heyrslu hjá lögreglu. Næsta dag var ákærði færður fyrir Héraðsdóm Reykjavíkur vegna kröfu ríkislögreglustjóra um gæsluvarðhald yfir honum. Með úrskurði héraðsdóms þann dag var ákærða gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 6. júní 2003. Var hann látinn laus úr gæsluvarðhaldsvistinni að lokinni yfirheyrslu lögreglu 5. júní 2003. Laugardaginn 24. maí 2003 framkvæmdi lögregla leit á skrifstofu ákærða hjá Landssíma Íslands hf. Á skrifstofunni var lagt hald á nokkurt magn skjala, auk þess sem hald var lagt á tölvu ákærða. Þá var lagt hald á peningakassa, sem innihélt reiðufé og útfyllta tékka. Aðfaranótt föstudagsins 23. maí 2003 voru ákærðu Árni Þór Vigfússon og Kristján Ragnar Kristjánsson handteknir. Föstudaginn 23. maí voru þeir færðir fyrir héraðsdóm vegna kröfu um gæsluvarðhald, og í kjölfarið úrskurðaðir í gæsluvarðhald allt til mánudagsins 2. júní 2003. Voru þeir leystir úr gæsluvarðhaldsvistinni 2. júní 2003. Föstudaginn 23. maí 2003 fór lögregla á skrifstofu Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. að Skipholti 31 í Reykjavík og lagði þar hald á hlutabréf ákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. Á föstudeginum lagði lögregla hald á ýmis bókhaldsgögn á skrifstofu ákærða Kristjáns Ragnars að Skúlagötu 44 í Reykjavík, er talin voru tengjast einkahlutafélaginu Alvöru lífsins. Sama dag lagði lögregla hald á ýmsan tölvubúnað á skrifstofu einkahlutafélagsins Lífstíls, að Mýrar­götu 2 í Reykjavík. Mánudaginn 26. maí 2003 handtók lögregla ákærða Ragnar Orra Benediktsson, sem þá var nýkominn til landsins frá útlöndum. Síðar sama dag var ákærði færður fyrir héraðsdóm vegna kröfu um gæsluvarðhald á hendur honum og næsta dag var ákærði úrskurðaður í gæsluvarðhald allt til mánudagsins 2. júní 2003. Var hann leystur úr gæsluvarðhaldsvistinni þann dag. Mánudaginn 26. maí 2003 hélt lögregla að Banka­stræti 12 í Reykjavík og lagði þar hald á ýmis gögn er talin voru tengjast einka­hlutafélögunum Bankastræti 12 og Hafskipum. Að auki voru haldlögð gögn er talin voru tengjast ákærða Ragnari Orra. Þá var lagt hald á gögn er tengdust Lífstíl ehf. og einkahlutafélaginu Hananum. Sama dag var farið að dvalarstað ákærða Ragnars Orra að Vesturgötu 5a í Reykjavík og lagt hald á gögn í vörslum hans er talin voru tengjast einkahlutafélaginu Hafskipum Ákærða Auður Harpa Andrésdóttir var fyrst yfirheyrð um sakarefnið hjá lögreglu 4. júní 2003. Við meðferð málsins fyrir dómi báru ákærðu öll um sakarefnið. Þá gáfu skýrslu Kristján Indriðason forstöðumaður fjármála hjá Landssíma Íslands hf., Kristín Guðmundsdóttir framkvæmdastjóri fjármála- og rekstrarsviðs Landssíma Íslands hf., Eyþór Arnalds framkvæmdastjóri, Theódór Sigurbergsson endurskoðandi, Sveinn Arason skrifstofustjóri hjá Ríkisendurskoðun, Aðalsteinn Garðarsson endurskoðandi, Ragnar Þór Guðgeirsson endurskoðandi hjá endurskoðunarfyrirtækinu KPMG og Sigurgeir Sigurgeirsson forstöðumaður hjá Landssíma Íslands hf. Loks kom fyrir dóminn Róbert Bjarnason lögreglufulltrúi. Verður nú gerð grein fyrir framburðum ákærðu og vitna. Sveinbjörn Kristjánsson Ákærði kvað upphaf lánafyrirgreiðslna sinna fyrir hönd Landssíma Íslands hf. mega rekja til þess, að á fyrri hluta árs 1999 hafi meðákærðu Árni Þór Vigfússon og Kristján Ragnar Kristjánsson komið að máli við sig um mögulegar lánveitingar Landssíma Íslands hf. til Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. í tengslum við uppbyggingu á auglýsingasjónvarpinu Skjá 1. Ákærði hafi á þeim tíma staðið að ávöxtun fjár Landssíma Íslands hf. Ákærði kvaðst í fyrstu hafa vísað slíkum hugmyndum frá sér, en síðar hafa tekið ákvörðun um að verða við umleitunum meðákærðu. Í kjölfar þessara viðræðna hafi meðákærðu fylgt þessum umleitunum sínum eftir og óskað eftir tilteknum lánveitingum. Kvaðst ákærði telja að á þessum tíma hafi þeir ekki verið búnir að ná samkomulagi við fjárfesta um að leggja fjármuni til Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. Áformað hafi verið að lánin kæmu til endurgreiðslu á árinu 2000. Hafi ákærði rætt endurgreiðslur við meðákærðu, en ekki hafi reynst unnt að koma þeim við, fyrir utan að Íslenska sjónvarpsfélagið ehf. hafi endurgreitt lán að fjárhæð 25.144.182 krónur, með greiðslum samtals að fjárhæð 24.926.151 króna. Engar skriflegar reglur hafi verið til hjá Landssíma Íslands hf. á þessum tíma um hvernig staðið skyldi að ávöxtun fjár félagsins. Ekki hafi ákærði einn getað tekið ákvarðanir um ávöxtun fjár, en sér hafi ekki hafa verið kunnugt um að slík ávöxtun yrði að fara fram í gegnum viðurkennd verðbréfafyrirtæki eða bankastofnanir. Það hafi engu að síður verið almenna reglan. Engin lánsskjöl hafi verið útbúin vegna lánveitinga til meðákærðu og ekki hafi verið rætt um ábyrgðir af þeirra hálfu, hvorki veðsetningar né sjálfskuldarábyrgðir. Af hálfu ákærða hafi staðið til að skuldaviðurkenningar yrðu útbúnar, en til þess hafi aldrei komið. Hafi það verið skilningur ákærða, að þau fyrirtæki er tækju við lánveitingunum, Alvara lífsins ehf. og Íslenska sjónvarpsfélagið ehf., myndu halda saman yfirliti um lánsfjárhæðir. Þeir fjármunir er runnið hafi til Alvöru lífsins ehf. hafi gengið áfram til Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf., annað hvort sem lánsfé eða í formi aukins hlutafjár. Lánsfé það er Landssími Íslands hf. hafi lagt til Alvöru lífsins ehf. og Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. hafi verið lagt inn á tvo bankareikninga í eigu Alvöru lífsins ehf. Hafi ætlunin verið að endurgreiða lánin með fé er kæmi til með auknu hlutafé í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. Ekki hafi ákærði komið nærri rekstri Alvöru lífsins ehf. né heldur hafi hann átt nokkurn eignarhlut í því félagi. Ákærði kvað bróður sinn, meðákærða Kristján Ragnar, hafa haft samband við sig og gert sér viðvart um að málefni Alvöru lífsins ehf. hafi verið tekin til meðferðar hjá skattstjóranum í Reykjavík. Hafi ákærði ákveðið að fara snemma heim úr vinnunni þann dag og í kjölfarið haft samband við lögmann sinn. Hafi þá verið ákveðið að koma á sameiginlegum fundi með þeim og yfirmanni innri endurskoðunar Landssíma Íslands hf., þar sem ákærði myndi veita fullar upplýsingar um fjártökur sínar. Það hafi verið fyrst á þessum degi, sem ákærði hafi greint meðákærða Kristjáni Ragnari frá því að hann hafi með ólögmætum hætti ráðstafað fjármunum frá Landssíma Íslands hf. til Alvöru lífsins ehf. og víðar. Ákærði kvað færslur við fjártökur sínar hafa verið illrekjanlegar í bókhaldi Landssíma Íslands hf. Hafi hann tekið þátt í að hanna greiðslukerfi félagsins á sínum tíma og því þekkt það vel. Greiðslukerfið hafi verið hannað með þeim hætti, að upplýsingar um greiðslur hafi verið sendar á rafrænt útsvæði í bókhaldi, þar sem tölvukerfi viðskiptabanka hafi nálgast þær. Í kjölfarið hafi bankinn greitt viðkomandi lánadrottni í samræmi við beiðni Landssíma Íslands hf. Tölvukerfi viðskiptabankans hafi því næst sent staðfestingarskrá á tiltekið rafrænt svæði, sem tölvukerfi Landssíma Íslands hf. hafi notað í bókhaldi sínu. Hafi ákærða tekist að breyta viðkomandi skrám, fyrst eftir að þær hafi verið settar inn á svæði viðskiptabankans, áður en bankinn hafi sótt þær og síðan aftur eftir að bankinn hafi sent frá sér staðfestingarskrárnar. Með þeim hætti hafi t.a.m. greiðslur til Alvöru lífsins ehf. aldrei komið fram í bókhaldi Landssíma Íslands hf. Bókhald félagsins hafi verið í slæmu ásigkomulagi á þessum tíma og reikningar ekki verið skráðir fyrr en við greiðslu. Að auki hafi verið til margir óstemmdir biðreikningar. Ekki hafi verið vitað um hvaða reikningar hafi verið á leiðinni til félagsins og því hafi lítil yfirsýn verið yfir reksturinn. Þetta hafi leitt til þess að ekki hafi verið tekið eftir villum í keyrslum frá viðskiptabankanum. Villa hafi komið fram í keyrslu bókhaldsins eftir að ákærði hafi breytt staðfestingarskránum eftir að þær hafi borist frá viðskiptabankanum, því þá hafi komið fram að greiðsla hafi ekki borist tilteknum lánardrottni. Bókhaldið hafi þá sjálfkrafa endursent greiðsluna og hafi það í flestum tilvikum verið næsta dag. Við það hafi lánardrottnar fengið greiðslur sínar og ekki orðið varir við neitt óvenjulegt. Ákærði kvaðst einnig hafa millifært fjármuni um bankareikninga á einstaka lánadrottna. Hafi hann tekið fé af bankareikningi Landssíma Íslands hf. og bókað færslurnar á biðreikning erlendra viðskipta. Hafi hann vitað til þess að ákveðin skekkja hafi verið á reikningnum og hafi hann notfært sér það. Ákærði kvað mismunandi aðferðir hafa verið viðhafðar hverju sinni við millifærslur til Alvöru lífsins ehf. Hafi meðákærði Kristján Ragnar að jafnaði haft samband við sig símleiðis eða með tölvupóstsendingu og upplýst um inn á hvaða reikning skyldi greiða, en öll fjármálaleg samskipti við Alvöru lífsins ehf. hafi verið milli ákærða og meðákærða Kristjáns Ragnars. Meðákærði Árni Þór hafi ekki verið milliliður um einstaka færslur og í raun ekki komið að einstökum lánveitingum. Hafi það einnig átt við um greiðslur er runnið hafi inn á reikning meðákærða Árna Þórs. Ákærði staðfesti að greiðslur hafi í einhverjum tilvikum runnið af reikningi Landssíma Íslands hf. inn á reikning Alvöru lífsins ehf. og þaðan áfram að hluta til inn á reikning ákærða sjálfs. Ekki kvaðst ákærði muna af hvaða tilefni það hafi verið, en taldi það að einhverju leyti hafa tengst viðskiptum ákærða og Kristjáns Ragnars. Hafi þeir verið með ýmsan sameiginlegan rekstur og hafi ákærði t.a.m. lánað bróður sínum veð í fasteign sinni að Huldubraut 33 í Kópavogi. Að öðru leyti kvaðst ákærði ekki geta gert grein fyrir viðskiptum sínum og bróður síns. Ákærði kvaðst hafa keypt tiltekna hlutafjáreign meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars í einkahlutafélaginu Hananum. Þau viðskipti hafi farið fram 31. desember 2002. Hafi hann með því keypt rekstur veitingastaðarins Priksins í Bankastræti. Með þeim samningi hafi ákærði tekið yfir fjárhagslegar skuldbindingar Hanans ehf., en þær hafi komið fram í viðauka við kaupsamning. Hafi kaupverðið í raun verið greitt með yfirtöku þeirra fjárskuldbindinga. Þær hafi í reynd ekki verið til staðar, heldur hafi ákærði útbúið þær til að villa um fyrir viðsemjendum sínum til að þeim yrðu síður ljósar óheimilar fjártökur ákærða hjá Landssíma Íslands hf. Tölul. 1-74 og 83-137 í ákæru. Ákærði kvaðst viðurkenna að hafa dregið sér fjárhæðir undir tölul. 1-74 og 83-137 í ákæru. Þær hafi runnið til ýmissa aðila, sem ákærði kvaðst ekki hafa haft fullkomna yfirsýn yfir. Þó væri unnt að fullyrða, að þær hafi að verulegu leyti runnið til Alvöru lífsins ehf. og þaðan áfram til Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. Í einhverjum tilvikum hafi greiðslur runnið beint til Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. Er undir ákærða voru bornar framhaldsráðstafanir fjárins, kvaðst hann ekki þekkja hvernig hverri og einni greiðslu hafi verið ráðstafað. Í einhverjum tilvikum hafi fjárhæðir ef til vill runnið til ákærða sjálfs, svo sem áður hafi komið fram. Tölul. 75-82 í ákæru. Ákærði kvað Landssíma Íslands hf. hafa staðið fyrir tölvuleikjamótum, sem hafi verið kölluð ,,Skjálftamótin”. Kvaðst ákærði telja að um hafi verið að ræða 4 mót, þar sem þátttakendur hafi skráð sig fyrirfram til leiks. Einhver dæmi hafi verið um að þátttakendur hafi ekki gert það, heldur mætt beint á mótsstað. Slíkt hafi verið fremur fátítt. Haldið hafi verið utan um fjölda þátttakenda í sérstöku tölvukerfi. Auk þátttökugjalda hafi komið inn greiðslur vegna sölu á tölvubúnaði á mótunum. Kvaðst ákærði sjálfur hafa tekjufært öll þátttökugjöldin. Kvaðst hann viðurkenna að hafa dregið sér stærsta hluta þeirra, en efast um þær fjárhæðir er ákæra miði við. Væri það vegna þess að útilokað væri að sannreyna fjárhæðirnar, þar sem hann hafi lagt einhver þátttökugjöld inn á reikning hjá Landssíma Íslands hf. Erfitt væri að finna þær færslur, þar sem gjöldin hafi verið tekjufærð á annan hátt en til hafi staðið. Tölul. 138-141 í ákæru. Ákærði kvaðst viðurkenna að hafa millifært 8.666.000 krónur inn á einkareikning meðákærða Árna Þórs Vigfússonar. Kvaðst ákærði á sínum tíma hafa litið svo á, að hann hafi verið að færa umrædda fjárhæð til Alvöru lífsins ehf. og hafi hann talið að hún hafi í framhaldinu átt að renna til Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. Svo sem venja hafi verið hafi komið beiðni um greiðslu væntanlega frá meðákærða Kristjáni Ragnari. Kvaðst ákærði ekki geta skýrt þau rannsóknargögn sem gæfu til kynna að greiðsla skv. tölul. 140-141 hafi runnið inn á reikning ákærða Árna Þórs í nafni Hanans ehf. Fyrir lögreglu greindi ákærði frá því að féð hafi verið lagt til Hanans ehf. til að villa um fyrir meðákærða Árna Þór um uppruna fjárins. Ákærði endurtók ekki þá skýringu sína fyrir dómi. Tölul. 142 í ákæru. Ákærði kvað sig ekki reka minni til greiðslu 4. maí 1999 inn á reikning meðákærða Kristjáns Ragnars, að fjárhæð 560.250 krónur. Kvaðst hann þó telja, að um hafi verið að ræða greiðslu sem átt hafi að renna til Alvöru lífsins ehf. Ekki kvaðst hann kannast við framhaldsráðstöfun fjárins út af reikningi meðákærða Kristjáns Ragnars. Er undir ákærða var borið skjal um millifærslu 465.000 króna 26. apríl 1999 af reikningi ákærða inn á reikning meðákærða Kristjáns Ragnars, kvaðst ákærði kannast við þá millifærslu. Kvað hann meðákærða Kristján Ragnar sennilega hafa verið að endurgreiða ákærða einhverja fjármuni. Hafi hann lánað meðákærðu Kristjáni Ragnari og Árna Þór veð í fasteign sinni vegna uppsetninga á Hellisbúanum, til að koma leiksýningunni af stað. Endurgreiðslan geti eftir atvikum hafa komið til vegna þeirrar fyrirgreiðslu. Tölul. 143-164 í ákæru. Ákærði kvaðst kannast við að hafa dregið sér fjármuni og í framhaldi af því veitt Alvöru lífsins ehf. samsvarandi lán, er nemi fjárhæðum er 143.-164. tölul. í ákæru miði við. Staðfesti ákærði, að samtala þeirra fjárhæða geti hafa numið alls 129.211.536 krónum. Er undir ákærða voru bornar framhaldsráðstafanir fjárins, m.a. til ákærða sjálfs, meðákærðu og til Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf., kvaðst ákærði lítið geta skýrt þær ráðstafanir. Kvað hann þó sem fyrr fjárhagsleg tengsl sín við meðákærðu að ákveðnu marki geta skýrt það að einhverjar greiðslur hafi runnið til ákærða persónulega. Tölul. 165-167 í ákæru. Ákærði staðfesti að hann hafi greitt 25.144.182 krónur inn á reikning Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. Kvaðst ákærði telja, að um hafi verið að ræða greiðslu sem hafi átt að renna til Alvöru lífsins ehf., en hún hafi í þessu tilviki runnið beint inn á reikning Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. Kvað hann meðákærðu Árna Þór og Kristján Ragnar sem fyrr hafa staðið í þeirri trú að um hafi verið að ræða lánveitingar frá Landssíma Íslands hf. sem ákærði hafi haft fullt umboð til að standa að. Jafnframt staðfesti ákærði, að Íslenska sjónvarpsfélagið ehf. hafi endurgreitt lánið með tveimur afborgunum og hafi endurgreiðslan numið samtals 24.926.151 krónum. Tölul. 168-178 í ákæru. Ákærði kvað meðákærða Ragnar Orra hafa starfað fyrir sig við rekstur veitingastaðarins Priksins í Bankastræti í Reykjavík. Hafi hann samið við meðákærða um launagreiðslur því tengdar. Samkvæmt því samkomulagi hafi meðákærði átt að fá 300.000 krónur í laun á mánuði. Hafi ákærði ákveðið að láta hluta af launum sínum hjá Landssíma Íslands hf. renna sem launagreiðslur til meðákærða og hafi hann gert meðákærða grein fyrir þeirri tilhögun sinni. Ekki hafi verið rætt um hvernig standa skyldi að greiðslu lífeyrissjóðsiðgjalda eða staðgreiðslu launa. Þá hafi heldur ekki verið rætt um að launamiðar yrðu útbúnir vegna þessara launagreiðslna. Í skýrslutöku hjá lögreglu kvaðst ákærði hafa gefið meðákærða ,,mjög slappa skýringu” á uppruna fjárins, sem meðákærði hafi látið sér lynda. Ákærði endurtók ekki þessa frásögn sína fyrir dómi. Tölul. 179-192 í ákæru. Ákærði kvaðst hafa séð um rekstur einkahlutafélagsins Hanans á seinni hluta ársins 2001. Í starfi hjá ákærða hafi m.a. verið meðákærði Ragnar Orri. Ákærði kvaðst hafa leitað til meðákærða um að aðstoða sig við að framselja 15 tékka, alls að fjárhæð 22.216.315 krónur, sem ákæra í tölul. 179-192 lúti að. Kvaðst ákærði telja meðákærða Ragnar Orra hafa staðið í þeirri trú, að um hafi verið að ræða lán frá Landssíma Íslands hf. til einkahlutafélagsins Hanans og annarra félaga tengdum ákærða Sveinbirni og meðákærðu Árna Þór og Kristjáni Ragnari. Í þessum tilvikum, sem öðrum, hafi engin lánsskjöl verið útbúin. Tölul. 193 í ákæru. Ákærði kvaðst hafa dregið sér 1.128.315 krónur samkvæmt 124. tölul. í ákæru, svo sem hann hafi áður viðurkennt. Sú ráðstöfun hafi komið til með þeim hætti, að tilgreindur einstaklingur hafi óskað eftir liðsinni sínu við að selja víxil að fjárhæð 1.200.000 krónur. Sá víxill hafi verið framlengdur einu sinni með útgáfu nýs víxils að fjárhæð 1.250.000 krónur. Hafi ákærði ekki getað selt þann víxil. Hafi hann þá ákveðið að draga sér samsvarandi fjárhæð frá Landssíma Íslands hf. og notið liðsinnis meðákærða Ragnars Orra við að færa þá fjárhæð inn á reikning viðkomandi einstaklings. Hafi sá aðili ekki vitað annað en að hann hafi verið að fá í hendur andvirði umrædds víxils. Tölul. 194-195 í ákæru. Ákærði kvaðst kannast við að hafa dregið sér fjármuni og í framhaldi af því veitt meðákærða Ragnari Orra samsvarandi lán sem hafi runnið til einkahlutafélagsins Hafskipa, alls að fjárhæð 5.964.632 krónur. Hafi þær fjárhæðir verið millifærðar í tveimur greiðslum frá Landssíma Íslands hf. Sem fyrr hafi ekki verið gengið frá lánsskjölum vegna þessara ráðstafana, en til hafi staðið að gera það síðar. Ákærði kvað meðákærða hafa staðið í þeirri trú, að greiðsla inn á bankareikninga Hafskipa ehf. hafi verið lán sem ákærði hafi útvegað, en ákærði hafi boðist til að aðstoða meðákærða við fasteignakaup félagsins. Hafi ekki annað staðið til en að lánin yrðu endurgreidd og þá innan 6 mánaða. Ekkert hafi verið rætt um ábyrgðir vegna þessara lána, að sumu leyti þar sem endurgreiða hafi átt þau fljótlega. Kvaðst ákærði telja að meðákærði hafi samhliða þessu fengið einhverja fyrirgreiðslu í bönkum vegna fasteignakaupa einkahlutafélagsins. Er undir ákærða voru bornar framhaldsráðstafanir fjárins út af reikningi Hafskipa ehf., m.a. til Bankastrætis 12 ehf., Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. og meðákærða Ragnars Orra, kvaðst ákærði ekki geta skýrt þær færslur. Tölul. 196-197 í ákæru. Í apríl 2001 kvaðst ákærði hafa haft með höndum rekstur veitingastaðarins Priksins í Bankastræti. Hafi hann leitað til meðákærðu, Auðar Hörpu, sem hafi unnið fyrir ákærða á veitingastaðnum, um að sinna tilteknum erindum fyrir sig. Í þeim hafi m.a. falist að framselja tvo tékka í banka, 9. og 10. mars 2001. Hafi meðákærða staðið í þeirri trú, að 3.000.000 króna, sem hún hafi ráðstafað inn á eigin bankareikning og þaðan áfram inn á bankareikning Hanans ehf., hafi í raun verið lán Landssíma Íslands hf. til einkahlutafélagsins Hanans, vegna reksturs veitingastaðarins Priksins. Hafi meðákærða að öllu leyti farið að fyrirmælum ákærða um ráðstöfun fjárins. Kvaðst ákærði að öllum líkindum hafa sagt henni að leggja fjárhæðirnar fyrst inn á eigin reikning til að auka veltu á honum. Meðákærða hafi verið í talsverðum fjárhagsvandræðum á þessum tíma og hafi hann verið að aðstoða hana við að komast út úr þeim. Árni Þór Vigfússon Ákærði kvaðst fyrst hafa kynnst meðákærða Kristjáni Ragnari í sameiginlegri skólagöngu þeirra í Verslunarskóla Íslands. Eiginlegt samstarf þeirra hafi síðan farið af stað við uppfærslu á leiksýningunni Evítu. Hafi þeir stofnað einkahlutafélagið Alvöru lífsins í kringum ýmiss konar verkefnavinnu, eins og uppsetningar leiksýninga. Ákærði hafi verið skráður framkvæmdastjóri félagsins, en ákærðu hafi skipt með sér verkum þannig að ákærði hafi séð um að markaðssetja leiksýningar, en í verkahring meðákærða Kristjáns Ragnars hafi verið að sjá um öll fjármál tengd félaginu. Það hafi því verið í verkahring meðákærða að annast færslu bókhalds og skattskil Alvöru lífsins ehf. Snemma árs 1999 hafi ákærði fengið þá hugmynd að setja á laggirnar fyrsta raunverulega auglýsingasjónvarpið á Íslandi. Hafi ákærði fært þá hugmynd sína í tal við meðákærða Kristján Ragnar. Til að sú hugmynd fengi framgang hafi ákærðu eignast hlutafé í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. Í október 1999 hafi sjónvarpsstöðin Skjár 1 verið sett á laggirnar af þeim félögum og byrjað útsendingar. Ákærði hafi þróað þá hugmynd sem Skjár 1 hafi orðið og mótað dagskrá stöðvarinnar. Kristján Ragnar hafi annast öll fjármál tengd rekstrinum. Í tengslum við þessi umsvif hafi ákærðu leitað eftir fjármagni til að kaupa hlutabréf í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. Hafi þeim borist til eyrna að Landssími Íslands hf. hafi staðið að lánveitingum. Í kjölfarið hafi þeir leitað til meðákærða Sveinbjarnar um hvort Landssími Íslands hf. væri reiðubúinn að veita ákærðu fyrirgreiðslu í formi lána. Á fundi er ákærði Árni Þór, Kristján Ragnar og Sveinbjörn hafi átt hafi komið fram, að ákærði Sveinbjörn myndi kanna hvort til greina kæmi að Landssími Íslands hf. myndi veita slík lán. Eftir það hafi ákærðu fengið lánafyrirgreiðslur frá Landssíma Íslands hf. Á sama tíma hafi ákærðu leitað annað um fjármögnun og hafi nýir hluthafar komið inn í reksturinn. Á þeim forsendum hafi 3p fjárhús ehf. komið inn í reksturinn haustið 1999. Allan þennan tíma hafi það verið í verkahring meðákærða Kristjáns Ragnars að annast fjármál tengd þessum umsvifum. Ákærði hafi á sama tíma eytt öllum sínum tíma í að móta hina nýju sjónvarpsstöð. Ekki kvaðst ákærði muna eftir því hvort farið hafi verið yfir fjárþörf hins nýja félags á fundi ákærða og meðákærðu Kristjáns Ragnars og Sveinbjarnar. Kvaðst ákærði telja, að í raun hafi hann ekki áttað sig á hve mikið fjármagn myndi vanta inn í slíkan rekstur, en í ljósi skýrrar verkaskiptingar ákærða og meðákærða Kristjáns Ragnars hafi ákærði í raun lítið hugað að fjármálalegri umsýslu verkefnisins. Er undir ákærða voru borin yfirlit um fjármuni er hafi runnið frá Landssíma Íslands hf. til einkahlutafélagsins Alvöru lífsins og þaðan áfram til Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf., þá kvaðst ákærði almennt ekki þekkja þær færslur. Kvaðst hann hafa verið í stjórn Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. á þessum tíma. Ákærði kvað sér fyrst í maí 2003 hafa orðið ljóst, að meðákærði Sveinbjörn hafi með ólögmætum hætti staðið að lánveitingum fyrir hönd Landssíma Íslands hf. Upplýsingar um það hafi borist ákærða frá meðákærða Kristjáni Ragnari, eftir símtal meðákærðu Kristjáns Ragnars og Sveinbjarnar. Ákærði kvaðst hafa verið boðaður á fund hjá skattstjóranum í Reykjavík 19. maí 2003. Ekkert óeðlilegt hafi komið fram á þeim fundi. Næsta dag hafi þáverandi lögmaður sinn viljað óska eftir fundi með forstjóra Landssíma Íslands hf., þar sem lögmaðurinn hafi viljað koma á framfæri tilboði um að hlutafé ákærða í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. myndi ganga upp í lánveitingar Landssíma Íslands hf. til Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. Ákærði kvaðst hafa fest kaup á íbúð að Skúlagötu 44 í Reykjavík. Hefði með­ákærði Kristján Ragnar annast þau viðskipti fyrir sína hönd og hafi sér því ekki verið kunnugt um hvernig kaupin hafi verið fjármögnuð. Tölul. 138 í ákæru. Ákærði kvaðst kannast við að hafa fjárfest í hlutabréfum í hlutafélaginu Urður, Verðandi, Skuld. Hafi ákærði fært hlutafjárkaup í tal við meðákærða Kristján Ragnar, er hafi tekið að sér að ræða við meðákærða Sveinbjörn um lánafyrirgreiðslu. Í kjölfarið hafi ákærði fengið lán frá Landssíma Íslands hf. sem hafi verið notuð til hlutafjárkaupa ákærða. Slík kaup hafi einnig átt sér stað af hálfu meðákærða Kristjáns Ragnars, en meðákærði hafi annast kaupin fyrir ákærðu báða. Tölul. 139-141 í ákæru. Ákærði kvaðst hafa verið hluthafi í einkahlutafélaginu Scandic Timber á Íslandi, en félagið hafi staðið að innflutningi á timbri til landsins. Meðákærði Kristján Ragnar hafi rekið félagið og hafi hann að öllum líkindum útvegað yfirdrátt á reikning ákærða í Sparisjóði Siglufjarðar í þágu félagsins. Hafi meðákærði getað millifært fjármuni af þeim reikningi, en ákærði hafi sjálfur ekkert notað hann. Um líkt leyti hafi staðið til að kaupa kaffiverksmiðju á Akureyri og hafi yfirdráttur tékkareikningsins m.a. verið notaður í þeim tilgangi. Í ljósi þess að meðákærði Kristján Ragnar hafi haft öll fjármál tengd ákærðu með höndum, hafi sér ekki verið kunnugt um að reikningurinn hafi verið notaður með þessum hætti. Af sömu ástæðum hafi honum ekki verið kunnugt um að fjármunir hafi runnið inn á reikninginn, svo sem 139.-141. tölul. ákæru geri ráð fyrir. Er undir ákærða voru borin gögn til grundvallar ákæruliðum 139-141 kvaðst hann ekki hafa séð þau áður en rannsókn málsins hafi farið af stað. Tölul. 143-164 í ákæru. Er undir ákærða voru bornar greiðslur frá Landssíma Íslands hf. til einkahlutafélagsins Alvöru lífsins, að fjárhæð 129.211.536 krónur, kvaðst ákærði ekki þekkja til þeirra greiðslna í smáatriðum, þar sem það hafi verið í verkahring meðákærða Kristjáns Ragnars að halda utan um fjármálin. Á einhverjum tíma hafi með­ákærði greint sér frá því að lánveitingar Landssíma Íslands hf. hafi verið komnar í um 70.000.000 króna. Síðar hafi meðákærði upplýst að fjárhæðin hafi verið komin í um 100.000.000 króna. Ákærði kvaðst hafa litið svo á, að hlutafjáreign ákærðu í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. hafi verið slík, að tryggt hafi verið að Landssími Íslands hf. fengi lán sín endurgreidd. Hlutabréfin hafi um tíma verið metin á um 400.000.000 króna. Hafi meðákærði upplýst ákærða um að einhver lán Landssíma Íslands hf. hafi verið endurgreidd. Ákærði kvaðst hafa verið á launaskrá hjá Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. frá í maí 1999 allt til í maí 2003. Launagreiðslur hafi borist óreglulega. Hann hafi að auki fengið greiðslur vegna sýninga á Hellisbúanum. Launagreiðslurnar og greiðslur fyrir leiksýningar hafi verið þeir fjármunir er ákærði hafi notað til að framfleyta sér. Þrátt fyrir þetta fyrirkomulag hafi ákærði í raun lítið hugað sjálfur að fjármálum sínum. Þannig hafi Kristján Ragnar annast allt er hafi tengst fjármálum ákærða, Alvöru lífsins ehf. og Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. Þó svo að hann hafi formlega verið í stöðu framkvæmdastjóra Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. hafi hann t.a.m aldrei komið að ársuppgjörum félagsins. Hafi hann ekki heldur átt nein samskipti við endurskoðendur félagsins. Öll slík samskipti hafi verið á herðum meðákærða Kristjáns Ragnars. Þá kvaðst ákærði ekki hafa annast skattskil fyrir sjálfan sig, en eftir að samstarf hans og meðákærða Kristjáns Ragnars hafi komist á, hafi meðákærði annast frágang þeirra. Tölul. 165-167 í ákæru. Er undir ákærða voru bornar greiðslur frá Landssíma Íslands hf. til einkahlutafélagsins Íslenska sjónvarpsfélagsins, samtals að fjárhæð 25.144.182 krónur, kvaðst ákærði ekki þekkja til þeirra færslna, þar sem það hafi verið í verkahring meðákærða Kristjáns Ragnars að hafa umsjón með fjármálum þess félags. Kristján Ragnar Kristjánsson Ákærði kvaðst hafa verið við nám í Bandaríkjunum á árunum 1998 og 1999. Meðákærði Árni Þór hafi haft samband við sig og skýrt sér frá hugmynd um að koma á laggirnar fyrsta raunverulega auglýsingasjónvarpinu á Íslandi. Hafi ákærði komið heim vorið 1999 og þá þegar hafið störf hjá Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. Áður hafi ákærði verið í samstarfi við meðákærða í tengslum við Alvöru lífsins ehf. Það félag hafi á árunum 1998 til 2000 staðið fyrir ýmiss konar verkefnavinnu og uppfærslu á leiksýningum, t.a.m. Hellisbúanum. Ákærði hafi verið stjórnarformaður þess félags. Hafi ákærðu skipt með sér verkum, þar hann hafi séð um fjármál tengd fyrirtækjum þeirra, á meðan meðákærði Árni Þór hafi séð um markaðsmál. Ákærðu hafi borist til eyrna orðrómur um hugsanlegar lánafyrirgreiðslur hjá Lands­síma Íslands hf. Á þeim forsendum hafi þeir snúið sér til meðákærða Svein­bjarnar, sem hafi verið aðalféhirðir félagsins, þar sem lánafyrirgreiðsla Landssíma Íslands hf. hafi verið rædd. Hafi þeir félagar hist einu sinni þar sem þessar hugmyndir hafi almennt verið ræddar. Engar ákvarðanir hafi þar verið teknar, þar sem meðákærði Sveinbjörn hafi þurft að ganga úr skugga um hvort slík lánafyrirgreiðsla kæmi til álita af hálfu Landssíma Íslands hf. Skömmu síðar hafi ákærði einn hitt meðákærða Sveinbjörn vegna þessara hugmynda. Á því stigi hafi ekki verið búið að reikna út fjárþörf hins nýja fyrirtækis, en hún hafi að verulegu leyti tengst tækjum og búnaði. Fyrsta lánveiting Landssíma Íslands hf. hafi átt sér stað í maí 1999. Ákærði kvaðst ekki minnast þess hvort rætt hafi verið um lánsform í viðræðum ákærðu, en lánsskjöl hafi ekki verið útbúin vegna lánveitinga Landssíma Íslands hf. Ekki kvaðst ákærði heldur minnast þess að rætt hafi verið um ábyrgðir vegna lána. Allar færslur hafi verið rafrænar og því hafi í huga ákærða verið auðvelt að sannreyna allar lánveitingar Landssíma Íslands hf. til Alvöru lífsins ehf. Fjármunir frá Alvöru lífsins ehf. hafi runnið til og verið bókfærðir hjá Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. sem skuld þess félags við Alvöru lífsins ehf. Fyrirgreiðsla Landssíma Íslands hf. hafi verið í formi skammtímafjárfestinga, en til hafi staðið að auka hlutafé í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. til að standa straum af lánveitingum Landssíma Íslands hf. Hlutafjáraukningin hafi átt að fara fram í maí 2000 og hafi verið stefnt að 200.000.000 króna hluta­fjáraukningu. Ekki hafi tekist að safna því hlutafé. Þá hafi staðið til að standa að hlutafjáraukningu haustið 2000 og enn á ný vorið 2001. Verðmæti bréfa í félaginu hafi aukist verulega á þessum tíma. Ákærði kvað engan greinarmun hafa verið gerðan á fjármálum sínum, meðákærða Árna Þórs og einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. Hafi ákærði annast allar færslur þessu tengdar, en fjármunir hafi runnið á milli ákærðu og einkahlutafélagsins. Hafi það m.a. verið ástæða þess að samkvæmt bókhaldi og hluthafaskrá Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. hafi Alvara lífsins ehf. ekki átt hlutafé eða aðrar eignir í Íslenska sjónvarpsfélaginu. Meðákærði hafi lítið verið inni í fjármálunum. Hafi ákærði þó annað veifið rætt lauslega við hann um fjármál þeim tengd og félögum þeirra, en ákærðu hafi t.a.m. haft sameiginlega skrifstofu á þessum tíma. Ákærði kvaðst ekki hafa vitað nákvæmlega um skuldastöðu Alvöru lífsins ehf. gagnvart Landssíma Íslands hf. þegar hann hafi verið handtekinn. Bókhaldsgögn Alvöru lífsins ehf. hafi verið til staðar en bókhald hafi ekki verið fært eftir 1998. Af þeim ástæðum hafi lánveitingar Landssíma Íslands hf. til félagsins ekki komið fram. Það hafi verið í verkahring ákærða að annast bókhaldið, en skipulag þess og færsla hafi ekki verið í góðu horfi. Kvaðst ákærði engu að síður hafa dregið fjárhæðir lauslega saman á ákveðnum tímum. Ekki geti hann fullyrt hvort hann hafi gert meðákærða grein fyrir þeim yfirlitum. Skattskil hafi ekki farið fram vegna Alvöru lífsins ehf. eftir árið 1998. Ákærði kvaðst telja, að svo til einu tekjur Alvöru lífsins ehf., frá og með árinu 1999, hafi fallið til vegna sýninga á Hellisbúanum. Ákærði kvaðst hafa keypt íbúð að Skúlagötu 44 í Reykjavík. Hafi hann og meðákærði Árni Þór farið í sameiningu að skoða eignir í húsinu. Í framhaldi hafi ákærðu báðir ákveðið að kaupa sitt hvora íbúðina. Í tengslum við þau kaup hafi ákærði m.a. selt hlutabréf er hann hafi átt í DeCode. Ekki hafi verið útilokað að eitthvað af fjármunum, er upprunalega hafi komið frá Landssíma Íslands hf., hafi runnið til kaupa á eignunum, en talsverð fjármálaleg umsvif hafi verið hjá ákærðu um þetta leyti. Þá kvaðst ákærði hafa fengið lán í erlendri mynt, að fjárhæð 14.000.000 króna, sem að hluta til hafi fjármagnað kaup á eigninni. Meðákærði hafi fengið samsvarandi lán til að fjármagna kaup á sinni eign. Með kaupsamningi 16. júlí 1999 kvaðst ákærði hafa fest kaup á hlutabréfum í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf, en viðræður um kaup hafi þá átt sér stað um talsverðan tíma. Hlutafénu hafi verið afsalað til ákærða 20. ágúst 1999. Með samningi 20. september 1999 hafi fleiri hlutir í félaginu verið seldir og þá til Suðurljósa ehf. Gengi bréfa í félaginu hafi þá verið 4,85. Suðurljós ehf. hafi selt ákærða og meðákærða Árna Þór hlut í félaginu 17. október 1999. Með samningi 27. apríl 2000 hafi verið gerður samningur milli Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. og Burnham International á Íslandi hf. um sölu á hlutafé í Íslenska sjónvarpsfélaginu. Í kjölfarið hafi hlutafé selst á genginu 5,5. Með samningi 30. október 2000 hafi Suðurljós ehf., ákærði og með­ákærði Árni Þór gert samning um sölu á hluta bréfa til Burnham International á Íslandi hf. Þá hafi gengi bréfa í félaginu verið orðið 6,5. Þessi viðskipti varpi ljósi á hvernig gengi bréfa í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. hafi þróast frá því áform urðu til um stofnun Skjás 1. Gengi bréfanna hafi síðar tekið að síga og með samningi í september 2001 hafi verið gefin út skuldabréf í nafni félagsins þar sem tilraunir hafi verið gerðar til að ná hlutafé inn í félagið. Þá hafi gengi bréfanna verið orðið umtalsvert lægra. Ákærði kvað meðákærða Sveinbjörn alla tíð hafa gefið í skyn að lánveitingar Landssíma Íslands hf. til Alvöru lífsins ehf. hafi verið eðlilegar í alla staði. Á árinu 2001 hafi ákærði og meðákærði Árni Þór þó velt fyrir sér af hverju ekki hafi verið gengið harðar fram í kröfum um endurgreiðslur lána. Hafi ákærði reiknað með að vextir og dráttarvextir myndu leggjast við lánsfjárhæðir. Óformleg samskipti hafi talsvert einkennt viðskiptalíf á þessum tíma og hafi lánsfjárhæðir gengið á milli einstaklinga og fyrirtækja án þess að frá tryggilegum skjölum hafi verið gengið hverju sinni. Ákærði staðfesti að þáverandi verjandi sinn hafi 22. maí 2003, í umboði sínu, boðið Landssíma Íslands hf. hlutafé ákærða og Árna Þórs í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. sem tryggingu eða greiðslu vegna lánveitinga Landssíma Íslands hf. til Alvöru lífsins ehf. Hafi það orðið í kjölfar fundar ákærða og Árna Þórs með skattstjóranum í Reykjavík 19. maí 2003. Eftir þann fund hafi ákærði rætt símleiðis við Sveinbjörn. Fyrst þá hafi ákærða orðið ljóst, að meðákærði Sveinbjörn hafi ekki haft heimildir innan Landssíma Íslands hf. til lánafyrirgreiðslu til ákærðu. Tölul. 138-141 í ákæru. Ákærði kvað greiðslu á 5.121.000 krónum frá Landssíma Íslands hf. inn á reikning meðákærða Árna Þórs, hafa tengst hinum almennu fjárhagslegu tengslum sem hafi verið með ákærðu og Alvöru lífsins ehf. Kvaðst ákærði telja, að fjárhæðinni hafi verið varið til hlutafjárkaupa ákærða og meðákærða, sem ákærði kvaðst ekki muna hver hafi verið. Ákærði kvað Prisa Trading ehf. hafa breytt um félagaform og orðið að Prisa Trading hf. Það félag hafi síðar fengið nafnið Lífstíll ehf., en það félag hafi verið hluthafi í félaginu Prisa Co Ltd., sem hafi rekið timburvinnslu í Laos. Ákærði kvað reikning meðákærða Árna Þórs í Sparisjóði Siglufjarðar hafa verið notaðan vegna viðskipta ákærðu í Laos. Þá hafi á þessum tíma einnig staðið yfir fyrirhuguð kaup á kaffiverksmiðju hér á landi. Reikningurinn í Sparisjóði Siglufjarðar hafi einnig verið notaður vegna þeirra viðskipta. Meðákærði Sveinbjörn hafi á þeim tíma annast rekstur veitinga­staðarins Priksins í Bankastræti. Fjármunir úr þeim rekstri hafi komið inn í kaup á kaffiverksmiðjunni og viðskiptin í Laos. Hafi það verið ástæða þess að fjár­munir hafi verið lagðir inn á reikning meðákærða Árna Þórs í Sparisjóði Siglufjarðar, í nafni einkahlutafélagsins Hanans. Tölul. 142 í ákæru. Ákærði kvaðst ekki muna sérstaklega eftir að hafa veitt viðtöku 560.250 krónum frá Landssíma Íslands hf. inn á bankareikning sinn 4. maí 1999. Vera kunni að unnt hafi verið að skýra þá færslu með vísan til þess að ákærði hafi millifært yfir á meðákærða Sveinbjörn 465.000 krónur 26. apríl 1999. Sennileg skýring þeirrar millifærslu hafi verið fólgin í því að meðákærði hafi með greiðslunni 4. maí verið að endurgreiða ákærða nefnda fjárhæð. Tölul. 143-164 í ákæru. Ákærði kvaðst geta staðfest, að greiðsla að fjárhæð 2.090.255 krónur, skv. 143. tölul. í ákæru, hafi runnið frá Landssíma Íslands hf. 12 maí 1999, en þaðan hafi henni verið ráðstafað inn á bankareikning ákærða til lækkunar á yfirdrætti. Ákærði kvað töluverð umsvif hafa verið á ýmsum reikningum ákærðu á þessum tíma. Sem dæmi mætti nefna að stuttu eftir þetta hafi tæplega 3.000.000 króna runnið á annan reikning í eigu Alvöru lífsins ehf., en þeir fjármunir hafi verið notaðir til að greiða fyrir sýningarrétt á leiksýningunni Hellisbúanum. Ákærði kvaðst á þessum tíma einnig hafa greitt 3.300.000 krónur fyrir hlut sinn í rekstri Skjás 1, en fyrir það hafi m.a. verið greitt með fjármunum, er hafi komið til vegna sýninga á Hellisbúanum. Öll þessi fjárhagslegu umsvif hafi verið mikil og því væri erfitt að leggja mat á hvaða fjármunir hafi nákvæmlega verið notaðir í hvaða viðskipti. Hafi þessi skýring átt við um margar færslur, t.a.m. undir 144. tölul. í ákæru. Hafi nánast verið útilokað að gera nákvæma grein fyrir hvaða peningar hafi runnið í hvaða átt. Allar fjárhæðir, er hafi borist frá Landssíma Íslands hf., hafi runnið inn á bankareikning Alvöru lífsins ehf., nr. 515 26 6066. Ýmsir aðrir fjármunir er hafi tengst rekstri Alvöru lífsins ehf., hafi einnig runnið inn á sama reikning. Aðspurður um ástæður þess að hluti fjármuna, sem hafi borist frá Landssíma Íslands hf. inn á reikning í eigu Alvöru lífsins ehf., hafa í framhaldinu verið færðir yfir á reikning meðákærða Sveinbjörns, þá kvað ákærði meðákærða Sveinbjörn hafa verið með fjármálaleg tengsl við sig og meðákærða Árna Þór. Þannig hafi fasteign ákærða og meðákærða Sveinbjarnar við Laugaveg verið seld. Öllu andvirði sölu eignarinnar hafi verið ráðstafað til ákærða. Það kunni að vera ástæða þess að fjármunir hafi síðar verið færðir inn á reikning meðákærða Sveinbjarnar. Þá hafi meðákærði lánað sér og meðákærða Árna Þór veð í eign sinni vegna uppsetninga á leiksýningunni Hellisbúanum. Einhverjar greiðslur kunni að skýrast með vísan til þess að um endurgreiðslur vegna þess hafi verið að ræða. Tölul. 165-167 í ákæru. Ákærði kvað greiðslur, að fjárhæð 25.144.182 krónur, sem færðar hafi verið í þrennu lagi frá Landssíma Íslands hf. til Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf., hafa verið af sama toga og aðrar greiðslur frá Landssíma Íslands ehf. til Alvöru lífsins ehf. Um hafi verið um að ræða lánveitingar til Alvöru lífsins ehf., þó svo þær hafi runnið beint inn á reikning Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. Ragnar Orri Benediktsson Ákærði kvað meðákærðu Árna Þór, Kristján Ragnar og Sveinbjörn hafa rekið nokkur fyrirtæki í sameiningu. Einkahlutafélagið Haninn hafi rekið veitingastaðinn Prikið í Bankastræti. Í febrúar 2002 hafi nýtt félag verið stofnað um þann rekstur, einkahlutafélagið Bankastræti 12. Hafi ákærði verið skráður framkvæmdastjóri og prókúruhafi þess félags og eigandi að hlut frá stofnun, án þess þó að hafa verið raunverulegur eigandi. Kvaðst ákærði hafa verið starfsmaður á veitingastaðnum Prikinu í Bankastræti og starfað þar sem vaktstjóri og rekstrarstjóri. Ekki hafi hann komið nálægt bókhaldi veitingastaðarins. Á miðju ári 2003 hafi ákærði annast rekstur félaganna Bankastræti 12 ehf. og Hafskipa ehf., en einkahlutafélagið Hafskip hafi verið stofnað til að hafa með höndum eignaumsýslu um íbúð á Klapparstíg 17 í Reykjavík. Í lok árs 2002 hafi ákærði ætlað að hætta vinnu á Prikinu. Meðákærði Sveinbjörn hafi þá innt ákærða eftir því hvort hann hefði ekki áhuga á því að kaupa rekstur staðarins. Hafi meðákærði Sveinbjörn lýst því yfir að hann gæti útvegað fjármuni og boðist til að vera fjárhagslegur bakhjarl ákærða. Ákærði hafi ákveðið að taka yfir reksturinn, en sú yfirtaka hafi eingöngu falist í yfirtöku áhvílandi skulda, sem hafi numið um 25.000.000 króna. Meðákærði Sveinbjörn hafi einnig verið ábyrgur fyrir þeim kaupum, en ekki hafi verið unnt að skrá hann fyrir sínum hluta vegna starfa hans hjá Landssíma Íslands hf. Tölul. 168-178 í ákæru. Ákærði kvaðst hafa hafið störf á veitingastaðnum Prikinu á árinu 2001 og hafi meðákærði Sveinbjörn annast greiðslu launa til sín. Hafi þau numið 300.000 krónum á mánuði, en þau hafi meðákærði lagt inn á reikning ákærða. Um hafi verið samið að ákærði fengi greiðslur fyrir vinnu sína með þeim hætti að þær yrðu ekki gefnar upp til skattyfirvalda. Ákærði hafi verið í námi og því hafi verið hagfellt fyrir hann að fá launagreiðslur með þeim hætt vegna námslána sinna. Hafi hann tekið eftir því í heimabanka sínum, að greiðandi hafi verið tilgreindur Landssími Íslands hf. Kvaðst ákærði hafa innt meðákærða eftir skýringu á því og hafi hann svarað því til að fyrirtæki meðákærðu Sveinbjarnar, Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, sem hafi verið í við­skiptum með timbur í Laos, hafi verið með fyrirgreiðslu hjá Landssíma Íslands hf. Í tengslum við það hafi verið hagfellt fyrir meðákærða Sveinbjörn að haga launagreiðslum með þessum hætti. Hafi ákærði ekki leitað eftir frekari skýringum þar sem engu hafi skipt fyrir sig hvaðan hann fengi launagreiðslur. Aðspurður kvaðst ákærði ekki kannast við þá frásögn meðákærða Sveinbjarnar, að meðákærði hafi gert ákærða grein fyrir því að hluti launa sinna hjá Landssíma Íslands hf. yrði færður yfir á ákærða. Tölul. 179-193 í ákæru. Ákærði kvaðst margsinnis, að beiðni meðákærða Sveinbjarnar, hafa farið á skrifstofu hans í húsnæði Landssíma Íslands hf. Þar hafi meðákærði afhent ákærða tékka og um leið gert honum grein fyrir með hvaða hætti hann skyldi ráðstafa hverjum og einum í banka. Í öllum tilvikum hafi tékkunum verið ráðstafað í þágu fyrirtækja á vegum meðákærðu Sveinbjarnar, Árna Þórs og Kristjáns Ragnars. Kvaðst ákærði einhverju sinni hafa innt meðákærða Sveinbjörn eftir skýringum á því af hvaða ástæðum hann væri að leggja þessa fjármuni inn á reikninga fyrirtækja tengdum meðákærðu og hafi meðákærði Sveinbjörn gefið þá skýringu að um væri að ræða fjármuni frá Landssíma Íslands hf. sem hafi verið teknir að láni í þágu þessara félaga. Ákærði kvaðst ekki muna nákvæmlega eftir tilviki nr. 193 og af hvaða ástæðum hann hafi lagt fjárhæðina inn á eigin reikning áður en hann hafi ráðstafað henni inn á reikning tilgreinds einstaklings. Kvaðst hann þó telja að hann hafi með ráðstöfun sinni ákveðið að nota tækifærið til að auka veltu á eigin reikningi, sem hafi þótt skynsamleg ráðstöfun. Tölul. 194-195 í ákæru. Ákærði kvað einkahlutafélagið Hafskip hafa verið stofnað á árinu 2003. Hafi félagið enga starfsstöð haft, en heimili þess hafi verið skráð á lögheimili ákærða. Meðákærði Sveinbjörn hafi átt félagið á móti ákærða og útvegað fjármuni til reksturs þess. Til hafi staðið að hagnaði af rekstri félagsins yrði skipt á milli ákærða og meðákærða. Ákærði kvað sér ekki hafa verið kunnugt um að fjármunir er runnið hafi til Hafskipa ehf. hafi komið frá Landssíma Íslands hf. Hafi ákærði staðið í þeirri trú að þeir hafi komið frá meðákærða sjálfum og verið hluti hans í rekstri félagsins. Kvaðst ákærði ekki hafa litið svo á, að um hafi verið að ræða fyrirgreiðslu til sín. Fjármunirnir hafi runnið inn á reikninga félagsins í Landsbanka Íslands og Búnaðarbanka Íslands. Engin lánsskjöl hafi verið útbúin vegna þessara greiðslna. Það hafi ákærða ekki þótt óeðlilegt þar sem hann hafi talið að peningarnir hafi komið frá meðákærða persónulega. Fjármunum Hafskipa ehf. hafi verið ráðstafað í endurgerð og upp­byggingu á húseign félagsins að Klapparstíg 17 í Reykjavík, en um töluverðan efnis­kostnað hafi verið að ræða. Einhverjir fjármunir geti þó hafa farið í rekstur veitingastaðarins Priksins, með því að þeir hafi verið færðir inn á reikning Bankastrætis 12 ehf. Kvaðst ákærði er þarna var komið sögu hafa verið launalaus um talsverðan tíma og því hafa ákveðið að greiða sjálfum sér laun. Hafi hann tekið þau út af reikningi Hafskipa ehf. Ákærði kvað bókhald Hafskipa ehf. ekki hafa verið fært, en það hafi verið í vörslu tilgreinds aðila, sem og bókhaldsgögn Bankastrætis 12 ehf. Hafi sá einstaklingur tekið við bókhaldi þessara félaga um miðjan apríl 2003. Ákærði kvaðst ekki hafa komið nálægt daglegri fjármálastjórn Bankastrætis 12 ehf. fyrr en um áramótin 2002 til 2003. Til þess tíma hafi dagleg fjármálastjórn verið í höndum Lífstíls ehf. Auður Harpa Andrésdóttir Ákærða kvaðst hafa kynnst meðákærða Sveinbirni þegar þau hafi unnið saman á útvarpsstöðinni Fínum miðli. Hafi meðákærði starfað þar sem fjármálastjóri. Á sama tíma og meðákærði hafi orðið yfirmaður hjá Landssíma Íslands hf., hafi fjármál ákærðu verið í ólestri. Hafi meðákærði boðist til að aðstoða hana við að koma þeim á réttan kjöl og í þeim tilgangi m.a. farið í Íslandsbanka hf. og rætt við þjónustufulltrúa ákærðu. Jafnframt hafi meðákærði boðist til að lána ákærðu peninga sem og að útvega henni bankalán. Það hafi meðákærði gert á árinu 2000. Þá hafi hann boðið ákærðu starf á veitingastaðnum Prikinu í Bankastræti. Ákærða hafi þegið það boð og starfað þar í 8 mánuði á árinu 2001. Ákærða kvaðst í tengslum við störf sín á veitingastaðnum Prikinu hafa sinnt ýmsum verkefnum fyrir meðákærða Sveinbjörn. Hafi hún t.a.m. farið í banka fyrir hann til að greiða reikninga vegna veitingarekstursins. Að því er varðaði þá tvo tékka, er ákæruefni í tölul. 196-197 lyti að, kvaðst ákærða hafa tekið við þeim tékkum að beiðni ákærða og framselt þá í banka. Í báðum tilvikum hafi hún hitt meðákærða eftir að hann hafi hringt í hana. Hafi hún í einu og öllu farið að fyrirmælum meðákærða um ráðstöfun tékkanna og fengið upplýsingar um inn á hvaða reikninga skyldi leggja andvirði þeirra o.s.frv. Hafi hún í upphafi lagt fjárhæðirnar inn á eigin reikning til að auka veltu á þeim. Það hafi verið heppilegt í ljósi þess hvernig fjármálum hennar hafi verið háttað á þeim tíma. Ekki hafi ákærða veitt því athygli að tékkarnir hafi verið áritaðir Landssíma Íslands hf. Þó svo hafi verið, kvaðst ákærða ekki mundu hafa sett það í samhengi við óeðlileg viðskipti, þar sem hún hafi treyst meðákærða að öllu leyti. Vitni Kristján Indriðason, framkvæmdastjóri fjármálasviðs Landssíma Íslands hf., kom fyrir dóminn sem vitni. Vitnið kvaðst vera yfirmaður fjármálasviðs, en undir það svið heyri fjárstýring. Yfir því sviði væri forstöðumaður, sem ákærði Sveinbjörn hafi heyrt undir er hann hafi verið við störf hjá Landssíma Íslands hf. Vitnið kvað upphaf grunsemda um fjárdrátt ákærða Sveinbjarnar hafa vaknað eftir að erindi hafi borist frá skattstjóranum í Reykjavík í maí 2003. Í því hafi verið leitað eftir upplýsingum frá Landssíma Íslands hf. um greiðslur félagsins til einkahlutafélagsins Alvöru lífsins og tilefni þeirra. Engin gögn hafi fundist í fórum Landssíma Íslands hf. um slíkar greiðslur og hafi skattstjóra verið gerð grein fyrir því. Jafnframt hafi verið leitað eftir frekari upplýsingum um greiðslur til að unnt hafi verið að sinna erindinu frekar. Eftir að ítarlegri upplýsingar hafi borist frá skattstjóra hafi starfsmenn félagsins komist að raun um að umtalsverðar greiðslur hafi runnið til Alvöru lífsins ehf. Færslur hafi þá verið skoðaðar nánar, en þá hafi komið í ljós að rafrænum greiðslum í bókhaldi Landssíma Íslands hf. hafði verið breytt. Þegar það hafi komið í ljós hafi ákærði horfið af starfsstöð sinni. Það kvöld hafi hann haft samband við endurskoðanda Landssíma Íslands hf. og játað að hafa dregið sér fjármuni úr sjóðum félagsins. Hafi ákærði í því símtali ekki getað gert grein fyrir umfangi fjárdráttarins. Vitnið kvað ákærða hafa verið fúsan til að varpa ljósi á umfang fjárdráttarins og hvert greiðslur hafi runnið. Færslur hafi hins vegar verið flóknar og hafi ákærði átt erfitt með að einbeita sér við að upplýsa um fyrirkomulag færslna. Ekki hafi þó skort vilja af hans hálfu. Framhald málsins hafi verið það að endurskoðunarfyrirtækið KPMG, tölvuþjónustufyrirtækið Nýherji og Ríkisendurskoðun hafi verið fengin til samstarfs til að varpa ljósi á fjárdrátt ákærða. Þegar hafi orðið ljóst að umfangið hafi verið gríðarlegt. Tölvuþjónustu­fyrirtækinu hafi verið falið að keyra saman færslur úr bókhaldi Landssíma Íslands hf. við bókhald viðskiptabanka félagsins. Við þá samkeyrslu hafi hinar mismunandi færslur fundist. Endurskoðunarfyrirtækinu og Ríkisendurskoðun hafi síðan verið falið að finna mismunandi færslur í bókhaldi Landssíma Íslands hf. Öll verk þessara aðila hafi beinst að því að upplýsa um fjárdrátt ákærða. Vitnið kvað Landssíma Íslands hf. hafa staðið að skammtímaávöxtun fjár félagsins. Um slíka ávöxtun hafi gilt ákveðnar reglur, sem þó hafi ekki verið skriflegar. Hafi ávöxtunin átt að fara í gegnum bankastofnanir eða viðurkenndar verðbréfa­stofur, til að lágmarka tapsáhættu. Í engum tilvikum hafi verið haft samband við tiltekna aðila án milligöngu bankastofnana eða verðbréfastofa. Vitnið kvað ákærða hafa á árinu 1998 verið starfsmann í fjárstýringardeild Landssíma Íslands hf. Hlutverk ákærða þar hafi m.a. verið að annast ávöxtun skammtímafjárfestinga fyrir hönd félagsins. Ákærði hafi ekki átt að hafa samband við einstaka viðskiptamenn án milligöngu banka eða verðbréfastofu. Vitnið kvaðst hafa haft af því spurnir, að fyrirsvarsmenn Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. hafi komið á fund í Landssíma Íslands hf. og kynnt félagið. Hafi þeir jafnframt óskað eftir því að Landssími Íslands hf. myndi kaupa hlutafé í félaginu. Kvaðst vitnið telja að ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar hafi verið þeir er mætt hafi á þann fund fyrir hönd sjónvarpsfélagsins. Eftir þann fund hafi verið tekin ákvörðun um að fjárfesta ekki í hlutabréfum í félaginu. Vitnið kvað Landssíma Íslands hf. hafa staðið fyrir tölvuleikjamótum fyrir ungt fólk. Hafi mótin fengið heitið ,,Skjálftamót”, en fyrsta mótið hafi verið haldið á árinu 1999. Ákærði Sveinbjörn hafi móttekið greiðslur vegna þessara móta og tekið að sér að leggja þær inn á reikning Landssíma Íslands hf. Hafi hann jafnframt útbúið viðeigandi færslur í bókhaldi félagsins vegna þessara greiðslna. Af hálfu Landssíma Íslands hf. hafi verið farið skipulega yfir bókhald félagsins til að finna færslur er hafi getað tengst slíkum innborgunum. Þær hafi engar fundist. Landssími Íslands hf. hafi haldið tölvufærða skrá um fjölda þátttakenda á mótunum. Vitnið Kristín Guðmundsdóttir, framkvæmdastjóri fjármála- og rekstrarsviðs Landssíma Íslands hf., kom fyrir dóminn. Um ástæður þess að yfirmann Landssíma Íslands hf. hafi orðið þess áskynja að ákærði Sveinbjörn hafi dregið sér fé úr sjóðum félagsins og þær ráðstafanir er gripið hafi verið til í kjölfarið, bar vitnið með sama hætti og vitnið Kristján Indriðason. Bar vitnið einnig um að erfiðlega hafi gengið að staðreyna fjárdrátt ákærða, þar sem færslur í bókhaldi hafi verið margar og flóknar. Um hafi verið að ræða alls 137 tilvik, en færslur að baki hverju og einu tilviki hafi verið á bilinu 50-70 talsins. Fjárhæðir hafi verið færðar á milli fjölmargra reikninga innan Landssíma Íslands hf., bankareikninga og biðreikninga, en með því m.a. hafi fjárhæðir verið stemmdar af með rafrænum hætti. Hafi því þurft að fara yfir fleiri þúsund færslur til að upplýsa um fjárdrátt ákærða. Kvað vitnið yfirferð Landssíma Íslands hf. um ætlaðan fjárdrátt ákærða hafa leitt til þeirrar kæru er Landssími Íslands hf. hafi lagt til lögreglu 22. maí 2003. Vitnið staðfesti að ákærði hafi annast frágang bókhaldsgagna í tengslum við hin svokölluðu ,,Skjálftamót”, en þær fjárhæðir sem færðar hafi verið til tekna fyrir mótin hafi verið skráðar af ákærða. Hafi tekjur verið skoðaðar í viðskiptabanka Landssíma Íslands hf. á móti tekjum sem leggja hafi átt inn. Þær hafi engar fundist. Gjald fyrir hvern þátttakanda hafi verið 500 krónur og hafi tekjufærslur ákærða nánast stemmt við þátttökuskrá mótanna. Tölvubúnaður hafi verið seldur á mótunum og hafi greiðslur fyrir slíkan búnað einnig átt að leggjast inn samhliða þátttökugjöldum. Vitnið Eyþór Arnalds kvaðst hafa átt hlut í einkahlutafélaginu Suðurljósum, er keypt hafi hlut í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. Hafi vitnið átt helmings hlut í Suðurljósum ehf. á móti föður sínum. Er Suðurljós ehf. hafi keypt hlut í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. á árinu 1999, hafi sjónvarpsfélagið verið í rekstri. Á sama tíma hafi ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar einnig keypt hlut í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. Síðar hafi aðrir fjárfestar komið að, svo sem 3p fjárhús ehf. Þessum fjárfestingum hafi lokið með því að öll hlutabréf í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. hafi verið keypt. Kvaðst vitnið hafa tekið þátt í þessum viðskiptum ásamt öðrum með það í huga að útvega hlutafé. Suðurljós ehf. hafi komið að fjármögnun sem fjárfestir. Ekki kvaðst vitnið minnast þess að hafa séð nákvæmar kostnaðaráætlanir um rekstur Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. Félagið hafi verið lítið er hlutafé þess hafi verið keypt. Vitnið kvað Skjá 1 hafa haft yfir að ráða einu lausu sjónvarpsrásinni á þeim tíma. Hafi þau réttindi að mati vitnisins á þeim tíma verið einhverra milljóna króna virði. Vitnið staðfesti að gengi hlutabréfa í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. hafi farið hratt vaxandi og hafi það um tíma á árinu 2000 náð genginu 6,5. Fjárfesting í bréfum félagsins hafi þó ekki reynst góð því gengið hafi farið dvínandi og hafi Suðurljós ehf. tapað á fjárfestingu sinni. Vitnið Theodór Sigurbergsson endurskoðandi kvaðst hafa annast endurskoðun reikninga Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. á árunum 1999 og 2000. Í tengslum við þá endurskoðun hafi vitnið þekkt til starfa ákærða Árna Þórs. Staðfesti vitnið að ákærði hafi að mestu haft með dagskrárgerð að gera, en ekkert hafa tengst fjármálahlið félagsins, þótt hann hafi verið skráður framkvæmdastjóri þess. Vitnið Sveinn Arason skrifstofustjóri hjá Ríkisendurskoðun staðfesti að Ríkisendurskoðun hafi komið að yfirferð um bókhald Landssíma Íslands hf. til að varpa ljósi á fjárdrátt ákærða Sveinbjarnar. Sú vinna hafi átt sér stað frá í lok maí 2003 og út júlí það ár. Í vinnu Ríkisendurskoðunar hafi falist greining á efnahagsliðum og viðskiptamannaliðum í bókhaldi Landssíma Íslands hf. Hafi allri vinnu verið haldið aðskilinni frá annarri vinnu sem hafi tengst félaginu. Hafi 3 starfsmenn komið að verkinu fyrir hönd Ríkisendurskoðunar. Vitnið Aðalsteinn Garðarsson ráðgjafi hjá Nýherja hf. kom fyrir dóminn. Kvaðst vitnið hafa komið að vinnu fyrir Landssíma Íslands hf. við yfirferð á bókhaldi félagsins. Hafi vitnið á árinu 1998 starfað hjá Nýherja hf. við gerð bókhaldskerfa fyrir Landssíma Íslands hf. Hafi sérfræðivinna vitnisins falist í að finna umfang þeirra fjárhæða er ákærði Sveinbjörn hafi verið grunaður um að hafa dregið sér. Fengnar hafi verið tölvufærðar skrár frá viðskiptabanka Landssíma Íslands hf. og þær keyrðar saman við bókhaldsgögn frá félaginu. Sú vinna hafi tekið talsverðan tíma, en hún hafi fyrst og fremst beinst að því að finna rangfærslur í bókhaldi Landssíma Íslands hf. Færslur í bókhaldi hafi verið gríðarlega margar. Leita hafi þurft eftir útjöfnunum á einstakar færslur, sem rekja hafi þurft til baka til einstaka reikninga og lánadrottna. Þá hafi greiðslur verið geymdar á biðreikningum, sem leita hafi þurft eftir. Vinnu vitnisins hafi lokið í júní 2003, en þá hafi stjórnendur Landssíma Íslands hf. verið orðnir sáttir við þau tölvukerfi er vitnið hafi búið til í þeim tilgangi að finna rangfærslur í bókhaldi. Í kjölfarið hafi starfsmenn félagsins unnið með þau kerfi. Vitnið Ragnar Þórir Guðgeirsson kvaðst hafa starfað sem endurskoðandi hjá endurskoðunarfyrirtækinu KPMG. Vinnu fyrirtækisins fyrir Landssíma Íslands hf. í tengslum við ætlaðan fjárdrátt ákærða Sveinbjarnar hafi verið skipt í tvennt. Annars vegar hafi verið um að ræða vinnu KPMG endurskoðunar og hinsvegar KPMG ráðgjafar. Verkinu hafi verið skipt þannig, að tilteknir starfsmenn hafi leitað að færslum milli kerfislykla í bókhaldi Landssíma Íslands hf. Aðrir starfsmenn hafi komið að því að stemma bókhaldið af. Öll þessi vinna hafi miðað að því að finna endastöð einstakra færslna í bókhaldi. Flókið hafi verið að finna færslur, en vélrænar aðferðir hafi verið notaðar til að slétta þær út. Ákærði hafi notað biðreikninga til að fresta tilteknum færslum þar til síðar. Mikið af færslum hafi farið út úr greiðslukerfi til einstakra lánadrottna. Hafi verið erfitt að finna hvar einstaka fjárhæðir hafi setið eftir. Vitnið Sigurgeir Sigurgeirsson forstöðumaður hjá Landssíma Íslands hf. kvaðst ásamt þáverandi forstjóra félagsins hafa setið fund, er forsvarsmenn þess hafi átt með fyrirsvarsmönnum Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf., ákærðu Árna Þór og Kristjáni Ragnari. Fram hafi komið óskir frá ákærðu um að kynna starfsemi Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. með það í huga að Landssími Íslands hf. myndi fjárfesta með kaupum á hlutabréfum í félaginu. Ekki hafi á þeim fundi verið rætt um einstök atriði í slíkum fjárfestingum. Að fundi loknum hafi verið tekin ákvörðun um að fjárfesta ekki í hlutabréfum í Íslenska sjónvarpsfélaginu ehf. Róbert Bjarnason lögreglufulltrúi kom fyrir dóminn. Staðfesti vitnið að Sveinbjörn hafi í upphafi lýst yfir vilja sínum við að aðstoða við rannsókn málsins og sýnt góða samvinnu. Niðurstaða: I. Sveinbjörn Kristjánsson Ákærði Sveinbjörn Kristjánsson hefur fyrir dómi skýlaust játað háttsemi er fellur undir 1.-74. og 83.-137. tölul. í ákæru. Með því hefur ákærði viðurkennt að hafa, í starfi sínu hjá Landssíma Íslands hf. sem aðalféhirðir, á tímabilinu 4. maí 1999 til 31. desember 2002 og eftir það sem aðalgjaldkeri til 20. maí 2003, dregið sér frá félaginu samtals 250.163.129 krónur. Háttsemi ákærða í þessum tilvikum fólst í útgáfu tékka á reikning Landssíma Íslands hf. í Íslandsbanka hf. og millifærslum um bankalínu út af reikningi félagsins hjá Íslandsbanka hf. Í öðrum tilvikum fólst háttsemi ákærða í því að draga sér fjármuni af bankareikningi Landssíma Íslands hf. hjá Íslandsbanka hf., með því að breyta textaskrám í rafrænu greiðslukerfi, sem leiddi til þess að greiðslur runnu inn á reikninga ákærða eða aðila tengdum honum. Ákærði hefur með þessari háttsemi sinni dregið sjálfum sér og öðrum fjármuni er hann hafði í vörslum sínum sem aðalgjaldkeri og síðar aðalféhirðir Landssíma Íslands hf. Hefur hann með þessu gerst sekur um brot gegn 247. gr. laga nr. 19/1940. Ákærði hefur viðurkennt að hafa dregið sér fjármuni er hafi stofnast með þátt­tökugjöldum af svonefndum ,,Skjálftamótum”, skv. 75.-82. tölul. í ákæru. Ákærði hefur neitað sök í þessum ákæruliðum, þar sem hann dregur í efa að samanlögð fjárhæð liðanna sé rétt. Hefur hann borið því við að hafa að einhverju leyti lagt þátttökugjöld inn á reikning Landssíma Íslands hf. án þess þó að hann hafi getað tilgreint nákvæmar fjárhæðir í því sambandi. Þegar til þess er horft að ákærði hefur játað að hafa dregið sér stóran hluta þátttökugjalda tölvuleikjamótanna, að hann annaðist sjálfur tekjuskráningu gjaldanna og að ítarleg rannsókn á bókhaldi Landssíma Íslands hf. hefur ekki leitt í ljós að þátttökugjöld hafi verið lögð inn á reikning félagsins, þykir ekki varhugavert að miða við að ákærði hafi dregið sér þátttökugjöld í samræmi við fjárhæðir í ákæru. Með vísan til þessa er sannað að ákærði hafi dregið sér 10.983.815 krónur skv. 75.-82. tölul. í ákæru. Varðar háttsemi hans við 247. gr. laga nr. 19/1940. II. Árni Þór Vigfússon og Kristján Ragnar Kristjánsson Ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar eru ákærðir aðallega fyrir hylmingu skv. 254. gr. laga nr. 19/1940, það er eftirfarandi hlutdeild í auðgunarbroti meðákærða Sveinbjarnar Kristjánssonar. Til vara eru þeir báðir ákærðir fyrir peningaþvætti á grundvelli 264. gr. sömu laga, með því að hafa tekið við ólögmætum ávinningi af broti meðákærða Sveinbjarnar. Byggir ákæran á því að ákærðu hafi báðum verið kunnugt um að meðákærði Sveinbjörn hafi með refsiverðum hætti, á árunum 1999 til 2001, komist yfir og ráðstafað fjármunum Landssíma Íslands hf. til ákærðu og félaga þeim tengdum. Ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar hafa báðir lýst yfir, að þeir hafi á þeim tíma er ákæra í máli þessu taka til, rekið fjármál sín sem eina heild og ekki gert greinarmun á þeim og fjármálum einkahlutafélagsins Alvöru lífsins. Í því ljósi og með vísan til þess hve sakarefni ákærðu eru samofin og lýsa samkynja háttsemi, þykir rétt að fjalla um þátt þeirra beggja í einu lagi. Ákærðu neita báðir sök. Byggja þeir varnir sínar í fyrsta lagi á því að ákæra í málinu fullnægi ekki áskilnaði 116. gr. laga nr. 19/1991. Brotum ákærðu sé lýst sem gáleysisbrotum í verknaðarlýsingu ákæru, en þau séu heimfærð aðallega undir 254. gr. laga nr. 19/1940, en til vara undir 264. gr. sömu laga. Hylming skv. 254. gr. laga nr. 19/1940 sé ásetningsbrot, sbr. 18. gr. laganna. Því sé einungis unnt að sakfella ákærðu fyrir hylmingu framda með gáleysisbroti skv. 263. gr. laga nr. 19/1940, sbr. 117. gr. laga nr. 19/1991. Þar sem gáleysisverknaður skv. 263. gr., svo og 4. mgr. 264. gr. laga nr. 19/1940 geti að hámarki varðað fangelsisrefsingu í 6 mánuði, séu sakir á hendur ákærðu fyrndar með vísan til 1. tölul. 1. mgr. 81. gr. laga nr. 19/1940. Beri því að sýkna þá af refsikröfu ákæruvalds. Í ákæru á hendur Árna Þór og Kristjáni Ragnari er háttsemi þeirra lýst sem hylmingu, með því að þeim er gefið að sök að hafa veitt viðtöku, haldið og ráðstafað fjármunum, ,,þrátt fyrir að ákærðu hafi mátt vera ljóst” að vörslur fjárins í höndum meðákærða Sveinbjarnar hafi ekki stofnast með löglegum hætti. Í þeim tilvikum er ákæruefnið varðar fjármuni er runnu til Alvöru lífsins ehf. og Íslenska sjónvarps­félagsins ehf. er háttseminni lýst með sambærilegum hætti. Þrátt fyrir hin tilvitnuðu orð í ákæru verður að skilja verknaðarlýsingu hennar að öðru leyti þannig að hún lýsi ásetningsbroti. Þá miðar tilvísun til refsiákvæða í ákærunni við slíka heimfærslu en ekki gáleysisákvæði 263. gr. laga nr. 19/1940. Loks hefur lögreglurannsókn og málsókn ákæruvalds frá upphafi miðað við að háttsemi ákærðu sé ásetningsbrot og vörn ákærðu ekki orðið áfátt að því leyti. Verður því við það miðað, að ákæra í málinu fullnægi áskilnaði 116. gr. laga nr. 19/1991 til að um háttsemi ákærðu verði fjallað sem ásetningsbrot. Að öðru leyti beinast varnir ákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars að því, að þeir hafi talið sig þess fullvissa, að meðákærði Sveinbjörn hafi haft viðhlítandi heimildir til að ráðstafa fjármunum úr vörslum Landssíma Íslands hf. til ákærðu eða félaga á þeirra vegum. Það hafi ekki verið fyrr en í símtali meðákærða Sveinbjarnar og ákærða Kristjáns Ragnars í maí 2003 að ákærðu hafi orðið heimildarskorturinn ljós. Meðákærði Sveinbjörn hefur frá upphafi staðfastlega haldið því fram að hann hafi frá fyrstu tíð látið í það skína, að hann hafi haft fullt umboð Landssíma Íslands hf. til að annast lánafyrirgreiðslur til ákærðu. Óþarft er að rekja hér einstakar ráðstafanir fjármuna undir tölul. 138-167 í ákæru og framhaldsráðstafanir fjárins í einstaka liðum. Ákæra í málinu byggir á huglægri afstöðu ákærðu við viðtöku fjárins inn á eigin reikninga, reikninga Alvöru lífsins ehf. og Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. og hagnýtingu þess. Skiptir þá ekki máli í því sambandi hvernig einstaka fjármunum var ráðstafað í framhaldinu, svo sem til lækkunar á yfirdrætti reikninga ákærðu í bönkum. Allar þessar ráðstafanir styðja framburð ákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars, um að slík fjárhagsleg eining hafi verið með ákærðu og einkahlutafélaginu Alvöru lífsins, að ekki hafi verið gerður greinarmunur á hvort fjármunir hafi runnið til þeirra eða einkahlutafélagsins. Fjárhagsleg umsvif ákærðu voru mikil á þessum tíma og tengd mörgum verkefnum. Samkvæmt 138.-141. tölul. í ákæru er ákærða Árna Þór gefið að sök að hafa veitt viðtöku, haldið og ráðstafað í eigin þágu 8.666.000 krónum, sem meðákærði Sveinbjörn hafi komist yfir. Ráðstafanir þessara fjármuna eftir að þeir bárust inn á bankareikning ákærða Árna Þórs bera þess merki, að þeim hafi einnig verið ráðstafað í þágu ákærða Kristjáns Ragnars. Þá hefur meðákærði Sveinbjörn lýst því að hann hafi talið þessa fjármuni renna til Alvöru lífsins ehf. Með samsvarandi hætti taldi meðákærði að greiðsla skv. 142. tölul. í ákæru, að fjárhæð 560.250 krónur, sem fór inn á bankareikning ákærða Kristjáns Ragnars, hafi einnig runnið til Alvöru lífsins ehf. Heildarfjárhæð greiðslna til ákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars og einkahlutafélaganna Alvöru lífsins og Íslenska sjónvarpsfélagsins nemur 163.581.968 krónum. Er þá ekki tekið tillit til greiðslna er runnu til einkahlutafélaganna Hanans og Lífstíls, er ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar áttu hluti í á þeim tíma. Fjárhæð þeirra greiðslna nemur 19.468.000 krónum. Við mat á því hvaða vitneskju ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar höfðu um heimildir meðákærða Sveinbjarnar til að ráðstafa fé úr vörslum Landssíma Íslands hf. er fyrst til þess að líta að þær fjárhæðir sem runnu til ákærðu eða einkahlutafélaga á þeirra vegum voru stórfelldar, en svo sem áður er rakið runnu 163.581.968 krónur til ákærðu, Alvöru lífsins ehf. og Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf., auk þess sem 21.088.000 krónur runnu til einkahlutafélaganna Hanans og Lífstíls. Í öðru lagi stóð yfirfærsla fjármuna frá Landssíma Íslands hf. til ákærðu eða félaga þeim tengdum yfir frá 4. maí 1999 til 4. mars 2002 eða nærfellt þriggja ára tímabil. Í þriðja lagi var í engu tilvika gengið frá undirritun lánsskjala, einnar eða annarrar gerðar, eða rætt um ábyrgðir eða tryggingar tengdar fyrirgreiðslum til ákærðu eða félaga þeirra, svo sem gera varð ráð fyrir miðað við þær fjárhæðir er um var að ræða. Í fjórða lagi verður að líta til þess að yfirlit eða önnur skrifleg gögn um skuldastöðu ákærðu og félaga þeirra hjá Landssíma Íslands hf. bárust þeim aldrei. Að lokum er það til að taka að ákærðu gerðu enga tilraun til þess að halda utan um þær fjárhæðir sem þeir og félög þeirra fengu frá Landssíma Íslands hf. Var bókhald Alvöru lífsins ehf. þannig ekki fært og höfðu lögmælt skattskil félagsins síðast átt sér stað fyrir rekstrarárið 1998. Var þetta til þess fallið að leyna viðtöku fjár frá Landssíma Íslands hf. Þegar til alls þessa er litið er það niðurstaða dómsins, að framburðir ákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars fái engan veginn staðist. Enda þótt ákærðu kunni í upphafi að hafa litið á umræddar greiðslur sem lán sem þeim bar að endurgreiða, gat þeim ekki dulist að meðákærða Sveinbirni var óheimilt að ráðstafa fé Landssíma Íslands hf. til ákærðu og fyrirtækja þeirra með þeim hætti sem áður er lýst. Án tillits til þess hvort og þá hvenær ákærðu varð ljós ásetningur meðákærða Sveinbjarnar til fjárdráttar hlaut þeim að vera ljós heimildarskortur hans að þessu leyti og þar með refsiverð háttsemi hans. Með því að veita viðtöku umræddu fé, halda því ólöglega fyrir eiganda þess, Landssíma Íslands hf., og hagnýta það í eigin þágu og áðurgreindra félaga, hafa ákærðu Árni Þór og Kristján Ragnar gerst sekir um hylmingu, sem varðar við 254. gr. laga nr. 19/1940. III. Ragnar Orri Benediktsson Ákæruefnið gagnvart ákærða Ragnari Orra lýtur einnig að hylmingu skv. 254. gr. laga nr. 19/1940. Með vísan til þess er áður er rakið um þátt meðákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars er við það miðað, að ákæra í málinu fullnægi skilyrðum laga nr. 19/1991 til að um þátt ákærða Ragnars Orra verði fjallað sem ásetningsbrot. Sakarefnið varðar í fyrsta lagi viðtöku og notkun á mánaðarlegum greiðslum á tímabilinu 5. júlí 2001 til 7. júní 2002. Fjárhæð hverrar greiðslu nemur 300.000 krónum og nema þær því alls 3.300.000 krónum. Í annan stað varðar sakarefnið framsal á 15 tékkum, samtals að fjárhæð 22.216.315 krónur. Greiðslur eftir framsal þessara tékka runnu inn á reikninga einkahlutafélaganna Hanans og Lífstíls, auk þess sem ein greiðsla rann inn á reikning meðákærða Kristjáns Ragnars og tvær inn á reikninga nafngreindra einstaklinga. Ákærði hefur lýst því svo að hann hafi í þessum tilvikum framselt og ráðstafað hverjum og einum tékka að fyrirmælum meðákærða Sveinbjarnar. Loks varðar sakarefnið viðtöku á tveimur greiðslum, sem runnu inn á reikning einkahlutafélagsins Hafskipa, félags í eigu ákærða. Nema þær greiðslur samtals 5.964.632 krónum og runnu inn á reikning félagsins í tvennu lagi í maí 2003. Báðum þessum greiðslum var í framhaldinu ráðstafað í þágu Hafskipa ehf., ákærða sjálfs og einkahlutafélagsins Bankastrætis 12, sem þá var í eigu ákærða. Við mat á því hvaða vitneskju ákærði hafði um heimildir meðákærða Svein­bjarnar til að ráðstafa fé úr vörslum Landssíma Íslands hf. er fyrst til þess að líta að þær fjárhæðir er runnu til ákærða, einkahlutafélags hans Hafskipa og einkahluta­félaganna Hanans og Lífstíls fyrir tilstilli ákærða voru umtalsverðar, en þær námu alls 31.480.947 krónum. Í öðru lagi bárust 3.300.000 krónur í 11 reglulegum færslum inn á reikning ákærða merktar Landssíma Íslands hf. í heimilisbanka hans. Bárust þær inn á reikninginn á sama tíma og ákærði framseldi 15 tékka merkta Landssíma Íslands hf., samtals að fjárhæð 22.216.315 krónur. Í þriðja lagi var í hvorugu þeirra tilvika er greiðslur voru inntar af hendi til fyrirtækis ákærða Hafskipa ehf., undirrituð lánsskjöl eða rætt um ábyrgðir, svo sem gera varð ráð fyrir. Að lokum er til þess að líta að bókhald Hafskipa ehf. var ekki fært, en það var til þess fallið að leyna viðtöku fjár frá Landssíma Íslands hf. Þegar til alls þessa er litið er það niðurstaða dómsins, að framburður ákærða fái engan veginn staðist. Gat honum ekki dulist að meðákærða Sveinbirni var óheimilt að ráðstafa fé Landssíma Íslands hf. til ákærða, Hafskipa ehf., Hanans ehf. og Lífstíls ehf. með þeim hætti sem áður er lýst. Án tillits til þess hvort og þá hvenær ákærða varð ljós ásetningur meðákærða Sveinbjarnar til fjárdráttar hlaut honum að vera ljós heimildarskortur hans að þessu leyti og þar með refsiverð háttsemi hans. Með því að veita viðtöku umræddu fé, halda því ólöglega fyrir eiganda þess, Landssíma Íslands hf., og hagnýta það í eigin þágu og áðurgreindra félaga, hefur ákærði gerst sekur um hylmingu, sem varðar við 254. gr. laga nr. 19/1940. IV. Auður Harpa Andrésdóttir Ákæruefnið gagnvart ákærðu Auði Hörpu er peningaþvætti skv. 264. gr. laga nr. 19/1940, með því að hafa framselt 2 tékka, samtals að fjárhæð 3.000.000 króna, í apríl 2001, þrátt fyrir að hafa verið ljóst að meðákærði Sveinbjörn hafi ekki haft lögheimilar vörslur þeirra fjármuna. Ákærða hefur lýst atvikum svo að hún hafi á þeim tíma starfað á veitingastaðnum Prikinu í Bankastræti. Hafi hún ráðstafað þessum tveimur greiðslum samkvæmt fyrirmælum meðákærða Sveinbjarnar, sem hafi verið vinnuveitandi hennar á þeim tíma. Um ástæður þess að hafa lagt þessar fjárhæðir fyrst inn á eigin tékkareikning, áður en þeim var ráðstafað á aðra staði, hafði ákærða uppi þá skýringu að það hafi verið gert að ráði meðákærða Sveinbjarnar til að auka veltu á tékkareikningi hennar. Með ákærðu Auði Hörpu og meðákærða Sveinbirni var vinskapur og eru þau á einu máli um að meðákærði hafi veitt henni ýmis ráð varðandi fjármál hennar. Ekki er fram komið að ákærða hafi átt hlut í félögum er aðrir ákærðu í máli þessu tengjast eða að hún hafi borið ábyrgð á rekstri þeirra eða rekstrareiningum þeim tengdum. Gögn málsins leiða heldur ekki í ljós önnur tengsl ákærðu Auðar Hörpu og meðákærða Sveinbjarnar en framburðir þeirra gefa til kynna. Í því ljósi er varhugavert að telja sannað, að ákærða hafi haft vitneskju um ólögmæta tilurð þeirra fjármuna er hún í apríl 2001 ráðstafaði að fyrirmælum meðákærða Sveinbjarnar. Verður hún því ekki sakfelld fyrir peningaþvætti framið af ásetningi, sbr. 1. mgr. 264. gr. laga nr. 19/1940. Brot gegn 264. gr. laga nr. 19/1940 verður framið af gáleysi, sbr. 4. mgr. greinar­innar. Ákærða veitti ólögmætum ávinningi viðtöku á bankareikning sinn og ráðstafaði honum í framhaldinu að fyrirmælum meðákærða Sveinbjarnar. Sú ráðstöfun var ekki tilviljun, þar sem ákærða hafði tekið þá ákvörðun að aðstoða meðákærða við að framselja tékka er óumdeilanlega stöfuðu frá Landssíma Íslands hf., en ekki meðákærða svo sem ljósrit af þeim báðum bera skýrlega með sér. Verður að meta þá ráðstöfun ákærðu til gáleysis. Með þessari háttsemi hefur ákærða því gerst sek um brot gegn 4. mgr. 264. gr. laga nr. 19/1940. Refsing vegna brota á ákvæðum 4. mgr. 264. gr. laga nr. 19/1940 varðar fangelsi allt að 6 mánuðum. Slík brot fyrnast á 2 árum, sbr. 1. tölul. 1. mgr. 81. gr. laga nr. 19/1940. Brot ákærðu voru framin í apríl 2001, en hún var fyrst yfirheyrð af lögreglu 4. júní 2003. Voru þá liðin meira en 2 ár frá því refsiverðum verknaði hennar lauk. Eru sakir á hendur henni því fyrndar og verður hún sýknuð af refsikröfu ákæruvalds í málinu. Refsingar: Ákærði Sveinbjörn Kristjánsson hefur ekki áður sætt refsingum er máli skipta um niðurstöðu þessa máls. Hefur hann hér að framan verið sakfelldur samkvæmt ákæru, fyrir að hafa í 137 tilvikum dregið sér frá Landssíma Íslands hf. 261.146.944 krónur. Brot þessi eru stórfelld og eiga sér enga hliðstæðu. Ákærði leyndi brotum sínum frá fyrstu tíð með skipulögðum hætti. Brotahrina hans var langvinn og samfelld, allt frá fyrstu ráðstöfun hans 4. maí 1999, til þeirrar síðustu, 20. maí 2003, en ákærði var handtekinn vegna málsins að kvöldi 22. maí 2003. Brotin framdi ákærði með ýmsu móti. Leyndi hann fjárdrættinum kerfisbundið í bókhaldi vinnuveitanda síns með því að færa einstakar færslur á milli reikninga, en reikningskerfi Landssíma Íslands hf. var mikið að umfangi. Ákærði missti fljótlega yfirsýn yfir fjártökur sínar og gat við rannsókn málsins ekki upplýst með vissu um fjárdrátt sinn. Skeikaði verulegu í fjárhæðum er hann taldi sig hafa dregið sér og þeim er rannsókn málsins leiddi í ljós. Fjártökur ákærða uppgötvuðust ekki innan fyrirtækisins og varð þeirra ekki vart fyrr en skattstjórinn í Reykjavík hóf athugun á greiðslum frá því til Alvöru lífsins ehf. Ákærði hefur aðstoðað við rannsókn málsins og skýrt frá fjárdrætti sínum að því marki er hann man hann. Það var þó ekki á færi annarra en sérfræðinga að upplýsa um fjárdrátt ákærða í heild sinni og var þar um verulega vinnu að ræða. Eins og málið liggur fyrir verður að miða við að ákærði hafi ekki nema að hluta notið ávinnings af brotum sínum. Hins vegar var brotavilji hans styrkur og einbeittur. Í ljósi alls framan­greinds er refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 4 ár og 6 mánuði. Til frádráttar refsingunni komi 14 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða, frá 23. maí til 5. júní 2003. Ákærði Árni Þór Vigfússon hefur ekki áður sætt refsingum svo kunnugt sé og ákærði Kristján Ragnar Kristjánsson ekki að því marki er máli skiptir um niðurstöðu þessa máls. Ákærðu hafa verið fundnir sekir um að hafa veitt viðtöku og ráðstafað í eigin þágu og í þágu Alvöru lífsins ehf. og Íslenska sjónvarpsfélagsins ehf. alls 163.581.968 krónum á tímabilinu 4. maí 1999 til 12. desember 2001. Samkvæmt því hafa þeir og félög þeirra notið ávinnings af stærsta hluta þeirra fjárhæða er meðákærði Sveinbjörn hefur verið sakfelldur fyrir að hafa dregið sér úr vörslum Landssíma Íslands hf. Er þá ekki tekið tillit til 19.468.000 króna er meðákærði Sveinbjörn dró sér og runnu til einkahlutafélaganna Hanans og Lífstíls, er þá voru m.a. í eigu ákærðu Árna Þórs og Kristjáns Ragnars. Varða brot ákærðu þannig stórfelldar fjárhæðir, auk þess sem brotastarfsemi þeirra spannar umtalsverðan tíma. Er refsing ákærðu beggja hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ár. Til frádráttar refsingu komi 11 daga gæsluvarð­haldsvist ákærðu beggja, frá 23. maí til 2. júní 2003. Ákærði Ragnar Orri Benediktsson hefur ekki áður sætt refsingum er máli skipta um niðurstöðu þessa máls. Ákærði hefur verið fundinn sekur um hylmingu, með því að honum hafi verið ljós tilurð þess fjár er meðákærði Sveinbjörn ráðstafaði til ákærða og Hafskipa ehf. Þá hafi honum einnig verið ljós tilurð 22.216.315 króna, er ákærði ráðstafaði aðallega til einkahlutafélaganna Hanans og Lífstíls í kjölfar framsals 15 tékka. Varða brot ákærða þannig háar fjárhæðir. Í ljósi alls framangreinds er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 8 mánuði. Til frádráttar refsingunni komi 7 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða, frá 27. maí til 2. júní 2003 Skaðabætur: Ákærði Sveinbjörn hefur verið sakfelldur fyrir fjárdrátt. Hefur hann viðurkennt bótaskyldu en gert fyrirvara um bótafjárhæð. Ákærðu Árni Þór, Kristján Ragnar og Ragnar Orri hafa verið sakfelldir fyrir hylmingu. Þeir hafa allir neitað bótaskyldu. Þá hefur ákærða Auður Harpa einnig neitað bótaskyldu. Á grundvelli XX. kafla laga nr. 19/1991 er tjónþola unnt að koma að einkaréttarlegri kröfu í opinberu máli, er stafar af þeirri háttsemi er til meðferðar hefur verið í sakamálinu. Samkvæmt 5. mgr. 172. gr. laganna skal dómari gefa tjónþola kost á að tjá sig um kröfuna og skýra hana ef slíkt getur orðið án verulegra tafa eða óhagræðis í máli. Telji dómari slíks málflutnings þörf um kröfuna, en ekki unnt að láta hann fram fara, skal vísa henni frá dómi. Skaðabótakrafa Landssíma Íslands hf., alls að fjárhæð 246.206.206 krónur, ásamt kostnaði við að halda frammi bótakröfu, beinist að ákærðu öllum, en þó með mismunandi hætti. Svo sem áður er rakið beinist hún í öllum tilvikum að ákærða Sveinbirni, en í öðrum tilvikum að honum og meðákærðu sameiginlega. Við mat á því hvort skaðabótakrafa Landssíma Íslands hf. sé í því horfi að unnt sé að dæma um hana í þessu máli er fyrst til þess að líta að bótakrafan er margskipt og nemur umtalsverðum fjárhæðum. Í annan stað hafa ákærðu krafist þess, með vísan til 24. gr. skaðabótalaga, nr. 50/1993, að bótafjárhæðir verði lækkaðar án þess þó að málið hafi verið flutt með þeim hætti að unnt sé að taka viðunandi afstöðu til slíkrar málsástæðu. Að lokum liggur fyrir að umræddir fjármunir runnu meðal annars til tiltekinna einkahlutafélaga, en málið hefur ekki verið reifað um það atriði hvort Landssími Íslands hf. hafi leitast við að takmarka tjón sitt að einhverju leyti, m.a. með kröfum gegn þessum félögum. Með vísan til þess er hér hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins, að skaðabótakrafa Landssíma Íslands hf. þurfi aðra og frekari umfjöllun en hér verður komið við. Með vísan til niðurlags 5. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991, verður henni því vísað frá dómi. Sakarkostnaður: Um málsvarnarlaun og sakarkostnað fer svo sem í dómsorði greinir. Hefur þá verið tekið tillit til framlagðra tímaskýrslna verjenda og vinnu á rannsóknarstigi málsins. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Jón H. Snorrason saksóknari. Símon Sigvaldason, Helgi I. Jónsson og Skúli Magnússon héraðsdómarar kváðu upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Sveinbjörn Kristjánsson, sæti fangelsi í 4 ár og 6 mánuði. Til frá­dráttar refsingu komi 14 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða. Ákærði, Árni Þór Vigfússon, sæti fangelsi í 2 ár. Til frádráttar refsingu komi 11 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða. Ákærði, Kristján Ragnar Kristjánsson, sæti fangelsi í 2 ár. Til frádráttar refsingu komi 11 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða. Ákærði, Ragnar Orri Benediktsson, sæti fangelsi í 8 mánuði. Til frádráttar refsingu komi 7 daga gæsluvarðhaldsvist ákærða. Ákærða, Auður Harpa Andrésdóttir, er sýkn af kröfum ákæruvalds í málinu. Skaðabótakröfu Landssíma Íslands hf. er vísað frá dómi. Ákærði Sveinbjörn greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Helga Jóhannes­sonar hæstaréttarlögmanns, 450.000 krónur. Ákærði Árni Þór greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Gests Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 700.000 krónur. Þá greiði ákærði útlagðan kostnað vegna rétta­gæsluþóknunar Einars S. Hálfdánarsonar hæstaréttarlögmanns, 700.000 krónur. Ákærði Kristján Ragnar greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásgeirs Þórs Árnasonar hæstaréttarlögmanns, 1.500.000 krónur. Ákærði Ragnar Orri greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, 400.000 krónur. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu Auðar Hörpu, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 330.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Annan sakarkostnað greiði ákærðu Sveinbjörn, Árni Þór, Kristján Ragnar og Ragnar Orri sameiginlega.
Mál nr. 611/2010
Manndráp Skaðabætur
E var ákærður fyrir manndráp af ásetningi með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 8. maí 2010 veist að A og kýlt hann með krepptum hnefum, sparkað í höfuð og líkama A þar sem hann lá á gangstétt og kastað þungum kantsteini í hnakka hans með þeim afleiðingum að áverkar A leiddu hann til dauða skömmu eftir atlöguna. E játaði að hafa sparkað í höfuð og líkama A og kastað kantsteini í höfuð hans. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti, kemur fram að banamein A hafi verið miklir höfuðáverkar og að áverkar á hnakka hans samrýmdust því að þungur steinn hafi lent á höfði hans meðan hann lá á grúfu á jörðinni. Blóðferlarannsókn á vettvangi og rannsókn á kantsteini sem þar fannst þóttu leiða í ljós að steinninn hafi lent á hnakka A. Þótti sannað að andlát A hafi verið bein afleiðing þeirra höfuðhögga sem E játaði að hafa veitt honum og í ákæru greindi, utan þess að ekki þótti sannað að E hafi kýlt A með krepptum hnefum. Var E sakfelldur fyrir brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við mat á refsingu var litið til þess að E hafði ásetning til að vinna slíkt tjón sem raun varð á og var ekki talið að refsilækkandi ástæður kæmu til álita. Var E dæmdur til 16 ára fangelsisvistar. Fallist var á skaðabótakröfu eiginkonu A að fjárhæð 3.110.181 krónu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. október 2010 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur. B krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur um einkaréttarkröfu hennar og ákærða gert að greiða sér málskostnað fyrir Hæstarétti. Ákærði krefst þess að refsing verði milduð og fjárhæð einkaréttarkröfu lækkuð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Ákærða verður gert að greiða B málskostnað fyrir Hæstarétti, svo og áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Ellert Sævarsson, greiði B 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Þá greiði ákærði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 462.893 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 376.500 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 27. september 2010. I. Mál þetta, sem dómtekið var að aflokinni aðalmeðferð 9. september 2010, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 30. júlí 2010, á hendur Ellert Sævarssyni, kennitala 020179-3929, Suðurvöllum 4, Reykjanesbæ, „fyrir manndráp með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 8. maí 2010, utan dyra við [...], [...], veist að A, kennitala [...], kýlt hann með krepptum hnefum, sparkað í höfuð og líkama A þar sem hann lá á gangstétt og kastað kantsteini, sem vóg (sic) tæp 12 kg, í hnakka hans, allt með þeim afleiðingum að A hlaut opin sár, hrufl og mar á höndum, brot á tveimur fingrum hægri handar, skurðsár með mikilli blæðingu, mar, bólgur og bjúg í andliti, útbreidd brot á beinum augnumgjarðar báðum megin, brot á augnbotni vinstra megin, gliðnun á hnakkabeini, opið sár á hnakka með mikilli blæðingu undir höfuðleðri og minni háttar blæðingar í heila. Framangreindir áverkar leiddu A til dauða skömmu eftir atlögu ákærða. Telst þetta varða við 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkröfur: B, kennitala [...], krefst miska- og skaðabóta úr hendi ákærða auk greiðslu þóknunar vegna réttargæslu, samtals að fjárhæð kr. 14.831.820 auk vaxta af 2.839.101 skv. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 8. maí 2010 til 21. ágúst 2010 og dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá er þess krafist að ákærða verði gert að greiða 4,5% af kr. 11.721.639, skv. 6. gr. skaðabótalaga nr. 50/1995 (sic) frá 8. maí 2010 til 21. ágúst 2010 sem og dráttarvexti skv. vaxtalögum frá þeim degi til greiðsludags.“ Ákærði hefur játað að hafa sparkað í höfuð og líkama A og kastað kantsteini í höfuð hans með þeim afleiðingum sem greinir í ákæru að undanskildum opnum sárum, hrufli og mari á höndum og broti á tveimur fingrum hægri handar. Ákærði kaus að taka ekki afstöðu til þess hvort áverkar þeir, sem hann veitti A, hefðu leitt hann til dauða. Af hálfu ákærða er því andmælt að brot ákærða verði heimfært undir 211. gr. almennra hegningarlaga. Rétt sé hins vegar að heimfæra það undir 2. mgr. 218. gr. sömu laga. Krefst ákærði aðallega sýknu af refsikröfu ákæruvalds, en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa og að hún verði höfð skilorðsbundin. Verði refsing ákærða höfð óskilorðsbundin er þess krafist að gæsluvarðhald, sem ákærði hefur sætt, komi til frádráttar refsingunni. Þá er krafist sýknu af bótakröfu, að öðru leyti en því að ákærði hefur samþykkt að greiða útfararkostnað. Loks er þess krafist að sakarkostnaður verði lagður á ríkissjóði, þ.m.t. hæfilega málsvarnarlaun. II. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu, dags. 8. maí 2010, barst lögreglu tilkynning frá Fjarskiptamiðstöð ríkislögreglustjóra klukkan 6.12 þann sama dag um að sjúkrabifreið væri á leið að [...], en þar fyrir utan lægi maður í blóði sínu. Tveir lögreglumenn fóru þegar á vettvang. Í skýrslunni segir að [...] sé parhús og skilji bifreiðageymslur íbúðirnar að. Húsið standi innst í botnlanga og göngustígur sé austan og sunnan við húsið. Þá segir að gengið sé inn í húsið að norðanverðu og hafi mátt sjá mann liggja hreyfingarlausan á plani fyrir framan inngang hússins. Kannað hafi verið með lífsmörk og greinilegt hafi verið að maðurinn var látinn. Grunur hafi vaknað um að andlát mannsins hefði ekki borið að með eðlilegum hætti þar sem smágerð möl og sandur hafi verið á baki hans. Engar augljósar skýringar hafi verið á því ef maðurinn hafði dottið. Þá hafi mátt sjá nokkuð stóran hellustein við höfuð hans, sem virtist hafa verið tekinn úr garðinum skömmu áður þar sem nýlegt jarðrask hafi verið sjáanlegt þar. Þá hafi maðurinn verið með mikla höfuðáverka, bæði í andliti og hnakka. Í skýrslunni segir að lögreglumenn hafi barið að dyrum, bæði á aðalinngangi og á norðurhlið, en einnig hafi þeir farið á bak við húsið og barið dyra. Enginn hafi komið til dyra og hafi húsið virst vera mannlaust. Fram kemur í skýrslunni að haft hafi verið samband við aðalvarðstjóra og honum tilkynnt um málið og þá hafi verið kallaðir til rannsóknarlögreglumenn og menn frá tæknideild lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Einnig hafi verið óskað eftir lækni á vettvang til að staðfesta andlát mannsins. Loks hafi vettvangi verið lokað. Í skýrslunni segir að þegar lögreglumenn hafi komið á staðinn hafi tilkynnandinn, C, verið þar. Þá hafi lögreglumenn séð unga stúlku hlaupa í burtu. Rætt hafi verið við C og hún tjáð lögreglu að dóttir hennar hefði verið að bera út blöð og fundið manninn. Hún hefði kallað í sig og hún, C komið að og séð manninn þar sem hann lá fyrir utan húsið. Kvaðst hún hafa hringt strax í neyðarlínuna. Þá segir í frumskýrslunni að í fyrstu hafi ekki verið unnt að bera kennsl á manninn á vettvangi. Síðar hafi komið í ljós að hinn látni hét A og var til heimilis að [...], [...]. A hafi verið klæddur í svartan skó á hægri fæti og hafi hinn skórinn legið við fætur hans. Þá hafi hann verið í svörtum sokkum, ljósbláum gallabuxum, blárri skyrtu og ljósum, léttum jakka. Hafi mátt sjá blóðkám á jakka hans. Hann hafi legið á grúfu með hendur fyrir ofan höfuð og hafi höfuð hans snúið í austur. Klukkan 6.39 hafi læknir komið á vettvang og staðfest eftir skoðun að A væri látinn. Læknirinn hafi enn fremur upplýst að andlitsbein mannsins væru brotin sem og höfuðkúpa hans. Þá sagði læknirinn að lík A væri enn heitt viðkomu og því væru ekki meira en tvær klukkustundir liðnar frá andláti hans. Í gögnum málsins kemur fram að um klukkan 08.30 hafi lögreglu borist upplýsingar, sem leitt hafi til handtöku ákærða. Segir að D, [...], [...], hafi vaknað til vinnu um klukkan fjögur um nóttina og þá séð og heyrt til manns, sem setið hefði á steinvegg gegnt eldhúsglugganum á heimili hans. Maðurinn hefði vakið athygli D vegna þess að hann hefði grátið hástöfum og sagt: „Ég ætlaði ekki að gera þetta. Af hverju var ég að þessu. Ég sé eftir þessu.“ Maðurinn hefði virst vera í miklu uppnámi. Hann hefði verið þarna í nokkra stund áður en hann gekk að [...] og hafi D sagst þekkja hann sem nágranna sinn. Hann hefði ekki séð manninn fara inn í húsið en ganga að því. Lögreglumenn fóru að svo búnu að [...] þar sem ákærði var handtekinn klukkan 09.17. Í skýrslu lögreglu um framburð ákærða við handtöku, dags. 8. maí 2010, segir að lögreglumenn hafi knúið dyra að [...] og hafi faðir ákærða komið til dyra og hleypt þeim inn. Á heimilinu hafi einnig verið, auk ákærða og föður hans, móðir hans, systir og tvö ung börn hennar. Lögreglumenn hafi farið inn í herbergi ákærða, sem hafi verið sofandi í rúminu, fullklæddur og ekki með sængina yfir sér. Mikinn áfengisfnyk hafi lagt frá vitum hans. Lögreglumenn hafi verið með hljóðupptökutæki meðferðis og stillt það á upptöku þegar þeir hófu að vekja ákærða. Fram hafi komið hjá ákærða að hann vissi af hverju lögreglan væri komin til hans. Hann hefði misst stjórn á sér og viljað sjá til þess að þessi maður myndi ekki snerta krakka. Jafnframt að hann hefði ekki hugmynd um það hver maðurinn væri og hefði aldrei séð hann áður. Hann hefði komið heim til sín um nóttina og séð manninn standa á horninu við [...], en hann hefði verið búinn að standa þar lengi eins og hann væri að bíða eftir einhverjum. Hann hefði spurt manninn hvað hann væri að gera þarna og hann sagst bara vera að bíða. Maðurinn hefði síðan farið að tala um einhverja krakka og þá hefði ákærði misst stjórn á sér og lamið manninn. Ákærði hefði hugsað til barna systur sinnar, en hún ætti tvö ung börn. Þegar hann hefði farið frá manninum hefði maðurinn ekki verið í ástandi til að gera „þeim“ neitt, en hann hefði legið í innkeyrslunni á [...]. Í skýrslunni segir að ákærði hafi verið sýnilega töluvert ölvaður og með áverka á andliti og hægri hendi, sem hafi verið mjög bólgin. Hafi ákærði gefið þá skýringu á bólgunni að hann hefði slegið manninn með þessum afleiðingum. Fram kemur í gögnum málsins að lögreglan tók skýrslu af fjölda vitna í málinu. Systir ákærða, E, greindi lögreglu frá því að ákærði hefði komið inn í herbergi hennar og vakið hana um klukkan fjögur til hálf-fimm um nóttina. Hann hefði verið grátandi og með áverka í andliti og á hendi. Hann hefði tjáð henni að hann hefði algerlega misst stjórn á sér í slagsmálum. Nánar aðspurður hefði hann sagt að maður væri dáinn. Hann hefði ráðist á manninn því hann hefði talið hann vera barnaníðing. Ákærði hefði verið búinn að segja henni [...]frá því áður að hann hefði verið misnotaður sem barn. Eftir þetta samtal við ákærða hefði hún greint foreldrum sínum frá þessu og hefði faðir hennar farið út til að svipast um eftir einhverjum ummerkjum en einskis orðið var. Hún hefði síðan farið sjálf út að leita ummerkja en án árangurs. Af skýrslum annarra vitna í málinu má ráða að ákærði hafi verið við drykkju á heimili vinar síns að [....] í [...] frá fimmtudeginum 6. maí og fram að miðnætti á föstudag. Þá mun ákærði hafa farið mjög ölvaður frá [...] og í samkvæmi að [...], en þangað mun hann hafa komið á milli klukkan tólf og eitt aðfaranótt laugardagsins 8. maí. Vitni hafa borið um að þar hafi ákærði drukkið nokkuð af sterku áfengi og farið úr samkvæminu mjög drukkinn rétt fyrir klukkan fjögur um nóttina. Hinn látni, A, var samkvæmt gögnum málsins í starfsmannateiti í húsnæði [...] á [...] föstudagskvöldið 7. maí. Um ferðir hans er það vitað að um klukkan 2.20 til 2.45 aðfaranótt laugardagsins 8. maí tók hann ásamt tveimur samstarfsmönnum sínum leigubifreið frá húsnæði [...] til [...] og fór úr bílnum í [...] við [...] skammt frá heimili annars samstarfsmannsins, þ.e. þess sem fór síðar úr leigubifreiðinni. Þar skildi leiðir með samstarfsmanninum og A og kemur fram að A hafi ætlað sér að fara til föður síns, sem búi á [...], en A hafi verið töluvert drukkinn. Hafi þetta verið á bilinu frá klukkan 2.35 til 3.00 um nóttina. Næst er það vitað að um klukkan hálf-fjögur hitti A hjónin F og G á göngustíg við [...], en þau voru á heimleið úr samkvæmi. A þekkti bæði hjónin og átti við þau stutt spjall. Buðust hjónin ítrekað til að til að hringja á leigubíl fyrir A en hann afþakkaði það. Að spjalli loknu gekk A upp göngustíginn en hjónin áfram í hina áttina. Mun A hafa gengið upp stíginn og síðan beygt til hægri í átt að þeim stað þar sem hann fannst síðar látinn. Ítarleg rannsókn fór fram á vettvangi, sem og á fatnaði ákærða. Við rannsókn á blóðsýnum kom í ljós að DNA-snið blóðs, sem fannst á laufblaði af runna og á kantsteini á vettvangi, svo og á báðum skóm ákærða, reyndist hið sama og DNA-snið hins látna. Í skýrslu lögreglu segir m.a. að hægri handleggur hins látna hafi legið upp með höfðinu og hafi höndin verið ofan við höfuð. Sár hafi verið á hægra handarbaki, hnúum og fingrum og vísifingur virtist aflagaður. Þá hafi sár verið endilangt eftir löngutöng lófamegin eins og húðin hefði rifnað vegna mikils þrýstings. Á hnakka hafi verið stór L-laga skurður, u.þ.b. 7x6 sm langur. Ákærði gekkst undir læknisrannsókn, sem leiddi í ljós mar, rispur, og eymsli víðs vegar um líkamann, m.a. í andliti, aftan á hálsi, á baki, báðum handleggjum og fótleggjum, svo og á hægri hendi. Hinn 10. maí 2010 var sérfræðingur í bæklunarskurðlækningum fenginn til að skoða ákærða og röntgenmyndir af hægri hendi hans. Að mati bæklunarlæknisins var um að ræða tognunaráverka á hægri hendi, fyrst og fremst á þriðja og fjórða hnúalið og að einhverju leyti á öðrum hnúalið. Í vottorði bæklunarlæknisins segir að beinflaski, sem sjáist á röntgenmynd, virðist eftir skoðun á hendinni vera festan á hliðlægu liðbandi, en um sé að ræða svo til ótilfært brot og liðbönd séu stöðug. Þá segir í vottorðinu að áverki af þessu tagi geti t.d. komið ef viðkomandi slær fingrum utan í eitthvað eða ef gripið er í fingur manns og snúið upp á. Einnig geti áverkinn komið við hliðarátak. Ekki sé um að ræða svokallaðan boxaraáverka, þ.e. beinbrot á hendi eftir högg. Engin merki um högg hafi sést á hnúum. Styrkur etanóls í blóði ákærða mældist 1,38‰ klukkan 10.51 og í þvagi 2,26‰ klukkan 10.43 hinn 8. maí, en í þvaginu fannst einnig amfetamín. Samkvæmt matsgerð Rannsóknarstofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafærði, dags. 20. maí 2010, hefur styrkur etanóls í blóði ákærða verið um 1,9‰ um klukkan níu þegar ákærði var handtekinn. Of langur tími hafi hins vegar liðið frá ætluðu broti og fram að sýnatöku til að hægt hafi verið að reikna og meta með nokkurri nákvæmni hver etanólstyrkur í blóði ákærða hafi verið um klukkan fjögur um nóttina. Í matsgerðinni segir enn fremur að amfetamín hafi ekki verið mælanlegt í blóði. Útilokað hafi verið að áætla hver styrkur amfetamíns í blóði hafi verið þegar ætlað brot var framið. Með tilliti til þess hve helmingunartími amfetamíns í blóði sé langur megi þó fullyrða að hann hafi verið lágur. Geðrannsókn fór fram á ákærða og var niðurstaða hennar að ákærði væri sakhæfur. Í skýrslu H geðlæknis kemur fram að ákærði hafi átt við félagsfælni og þunglyndi að stríða um ævina og að hann hafi verið með einkenni þunglyndis síðustu mánuðina. Hvorugur geðsjúkdómurinn flokkist hins vegar undir meiri háttar geðsjúkdóma eins og vísað sé til í 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá segir að ákærði minnist þess óljóst að hafa verið beittur kynferðislegu ofbeldi sem barn, en ekkert bendi til vænisýki í tengslum við barnaníðinga. Jafnframt segir að ákærði hafi verið töluvert ölvaður þegar brotið átti sér stað. Slíku ölvunarástandi fylgi margvísleg einkenni, eins og miklar tilfinningalegar sveiflur, afhömlun, skert dómgreind, minnkuð skynjun á umhverfinu og truflun á minni og skilningi. Magn amfetamíns virðist hins vegar hafa verið það lágt að ólíklegt sé að það hafi skipt nokkru máli varðandi hegðun ákærða. Loks segir að ákærði hafi verið illa fyrirkallaður í lengri tíma vegna margra þátta eins og félagslegrar stöðu, atvinnuleysis, fjárhagsvanda, félagsfælni og þunglyndi. Hann hafi enga fyrri sögu um ofbeldi og aðstandendur hans eigi erfitt með að trúa því að hann hafi framið ætlað brot. Hann hafi sjálfur átt erfitt með að höndla það að hann hafi framið slíkan verknað og sýnt greinileg merki um iðrun og sektarkennd. Styrkur etanóls í blóði hins látna var 2,40‰ og í þvagi 3,21‰. Í matsgerð Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði, dags. 25. maí 2010, segir að styrkur etanóls í blóði sé hár og bendi til mjög mikillar ölvunar. Hlutfall etanóls í blóði og þvagi bendi til þess að styrkur etanóls í blóði hafi verið fallandi þegar maðurinn lést. Þá segir að niðurstöður rannsóknanna sýni að hinn látni var mjög ölvaður þegar hann lést. Réttarkrufning fór fram og segir í niðurstöðu krufningarskýrslu að dánarorsök A hafi verið banvæn höfuðhögg sem honum hafi verið veitt. Í krufningarskýrslunni kemur og fram að miklir áverkar hafi verið á handarbaki, lófa, úlnlið og fingrum hægri handar, þ.e. mar, bólga, rispur og opin sár. Þá kemur fram að vísifingur hægri handar var margbrotinn og lítið, ótilfært brot var á löngutöng. Á hnúum vinstri handar var minni háttar hruflsár við hnúa og á handarbaki var roði í húð og grunnar rispur. Fram kemur í gögnum málsins að A brotnaði á hægri hendi í slysi árið 1977. Brotið hafi gróið skakkt og A ávallt verið kvalinn í hendinni. Árið 2006 eða 2007 hafi A gengist undir uppskurð á hendinni, sem hafi lagast við aðgerðina. Fyrir einum til tveimur árum hafi A aftur farið að finna fyrir dofa í fingrunum og hafi fingurnir verið krepptir og hann átt erfitt með að rétta úr þeim. III. Fyrir dóminn komu sem vitni I, yfirlæknir Rannsóknastofu Háskóla Íslands í meinafræði, H geðlæknir, J, sérfræðingur hjá lögreglunni, og hjónin F og G. Fram hefur komið í málinu að minni ákærða er gloppótt um atvik málsins. Hann kvaðst í skýrslu sinni fyrir dómi hafa hitt A á göngustíg við [...] umrædda nótt, en sagðist ekki vita hvað klukkan var þegar fundum þeirra bar saman. Ákærði sagði að sig minnti að hann hefði spurt A að því hvað hann væri að gera þarna og A sagt honum að hann væri að bíða eftir krökkum. Hann hefði þá spurt A hvort hann væri að misnota börn. A hefði þá gengið í burtu og ákærði farið á eftir honum og spurt hann að því aftur hvað hann væri að gera og hvort þetta væri rétt. Hann sagði að A hefði þá rölt upp að innganginum að húsi nr. [...] við [...] og staðið þar við útidyrahurðina eins og hann væri að fara inn. Sjálfur sagðist ákærði hafa farið að næsta húsi og ætlað að fá að hringja á lögregluna til að athuga með manninn. A hefði þá byrjað að rölta til baka og sagðist ákærði hafa farið í veg fyrir hann og sagt honum að hann færi ekki neitt fyrr en lögreglan kæmi. Sagðist ákærði halda að hann hefði verið orðinn nokkuð æstur þegar þarna var komið sögu og lýsti ástandi sínu þannig að hann hefði ætlað að öskra en ekki getað það. Frá honum hefði aðeins komið hálfgert grátöskur. Ákærði sagðist ekki muna eftir því að A segði nokkuð við hann. Hann sagðist síðan muna eftir A grettnum í framan og með handleggina útrétta beint fram og næst muni hann eftir sér standa yfir A liggjandi í jörðunni. Sagðist ákærði muna eftir að hafa sparkað í höfuð A, bringu og síðu og sagðist ákærði hafa beitt báðum fótum. Sagðist ákærði halda að hann hefði sparkað tvisvar í bringuna og þrisvar í höfuðið. Kvaðst hann ekki geta sagt til um það hvar spörkin lentu á höfði A. Hann sagði að hægri hlið mannsins hefði snúið að honum. Ákærði sagðist hafa verið bólginn á vinstri tánni og sagðist því búast við að hafa sparkað með henni. Þá sagðist ákærði halda að hann hefði beitt ristinni og sköflungnum. Einnig kannaðist ákærði við að hafa stappað ofan á höfði mannsins. Hann sagðist ekki muna eftir því hvort maðurinn hreyfði sig. Næst sagðist ákærði hafa tekið upp hellustein og hent í áttina að A. Nánar aðspurður sagðist hann hafa lyft steininum upp yfir höfuð sér og kastað honum, sennilega af afli, í manninn, en ekki séð hvar steinninn lenti. Að svo búnu kvaðst ákærði hafa hlaupið í burtu og heim til sín, en stoppað við grindverk í innkeyrslunni að heimili sínu. Sagðist ákærði muna það eitt að hafa setið á grindverkinu með krosslagðar hendur og beðið eftir því að lögreglumaður, sem byggi í næsta húsi, kæmi út og tæki hann. Hann sagðist aðspurður hafa áttað sig á því að maðurinn lá á stéttinni þegar hann fór frá honum, en sagðist fyrst hafa frétt að hann væri látinn þegar lögreglan kom og sótti hann síðar um morguninn. Ákærði sagði að þegar hann henti steininum í A hefði hann ekki verið í ástandi til að draga miklar ályktanir, þ.e. hvaða afleiðingar gjörðir hans kynnu að hafa. Eftir að hafa setið á grindverkinu sagðist ákærði hafa farið inn til sín og beint inn í herbergi systur sinnar, E. Sagðist hann hafa sagt við systur sína: „Ég held ég hafi drepið mann.“ Hann sagði að systir hans hefði búið heima hjá foreldrum þeirra á þessum tíma ásamt tveimur ungum börnum sínum. Hann sagðist í upphafi hafa ætlað að hringja í lögregluna til að vernda börn systur sinnar, en það sem hann gerði í framhaldinu hefði ekki tengst börnunum. Ákærði sagðist aðspurður ekki vita af hverju hann veittist með framangreindum hætti að manninum. Ákærði sagðist aðspurður ekki muna eftir því að hafa slegið A hnefahöggi. Sagðist hann sjálfur hafa verið bólginn á handarbaki en ekki hnúum. Aðspurður sagðist hann muna eftir að hafa sagt við lögreglumennina, sem handtóku hann á heimili hans um morguninn, að hann hefði kýlt manninn. Sagði ákærði að hann hefði fundið mjög til í hendinni og því hefði hann gert ráð fyrir að hann hefði kýlt A. Hann sagðist einnig minnast þess að hafa sagt síðar í skýrslutöku hjá lögreglu að hann myndi ekki eftir að hafa kýlt manninn. Sagðist hann ekki geta tengt áverka á hægri hendi sinni við það að hafa kýlt manninn þar sem hann myndi ekki eftir því. Þá sagðist hann ekki minnast þess að hafa fengið högg frá A. Hann sagðist ekki átta sig á því hvernig A féll í jörðina. Sagðist hann aðeins muna eftir því að þeir hefðu staðið þarna tveir og allt í einu hefði maðurinn verið kominn í jörðina og hann að sparka í hann. Ákærði sagðist halda að hann hefði verið töluvert ölvaður þegar umræddur atburður átti sér stað. Sagðist ákærði hafa verið við nánast stanslausa drykkju í tvo daga þegar þetta gerðist. Nokkrum dögum fyrr hefði hann einnig neytt amfetamíns. Hann sagðist ekki geta lagt mat á ástand A þessa nótt. Sagðist hann ekkert hafa þekkt til A og aldrei hafa hitt hann áður. Hann sagðist ekki vita af hvaða ástæðu hann sakaði A um barnaníð. Ákærði sagðist aðspurður hafa verið atvinnulaus í um fimm mánuði þegar atvik máls þessa gerðust, en sagðist ekki geta metið það hvort hann var þunglyndur á þessum tíma. Ákærði sagðist vera menntaður flugvirki og skulda mikið vegna þess náms, sem hann stundaði erlendis. Ákærði sagðist minnast þess óljóst að fullorðinn karlmaður hafi misnotað hann þegar hann var á leikskólaaldri. Hann sagði að þessi minning hefði ekki truflað sig dags daglega en hún hefði komið upp í huga hans öðru hverju. I, yfirlæknir Rannsóknastofu Háskóla Íslands í meinafræði, kvaðst hafa komið að krufningu hins látna. Hann sagði að áverkar hefðu fyrst og fremst verið á höfði hins látna, þ.e. beinbrot á kinnbeinum og augntóftum, fyrst og fremst vinstra megin. Þá hefðu verið blæðingar inn í kinnbein, sem hefðu verið brotin báðum megin, blæðingar undir sprungu á höfuðkúpu aftanverðri og blæðing utan á og undir heilabasti. Á höndum hefðu verið áverkar, sem væru ekki dæmigerðir varnaráverkar, t.d. áverki á handarbaki hægri handar. Þá sagði hann að áverkar á höfði samrýmdust því að þungur steinn hefði lent á höfði hins látna á meðan hann lá á grúfu á jörðinni og eins gæti hinn látni hafa fengið þennan stein í höfuðið áður en hann féll. Hann sagði að banamein hins látna hefði verið miklir höfuðáverkar. Hann sagði að viðkomandi hefði látist á örfáum mínútum eða skemur. Hann sagði að fræðilega gæti eitt spark í höfuð manns dugað til að granda honum. J, sérfræðingur hjá lögreglunni, sagði að blóð, sem fundist hefði á kantsteini á vettvangi og á skóm ákærða, hefði verið sent í rannsókn og DNA-snið þessara sýna hefði reynst vera það sama og DNA-snið hins látna. Líkurnar á því að blóðið væri úr einhverjum öðrum en hinum látna væru einn á móti milljarði. H, geðlæknir á geðsviði Landspítala háskólasjúkrahúss, sagðist hafa rannsakað sakhæfi ákærða. Hún sagði að athugun hennar hefði leitt í ljós að engin efni væru til að draga í efa að ákærði hefði verið sakhæfur á verknaðarstundu. Hún sagðist hafa rætt við ákærða nokkrum sinnum á nokkurra vikna tímabili. Í viðtölum hefði komið skýrt fram að ákærði myndi mjög lítið um aðdraganda þess sem gerðist. Atvik málsins hefðu þó rifjast smám saman upp fyrir ákærða. Þá hefði komið fram hjá ákærða að hann hefði haldið að maðurinn væri að eiga við börn og það hefði gert hann mjög upptekinn af því að fylgja manninum eftir og koma í veg fyrir að hann kæmist undan. Einnig hefði komið skýrt fram að ákærði þekkti ekki manninn og þá hefði ákærði ekki getað gert sér grein fyrir hvað það var sem varð til þess að hann hélt að maðurinn væri barnaníðingur. Hún sagði að ákærði hefði sýnt greinileg merki iðrunar og sektarkenndar vegna þess sem hann gerði, sérstaklega gagnvart fjölskyldu mannsins. Hún sagði að ákærða hefði liðið mjög illa yfir þessu. Hún sagði að fram hefði komið hjá ákærða að hann myndi óljóst eftir því að hafa verið misnotaður kynferðislega sem barn. Þá hefði komið fram að þessi minning kæmi oft upp í huga hans og að honum þætti óþægilegt að gera sér ekki betur grein fyrir hvað gerðist. Ekki hefði hins vegar komið fram hjá ákærða að hann væri sérstaklega upptekinn af barnaníðingum. F sagði að þau hjónin hefðu verið að koma úr samkvæmi þessa örlagaríku nótt og verið á gangi heimleiðis á milli klukkan korter yfir þrjú og hálf-fjögur eftir göngustíg, sem skilji að [...]hverfi og [...]hverfi. Þegar þau hefðu komið niður í [...] hefðu þau séð mann standa á miðri götunni. Konan hans hefði þá viljað fara aðra leið, en hann hefði sagt að þetta væri allt í lagi og þau hefðu því haldið áfram. Þau hefðu sennilega bæði litið af manninum augnablik og þegar þau hefðu litið á hann aftur hefði hann verið kominn á fjóra fætur. Þau hefðu þá gengið að manninum og ætlað að athuga hvort ekki væri allt í lagi með hann, en þá hefði maðurinn staðið upp. Þau hefðu þá séð að þetta var A, en vitnið sagðist hafa unnið hjá sama fyrirtæki og A í nokkur ár og einnig hefði A verið vinnufélagi konu hans á þessum tíma. Þegar A hefði staðið upp hefði hann verið reiður á svip, sett í brýnnar og verið tilbúinn með krepptan hnefann, en þegar hann hefði áttað sig á því hver þau voru hefði hann allur blíðkast. Þau hefðu átt gott tal saman og sagði vitnið að þau hjónin hefðu boðist nokkrum sinnum til að hringja á bíl fyrir hann og hefði konan hans verið búinn að taka upp símann í þeim tilgangi. A hefði hins vegar ekki þegið það, en sagst myndu fá leigubíl þarna skammt frá. Leiðir hefði síðan skilið, A dásamað þau í bak og fyrir og síðan gengið í burtu. Sagðist vitnið skömmu síðar hafa litið við og séð að A gekk ekki í áttina að leigubílastöðinni heldur í aðra átt. Þau hjónin hefðu síðan farið heim að sofa. Hann sagði að A hefði stundum orðið svolítið reiður með víni, en hann hefði aldrei sýnt af sér ofbeldishneigð meðal vinnufélaga sinna. Þá kannaðist hann ekki við að A hefði verið orðljótur. Hann sagði aðspurður að A hefði verið með bjórdós í hægri hendi og sagði að sig minnti að hún hefði verið gyllt. Hann sagðist ekki hafa séð neina áverka á A. G sagði að þau hjónin hefðu verið að koma úr gleðskap þessa nótt á milli klukkan þrjú og fjögur og þá hefðu þau hitt A á göngustíg, sem væri skammt frá heimili þeirra. Þegar þau hefðu séð hann hefði hann verið á fjórum fótum. Þau hefðu gengið að honum og þegar hann hefði risið upp hefði hann ekki þekkt þau og kreppt hnefann. Þegar hann hafði áttað sig á því hver þau voru hefði hann orðið mjög glaður og ánægður að sjá þau. Hún sagði að þau hefðu strax boðist til að hringja á leigubíl fyrir hann því að þeim hefði ekki fundist hann vera í ástandi til að ganga mikið. Sagði hún að þau hefðu margboðist til þess, en A hefði ávallt neitað því og sagt þeim að hann reddaði sér alltaf. Síðan hefði leiðir skilið og sagði hún að þau hefðu horft aðeins á eftir honum. Aðspurð sagði hún að A hefði haldið á grænni bjórdós, sem hefði verið óopnuð. Hún sagðist hafa heyrt að A gæti skipt skapi, en sagðist sjálf aldrei hafa orðið vitni að því. Einu sinni hefði hann komið í vinnuna með glóðarauga eftir að hafa lent í átökum við einhvern mann niðri í bæ. IV. Ákærði hefur játað að hafa sparkað í höfuð og líkama A og kastað kantsteini í höfuð hans með þeim afleiðingum sem greinir í ákæru að undanskildum opnum sárum, hrufli og mari á höndum og broti á fingrum hægri handar. Þá hefur ákærði kosið að taka ekki afstöðu til þess hvort áverkar þeir, sem hann veitti A, hafi leitt hann til dauða. Í skýrslu sinni fyrir dóminum kvaðst ákærði hafa sparkað þrisvar í höfuð A og einnig stappað ofan á höfði hans. Þá sagðist ákærði hafa tekið upp hellustein, lyft honum upp yfir höfuð sér og kastað honum af afli í manninn, en kvaðst ekki hafa séð hvar steinninn lenti. Fram hefur komið að umræddur hellusteinn vó tæp 12 kg. Samkvæmt framlagðri krufningarskýrslu og framburði réttarlæknis hér fyrir dómi var banamein hins látna miklir höfuðáverkar. Þá bar læknirinn um það að áverkar á hnakka samrýmdust því að þungur steinn hefði lent á höfði hins látna á meðan hann lá á grúfu á jörðinni. Blóðferlarannsókn á vettvangi bendir og til þess að blóðblettir, sem lágu í beinum línum frá höfði A, svokallaðir frákastsblettir, hafi komið við mikið högg þegar höfuð hins látna hefur lent af krafti á blóðugt yfirborð. Þá hefur komið fram að á kantsteininum fannst blóð og hár og reyndist blóðið vera úr hinum látna. Með vísan til alls framangreinds þykir í ljós leitt að umræddur kantsteinn lenti á hnakka hins látna. Með vísan til framangreinds þykir sannað að andlát A var bein afleiðing þeirra höfuðhögga, sem ákærði hefur játað að hafa veitt honum. Með hliðsjón af framangreindu og með vísan til annarra gagna málsins þykir fram komin lögfull sönnun um að ákærði hafi banað A aðfaranótt 8. maí sl. Með hliðsjón af þeim miklu áverkum sem voru á hægri hendi hins látna og staðsetningu hennar meðan á ofsafenginni atlögu ákærða stóð, aðallega að höfði hins látna, þykir ekki óvarlegt að telja sannað að áverkar á höndum A, sem frá er greint í ákæru, séu afleiðingar árásarinnar. Ákærði kvaðst ekki muna eftir að hafa kýlt A með krepptum hnefum. Í vottorði bæklunarlæknis kemur fram að áverki, sem var á hægri hendi ákærða við handtöku, sé tognunaráverki, sem geti komið eftir að gripið hefur verið í fingur manns og snúið upp á þá eða ef viðkomandi hefur slegið fingrum utan í eitthvað. Ekki væri um svokallaðan boxaraáverka að ræða, þ.e. beinbrot á hendi eftir högg. Engin merki um högg hafi sést á hnúum ákærða. Með vísan til framangreinds og gegn neitun ákærða þykir því ósannað að ákærði hafi kýlt hinn látna með krepptum hnefum eins og kveðið er á um í verknaðarlýsingu ákæru. Með vísan til alls framangreinds er niðurstaða málsins sú að sannað þykir að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem greinir í ákæru, að því gættu að ekki telst sannað að ákærði hafi kýlt A með krepptum hnefum. Samkvæmt gögnum málsins er engin ástæða til að draga sakhæfi ákærða í efa. Ákærði hefur ekki getað skýrt með viðhlítandi hætti af hverju hann veittist með svo harkalegum hætti að A og hefur borið við minnisleysi um aðdraganda árásarinnar. Þá hefur ákærði ekki getað skýrt af hverju hann fékk þá hugdettu að A misnotaði börn kynferðislega, en fram hefur komið að ákærði þekkti ekkert til A og hafði aldrei séð hann áður. Árás ákærða var ofsafengin og hrottaleg og hlaut ákærða að vera ljóst að slík atlaga myndi leiða þann sem fyrir henni varð til dauða. Þykir háttsemi ákærða réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Við mat á refsingu verður litið til þess að ákærði hafði ásetning til þess að vinna slíkt tjón sem raun varð á og koma því engar refsilækkandi ástæður til álita. Samkvæmt framlögðu sakavottorði hefur ákærði á árunum 2000 til 2003 tvívegis gengist undir greiðslu lögreglustjórasektar vegna ölvunaraksturs og einu sinni vegna fíkniefnalagabrots. Þegar allt framangreint er virt þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 16 ár. Gæsluvarðhaldsvist ákærða, sem staðið hefur óslitið frá 9. maí 2010, kemur til frádráttar refsingu með fullri dagatölu, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Af hálfu B, eiginkonu hins látna, er krafist skaðabóta úr hendi ákærða að fjárhæð 14.831.820 krónur með vöxtum eins og í ákæru greinir. Í fyrsta lagi er krafist bóta fyrir missi framfæranda að fjárhæð 11.721.639 krónur. Er krafan byggð á 13. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og sögð reiknuð út frá meðalatvinnutekjum hins látna að meðtöldu framlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs síðastliðin þrjú almanaksár í samræmi við 7. gr. sömu laga. Heildarlaunatekjur hins látna hafi verið 15.904.530 krónur fyrir síðastliðin þrjú ár eða að meðaltali 5.301.510 krónur í tekjur á ári. Til stuðnings kröfu þessari hefur einungis verið lagt fram skattframtal hins látna árið 2010 vegna tekna á árinu 2009. Þar kemur fram að stofn til útreiknings tekjuskatts og útsvars hins látna var að fjárhæð 3.849.229 krónur að frádreginni sérstakri útgreiðslu séreignarsparnaðar að fjárhæð 1.000.000 króna. Önnur gögn hafa ekki verið lögð fram til stuðnings kröfunni. Telst hún því vanreifuð og verður ekki hjá því komist að vísa henni frá dómi. Í öðru lagi er krafist bóta vegna útfararkostnaðar að fjárhæð 839.101 króna sem byggir á útlögðum kostnaði vegna útfarar, erfidrykkju og tónlistarflutnings samkvæmt reikningum. Með því að krafa þessi er studd gögnum og ákærði hefur samþykkt greiðslu hennar þykir rétt með vísan til 12. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 að dæma ákærða til að greiða bótakrefjanda þennan kostnað með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Í þriðja lagi er krafist miskabóta að fjárhæð 2.000.000 króna. Þykir hafið yfir vafa að bótakrefjandi hafi orðið fyrir ólýsanlega þungu sálrænu áfalli við það að missa eiginmann sinn á jafn hörmulegan hátt og reyndin varð. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir brot á 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og eru því uppfyllt skilyrði til þess að dæma bótakrefjanda miskabætur úr hendi hans samkvæmt ákvæðum 2. mgr. 26. gr. og 12. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Er krafan tekin til greina að fullu og skal fjárhæðin bera vexti eins og í dómsorði greinir. Í fjórða lagi er krafist þóknunar að fjárhæð 271.080 krónur að virðisaukaskatti meðtöldum vegna lögmannsaðstoðar. Er fallist á að ákærði skuli dæmdur til greiðslu hennar, sbr. 3. mgr. 176. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Samtals er ákærða gert að greiða bótakrefjanda 3.110.181 krónu með vöxtum eins og í dómsorði greinir. Loks ber samkvæmt 1. mgr. 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að dæma ákærða til að greiða allan áfallinn sakarkostnað, sem samkvæmt yfirliti sækjanda nemur 1.107.312 krónum. Þá er ákærða gert að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásbjörns Jónssonar hdl, sem þykja hæfilega ákveðin að fjárhæð 1.200.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Dóm þennan kveður upp Ragnheiður Bragadóttir héraðsdómari. Dómsorð: Ákærði, Ellert Sævarsson, sæti fangelsi í 16 ár. Gæsluvarðhald ákærða frá 9. maí 2010 kemur til frádráttar refsingu. Ákærði greiði B 3.110.181 krónu í skaðabætur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 2.839.101 krónu frá 8. maí 2010 til 21. ágúst 2010, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Ákærði greiði 2.307.312 krónur í sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásbjörns Jónssonar hdl., 1.200.000 krónur.
Mál nr. 468/2016
Skaðabótamál Líkamstjón Vinnuslys Gjafsókn
A krafðist bóta úr frjálsri ábyrgðartryggingu B sf., sem félagið hafði tekið hjá VÍ hf., vegna vinnuslyss sem hann varð fyrir er hann klemmdi vinstri handlegg á milli ljósavélar og áfasts ljósamasturs, en A var að fella mastrið niður er slysið varð. Í dómi Hæstaréttar kom fram að A og C, sem var eina vitnið að slysinu, bæri ekki saman um hvort A hefði einvörðungu verið falið að slökkva á ljósum mastursins eða hvort honum hefði líka verið falið að fella mastrið. Hins vegar yrði ekki litið fram hjá því að veigamiklar breytingar hefðu orðið á framburði A eftir því sem málinu vatt fram og yrði því að leggja framburð C til grundvallar. Væri samkvæmt því ósannað að A hafi verið beðinn um annað en að slökkva ljós mastursins, sem hefði verið einfalt verk sem ekki hefði þurft að leiðbeina honum með. Hefði A sjálfur tekið ákvörðun um að reyna að fella mastrið án þess að séð yrði að á því hefði verið þörf, en samkvæmt skýrslu Vinnueftirlitsins mátti rekja orsakir slyssins til sterks vindar og þess að A hefði togað mastrið til sín þegar það féll ekki sjálfkrafa niður. Þá var ekki talið að A hefði sýnt fram á að af hálfu B sf. hefði verið brotið gegn nánar greindum ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, öryggi og hollustuhætti á vinnustöðum með þeim hætti að saknæmt gæti talist. Var dómur héraðsdóms um sýknu VÍ hf. því staðfestur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason og Karl Axelsson ogIngveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 21. júní 2016. Hann krefst þessaðallega að stefnda verði gert að greiða sér 10.548.875 krónur með 4,5%ársvöxtum af 1.780.986 krónum frá 18. nóvember 2010 til 18. nóvember 2011, enaf 10.548.875 krónum frá þeim degi til 18. júní 2012, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeimdegi til greiðsludags. Til vara krefst áfrýjandi þess að stefnda verði gert aðgreiða sér 6.857.861 krónu með 4,5% ársvöxtum af 1.780.986 krónum frá 18.nóvember 2010 til 18. nóvember 2011, en af 6.857.861 krónu frá þeim degi til18. júní 2012, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Í báðum tilvikum komitil frádráttar innborgun 6. júní 2012 að fjárhæð 1.605.924 krónur. Þá krefsthann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar semhonum hefur verið veitt. Stefndi krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur entil vara að kröfur áfrýjanda verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar fyrirHæstarétti. IMál þetta lýturað ágreiningi um skaðabótaskyldu B sf. vegna líkamstjóns sem áfrýjandi varðfyrir 18. nóvember 2010 á vinnusvæði félagsins undir […]. B sf. var tryggtfrjálsri ábyrgðartryggingu hjá stefnda og byggir áfrýjandi aðild stefnda aðmálinu á 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga. Áfrýjandi var áslysdegi 22 ára gamall og hafði lokið svokölluðu meiraprófi á rútu, vörubíl ogleigubíl. Hann var ráðinn til B sf. sem bílstjóri en sinnti einnig öðrum tilfallandistörfum. Hann hafði starfað hjá félaginu í um fimm mánuði er slysið varð.Slysið, sem varð um klukkan hálfellefu að morgni, var tilkynnt samdægurs tilVinnueftirlits ríkisins. Í skýrslu Vinnueftirlitsins 23. nóvember 2010 er þvílýst að áfrýjandi hafi verið að fella niður svokallað ljósamastur á ljósavél erslysið varð. Verður ráðið af skýrslunni að um sé að ræða þriggja þrepa mastursem reist er upp og fellt niður með stálvírum sem stjórnað er með spili. Eftirað búið er að koma mastrinu fyrir í lóðréttri stöðu er hægt að draga það út oghækka eftir þörfum í allt að 8 metra hæð sem er hámarkshæð mastursins, mælt frátoppi ljósavélarinnar. Þegar búið er að draga ljósamastrið aftur saman í lægstustöðu, eða sem nemur 2,9 metrum frá toppi ljósavélarinnar, er svo hægt að fellaþað niður í lárétta stöðu í þar til gerðar festingar ofan á ljósavélinni. Samkvæmtljósmyndum er fylgdu skýrslu Vinnueftirlitsins er ljósamastrinu stjórnað frástjórnborði undir hlíf efst á hlið ljósavélarinnar. Á stjórnborðinu erstjórnrofi með örvum sem vísa upp og niður eftir því hvort hækka á eða lækkaljósamastrið. Rofinn er haldrofi, sem rýfur straum tækisins þegar honum ersleppt. Auk þessa stjórnrofa eru á stjórnborðinu fjórir rofar við myndir afljósum, merktir 1, 2, 3 og 4 og aðalrofi fyrir straum, kveikjulás með lykli ogútsláttarrofar undir plasthlíf. Í skýrsluVinnueftirlitsins kemur fram að talsverður vindur hafi verið þegar áfrýjandivar að fella mastrið og þegar það hafi átt að síga í lárétta stöðu hafivindurinn haldið á móti, þannig að það hafi ekki sigið. Hafi þá áfrýjandi tekiðutan um mastrið og ætlað að toga það niður. Nokkur slaki hafi þá verið kominn ávírinn, sem reisir og fellir mastrið, þannig að það féll niður. Áfrýjandi hafiþá klemmt vinstri handlegg milli mastursins og ljósavélarinnar, með þeimafleiðingum að vinstri upphandleggur og þumalfingur hægri handar hans brotnaði.Að mati Vinnueftirlitsins var orsök slyssins að rekja til þess að mastrið fórekki í lárétta stöðu vegna mikils vindhraða og að spil hafi ekki verið stöðvaðog slaki tekinn af vírnum þegar ljóst var að mastrið færi ekki lárétta stöðu. Samkvæmtmatsgerð D bæklunarskurðlæknis og E hæstaréttarlögmanns, sem aðilar munu hafasammælst um að afla, var varanleg örorka áfrýjanda vegna afleiðinga slyssinsmetin 10% og varanlegur miski 10 stig. Lögregla fór ávettvang sama dag og slysið varð. Í skýrslu lögreglu 22. nóvember 2010 kemurfram að rætt hafi verið við C, samstarfsmann áfrýjanda, en hann var sá eini semvarð vitni að slysinu. Lýsti hann atvikum svo fyrir lögreglu að áfrýjandi hafiverið að slaka niður ljósamastrinu, en vegna vindstyrksins og vindáttarinnarhafi mastrið ekki hallast niður á kerruna sem það standi á, heldur hafivindurinn haldið því uppi. Hafi áfrýjandi þá reynt að toga mastrið niður.Spilvírinn hafi þá verið orðinn slakur, þannig að við það að áfrýjandi hafitogað í mastrið hafi það fallið niður og á hönd áfrýjanda. Lögregla ræddisímleiðis við áfrýjanda 21. nóvember 2010. Sagði hann tildrög slyssins hafaverið þau að hann hafi verið að vinna við að taka ljósamastrið saman og aðtöluverður vindur hafi verið. Þegar hann hafi ætlað að halla því niður ákerruna hafi mastrið ekki hreyfst. Hann hafi því þurft að ýta því niður og þaðallt í einu fallið niður á hendur hans. Hann kvaðst áður hafa tekið samanljósamastrið og verið kennd vinnubrögð við það. Í stefnu er atvikum einnig lýstá þann hátt að áfrýjandi hafi togað í mastrið, en það þá fallið niður.IIÍ skýrslutökufyrir héraðsdómi lýsti áfrýjandi því að fyrrgreindur C hafi umræddan dag beðiðsig að ,,slökkva og setja niður mastrið“. Honum hafi ekki verið kunnugt umhvaða rofa á stjórnborðinu skyldi nota, annars vegar til að slökkva á ljósamastrinuog hins vegar til þess að fella það niður. Hann kvaðst aldrei hafa gert þettasjálfur og ekki fengið leiðbeiningar um hvernig skyldi vinna verkið. Einnigkvaðst hann ekki í umrætt sinn hafa komið við mastrið, ,,bara takkaborðið“. Þásagði hann mastrið alltaf hafa verið tekið niður í lok dags. Spurður um hvorthann hafi vitað til þess að í veðri eins og var þennan dag hafi mastrið veriðfellt niður fyrir lok vinnudags svaraði hann: ,,Bara nei, það var nú ekki búiðað vera mikið vont veður þarna“.Framburður vitnafyrir héraðsdómi var ekki samhljóða um hvort það hafi heyrt undir verksviðallra starfsmanna B sf. á vinnusvæðinu, eða einungis ákveðinna starfsmannafélagsins að taka niður mastrið, eða hver hafi haft heimild til þess að mælafyrir um það. Enga ályktun er því unnt að draga af þeim framburði. Vitnin, F, G,H og C voru á hinn bóginn samhljóða umað í lok hvers vinnudags hefði mastrið almennt verið fellt og reist að morgniþess næsta. Á sömu lund bar áfrýjandi. ÞeirJ fyrrverandi verkstjóri hjá B sf. og K fyrrverandi flokkstjóri báru báðirfyrir dómi að mastrið hefði yfirleitt verið fært niður í 2,5 metra, en ekkifellt alveg niður í lok vinnudags. Eittframangreindra vitna, H, kvað mastrið hafa stundum verið fellt um miðjan dag,ef mikið rok var. Vitnið C bar á hinn bóginn fyrir dómi að deginum áður enslysið varð hafi mastrið ekki verið fellt, þar sem verið hefði norðaustanvindur. Samkvæmt framangreindu verður ekki annað ráðið af framburði þeirra vitnasem fyrir héraðsdóm komu en að mastrið hafi almennt verið lækkað í lok hversvinnudags og reist að morgni þess næsta. Um notkun ljósaá mastrinu bar vitnið G að almennt hafi verið kveikt á mastrinu þegar birtunaut ekki og slökkt þegar dagsbirta hafi verið næg. Á sömu lund bar vitnið L. IIIFyrrgreindur Cvar eina vitnið að slysi áfrýjanda. Samkvæmt framburði hans fyrir dómi kallaðihann til áfrýjanda umræddan dag og bað hann um að slökkva á ljósum mastursins,þar sem þau lýstu beint í augu hans. Hafi áfrýjandi orðið við því. Í framhaldiaf því hafi hann séð áfrýjanda toga mastrið niður, en hann hafi ekki beðið hannum að fella mastrið. Það hafi síðan fallið á hendur áfrýjanda. Er framangreindfrásögn vitnisins á tildrögum slyssins í samræmi við þá lýsingu sem vitnið gafhjá lögreglu um þetta. Á hinn bóginn er framburður áfrýjanda fyrir dómi íverulegum atriðum frábrugðinn frásögn hans hjá lögreglu eins og að framan hefurverið rakið. Áfrýjanda ogvitninu C ber ekki saman um hvort áfrýjanda hafi einvörðungu verið falið aðslökkva á ljósum mastursins. Standa því orð áfrýjanda gegn orðum eina vitnisinsað slysinu um það. Að slökkva ljós mastursins var einfalt verk og augsýnilegt hvaðarofa þurfti að nota til þess. Ekki verður litið fram hjá því við úrlausnmálsins að veigamiklar breytingar urðu á framburði áfrýjanda eftir því semmálinu vatt fram. Verður framburður vitnisins C lagður til grundvallar um að hannhafi umrætt sinn einungis beðið áfrýjanda að slökkva ljós mastursins, endasamrýmist það því sem fram kom í vitnisburði samstarfsmanna áfrýjanda fyrirhéraðsdómi, sem gerð hefur verið grein fyrir að framan, um að mastrið hafialmennt ekki verið fellt fyrr en í lok hvers vinnudags. Auk þess hníga rök aðþví að ljós mastursins væru slökkt þegar birtu var farið að njóta eins og rauninvar þann morgun sem slysið varð. Samkvæmt öllu framangreindu er ósannað að áfrýjandihafi í umrætt sinn verið beðinn um annað en að slökkva ljós mastursins, sem vareins og fyrr greinir einfalt verk sem ekki þurfti að leiðbeina honum með. Hann tóksjálfur þá ákvörðun að reyna að fella mastrið án þess að séð verði að á þvíhafi verið þörf og eins og aðstæðum var háttað. Samkvæmt skýrsluVinnueftirlitsins var orsök slyssins rakin til sterks vindar og þess aðáfrýjandi togaði mastrið til sín þegar það féll ekki sjálfkrafa niður. Þá hefuráfrýjandi ekki sýnt fram á að af hálfu B sf. hafi verið brotið gegn nánargreindum ákvæðum laga nr. 46/1980 um aðbúnað, öryggi og hollustuhætti ávinnustöðum, með þeim hætti að saknæmt geti talist. Verður hinn áfrýjaði dómurþví staðfestur. Rétt er að málskostnaður milli aðila fyrir Hæstarétti falliniður, en um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinnáfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 800.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 21. mars 2016.Mál þetta sem dómtekið var 22.febrúar 2016 var höfðað 15. desember 2014 af hálfu A, […] á hendurVátryggingafélagi Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, til heimtu skaðabóta. Stefnandi gerir þær dómkröfuraðallega að stefnda verði gert að greiða honum 10.548.875 krónur með 4,5 %ársvöxtum af 1.780.986 krónum frá 18. nóvember 2010 til 18. nóvember 2011, enaf 10.548.875 krónum frá þeim degi til 18. júní 2012, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags, allt að frádregnum 1.605.924 krónum sem stefndi greiddistefnanda þann 6. júní 2012. Til vara gerir stefnandi þærkröfur að stefnda verði gert að greiða stefnanda 6.857.861 krónu með 4,5 %ársvöxtum af 1.780.986 krónum frá 18. nóvember 2010 til 18. nóvember 2011, enaf 6.857.861 krónu frá þeim degi til 18. júní 2012, en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags, allt að frádregnum 1.605.924 krónum sem stefndi greiddistefnanda þann 6. júní 2012. Í báðum tilvikum krefst stefnandimálskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts úr hendi stefnda að matidómsins eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda,Vátryggingafélags Íslandi hf., eruaðallega að félagið verði sýknað af kröfum stefnanda en til vara aðstefnukröfur verði stórlega lækkaðar.Í báðum tilvikum gerir stefndikröfu um málskostnað úr hendi stefnanda að mati dómsins.Yfirlitmálsatvika og ágreiningsefnaStefnandi, sem er fæddur árið1988, hefur lokið grunnskólaprófi og einu ári í menntaskóla og hefur einnigaflað sér aukinna ökuréttinda. Stefnandi hóf störf hjá B sf. þann 11. júní árið2010. Hann var ráðinn sem bílstjóri en sinnti einnig öðrum störfum eftir þörfumog verkefnastöðu félagsins hverju sinni. Stefnandi slasaðist þegar hann vannfyrir B sf. við gerð snjóflóðavarnargarða undir […] þann 18. nóvember 2010.Stefndi greiddi stefnanda 1.605.924 krónur í bætur úr slysatryggingu launþega6. júní 2012 vegna slyssins. B sf. var einnig með frjálsa ábyrgðartryggingu hjástefnda, sem stefnt er í máli þessu á grundvelli 1. mgr. 44. gr. laga umvátryggingasamninga nr. 30/2004, til greiðslu skaðabóta vegna afleiðingaslyssins á grundvelli ábyrgðartryggingarinnar. Vinnusvæðið undir […] var upplýstmeð sérstöku ljósamastri sem var áfast CE merktri ljósavél á hjólum. Í skýrsluVinnueftirlitsins er því lýst að mastrið sé í þremur þrepum, það sé fellt niðurmeð spili og stálvírar dragi það bæði sundur og saman. Mastrið í fullri lengd mæltfrá toppi ljósavélar er átta metrar og stysta lengd er 2,9 metrar. Þegar það erfellt fara þrepin fyrst niður í lóðréttri stöðu og þegar það er komið ílágmarkslengd fer það í lárétta stöðu og leggst þá yfir endilangt þakljósavélarinnar og stendur út af henni að aftan. Samkvæmt skýrsluVinnueftirlitsins og myndum í henni var stjórnborð undir hlíf efst á hliðljósavélarinnar. Á stjórnborðinu er stjórnrofi til þess að reisa mastrið ogfella. Rofinn er haldrofi, sem rýfur straum að spili tækisins þegar honum ersleppt, og við hann er mynd af mastri með örvum upp og niður. Auk þessastjórnrofa eru á mynd af stjórnborðinu sjáanlegir fjórir rofar við myndir afljósum, merktir nr. 1, 2, 3 og 4, aðalrofi fyrir straum samkvæmt merkingu,kveikjulás sem í stendur lykill og öryggjabox undir plasthlíf. Allhvasst var þennan dag samkvæmtskýrslu vinnueftirlitsins um aðstæður á slysstað, 12 m/sek og sló í 17 til 22m/sek í vindhviðum. Stefnandi lýsir atvikum svo í stefnu að vegna hvassviðrishafi ekki þótt rétt að láta ljósamastrið standa eftir að birta tók af degi uppúr kl. 10:00 að morgni, en venja hafi verið að fella það niður í lok vinnudags.Stefnandi hafi fengið fyrirmæli um að fella mastrið frá C, sem farið hafi meðverkstjórnarvald í fjarveru verkstjóra. Vegna hvassviðrisins hafi mastriðhaldist í lóðréttri stöðu þrátt fyrir að stefnandi hefði réttilega reynt aðslaka því niður með spilinu. Stefnandi hafi þá reynt að koma mastrinu í láréttastöðu ofan á ljósavélinni og togað í það. Við það hafi mastrið fallið svo hrattniður að vinstri handleggur stefnanda varð á milli mastursins ogljósavélarinnar. Við það brotnaði stefnandi á vinstri upphandlegg og einnig áþumalfingri hægri handar. Stefndi lýsir málavöxtum svo að störf stefnanda á slysdaghafi einkum falist í að vinna við uppsetningu grinda, sem verið hafi stórverkþáttur í snjóflóðavarnarverkefninu. Það starf hafi ekki krafist sérstakrarverkþjálfunar enda hefði stefnandi starfað við hlið annarra starfsmanna og séðþannig í hverju verkið var fólgið. Fyrirkomulag á verkstað hafi verið með þeimhætti að verkstjóri hafi verið yfir verkinu og haft undir sér flokkstjóra semaftur hafi verið með hóp verkamanna við einstök verk. Verkstjóri verksins semstefnandi vann við hafi verið J og flokkstjóri hópsins sem stefnandi tilheyrðihafi verið K.K hafi haft umsjón með verkamönnum sem ekki vorutækjamenn og höfðu að starfi að raða grjóti í grindur auk þess sem hann sá tilþess að nóg efni væri á staðnum. Störf hópsins sem K hafði umsjón með hafifarið fram á tveimur til þremur stöðum í einu, K hafi verið á vinnusvæðinu áslysdag en ekki verið þar sem stefnandi var. Verkstjóri verksins, J, hafi verið staddur á neðri pallivinnusvæðisins þegar slysið varð þar sem hann hafi fylgst með námuvinnslu semhann hafi talið krefjast meiri yfirumsjónar en það verk sem stefnandi var aðvinna. J hafi haft þann hátt á að koma með reglulegu millibili upp á efrasvæðið, þar sem m.a. stefnandi var að störfum, í því skyni að ganga úr skuggaum að verkið gengi eðlilega og færi rétt fram. Ekki hafi þótt tilefni til þess aðhafa verkstjóra eða flokkstjóra yfir mönnum í grindarvinnunni öllum stundum þarsem um frekar einfalt verk var að ræða sem menn höfðu reynslu af vinnu við fráþví um sumarið. C hafi unnið á gröfu við að moka af palli vörubifreiðar,svokallaðrar „Búkollu“ sem stefnandi hafi verið á og hafi starf þeirra á þessumtíma einkum falist í því að raða grjóti við grindurnar. C hafi ekki farið meðverkstjórnarvald á svæðinu eða boðvald yfir stefnanda í fjarveru verkstjórans Jsvo sem haldið sé fram í stefnu. Bæði verkstjóri og flokkstjóri hafi verið ávinnusvæðinu á þessum tíma þó að þeir hafi ekki alltaf verið þar sem stefnandiog C voru að störfum. C hafi starfað sem svokallaður tækjamaður hjá B og m.a.ekið gröfu. Í þeim störfum hans hafi komið fyrir að með honum væri annarstarfsmaður sem sinnti ýmsum störfum sem þurfti að vinna utan gröfunnar, einsog að raka með fram grind, fylgja eftir í þjöppun, halda niðri dúk og annaðslíkt. Stefnandi hafi verið í slíkum grindastörfum utan gröfunnar og aðstoðað Ceftir því sem þurfti við að raða grjóti í grindurnar. C hafi sem tækjamaðurhaft frumkvæði að því hvernig samstarfsmenn gætu aðstoðað sem best við hiðskilgreinda verk við uppsetningu grinda þegar á þurfti að halda. Þeir hafiunnið sameiginlega að verkinu sem þeim hafi verið falið af verkstjóra og/eðaflokkstjóra en C hafi borið að leiðbeina þeim sem unnu með honum þegar hannþurfti á aðstoð að halda við einstaka verkþætti.Á því svæði sem hópur stefnanda hafi verið við störf hafitvö ljósamöstur verið notuð sem reynt hafi verið að stilla þannig upp aðljósgeislar þeirra næðu saman svo ekki þyrfti að færa þau til. Um klukkan 10:30þegar bjart var orðið hafi C beðið stefnanda um að slökkva ljósið á mastri semþar var, þar sem ljósið skein í augu C og truflaði hann við störf. Stefndimótmælir því að C hafi beðið stefnanda að fella mastrið. Stefnandi hafi getaðslökkt ljósið með því að ýta á takka á stjórnborði tækisins alfarið óháð þvíhvort mastrið væri lækkað eða það fellt með haldrofa. Stefndi mótmælir því sem fram kemur í stefnu að venjahafi verið að fella mastrið í lok hvers vinnudags. Þvert á móti hafi veriðreynt eftir fremsta megni að láta mastrið ávallt standa í hæstu stöðu, þótt þaðværi ekki í notkun. Mastrið hafi almennt ekki verið fellt nema þegar til stóðað færa það. Þá er því alfarið hafnað að veður hafi verið slíkt þennan dag aðekki hafi þótt rétt að láta mastrið standa, slíkur vindhraði gefi ekki tilefnitil að fella mastrið. Hins vegar, ef veður var mjög slæmt þá hafi mastrið oftverið lækkað í þriggja metra hæð og þá af hálfu þeirra er kunnáttu höfðu til.Mastrið hafi hins vegar almennt ekki verið fellt af þeim sökum.Ákvörðun um það hvort fella ætti mastur eða lækka hafialmennt eingöngu verið á hendi flokkstjóra eða verkstjóra, enda ekki ástæða tilað slíkra aðgerða þótt ljós væri slökkt. Að auki hafi það almennt verið þessiraðilar sem önnuðust það verk að lækka eða fella mastur en ekki aðrirstarfsmenn. Þeir hafi eingöngu verið beðnir um að aðstoða við það ef þörf var áog einnig slökkva ljósin með því einu að ýta á einn takka. Stefnandi hafisjálfur tekið þá ákvörðun að fella mastrið, en slysið varð þegar mastrið semhann var að taka niður féll á hendur hans. Verkstjórinn, J, kom þegar ástaðinn, flutti stefnanda á sjúkrahús og sá til þess að lögregla var kölluð tilog Vinnueftirlit. Í skýrslu lögreglu er haft eftir stefnanda samkvæmtsímtali við hann þann 21. nóvember 2011, að hann hafi verið að takaljósamastrið saman og að töluverður vindur hafi verið. Mastrið hafi því ekkihreyfst þegar hann ætlaði að halla því að kerrunni vegna vindstyrks. Hann hafiþví þurft að ýta því niður en það hafi þá allt í einu fallið niður og hann lentmeð hendurnar undir því. Aðspurður hafi stefnandi talið að vírinn gæti hafaverið orðinn aðeins slakur, hann hafi verið búinn að reyna að slaka mastrinuáður en hann ýtti á það. Þá segir í skýrslunni að stefnandi hafi aðspurðursagst áður hafa tekið saman ljósamastrið og verið kennd vinnubrögðin við það. C, samstarfsmaður stefnanda, varð vitni að því semgerðist. Lýsti hann því þannig fyrir lögreglu á slysdag að stefnandi hafi veriðað slaka mastrinu niður, hann hafi fyrst dregið það saman og lækkað en því næstþurfi að slaka því niður til að það leggist ofan á kerruna sem það er fast við.Til þess þurfi að nota stjórntæki sem eru í kerrunni, þ.e. spil og spilvír semslakar mastrinu niður. Í skýrslunni segir að C hafi sagt sterkan vind hafaverið á vettvangi og vegna hans og vindáttar hafi mastrið ekki hallast aðkerrunni þegar því var slakað, heldur hafi vindurinn haldið því uppi. Stefnandihafi þá reynt að toga mastrið niður þar til það féll hratt niður og á hendurhans. C hafi talið að spilvírinn hafi verið orðinn slakur þegar stefnanditogaði í mastrið og því hafi mastrið fallið þegar vindurinn hélt ekki lengurvið það, þar til spilvírinn tók aftur í, en hann gæti þó ekkert sagt um það meðvissu. Umdæmisstjóri Vinnueftirlits kom samdægurs á staðinnásamt lögreglu, ræddi við vitni og tók myndir og voru aðstæður þá óbreyttar.Atvikum er í skýrslu hans lýst svo að talsverður vindur hafi verið meðan veriðvar að fella mastrið og þegar það fór að síga í lárétta stöðu hafi vindurhaldið á móti þannig að það hafi ekki sigið niður. Stefnandi hafi þá tekið utanum mastrið og ætlað að toga það niður en nokkur slaki hafi þá verið kominn ávírinn sem reisir og fellir það þannig að það hafi fallið niður og stefnandihafi klemmt vinstri handlegg á milli masturs og ljósavélar. Ekki liggi fyrirhvernig brot á hægri þumalfingri hafi orðið. Talið var að slysið mætti rekjatil þess að mastrið fór ekki í lárétta stöðu vegna mikils vindhraða og þess aðspil var ekki stöðvað strax og slaki tekinn af vírnum þegar sýnt var að þaðmyndi ekki fara í lárétta stöðu. Í skýrslu Vinnueftirlitsins kemur fram að ekki hafi legiðfyrir skriflegt áhættumat og áætlun um forvarnir fyrir umræddan verkþátt oggefin voru þessi fyrirmæli um úrbætur: Geraskal leiðbeiningar um hvernig skal reisa og fella mastrið með tilliti tilvindhraða og annarra veðurskilyrða. Stefndi tekur fram í málavaxtalýsingusinni að gerð hafi verið áhættugreining á verkinu í heild sem m.a. hafi náð tiluppsetningar umræddra grinda. Það öryggismat hafi legið frammi í kaffistofustarfsmanna B þar sem gert hafi verið ráð fyrir að starfsmenn kynntu sér efniþess. Stefnandi var óvinnufær í sexmánuði í kjölfar slyssins og kveðst enn hafa skerta getu til að beita hendinni.Samkvæmt matsgerð læknis og lögmanns, dags. 18. maí 2012, er varanlegur miskistefnanda talinn vera 10 stig og varanleg örorka hans 10%.Með bréfi dags. 5. október 2011, óskaði lögmaðurstefnanda þess að stefndi tæki afstöðu til þess hvort skaðabótaskylda vegnatjóns stefnanda yrði viðurkennd ásamt því sem gerð var krafa í frjálsaábyrgðartryggingu B hjá stefnda. B og stefndi höfnuðu bótaskyldu og varmálið borið undir úrskurðarnefnd í vátryggingarmálum. Í úrskurði 22. janúar 2013 taldi nefndin ósannað að stefnandi hefðifengið fyrirmæli um að taka niður mastrið eða að það hafi verið í hansverkahring. Var talið að slysið yrði ekki rakið tilófullnægjandi verkstjórnar né til þess að ekki hefðu verið settar leiðbeiningareins og Vinnueftirlitið gerði kröfu um. Stefnandi ætti því ekki rétt á bótum úrábyrgðartryggingu vinnuveitanda síns hjá Vátryggingafélagi Íslands hf. Stefnandi sætti sig ekki við þá niðurstöðu og höfðaði málþetta. Við aðalmeðferð málsins komstefnandi fyrir dóm og gaf skýrslu. Lýsti hann þá atvikum svo að C hefði sagthonum að slökkva og setja niður mastrið. Hann hafi farið til að setja niðurmastrið eða slaka því, þá hafi mastrið skyndilega fokið til hliðar og síðanfokið á hann. Hann hafi bara slökkt á því og látið það svo síga, það hafibyrjað að síga eðlilega en svo allt í einu farið í öfuga átt og fokið á hann.Stefnandi kvaðst fyrir dóminum ekki hafa ýtt á mastrið með handafli og aldreihafa komið við mastrið sjálft, aðeins takkaborðið. Taldi stefnandi það stafa afmisskilningi að haft er eftir honum í lögregluskýrslu að hann hafi þurft að ýtamastrinu niður og einnig það að hann hefði áður tekið mastrið niður og veriðkennd vinnubrögð við það. Hann kvaðst aldrei áður hafa komið að stjórnborðinu,hvorki til að slökkva né til að taka mastrið niður, hann hafi bara séð aðragera það. Hann hafi ekki vitað á hvaða takka ætti að ýta, þar sem aldrei hafiverið farið nákvæmlega yfir það, en hann hafi verið búinn að sjá nokkurn veginnhvernig þetta væri gert og vissi það svona að hálfu leyti. Hann hafi því prófaðsig áfram, en hann mundi ekki fyrir víst hvort honum hafi tekist að slökkva áljósunum áður en mastrið féll á hann. Stefnandi kvaðst ekki hafa vitað hverjirmáttu taka niður mastrið eða hver mætti ákveða það. Hann taldi það hafa veriðhluta af því að ganga frá eftir daginn að taka niður mastrið, strákarnir gerðuþetta stundum í enda dags, en stefnandi mundi ekki til þess að það hefði áðurverið fellt niður um miðjan dag. Hann kvaðst aldrei hafa ákveðið sjálfur aðtaka niður mastrið, en hann hafi gert það þar sem C hafi sagt honum að slökkvaog taka niður mastrið. Vitnin F og G, sem erufyrrum samstarfsmenn stefnanda, og Kflokksstjóri gáfu vitnaskýrslur gegnum síma viðaðalmeðferð málsins og fyrir dóminn komu vitnin H, fyrrum samstarfsmaðurstefnanda, J, fyrrum verkstjóri hjá B og C, fyrrumvélamaður hjá B. C, sem var einavitnið að slysinu, kvaðst hafa verið í gröfu sinni við vinnu og hafa kallað ístefnanda í talstöð og beðið hann um að slökkva á ljósunum á mastrinu sem lýstuí augun á honum. Hann mundi ekki til þess að hafa áður beðið stefnanda um það.Stefnandi hafi farið og slökkt, vitninu hafi síðan verið litið aftur ástefnanda og þá séð hann vera að teygja sig eftir mastrinu og hafi hann þáverið búinn að príla upp á eitthvað, dekkið eða eitthvað annað á hliðinni áljósavélinni, í sömu mund hafi mastrið fallið niður og lent á honum. Vitniðkvaðst þá strax hafa hlaupið til hans, hann hafi verið hissa á þessu þar semhann hafi aðeins beðið stefnanda um að slökkva ljósin. Í framburði hans komfram að varhugavert væri að eiga við mastrið í miklum vindi, það hefði almenntverið lækkað í lok dags, en það ekki fellt þegar hvasst væri, eins og til dæmisdaginn áður en slysið varð, þá hafi það verið látið standa.Í framburði vitna komfram að engar skriflegar leiðbeiningar hefðu verið til um hvernig fella bærimastrið eða slökkva ljósin, en stjórnborðið væri einfalt. Mastrið hafi ýmistverið dregið niður á kvöldin eða líka fellt niður. Annars hafi það ekki veriðfellt niður nema þegar átti að færa það til og því hafi yfirmenn alltafstjórnað. Ljósin hafi venjulega verið slökkt yfir miðjan daginn og hafi ýmsirstarfsmenn gert það.Málsástæður oglagarök stefnandaStefnandi byggi á því að B berifébótaábyrgð á tjóni hans á grundvelli reglu skaðabótaréttar umvinnuveitendaábyrgð, þar sem hann hafi slasast sem starfsmaður B á vinnustaðfyrirtækisins, við framkvæmd verks í þágu þess, sem stefnanda hafi verið faliðað vinna við erfiðar aðstæður og án allra leiðbeininga eða aðstoðar. Byggt sé áþví að ábyrgðartrygging félagsins hjá stefnda taki til tjóns B vegnaskaðabótaábyrgðar sem félagið beri og sé stefnanda því heimilt að krefjast bótabeint frá félaginu á grundvelli 1. mgr. 44. gr. laga um vátryggingarsamninganr. 30/2004. Þá byggi stefnandi jafnframt ásakarreglunni og vísi í þeim efnum til þess að B hafi með saknæmum og ólögmætumhætti valdið stefnanda tjóni. Við mat á sök hins vátryggða verði að horfa tilþess að á B hafi hvílt rík lögbundin skylda til að tryggja öryggi starfsmannaog að þeir fengju viðhlítandi kennslu eða leiðbeiningu um framkvæmd einstakraverka sem þeim hafi verið falin sbr. 13., 14., 37., 42. og 46. gr. laga umaðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980, sbr. 5., 7. og 8.gr. laganna og reglugerð nr. 367/2006. Stefnandi hafi engar leiðbeiningarfengið frá þeim, sem starfað hafi með honum og haft hafi boðvald yfir honum, umhvernig skyldi staðið að fellingu ljósamastursins við þessar aðstæður. Stefndiog hinn vátryggði verði að bera ábyrgð á því að enginn verkstjóri hafi verið ávettvangi heldur aðeins staðgengill verkstjóra sem hafi skipað stefnanda aðfella ljósamastrið.Óumdeilt sé að þeir sem stýrthafi og stjórnað vinnu hins vátryggða við varnargarðana hafi litið áljósamastrið sem verðmætt tæki sem bæri að fella í lok hvers vinnudags og reisaí byrjun þess næsta. Þetta hafi auk þess verið öryggisráðstöfun. Stefnandibyggi á því að hinn vátryggði hafi ekki tryggt nægjanlega öryggi starfsmannavið notkun tækja, líkt og honum hafi borið samkvæmt áður tilvitnuðum laga- ogreglugerðarákvæðum. Við erfiðar aðstæður, eins og þær hafi verið að morgni þann18. nóvember 2010, verði að ætlast til þess af atvinnurekanda að hann tryggi aðeftirlit með starfsmönnum sé nægjanlegt eða að þeim séu gefin skýr fyrirmæli umþað hvernig haga beri störfum við hinar erfiðu aðstæður. Enginn verkstjóri hafiverið á staðnum þegar slysið varð en samstarfsmaður stefnanda, C, hafi gefið stefnandafyrirmæli um að taka mastrið niður. Hafi hann oftar en ekki leiðbeint öðrumstarfsmönnum og gefið verkfyrirmæli í tengslum við önnur verkefni félagsins,sem eins konar staðgengill verkstjóra, að verkstjóra fjarstöddum. C hafi hafteinna lengstan starfsaldur hjá félaginu og því verið með reynslumeiristarfsmönnum er verkstjóri hafi ekki verið á svæðinu. Stefnandi byggi á því aðverkstjórn hafi þannig verið áfátt. Samkvæmt 21. gr. laga nr. 46/1980 umaðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, beri verkstjóra m.a. að sjá umað búnaður allur sé góður og öruggt skipulag sé ríkjandi á vinnustaðnum semhann hafi umsjón með. Þá skuli verkstjóri, samkvæmt 23. gr. sömu laga, beitasér fyrir því að starfsskilyrði innan þess starfssviðs sem hann stjórni séufullnægjandi að því er varðar aðbúnað, hollustuhætti og öryggi. Hann skuli sjáum að þeim ráðstöfunum, sem gerðar séu til þess að auka öryggi og bæta aðbúnaðog hollustuhætti, sé framfylgt. Þá skuli hann einnig, verði hann var viðeinhver þau atriði sem leitt gætu til hættu á slysum eða sjúkdómum, tryggja aðhættunni sé afstýrt. Sá aðili sem fyrirmælin hafi gefið, sem eins konarstaðgengill verkstjóra, hafi áður tekið niður umrætt mastur. Hann hafi orðiðvitni að slysi stefnanda og aðdraganda þess, en hafi ekki brugðist við ogaðstoðað stefnanda við að ná mastrinu niður þegar ljóst hafi verið í hvað hafistefnt. Þessu aðgerðarleysi beri B sf. skaðabótaábyrgð á. Þá telji stefnandiljóst að verkstjóri hefði átt að vera á staðnum og þá sérstaklega í ljósi aðstæðnaþennan umrædda dag en strekkingsvindur var á slysstað. Ríkari skylda hafi þvíhvílt á verkstjóra til að vera á staðnum til að leiðbeina stefnanda og gætaþess að hætta skapaðist ekki vegna veðurs og öruggt skipulag væri á svæðinu.Vegna þessa verði stefndi, vegna hins vátryggða, að bera ábyrgð á tjónistefnanda á grundvelli meginreglu skaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð. Engu skipti fyrir bótaábyrgðstefnda hvort stefnandi hafi fengið fyrirmæli um að fella ljósamastrið fráöðrum en skráðum verkstjóra verksins. Þá skipti heldur engu fyrir bótaábyrgðstefnda að stefnandi hafi verið bifreiðastjóri hjá hinum vátryggða. Stefnandiog samstarfsmenn hans hjá hinum vátryggða hafi gengið í þau verk sem vinna hafiorðið hverju sinni til þess að hinn vátryggði fengi lokið verki sínu með sómafyrir viðsemjanda sinn. Við þá vinnu hafi stefnandi orðið fyrir tjóni semstefndi beri bótaábyrgð á. Í athugasemdum við 1. gr. laganr. 124/2009 um breytingu á skaðabótalögum, nr. 50/1993, með síðari breytingum,komi fram að þótt notuð séu orðin „í starfi“ hafi reglunni umvinnuveitandaábyrgð verið beitt í fleiri tilvikum en þeim þar sem starfsmaðursé beinlínis í starfi sínu. Þannig falli t.d. undir regluna líkamstjón þar semstarfsmaður sé að vinna í þágu annars vinnuveitanda samkvæmt samkomulagi viðupphaflegan vinnuveitanda. Hafi reglan um vinnuveitandaábyrgð verið skýrð meðsveigjanlegum hætti í þessu sambandi. Sömu sjónarmið hljóti í þessu sambandi aðeiga við þegar starfsmaður vinni verk í þágu vinnuveitanda sem sé á sviðiannars starfsmanns eða óljóst sé á starfssviði hvers það sé. B beri skaðabótaábyrgð á tjónistefnanda af völdum slyssins sem ábyrgðartrygging hans hjá stefnda nái til.Brotið hafi verið gegn skráðum réttar- og hátternisreglum laga nr. 46/1980 umaðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum sem og ákvæðum reglugerðar nr.367/2006 um notkun tækja, sem stefnda hafi verið fullkunnugt um að honum bæriað fylgja í hvívetna. B beri ábyrgð á því að öryggi stefnanda hafi ekki veriðtryggt og að öryggisráðstafanir hafi ekki verið forsvaranlegar. Slys stefnandamegi því rekja til saknæmrar og ólögmætrar háttsemi B enda hafi félaginu boriðað tryggja að stefnandi fengi nauðsynlega kennslu og þjálfun í uppsetningu ogniðurtöku mastursins til að koma í veg fyrir slysahættu, sbr. og niðurstöðuskýrslu Vinnueftirlits ríkisins þess efnis. B hafi látið þetta undir höfuð leggjastmeð þeim afleiðingum að stefnandi hafi slasast og verði B að bera ábyrgð á þvígagnvart stefnanda. Slysið megi jafnframt rekja til þess að samstarfsmaðurstefnanda hafi ekki sinnt varúðar- og aðgæsluskyldu sinni, með því að huga ekkiað öryggi hans og veita honum næga aðstoð þegar ljóst hafi verið í hvaðstefndi. Stefndi beri vinnuveitandaábyrgð á saknæmum verkum starfsmanna sinnahvort sem þær séu fólgnar í athöfnum eða athafnaleysi þeirra. Stefnandi hafni því alfarið aðslys hans verði rakið til óhappatilviks eða eigin gáleysis. Í þeim efnum beriað líta til ungs aldurs stefnanda sem og reynsluleysis. Stefnandi byggi kröfu sína um skaðabætur á ákvæðumskaðabótalaga nr. 50/1993 og niðurstöðu fyrirliggjandi matsgerðar. Stefnanditelji allar forsendur til að leggja matsgerðina til grundvallar enda hafistefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., byggt á henni við uppgjör úrslysatryggingu launþega. Aðalkrafa stefnanda, sem nánar er gerð grein fyrir ístefnu, sundurliðast á eftirfarandi hátt: 1.Bætur vegna tímabundins atvinnutjóns skv. 2. gr. skbl. 453.016 kr. 2.Þjáningabætur skv. 3. gr. skbl. 309.470kr. 3.Bætur vegna varanlegs miska skv. 4. gr. skbl. 1.018.500kr. 4.Bætur vegna varanlegrar örorku skv. 5.-8. gr. skbl. 8.767.889 kr. Samtals 10.548.875kr. Frádrátturv/greiðslu úr slysatryggingu 1.605.924kr. Auk skaðabóta sé krafist vaxta ogdráttarvaxta til greiðsludags og málskostnaðar.Stefnandi geri til vara kröfu um greiðslu á 6.857.861kr. úr hendi stefndu, fallist dómurinn ekki á aðalkröfu stefnanda. Varakrafastefnanda, sem nánar er gerð grein fyrir í stefnu, sé byggð á sömu málsástæðumog sjónarmiðum og aðalkrafa hvað skaðabótaábyrgð stefnda varðar. Krafan sé aðöllu leyti byggð á sömu fjárhæðum og aðalkrafa vegna bóta fyrir tímabundiðatvinnutjón, þjáningabætur og bætur vegna varanlegs miska. Fjárhæð varanlegrarörorku sé aftur á móti lægri í varakröfu og grundvallist sá munur á því aðvarakrafan taki mið af hinum hefðbundna útreikningi á árslaunaviðmiðum tjónþolaskv. 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga. Verði ekki fallist á að efni séu til aðvíkja frá árslaunaviðmiðum og byggja á 2. mgr. 7. gr. skaðabótalaga þá vísistefnandi til þess að samkvæmt skattframtölum hafi launatekjur stefnanda árið2007 verið samtals 2.252.491 króna, árið 2008 samtals 2.218.462 krónur og árið2009 samtals 2.921.935 krónur. Varakrafa stefnanda nemi því: . Bætur vegna tímabundinsatvinnutjóns skv. 2. gr. skbl. 453.016kr.2. Þjáningabætur skv. 3. gr.skbl. 309.470kr.3. Bætur vegna varanlegs miska skv.4. gr. skbl. 1.018.500kr.4. Bætur vegna varanlegrar örorkuskv. 5.-8. gr. skbl. 5.076.875kr. Samtals 6.857.861 kr. Frádrátturv/greiðslu úr slysatryggingu 1.605.924kr. Dráttarvaxta er krafist með samahætti og í aðalkröfu. Um vaxtakröfu vísi stefnandi til1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi geri kröfu um að bæturvegna tímabundins atvinnutjóns, þjáningabætur og bætur vegna varanlegs miskaberi vexti frá tjónsdegi samkvæmt ákvæðinu en krafa vegna varanlegrar örorku fráupphafsdegi metinnar örorku. Varðandi kröfu um dráttarvexti vísi stefnandi til1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu sbr. 9. gr. sömulaga. Stefnandi byggi á því að allar upplýsingar hafi legið fyrir um tjónsatvikog fjárhæðir bóta þegar matsgerð hafi legið fyrir 18. maí 2012. Því skulidráttarvextir reiknast frá þeim degi er mánuður sé liðinn frá því aðupplýsingarnar lágu fyrir, þ.e. frá 18. júní 2012. Um lagarök vísi stefnandi einkumtil almennra reglna skaðabótaréttar um skaðabætur utan samninga, almennuskaðabótareglunnar, reglunnar um vinnuveitandaábyrgð og til reglunnar um auknaábyrgð atvinnurekanda vegna ófullnægjandi aðbúnaðar á vinnustað. Þá byggistefnandi á lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum,einkum 13., 14., 37., 42. og 46. gr. Þá byggi stefnandi á reglugerð nr.367/2006 um notkun tækja, og viðaukum við hana, sérstaklega 5., 7. og 8. gr.,og ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 2.-7. gr. og 15.-16. gr.Um aðild vísi stefnandi til III.kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála sem og til 44. gr. laga nr. 30/2004um vátryggingarsamninga. Um varnarþing vísi stefnandi til 33. gr. laga nr.91/1991 og um málskostnað til 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. sömu laga. Varðandivaxtakröfu af skaðabótum vísi stefnandi til 1. mgr. 16. gr. laga nr. 50/1993,um dráttarvexti til 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 4. mgr. 5. gr. og 9.gr. sömu laga. Loks vísi stefnandi til laga nr. 50/1988 um virðisaukaskattvarðandi virðisaukaskatt sem leggjast skuli á málflutningsþóknun.Málsástæður oglagarök stefndaÍ máli þessu gildi almennarsönnunarreglur skaðabótaréttar utan samninga. Af þeim reglum leiði aðsönnunarbyrðin hvíli óskipt á stefnanda um að slysið sé að rekja til atvika semB beri að lögum skaðabótaábyrgð á og þar með að bótaréttur hafi stofnaststefnanda til handa úr ábyrgðartryggingunni hjá stefnda, sbr. skilmálatryggingarinnar. Þá beri stefnandi jafnframt sönnunarbyrðina fyrir því að hafaorðið fyrir tjóni sem og umfangi þess. Stefndi telji að stefnandi hafi ekkisannað þessi atriði og því komi ekki til álita að hann eigi bótarétt úrábyrgðartryggingu B hjá stefnda.Sýknukrafa stefnda byggi á því aðósannað sé að B beri að lögum skaðabótaábyrgð gagnvart stefnanda á umstefnduslysi, með þeim hætti sem stefnandi haldi fram og byggi kröfur sínar á. Í fyrsta lagi sé byggt á því að slysið hafi orðið fyrir hreintóhappatilvik eins og það hugtak hafi verið skýrt í skaðabótarétti. Í því tilviki séekki til staðar réttur til skaðabóta þar sem skaðabótaábyrgð verði að lögumekki lögð á þriðja aðila þegar þannig hátti til og byggi það á dómvenju. Enda sé þá ekki um þaðað ræða að saknæm háttsemi hafi valdið slysinu. Fyrir liggi, eins ogstefnandi segi sjálfur í lögregluskýrslu, að ástæða þess að mastrið hafi ekkihreyfst þegar hann hafi ætlað að halla því að kerrunni hafi verið vindstyrkur.Hann hafi því þurft að fella ljósamastrið með handafli. Þá segi í skýrsluVinnueftirlitsins að ástæða þess að mastrið hafi ekki farið í lárétta stöðuhafi verið mikill vindhraði. Stefndi telji því liggja ljóst fyrir að það hafiekkert verið sem við komi mastrinu sjálfu eða stjórntækjum þess, hvað þávinnuaðstæðum eða öryggismálum á vinnustað, sem hafi orðið þess valdandi aðstefnandi hafi handleggsbrotnað. Orsök þess hafi eingöngu verið vindur eins ogstefnandi sjálfur byggi á. Hér hafi því eingöngu verið um að ræðatilviljunarkenndan atburð sem ekki hafi gerst fyrir tilstuðlan eins eða neinsannars en veðurs. Ekkert saknæmt hafi verið á ferðinni heldur hafi eingönguverið um óhappatilviljun að ræða sem enginn beri að lögum skaðabótaábyrgð á.Fyrir liggi að hafi einhverjum verið um að kenna, öðru en vindinum, þá hafi þaðeingöngu verið stefnanda sjálfum, sem ákveðið hafi upp á sitt eindæmi að takamastrið niður þegar hann hafi eingöngu verið beðinn um að slökkva ljósið á því.Á því beri vinnuveitandi stefnanda ekki skaðabótaábyrgð þannig að bótarétturstofnist til hans úr hendi stefnda.Stefndi byggi sýknukröfu sína í öðru lagi á því að það sé með ölluósannað að B hafi sýnt af sér saknæma háttsemi með þeim hætti sem stefnandi byggiá í stefnu. Málatilbúnaður stefnanda byggi á því að brotið hafi verið gegnlögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum auktiltekinna ákvæða reglugerðar nr. 367/2006. Nánar sé byggt á því aðleiðbeiningum um framkvæmd einstakra verka hafi verið áfátt. Sömuleiðis berilagatilvísanir stefnanda með sér að hann byggi á því að fyllsta öryggis og góðsaðbúnaðar hafi ekki verið gætt við framkvæmd vinnu hjá B né hafi fyllstaöryggis og góðs aðbúnaðar og hollustuhátta verið gætt. Þá hafi verkstjórnsömuleiðis verið áfátt. Stefndi mótmæli þessu alfarið sem röngu og ósönnuðuenda séu málsatvik þvert á móti skýr um að sé einhver sök fyrir hendi liggi húnöll hjá stefnanda sjálfum. Í málavaxtakafla og skýrslu Vinnueftirlitsins sé því lýst að slysið hafiátt sér stað þegar stefnandi hafi verið að fella ljósamastur. Vindáttin hafistaðið þannig að mastrið hafi haldist í lóðréttri stöðu þrátt fyrir aðstefnandi hafi slakað vír sem það hafi verið fest í. Þegar stefnandi hafi tekiðað toga mastrið niður með handafli hafi það skyndilega fallið, enda mótstaðanaf vírnum sem það hafi verið fest í þá engin verið. Vinnuveitandaábyrgðgrundvallist á því að einhver starfsmaður vinnuveitanda hafi sýnt af sérsaknæma háttsemi og það hafi valdið öðrum tjóni. Eðli málsins samkvæmt leiðisaknæm háttsemi stefnanda sjálfs ekki til þess að B beri skaðabótaábyrgð áþessum grundvelli gagnvart stefnanda. Til að svo sé verði saknæmið að felast íeinhverri háttsemi annarra starfsmanna B sem þá hafi valdið því að stefnandihafi slasast. Stefnandi hafi hvorki verið beðinn um að taka umrætt ljósamasturniður né hafi það falist í verkskyldum hans að annast slíkt. Stefnandi hafisjálfur tekið ákvörðun um að fella mastrið og þar með hvernig hann gerði það. Ekki sé fyllilega ljóst afmálatilbúnaði stefnanda hvort byggt sé á því að útbúnaður ljósamastursinssjálfs hafi verið ófullnægjandi eða að vinnustaðurinn sjálfur hafi veriðvanbúinn. Allt að einu mótmæli stefndi því sem röngu og með öllu ósönnuðu aðútbúnaði ljósamastursins og vinnuaðstæðum hafi á einhvern hátt verið ábótavant.Vísi stefndi einkum til skýrslu Vinnueftirlitsins þar sem í engu hafi veriðfundið að útbúnaði eða aðstæðum á slysstað. Ljóst sé að öllum skilyrðum laganr. 46/1980 hafi verið fullnægt um öryggi, aðbúnað og hollustuhætti ávinnusvæðinu og þar með geti í engu verið um að ræða saknæma háttsemi B að þvíleyti. Stefndi byggi einnig á því að með öllu sé ósannað að skortur á öryggi ávinnustaðnum eða á skipulagi þar hafi valdið slysinu. Stefndi hafni öllumfullyrðingum í stefnu í þá áttina sem röngum og ósönnuðum.Stefnandi hafi ekki verið beðinnum að fella umrætt mastur. Ljóst megi vera að ómögulegt sé fyrir vinnuveitandaað koma í veg fyrir að starfsmenn taki óumbeðið að sér einhver verk utan viðstarfsskyldur þeirra. Þar sem stefnandi hafi tekið upp á því, upp á sitteindæmi, að fella niður ljósamastrið verði ekki með nokkru móti séð hvernighægt hefði verið að afstýra því sem gerðist þó að verkstjóri hefði verið ásvæðinu eða öryggismál verið í einhverju öðru horfi en raunin hafi verið.Hvergi í stefnu sé gerð grein fyrir því hvernig rétt hefði þá verið að háttaöryggismálum svo koma hefði mátt í veg fyrir umrætt slys. Stefndi telji þvíósannað með öllu að vinnustaðurinn, og/eða mastrið, hafi verið vanbúinn eðaeitthvað verið athugavert við öryggisráðstafanir þar. Þvert á móti hafi fyllstaöryggis verið gætt í hvívetna enda ljóst af atvikum að orsakir hafi eingönguverið að rekja til athafna stefnanda sjálfs og því ekki unnt að koma í vegfyrir umrætt slys með nokkrum öryggisráðstöfunum sem B geti talist hafa boriðábyrgð á.Stefnandi vísi um meint saknæmi til 13., 14., 37., 42. og 46. gr. laganr. 46/1980 sbr. 5., 7. og 8. gr. reglugerðar nr. 367/2006. Af stefnu megi ráðaað brotið hafi verið gegn tilvitnuðum ákvæðum þar sem stefnandi hafi ekkifengið kennslu eða verið leiðbeint um framkvæmd einstakra verka sem honum hafiverið falin. Stefndi hafni því alfarið sem röngu og ósönnuðu að B hafi með saknæmumhætti brotið gegn tilgreindum lögum, reglugerðum og reglum. Fyrir það fyrsta þá séheimfærsla stefnanda til tilvitnaðra lagaákvæða og rök hans um ætlaða saknæmaháttsemi nokkuð óljós. Stefndi hafni því að saknæmi verði byggt á nefndum ákvæðumenda sé hér um að ræða almenn ákvæði sem veiti ekki leiðbeiningar um sakarmat.Þá dugi ekki að vísa almennt til nefndra lagaákvæða um meinta sök heldur verðiað tilgreina hvaða ákvæði nákvæmlega hafi verið brotin og þá með hvaða hætti.Verulega skorti á að slíkt sé gert í stefnu og þar með sé ósannað að umeinhverja saknæma háttsemi hafi verið að ræða. Í annan stað bendistefndi á að í skýrslu Vinnueftirlitsins hafi fyrirmæli um úrbætur veriðeinskorðuð við það að gera skyldi leiðbeiningar um hvernig skyldi reisa ogfella mastrið með tilliti til vindhraða og annarra veðurskilyrða. Engar athugasemdir hafi verið gerðar við vinnuaðstæðureða mastrið sjálft.Varðandiskort á leiðbeiningum og kennslu þá sé leiðbeiningum um tiltekin verk eðli málssamkvæmt almennt ekki beint til annarra en þeirra sem þau verk vinni. Haft sé eftirstefnanda hjá lögreglu að honum hafi verið kennd vinnubrögðin við að takamastrið niður. Fullyrðingar í stefnu sem bendi í þá átt að hann hafi ekki vitaðhvernig átti að bera sig að við það séu því rangar. Stefnanda hafi í fyrstalagi ekki verið falið að fella mastrið. Stefndi bendi í því sambandi á að í stefnu segi umframangreind lagaákvæði að þau varði aðeins leiðbeiningar „um framkvæmdeinstakra verka sem [starfsmönnum] voru falin“. Þar sem stefnanda hafi ekkiverið falið umrætt verk geti skorti á leiðbeiningum um það verk vart talistábótavant svo saknæmt geti talist. Í öðru lagi árétti stefndi aðniðurtaka mastursins hafi ekki verið á verksviði stefnanda heldur hafi aðrirstarfsmenn séð um það verk. Engin ástæða hafiþví verið til að kenna stefnanda eða leiðbeina honum um það hvernig bæri aðtaka niður mastrið. Liggi þó fyrir í gögnum málsins að stefnandi hafi kunnaðtil verka við það.Verkstjóriog flokkstjóri hafi þar að auki farið með ákvörðunarvald um hvort mastriðskyldi tekið niður og eftir atvikum hvar það skyldi sett upp aftur. Þá hafi Csem tækjamaður gjarnan þurft að koma að því að færa mastrið þar sem því hafi íeinhverjum tilfellum verið komið þannig fyrir að notast hafi þurft við lyftara,gröfu eða önnur tæki við að færa það. Lagt hafi verið fyrir verkamenn að beraþað undir flokkstjóra teldu þeir birtu ekki næga og þar með tilefni til að færamöstrin. Það hafi svo verið undir flokkstjóra komið, eða eftir atvikum verkstjóra,að taka ákvörðun um að möstrin skyldu færð og hafi þeir staðið að því að fellaþau. Í öðrum aðstæðum hafi möstrin ekki verið felld á verkstað á meðan vinnafór þar fram og í engum tilvikum hafi verið til þess ætlast að verkamenn fellduumrædd ljósamöstur nema þá hugsanlega að þeir væru kallaðir til aðstoðarverkstjóra, flokkstjóra eða tækjamanns sem þá hefðu frumkvæði að því hvernigstaðið væri að því og veittu samhliða leiðbeiningar eftir því sem þyrfti.Stefndimótmæli því sem röngu og ósönnuðu að það hafi falið í sér saknæma háttsemi afhálfu B að hafa ekki útbúið leiðbeiningar um hvernig ljósamastrið skyldi felltmeð tilliti til vindhraða og annarra veðurskilyrða og kynnt þær leiðbeiningarsérstaklega fyrir stefnanda. Í öllu falli telji stefndi ljóst að jafnvel þó aðsýnt þyki að B hafi sýnt af sér einhverja saknæma háttsemi, að því leyti aðhafa ekki samið eða látið semja leiðbeiningar, þá séu engin orsakatengsl milliþeirrar ætluðu saknæmu háttsemi og þess tjóns sem stefnandi hafi orðið fyrir.Helgist það af því að jafnvel þó að þær leiðbeiningar hefðu legið fyrir hefði Bekki haft nokkra ástæðu til að kynna slíkar leiðbeiningar fyrir stefnanda þarsem umrætt verk hafi ekki verið á hans verksviði og á engan hátt hafi veriðætlast til þess af honum að hann ynni umrætt verk. Engu hefði því breytt fyrirstefnanda hvort leiðbeiningarnar hefðu verið til eða ekki. Í stefnu sé vísað til þess að enginn verkstjóri hafiverið á staðnum og verkstjórn hafi verið áfátt með vísan til 21. og 23. gr.laga nr. 46/1980. Sýnist stefnda stefnandi byggja það helst á því að verkstjórihafi ekki gætt að öryggi á svæðinu og hafi ekki leiðbeint stefnanda um þaðhvernig fella bæri mastrið. Stefndi hafni þessu alfarið sem röngu og ósönnuð ogtelji þvert á móti að verkstjóri hafi í hvívetna gætt að þeim skyldum sem áhonum hafi hvílt lögum samkvæmt. Verkstjóri verksins hafi verið á vinnusvæðinu þó að hann hafi ekki veriðstaddur á þeim stað þar sem stefnandi var að vinna þegar slysið átti sér stað.Verkstjóri hafi ekki beðið stefnanda um að fella mastrið heldur hafi þaðalfarið verið ákvörðun stefnanda sjálfs. Því verði ekki séð að hvaða leytiverkstjórn hafi verið ábótavant þegar stefnandi hafi ákveðið að fella mastrið ístað þess að slökkva eingöngu ljósið á því eins og hann hafi verið beðinn um aðgera.Það sé rangt sem haldið sé fram í stefnu að„staðgengill verkstjóra hafi skipað stefnanda að fella ljósmastrið“ en skiljamegi málatilbúnað stefnanda hvað þetta varði sem svo að þessi „staðgengill“hafi átt að verkstýra stefnanda þegar hann hafi verið að fella mastrið ogleiðbeina honum. Stefndi hafni því alfarið sem röngu og ósönnuðu að einhverhafi verið staðgengill verkstjóra og með því borið einhverjar slíkar skyldurgagnvart stefnanda. Sá sem stefnandi nefni sem „staðgengil verkstjóra“ hafiverið samstarfsmaður stefnanda, C. Sá maður hafi hvorki verið verkstjóri yfirstefnanda né komið í stað verkstjóra og hafi því ekkert boðvald haft til aðsegja stefnanda fyrir verkum eða hafi borið skyldur til að leiðbeina honum umeinstök verk. Stefnandi hafi verið aðvinna verk sem honum hafi ekki verið falið að vinna heldur hafi sjálfur ákveðiðað taka sér fyrir hendur. Eðli máls samkvæmt og eins og komi fram í 21. og 23.gr. laga nr. 46/1980 nái þær skyldur verkstjóra sem þar sé kveðið á um eingöngutil þess hluta verks sem sé undir umsjón verkstjóra og þeirra starfa semstarfsmenn eigi að vinna þar. Hér sé ekki um það að ræða að verkstjóri beriábyrgð á að starfsmenn séu upplýstir um allar mögulegar varhugaverðar aðstæðursem upp geti komið á vinnustaðnum, hvað þá í störfum sem falli utan við sviðviðkomandi starfsmanns og/eða ekki sé ætlast til að viðkomandi starfsmaðurvinni. Þannig sé það ekki í verkahring verkstjóra að passa upp á að hver ogeinn einasti starfsmaður, sem undir verkstjórn hans sé, ákveði ekki upp á sitteindæmi að taka að sér önnur verk en þau sem þeim hafi verið falið að vinna.Leiðbeiningar og eftirlitsskylda verkstjóra geti aldrei náð yfir slík óumbeðinverk sem ekki séu hluti af starfsskyldum starfsmannsins. Í skýrslu Vinnueftirlitsins hafi verið fundið að því einuað leiðbeiningar hafi ekki verið til um hvernig skyldi reisa og fella mastriðmeð tilliti til vindhraða og annarra veðurskilyrða. Þar sé í engu fundið aðverkstjórn á staðnum eða því að verkstjórn hafi skort eða fundið að öryggi ogaðbúnaði að öðru leyti. Það verk sem stefnandi og C hafi unnið við á slysdag,að raða grjóti í grindur snjóflóðavarnargarðsins, hafi verið einfalt starf semþeir hefðu unnið við um allnokkurt skeið og því ekki þörf á sérstakriverkstjórn. Verkstjóri verksins hafi haft þann hátt á að koma reglulega á þaðsvæði sem stefnandi og C hafi unnið á og litið eftir því að allt færi þar frammeð réttum hætti en ekki hafi þótt tilefni til að verkstjóri stæði yfir þeimöllum stundum í ljósi hins einfalda verks sem þeir höfðu með höndum. Stefndi mótmæli því sem röngu ogósönnuðu að atvik hafi verið með þeim hætti að á C, samstarfsmanni stefnanda,hafi hvílt athafnaskylda sem hann hafi brugðist. Engin slík skylda hafi hvílt áC, hvorki samkvæmt lögum, stjórnvaldsfyrirmælum, samkvæmt samningi né af öðrumástæðum. Stefndi hafni því alfarið að skaðabótaskylda verði byggð á ætluðuathafnaleysi C. Hann hafi í fyrsta lagi ekki gefið skipun um að stefnandiskyldi fella ljósamastrið heldur hafi hann beðið stefnanda eingöngu að slökkvaá ljóskösturum þar. C hafi því enga ástæðu haft til að ætla að stefnandi myndifella mastrið og hafi þar af leiðandi enga ástæðu haft til að fylgjastsérstaklega með því sem hann hafði beðið stefnanda að gera, þ.e. að þrýsta áeinn takka til að slökkva ljósið. Í öðru lagi hafi aðstæður ekki verið þannigað tilefni væri til að fella ljósamastrið enda hafi ekki staðið til að það yrðifært. Í þriðja lagi hafi C veriðstaðsettur við vinnu sína það langt frá stefnanda og ljósamastrinu að honumhafi með öllu verið ómögulegt að bregðast við á þeim tíma sem liðið hafi fráþví að stefnandi hafi hafist handa við að draga mastrið niður með handafli ogþar til stefnandi hafi klemmst undir því þegar það hafi fallið. Í fjórða lagihafi stefnandi ekki óskað eftir því við C að hann aðstoðaði sig við að fellamastrið, hvorki í upphafi né síðar þegar honum hafi orðið ljóst, eða hafi máttvera orðið ljóst, að það reyndist erfiðara en ella vegna vinds.Allt framangreint sýni svo ekkiverði um villst að slysið hafi á engan hátt orðið vegna saknæmrar háttsemi B,heldur sé það fyrst og fremst að rekja til óhappatilviljunar og/eðaaðgæsluleysis stefnanda sjálfs. Bótaréttur sé því ekki til staðar úrábyrgðartryggingu B hjá stefnda enda verði honum að lögum ekki gert að beraábyrgð gagnvart stefnanda í slíkum tilvikum. Jafnvel þótt litið verði svo á að eitthvað hafiverið athugavert við vinnustaðinn þannig að saknæmt geti talist þá megi ljóstvera að stefnandi hafi ákveðið alfarið upp á sitt eindæmi að vinna umrætt verk,að fella mastrið, án þess að farið væri fram á það við hann eða ætlast til aðhann ynni það verk. Sök, hafi einhver verið, liggi því alfarið hjá stefnandasjálfum og sé niðurstaða úrskurðarnefndar vátryggingarmála um að bótaskylda séekki til staðar því rétt.Stefndi byggi sýknukröfu sína í þriðja lagi á því að jafnvel þó aðniðurstaðan verði að stefnandi eigi bótarétt hafi hann glatað þeim rétti aðfullu vegna stórfellds gáleysis sbr. 23. gr. a í skaðabótalögum nr. 50/1993 aukþess sem það byggi á dómvenju. Atvikið sem málið snúist um hafi eingöngu orðiðvegna athafna stefnanda sjálfs. Það hafi verið hann sjálfur sem hafi ákveðið aðtaka mastrið niður og þar með hvernig það væri gert. Samkvæmt lýsingustefnanda sjálfs hafi hann ekki getað slakað mastrinu á kerruna vegnavindstyrks. Hann hafi þá gripið til þess ráðs að toga það niður með handafli,en þá hafi mastrið fallið á hann. Stefnandi hafi með þessu sýnt afsér verulega gálausa hegðun. Hann hafi mátt gera sér grein fyrir því aðvírarnir sem veittu mastrinu viðnám væru orðnir lausir og því líklegt að þeirhéldu ekki við mastrið, enda vírarnir greinilega sýnilegir þegar horft sé uppeftir mastrinu. Gangamegi út frá því að stefnanda hafi verið ljós, eða mátt vera ljós, hættan semgæti falist í því að toga til sín með handafli jafn stóran og þungan hlut ánnokkurs viðnáms annars en vindsins. Þá hafi engin ástæða verið til þess að hafahlíf stjórnborðs ljósavélarinnar opna og sé þar engu öðru um að kenna engáleysi stefnanda sjálfs. Stefnanda hefði í þessum aðstæðum, og meðvísan til 26. gr. laga nr. 46/1980, borið að tilkynna um aðstæður, leita séraðstoðar við verkið eða í öllu falli ana ekki út í aðstæður sem hann hafi ekkiráðið við. Augljóst sé að stefnandi hafi þannig sýnt af sér verulega gálausahegðun sem hann sjálfur verði að bera ábyrgð á. Byggi það á meginreglumskaðabótaréttar og langri dómvenju um brottfall bótaréttar þegar þannig standiá.Haft sé eftir stefnanda í lögregluskýrslu og einnig í matsgerð að honumhafi verið sýnt hvernig stjórntakkar mastursins væru notaðir og honum kenndvinnubrögðin við að taka mastrið niður. Þannig virðist stefnandi hafa fengiðupplýsingar um hvernig umrætt tæki virkaði jafnvel þó að það hafi ekki verið íhans verkahring að taka það niður. Renni það enn styrkari stoðum undir það aðstefnanda hafi ekki getað dulist að sú aðferð sem hann hafi beitt við að fellamastrið, þ.e. með handafli, hafi verið óeðlileg og röng og falið í sér miklahættu á að slys gæti hlotist af. Stefndi telji ljóst af öllu framangreindu aðstefnandi hafi sýnt af sér stórfellt gáleysi þegar hann hafi ákveðið óumbeðinnað fella umrætt mastur og án þess að leita sér fyrst leiðbeininga um hvernighonum bæri að haga sér við það verk og/eða óska eftir aðstoð við það, teldihann þess þörf. Slík hegðun stefnanda sé sérstaklega gálaus í ljósi þessað hann hafi vitað eða mátt vita, að umrætt starf væri ekki í hans verkahringog ekki væri ætlast til þess af honum að hann framkvæmdi það. Ljóst sé því að hafieitthvað saknæmt verið á ferðinni sem leitt hafi til slyss stefnanda sé þaðeingöngu að rekja til hans sjálfs. Á því beri B ekki skaðabótaábyrgð gagnvartstefnanda og því sé ekki til staðar bótaréttur úr ábyrgðartryggingu félagsinshjá stefnda.Samkvæmt26. gr. laga nr. 46/1980 skuli starfsmenn stuðla að því að starfsskilyrði innanverksviðs þeirra séu fullnægjandi að því er varði aðbúnað, hollustuhætti ogöryggi. Sérstaklega sé vísað til 2. mgr. 26. gr. þar sem tekið sé fram aðstarfsmanni beri að tilkynna það umsvifalaust verði hann var atriða sem leiðakunni til skerts öryggis sem hann geti ekki sjálfur bætt úr. Ekkert liggi fyrirí málinu um að stefnandi hafi gert athugasemdir við aðstæður eða aðbúnað ervarði mastrið.Verði ekki fallist á sýknukröfubyggi stefndi á því til vara að lækka beri stefnukröfur verulega. Það eigi bæðivið um að sök verði skipt og einnig að einstakir liðir stefnukröfunnar lækki,óháð því hvort fallist sé á sakarskiptingu. Stefndi byggi á því að skipta berisök vegna stórfellds gáleysis stefnanda sbr. 23. gr. a í skaðabótalögum ogbyggi það á dómvenju. Hegðun stefnanda er hann hafi unnið við umrætt verk hafiverið stórfellt gálaus. Stefndi byggi í öðru lagi á þvíað óháð sakarskiptingu beri að hafna einstökum liðum stefnukröfunnar og/eðalækka þá. Stefndi telji ekkiunnt að leggja útreikning stefnanda til grundvallar kröfulið hans um tímabundiðatvinnutjón. Af hálfu stefnanda skorti á að upplýst sé um greidd laun frávinnuveitanda frá slysdegi og allt til 2. mars 2011 og rangt sé að horfaeingöngu til launa stefnanda síðustu þrjá mánuði fyrir slys eins og stefnandigeri. Miða beri við meðaltal heildarlauna stefnanda þá mánuði sem hann hafihaft laun hjá B fram að slysinu. Reiknuð fjárhæð samkvæmt þessum kröfulið getihæst numið 2.206.444 krónum. Samanlagðir frádráttarliðir samkvæmt stefnu nemi1.969.813 krónum. Byggi stefndi á því að tímabundið atvinnutjón stefnanda, aðteknu tilliti til 8% framlags vinnuveitanda í lífeyrissjóð, geti ekki veriðhærra en 255.561 króna.Stefnandi geri kröfu um 309.470krónur í þjáningabætur miðað við að verðbæta skuli fjárhæðir fram til útgáfu stefnuí desember 2014. Verði fallist á það með stefnanda að miða beri upphafstímadráttarvaxta við þann dag er mánuður var liðinn frá því að matsgerðin lá fyrir,þ.e. frá 18. júní 2012, byggi stefndi á því að óhjákvæmilega beri þá að leggjatil grundvallar að bótafjárhæðin hafi verið ákveðin í skilningi 2. mgr. 15. gr.skaðabótalaga þegar þann 18. maí 2012. Á þeim grundvelli beri því að miða viðvísitöluna á þeim degi, þ.e. 7801 stig, og reikna þjáningarbætur samtals289.298 krónur. Sömu sjónarmið eigi við um varanlegan miska varðandiútreikninga vísitölu. Verði fallist á framangreinda viðmiðunardagsetningu beriþví að miða við 7801 stig í stað 8356. Á þeim grundvelli gæti krafa stefnandavegna varanlegs miska ekki numið hærri fjárhæð en 950.750 krónum.Stefndi byggi á því að stefnandigeti ekki átt rétt til hærri bóta fyrir varanlega örorku en greini í varakröfuhans, enda taki sú krafa mið af meðalatvinnutekjum stefnanda að meðtölduframlagi vinnuveitanda til lífeyrissjóðs þrjú síðustu almanaksárin fyrir þanndag er tjón varð, leiðrétt samkvæmt launavísitölu, sbr. 1. mgr. 7. gr.skaðabótalaga. Stefndi byggi á því að bætur fyrir varanlega örorku geti ekkinumið hærri fjárhæð en samtals 7.545.263krónum, að frádregnum bótum fyrir varanlega örorku úr slysatryggingulaunþega, samtals 1.605.924 krónum. Stefndi geri hins vegar athugasemd við aðekki sé upplýst í málinu um hvaða bætur hafi verið greiddar af SjúkratryggingumÍslands eða hvort stefnandi hafi notið einhverra annarra greiðslna sem beri aðdraga frá samkvæmt skaðabótalögum.Vaxtakröfum stefnanda sé mótmæltog bent á að allir vextir eldri en fjögurra ára frá málshöfðun séu fallnirniður fyrir fyrningu. Dráttarvaxtakröfu stefnanda sé sérstaklega mótmælt. Enginefni séu til að reikna dráttarvexti fyrr en í fyrsta lagi frá dómsuppsögu endaekki ljóst fyrr en þá hvort stefnandi eigi einhverja kröfu á hendur stefnda.Fyrst í stefnu sé sett fram fjárkrafa á hendur stefnda, eða um tveimur og hálfuári eftir að matsgerð hafi legið fyrir. Engin efni séu til að reiknadráttarvexti með þeim hætti sem stefnandi geri, eða frá 18. júní 2012, og séþví mótmælt að það tímamark 9. gr. vaxtalaga, sem geti markað upphafstímadráttarvaxta, sé þann dag. Stefndi vísi einkum til almennrareglna vátrygginga- og skaðabótaréttar, einkum sakarreglunnar og meginreglna umsönnun og sönnunarbyrði, óhappatilvik og stórfellt gáleysi, skaðabótalaga nr.50/1993, laga nr. 46/1980, vátryggingarskilmála AA20, auk laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála eftir því sem við eigi. Krafa stefnda um málskostnað byggi á129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála.NiðurstaðaÍ máli þessu deila aðilar um þaðhvort fyrrum vinnuveitandi stefnanda, B sf., beri skaðabótaábyrgð á slysi semstefnandi varð fyrir 18. nóvember 2010, þannig að stefnda beri að greiðastefnanda bætur úr ábyrgðartryggingu vinnuveitandans hjá stefnda. Svo semítarlega er rakið í kafla um málsatvik hér að framan greinir aðila á umtiltekin atriði varðandi það hvernig slysið bar að. Um það voru gerðar skýrslurstrax eftir slysið bæði af hálfu lögreglu og vinnueftirlits, sem leggja verðurásamt því sem fram kom fyrir dóminum til grundvallar um málsatvik, en þegarframburður fyrir dómi er metinn verður ekki fram hjá því litið að langt er umliðið frá því slysið varð.Þegar litið er til þess sem ráðamá af framburði vitna um hvað venjulegt hafi verið á vinnustaðnum verður aðtelja ólíklegt að stefnanda hafi verið gefin fyrirmæli um að fella mastrið áþessum tíma dags. Fær það frekari stuðning af því sem fram kom hjá vitninu C umað fremur hafi það verið látið vera að fella mastrið í lok dags ef veður varvont, vegna þeirrar hættu sem því gat fylgt, en að fella það til að forða þvífrá foktjóni, svo sem stefnandi hélt fram fyrir dómi. Ekkert vitnanna gatstaðfest að stefnanda hefði áður en slysið varð verið falið að fella mastriðeða slökkva á ljósunum. Styður það framburð stefnanda fyrir dóminum um að hannhefði aldrei notað stjórnborðið áður, þótt annað sé haft eftir honum ílögregluskýrslu rétt eftir slysið. Ekki er útilokað að ummæli í lögregluskýrslusem lögregla ritar eftir símtali við stefnanda, um að hann hefði áður tekiðsaman ljósamastrið, eigi rætur að rekja til misskilnings, eins og stefnandihélt fram fyrir dóminum. Stefnandi bar fyrir dómi að hannhefði aðeins komið við stjórnborð ljósavélarinnar og að hann hefði ekki snertmastrið fyrr en það féll á hann. Sá framburður er í ósamræmi við lýsingu hans ístefnu og það sem fram kemur í frumskýrslu lögreglu og umsögnVinnueftirlitsins, en það eru samtímagögn sem byggja á lýsingum stefnandasjálfs og C eftir slysið um það hvernig það bar að. Vitnið C bar fyrir dóminumað hann hefði séð stefnanda teygja sig upp í mastrið. Samkvæmt framburði C umlíkamsstöðu stefnanda hafði hann teygt sig upp og inn yfir þak ljósavélarinnar.Hefði hann ekki gert það og aðeins staðið við stjórnborðið á hliðljósavélarinnar verður ekki séð hvernig mastrið gat lent á upphandlegg hans meðumræddum afleiðingum þegar það féll niður á þakið á ljósavélinni. Hvort semstefnandi hefur í raun náð til mastursins til að snerta það, eins og hannkvaðst í upphafi hafa gert, eða ekki, er ljóst að það vakti fyrir honum aðfella mastrið. Upplýst er að hvasst var og fyrirmæli C til stefnanda um aðslökkva á mastrinu voru gefin í gegnum talstöð. Ekki er útilokað að stefnandahafi heyrst C segja honum að „slaka“ mastrinu, en hann er sagður hafa tekið svotil orða í skýrslu lögreglu eftir slysið við lýsingu á tilraun sinni til aðfella mastrið, að hann hafi verið búinn að reyna að slaka því áður en hann ýttiá það. Af öllu því sem fram er komið ímálinu þykja ekki efni til að ætla að stefnanda hafi við umræddar aðstæðurverið gefin fyrirmæli um annað en að slökkva á ljósunum á mastrinu. Stefnanda,sem þekkti orðið til verklags á staðnum, mátti vera það ljóst að kveikja þyrftiljósin aftur þegar birtu tæki að bregða á ný og að til þess að birtu nyti ávinnusvæðinu þyrfti mastrið að vera uppi. Aðstæður gáfu honum því ekkerttilefni til að túlka fyrirmæli C svo að hann ætti að fella mastrið niður. Stefnandi reisir bótakröfur sínará vinnuveitandaábyrgð, þar sem hann hafi slasast sem starfsmaður B á vinnustaðfyrirtækisins, við framkvæmd verks í þágu þess. Óumdeilt er að atvikið ervinnuslys og hefur stefndi þegar greitt stefnanda bætur úr slysatryggingulaunþega vegna þess. Stefnandi byggir á sakarreglunni og vísar til þess aðstarfsmenn sem B ber ábyrgð á hafi með saknæmum og ólögmætum hætti valdiðslysinu. Til þess að sakarábyrgð verði viðurkennd þarf stefnandi samkvæmtalmennum reglum að sanna saknæmi og ólögmæta háttsemi, en við mat á sök hinsvátryggða verður jafnframt að horfa til þess að á B hvíldi rík lögbundin skyldatil að tryggja öryggi starfsmanna og að þeir fengju viðhlítandi kennslu eðaleiðbeiningar um framkvæmd einstakra verka sem þeim væru falin í samræmi viðákvæði laga um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980.Kröfur stefnanda um skaðabæturreisir hann á því að stefnanda hafi verið falið að vinna verk við erfiðaraðstæður og án allra leiðbeininga eða aðstoðar. Samkvæmt því sem í ljós þykirleitt í málinu var stefnanda ekki falið að fella mastrið. Varðandi vitneskjustefnanda um það hvernig nota bæri stjórnborð ljósavélarinnar er til þess aðlíta að fyrir dóminum kvaðst stefnandi hafa verið búinn að sjá nokkurn veginnhvernig þetta væri gert og vissi það svona að hálfu leyti. Í skýrslu lögregluer haft eftir stefnanda að honum hefðu verið kennd vinnubrögðin við að takasaman mastrið. Þá kemur fram í matsgerð D læknis 18. maí 2012, sem stefnandileggur fram í málinu, að læknirinn hefur það eftir stefnanda, að honum hefðiverið sýnt hvernig stjórntakkar til að fella mastrið væru notaðir, en hannhefði sjálfur aldrei unnið við það áður. Í ljósi framburðar stefnanda sjálfs ogleiðbeininga á stjórnborði ljósavélarinnar verður að telja að stefnanda hafiverið nægilega kunnugt um hvernig slökkva skyldi ljósin á mastrinu og hafi ekkiþurft frekari leiðbeiningar við það einfalda verk. Fyrirmæli Vinnueftirlits umað útbúnar skyldu leiðbeiningar um það hvernig fella beri mastrið með tillititil vindhraða breyta engu um þá niðurstöðu dómsins að stefnandi verður talinnhafa fengið viðhlítandi leiðbeiningar um það verk sem honum var falið, aðslökkva ljósin. Þá heldur stefnandi því fram aðsá starfsmaður vátryggingartaka sem fyrirmælin gaf og varð vitni að slysinuhafi ekki brugðist við og aðstoðað stefnanda við að ná mastrinu niður þegarljóst hafi verið í hvað stefndi. Þessu aðgerðarleysi beri B sf. skaðabótaábyrgðá. Samkvæmt lýsingum stefnanda sjálfs bar fall mastursins mjög brátt að ogsamkvæmt framburði vitnisins C leit hann á stefnanda í þann mund sem mastriðféll. Verður ekki talið að C hafi haft ástæðu til að fylgjast náið meðstefnanda við það verkefni að slökkva ljósin á mastrinu og ekki verður séð aðhann hafi haft tækifæri til að bregðast við eða koma stefnanda til aðstoðaráður en slysið varð þegar honum varð ljóst að stefnandi var að reyna að fellamastrið.Loks telur stefnandi aðverkstjóri hefði átt að vera á staðnum til að leiðbeina stefnanda í ljósiaðstæðna þennan umrædda dag þar sem strekkingsvindur var á slysstað. Stefnandihafði með höndum tiltölulega afmarkað verkefni við að raða grjóti í grindur meðC, sem hann hafði unnið að áður og verður ekki fallist á að það eitt aðverkstjóri hafi ekki verið á staðnum er atvikið varð feli í sér ófullnægjandiverkstjórn.Slysið varð samkvæmt niðurstöðuVinnueftirlitsins vegna mikils vindhraða og vegna þess að stefnandi stóð ekkirétt að því að fella mastrið með tilliti til vindhraða. Stefnanda hafði ekkisvo upplýst sé verið leiðbeint um það sérstaklega hvernig ætti að fella mastriðþegar hvasst væri, en ekki verður heldur talið að honum hafi verið falið aðfella mastrið þennan dag. Sú háttsemi starfsmanna eða verkstjóra B að gera ekkiráðstafanir til að koma í veg fyrir að stefnandi reyndi að fella mastrið þennandag verður ekki talin saknæm vanræksla af þeirra hálfu sem stefndi beriskaðabótaábyrgð á. Stefnandi hefur ekki sýnt fram á að vinnuaðstæður hafi veriðóforsvaranlegar eða að vátryggingartaki hafi á annan hátt brotið gegnlögbundnum skyldum sínum sem vinnuveitandi þannig að bótaábyrgð á slysinu verðifelld á stefnda. Verður stefndi því sýknaður af kröfum stefnanda í málinu.Eftir atvikum þykir rétt aðmálskostnaður falli niður.Stefnandi hefur gjafsókn í málinuog greiðist allur gjafsóknarkostnaður hans í samræmi við gjafsóknarleyfið úrríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Sigurðar G. Guðjónssonar hrl.,sem ákveðin er 1.500.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.Dóminn kveður upp KristrúnKristinsdóttir héraðsdómari.D ó m s o r ðStefndi, Vátryggingafélag Íslandshf., er sýkn af kröfum stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.Allurgjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns hans, 1.500.000 krónur.
Mál nr. 383/2013
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Réttindaröð Innstæða
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem staðfest var sú ákvörðun slitastjórnar L hf. að viðurkenna við slit félagsins kröfu M með stöðu í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafan var reist á fé sem C hafði lagt inn í L hf. en krafan hafði verið framseld til M eftir að henni var lýst við slitameðferðina. Með vísan til fyrri dóma Hæstaréttar og ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins var talið ótvírætt að umrætt fé teldist vera í innstæða í skilningi 1. málsliðar 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta en ekki var talið skipta máli að C hefði verið lánastofnun. Þá var C ekki talið vera aðildarfélag í skilningi 3. gr. og 6. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 og var C ekki undanskilið tryggingarvernd af þeim sökum. Með vísan til 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtækja nyti krafan því forgangs samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit L hf. og var ekki fallist á sjónarmið M þess efnis að sá forgangur bryti gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 28. maí 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 5. júní sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. maí 2013, þar sem staðfest var ákvörðun slitastjórnar LBI hf. um að viðurkenna við slit félagsins kröfu varnaraðila að fjárhæð 3.851.216.876 krónur með stöðu í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. sömu laga. Sóknaraðilar krefjast þess að hafnað verði að krafa varnaraðila standi í réttindaröð samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 við slit LBI hf. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðila óskipt kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Conseq Invest plc., ConseqInvestment Management AS, CVI GVF (Lux) Master S.a.r.l., FondoLatinoamericano de Resevas, LMN FinanceLtd., Ohio National Life Assurance Corporation, Värde Fund LP, Värde Fund V-B LP, Värde Fund VI-A LP, Värde Fund VII-B LP, The Värde Fund VIII LP, The Värde Fund IX LP/The Värde Fund IX-A LP, Värde InvestmentPartners LP, Värde Investment Partners (Offshore) Master LP, greiði óskipt varnaraðila, Morgan StanleySenior Funding Inc., 750.000 krónur í kærumálskostnað. Varnaraðili kveður þá fullyrðingu sóknaraðila ranga, að Chelsea Building Society sé sem lánastofnun undanskilin tryggingavernd samkvæmt 6. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Varnaraðili vísar til þess að aðildarfyrirtæki að Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta séu skilgreind í 3. gr. laganna. Þar komi skýrt fram hvers konar fyrirtæki teljist til aðildarfyrirtækja og séu þar með undanskilin tryggingavernd. Samkvæmt skýru ákvæði 3. gr. sé félag á borð við Chelsea Building Society ekki aðildarfélag. Þá kveði 3. gr. jafnframt á um að aðildarfyrirtæki þurfi að hafa staðfestu hér á landi, en ChelseaBuilding Society hafi ekki staðfestu hér á landi og hafi aldrei haft. Þegar af þeirri ástæðu geti það aldrei talist til aðildarfyrirtækis samkvæmt lögunum. Lögin undanskilji eingöngu aðildarfyrirtæki Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta og dótturfyrirtæki þeirra. Varnaraðili vísar einnig til þess að samkvæmt 3. gr. laganna skuli Fjármálaeftirlitið halda skrá yfir aðildarfyrirtæki að sjóðnum og árið 2008, þegar atvik máls áttu sér stað, hafi ChelseaBuilding Society ekki verið aðildarfyrirtæki samkvæmt skránni. Dómur Hæstaréttar 2. júní 2010 í máli nr. 184/2010 hafi ekkert fordæmisgildi hér, enda hafi eigandi kröfunnar þar verið aðildarfyrirtæki að sjóðnum. Varnaraðili vísar til þess að samkvæmt 21. gr. laga nr. 98/1999 sé lögunum ætlað að innleiða ákvæði tilskipunar 94/19/EB í íslenskan rétt. Megináhersla hafi verið lögð á að tilskipunin hefði eins víðtækt gildissvið og mögulegt væri, en til að vega á móti hinni víðtæku skilgreiningu væru bæði skyldubundnar og valkvæðar undantekningar fyrir hendi. Meðal annars hafi aðildarríkjum verið heimilað að undanskilja ákveðnar tegundur innstæðna eða ákveðna hópa innstæðueigenda frá tryggingavernd samkvæmt 2. mgr. 7. gr. tilskipunarinnar. Þessar valkvæðu undantekningar séu tæmandi taldar í viðauka I við tilskipunina og þar séu meðal annars innstæður fjármálastofnana taldar upp í 1. tölulið. Ísland hafi kosið að undanskilja ekki slíkar innstæður frá tryggingavernd við innleiðingu tilskipunarinnar. Í núgildandi lögum séu innstæður í eigu fjármálafyrirtækja aftur á móti undanskildar tryggingavernd, sem þær hafi ekki verið þegar atvik málsins áttu sér stað. Það sé alveg ljóst, sama hvers konar lögskýringu sé beitt, að fjármálafyrirtæki hafi ekki verið undanskilin tryggingavernd samkvæmt þágildandi lögum, enda feli hvers kyns lögskýringar í sér að túlkun viðkomandi lagaákvæða þurfi að falla innan merkingarfræðilegs ramma þeirra. Í ljósi þess að löggjafinn taldi þörf á að undanskilja sérstaklega innstæður fjármálafyrirtækja með breytingalögum nr. 79/2012, sé ljóst að samkvæmt eldri lögum hafi innstæður fjármálafyrirtækja notið tryggingaverndar. Þá hafi enga þýðingu í þessu samhengi að Chelsea Building Society lúti eftirliti og hafi starfsleyfi útgefið af breska fjármálaeftirlitinu. Vegna tilvísunar sóknaraðila til 2. gr. tilskipunar 94/19/EB tekur varnaraðili fram að slíkt ákvæði sé ekki að finna í lögum um innstæðutryggingar. Ekki sé unnt að víkja skýrum ákvæðum landsréttar til hliðar með vísan til túlkunarreglna. Þó vissulega skuli skýra lög og reglur til samræmis við EES-samninginn að svo miklu leyti sem við á, sbr. 3. gr. laga nr. 2/1993, sé um að ræða skýringarreglu og hún lúti takmörkunum sem slík, sbr. orðalagið „að svo miklu leyti sem við á“, sem þýði einfaldlega „eftir því sem kostur er“. Ákvæðinu verði því aðeins beitt þar sem mögulegt sé að skýra landsrétt til samræmis við viðkomandi EES-reglu. Ákvæðinu verði hins vegar ekki beitt til að víkja ákvæðum landsréttar til hliðar, ef ekki er unnt að skýra þau til samræmis við EES-rétt. Lögskýring geti aldrei gengið lengra en texti viðkomandi ákvæðis leyfi. Samkvæmt skýrum ákvæðum laga um innstæðutryggingar séu einungis ákveðin félög undanskilin tryggingavernd, en þar falli Chelsea Building Society ekki undir, og ákvæði Evróputilskipunar, annars eðlis, sem ekki hafi verið innleidd, verði ekki beitt. Þá geti lögskýringargögn á borð við athugasemdir með frumvörpum ekki leitt til þess að fella inn í ákvæði atriði sem rýmki gildissvið þess til muna og falli ekki innan merkingarfræðilegs ramma þess. Undir 3. gr. laga nr. 98/1999 falli eingöngu viðskiptabankar, sparisjóðir og fyrirtæki í verðbréfaþjónustu með staðfestu hér á landi, og það sé því skýrt samkvæmt texta ákvæðisins að lánastofnanir, sem ekki hafi staðfestu hér á landi, teljist ekki til aðildarfyrirtækja. Samkvæmt framangreindu geti sú staðreynd að Chelsea Building Society sé lánastofnun og aðili að innstæðutryggingakerfi í Bretlandi á engan hátt gert það að verkum að félagið teljist aðildarfyrirtæki á Íslandi samkvæmt lögum um innstæðutryggingar. Varnaraðili mótmælir sjónarmiðum sóknaraðila um þýðingu úrskurðar Hæstaréttar 15. desember 2011 í máli nr. 169/2011, enda hafi dómur EFTA-dómstólsins 22. nóvember 2012 í máli nr. E-17/11 staðfest í eitt skipti fyrir öll að eðli viðkomandi innstæðueiganda skipti ekki máli við túlkun á innstæðuhugtakinu og mat á forgangskröfum. Vegna sjónarmiða sóknaraðila um stjórnskipulegt gildi laga nr. 125/2008 tekur varnaraðili fram að gildi laganna hafi verið margstaðfest í Hæstarétti. Niðurstaða um að innstæður varnaraðila njóti forgangsréttar myndi fela í sér nákvæmlega sömu afstöðu til gildissviðs innstæðuforgangs laga nr. 125/2008 og fram hafi komið í neyðarlagamálunum. Fulllyrðingar sóknaraðila um að sú afstaða fæli í sér „rýmkun á gildissviði innstæðuforgangsins“ séu bæði órökstuddar og haldlausar. Þá tekur varnaraðili fram að gæta verði samræmis í túlkun laga nr. 125/2008. Varnaraðili byggir á því að sóknaraðilar beri sönnunarbyrði í málinu. Um það vísar varnaraðili í fyrsta lagi til þess að Hæstiréttur hafi þegar staðfest að kröfur á borð við kröfu varnaraðila séu innstæður sem njóti trygggingar og forgangs. Þá hafi varnaraðili þegar fært fullnægjandi sönnur á kröfur sínar gagnvart slitastjórn Landsbankans, sem viðurkennt hafi þær sem forgangskröfur. Það séu hins vegar sóknaraðilar sem mótmæli forgangi krafnanna, á þeim grundvelli að þær séu ekki innstæður. Þeir beri vitanlega sönnunarbyrði fyrir þeirri fullyrðingu og hafi ekki tekist sú sönnun. Um kröfu sína um álag á málskostnað vísar varnaraðili til 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. einkum c-lið 1. mgr. 131. gr. Tekur varnaraðili fram að málatilbúnaður sóknaraðila sé til þess fallinn að flækja málið verulega að óþörfu og gera það mun umfangsmeira en efni séu til, auk þess sem nýleg og skýr fordæmi Hæstaréttar séu virt að vettugi. Sóknaraðilar endurtaki að miklu leyti sömu röksemdir og settar hafi verið fram af þeim sjálfum í neyðarlagamálunum og sem Hæstiréttur hafi þegar hafnað með öllu. Sóknaraðilar viti því mæta vel að búið sé að dæma um stærstan hluta málsástæðna þeirra og þeim hafi verið hafnað. Þá haldi sóknaraðilar enn til streitu þeirri afstöðu sinni að lög nr. 125/2008 brjóti gegn stjórnarskrá, mannréttindasáttmála Evrópu og EES-samningnum, þrátt fyrir að þeir viðurkenni að Hæstiréttur hafi þegar tekið afstöðu til þessara málsástæðna. Slíkur málatilbúnaður, sem settur sé fram gegn betri vitund að mati varnaraðila, sé með öllu óforsvaranlegur og ámælisverður og kosti varnaraðila og dóminn bæði fjármuni og tíma, fullkomlega að óþörfu. Verði því að telja að öll skilyrði 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991 séu uppfyllt og full ástæða sé til að dæma sóknaraðila til greiðslu álags á málskostnað. Komi til þess að fallist verði á kröfur sóknaraðila telur varnaraðili að rétt sé að dæma sóknaraðila engu að síður til að greiða málskostnað með hliðsjón af framangreindu, sbr. einnig 3. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991. Um lagarök vísar varnaraðili til ákvæða laga nr. 21/1991, 2/1993, 62/1994, 98/1999, 38/2001, 161/2002 og 125/2008. Þá vísar varnaraðili til ákvæða stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, einkum 65. og 72. gr., og alþjóðasamninga um mannréttindi sem Ísland er aðili að. Þá er um málskostnað vísað til 17., 19., 67., 80., 1. mgr. 130. gr. og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991, og um virðisaukaskatt á málskostnað til laga nr. 50/1988. Niðurstaða Í málinu deila aðilar um hvort krafa varnaraðila við slitameðferð LBI hf. sé forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Ágreiningurinn lýtur að stöðu kröfunnar með tilliti til laga nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta en samkvæmt 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. lög nr. 44/2009, skulu kröfur um innstæður samkvæmt lögum nr. 98/1999 teljast til krafna sem njóta rétthæðar samkvæmt 1. og 2. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. Þessa réttarstöðu er að rekja til 6. gr. laga nr. 125/2008, um heimild til fjárveitingar úr ríkissjóði vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði o.fl., þar sem mælt var fyrir um að við skipti á búi fjármálafyrirtækis nytu kröfur vegna innstæðna samkvæmt lögum um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta, rétthæðar samkvæmt 1. mgr. 112. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. Slitastjórn LBI hf. hefur viðurkennt kröfu varnaraðila sem forgangskröfu en sóknaraðilar krefjast þess að þeim forgangi verði hafnað. Eins og málið liggur fyrir þarf fyrst að taka afstöðu til þess hvort krafa varnaraðila uppfylli skilyrði til að teljast vera innstæða í merkingu 1. málsl. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Teljist það skilyrði uppfyllt þarf jafnframt að taka afstöðu til þess hvort þær undanþágur sem fram koma í 2. málsl. 3. mgr. 9. gr. og 6. mgr. 9. gr. laganna eigi við. Ef sú er raunin telst krafan undanskilin tryggingavernd laganna og þar með þeim forgangi sem viðurkenndur hefur verið við slitameðferðina, enda verður að túlka 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 svo að einungis tryggðar innstæður samkvæmt lögum nr. 98/1999 njóti forgangs, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar 2. júní 2010 í máli nr. 184/2010 og dóm Hæstaréttar 22. mars 2013 í máli nr. 722/2012. Við úrlausn framangreindra álitaefna verður að horfa til þess hvernig ákvæði laga nr. 98/1999 hljóðuðu fyrir þær breytingar sem gerðar voru með lögum nr. 79/2012. Að því marki sem líta ber til eiganda kröfunnar við túlkun ákvæðanna verður að horfa til Chelsea Building Society, sem lagði það fé sem um ræðir inn til Landsbanka Íslands hf., en félagið framseldi kröfuna til varnaraðila eftir að henni var lýst við slitameðferðina. Óumdeilt er að Chelsea Building Society hafði starfsleyfi sem lánastofnun árið 2008 og tók við innstæðum frá almenningi sem féllu undir tryggingakerfi innstæðueigenda í Bretlandi. Í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 ræðir meðal annars um skyldu Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta til að greiða viðskiptavini aðildarfyrirtækis andvirði innstæðu úr innstæðudeild sjóðsins þegar aðildarfyrirtæki er að áliti Fjármálaeftirlitsins ekki fært um að inna af hendi greiðslu á andvirði innstæðu sem viðskiptavinur hefur krafið fyrirtækið um endurgreiðslu eða skil á í samræmi við þá skilmála er gildi. Hugtakið innstæða var skilgreint með svohljóðandi hætti í 1. málsl. 3. mgr. 9. gr., þar til ákvæðinu var breytt með lögum nr. 79/2012: „Með innstæðu skv. 1. mgr. er átt við innstæðu sem tilkomin er vegna innláns eða millifærslu í hefðbundinni almennri bankastarfsemi og viðskiptabanka eða sparisjóði ber að endurgreiða samkvæmt skilmálum er gilda samkvæmt lögum eða samningum.“ Lög nr. 98/1999 voru einkum sett í því skyni að fullnægja þjóðréttarlegum skuldbindingum Íslands samkvæmt EES-samningnum og leiða hér á landi í lög efni tilskipana 94/19/EB um innstæðutryggingar og 97/9/EB um tryggingakerfi fyrir fjárfesta. Fyrrnefnda tilskipunin hafði áður leitt til breytinga á þágildandi lögum um viðskiptabanka og sparisjóði, sbr. 18. gr. laga nr. 39/1996, sem gerðar voru í því skyni að lögfesta meginatriði tilskipunarinnar hér á landi, sbr. athugasemdir við það frumvarp sem varð að lögunum. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið skal skýra lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja. Af því leiðir að skýring hugtaksins innstæða í 1. mgr. 1. gr. tilskipunar 94/19/EB getur skipt máli þegar skorið er úr um hvort það fé sem um er deilt teljist innstæða í skilningi 1. málsl. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Í 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar er hugtakið „deposit“ skilgreint sem „any credit balance which resultsfrom funds left in anaccount or from temporarysituations deriving from normal bankingtransactions and which a credit institution must repay under thelegal and contractual conditions applicable, and any debt evidencedby a certificate issued by a creditinstitution“. Í íslenskri þýðingu tilskipunarinnar hljóðar 1. mgr. 1. gr. svo: „innlán: innstæða sem er tilkomin vegna innláns eða millifærslu í hefðbundinni almennri bankastarfsemi og lánastofnun ber að endurgreiða með skilmálum er gilda samkvæmt lögum eða samningum, svo og kröfur útgefnar af lánastofnun í formi verðbréfa.“ Líkt og rakið er í lýsingu málsatvika er kröfu varnaraðila að rekja til þess að Chelsea BuildingSociety lagði inn fé á reikning hjá útibúi Landsbanka Íslands hf., nú LBI hf., í London. Nánar tiltekið sömdu þessir aðilar hinn 26. ágúst 2008 um að ChelseaBuilding Society legði 10.000.000 sterlingspunda inn á reikning útibús bankans. Í tilefni þessara viðskipta gaf útibúið út svokallaða staðfestingu á innláni (deposit confirmation) til Chelsea Building Society. Annar sams konar samningur komst á milli viðkomandi aðila þann 5. september 2008 og liggur fyrir sambærileg staðfesting á innláni vegna hans. Efni umræddra staðfestinga er nánar rakið að framan en af þeim og öðrum fyrirliggjandi gögnum er ljóst að þeim lögskiptum sem hér um ræðir var háttað með sambærilegum hætti og í ýmsum þeirra mála sem Hæstiréttur leysti úr með dómum réttarins 28. október 2011, sbr. einkum dóma í málum nr. 310/2011, 311/2011, 312/2011, 313/2011 og 314/2011. Þar var komist að þeirri niðurstöðu að þeir kröfuhafar sem um ræddi hefðu átt innlán hjá Landsbanka Íslands hf. sem telja bæri innstæðu samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 og að sú innstæða nyti tryggingaverndar samkvæmt ákvæðum laganna. Með vísan til framangreindra dóma verður að telja ótvírætt að það fé sem hér er um deilt teljist vera innstæða í skilningi 1. málsl. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, nema ef talið verður að það leiði til annarrar niðurstöðu að það var lánastofnun sem lagði féð inn. Um það atriði skal í fyrsta lagi tekið fram að í úrskurðum héraðsdóms, sem staðfestir voru að þessu leyti meðal annars „með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar“ í dómum Hæstaréttar 28. október 2011 í málum nr. 276/2011 og 277/2011, var tekið fram að af skilgreiningu laga nr. 98/1999 yrði ekki ráðið að það skipti máli hver væri eigandi innstæðu, fyrir utan þá sem sérstaklega væru undanþegnir tryggingavernd samkvæmt lögunum. Í dómi Hæstaréttar 27. apríl 2012 í máli nr. 189/2012, sem snerti viðskipti með sömu einkenni og um ræðir í þessu máli, hafnaði rétturinn síðan því sjónarmiði að það hefði þýðingu að varnaraðili í því máli væri einkarekið fyrirtæki en ekki opinber aðili. Með úrskurði Hæstaréttar 15. desember 2011 í máli nr. 169/2011 leitaði rétturinn ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins á nánar tilgreindum atriðum, einkum skýringu á hugtakinu innstæða í 1. mgr. 1. gr. tilskipunar 94/19/EB. Inntak fyrstu spurningar Hæstaréttar var hvort fé sem ein fjármálastofnun afhendi annarri geti talist innstæða í skilningi 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar þótt féð hafi ekki verið fært sem innstæða í bókum viðtakandans, það hafi ekki verið lagt inn á sérstakan reikning á nafni þess er féð afhenti, engin sérstök skilríki hafi verið gefin út fyrir móttöku fjárins og ekki hafi verið greitt af því iðgjald í Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta. Í svari EFTA-dómstólsins, sbr. dóm 22. nóvember 2012 í máli E-17/11, er meðal annars tekið fram að orðalag tilskipunarinnar bendi ekki til þess að það að innstæðueigandi sé lánastofnun eigi að hafa nokkur áhrif á hvort féð skuli teljast innstæða í skilningi 1. mgr. 1. gr. Hins vegar geti eðli lánveitanda sem lánastofnunar valdið því að innstæður hans hjá annarri lánastofnun njóti ekki tryggingaverndar samkvæmt tryggingakerfi tilskipunarinnar. Vísar EFTA-dómstóllinn í því sambandi til 2. gr. tilskipunarinnar en þar sé skýrlega kveðið á um þá meginreglu að innstæður annarra lánastofnana í eigin þágu og fyrir eigin reikning séu sjálfkrafa og almennt undanskildar endurgreiðslu úr innlánatryggingakerfum. Þar sem tilskipunin takmarki berum orðum gildissvið meginreglunnar um rétt til endurgreiðslu innstæðna og nefni í því sambandi meðal annars lán milli lánastofnana, verði að líta svo á að viðskipti eins og þau sem lýst sé í spurningu Hæstaréttar, rúmist innan þeirrar skilgreiningar á hugtakinu innstæða sem fram komi í 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar. Samkvæmt framangreindu megi gera greinarmun á þrengri skilgreiningu innstæðuhugtaksins (functional definition) sem taki til tryggðra innstæðna samkvæmt tilskipuninni og rýmri skilgreiningu þess (technical definition) sem taki einnig til innstæðna án tillits til tryggingaverndar. Það sé landsdómstólsins að meta að hvaða marki reglur landsréttar vísi til EES-réttar, þegar reglur landsréttar, sem einungis stjórni aðstæðum innanlands, byggist á sömu eða sambærilegum lausnum og EES-réttur. Samkvæmt því sé það landsdómstólsins að taka afstöðu til þess hvorri skilgreiningunni eigi að beita í sambandi við þær reglur landsréttar sem um ræði í málinu. Í dómi Hæstaréttar í framangreindu máli, þ.e. dómi Hæstaréttar 17. janúar 2013 í máli nr. 169/2011, var lagt til grundvallar að það fé sem um ræddi teldist innstæða í rýmri merkingu innstæðuhugtaks tilskipunar 94/19/EB. Að því gættu að lög nr. 98/1999 væru einkum sett til að leiða í lög efni tilskipunarinnar og með vísan til 3. gr. laga nr. 2/1993 var lagt til grundvallar að það eitt að féð væri tilkomið vegna millibankaláns útilokaði ekki að það gæti talist innstæða í skilningi 9. gr. laga nr. 98/1999, eins og það ákvæði var fyrir breytingu með lögum nr. 79/2012. Rétturinn taldi hins vegar ekki efni til þess í málinu að taka afstöðu til þess hvort viðkomandi lánveiting gæti í skilningi laga nr. 98/1999 talist innstæða í merkingu þess hugtaks. Í dómi Hæstaréttar 22. mars 2013 í máli nr. 722/2012 leit rétturinn aftur til áðurnefnds ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins, að því gættu þó að lánsskuldbindingar í því máli og máli nr. 169/2011 væru að ýmsu leyti ólíkar. Komst rétturinn að þeirri niðurstöðu, m.a. með vísan til 3. gr. laga nr. 2/1993, að krafan sem um var deilt uppfyllti skilyrði til að teljast vera innstæða í rýmri merkingu 1. málsl. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, eins og sú grein hljóðaði fyrir setningu laga nr. 79/2012. Hins vegar var talið að lánssamningarnar sem um ræddi væru verðbréf í skilningi 2. málsl. 3. mgr. 9. gr. sömu laga og kröfur á grundvelli þeirra væru því undanskildar tryggingavernd og þar af leiðandi forgangi samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Með vísan til framangreinds ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins, þeirrar þýðingar sem Hæstiréttur hefur samkvæmt framansögðu gefið álitinu og 1. mgr. 1. gr. tilskipunarinnar við túlkun á innstæðuhugtaki 1. málsl. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, og með vísan til 3. gr. laga nr. 2/1993, telur dómurinn að leggja verði til grundvallar, að sú staðreynd að Chelsea Bulding Society var lánastofnun, geti ekki breytt því að féð sem félagið lagði inn hjá Landsbanka Íslands hf. og um er deilt teljist innstæða í skilningi 1. málsl. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, eins og sú grein hljóðaði fyrir setningu laga nr. 79/2012. Samkvæmt hugtakanotkun í áðurnefndum dómi Hæstaréttar 22. mars 2013 í máli nr. 722/2012 telst krafa varnaraðila því uppfylla skilyrði til að teljast vera innstæða í rýmri merkingu 1. málsl. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Eftir stendur þá það álitamál hvort krafan teljist engu að síður undanskilin tryggingavernd laga nr. 98/1999, og njóti þar af leiðandi ekki stöðu forgangskröfu, vegna ákvæða 2. málsl. 3. mgr. 9. gr. eða 6. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, sem marka hina þrengri merkingu innstæðuhugtaksins í lögunum. Í 2. málsl. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, eins og greinin hljóðaði fyrir setningu laga nr. 79/2012, kom fram að tryggingin næði ekki til skuldabréfa, víxla eða annarra krafna sem útgefnar væru af viðskiptabanka eða sparisjóði í formi verðbréfa. Líkt og áður er lýst var þeim lögskiptum sem deilan lýtur að háttað með sambærilegum hætti og í þeim málum sem lauk með dómum Hæstaréttar 28. október 2011 í málum nr. 310/2011, 311/2011, 312/2011, 313/2011 og 314/2011. Þar var þeirri málsástæðu hafnað að þær kröfur sem um ræddi væru í formi verðbréfs. Í úrskurðum héraðsdóms var sérstaklega fjallað um þá staðfestingu á innláni (deposit confirmation) sem fyrir lá, sem er sams konar og fyrirliggjandi staðfesting sama banka í því máli sem hér er til úrlausnar, og komist að þeirri niðurstöðu að hún félli ekki undir hugtakið verðbréf og umrædd undanþága ætti því ekki við. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðuna að þessu leyti með vísan til forsendna, sbr. þau orð að samkvæmt því sem fram kæmi í dómnum og öðrum dómi réttarins „og að öðru leyti með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar“, væri staðfest sú niðurstaða hans að viðkomandi kröfuhafi hefði átt hjá bankanum innlán sem telja bæri innstæðu samkvæmt 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 og að sú innstæða nyti tryggingaverndar laganna. Í ljósi þessara skýru fordæma eru engin efni til að komast að annarri niðurstöðu hér en þar, enda myndi slíkt leiða til ólíkrar niðurstöðu um sambærileg skjöl. Samkvæmt því verður að telja ótvírætt að sú krafa sem um er deilt sé ekki undanskilin tryggingavernd samkvæmt 2. málsl. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999. Getur tilvísun sóknaraðila til dóms Hæstaréttar 22. mars 2013 í máli nr. 722/2012 engu breytt um þýðingu framangreindra fordæma, en samningarnar sem þar var um deilt eru umtalsvert frábrugðnir þeim samningum sem hér um ræðir og tekin var afstaða til í áðurnefndum dómum. Í 6. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, eins og greinin hljóðaði fyrir setningu laga nr. 79/2012, kom meðal annars fram að undanskilin tryggingu samkvæmt 1. mgr. 9. gr. væru „innstæður, verðbréf og reiðufé í eigu aðildarfyrirtækja, svo og móður- og dótturfyrirtækja þeirra, fyrir þeirra eigin reikning“. Þar var jafnframt að finna undanþágu er tengist peningaþvætti, sem ekki skiptir máli hér. Sóknaraðilar telja að skýra verði framangreinda undanþágu 6. mgr. 9. gr. svo, m.a. í ljósi tilskipunar 94/19/EB, að hún taki til þeirrar kröfu sem hér um ræðir, enda hafi ChelseaBuilding Society verið lánastofnun og átt aðild að tryggingakerfi innstæðueigenda í Bretlandi. Af hálfu varnaraðila er hins vegar m.a. vísað til þess að hugtakið aðildarfyrirtæki sé skilgreint í 3. gr. laga nr. 98/1999 og skýrt sé að Chelsea Building Society falli ekki þar undir. Líkt og áður er rakið í umfjöllun um ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins, sbr. dóm 22. nóvember 2012 í máli E-17/11, kemur fram í 2. gr. tilskipunar 94/19/EB sú meginregla að innstæður annarra lánastofnana í eigin þágu og fyrir eigin reikning séu sjálfkrafa og almennt undanskildar endurgreiðslu úr innlánatryggingakerfum. Nánar tiltekið segir í 2. gr.: „The following shallbe excluded from any repaymentby guarantee schemes: - subject to Article 8 (3), deposits made byother credit institutions on their own behalfand for their own account“. Samkvæmt því sem áður er rakið leiðir 2. gr. til þess að þótt innstæður lánastofnana falli undir 1. mgr. 1. gr., þ.e. hina rýmri skilgreiningu innstæðuhugtaksins, eru þær almennt undanskildar tryggingavernd samkvæmt 2. gr. og falla því utan hinnar þrengri skilgreiningar hugtaksins í tilskipuninni. Tók EFTA-dómstóllinn fram að það væri landsdómstólsins að meta hvorri skilgreiningunni ætti að beita í sambandi við þær reglur landsréttar sem á reyndi. Sem fyrr segir er óumdeilt að Chelsea Building Society var lánastofnun og telja verður ótvírætt að krafan sem um er deilt falli utan hinnar þrengri skilgreiningar innstæðuhugtaksins í skilningi tilskipunar 94/19/EB. Álitamálið er hins vegar hvað felist í þeim reglum landsréttar sem á reynir, nánar tiltekið hvort 6. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 feli í sér sams konar takmörkun og 2. gr. tilskipunarinnar. Í því sambandi skal tekið fram að ákvæði 2. mgr. 7. gr. og 1. tölul. I. viðauka tilskipunarinnar, um heimild aðildarríkja til að undanskilja innlán frá fjármálastofnunum tryggingavernd, verða ekki talin hafa þýðingu í þessu sambandi. Um það vísast til stöðu Chelsea Building Society sem lánastofnunar, en fjármálastofnun er fyrirtæki sem ekki er lánastofnun, sbr. áðurnefnt ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins. Álitamálið er þannig bundið við það hvort 6. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 verði talin fela í sér þá réttarstöðu, sem 2. gr. tilskipunarinnar var ætlað að koma til leiðar, þ.e. að innstæður lánastofnana væru að meginreglu til sjálfkrafa og almennt undanskildar endurgreiðslu úr innlánatryggingakerfum aðildarríkja. Meginatriði tilskipunarinnar voru upphaflega lögfest hér á landi með lögum nr. 39/1996, um breytingu á lögum nr. 43/1993, um viðskiptabanka og sparisjóði. Í 3. mgr. 78. gr. laga nr. 113/1996, sem fólu í sér endurútgáfu laganna um viðskiptabanka og sparisjóði, sagði meðal annars að undanskildar tryggingu væru „innstæður í eigu annarra viðskiptabanka, sparisjóða og annarra lánastofnana fyrir þeirra eigin reikning“. Í athugasemdum við það frumvarp sem varð að lögum nr. 39/1996 var m.a. vísað til þess að slíkar innstæður yrðu samkvæmt tilskipuninni ávallt að vera undanþegnar tryggingu. Af því sem áður er rakið um efni 6. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 er ljóst að ákvæðið fól í sér talsverða breytingu á framangreindri undanþágu. Í stað þess að undanskilja innstæður „viðskiptabanka, sparisjóða og annarra lánastofnana“ undanskildi lagaákvæðið innstæður „aðildarfyrirtækja“. Hugtakið aðildarfyrirtæki kemur víða fyrir í lögunum og er skilgreint í 3. gr., sem fjallar um aðild að Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta. Þar segir nánar tiltekið: „Viðskiptabankar, sparisjóðir, fyrirtæki í verðbréfaþjónustu og aðrir sem nýta sér heimildir laga til að stunda viðskipti með verðbréf í samræmi við lög um verðbréfaviðskipti, sem hafa staðfestu hér á landi, skulu eiga aðild að sjóðnum.“ Í kjölfarið kemur fram að þessi fyrirtæki verði „hér eftir nefnd aðildarfyrirtæki“ í lögunum. Eftir breytingar sem gerðar voru á 3. gr. með lögum nr. 108/2006 kemur fram að hið sama gildi um útibú framangreindra aðila á Evrópska efnahagssvæðinu, í aðildarríkjum stofnsamnings Fríverslunarsamtaka Evrópu og í Færeyjum. Í 3. gr. er loks mælt fyrir um að Fjármálaeftirlitið skuli halda sérstaka skrá um aðildarfyrirtæki. Óumdeilt er að Chelsea Building Society var ekki aðili að Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta. Félagið var ekki með staðfestu hér á landi og eins og málið liggur fyrir verður raunar ekki talið að fyrir liggi með afdráttarlausum hætti að félagið hefði fallið undir þá upptalningu sem fram kemur í 3. gr. þó það hefði haft staðfestu hér á landi, en sú upptalning nefnir sem fyrr segir viðskiptabanka, sparisjóði, fyrirtæki í verðbréfaþjónustu og aðra sem nýta sér heimildir laga til að stunda viðskipti með verðbréf í samræmi við lög um verðbréfaviðskipti. Loks liggur fyrir að félagið var ekki á þeirri skrá sem Fjármálaeftirlitið heldur yfir aðildarfyrirtæki samkvæmt 3. gr. Samkvæmt þessu er útilokað að fella félagið undir hugtakið aðildarfyrirtæki í 6. mgr. 9. gr., eins og það er skilgreint í 3. gr., ef lögin eru skýrð samkvæmt orðanna hljóðan. Eftir stendur þá hvort mögulegt sé, meðal annars í ljósi tilskipunar 94/19/EB, að túlka 6. mgr. 9. gr. með svo víðtækum hætti að Chelsea BuildingSociety falli engu að síður undir ákvæðið, til dæmis með þeim hætti að 6. mgr. 9. gr. taki til innstæðna allra lánastofnana. Að mati dómsins er svo rúm túlkun ekki fær enda eru framangreind ákvæði laga nr. 98/1999 afar skýr og afdráttarlaus um að undanþágan sem hér um ræðir taki til innstæðna nánar tiltekinna aðila, sem síðan eru skýrlega upptaldir í lögunum. Til að álíta undanþáguna taka til þeirra innstæðna sem hér er um deilt þyrfti í reynd að líta fram hjá ákvæðum laga nr. 98/1999 og leggja til grundvallar umtalsvert öðruvísi og víðtækari undanþágureglu en þar er berum orðum mælt fyrir um. Er raunar ekki einboðið hver sú regla ætti þá nákvæmlega að vera og ekki dómsins að móta slíka nýja reglu. Hvað sem tilskipun 94/19/EB og 3. gr. laga nr. 2/1993 líður, verður ekki fram hjá því litið að ákvæði laga nr. 98/1999 innihéldu ekki sams konar undanþágu og 2. gr. tilskipunarinnar og ekki verður hjá því komist að beita ákvæðum 3. gr. og 6. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 eins og þau hljóðuðu, enda hafa orð ákvæðanna ótvíræða merkingu og gefa ekkert svigrúm til að hliðra þannig til að Chelsea BuildingSociety falli undir þau með skýringu samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993. Hér vísast meðal annars til dóms Hæstaréttar 9. desember 2010 í máli nr. 79/2010. Þar var tekið fram að þótt lögskýring samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 um Evrópska efnahagssvæðið taki eðli máls samkvæmt til þess að orðum í íslenskum lögum verði, svo sem framast er unnt, gefin merking sem rúmast innan þeirra og næst kemst því að svara til sameiginlegra reglna sem gilda eiga á Evrópska efnahagssvæðinu, geti slík lögskýring ekki leitt til þess að litið verði fram hjá orðum íslenskra laga. Þar var síðan lagt til grundvallar að orð 10. gr. laga nr. 25/1991, sem á reyndi, hefðu ótvíræða merkingu og gæfu ekkert svigrúm til að hliðra þeirri ábyrgð sem þar væri mælt fyrir um með skýringu samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993. Í síðari dómum hefur með sama hætti verið vísað til þess að lögskýring samkvæmt 3. gr. laga nr. 2/1993 geti ekki leitt til þess að litið verði fram hjá orðum íslenskra laga, sbr. m.a. dóm Hæstaréttar 24. janúar 2013 í máli nr. 10/2013. Að því er varðar sérstaklega samband 9. gr. laga nr. 98/1999 og tilskipunar 94/19/EB skal einnig bent á að í áðurnefndum dómi Hæstaréttar 22. mars 2013 í máli nr. 722/2012 leiddi munur á orðalagi 1. málsl. 3. mgr. 9. gr. laganna og 1. mgr. 1. gr. tilskipunar 94/19/EB til þess að skilgreining laganna á innstæðuhugtakinu var talin rýmri en tilskipunarinnar. Var sá munur ákvæðanna þó mun minni en á 6. mgr. 9. gr. laganna og 2. gr. tilskipunarinnar og síðarnefndi munurinn hlýtur því enn frekar að leiða til þess að innstæðuvernd laganna teljist að þessu leyti rýmri en tilskipunarinnar. Að því er varðar þjóðréttarlegar skuldbindingar Íslands samkvæmt EES-samningnum má að endingu benda á að deilan í málinu er milli einkaréttarlegra lögaðila og lýtur að því hvort 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, sem vísar til laga nr. 98/1999, tryggi kröfu eins þeirra forgang samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991. Umrædd tilvísun 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 til laga nr. 98/1999 var gerð án þjóðréttarlegrar skuldbindingar til slíks samkvæmt EES-rétti og í tilvikum sem þessum er það landsdómstóla að meta að hvaða marki reglur landsréttar vísi til EES-réttar, sbr. áðurnefnt ráðgefandi álit EFTA-dómstólsins. Þau lögskýringargögn sem tengjast 6. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 geta ekki heldur leitt til rýmri túlkunar en samkvæmt orðanna hljóðan. Þótt nefnt sé í skýringum við ákvæðið í athugasemdum við það frumvarp sem varð að lögunum, að undanþágan sé í samræmi við ákvæði eldri laga um viðskiptabanka og sparisjóði, er sem fyrr segir ljóst að lagaákvæðið sem slíkt fól skýrlega í sér breytingu frá eldra ákvæði. Eins er ljóst að þótt orðið lánastofnun komi fyrir í umræddum skýringum felur sú umfjöllun í sér tilvísun til lánastofnana í verðbréfaþjónustu, til samræmis við þá afmörkun laganna á hugtakinu aðildarfyrirtæki, sem einnig er vísað til á sama stað. Þetta verður enn ljósara þegar horft er til skýringa við 3. gr., sem bera jafnframt með sér að hugtakinu var ekki ætlað að ná til allra lánastofnana samkvæmt þágildandi lögum. Þannig er tekið fram í skýringum við 3. gr. að ekki þyki rétt að lánastofnanir sem starfi samkvæmt lögum nr. 123/1993, um lánastofnanir aðrar en viðskiptabanka og sparisjóði, eigi aðild að sjóðnum nema því aðeins að viðkomandi lánastofnun nýti sér heimildir laga til að stunda verðbréfaviðskipti. Við þetta má enn fremur bæta að við setningu laga nr. 125/2008 voru gerðar breytingar á 6. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999, þar sem bætt var við tveimur málsliðum er þrengdu þá undanþágu sem í ákvæðinu felst, sbr. b-lið 8. gr. laga nr. 125/2008, en rétt eins og í þeim hluta ákvæðisins sem fyrir var er þar byggt á hugtakinu aðildarfyrirtæki án þess að nokkuð gefi til kynna að það beri að skilja með öðrum hætti en að framan er lýst. Samkvæmt framangreindu verða lögskýringargögn ekki skilin svo að 6. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 hafi verið ætlað að undanskilja innstæður allra lánastofnana og geta í öllu falli ekki breytt því að lagaákvæðið verði skýrt samkvæmt orðanna hljóðan, enda er það samkvæmt framansögðu skýrt og ótvírætt. Af sömu ástæðum getur markmiðsskýring ekki leitt til annarrar niðurstöðu. Framangreindu til frekari stuðnings skal bent á að í ýmsum þeirra mála sem Hæstiréttur leysti úr með dómum réttarins 28. október 2011 var lagt til grundvallar að skýra yrði 9. gr. laga nr. 98/1999 samkvæmt orðanna hljóðan. Í úrskurðum héraðsdóms í þeim málum sem lauk með dómum Hæstaréttar í málum nr. 300/2011 og 301/2011 var til að mynda gengið út frá því að vilji löggjafans hafi verið sá að allir aðrir aðilar og öll önnur innstæðuform en þau sem berlega væru undanskilin í lögunum nytu tryggingaverndar samkvæmt þeim. Ekki yrði séð að nein rök hnigju til annars en að skýra lagaákvæðið í samræmi við hljóðan þess. Hæstiréttur staðfesti þá niðurstöðu héraðsdóms, að um tryggða innstæðu væri að ræða, með skírskotun til forsendna, með sams konar hætti og áður er lýst. Loks verður með vísan til dóma Hæstaréttar 28. október 2011, m.a. í máli nr. 340/2011, ekki fallist á sjónarmið sóknaraðila í þá veru að sá forgangur sem krafa varnaraðila nýtur á grundvelli 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, sbr. lög nr. 44/2009 og áður 6. gr. laga nr. 125/2008, brjóti gegn ákvæðum stjórnarskrárinnar og mannréttindasáttmála Evrópu. Með umræddum dómum var skýrlega leyst úr álitamálum um stjórnskipulegt gildi framangreinda lagaákvæða um forgang innstæðna og því hafnað að þau færu í bága við stjórnarskrána og mannréttindasáttmála Evrópu. Í ljósi dómanna eru engin efni til annars en að leggja til grundvallar að framangreind skýring samkvæmt orðanna hljóðan á þeim ákvæðum laga nr. 98/1999, sem 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 og áður 6. gr. laga nr. 125/2008 vísa til, rúmist innan marka stjórnarskrárinnar og fjölþjóðlegra samninga um mannréttindi sem Ísland hefur undirgengist. Samkvæmt öllu framansögðu uppfyllir krafa varnaraðila skilyrði til að teljast vera innstæða í merkingu 1. málsl. 3. mgr. 9. gr. laga nr. 98/1999 og er ekki undanskilin tryggingavernd laganna samkvæmt 2. málsl. 3. mgr. 9. gr. eða 6. mgr. 9. gr. laganna. Á grundvelli 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, sbr. lög nr. 44/2009, nýtur krafan því þeirrar rétthæðar samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 sem viðurkennd hefur verið við slitameðferð LBI hf., en ekki er deilt um fjárhæð kröfunnar. Samkvæmt því verður að staðfesta ákvörðun slitastjórnar LBI hf., svo sem varnaraðili krefst. Með hliðsjón af úrslitum málsins, sbr. og 1. mgr. 130. gr. og 2. málsl. 2. mgr. 132 gr. laga nr. 91/1991 og 2. mgr. 178. gr. laga nr. 21/1991, verður sóknaraðilum óskipt gert að greiða varnaraðila málskostnað. Ákveðst hann hæfilegur 800.000 kr. og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Ekki þykja efni til að gera sóknaraðilum að greiða varnaraðila álag á málskostnað samkvæmt 2. mgr. 131. gr. laga nr. 91/1991. Af hálfu sóknaraðila Conseq Invest plc. o.fl. flutti málið Kári Hólmar Ragnarsson hdl. en af hálfu sóknaraðila BayerischeLandesbank o.fl. Fanney Hrund Hilmarsdóttir hdl. Af hálfu varnaraðila flutti málið Heiðar Ásberg Atlason hrl. Eiríkur Jónsson, settur héraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð. Ú r s k u r ð a r o r ð: Staðfest er sú ákvörðun slitastjórnar LBI hf. að krafa varnaraðila, Morgan StanleySenior Funding Inc., að fjárhæð 3.851.216.876 krónur, skuli hafa stöðu forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002, við slitameðferð LBI hf. Sóknaraðilar, ConseqInvest plc., Conseq Investment Management AS, CVI GVF (Lux) Master S.a.r.l., Fondo Latinoamericanode Resevas (F.L.A.R.), LMN Finance Ltd., Ohio National Life Assurance Corporation, Värde Fund LP, Värde Fund V-B LP, Värde Fund VI-A LP, Värde Fund VII-B LP, The Värde Fund VIII LP, The Värde Fund IX LP/The Värde Fund IX-A LP, Värde Investment Partners LP, Värde Investment Partnes (Offshore) Master LP, Bayerische Landesbank, Commerzbank AG og Die SparkasseBremen AG, greiði óskipt varnaraðila 800.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 682/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 28. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. nóvember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. desember 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Við fyrirtöku málsins í héraði kvaðst varnaraðili vera atvinnulaus og í neyslu fíkniefna, sem hann fjármagni með afbrotum. Fallist er á með héraðsdómi að ætla megi að varnaraðili muni halda áfram afbrotum á meðan máli hans er ekki lokið. Eru því uppfyllt skilyrði c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 fyrir því að varnaraðili sæti áfram gæsluvarðhaldi. Verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 311/2014
Frelsissvipting Nauðungarvistun Friðhelgi heimilis Mannréttindi Stjórnarskrá
A höfðaði mál gegn Í og krafðist þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda Í vegna ólögmætrar nauðungarvistunar hennar frá 16. júní 2010 til 1. júlí sama ár. Í dómi Hæstaréttar kom fram að tilefni hefði verið fyrir lögreglu til að óttast um andlega heilsu A og því verið heimilt með vísan til 15. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 að fara inn á heimili hennar. Var því ekki fallist á að lögregla hefði brotið gegn réttindum hennar samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Þá var talið að heimilt hefði verið að flytja A nauðuga á geðdeild og vista hana þar á grundvelli 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Að virtu vottorði utanaðkomandi sérfræðings og upplýsinga í sjúkraskrá A var á hinn bóginn talið að ekki hefðu verið efni til að vista A nauðuga á geðdeildinni eftir 27. júní 2010. Var því viðurkennd skaðabótaskylda Í frá greindu tímamarki til loka vistunarinnar.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. maí 2014. Hún krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna ólögmætrar nauðungarvistunar hennar frá 16. júní 2010 til 1. júlí sama ár. Þá krefst áfrýjandi staðfestingar á málskostnaðarákvörðun héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Upphaf máls þessa er að rekja til þess að bróðir áfrýjanda og barnsfaðir hennar leituðu 15. júní 2010 til nafngreinds læknis á Fjórðungssjúkrahúsinu á [...] til að fá hjálp fyrir hana, en hún hefði verið að einangra sig æ meira síðasta ár, ekki tekið símtöl frá dætrum sínum frá áramótum og yfirleitt ekki viljað tala við nokkurn mann. Þá hafi hún verið ógnandi í framkomu undanfarið, steytt hnefann að fólki og sveigt að því þegar hún væri á ferð á reiðhjóli sínu. Samkvæmt skýrslu lögreglunnar á [...] óskuðu umræddur læknir og forstöðumaður Skóla- og fjölskylduskrifstofu [...] síðdegis 16. júní 2010 eftir aðstoð lögreglu að heimili áfrýjanda vegna þess að hún hefði ekki opnað fyrir þeim. Sagði í skýrslunni að þegar að íbúðinni var komið hafi mátt sjá að búið var að taka hurðarhún af hurðinni að íbúðinni. Á hurðina voru rituð skilaboðin „ég er ekki ein“ og „engir rasistar hér.“ Bankað var ítrekað á hurðina og dyrabjöllu sömuleiðis hringt margsinnis án þess að svarað yrði. Eftir stutta stund heyrðist kveikt á útvarpi og byrjað að syngja með. Við svo búið var hurðinni sparkað upp og tók áfrýjandi á móti lögreglumönnum og fyrrgreindum lækni og forstöðumanni með hrópum og hótunum. Áfrýjandi var handtekin og færð í handjárn. Sýndi hún mikinn mótþróa við handtökuna og jós svívirðingum yfir viðstadda. Ákvað læknirinn að gefa áfrýjanda róandi lyf, en þau virkuðu ekki sem skyldi. Eftir vistun í fangaklefa klukkan 18.31 var áfrýjandi flutt klukkan 20.20 á [...]. Samkvæmt dagnótu læknisins klukkan 21.21 sama kvöld var áfrýjandi „klárlega í geðrofsástandi, mjög æst og agiteruð“ og ákvað læknirinn bráðainnlögn á geðdeild í „samráði við fjölskyldu [áfrýjanda], geðlækna og félagsmálayfirvöld“. Í framhaldinu var flogið með áfrýjanda til Reykjavíkur, þar sem hún var lögð inn á geðdeild Landspítalans. Í beiðni Skóla- og fjölskylduskrifstofu [...] 16. júní 2010 um nauðungarvistun áfrýjanda kom meðal annars fram að hún þjáðist af geðröskunum og hefði henni verið mjög uppsigað við „læknamafíuna“ og „lögregluofríkið.“ Hún hefði samkvæmt dagbók lögreglu sýnt af sér ofbeldisfulla hegðun og meðal annars ráðist að fólki í verslunum á [...] með formælingum og sent fjölmörg bréf, þar sem hún hefði lýst vissu sinni á að einhverjir væru á ferli í íbúð hennar þegar hún væri ekki heima. Þá væri hún búin að fjarlægja snerilinn á útidyrahurð íbúðar sinnar og setja á hana nokkra smekklása að innan. Hún væri algerlega mótfallin allri meðferð eða aðstoð frá læknum og teldi þá ætla að eitra fyrir sér. Hafi ástandið farið hríðversnandi og þarfnaðist áfrýjandi geðhjálpar hið fyrsta. Samkvæmt vottorði fyrrgreinds læknis 16. júní 2010, sem fylgdi með beiðninni um nauðungarvistun, sagði eftirfarandi um andlegt ástand áfrýjanda: „Psykosuástand, æst og agiteruð, sparkar og slær frá sér með fúkyrðum. Ekkert innsæi til staðar. Hættuleg öðrum og sjálfri sér og svipting algerlega nauðsynleg.“ Um væri að ræða alvarlegan geðsjúkdóm og sjúkdómsgreining væri „Paranoid geðklofi“. Dómsmála- og mannréttindaráðuneytið samþykkti 17. júní 2010 að verða við beiðni um nauðungarvistun áfrýjanda. Áfrýjandi krafðist þess 20. sama mánaðar að nauðungarvistunin yrði felld úr gildi, en með úrskurði héraðsdóms 24. júní 2010 var kröfunni hafnað. Áfrýjandi kærði úrskurðinn til Hæstaréttar, sem felldi hann úr gildi með dómi 30. sama mánaðar í máli nr. 409/2010. Í dómi réttarins sagði meðal annars að í hinum kærða úrskurði væru rakin þau gögn, sem lágu til grundvallar ákvörðun um að vista áfrýjanda á sjúkrahúsi, en þegar á hinn bóginn væri litið til nýjustu upplýsinga um áfrýjanda, sem kæmu fram í vottorði nafngreinds utanaðkomandi geðlæknis 27. júní 2010, hafi ekki verið sýnt fram á nauðsyn þess að vista skyldi hana nauðuga á sjúkrahúsi. Efni þessa vottorðs er rakið skilmerkilega í héraðsdómi. II Áfrýjandi hefur lagt fyrir Hæstarétt sjúkraskrá sína frá Landspítalanum vegna tímabilsins frá 16. maí til 21. júlí 2010. Samkvæmt innlagnarskrá var sjúkdómsgreining áfrýjanda brátt margbreytilegt geðrof án geðklofaeinkenna og tilgreind ástæða komu geðrofseinkenni. Jafnframt kom þar fram að grunur væri um hugvilluröskun (delusional disorder). Áfrýjandi hafi komið mjög vel fyrir og verið prúð í framkomu. Ekki hafi komið „beinlínis“ fram ranghugmyndir eða ofskynjanir. Hún hafi verið „aðeins confronteruð með sumum af ofannefndum einkennum, en hún hefur eðlilegar skýringar á öllu saman.“ Þegar líða hafi farið á dvöl hennar hafi hún farið að tala um að hún væri „tómstundargaman heilbrigðisstarfsfólks og yfirvalda á [...], en a.ö.l. bar ekki á paranoid ranghugmyndum eða öðrum geðrofseinkennum.“ Þá sagði þar að áfrýjandi hafi alltaf komið mjög eðlilega fyrir og átt eðlileg samtöl við starfsfólk og samsjúklinga. Í dagál sérfræðings, sem skoðaði áfrýjanda 18. júní 2010, sagði að hún hafi verið dálítið kvíðin og spennt og viljað fá lyf við þeim einkennum, en að öðru leyti hafi hún komið mjög vel fyrir. Í niðurlagi dagálsins sagði svo: „Að öllum líkindum er hér um einhvers konar geðrofsprocess að ræða, gæti verið delusional disorder eða paranoid persónuleikaröskun.“ Í dagál annars sérfræðings, sem skoðaði hana fyrst 21. sama mánaðar, sagði eftirfarandi: „Frá upphafi hefur þetta mál verið allt svolítið óljóst. Erfitt er að segja að hún hafi sýnt geðrofseinkenni hér á deildinni með vissu í beinum skilningi þess hugtaks, enda var hún meira vistuð á grunni þess að það væri um að ræða jafngildi alvarlegs geðsjúkdóms eða verulegur grunur að alvarlegur geðsjúkdómur sé á ferðinni, metið eftir þeim klínísku upplýsingum sem við fengum frá heimabyggð hennar á [...] og ættingjum ... Ekki er hægt að útiloka vægt örlyndi sem mismunagreiningu því hún hefur verið nokkuð ör í framkomu á köflum, en ef til vill skýrist það að einhverju leyti af því óréttmæta mótlæti sem hún telur sig eiga í við kerfið.“ Sami sérfræðingur kom fyrir dóm vegna meðferðar nauðungarvistunarmálsins. Um framburð hans sagði í úrskurði héraðsdóms að þær upplýsingar, er hann hefði aflað sér, gæfu tilefni til að ætla að verulegar líkur væru fyrir því að áfrýjandi væri haldin alvarlegum sjúkdómi og væri hún vistuð á geðdeild til að ganga úr skugga um hvort svo væri. Væri það álit sitt að fullnægt væri skilyrðum 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1997 til að áfrýjandi yrði nauðungarvistuð áfram, en ástand hennar einkenndist af almennum hugsanatruflunum og hugröskunum og félli undir að vera alvarlegur geðsjúkdómur. III Í 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, svo sem henni var breytt með 9. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, er svo fyrir mælt að allir skuli njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Í samræmi við það er kveðið á um í 2. mgr. 71. gr. að ekki megi gera leit í húsakynnum manns nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Eins og tekið var fram í greinargerð með frumvarpi til áðurnefndra stjórnarskipunarlaga er heimild til húsleitar sem hér um ræðir ekki einskorðuð við það að fyrir liggi grunur um að framið hafi verið refsivert brot. Skýra ber þessi ákvæði stjórnarskrárinnar með hliðsjón af fyrirmælum mannréttindasáttmála Evrópu sem lögtekinn hefur verið hér á landi, sbr. 1. gr. laga nr. 62/1994. Í 1. mgr. 8. gr. sáttmálans segir að sérhver maður eigi rétt til friðhelgi einkalífs síns og heimilis. Samkvæmt 2. mgr. hennar skulu stjórnvöld eigi ganga á þann rétt nema samkvæmt því sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til í lýðræðislegu þjóðfélagi, þar á meðal til verndar heilsu manna. Samkvæmt 1. mgr. 15. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 er lögreglu heimilt að hafa afskipti af borgurunum til að gæta öryggis einstaklinga og eftir 2. mgr. þeirrar lagagreinar að fara meðal annars í því skyni inn á svæði í einkaeign. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna kom fram að með því að lögfesta þessi ákvæði væri verið taka í lög áður óskráða reglu þess efnis að lögregla hafi almenna heimild til að grípa innan vissra marka til nauðsynlegra ráðstafana til þess að halda uppi lögum og reglu í landinu. Að teknu tilliti til þessa verður að játa lögreglu heimild til þess á grundvelli 2. mgr., sbr. 1. mgr. 15. gr. þeirra laga að fara, ef nauðsyn krefur, inn á heimili manna þótt ekki liggi fyrir samþykki þeirra til að ganga úr skugga um hvort eitthvað alvarlegt ami að þeim eða öðrum sem þar kunna að dvelja. Slík heimild til handa lögreglu samrýmist því viðhorfi sem ríkir í íslensku þjóðfélagi að stjórnvöldum beri að láta sig varða velferð fólks, svo framarlega sem ekki sé vegið að grundvallarréttindum borgaranna. Þó verður að setja heimild sem þessari þröngar skorður, meðal annars með tilliti til sjónarmiða um meðalhóf. Þannig verður að gera þá kröfu til lögreglu að hún fari ekki inn á heimili nema ærin ástæða sé til. Einnig er lögreglumönnum skylt að knýja á dyr og tilkynna að þar sé lögregla á ferð áður en þeir fara inn. Ráðið verður af þeim gögnum, sem fyrir liggja í málinu og gerð er grein fyrir að framan, að réttmæt ástæða var til að óttast um andlega heilsu áfrýjanda þegar ákveðið var 16. júní 2010 að hafa afskipti af henni. Eins og fram er komið var bæði margsinnis knúið dyra og hringt dyrabjöllu hjá áfrýjanda, án nokkurra eðlilegra viðbragða af hennar hálfu, áður en ákveðið var að ráðast til inngöngu í íbúð hennar. Samkvæmt framansögðu hafði lögregla heimild að lögum til að fara inn á heimili áfrýjanda greint sinn. Vegna ofsafenginna viðbragða áfrýjanda við komu lögreglu, læknis og fulltrúa félagsmálayfirvalda í íbúðina var og lögmætt að handtaka hana, handjárna og flytja á lögreglustöð. IV Samkvæmt 1. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 5. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, má engan svipta frelsi nema samkvæmt heimild í lögum. Þá er svo fyrir mælt í 5. mgr. 67. gr. að hafi maður verið sviptur frelsi að ósekju skuli hann eiga rétt til skaðabóta. Í 1. mgr. 5. gr. mannréttindasáttmála Evrópu eru tæmandi taldar þær ástæður sem verða að vera fyrir hendi til þess að maður verði sviptur frelsi, þar á meðal má gera það í því tilviki að um sé að ræða löglega gæslu manns sem er andlega vanheill, sbr. e. lið málsgreinarinnar. Eftir 1. mgr. 19. gr. lögræðislaga verður sjálfráða maður ekki vistaður nauðugur í sjúkrahúsi. Samkvæmt fyrsta málslið 2. mgr. þeirrar lagagreinar getur læknir þó ákveðið að sjálfráða maður skuli færður og vistaður nauðugur í sjúkrahúsi ef hann er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svo sé eða ástand hans er þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms. Í athugasemdum með frumvarpi til lögræðislaga var tekið fram að alvarlegur geðsjúkdómur í merkingu þessa ákvæðis væri samheiti yfir geðraskanir sem einkenndust af verulegum hugsanatruflunum og dómgreindarbresti og samsvaraði nokkurn veginn hugtakinu geðrof (psychosis) sem í íslensku máli væri einnig nefnt geðveiki. Sem dæmi um alvarlega geðsjúkdóma mætti nefna geðklofa (schizophrenia), aðsóknargeðrof (paranoid psychosis), geðlægð (depression) með geðrofseinkennum og geðhæð (mania) með geðrofseinkennum. Fyrir utan hugtakið féllu hins vegar hugraskanir og streitutengdar raskanir sem einkennst gætu af kvíða, fælni og þráhyggju, enn fremur persónuleikaraskanir og þroskahefting. Hent gæti að sá sem haldinn væri hugröskun, persónuleikaröskun eða þroskaheftingu sýndi jafnframt sjúkdómseinkenni sem bent gætu til alvarlegs geðsjúkdóms og mætti þá vista hann gegn vilja sínum í sjúkrahúsi til rannsóknar og meðferðar ef læknir teldi það óhjákvæmilegt. Heimildin til að vista mann nauðugan í sjúkrahúsi ef verulegar líkur væru taldar á að hann væri haldinn alvarlegum geðsjúkdómi væri á því byggð að oftar en ekki þegar um bráðageðveiki væri að ræða væri ógjörningur að koma við nákvæmri greiningu á ástandi hans áður en honum yrði komið í sjúkrahús. V Leysa þarf úr því hvort áfrýjandi hafi verið svipt frelsi að ósekju í umrætt sinn þannig að stefndi hafi bakað sér bótaskyldu gagnvart henni samkvæmt 5. mgr. 67. gr. stjórnarskrárinnar og 32. gr. lögræðislaga. Að virtum þeim gögnum, sem fyrir lágu 16. júní 2010, þegar umræddur læknir á [...], lögregla og fulltrúi félagsmálayfirvalda þar í bæ höfðu afskipti af áfrýjanda og gerð hefur verið grein fyrir, er nægjanlega leitt í ljós að heimilt hafi að ákveða á grundvelli 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga að áfrýjandi skyldi flutt nauðug á sjúkrahús. Jafnframt var heimilt að láta áfrýjanda sæta þvingaðri lyfjagjöf, sbr. 3. mgr. 28. gr. sömu laga, þar sem telja verður að hún hafi á þeim tíma verið hættuleg sjálfri sér og öðrum. Eins og lýst er í kafla II hér að framan eru gögn úr sjúkraskrá áfrýjanda eftir að hún var lögð inn á geðdeild Landspítalans 16. júní 2010 ekki með öllu afdráttarlaus um að áfrýjandi hafi verið haldin alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur hafi verið á að svo væri eða ástand hennar væri þannig að jafna mætti til alvarlegs geðsjúkdóms. Má sem dæmi nefna að þar kom fram að áfrýjandi hafi komið mjög vel fyrir og verið prúð í framkomu, átt eðlileg samtöl við starfsfólk og samsjúklinga og ekki hafi komið „beinlínis“ fram ranghugmyndir eða ofskynjanir hjá henni. Þegar líða hafi verið farið á dvöl hennar hafi hún þó farið að tala um að hún væri „tómstundargaman heilbrigðisstarfsfólks og yfirvalda á [...]“, en að öðru leyti hafi ekki borið á ranghugmyndum eða öðrum geðrofseinkennum hjá henni. Í dagál sérfræðings, sem skoðaði hana 18. júní 2010, sagði einungis að áfrýjandi hefði verið dálítið kvíðin og spennt og viljað fá lyf við þeim einkennum, en að öðru leyti hefði hún komið mjög vel fyrir. Í niðurlagi dagálsins sagði á hinn bóginn svo: „Að öllum líkindum er hér um einhvers konar geðrofsprocess að ræða, gæti verið delusional disorder eða paranoid persónuleikaröskun.“ Í dagál annars sérfræðings sagði að málið hafi frá upphafi verið svolítið óljóst og væri erfitt að segja með vissu að áfrýjandi hafi sýnt geðrofseinkenni í beinum skilningi þess orðs í sjúkrahúsinu, enda hafi hún verið meira vistuð á grunni þess að um væri að ræða jafngildi alvarlegs geðsjúkdóms eða verulegur grunur léki á að alvarlegur geðsjúkdómur væri á ferðinni eftir læknisfræðislegum upplýsingum frá heimabyggð hennar og ættingjum. Þessi sérfræðingur kom sem áður greinir fyrir dóm og sagði það álit sitt að fullnægt væri skilyrðum 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga til að áfrýjandi yrði nauðungarvistuð áfram, en ástand hennar einkenndist af almennum hugsanatruflunum og hugröskunum og félli undir að vera alvarlegur geðsjúkdómur. Að framan er því slegið föstu að heimilt hafi verið með vísan til 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga að flytja áfrýjanda nauðuga í sjúkrahús vegna þeirra geðrofseinkenna, sem hún var með að mati læknisins á [...] þegar fyrrgreind afskipti voru höfð af henni. Mat sérfræðings þess, sem kom fyrir dóm við meðferð nauðungarvistunarmálsins var á sömu leið, en hann skoðaði áfrýjanda samkvæmt áðursögðu 21. júní 2010. Verður því að telja að heimilt hafi verið í upphafi að vista áfrýjanda á geðdeildinni á grundvelli 3. mgr. sömu lagagreinar. Eins og áður greinir var utanaðkomandi sérfræðingur fenginn til að skoða áfrýjanda, sem hann gerði 26. og 27. júní 2010, og komst hann að þeirri niðurstöðu að hvorki væru fyrir hendi einkenni, sem bentu til þess að áfrýjandi væri haldin alvarlegum geðsjúkdómi, né mætti jafna ástandi hennar til slíks sjúkdóms. Að því virtu og í ljósi þeirra upplýsinga í sjúkraskrá, sem samræmst geta þessari niðurstöðu, verður að telja að ekki hafi verið heimilt að vista áfrýjanda nauðuga á geðdeildinni eftir að vottorð hins utanaðkomandi sérfræðings lá fyrir 27. júní 2010. Var vistun hennar eftir þann tíma því ólögmæt. Samkvæmt því verður fallist á viðurkenningarkröfu áfrýjanda á þann hátt sem í dómsorði greinir. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað verður staðfest. Stefndi verður dæmdur til að greiða áfrýjanda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Viðurkennd er skaðabótaskylda stefnda, íslenska ríkisins, vegna ólögmætrar nauðungarvistunar áfrýjanda, A, frá 27. júní 2010 til 1. júlí sama ár. Málskostnaðarákvæði hins áfrýjaða dóms er staðfest. Stefndi greiði áfrýjanda 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. febrúar 2014. I Mál þetta, sem var dómtekið 14. janúar sl., er höfðað af A, [...],[...], á hendur íslenska ríkinu, vegna innanríkis- og velferðaráðuneyta, með stefnu birtri 9. nóvember 2012. Stefnandi krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna ólögmætrar nauðungarvistunar stefnanda frá 16. júní til 1. júlí 2010. Þá krefst stefnandi málskostnaður úr hendi stefnda eins málið væri eigi gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. II Málavextir Mál þetta varðar nauðungarvistun stefnanda á Landspítalanum í júní 2010. Með beiðni Skóla- og fjölskylduskrifstofu [...], dagsettri 16. sama mánaðar, var þess farið á leit við Dómsmála- og mannréttindaráðuneytið, að stefnandi yrði svipt sjálfræði og í kjölfarið vistuð á geðdeild Landspítalans í Reykjavík. Í beiðninni kemur m.a. fram að stefnandi þjáist af geðröskunum. Henni væri í nöp við „læknamafíuna“ og „lögregluríkið“ og hafi háttsemi hennar verið til þess fallin að valda ótta á meðal almennings. Þannig hafi stefnandi, samkvæmt upplýsingum úr dagbók lögreglu, ráðist að fólki með formælingum, stefnt reiðhjóli sínu að því og sent bréf til fólks þess efnis, að stefnandi vissi að einhverjir væru á ferli í íbúð hennar, þegar hún væri að heiman. Stefnandi væri algjörlega mótfallin allri meðferð eða aðstoð frá læknum. Ástand hennar hefði hríðversnað og því þarfnaðist hún geðhjálpar hið fyrsta. Vísað var til læknisvottorðs Þórðar Guðmundssonar til stuðnings beiðninni. Í vottorðinu kemur m.a. fram að stefnandi sé öryrki vegna stoðkerfisverkja og geðrænna vandamála síðan 2006. Hún búi ein í fjölbýli. Hún eigi fjögur uppkomin börn. Bróðir hennar hafi komið ásamt barnsföður hennar á Heilsugæslustöðina á [...] 15. júní 2010 til að fá hjálp fyrir stefnanda. Hún hafi einangrað sig meir og meir og hegðun síðasta árið orðið æ undarlegri. Hún hafi ekki viljað tala við dætur sínar síðan um áramót og vilji ekki tala við nokkurn mann. Bróðir hennar segir hana hafa einangrað sig frá öðrum og sett teppi fyrir gluggana hjá sér. Hann hafi reynt að tala við hana en náð litlu sambandi við hana. Þá kemur fram í vottorðinu að stefnandi hafi síðast fengið endurnýjaðan lyfseðil á Tafli (kvíðastillandi lyf) fyrir rúmu ári. Hafi hún síðast séð lækni í apríl 2009 á geðdeild Landspítalans vegna psykosu. Fyrir liggur að læknirinn fór með lögreglu á heimili stefnanda. Í vottorðinu er greint frá skoðun á andlegu og líkamlegu ástandi stefnanda. Er þess getið að stefnandi hafi verið í psykoástandi, æst og agiteruð. Hún hafi sparkað og slegið frá sér með fúkyrðum. Ekkert innsæi væri til staðar. Hún væri hættuleg öðrum og sjálfri sér og væri svipting algerlega nauðsynleg. Í niðurstöðu vottorðsins kemur fram að stefnandi þjáist af alvarlegum geðsjúkdómi DX paranoid geðklofa F20.0. Í málinu liggur fyrir lögregluskýrsla, dagsett 16. júní 2010, vegna aðstoðar lögreglu við framkvæmd nauðungarvistunar. Í skýrslunni kemur fram, að stefnandi hafi verið greind með geðklofa og persónuleikaröskun og væri ætlunin að flytja hana með sjúkraflugi til Reykjavíkur og vista hana í kjölfarið á geðdeild Landspítalans. Aðrir aðilar á vettvangi, þ.e. við heimili stefnanda, hafi verið Margrét Geirsdóttir, forstöðumaður Skóla- og fjölskylduskrifstofu [...], ásamt Þórði Guðmundssyni, lækni. Hafi lögregla, ásamt Margréti og Þórði, komið að læstum dyrum að heimili stefnanda, sem ekki hafi komið til dyra þótt bankað væri á hurðina og dyrabjöllu ítrekað hringt. Hafi því verið ákveðið að opna hurðina með valdi og fara inn í íbúðina í því skyni að tryggja ástand stefnanda, sem talin hafi verið óútreiknaleg vegna veikinda sinna. Stefnandi hafi sýnt mikinn mótþróa og bæði hrópað og haft frammi hótanir við viðstadda. Hafi hún því verið tekin lögreglutökum og færð í handjárn áður en hún næði að gera sjálfum sér eða öðrum mein. Í kjölfarið hafi læknirinn gefið stefnanda róandi lyf og hafi hún síðan verið flutt á lögreglustöðina á [...], þar sem hún hafi verið vistuð í klefa. Síðar um kvöldið hafi hún verið flutt með sjúkraflugi áleiðis til Reykjavíkur. Í nóvember 2010 leitaði þáverandi lögmaður stefnanda eftir viðræðum við ríkislögmann um skaðabætur, vegna ólögmætrar nauðungarvistunar. Með bréfi, 21. janúar 2011, var kröfu stefnanda um bætur hafnað á þeim grundvelli að ekki væru fyrir hendi bótaskilyrði samkvæmt 32. gr. lögræðislaga nr. 71/1997. Skýrslu fyrir dómi gáfu stefnandi og [...]. III Málsástæður stefnanda Af hálfu stefnanda er á því byggt að hún hafi verið nauðungarvistuð gegn vilja sínum með ólögmætum hætti. Engin þeirra ástæðna sem komi fram í beiðni Skóla- og fjölskylduskrifstofu [...] um nauðungarvistun eða í læknisvottorði Þórðar Guðmundssonar hafi getað réttlætt umrædda nauðungarvistun. Stefnandi vísar til þess að hún hafi verið færð á geðdeild Landspítalans 16. júní 2010, þrátt fyrir að samþykki Dóms- og mannréttindaráðuneytisins, varðandi beiðni um nauðungarvistun hennar, hafi ekki legið fyrir fyrr en í fyrsta lagi þann 17. sama mánaðar. Stefnandi byggir á því að ástæður frelsissviptingar hafi stafað af vanþóknun ákveðinna einstaklinga í hennar garð. Hún hafi óhikað viðrar skoðanir sínar á mönnum og málefnum, þar á meðal á læknum og lögreglumönnum, en slíkt sé henni frjálst að gera. Slík háttsemi geti ekki fullnægt skilyrðum þeim sem gildi um nauðungarvistun á grundvelli 2. og 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga. Þá vísar stefnandi til þess að Þórður Guðmundsson læknir, sem greint hafi stefnanda með Dx paranoid geðklofa F20.0, hafi einungis haft almennt lækningarleyfi í höndum. Verði því að telja sjúkdómsgreiningu afar hæpna með tilliti til menntunar hans og síðari álita faglærðra geðheilbrigðistarfsmanna á geðdeild Landspítalans í Reykjavík. Stefnandi vísar til þess að nauðungarvistun sé alvarlegt inngrip í líf manna sem snerti bæði persónu- og ferðafrelsi þeirra, sem til standi að vista nauðuga á sjúkrahúsi. Telur stefnandi að engra málsmeðferðarreglna stjórnsýslulaga hafi verið gætt, s.s. rannsóknarreglunnar og meðalhófsreglunnar, en tilvísun til 18. gr. stjórnsýslulaga í 19. gr. lögræðislaga bendi einmitt til þess, að aðrar reglur stjórnsýslulaga beri að hafa í heiðri, ef til álita kemur að framkvæma nauðungarvistun. Ekki hafi farið fram fullnægjandi mat á geðheilbrigði stefnanda, áður en ákvörðun um nauðungarvistun hafi verið tekin. Af þeim sökum hafi ákvörðun um nauðungarvistun stefnanda verið bæði ólögmæt og ógild. Stefnandi telur að með orðinu læknir í 19. grein lögræðislaga sé átt við geðlækni eða sérfræðilækni á því sjúkdómssviði sem við eigi, sbr. 2. mgr. 3. greinar laga um réttindi sjúklinga nr. 71/1997, sbr. og 1. grein laganna. Samkvæmt lögræðislögum er ráðuneyti heimilt að leita umsagnar trúnaðarlæknis ef þörf krefur. Í ljósi þess að mat á geðheilbrigði stefnanda hafi byggst á læknisvottorði læknis, sem ekki hafi verið sérfræðingur um geðsjúkdóma og hafði aðeins almennt lækningaleyfi, verði að telja að ríkt tilefni hafi verið til að afla slíkrar umsagnar í tilviki stefnanda. Stefnandi byggir á því að hún hafi hvorki verið ófær til þess að ráða persónulegum högum sínum, þegar nauðungarvistunin hafi hafist, né þegar ráðuneytið hafi samþykkt nauðungarvistunina. Því til stuðnings vísar stefnandi til þess að Sigurður Bogi Stefánsson, geðlæknir á geðdeild Landspítalans, hafi ekki talið vera til staðar einkenni um alvarlegan geðsjúkdóm hjá stefnanda eftir að hafa hitt hana daglega í tæpa viku frá 18. júní 2010. Læknirinn hafi talið tilgang nauðungarvistunarinnar vera þann að ganga úr skugga um hvort stefnandi væri haldinn alvarlegum geðsjúkdómi og sönnun þess hafi ekki legið fyrir samkvæmt mati hans. Verði þess vegna að álykta sem svo, að ekki hafi legið fyrir, þegar ákvörðun um nauðungarvistun hafi verið tekin, fullnægjandi vissa um að stefnandi væri haldin alvarlegum geðsjúkdómi. Telur stefnandi að heimild 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga sé bundin við bráðageðveiki, eða aðrar slíkar aðstæður, þar sem nauðsynlegt sé að grípa strax til aðgerða. Umrædd lagaheimild standi einungis til þess að koma einstaklingi á sjúkrahús til rannsóknar, en ekki til þess að halda honum þar til lengri tíma. Fyrir slíkri nauðungarvistun þurfi einnig vissu fyrir því, að einstaklingur sé haldinn alvarlegum bráðageðsjúkdómi. Stefnandi vísar enn fremur til læknisvottorðs Péturs Haukssonar geðlæknis, þar sem fram komi að eftir 11 daga dvöl á geðdeild hafi engin merki um ranghugmyndir eða önnur einkenni alvarlegs geðsjúkdóms komið í ljós. Því séu harla litlar líkur á því að stefnandi hafi verið eða sé haldin alvarlegum geðsjúkdómi eða sé í ástandi sem megi jafna til þess. Stefnandi vísar til 28. gr. lögræðislaga, þar sem kveðið sé á um að maður sem nauðungarvistaður sé á sjúkrahúsi, án þess að samþykki ráðuneytisins liggi fyrir, skuli hvorki sæta þvingaðri lyfjagjöf, né annarri þvingaðri meðferð, nema skilyrði 3. mgr. 28. gr. lögræðislaga sé fullnægt. Í 3. mgr. 28. gr. lögræðislaga segi að vakthafandi læknir geti tekið ákvörðun um að nauðungarvistaður maður skuli sæta þvingaðri lyfjagjöf eða annarri þvingaðri meðferð, ef hann er sjálfum sér eða öðrum hættulegur eða ef lífi hans eða heilsu annarra er stefnt í voða. Stefnandi telur fráleitt að halda því fram, að skilyrði 3. mgr. 28. gr. lögræðislaga hafi verið fyrir hendi, sem heimilað hafi getað þvingaða lyfjagjöf í umrætt sinn, svo sem er hún hafi verið handtekin á [...]. Stefnandi telur að samkvæmt framangreindu sé ljóst, að hún hafi verið beitt ólögmætri meingerð, sem strítt hafi gegn frelsi hennar, friði, æru og persónu. Eigi hún m.a. rétt á bótum skv. b-lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Einnig hafi hún sennilega orðið fyrir varanlegum miska skv. 4. gr. sömu laga vegna andlegra afleiðinga frelsissviptingarinnar í formi áfallastreituröskunar og þunglyndis og allavega tímabundnum þjáningum samkvæmt 3. gr. skaðabótalaga, sem og varanlegri örorku skv. 5. gr. laganna vegna skerðingar á vinnugetu. Um lagarök vísar stefnandi til 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sem og 5. og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá vísar hún til lögræðislaga nr. 71/1997, sérstaklega 19. og 28. gr. laganna. Einnig vísar hún til almennra reglna skaðabótaréttar, sem og skaðabótalaga nr. 50/1993, sér í lagi ákvæðis 3., 4., 5., og 26. gr. laganna. Enn fremur til 7. gr. laga um réttindi sjúklinga nr. 74/1997 auk málsmeðferðarreglna stjórnsýslulaga. Krafa um málskostnað er reist á 129. grein og 130. grein laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að lögmæt skilyrði hafi verið fyrir hendi varðandi nauðungarvistun stefnanda. Vistun hennar hafi ekki staðið lengur en efni stóðu til né hafi verið staðið að henni á óþarflega hættulegan, særandi eða móðgandi hátt. Þá sé meint tjón stefnanda ósannað. Stefndi vísar til þess að nauðungarvistun stefnanda hafi farið fram á grundvelli 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga nr. 71/1998, þar sem kveðið sé á um heimild til þess að færa sjálfráða einstaklinga og vista hann nauðugan á sjúkrahúsi, ef viðkomandi einstaklingur er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svo sé. Í ákvæðinu sé skýrt kveðið á um að læknir taki ákvörðun um slíka nauðungarvistun og bendir stefndi á að í málinu liggi fyrir vottorð læknis á Heilbrigðisstofnun Vestfjarða, dagsett 16. júní 2010, sem hafi legið til grundvallar beiðni um nauðungarvistun. Mótmælir stefndi sem rangri þeirri fullyrðingu stefnanda að læknir hafi ákveðið nauðungarvistun hennar án þess að ræða við hana eða hitta enda fái málsástæðan ekki stoð í gögnum málsins. Læknir hafi farið í vitjun á heimili stefnanda, metið þar aðstæður og veitt þá meðferð sem við hafi verið komið við þær aðstæður. Hafi viðkomandi læknir talið stefnanda vera hættulega sjálfri sér og öðrum og að ekki yrði unnt að veita henni viðeigandi læknishjálp við tryggar aðstæður utan geðdeildar. Í þessum efnum bendir stefndi á, að sjúkdómsgreining á stefnanda, sem viðkomandi læknir hafi sett fram í læknisvottorði hafi verið til bráðabirgða og þess hafi mátt vænta, að sérfræðingar á geðdeild myndu endurmeta þá greiningu, staðfesta hana, hafna eða breyta. Stefndi mótmælir þeirri málsástæðu stefnanda að það sé skilyrði samkvæmt lögræðislögum að ákvörðun um nauðungarvistun sé tekin af geðlækni. Þegar leitað sé samþykkis ráðuneytisins skv. 3. mgr. 19. gr. lögræðislaga þurfi að liggja fyrir að nauðungarvistun sé óhjákvæmileg að mati læknis. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt 2. mgr. 19. gr. lögræðislaga geti læknir ákveðið að sjálfráða maður skuli færður og vistaður nauðugur á sjúkrahúsi ef hann er haldinn alvarlegum geðsjúkdómi eða verulegar líkur eru taldar á að svo sé eða ástand hans er þannig að jafna megi til alvarlegs geðsjúkdóms. Í lögunum sé skýrlega kveðið á um að nauðungarvistun megi ekki haldast lengur en yfirlæknir telji hennar þörf. Skilyrði nauðungarvistunar séu þannig háð sífelldu mati yfirlæknis meðan á innlögn stendur og með því móti sé leitast við að tryggja réttindi einstaklings sem óhjákvæmilegt sé, sökum alvarlegs ástands, að vista á sjúkrahúsi gegn vilja sínum. Slíkt mat hafi farið fram og hafi það verið álit geðlæknis á geðdeild Landspítala að tilefni væri til að ætla að verulegar líkur væru á því að stefnandi væri haldin alvarlegum geðsjúkdómi, eins og fram komi í úrskurði Héraðsdóms Vestfjarða sem kveðinn hafi verið upp 24. júní 2010. Sá úrskurður hafi óskorað sönnunargildi um mat viðkomandi læknis um nauðsyn innlagnar, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hæstiréttur hafi fellt þann úrskurð úr gildi 30. júní 2010 á grundvelli nýrra gagna, þ.e. læknisvottorðs Péturs Haukssonar geðlæknis, frá 27. júní 2010. Í úrskurði réttarins komi hvergi fram að hinni upprunalegu ákvörðun um nauðungarvistun stefnanda hafi verið ábótavant á einhvern hátt eða að brotið hafi verið gegn réttindum stefnanda. Þá bendir stefndi á að af læknabréfi frá 6. júlí 2010 og vitnaskýrslu geðlæknis við meðferð máls stefnanda fyrir héraðsdómi verði vart önnur ályktun dregin en að geðlæknar á geðdeild Landspítala hafi ekki verið sammála þeirri niðurstöðu sem gefi að líta í læknisvottorði Péturs. Stefndi telur að öll skilyrði 3. mgr. 28. gr. lögræðislaga hafi verið fyrir hendi við hina þvinguðu lyfjagjöf þann 16. júní 2010. Þá bendir stefndi á, að í lögregluskýrslu sé afdráttarlaust tekið fram, að stefnandi hafi verið sjálfri sér og öðrum viðstöddum hættuleg. Stefndi mótmælir því sem röngu að ekki hafi verið gætt að málsmeðferðarreglum stjórnsýslunnar við ákvarðanatöku í máli stefnanda. Ákvarðanir varðandi nauðungarvistun beri eðli máls samkvæmt að taka svo fljótt sem við verði komið, enda sé sjúklingur oft talinn sjálfum sér og öðrum hættulegur og ávallt í brýnni þörf fyrir tafarlausa læknismeðferð. Þau gögn sem lögð hafi verið til grundvallar ákvörðun ráðuneytisins um nauðungarvistun stefnanda hafi verið fullnægjandi og byggst m.a. á skoðun þess læknis sem gefið hafi út vottorð um nauðsyn á tafarlausri læknismeðferð stefnanda. Hafi það verið mat læknisins að hún væri hættuleg sjálfri sér og öðrum. Við þessar aðstæður hafi önnur úrræði ekki verið tæk. Telur stefndi því að meðalhófs hafi verið gætt. Stefndi telur fjártjón stefnanda ósannað. Stefnandi hafi ekki sýnt fram á orsakatengsl milli nauðungarvistunarinnar og þess efnahagslega og heilsufarslega tjóns sem hún telji sig hafa orðið fyrir. Engin gögn hafi verið lögð fram sem styðji staðhæfingar stefnanda um að meintur heilsubrestur hennar sé afleiðing nauðungarvistunarinnar. Stefndi mótmælir bótakröfu stefnanda á grundvelli b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga, þar sem bæði skorti á saknæmi og ólögmæti. Þá mótmælir stefndi því einnig sem ósönnuðu að meint áfallastreituröskun og þunglyndi stefnanda sé að rekja til nauðungarvistunarinnar. Stefndi mótmælir því jafnframt að 7. gr. laga nr. 74/1997 um réttindi sjúklinga eigi við þegar beita þurfi úrræði 19. gr. lögræðislaga. Ákvæðin um nauðungarvistun hljóti að ganga framar þeim lögum. Stefndi telur sig þá knúinn til að vísa þeim fullyrðingum stefnanda á bug, að nauðungarvistun hennar hafi verið að rekja til vanþóknunar starfsmanna Heilbrigðisstofnunar Vestfjarða og lögreglunnar á [...]. Því sé einnig mótmælt að vinnubrögð framangreindra stafsmanna stefnda hafi verið ámælisverð. Ekkert liggi fyrir um að starfsmenn stefnda né sveitarfélagsins hafi bundist samtökum um ólögmæta aðför að stefnanda. Um lagarök vísar stefndi til áðurgreindra lagaraka er varði sýknukröfu. Krafa um málskostnað styðst við 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. V Niðurstaða D Ó M S O R Ð Stefnda, íslenska ríkið, er sýknað af kröfu stefnanda, A, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda 805.000 kr., þ.m.t. þóknun lögmanns hennar, Steingríms Þormóðssonar hrl., 800.000 kr. greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 332/2017
Kærumál Nálgunarbann
Staðfest var ákvörðun lögreglustjóra um að X skyldi sæta nálgunarbanni á grundvelli laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og KarlAxelsson og Ingibjörg Benediktsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. maí 2017, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 23. maí 2017, þar sem staðfest var ákvörðun sóknaraðila 5.sama mánaðar um að varnaraðili skuli sæta nánar tilgreindunálgunarbanni. Kæruheimild er í 3. mgr. 15. gr. laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að nálgunarbanninu verðimarkaður skemmri tími. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrirHæstarétti.Fallist er á með héraðsdómi að fullnægt sé skilyrðum a.liðar 4. gr. og 6. gr. laga nr. 85/2011 til að varnaraðila verði gert að sæta nálgunarbanni.Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur.Þóknun verjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, sem ákveðinverður að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorði segir, greiðist úrríkissjóði samkvæmt 3. mgr. 38. gr. laga 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 14.gr. laga nr. 85/2011.Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.Þóknunverjanda varnaraðila fyrir Hæstarétti, Halldórs Kr. Þorsteinssonarhéraðsdómslögmanns, 186.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 23. maí 2017. Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur staðfestiákvörðun sína, dags. 5. maí sl. þess efnis að X verði gert að sætanálgunarbanni í 6 mánuði, þannig að lagt verði bann við því að hann komi á eðaí námunda við heimili A, kt. [...] að [...] í [...], á svæði sem afmarkast við50 m radíus umhverfis íbúð hennar, mælt frá miðju, nálgist hana á almannafæri,hringi í heima, vinnu eða farsíma A eða hafi samband við hana með öðrumsambærilegum hætti.Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að þann19. apríl sl. hafi A lagt fram beiðni til lögreglu um að X yrði gert að sætanálgunarbanni gagnvart sér þannig að honum verði bannað að koma í nálægð viðheimili hennar að [...] í [...] eða hafa samband við hana með nokkrum hætti.Hafi hún gert þetta vegna ítrekaðs ónæðis af hálfu X, bæði með því að hann hafiað undanförnu hringt látlaust í hana og sent henni hundruð skilaboða í gegnumsms auk þess sem hann hafi komið á heimili hennar og haft uppi hótanir í hennargarð.Í ljósi ofangreinds hafi lögreglustjóri talið að skilyrði 4.gr. laga nr. 85/2011 séu uppfyllt en X sé talinn hafa raskað friði brotaþolameð ofangreindri háttsemi í skilningi 4. gr. laganna. Þegar litið sé til fyrrisögu þeirra sé talin hætta á að X muni halda áfram að áreita A með sambærilegumhætti fái hann að athafna sig ótakmarkað áfram að þessu leyti. Sé ekki taliðsennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduð með öðrum og vægari hætti einsog sakir standa.Með vísan til framangreinds og framlagðra gagna sé ítrekaðað krafan nái fram að ganga.Niðurstaða:Í máli þessu er krafist staðfestingar á ákvörðunlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu frá 5. maí sl. þar sem varnaraðila vargert að sæta nálgunarbanni í sex mánuði gagnvart A. Jafnframt var þar lagt bannvið því að varnaraðili veitti A eftirför, nálgaðist hana á almannafæri eðasetti sig í samband við hana með öðrum hætti. Ákvörðun þessi var birt fyrirvarnaraðila 17. maí sl. og krafa um staðfestingu barst dómnum 19. maí eða innantilskilins frests samkvæmt 12. gr. laga nr. 85/2011.Ákvörðun lögreglustjóra byggist 4. gr. laga nr.85/2011. Samkvæmt því ákvæði er heimilt að beita nálgunarbanni ef rökstuddurgrunur er um að viðkomandi hafi framið refsivert brot eða raskað á annan háttfriði brotaþola eða hætta er á því að viðkomandi brjóti þannig gegn brotaþola,sbr. 4. gr. laga nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimili Samkvæmt orðalagi a-liðar 4. gr. laga nr. 85/2011 er þaðekki skilyrði fyrir beitingu nálgunarbanns að sá sem því sætir hafi framiðrefsivert brot heldur má einnig beita þessu úrræði ef viðkomandi hefur „raskaðá annan hátt friði brotaþola“ eða „hættaer á að viðkomandi brjóti gegn brotaþola“ samkvæmt a-lið 4. gr. Í athugasemdumvið ákvæðið í frumvarpi því sem varð að lögum nr. 85/2011 segir að við mat áþví hvort hætta verði talin á því að maður muni fremja refsivert brot eða áannan hátt raska friði brotaþola verði að líta til fyrri háttsemi þess mannssem krafan beinist gegn og samskipta hans við þann sem vernda á með banninu. Erþá tiltekið að fyrri „hótanir, ögranir og önnur samskipti sem veitt getarökstudda vísbendingu það sem er í vændum“ komi til álita við matið. Að samaskapi verði að gera þá kröfu að ekki sé „nægjanlegt til að beitt verðinálgunarbanni að búast megi við smávægilegum ama af hálfu þess sem óskað er aðbanninu sæti“. Af 6. gr. laga nr. 85/2011 leiðir þó að nálgunarbanni verðuraðeins beitt þegar ekki þykir sennilegt að friðhelgi brotaþola verði vernduðmeð öðrum og vægari hætti. Skal þess þá gætt að ekki sé farið strangar ísakirnar en nauðsyn ber til. Við mat á því hvort tilefni sé til að beitanálgunarbanni samkvæmt framangreindu skal samkvæmt 2. mgr. 6. gr. sömu lagalíta til þess hvort sakborningur hafi áður þurft að sæta nálgunarbanni og/eðabrottvísun af heimili, sem og þess hvort háttsemi hans á fyrri stigum hafiverið þannig háttað að hætta sé talin á að hann muni fremja háttsemi sem lýster í 4. gr. Í athugasemdum við ákvæði 6. gr. í frumvarpi því er varð að lögumnr. 85/2011 er forsendum matsins m.a. þannig lýst að við það sé heimilt að lítatil sömu atriða og nefnd eru í skýringum við 4. gr. frumvarpsins en við það matgeti það haft sérstaka þýðingu hvort viðkomandi hafi áður verið gert að sætanálgunarbanni eða hvort öðrum úrræðum hafi áður verið beitt í stað þess aðbeita nálgunarbanni eða brottvísun.Gögnin sem urðu til þess að lögreglustjóri ákvað aðvarnaraðili skyldi sæta nálgunarbanni 5. maí sl. hafa verið lögð fyrir dóminn.Af þeim gögnum verður ráðið að A hafi fyrst tilkynnt um símaónæði af hálfuvarnaraðila 10. maí 2016 sem hafi lofað að hætta þegar lögregla hafði sambandvið hann. Þá kemur fram í gögnum málsins að A hafi leitað til lögreglu 16.janúar 2017 vegna langavarandi ónæðis, auk ofbeldis og hótana af hálfuvarnaraðila og það hafi verið tekin lögregluskýrsla af varnaraðila 25. janúar2017. Samkvæmt gögnum málsins sendi varnaraðili A rúmlega 240 textaskilaboð úreinu símanúmeri dagana 25. – 29. nóvember 2016Í dagbók lögreglu er síðan fært 30. janúar 2017 að A hafikvartað við lögreglu vegna aukins áreitis varnaraðila. Í kjölfarið var haldinnfundur með A og varnaraðila að viðstöddum fulltrúa lögreglu og barnayfirvalda1. febrúar 2017 þar sem rætt var um hvernig ætti að hátta eðlilegum samskipti Aog varnaraðila, einkum í tengslum við umgengni um dóttur þeirra. Í bókun ídagbók lögreglu er fært að í augnablikinu sé gengið út frá því að A ogvarnaraðili séu fullorðnir og skynsamir einstaklingar sem megi bæði hitta þásem þau vilja og hvorugt eigi að skipta sér af lífi hins, hversu ósátt semviðkomandi er. Í bókuninni segir jafnframt að „ótilkynntar heimsóknir“ ogsímtöl og öðrum dögum en barn þeirra sé að koma eða fara séu bönnuð. Í gögnum málsins kemur fram að A hafi síðan haft samband viðlögreglu vegna áreitis varnaraðila þann 24. apríl 2017 og að lögreglan hafihaft afskipti af varnaraðila sem hafi verið mjög æstur og sagt A vera íslagtogi við dópista. Þá kemur fram gögnum málsins að varnaraðili hafioftsinnis hringt í A og sent henni textaskilaboð. Þannig hringdi hann alls 271sinni í A úr tveimur símanúmerum á 8 daga tímabili, þ.e. frá 18. – 24. apríl2017, auk þess að senda henni rúmlega 40 textaskilaboð á sama tímabili. Í lögregluskýrslu sem tekin var af A 25. apríl sl. kemurfram að varnaraðili hafi allt frá því að þau slitu samvistir fyrir tveimur árumleitast við að stjórna því hvernig hún hagaði lífi sínu, m.a. hvaða fólk húnmætti hitta. Varnaraðili hafi auk þess elt hana og fylgst með henni alla dagaog haft í hótunum um að drepa hana. Í skýrslutöku af varnaraðila sem tekin varsama dag þvertók varnaraðili fyrir að hafa haft í hótunum við A. Þar kom hinsvegar fram að hann væri ósáttur við þann félagsskap sem A sækti í og það hefðileitt hann til að reyna „að gæta A“ og „passa upp á“ hana og dóttur sína. Ískýrslu varnaraðila kemur einnig fram að kannski hafi hann „gert mistök“ en Ahafi lagt það í vana sinn að „pirra“ hann. Í skýrslutöku viðurkenndivarnaraðili að hafa verið „oft pirraður“ og að „A [ætti] mjög auðvelt með aðgera hann pirraðan“. Auk þess sé fólk sem hann vildi ekki að dóttir sínumgengist væri að kenna A „að gera sig pirraðan til þess að geta komið þessunálgunarbanni á“. Í ljósi alls þess sem að framan er verður að telja nægilegafram komið að varnaraðili hafi um nokkurt skeið raskað friði með A meðendurteknum símhringingum og textaskilaboðum. Af gögnum málsins kemur jafnframtfram að varnaraðili hafi þegar fengið tilmæli lögreglu um að láta af símaónæðigagnvart A og því að koma í ótilkynntar heimsóknir til hennar sem ekki tengjastumgengni hans við barn þeirra án þess að þau tilmæli hafi borið tilætlaðanárangur. Gögn málsins bera þess enn fremur merki að varnaraðili vilji hlutasttil um það hverja A umgangist og fá vitneskju um hvar hún haldi sig þrátt fyrir að langt sé um liðiðsíðan þau slitu samvistir. Með vísan til þess að sem að framan er rakið fellst dómurinná varnaraðili hafi raskað friði A með slíkum hætti að telja megi að henni hafistafað verulegur ami af samskiptum hans við hana og skilyrði a-liðar 4. gr.laga nr. 85/2011 fyrir því að beita nálgunarbanni séu þannig uppfyllt. Þá telurdómurinn að þegar haft er í huga að varnaraðili hefur ekki látið af ónæði sínugagnvart A þrátt fyrir ítrekuð tilmæli þar um þá verði friðhelgi hennar ekkivernduð með öðrum og vægari hætti. Þykir umfang nálgunarbannsins hæfilegaákveðin í ákvörðun lögreglustjóra.Kjartan Bjarni Björgvinsson héraðsdómari kveður upp þennanúrskurð.Ú R S K U RÐ A R O R ÐStaðfest er ákvörðunlögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu frá 5. maí 2017 um að varnaraðila, X, kt.[...] verði gert að sæta nálgunarbanni í 6 mánuði, þannig að lagt verði bannvið því að hann komi á eða í námunda við heimili A kt. [...] að [...], á svæðisem afmarkast við 50 m radíus umhverfis íbúð hennar, mælt frá miðju, nálgisthana á almannafæri, hringi í heima, vinnu eða farsíma A eða hafi samband viðhana með öðrum sambærilegum hætti.Þóknun verjanda varnaraðila, 150.000krónur skal greidd úr ríkissjóði.
Mál nr. 191/2016
Fjöleignarhús Sameign Húsfélag Gagnkrafa
G krafði K ehf. um greiðslu á hluta þess í sameiginlegum kostnaði vegna framkvæmda við fjöleignarhúsið G 24. Var talið að skilja yrði samþykktir húsfundarins á þann veg að stjórn félagsins hefði verið veitt umboð til þess að ganga til samninga um utanhússviðgerðir annars vegar og framkvæmdir við stigagang hins vegar að því tilskildu að tækist að afla lægri tilboða en legið hefðu fyrir fundinn. Varðandi utanhússviðgerðir lá nægjanlega fyrir að stjórn G hefði tekist að afla hagstæðra tilboðs í það verk en legið hefði fyrir á fundinum og var K ehf. talið skuldbundið af þeirri ákvörðun. Hins vegar hefði stjórninni ekki tekist að afla hagstæðari tilboða varðandi framkvæmdir á stigagang og því talið að hún hefði ekki haft umboð til að semja um þær framkvæmdir. Var K ehf. því sýknað af fjárkröfu G vegna þeirrar framkvæmdar.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir GretaBaldursdóttir og Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir setturhæstaréttardómari.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. mars2016. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 2.647.500 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 1.412.000 krónum frá 1. mars 2014 til 9. maí 2014 en af 2.647.500krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann þess að viðurkenndurverði lögveðréttur hans í fasteign stefnda, Grundarstíg 24 í Reykjavík, meðfastanúmer 200-6789, fyrir 2.647.500 krónum, tildæmdum dráttarvöxtum ogmálskostnaði. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÍ hinum áfrýjaða dómi er rakinn aðdragandi ákvarðanatöku á aðalfundi áfrýjandaGrundarstígs 24 sem fram fór 5. desember 2013. Á fundinum lágu fyrir upplýsingarum verð frá fimm aðilum vegna utanhússviðgerða sem fólust meðal annars íviðgerðum á múr, málningu og lagfæringu á gluggum. Nam lægsta verð rúmum13.000.000 króna. Þá var til umræðu á fundinum tilboð í framkvæmdir viðstigaganga en þær fólust meðal annars í því að skipt yrði um gluggakerfi oggler. Nam tilboð Álglugga og hurða ehf. í þann verkþátt 11.922.751 krónur aðmeðtöldum virðisaukaskatti. Að loknum umræðum á fundinum var bókað meðsvofelldum hætti undir lið 3 samkvæmt fundargerð: „Fundarstjóri spyr hvort ekkisé rétt að verið sé að óska eftir heimild til að ganga til samninga við hvernþann aðila sem býður betra/lægra en þau tilboð sem liggja fyrir og leita eftirlægsta/hagstæðasta tilboði í verkin. Áður en nokkru tilboði verði tekið verðieigendum tilkynnt um ákvörðun stjórnar. Atkvæðagreiðsla. Samþykkt með öllumgreiddum atkvæðum nema Mistar Elíasdóttur sem greiðir atkvæði gegn tillögunni.“Undir liðum fjögur og fimm í fundargerðinni var bókað um tillögu umframkvæmdir á stigagöngum. Kom jafnframt til umræðna og skoðanaskipta um þaðhvort að sú framkvæmd teldist veruleg í skilningi 1. mgr. 30. gr. laga umfjöleignarhús nr. 26/1994 og útheimti þá mögulega samþykki allra eigenda sbr.6. töluliður A. liðar 1. mgr. 41. gr. laganna. Var stjórn húsfélagsins, meðsamþykki allra annarra en fulltrúa stefnda, veitt umboð sambærilegs efnis ogveitt hafði verið á grundvelli fyrri tillögu um utanhússframkvæmdir.Þá var á aðalfundinum 5. desember 2013 samþykkt að framkvæma viðgerð ásólstofu tilheyrandi séreignarhluta stefnda. Var ráðist í þær framkvæmdir þegarí janúar 2014 en stefndi telur þær hafa verið óforsvaranlegar.Á grundvelli samþykkta aðalfundarins mun stjórn áfrýjanda hafa freistaðþess að afla frekari og hagstæðari tilboða í utanhússviðgerðir og framkvæmdir ástigahúsum. Niðurstöðu þeirra málaumleitana kynnti ritari stjórnar meðtölvubréfi til eigenda 27. janúar 2014. Ekki hafði tekist að afla betra/lægratilboðs í framkvæmdir við stigaganga en þess sem lá fyrir frá Álgluggum oghurðum ehf. Hins vegar var komið fram tilboð frá Þéttingu ehf. í utanhússviðgerðirað fjárhæð 11.281.737 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Í tölvubréfinusagði meðal annars: „Það er mat stjórnar að neðar verði ekki hægt að komakostnaði við verkin og viljum við ganga til samninga á grundvelli þessaratilboða. Vinsamlega látið okkur vita innan 10 daga hver afstaða ykkar til þesser.“ Jákvæð viðbrögð bárust frá öðrum eigendum en stefnda. Var ráðist íumræddar framkvæmdir í framhaldinu. Stefndi var með hinum áfrýjaða dómi sem gekk 10. desember 2015, sýknaðuraf fjárkröfum áfrýjanda vegna framkvæmdanna. Á aðalfundi áfrýjanda 25. apríl2016 var samþykkt að staðfesta sérstaklega fyrra umboð til handa stjórnáfrýjanda til að gera umrædda samninga.IIFundarboð til aðalfundar áfrýjanda 5. desember 2013 var í samræmi viðfyrirmæli 59. gr. laga nr. 26/1994 og þeirra tillagna sem þar komu til umræðuog afgreiðslu nægilega getið svo að samræmst gæti 3. mgr. 59. laganna.Skilja verður samþykktir fundarins á þann veg að stjórn félagsins hafiverið veitt umboð til þess að ganga til samninga um utanhússviðgerðir annarsvegar og framkvæmdir við stigaganga hins vegar að því tilskildu að unntreyndist að afla „betri/lægri“ tilboða en fyrir lágu og rædd voru á fundinum.Næðist slík niðurstaða í málið sætti umboð stjórnar ekki öðrum takmörkunum enað henni bæri að tilkynna eigendum um ákvörðun sína. Hvað ákvörðun um utanhússviðgerðir varðar liggur nægjanlega fyrir aðstjórn áfrýjanda tókst að afla tilboðs í verkið frá Þéttingu ehf. að fjárhæð11.281.737 krónur sem var um 1.700.000 krónum lægra en hagstæðasta verð semkynnt var á aðalfundinum 5. desember 2013, en stefndi hefur ekki sýnt fram áhvers vegna þau verð sem kynnt voru á fundinum eru ekki samanburðarhæf viðtilboð Þéttingar ehf. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var upplýst að enginn ágreiningurværi með aðilum um það að til ákvörðunar um þessa framkvæmd hefði ekki þurftsamþykki allra eigenda, sbr. 6. töluliður A. liðar 1. mgr. 41. gr. laga nr.26/1994. Þá fær það ekki hnekkt lögmæti umræddrar ákvörðunar að ekki var lögðfram rekstrar- og framkvæmdaáætlun á aðalfundinum, sbr. 7. töluliður 1. mgr.61. gr. sömu laga, enda leiðir brestur á því að lagaboði þar að lútandi séhlýtt ekki til ógildingar annarra ákvarðana á vettvangi húsfélags, séu þær aðöðru leyti í lögmætu horfi. Málsástæður stefnda sem lúta að því að borið hafiað afla byggingarleyfis sem og að framkvæmdir hafi farið gegn 30. gr. laga nr.80/2012 um menningarminjar eiga eðli málsins samkvæmt ekki við um þannverkþátt, sem samið var um við Þéttingu ehf. Að þessu virtu var stjórn áfrýjandabær til töku þeirrar ákvörðunar að semja við Þéttingu ehf. um verkið á þeimkjörum sem að framan getur og er stefndi skuldbundinn af þeirri ákvörðun. Um heimild stjórnar til samninga um framkvæmdir við stigaganga er þesshins vegar að gæta að stjórninni tókst ekki að afla hagstæðari tilboða en kynnthöfðu verið á fundinum 5. desember 2013. Í tilvitnuðum tölvupósti frá 27.janúar 2014 er einungis vísað til tilboðs Álglugga og hurða ehf. sem lá fyrir áfundinum og lagt til að því yrði tekið enda væri það mat stjórnar „að neðarverði ekki hægt að koma kostnaði við verkin“. Umboð stjórnar, samkvæmtfundarsamþykkt 5. desember, náði hins vegar ekki til þess að taka slíkaákvörðun og mátti þvert á móti túlka afstöðu fundarins á þann veg að umræddutilboði Álglugga og hurða ehf. væri hafnað. Undir þeim kringumstæðum bar stjórnáfrýjanda að bera málið á nýjan leik undir húsfund, sbr. 3. mgr. 70. gr., sbr.4. mgr. 39. gr. laga nr. 26/1994. Lög um fjöleignarhús eru ófrávíkjanleg, sbr.1. mgr. 2. gr. þeirra, og gátu tölvupóstar eða símtöl eigenda sem fram fóru íkjölfar fyrrnefnds tölvupósts frá 27. janúar 2014 með engu móti komið í staðþeirrar ákvarðanatöku sem fram átti að fara á húsfundi samkvæmt fyrirmælum 39.gr. laganna. Þá er það áfrýjanda haldlaust að vísa til þess að um óverulegan gallahafi verið að ræða á fundarboði eða fundi ískilningi 5. mgr. 40. gr. laga nr. 26/1994. Þvert á móti fór stjórnáfrýjanda út fyrir efnislegt umboð sitt með því að semja við Álglugga og hurðirehf. án þess að fyrir lægi löglegt samþykki húsfundar. Enn fremur var áfrýjandaekki unnt, rúmum tveimur árum eftir að hin ólögmæta ákvörðun var tekin og aðgengnum héraðsdómi um sakarefnið, að neyta úrræðis 4. mgr. 40. gr. laga nr.26/1994 ogstaðfesta eftir á fyrri ákvörðun. Að þessu gættu erfallist á þá niðurstöðu héraðsdóms að ákvörðun áfrýjanda um að ráðast íumræddar framkvæmdir við stigahús hafi ekki verið lögmæt og verður stefndi þegaraf þeirri ástæðu sýknaður af fjárkröfu áfrýjanda vegna þeirrar framkvæmdar og því ekki tilefni til þess að taka afstöðu tilannarra þeirra málsástæðna sem hann byggir sýknukröfu sína á og varða þessaframkvæmd. Af öllu framangreindu leiðir að stefndi verður dæmdur til þess að greiðaáfrýjanda hlutdeild eignarhluta síns vegna utanhússviðgerða þeirra sem unnarvoru af Þéttingu ehf. Að teknu tilliti til fjárhæðar tilboðs Þéttingar ehf.11.281.737 krónur annars vegar og tilboðs Álglugga og hurða ehf. að fjárhæð11.922.751 króna hins vegar verður lagt til grundvallar að kostnaður vegnaverkþáttar Þéttingar ehf., sem stefnda ber að taka þátt í að greiða, nemi48,618% af heildarkostnaðinum, sem að viðbættum kostnaði við möguleg aukaverkvar ákveðinn 24.000.000 krónur. Til frádráttar kom inneign í framkvæmdasjóði9.000.000 krónur en eftirstöðvarnarskyldi greiða á tveimur gjalddögum, hinum fyrri 1. mars 2014 og þeim síðari 9.maí 2014. Stefnda ber því að greiða 48,618% þeirrar fjárhæðar sem hann var upphaflegakrafinn um á umræddum gjalddögum eða 686.486 krónur vegna gjalddagans 1. marsog 600.675 krónur vegna gjalddagans 9. maí, samtals 1.287.161 króna.Í málinu hefur verið upplýst að fjárhæð endurgreidds virðisaukaskatts afheildarframkvæmdum nemi samtals 3.537.532 krónum og rann hún eðli málsinssamkvæmt í hússjóð en um ráðstöfun hennar fer samkvæmt ákvörðunum húsfundar.Stefndi byggir á því að hann eigi gagnkröfu til skuldajafnaðar á henduráfrýjanda vegna tjóns sem orðið hafi á séreign sinni vegna vanrækslu áfrýjandaá því að standa að fullnægjandi viðgerð á ytra byrði sólstofu þeirrar sem tilheyrireignarhluta hans. Þá sýnist gagnkrafan jafnframt taka til kostnaðar við aðendurbyggja og lagfæra sólstofuna. Í 1. mgr. 38. gr. laga nr. 26/1994 kemurfram að einstökum eiganda í fjöleignarhúsi sé rétt að láta framkvæma nauðsynlegar viðgerðir á sameigná kostnað allra ef hún eða séreignarhlutar liggja undir skemmdum vegnavanrækslu á viðhaldi og húsfélagið eða aðrir eigendur hafa ekki, þrátt fyrirtilmæli og áskoranir, fengist til samvinnu og til að hefjast handa í því efni.Samkvæmt 2. mgr. greinarinnar er það þó áskilið að áður en framkvæmdir hefjistskuli viðkomandi eigandi jafnan afla sönnunar á nauðsyn viðgerðarinnar, umfangihennar og kostnaði við hana og öðrum atriðum sem máli geta skipt.Krafastefnda er hvorki studd mati dómkvadds manns né öðrum sambærilegumsönnunargögnum. Gagnkrafa stefnda er því vanreifuð og henni þegar af þeirriástæðu hafnað.Að öllu framangreindu virtu verður stefndi dæmdur til þess að greiða 1.287.161krónu með dráttarvöxtum frá gjalddaga, svo sem krafist er og nánar greinir ídómsorði, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Í 1. mgr. 48. gr. laga nr. 26/1994 segir að greiði eigandi ekki hlutdeildsína í sameiginlegum kostnaði, þar með talin gjöld í sameiginlegan hússjóð,eignist húsfélagið eða aðrir eigendur lögveð í eignarhluta hans til tryggingarkröfunni. Lögveðið nái einnig til vaxta og innheimtukostnaðar. Þá er svo mæltfyrir í 3. mgr. að lögveðið stofnist þegar húsfélag eða aðrir eigendur innagreiðslu af hendi eða ef um vanskil á húsfélagsgjöldum sé að ræða á gjalddagaþeirra. Loks segir í 4. mgr. að lögveðið falli niður ef því er ekki fylgt eftirmeð lögsókn eða því lýst við nauðungarsölu innan árs frá stofnun þess. Samkvæmt3. mgr. 48. gr. laga nr. 26/1994 stofnast lögveðréttur þegar greiðsla er inntaf hendi fyrir eiganda, sem ekki hefur greitt hlutdeild sína í sameiginlegumkostnaði, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar frá 27. nóvember 2009 í máli nr.642/2009. Lögveðréttur stofnaðist því fyrir sérhverjum reikningi sem áfrýjandigreiddi. Þegar mál þetta var höfðað 27. febrúar 2015 var ekki liðið ár frá þvíað áfrýjandi greiddi fyrsta reikninginn vegna umræddra framkvæmda. Þar semáfrýjandi fylgdi rétti sínum eftir með lögsókn innan frests samkvæmt 4.mgr. 48. gr. laga nr. 26/1994 verður tekin til greina krafa um viðurkenningu áréttinum eins og nánar greinir í dómsorði.Rétt þykir aðhvor málsaðili beri sinn kostnað af rekstri málsins á báðum dómstigum. Dómsorð:Stefndi, Kurr ehf., greiði áfrýjanda, Grundarstíg 24, húsfélagi, 1.287.161krónu með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu af 686.484 krónum frá 1. mars 2014 til 9. maí 2014, en af1.287.161 krónu frá þeim degi til greiðsludags. Viðurkenndur er lögveðrétturáfrýjanda í fasteign stefnda að Grundarstíg 24 í Reykjavík, með fastanúmer 205-6626,fyrir 1.287.161 krónu og tildæmdum dráttarvöxtum.Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellurniður.Héraðsdóms Reykjavíkur 10. desember 2015.Mál þetta, sem dómtekið var 15.október 2015, höfðaði stefnandi, Grundarstígur 24, húsfélag, Grundarstíg 24,Reykjavík, hinn 27. febrúar 2015 gegn stefnda, Kurri ehf., Vatnsholti 7d,Reykjavík.Dómkröfur stefnanda eru þær aðstefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda 2.647.500 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu, af 1.412.000 krónum frá 1. mars 2014 til 9. maí 2014, en af2.647.500 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Stefnandi krefst þess einnigað viðurkenndur verði lögveðréttur stefnanda fyrir 2.647.500 krónum, tildæmdumdráttarvöxtum og málskostnaði, í fasteign stefnda að Grundarstíg 24, fastanúmer200-6789, Reykjavík. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda.Stefndi krefst þess aðallega aðfélagið verði sýknað af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess aðkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Í báðum tilvikum krefst stefndimálskostnaðar úr hendi stefnanda.IStefnandi er húsfélag ífjöleignarhúsinu að Grundarstíg 24 í Reykjavík. Í fjöleignarhúsinu eru níuíbúðir og er stefndi eigandi íbúðar í kjallara hússins.Árið 1989 voru meðal annarsgerðar þær breytingar á húsinu að sett voru upp stigahús á austur- og suðurhliðumþess, auk þess sem útbúin var sólstofa í íbúð í kjallara.Á fundi húsfélagsins 3. október2010 kom fram að tvö tilboð lægju fyrir í framkvæmdir á sameign hússins. Áfundinum var samþykkt að stjórn húsfélagsins gengi til samninga við verktaka ágrundvelli tilboða um endurbyggingu stigahúsanna. Þá var samþykkt viðbótartillaga þess efnis aðafstaða yrði tekin til endurbyggingar á sólhýsi og annarra framkvæmda, svo semviðgerða á gluggum í séreignum, á næsta aðalfundi húsfélagins sem fyrirhugaðurvar vorið 2011. Einnig var samþykkt á fundinum að hækka hússjóðsgjöldin til aðstanda straum af framkvæmdunum. Í kjölfarið var krafa send á alla eigenduríbúða í húsinu fyrir þeirra hlut í kostnaðinum. Eigandi einnar íbúðar greiddisinn reikning, að fjárhæð 712.000 krónur, í tengslum við sölu á eigninni ídesember 2010. Sú fjárhæð hafði verið áætluð af stjórninni miðað við framkomintilboð. Vegna tafa hjá verktaka og ágreinings innan stjórnar um hvernig standaætti að fjármögnun var hins vegar samþykkt á fundi stjórnar húsfélagsins 25.nóvember 2010 að fresta innheimtu, en liður í því var að fella niður þærinnheimtukröfur sem stofnaðar höfðu verið samkvæmt áðursögðu. Greiðslafyrrnefnds íbúðareiganda var varðveitt í framkvæmda­sjóði stefnanda.Á aðalfundi stefnanda 21. maí2012 var ákveðið, í ljósi þess hversu langur tími var liðinn síðan stjórn fékkumboð til þess að ganga til samninga við verktaka, að endurnýja umboð stjórnar.Svo fór hins vegar að fram kom tillaga um að fresta ákvarðanatöku og fara ífrekari umræður með fagmönnum um lausn á verkinu og að haldinn yrði annarákvörðunarfundur innan mánaðar um verkframkvæmdir og forgangsröðun. Ákvarðanatöku varðandi viðgerðir á sólhýsi ííbúð stefnda var einnig frestað og vísað í áður samþykkta tillögu varðandistigahúsin.Með fundarboði 20. nóvember 2013var boðað til aðalfundar í húsfélaginu sem haldinn var 5. desember 2013.Fundarboðinu fylgdu tilboð í framkvæmdir á húsinu að Grundarstíg 24. Ífundarboðinu var dagskrá fundarins kynnt og kom þar meðal annars fram: 2. Kynning á meðfylgjandi tilboðum vegnaframkvæmda á húsunum. Gunnar Fannberg kynnir tilboðin.3. Kosning um hvort gengið verði tilsamninga við einhvern/einhverja af tilboðsgjöfum á grundvelli fyrirliggjanditilboða og þá hvern/hverja verði samið við.Stefndi gat ekki sótt fundinn ensendi umboðsmann fyrir sína hönd. Á fundinum voru rædd tilboð vegnautanhússviðgerða á húsinu. Óskað var eftir athugasemdum við tilboðin. Formaðurstjórnar húsfélagsins óskaði eftir umboði til að reyna að lækka fyrirliggjandi tilboð, sem væru í hærri kantinum. Þess vegnaværi óskað eftir umboði til að leita tilboða og ganga til samninga um verkin.Samkvæmt fundargerð spurði fundarstjóri þá „... hvort ekki sé rétt að verið séað óska eftir heimild til að ganga til samninga við hvern þann aðila sem býðurbetra/lægra en þau tilboð sem liggja fyrir og leita eftir lægsta/hagstæðastatilboði í verkin.“ Í fundargerð er tekið fram að áður en nokkru tilboði yrðitekið yrði eigendum tilkynnt um ákvörðun stjórnar. Var tillagan lögð fyrir fundinnog greidd um hana atkvæði. Tillagan var samþykkt með öllum greiddum atkvæðumnema einu, en umboðsmaður stefnda greiddi atkvæði gegn tillögunni.Á fundinum var einnig rætt umframkvæmdir á stigagöngum. Óskaði formaður húsfélagsins eftir sams konar umboðiog varðandi fyrri dagskrárliðinn, „... þ.e. umboði til að ... ganga tilsamninga við hvern þann aðila sem býður betra/lægra en þau tilboð sem liggjafyrir og leita eftir lægsta/hagstæðasta tilboði í framkvæmdir á stigagöngunum.“Tekið er fram í fundargerð að áður en nokkru tilboði yrði tekið yrði eigendumtilkynnt um ákvörðun stjórnar. Á fundinum lá fyrir tilboð semtók til þess að koma í veg fyrir leka í sólhýsi og skipta út opnanlegum fögum.Var tilboðið að fjárhæð 535.000 krónur, auk virðisaukaskatts. Á fundinum vorugreidd atkvæði um tilboðið. Samþykkt var að taka tilboðinu með öllum greiddumatkvæðum nema einu, en umboðsmaður stefnda greiddi atkvæði gegn tillögunni.Þegar formaður húsfélagsins óskaði eftir skýringum á þeirri afstöðu, í ljósi áskoranastefnda um að ráðist yrði í viðgerðir á sólhýsinu, kom fram hjá umboðsmannistefnda að af hálfu stefnda væri gerð krafa um að sama kerfi yrði sett ásólhýsið og stigagangana. Upplýst er að í ársbyrjun 2014var farið í framkvæmdir við sólhýsið.Stefndi telur þær algerlega óforsvaranlegar og lýsir þeim sem „klasturslegumóskapnaði“. Heldur stefndi því fram að sólhýsið leki enn, þrátt fyrir þessarframkvæmdir. Þá sé sólhýsið eftir þær í hrópandi mótsögn við stigahúsin ogmikið ósamræmi sé í útliti hússins.Í kjölfar fundarins 5. desember2013 aflaði stjórn húsfélagsins frekari tilboða. Með tölvupósti 27. janúar 2014kynnti stjórnin eigendum íbúða í húsinu mat sitt á þeim tilboðum sem boristhöfðu. Var það mat stjórnar að ekki væri unnt að fá hagstæðari tilboð en tilboðÁlglugga og hurða ehf. og Þéttingar ehf., sem lágu fyrir á fundinum 5. desember2013 og voru rædd þar. Óskaði stjórnin eftir afstöðu annarra eigenda tilumræddra tilboða innan 10 daga. Allir samþykktu þeir, ýmist með tölvupósti eðasímleiðis, að gengið yrði að tilboðunum að stefnda undanskildum. Í kjölfariðgekk stjórn stefnanda til samninga við Þéttingu ehf. og Álglugga og hurðir ehf.fyrir hönd húsfélagsins.Á grundvelli samþykkts tilboðstók Þétting ehf. að sér að háþrýstiþvo húsið að utan, þétta sprungur, málao.fl. Fyrir verkið greiddi stefnandi 11.281.737 krónur, að virðisaukaskattimeðtöldum. Álgluggar og hurðir ehf. tóku að sér samkvæmt verksamningi viðstefnanda að endurnýja glugga í stigagöngum og anddyri hússins. Í samræmi viðverksamninginn og útgefna reikninga Álglugga og hurða ehf. greiddi stefnandi11.922.751 krónu fyrir verkið, að virðisaukaskatti meðtöldum. Heildarkostnaðurvið framkvæmdirnar nam því 23.204.488 krónum, að virðisaukaskatti meðtöldum.Upplýst er að stefndi er einiíbúðareigandinn í fjöleignarhúsinu sem ekki hefur greitt þær fjárhæðir semstefnandi hefur krafist vegna framkvæmdanna. Þar sem ítrekaðarinnheimtutilraunir stefnanda báru ekki árangur var sú ákvörðun tekin á húsfundi26. febrúar 2015 að höfða mál þetta á hendur stefnda.IIStefnandi segir húsið viðGrundarstíg 24 án nokkurs vafa vera fjöleignarhús í skilningi laga nr. 26/1994um fjöleignarhús, sbr. 2. mgr. 1. gr. laganna. Þá sé óumdeilt að þærframkvæmdir sem tekin hafi verið ákvörðun um á húsfundi 5. desember 2013, ográðist hafi verið í samkvæmt samningi við verktaka, hafi verið á sameignhússins, sbr. 6. og 8. gr. laga nr. 26/1994. Fyrir liggi að ákvarðanir teknar áhúsfundi stefnanda 5. desember 2013 þess efnis að veita stjórninni heimild tilað leita að hagstæðum tilboðum og ganga til samninga um verkin hafi veriðteknar á löglega boðuðum húsfundi og í samræmi við 41. gr. laga umfjöleignarhús. Þá liggi fyrir samþykki allra eigenda, annarra en stefnda, fyrirþví að ganga að tillögum stjórnar um framkvæmdirnar í kjölfar fundarins, sbr.tölvupóst frá 27. janúar 2014 og svör eigenda við honum. Samkvæmt A-lið 45. gr. laga26/1994 skuli öllum sameiginlegum kostnaði í fjöleignarhúsi, sem ekki falliótvírætt undir B- og C-liði sömu greinar, skipt milli eigenda fjöleignarhússeftir hlutfallstölu viðkomandi eiganda í sameign. Þær viðhalds­framkvæmdir semráðist hafi verið í á fjöleignarhúsinu að Grundarstíg 24 falli því samkvæmtmeginreglunni undir framkvæmdir samkvæmt A–lið 45. gr. sömu laga. Hlutfallstalastefnda sé 17,65% samkvæmt eignarskiptayfirlýsingu og beri honum að greiða ísamræmi við þá hlutfallstölu.Skylda til að greiða hlutdeildséreignar í sameiginlegum kostnaði hvíli á þeim sem sé eigandi hennar á hverjumtíma samkvæmt 1. mgr. 47. gr. laga nr. 26/1994. Ótvírætt sé því að stefnda beriað greiða 17,65% þess kostnaðar sem framkvæmdirnar hafi haft í för með sér,sbr. samþykkt húsfundar frá 5. desember 2013 og samninga stefnanda við verktakavarðandi framkvæmdirnar. Samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 43.gr. laga nr. 26/1994 teljist sameiginlegur kostnaður vera allur kostnaður,hverju nafni sem hann nefnist, sem snerti sameign fjöleignarhúss, bæði innanhúss og utan, sameiginlega lóð þess og sameiginlegan búnað og lagnir, sem leiðiaf löglegum ákvörðunum stjórnar húsfélagsins, almenns fundar þess og þeimráðstöfunum sem einstakur eigandi hafi heimild til að gera. Auk þess sésameiginlegur kostnaður meðal annars fólginn í breytingum, endurbótum,endurnýjunum, viðhaldi, viðgerðum, umhirðu o.fl. samkvæmt 2. mgr. 43. gr. sömulaga. Af framangreindu sé ljóst að í máli þessu sé verið að krefja stefnda umgreiðslu hlutdeildar hans í sameiginlegum kostnaði samkvæmt lögum umfjöleignarhús. Þá beri stjórn húsfélags að sjá til þess að hlutdeild eigenda ísameiginlegum kostnaði sé innheimt, sbr. 2. mgr. 69. gr. sömu laga. Það hafistefnandi ítrekað reynt gagnvart stefnda, án árangurs. Málsókn hafi því veriðnauðsynleg til innheimtu á kröfu stefnanda.Greiði eigandi ekki hlutdeildsína í sameiginlegum kostnaði eignist húsfélagið, eða aðrir eigendur, lögveð íeignarhluta þess eiganda til tryggingar kröfunni, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga nr.26/1994. Lögveðið nái einnig til vaxta og innheimtukostnaðar af kröfunni ef þvísé að skipta. Slíkri kröfu fylgir lögveð í eign þess sem greitt hafi veriðfyrir. Þar sem stefndi hafi ekki greitt hlutdeild sína í sameiginlegum kostnaðihafi stefnandi eignast lögveð í eignarhluta stefnda til tryggingar kröfu sinni.Stefnanda sé nauðsyn á að fá viðurkennt lögveð í eign stefnda til að tryggja endurgreiðslukröfunnar.Samkvæmt framansögðu kveðststefnandi eiga kröfu á hendur stefnda um endurgreiðslu þess kostnaðar semhúsfélagið hafi lagt út fyrir stefnda vegna framkvæmda á sameignfjöleignarhússins. Til frekari stuðnings kröfum sínum vísi stefnandi tilalmennra óskráðra reglna fjármuna- og kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga,sem og reglna um sameign. Stefnandi segir stefnufjárhæðinabyggjast á tveimur reikningum sem sendir hafi verið stefnda til greiðsluhlutdeildar hans í áðurgreindum framkvæmdum á sameign fjöleignarhússins. Fyrrireikningurinn, að höfuðstólsfjárhæð 1.412.000 krónur, hafi verið til greiðslu ágjalddaga 1. mars 2014. Hinn síðari, að höfuðstólsfjárhæð 1.235.500 krónur,hafi verið til greiðslu á gjalddaga 9. maí 2014. Kröfurnar hafi verið reiknaðarút frá kostnaði við verkið samkvæmt tilboðum, auk hóflega áætlaðs aukakostnaðarvið verkið, að frádreginni inneign aðila í framkvæmdasjóði húsfélagsins. Hluturstefnda hafi verið reiknaður út frá eignarhlutdeild hans í sameigninni, þ.e.17,65%. Stefnufjárhæð málsins nemi samtölu reikninganna tveggja, eða 2.647.500krónum.Stefnandi vísar til þess aðákvörðun um höfðun máls þessa hafi verið tekin á löglega boðuðum almennum fundisamkvæmt 1. og 2. mgr. 60. gr. laga nr. 26/1994. Á fundinn hafi alliríbúðareigendur mætt, eða eftir atvikum umboðsmenn þeirra, fyrir utan eigandaíbúðar nr. 010301, sem þó hafi sagst styðja aðgerðir stjórnar, sbr. framlögðskilaboð þess efnis. Fundinn hafi því sótt meira en helmingur eigenda, bæðimiðað við fjölda og eignarhluta. Allir hafi þeir, að stefnda undanskildum,greitt atkvæði með því að mál yrði höfðað gegn stefnda, svo sem áskilið sé í 2.mgr. 42. gr. laga um fjöleignarhús. Á grundvelli ákvörðunar um málshöfðun og 3.mgr. 71. gr. sömu laga hafi stefnandi höfðað mál þetta.Málskostnaðarkröfu sína styðurstefnandi við ákvæði 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þástyðst krafa hans um virðisaukaskatt af málflutnings­þóknun við lög nr. 50/1988um virðisaukaskatt. Stefnandi vísar til þess að hann sé ekkivirðisaukaskattsskyldur og honum beri því nauðsyn til þess að fá dóm fyrirskattinum úr hendi stefnda. Um aðild sína að málinu vísarstefnandi til 3. mgr. 71. gr. laga nr. 26/1994. IIIStefndi segir verulega ágalla, bæði að formi og efni, hafa verið áþeim ákvörðunum sem teknar hafi verið á vettvangi húsfélagsins varðandi þærumfangsmiklu endurbætur sem ákveðið hafi verið að ráðast í. Málsmeðferðarreglurlaga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, er gildi um ákvarðanir sem þessar, hafiverið brotnar og skilyrðum laganna um form og efni slíkra ákvarðana hafi ekkiverið fylgt. Fyrir vikið séu ákvarðanirnar óskuldbindandi fyrir stefnda. Bendirstefndi sérstaklega á að samkvæmt2. gr. laga nr. 26/1994 séu ákvæði laganna ófrávíkjanleg, nema annað sé tekiðfram í lögunum eða leiði af eðli máls. Eigendum sé því almennt óheimilt aðskipa málum sínum, réttindum og skyldum á annan veg en mælt sé fyrir um ílögunum. Stjórnstefnanda hafi verið óheimilt að undirrita verksamninga vegna framkvæmda viðhúsið fyrir hönd húsfélagsins. Um skyldur og verkefni stjórnar sé fjallað í 69.gr. laga um fjöleignarhús. Í 1. mgr. segi að stjórnin fari með sameiginlegmálefni húsfélags milli funda og sjái um framkvæmd viðhalds og rekstursameignar og öll önnur sameiginleg málefni í samræmi við ákvæði laganna, önnurlög og samþykktir og ákvarðanir húsfunda. Samkvæmt 2. dagskrárlið fundargerðaraðalfundar 5. desember 2013 hafi fyrirliggjandi tilboð í framkvæmdir á húsinuverið kynnt. Samkvæmt 3. dagskrárlið hafi átt að kjósa um hvort gengið yrði tilsamninga við einhvern eða einhverja af tilboðsgjöfum á grundvellifyrirliggjandi tilboða. Á fundinum hafi hins vegar ekki verið kosið umfyrirliggjandi tilboð og um hvern af tilboðsgjöfum yrði samið við, eins ogkomið hafi fram í fundarboði, heldur hafi verið samþykkt undir þessumdagskrárlið að stjórn fengi umboð til að „ganga til samninga við hvern þannaðila sem býður betra eða lægra verð en þau tilboð sem liggja fyrir fundinum“.Fundargerðin hafi verið lesin upp í lok fundar og hún samþykkt. Meðtölvupósti 27. janúar 2014 til eigenda í húsinu hafi stjórn stefnanda tilkynntað ekki hefðu fengist betri eða lægri tilboð en þau sem legið hafi fyrir áfundinum. Stjórnin hafi óskað eftir því að eigendur myndu láta hana vita umafstöðu sína innan 10 daga. Kveðst stefndi byggja á því í málinu að stjórninhafi farið út fyrir umboðið sem veitt var á aðalfundi stefnanda með undirritunverksamninga, enda hafi umboðið einungis náð til þess að ganga til samninga „umbetra eða lægra tilboð“. Samkvæmt1. mgr. 71. gr. laga nr. 26/1994 sé húsfélag skuldbundið út á við meðundirritun meiri hluta stjórnarmanna og skuli formaður að jafnaði vera einn afþeim. Að mati stefnda hafi stjórnstefnanda hins vegar ekki haft heimild til að undirrita þá verksamninga sem umræði, enda hafi ekki verið tekin ákvörðun um að ganga til samninga við tilboðshafa á aðalfundinum. Stjórn stefnandahafi því ekki farið eftir samþykkt aðalfundar við undirritun verksamninga. Húnhafi því farið út fyrir umboð sitt.Samþykkieigenda í tölvupósti og símtölum til stjórnarmanna sé ekki fullnægjandi.Stefnanda hafi borið að leggja málefnið aftur fyrir húsfund til umfjöllunar ogákvörðunar samkvæmt fyrirmælum laga um fjöleignarhús, sbr. 3. mgr. 70. gr. og4. mgr. 39. gr. laganna. Þetta eigi undantekningarlaust við um framkvæmdir semséu verulegar hvað varði kostnað, umfang og óþægindi, eins og þær sem hér umræði.Stefnukröfuna segir stefndi verulega vanreifaða þar sem stefnandi hafi ekkitekið tillit til þess við framsetningu kröfunnar að stefnandi hafi þegar fengiðvirðisaukaskatt endurgreiddan af vinnu vegna framkvæmdanna. Stefnandi hafi ekkilagt fram gögn eða sundurliðun á því hvernig endurgreiðslu virðisaukaskatts varháttað eða um hvaða fjárhæðir var að ræða. Nefndar endurgreiðslur hafi átt sérstað löngu áður en málið var höfðað. Stefnukrafan sé alltof há af þessum sökumog ógerlegt fyrir stefnda að átta sig á fjárhæð meintrar skuldar.Málatilbúnaður stefnanda sé ekki viðhlítandi að þessu leyti.Kröfuum staðfestingu lögveðréttar segir stefndi einnig verulega vanreifaða. Í stefnusé einungis vísað til 48. gr. laga nr. 26/1994 án nokkurs rökstuðnings varðandiþað hvenær lögveðið hafi stofnast. Á því sé byggt að stefnukrafan hafigjaldfallið annars vegar 1. mars 2014 og hins vegar 9. maí 2014. Í málinu liggieigi að síður fyrir tillaga stjórnar þess efnis að gjaldagi vegna greiðslna íframkvæmdasjóð fyrir bæði verkin verði 1. apríl 2015. Engin skýring hafi veriðgefin á þessu misræmi. Stefndi haldi því fram að lögveðið hafi ekki stofnast ánefndum gjalddögum, enda hafi hvorki verið tekin lögleg ákvörðun umframkvæmdagjöldin né um gjalddaga þeirra. Samkvæmt 3. mgr. 48. gr. laga nr.26/1994 stofnist lögveð þegar húsfélagið inni greiðslur af hendi sem stefndaberi að greiða. Stefnandi hafi hinsvegar ekki lagt fram sundurliðun á því hvenær greiðslur vegna framkvæmdannahafi átt sér stað. Þá sé ekki tekið fram í málatilbúnaði stefnanda hvenæreinstaka lögveð hafi stofnast. Lögveðskrafa stefnanda sé þannig haldinverulegum annmörkum. Stefndi mótmælirjafnframt dráttarvaxtakröfu stefnanda og segir hana verulega vanreifaða.Stefnandi hafi ekki gert kröfu um greiðslu framkvæmdagjaldanna fyrr en eftir 4.júní 2014. Þá hafi ekki verið tekin lögleg ákvörðun á húsfundi um að krefjaeigendur í húsinu um dráttarvexti af framkvæmdagjöldum sem lögð hafi verið ááður en stefnandi greiddi reikninga verktaka. Engin lagarök standi til þess aðkrefja stefnda um dráttarvexti fyrr en í fyrsta lagi eftir 4. júní 2014 og ekkifyrr en frá eindaga reikninga verktaka vegna verkhlutanna. Þar sem stefnandihafi ekki lagt fram sundurliðun og yfirlit kostnaðar ásamt skiptingu niður áeinstaka eignarhluta í fasteigninni sé ekki hægt að sannreyna fjárhæðir að bakireikningum stefnanda. Að öllu þessu gættu geti stefnandi ekki krafistdráttarvaxta af kröfum sínum.Sýknukrafa stefnda sé jafnframt áþví reist að stefndi eigi gagnkröfur á hendur stefnanda sem nemi hærri fjárhæðen stefnukrafan. Telji stefndi að öll skilyrði skuldajafnaðar séu fyrir hendi,sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Gagnkrafa stefndasé að fjárhæð 3.402.690 krónur og hafi stefndi lýst yfir skuldajöfnuði ígreinargerð sinni.Varakröfu sína um verulega lækkuná dómkröfum stefnanda segir stefndi studda sömu málástæðum og aðalkröfu. Vísarstefndi sérstaklega til gagnkröfu stefnda, mótmæla við dráttarvaxtakröfustefnanda og þess að ekki hafi verið tekið tillit til endurgreiðsluvirðisaukaskatts af stefnukröfu.Til stuðnings kröfum sínum vísarstefndi til laga um fjöleignarhús nr. 26/1994, mannvirkjalaga nr. 160/2010,byggingarreglugerðar nr. 112/2012, laga um menningar­minjar nr. 80/2012, laganr. 91/1991 um meðferð einkamála og laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt.Í ljósi þeirrar niðurstöðudómsins sem fram kemur í IV. kafla dómsins er óþarft, sbr. e-lið 1. mgr. 114.gr. laga nr. 91/1991, að rekja frekar þær málsástæður og réttaheimildir semstefndi byggir á í málinu.IVÁ fundi íhúsfélagi Grundarstígs 24 hinn 3. október 2010 var samþykkt að stjórn húsfélagsinsmyndi ganga til samninga við verktaka á grundvelli tilboða um endurbyggingustigahúsa í fasteigninni. Vegna tafa sem urðu hjá fyrirhuguðum viðsemjandahúsfélagsins og ágreinings innan stjórnar um hvernig standa ætti að fjármögnunvar hins vegar samþykkt á stjórnarfundi 25. nóvember 2010 að fresta innheimtu.Á aðalfundi stefnanda 21. maí 2012 var síðan ákveðið, í ljósi þess hversulangur tími var liðinn síðan stjórn fékk umboð til þess að ganga til samningavið verktaka, að endurnýja umboð stjórnar. Svo fór hins vegar að á fundinum komfram tillaga um að fresta ákvarðanatöku og var sú tillaga samþykkt. Jafnframtvar ákveðið að haldinn yrði annar ákvörðunarfundur innan mánaðar umverkframkvæmdir og forgangsröðun þeirra. Fyrir liggur að af þeim fundi varðekki. Í ljósi framangreindrarniðurstöðu aðalfundar stefnanda 21. maí 2012 verða kröfur stefnanda á hendurstefnda ekki reistar á ákvörðun áðurnefnds fundar í húsfélaginu 3. október2010. Er enda ekki á því byggt af hálfu húsfélagsins.Í málinu liggur frammi fundargerðfrá aðalfundi húsfélagsins 5. desember 2013. Undir tölulið 3 í fundargerðinnikemur fram að formaður stjórnar húsfélagsins hafi á fundinum óskað eftir umboðitil að „ná framkomnum tilboðum og verðkönnunum niður. Þau séu í hærri kantinum.Þess vegna sé óskað eftir umboði til að leita tilboða og ganga til samninga umverkin.“ Fundarstjóri spurði þá „... hvort ekki sé rétt að verið sé að óskaeftir heimild til að ganga til samninga við hvern þann aðila sem býðurbetra/lægra en þau tilboð sem liggja fyrir og leita eftir lægsta/hagstæðastatilboði í verkin.“ Fram kemur í fundargerð að áður en nokkru tilboði yrði tekiðyrði eigendum tilkynnt um ákvörðun stjórnar. Var tillagan lögð fyrir fundinn oggreidd um hana atkvæði. Tillagan var samþykkt með öllum greiddum atkvæðum nema einu,en umboðsmaður stefnda greiddi atkvæði gegn tillögunni.Á fundinum var einnig rætt umframkvæmdir á stigagöngum, sbr. tölulið 4 í fundargerðinni. Óskaði formaðurhúsfélagsins eftir sams konar umboði og varðandi fyrri dagskrárliðinn, „...þ.e. umboði til að ... ganga til samninga við hvern þann aðila sem býðurbetra/lægra en þau tilboð sem liggja fyrir og leita eftir lægsta/hagstæðastatilboði í framkvæmdir á stigagöngunum.“ Jafnframt var fært til bókar að áður ennokkru tilboði yrði tekið yrði eigendum tilkynnt um ákvörðun stjórnar. Íkjölfarið var gengið til atkvæða um tillöguna og var hún samþykkt með öllumgreiddum atkvæðum nema einu, en umboðsmaður stefnda greiddi atkvæði gegntillögunni.Í kjölfar fundarins 5. desember2013 aflaði stjórn húsfélagsins frekari tilboða. Með tölvupósti 27. janúar 2014kynnti stjórnin eigendum íbúða í húsinu mat sitt á þeim tilboðum sem boristhöfðu. Var það mat stjórnar að ekki væri unnt að fá hagstæðari tilboð en tilboðÁlglugga og hurða ehf. og Þéttingar ehf., sem rædd höfðu verið á fundinum 5.desember 2013 og þóttu vera í hærri kantinum. Óskaði stjórnin eftir afstöðueigenda til umræddra tilboða innan 10 daga. Munu allir aðrir eigendur enstefndi hafa samþykkt, ýmist með tölvupósti eða símleiðis, að gengið yrði að tilboðunum.Í kjölfarið gekk stjórnin til samninga við Þéttingu ehf. og Álglugga og hurðirehf. fyrir hönd stefnanda.Aðmati dómsins verður að skilja fundargerð frá aðalfundi stefnanda 5. desember2013 svo að á fundinum hafi ekki verið kosið umfyrirliggjandi tilboð og við hvern af tilboðsgjöfunum yrði samið, sbr. það semfram kom í fundarboði, heldur hafi verið samþykkt undir dagskrárlið 3 að stjórnfengi umboð til að ganga til samninga við hvern þann aðila sem byðibetra/lægra en þau tilboð sem fyrir lágu og leita eftir lægsta/hagstæðastatilboði. Þykir það sem bókað er undir tölulið 4 ífundargerðinni taka af allan vafa um það hvað samþykkt hafi verið á fundinumhvað þetta málefni varðar.Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr.26/1994 eru ákvæði laganna ófrávíkjanleg nema annað sé tekið fram í þeim eðaleiði af eðli máls. Af því leiðir að eigendum er almennt óheimilt að skipamálum sínum, réttindum sínum og skyldum á annan veg en mælt er fyrir um ílögunumÍ1. mgr. 39. gr. laga nr. 26/1994 er kveðið á um það að allir hlutaðeigandieigendur í fjöleignarhúsi eigi óskoraðan rétt á að eiga og taka þátt í öllumákvörðunum er varða sameignina, bæði innan húss og utan, og sameiginleg málefnisem snerta hana beint og óbeint. Á ákvörðunarréttur samkvæmt 1. mgr. 39. gr. meðalannars við um fyrirkomulag, skipulag, útlit, viðbyggingar, breytingar, hverskyns framkvæmdir, endurbætur, viðhald, rekstur, ráðstöfun með samningi,hagnýtingu sameignar og séreignar og setningu reglna þar um, sbr. 2. mgr. 39.gr. Þá er í 4. mgr. 39. gr. mælt fyrir um að sameiginlegar ákvarðanir skuliteknar á sameiginlegum fundi eigenda, húsfundi, en þó getur stjórn húsfélagstekið vissar ákvarðanir í umboði eigenda sem bindandi eru fyrir þá, sbr. 69. og70. gr.Svo semáður var rakið tilkynnti stjórn stefnanda með tölvupósti 27. janúar 2014 tileigenda í húsinu að ekki hefðu fengist betri eða lægri tilboð en þau sem lágufyrir á fundinum 5. desember 2013. Samþykki eigenda í tölvupósti og símtölumtil stjórnarmanna fyrir því að fyrirliggjandi tilboðum yrði tekið uppfylltihins vegar ekki skilyrði laga nr. 26/1994 um hvernig standa skal að ákvörðunumsem þessum, sbr. 4. mgr. 39. gr. laganna. Súákvörðun stjórnar stefnanda að taka tilboðum Þéttingar ehf. og Álglugga oghurða ehf. og ganga til samninga við félögin rúmaðist ekki innan heimildastjórnar samkvæmt 69. og 70. gr. laga nr. 26/1994. Verður ekki annað séð en stjórninni hafi borið, í ljósi þeirrar stöðu semupp var komin, að leggja málefnið fyrir húsfund að nýju til ákvörðunar samkvæmtfyrirmælum laga um fjöleignarhús, sbr. 3. mgr. 70. gr. og 4. mgr. 39. gr.laganna. Með því að hafa gengið til samninga við tilboðsgjafana tvo fyrir höndstefnanda að fengnum svörum eigenda samkvæmt framansögðu telur dómurinn aðstjórnin hafi farið út fyrir það umboð sem henni var veitt á aðalfundinum 5.desember 2013.Ekkiverður séð að stefnandi geti byggt rétt í málinu á 5. mgr. 40. gr. laga nr.26/1994, enda byggist framangreind niðurstaða dómsins ekki á því að óverulegurgalli hafi verið á húsfundinum 5. desember 2013 heldur því að þar hafi hvorkiverið tekin ákvörðun um að ráðast í þær framkvæmdir sem eru grundvöllurdómkröfu stefnanda né að stjórn húsfélagsins hafi verið veitt umboð til aðganga til samninga um þær. Samkvæmt öllu framangreindu ogþar sem ekki liggur fyrir lögmæt ákvörðun stefnanda um að ráðast í þærframkvæmdir sem eru grundvöllur fjárkröfu hans í málinu á dómurinn þess ekkiannan kost en sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu.Í ljósi niðurstöðu dómsins hér aðframan eru ekki efni til að taka afstöðu til annarra þeirra málsástæðna aðila,sem í málatilbúnaði þeirra kunna að felast, en þegar hefur verið vikið að hérað framan.Eftir úrslitum málsins, sbr. 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, dæmist stefnandi til þessað greiða stefnda málskostnað sem hæfilega þykir ákveðinn svo sem í dómsorðigreinir.Dóm þennan kveður upp KristinnHalldórsson héraðsdómari. Fyrir uppkvaðningu dómsins var gætt fyrirmæla 1. mgr.115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.DÓ M S O R Ð:Stefndi, Kurr ehf., skal sýkn afkröfum stefnanda, Grundarstígs 24, húsfélags, í máli þessu.Stefnandi greiði stefnda 700.000krónur í málskostnað.
Mál nr. 93/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi samkvæmt c. lið 1. mgr. 95. gr., sbr. 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, þar til dómur gengi í Hæstarétti í máli ákæruvaldsins á hendur honum.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma BenediktBogason hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Ingveldur Einarsdóttirsettir hæstaréttardómarar.Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 5. febrúar 2016, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 8. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5.febrúar 2016 þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi þar tildómur gengur í máli hans í Hæstarétti, en þó eigi lengur en til 31. mars 2016klukkan 16. Kæruheimild er í b. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, til vara að vægari úrræðum verði beitt, en að þvífrágengnu að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar.Með dómi HéraðsdómsReykjaness [...] 2016 var varnaraðili sakfelldur fyrir brot gegn 248. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og dæmdur í sex mánaða fangelsi. Varnaraðili sættigæsluvarðhaldi vegna málsins frá 28. júlí til 26. ágúst 2015, en frá þeim tímafarbanni. Rannsókn hófst að nýju 31. október sama ár vegna gruns um önnur brotvarnaraðila og var honum með dómi Hæstaréttar 6. nóvember sama ár í máli nr.754/2015 gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008. Hefur sú gæsluvarðhaldsvist í þrígang verið staðfest með dómumHæstaréttar, síðast með dómi 11. janúar 2016 í máli nr. 28/2016, þegarvarnaraðili tók sér lögbundinnfjögurra vikna frest til ákvörðunar umáfrýjun áðurgreinds héraðsdóms, en varnaraðili hefur nú lýst yfir áfrýjun dómsinsmeð tilkynningu til ríkissaksóknara.Í 3. mgr. 97. gr. laganr. 88/2008 segir að gæsluvarðhaldi ljúki þegar héraðsdómur hefur verið kveðinnupp í málinu, en eftir kröfu ákæranda getur dómari þó úrskurðað aðgæsluvarðhald skuli haldast meðan mál er til meðferðar fyrir Hæstarétti unsdómur er þar upp kveðinn. Samkvæmt þessu og þar sem fullnægt er skilyrðum c.liðar 1. mgr. 95. gr. laganna verður hinn kærði úrskurður staðfestur. Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 5. febrúar 2016.Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefurkrafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að dómfelldi, X, fæddur [...], sæti áframhaldandigæsluvarðhaldi á meðan mál hans er til meðferðar fyrir Hæstarétti Íslands, þóeigi lengur en til fimmtudagsins 31. mars 2016, kl. 16:00. Ígreinargerð með kröfunni segir að lögreglustjórinn á Suðurnesjum hafi höfðaðsakamál á hendur dómþola með ákæru dagsettri 4. nóvember 2015 í máli nr.S-[...]/2015 og hafi dómur verið kveðinn upp 7. janúar sl. Hafi dómfeldi veriðdæmdur í sex mánaða fangelsi fyrir þau brot sem honum voru gefin að sök íákærunni. Þá segir í greinargerðinni að vegna alvarleika sakarefnisins þykinauðsynlegt, vegna almannahagsmuna, að dómfeldi sæti áfram gæsluvarðhaldi þartil dómur gangi í máli hans. Þá sé dómþoli erlendur ríkisborgari sem hafi engintengsl við nokkurn mann hér á landi. Af þeim sökum telji lögregla einnig hættuá að dómþoli muni reyna að komast úr landi, leynast eða koma sér með örðumhætti undan málsókn eða fullnustu refsingar gangi hann laus meðan mál hans sétil meðferðar innan dómkerfisins. Einnigsegir í greinargerðinni að dómþoli hafi sætt gæsluvarðhaldi vegna málsins frá28. júlí 2015 til 26. ágúst 2015 er honum hafi þá verið gert að sæta farbanni.Þann 3. nóvember sl. hafi verið gerð ný krafa um að dómþola yrði gert að sætagæsluvarðhaldi vegna endurtekinna brota. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjanesssama dag hafi dómþola verið gert að sæta farbanni. Með dómi Hæstaréttar Íslandsí máli nr. 754/2015 hafi dómþola hins vegar verið gert að sæta gæsluvarðhaldi áný og hafi hann setið í gæsluvarðahaldi síðan þá, í upphafi vegnarannsóknarhagsmuna skv. a-lið 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr.88/2008 en síðar á grundvelli c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008. Sakarefniðsé talið varða við 248. og 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en brotgegn þeim ákvæðum varði allt að sex ára fangelsi. Krafan nú sé byggð á b- ogc-lið 1. mgr. 95. gr., sbr. 3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2009. Dómþolimótmælti kröfunni og kvaðst núþegar hafa setið í gæsluvarðhaldi í rúmar tólfvikur og mótmælti því að skilyrði b- og c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 væru uppfyllt. Til vara krafðist hann þess að vægari úrræði yrði beitt. Fyrirliggur að dómþoli áfrýjaði dómi í málinr. S-[...]/2015, sem kveðinn var upp í Héraðsdómi Reykjaness þann [...] sl.til Hæstaréttar Íslands. Í því máli var ákærði sakfelldur fyrir fjársvik framin26. júlí 2015. Var dómþoli úrskurðaður í gæsluvarðhald vegna þeirra brota þann26. júlí 2015 fram til 26. ágúst 2015. Í kröfugerð sækjanda í máli þessu ertiltekið að dómþola hafi síðan verið gert að sæta farbanni og á ný veriðúrskurðaður í gæsluvarðhald vegna endurtekinna brota. Fyrir dóminum kvað sækjandisíðari gæsluvarðhöld dómþola stafa af öðrum brotum en dæmt var fyrir íofangreindu sakamáli. Engin gögn voru lögð fram í málinu því til stuðnings. Skilyrði b-liðar 1. mgr.95. gr. sakamála eru að ætla megi að sakborningur muni reyna að koma sér úrlandi eða leynast ellegar koma sér með öðrum hætti undan málsókn eða fullnusturefsingar. Dómþoli, sem er erlendur ríkisborgari, virðist ekki eiga neinatengingu við Ísland utan að hafa dvalið hér á landi í einhvern tíma án atvinnueða fjölskyldu. Dómþoli hefur hlotið sex mánaða fangelsisdóm og telur dómari aðskilyrði b-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu uppfyllt. Skilyrðic-liðar 1. mgr. 95. gr. eru þau að ætla megi að sakborningur muni halda áframbrotum meðan mál hans er ekki lokið eða rökstuddur grunur leiki á að hann hafirofið í verulegum atriðum skilyrði sem honum hafi verið sett í skilroðsbundnumdómum. Engin gögn hafa verið lögð fyrir dóminn nú til stuðnings þessarimálsástæðu. Meðþeim úrskurðum sem greindir eru í greinargerð sækjanda hefur dómþoli sættgæsluvarðhaldi samtals í 109 daga. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið enað hann eigi ólokið, af refsingunni sem honum var gerð, 71 dag. Með vísan til3. mgr. 97. gr. laga nr. 88/2008 og því að skilyrði b-liðar 1. mgr. 95. gr.sömu laga eru uppfyllt verður krafa sækjanda tekin til greina. ÁstríðurGrímsdóttir héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.ÚRSKURÐARORÐ.Dómfellda, X, fæddum [...], er gert að sætagæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans nr. S-[...]/2015 í HæstaréttiÍslands, þó eigi lengur en til 31. mars2016, kl. 16:00.
Mál nr. 18/2021
Ráðningarsamningur Trúnaðarskylda Samkeppnisákvæði Skaðabætur Vitni Sönnun
A ehf. höfðaði mál gegn B til heimtu bóta vegna ætlaðs brots hans gegn starfs- og trúnaðarskyldum sínum í kjölfar þess að honum var sagt upp störfum hjá A ehf. Byggði A ehf. málatilbúnað sinn einkum á tilteknu ákvæði í ráðningarsamningi aðila og því að B hefði á uppsagnartíma hafið undirbúning að samkeppni við A ehf., sem meðal annars hefði falist í stofnun einkahlutafélags og samskiptum við mikilvægan viðskiptavin A ehf., sem síðar færði viðskipti sín til einkahlutafélags B. Ágreiningur málsins laut að því hvort B hefði brotið gegn ákvæðum ráðningarsamnings og óskráðum reglum um trúnaðarskyldur í vinnusambandi. Einnig var deilt um hvort B hefði brotið gegn þágildandi 16. gr. c laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. Í dómi Hæstaréttar kom fram að ráðningarsamningur aðila hefði ekki að geyma samkeppnisbann heldur hefði þar komið fram ósk A ehf. um að B hæfi ekki störf hjá samkeppnisaðila innan sex mánaða frá starfslokum. Ef A ehf. hefði viljað að umrætt ákvæði fæli í sér samkeppnisbann hefði honum borið nauðsyn til að orða ákvæðið með þeim hætti að enginn vafi léki á að það fæli í sér slíkt bann, enda yrði það ekki skýrt rýmra en eftir orðanna hljóðan. Hæstiréttur benti á að sönnunarbyrði fyrir því að B hefði brotið gegn ólögfestum reglum um trúnaðarskyldu hvíldi á A ehf. Taldi rétturinn að A ehf. hefði ekki tekist að leiða nægar líkur að því að B hefði í raun gripið til nokkurra ráðstafana til að koma á viðskiptasambandi við tiltekinn viðskiptavin A ehf. áður en félagið rifti ráðningarsamningnum. Þá var ekki fallist á að B hefði brotið gegn 16. gr. c laga nr. 57/2005 eða þagnarskylduákvæði í ráðningarsamningi aðila. Var hinn áfrýjaði dómur staðfestur um sýknu B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 27. apríl 2021. Hann krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 33.883.756 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. febrúar 2016 til 8. febrúar 2018 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar á öllum dómstigum. 3. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að krafa áfrýjanda verði lækkuð, vextir verði aðeins dæmdir frá dómsuppsögu og málskostnaður látinn niður falla. Ágreiningsefni4. Í málinu krefst áfrýjandi skaðabóta úr hendi stefnda vegna ætlaðs brots hans gegn starfs- og trúnaðarskyldum sínum í kjölfar þess að honum var sagt upp störfum hjá áfrýjanda. Áfrýjandi byggir málatilbúnað sinn einkum á tilteknu ákvæði í ráðningarsamningi aðila og því að stefndi hafi á uppsagnartíma hafið undirbúning að samkeppni við áfrýjanda, sem meðal annars hafi falist í stofnun einkahlutafélags og samskiptum við mikilvægan viðskiptavin áfrýjanda, sem síðar færði viðskipti sín til einkahlutafélags stefnda. Ágreiningur málsins lýtur að því hvort stefndi hefur brotið gegn ákvæðum ráðningarsamningsins og óskráðum reglum um trúnaðarskyldur í vinnusambandi. Einnig er deilt um hvort stefndi hefur brotið gegn þágildandi 16. gr. c laga nr. 57/2005 um eftirlit með viðskiptaháttum og markaðssetningu. 5. Áfrýjunarleyfi var veitt 27. apríl 2021 á þeim grundvelli að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um skýringu reglna um trúnaðarskyldur í vinnusambandi og eftir atvikum önnur atriði sem leyfisbeiðni var reist á.Málsatvik6. Stefndi var ráðinn til starfa hjá áfrýjanda árið 2005 og sá meðal annars um sölu á vörum frá […] félagi C, sem framleiðir ýmiss konar búnað fyrir [...] og þjónustu vegna þeirra. Viðskiptasamband áfrýjanda og forvera hans við hið […] félag mun hafa varað í rúma þrjá áratugi er því lauk í febrúar 2016. 7. Í ráðningarsamningi aðila 18. mars 2005 voru ákvæði um þagnarskyldu stefnda sem skyldu einnig gilda eftir að hann hætti störfum hjá áfrýjanda. Þar sagði að öll forrit, kerfisvinna, öflun viðskiptasambanda og þess háttar sem starfsmaður ynni við á launum hjá fyrirtækinu og allur afrakstur þess teldist eign fyrirtækisins. Í samningi aðila var síðan að finna svohljóðandi ákvæði: Ef starfsmaður hættir störfum hjá A ehf. er óskað eftir að hann hefji ekki störf hjá samkeppnisaðila innan 6 mánaða frá starfslokum. Verði þess sérstaklega óskað og viðkomandi verði fyrir beinum fjárhagslegum skaða vegna þess, þá mun félagið bæta hann. 8. Í ráðningarsamningum tveggja annarra starfsmanna áfrýjanda sem gerðir voru annars vegar sama ár og samningur aðila og hins vegar ári síðar var ákvæði um trúnaðarskyldu. Þar sagði að ef starfsmaður hætti störfum hjá áfrýjanda væri honum „óheimilt að hefja störf hjá helstu samkeppnisaðilum innan 6 mánaða frá starfslokum, nema með skriflegu samkomulagi aðila.“ Í ákvæðinu voru einnig helstu samkeppnisaðilar tilgreindir. 9. Áfrýjandi sagði stefnda upp störfum 30. október 2015 með þriggja mánaða uppsagnarfresti. Í uppsagnarbréfi kom ekki annað fram um ástæður uppsagnar en að þær væru það sem um hefði verið rætt. Af málatilbúnaði áfrýjanda verður ráðið að hann hafi reist uppsögnina meðal annars á ætluðum fjarvistum stefnda frá vinnu.0. Hinn 3. nóvember 2015 var haldinn stofnfundur einkahlutafélagsins D og var stefndi kosinn formaður félagsins og eiginkona hans meðstjórnandi. Í samþykktum félagsins segir að tilgangur þess sé að flytja inn vörur, selja þær og þjónusta, auk þess að reka þær fasteignir, tæki og annað sem til þess þurfi. 1. Fyrir héraðsdómi bar stefndi að tilgangurinn með stofnun félagsins hefði verið að finna sér lífsviðurværi eftir að hafa verið sagt upp störfum. Þau hjónin hefðu ákveðið að stofna strax fyrirtæki en meðal annars hefði komið til greina að flytja inn vörur fyrir […] þar sem eiginkona stefnda væri […] og ræki sitt eigið […] fyrirtæki. Einkahlutafélagið D hefði tekið formlega til starfa í febrúar 2016 eftir að þriggja mánaða uppsagnarfresti hjá áfrýjanda lauk. Stefndi kvaðst hafa byrjað á að flytja inn vörur fyrir […]. Þá sagði stefndi að E, sem mun vera svæðis- og dreifingarstjóri hjá C, hefði haft samband við sig með samstarf í huga öðru hvoru megin við áramótin 2015 og 2016 og þá vitað að stefndi væri hættur hjá áfrýjanda. Stefndi hefði af því tilefni upplýst að hann gæti ekkert gert fyrr en að loknum uppsagnarfresti í febrúar 2016. 2. Fyrrgreindur starfsmaður C sendi tölvubréf 4. janúar 2016 til fyrirsvarsmanns áfrýjanda þar sem honum var tilkynnt að fyrirhugað væri að hefja samstarf við annað íslenskt fyrirtæki og af þeim sökum væri endir bundinn á samstarfið milli áfrýjanda og félagsins frá og með 1. febrúar 2016. Tilkynnt yrði um nafn fyrirtækisins innan tíðar. Í kjölfar þessa skiptust fyrirsvarsmaður áfrýjanda og fyrrgreindur starfsmaður C á tölvubréfum þar sem meðal annars var rætt um kröfu áfrýjanda um bætur úr hendi C vegna fjárfestingar í vörum félagsins og jafnframt var óskað eftir upplýsingum um nafn þess fyrirtækis sem taka ætti við af áfrýjanda. 3. Í málinu liggur fyrir rammasamningsútboð […] frá desember 2015 þar sem óskað var eftir tilboðum í […], […] og [...]. Stefndi lagði fram tilboð 3. febrúar 2016 um eftirtaldar vörur frá C: […]. Upphaflega stóð til að opna tilboð í janúar 2016 en því var seinkað til febrúar sama ár. Um tildrög tilboðsins bar stefndi fyrir héraðsdómi að útboðið hefði verið auglýst í fjölmiðlum en hann fyrst ákveðið að bjóða tilgreindar vörur C eftir að auglýst hefði verið seinkun á opnun tilboða. 4. Í framburði fyrrgreinds starfsmanns hins […] félags fyrir Landsrétti kom fram að enginn bindandi samningur hefði verið í gildi milli þess og áfrýjanda. Um tildrög þess að viðskipti með vörur C færðust til D ehf. kvaðst hann hafa verið í heimsókn hér á landi í nóvember 2015 og orðið þess áskynja að ekki væri nægileg áhersla lögð á vörur þeirra hjá áfrýjanda. Hann hefði orðið fyrir vonbrigðum með það hvernig þjónusta ætti C hjá áfrýjanda eftir stafslok stefnda og talið að brotthvarf hans gæti orðið til þess að minni áhersla yrði lögð á þeirra vörur. Hann kvað stefnda ekki að fyrra bragði hafa haft samband við C til þess að reyna að koma á viðskiptasambandi milli félagsins og D ehf. C hefði á hinn bóginn haft samband við stefnda í því skyni. Stefndi hefði svarað því til að hann væri skuldbundinn til loka janúar vegna samnings síns við áfrýjanda. Hefði samstarf við stefnda því ekki verið tekið upp fyrr en í febrúar 2016. Þá staðfesti vitnið að yfirlýsing frá júní 2018 stafaði frá sér. Í henni kom fram að samstarf milli C og D ehf. hefði byrjað í febrúar 2016 og að C hefði haft frumkvæði að því að hafa samband við stefnda í því skyni. 5. Með bréfi 21. janúar 2016 rifti áfrýjandi ráðningarsamningi við stefnda sökum „verulegra vanefnda og grófs brots gagnvart hagsmunum A ehf.“ Þar sagði að samningnum sem áður hefði verið sagt upp væri rift afturvirkt. Brotið var talið felast í því að stefndi hefði vélað til sín viðskiptamenn áfrýjanda og skaðað viðskiptasambönd félagsins. Áfrýjandi áskildi sér rétt til skaðabóta af þessum sökum. 6. Áfrýjandi fékk dómkvaddan sérfróðan matsmann [...] 2016 til þess að leggja mat á tjón vegna ætlaðra brota stefnda. Matsspurningar voru í átta liðum og var matsgerð skilað í nóvember 2017. Samkvæmt bréfi áfrýjanda til stefnda 8. janúar 2017 taldi áfrýjandi með vísan til matsins tjón sitt felast í fjárhagslegu virði viðskiptasambandsins við C, óendurkræfum kostnaði vegna kaupa á varahlutum, óendurkræfum kostnaði vegna markaðssetningar og ofgreiddum launum til stefnda á uppsagnarfresti, samtals að fjárhæð 33.883.756 krónur sem er stefnufjárhæð málsins. Lagaumhverfi og reglurTrúnaðarskylda7. Almennt er viðurkennt að gagnkvæm trúnaðarskylda gildi á milli aðila ráðningarsamnings. Fá dæmi eru um að slík trúnaðarskylda sé lögfest en meðal þeirra var ákvæði 16. gr. c laga nr. 57/2005 sem var í gildi þegar atvik máls þessa áttu sér stað.8. Þörf fyrir gagnkvæman trúnað í vinnusambandi er mjög rík þar sem náin tengsl eru á milli samningsaðila. Skylda til trúnaðar felur í sér að aðilar samningssambands skuli sýna hvor öðrum hæfilegt tillit og virðingu. Ólögfestum reglum um trúnaðarskyldu í ráðningarsambandi er ætlað að sporna gegn misnotkun á aðstöðu, enda annast starfsmaður oft í starfi sínu mikil verðmæti sem vinnuveitandi hans á og starfsmanni hefur verið trúað fyrir og hann hefur oft aðgang að upplýsingum sem honum ber að gæta trúnaðar um. Að sama skapi gætir vinnuveitandi mikilvægra hagsmuna starfsmanns síns.9. Trúnaðarskylda í vinnusambandi telst til svokallaðra aukaskyldna samningsaðila þar sem aðalskylda atvinnuveitanda er að greiða starfsmanni laun fyrir vinnuframlag sitt og aðalskylda starfsmanns að inna þau störf af hendi sem hann var ráðinn til. Afleiðingar þess að starfsmaður virðir ekki trúnaðarskyldu geta í undantekningartilvikum orðið þær að vinnusamningi er rift en algengara er að brot á trúnaðarskyldu leiði til vægari úrræða.20. Ekki er með tæmandi hætti unnt að gera grein fyrir því hvað felst í trúnaðarskyldu í vinnuréttarsamhengi, en þar á meðal er upplýsinga- og tilkynningarskylda, skylda til þess að skýra það sem óljóst getur verið, skylda til þess að sýna heiðarleika, tillitssemi og eðlilega sanngirni, umönnunarskylda, þagnarskylda og bann við háttsemi sem felur í sér samkeppni við viðsemjanda andstætt efni ráðningarsamnings. Af síðastnefnda þætti trúnaðarskyldunnar leiðir að starfsmaður mætti almennt ekki hefja sjálfur atvinnurekstur í samkeppni við vinnuveitanda sinn eða vinna fyrir samkeppnisaðila samhliða vinnu sinni hjá vinnuveitanda.21. Hin gagnkvæma trúnaðarskylda í vinnusambandi, þar á meðal sá þáttur hennar sem lýtur að samkeppnisvernd, helst í uppsagnarfresti. Starfsmanni ber því að sýna vinnuveitanda sínum trúnað á uppsagnarfresti hvort sem hann vinnur hann eða ekki. Eðli máls samkvæmt hefur þó áhrif að verið er að binda endi á samningssambandið. Jafnvel þótt trúnaðarskyldan haldist á uppsagnarfresti er eðlilegt að veita starfsmanni ákveðið svigrúm til þess að verða sér úti um annað starf, hvort sem er með stofnun eigin fyrirtækis eða með því að leita eftir nýju starfi, jafnvel hjá samkeppnisaðila. Hér vegast því á hagsmunir vinnuveitanda af því að starfsmaður haldi trúnað við hann og hagsmunir starfsmanns af því að leita sér að starfi þar sem þekking hans og geta koma að notum. Ráðning til starfa hjá samkeppnisaðila sem tekur gildi að loknum uppsagnarfresti felur almennt ekki í sér brot á trúnaðarskyldu, enda sé sýnt fram á að starfsmaður noti ekki upplýsingar, gögn eða annað frá vinnuveitanda sínum í starfi hjá eða fyrir samkeppnisaðila eða hyggi sjálfur á slíkan rekstur í því skyni.22. Dæmi þess að með stofnun félags í samkeppni við vinnuveitanda meðan á uppsagnafresti stóð hafi verið brotið gegn trúnaðarskyldu í vinnusamningi má finna í dómi Hæstaréttar 30. apríl 1998 í máli nr. 398/1997 sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 1595. Þar hafði starfsmaður sagt upp starfi sínu hjá tilgreindu hlutafélagi með bréfi í september 1996 og skyldi uppsagnarfresti ljúka 31. desember sama ár. Málið höfðaði starfsmaðurinn á hendur vinnuveitanda til greiðslu launa í uppsagnarfresti. Vinnuveitandinn bar því við að forsendur launagreiðslna hefðu brostið þar sem starfsmaðurinn hefði starfað í samkeppni við hann á uppsagnarfresti. Starfsmaðurinn hafði ásamt fleirum tekið þátt í stofnun hlutafélags 30. september 1996 og hefði tilgangi þess verið lýst með svipuðum hætti og starfsemi félagsins sem hann vann áður hjá. Hann var einnig kosinn í stjórn félagsins og ráðinn framkvæmdastjóri þess. Meðal gagna málsins var kynningarbréf hins nýja félags 4. desember 1996 sem ráða mátti að dreift hefði verið til þeirra sem félagið vildi ná viðskiptum við, þar á meðal tilgreindra viðskiptamanna þess félags sem starfsmaðurinn hafði starfað hjá. Sneru að minnsta kosti fjórir viðskiptamenn þess félags sér til hins nýja félags með viðskipti sín. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að gerðir starfsmannsins eftir 30. september 1996 í tengslum við stofnun og starfsemi hins nýja félags hefðu verið ósamrýmanlegar þeim trúnaðarskyldum sem hann enn bar gagnvart launagreiðanda sínum þrátt fyrir uppsögn vinnusamnings. 23. Á sambærilegt ágreiningsefni reyndi í dómi Hæstaréttar 16. nóvember 2001 í máli nr. 398/2001. Í málinu lá fyrir að ráðningarsamningi starfsmanns félags hafði verið rift en hann hafði sjálfur íhugað að segja upp störfum og hefja samkeppnisrekstur við félagið sem hann starfaði hjá og meðal annars leitað ráðgjafar hjá lögfræðingi um réttarstöðu sína með tilliti til þess. Þegar eftir riftun ráðningarsamnings hófst hann handa við að hrinda í framkvæmd áformum sínum um rekstur í samkeppni við fyrri vinnuveitanda. Með dómi Hæstaréttar var ekki fallist á að starfsmaðurinn hefði brotið gegn trúnaðarskyldu við vinnuveitanda með því einu að leita lögfræðiráðgjafar um réttarstöðu sína, enda ósannað að hann hefði gripið til ráðstafana til þess að hrinda þeim áformum í framkvæmd meðan á ráðningarsambandi stóð. Hann hafði á hinn bóginn brotið gegn trúnaðarskyldu með því að senda lögmanni sínum eintök af samningum við tíu stærstu viðskiptavini vinnuveitanda síns, auk annarra gagna, til þess að unnt væri að leggja mat á hvort þessir viðskiptavinir gætu hætt viðskiptum við vinnuveitandann og tekið þess í stað upp viðskipti við starfsmanninn. Taldi rétturinn að þetta hefði gefið vinnuveitanda tilefni til fyrirvaralausrar riftunar á ráðningarsamningi aðila.Ákvæði 16. gr. c laga nr. 57/200524. Í þágildandi 16. gr. c laga nr. 57/2005 sagði að óheimilt væri í atvinnustarfsemi er lögin tækju til að afla sér eða reyna að afla sér með ótilhlýðilegum hætti upplýsinga um eða umráða yfir atvinnuleyndarmálum starfseminnar. Í 2. mgr. greinarinnar sagði að sá sem fengið hefði vitneskju um eða umráð yfir atvinnuleyndarmálum á réttmætan hátt í starfi sínu fyrir annan eða í félagi við annan, sbr. 1. mgr., mætti ekki án heimildar veita upplýsingar um eða hagnýta sér slík leyndarmál. Bann þetta skyldi gilda í þrjú ár frá því að starfi væri lokið eða samningi slitið. Í 3. mgr. sagði að þeim sem vegna starfs síns eða stöðu að öðru leyti hefði verið trúað fyrir uppdráttum, lýsingum, uppskriftum, líkönum eða þess háttar væri óheimilt að hagnýta sér eða veita öðrum afnot af slíku án sérstakrar heimildar. Í 4. mgr. sagði síðan að ef upplýsinga um eða umráða yfir atvinnuleyndarmáli hefði verið aflað á þann hátt að brotið hefði verið gegn ákvæðum 1. til 3. mgr. væri þeim sem brotlegur væri eða þeim sem hefði fengið upplýsingar frá honum óheimilt að færa sér það í nyt.25. Fyrir gildistöku laga nr. 57/2005 var samhljóða ákvæði að finna í 27. gr. samkeppnislaga nr. 8/1993 en eldra ákvæði af þessu tagi var að finna í 35. gr. laga nr. 56/1978 um verðlag, samkeppnishömlur og óréttmæta viðskiptahætti. Ákvæði um vernd atvinnuleyndarmála hafa verið í íslenskum rétti allt frá árinu 1933, sbr. 12. gr. laga nr. 84/1933 um varnir gegn óréttmætum verslunarháttum.26. Í athugasemdum með frumvarpi til laga nr. 57/2005 sagði um 13. gr., sem seinna varð 16. gr. c þeirra, að ákvæðið væri samhljóða 27. gr. þágildandi samkeppnislaga. Í athugasemdum með frumvarpi til þeirra laga sagði að greinin væri samsvarandi 35. gr. laga nr. 56/1978. Þar sagði jafnframt að hagsmunir þeir sem greinin verndaði væru atvinnuleyndarmál. Það hugtak væri hvorki skýrt í greininni né heldur rekstrar- og viðskiptaleyndarmál. Ekki væru skörp skil á milli þessara hugtaka og í einstöku leyndarmáli gætu falist þættir úr þeim báðum. Rekstrarleyndarmál varði fremur tæknileg atriði. Verslunar- eða viðskiptaleyndarmál geti til dæmis verið fólgin í sérstöku sölu- eða innkaupaskipulagi, skrám yfir viðskiptavini, sérstakri þekkingu á viðskiptavinum og ýmsum tölfræðilegum upplýsingum. Almenn þekking og reynsla starfsmanns geti ekki fallið undir það að vera atvinnuleyndarmál. Til þess að svo væri þyrfti að liggja fyrir þekking, sérstaklega bundin við viðkomandi rekstur og sem skipti máli fyrir starfsemina. Um atvinnuleyndarmál gæti verið að ræða þótt fleiri en eigandi eða stjórnandi vissu um það. Því fleiri sem þekktu atvinnuleyndarmál og ekki væru háðir þagnarskyldu, þeim mun meiri vafi væri um hvort hagsmunirnir væru þess eðlis að þeir ættu að njóta verndar sem atvinnuleyndarmál. 27. Lög um viðskiptaleyndarmál nr. 131/2020 leystu af hólmi 16. gr. c laga nr. 57/2005. Í athugasemdum með frumvarpi til laganna sagði að það fæli í sér innleiðingu á tilskipun Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2016/943 frá 8. júní 2016 um verndun trúnaðarupplýsinga um sérþekkingu og viðskipti (viðskiptaleyndarmál) gegn ólögmætri öflun, notkun og birtingu þeirra. Þar sagði jafnframt að hin nýju lög kæmu í stað sérákvæða um vernd atvinnuleyndarmála í 16. gr. c laga nr. 57/2005.Niðurstaða28. Af hálfu áfrýjanda er á því byggt að stefndi hafi, með því að stofna einkahlutafélag og eiga samskipti við mikilvægan viðskiptavin áfrýjanda sem síðar hafi fært viðskipti sín til einkahlutafélags stefnda, brotið gegn ákvæðum ráðningarsamnings aðila og óskráðum reglum um trúnaðarskyldur í vinnusambandi. Jafnframt heldur áfrýjandi því fram að stefndi hafi brotið gegn þágildandi 16. gr. c laga nr. 57/2005.29. Ákvæði í ráðningarsamningum af þeim toga sem greinir í 7. og 8. lið dómsins er almennt ætlað að takmarka heimildir starfsmanns til þess að vinna störf í samkeppni við vinnuveitanda eftir að ráðningarsambandi lýkur og eru eins konar framlenging á þeirri trúnaðarskyldu sem lýtur að samkeppnisvernd. Markmið með slíkum ákvæðum er að vernda samkeppnishagsmuni vinnuveitanda. Við gerð og beitingu slíkra samningsákvæða vegast á hagsmunir starfsmanns af því að geta nýtt hæfni sína í starfi hjá öðrum eða í eigin rekstri og hagsmunir vinnuveitanda af því að sporna gegn samkeppni við eigin rekstur. Í ljósi meginreglna fjármunaréttar um samningsfrelsi er aðilum ráðningarsamnings innan ákveðinna marka frjálst að semja með þessum hætti. Með því að undirgangast slíkt ákvæði í ráðningarsamningi getur komið til þess að aflahæfi starfsmanns verði skert verulega og getur ákvæði af þessum toga því orðið þungbært fyrir hann. Meðal annars af þeirri ástæðu eru ákveðnar skorður settar frelsi til að semja um samkeppnisbann, sbr. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sem kveður á um heimild til að ógilda slík ákvæði ef skuldbindingin er víðtækari en nauðsynlegt er til þess að varna samkeppni eða ef hún skerðir með ósanngjörnum hætti atvinnufrelsi starfsmannsins.30. Ráðningarsamningur aðila hafði ekki að geyma samkeppnisbann heldur fyrrgreint ákvæði sem tekið er orðrétt upp í 7. lið dómsins og fól í sér ósk áfrýjanda um að stefndi hæfi ekki störf hjá samkeppnisaðila innan sex mánaða frá starfslokum. Í niðurlagi ákvæðisins kom fram vilji áfrýjanda til að bæta stefnda tjón ef stefndi yrði af starfi hjá samkeppnisaðila á þeim tíma. Ákvæðið er ekki skýrlega orðað, ólíkt ákvæðum í ráðningarsamningum þeirra tveggja annarra starfsmanna áfrýjanda sem lagðir hafa verið fram í málinu og fjallað er um í 8. lið dómsins. Í ljósi þess hversu miklar hömlur á atvinnufrelsi stefnda samkeppnisákvæði af þessum toga gat sett honum bar áfrýjanda, ef hann vildi að það fæli í sér samkeppnisbann, nauðsyn til að orða ákvæðið með þeim hætti að enginn vafi léki á að það fæli í sér slíkt bann, enda verður það ekki skýrt rýmra en eftir orðanna hljóðan. Þannig skýrt felur ákvæðið hvorki í sér skuldbindingu stefnda til að stofna ekki til atvinnurekstrar í samkeppni við áfrýjanda eftir lok ráðningarsambandsins né heldur afdráttarlaust bann við því að stefndi hæfi störf hjá samkeppnisaðila eftir lok þess.31. Áfrýjandi verður samkvæmt framansögðu að bera hallann af óskýru orðalagi ákvæðisins og verður ekki á því byggt til stuðnings þeim málatilbúnaði hans að stefndi hafi með því að hefja samstarf við viðskiptavin áfrýjanda í kjölfar þess að ráðningarsamningi hans var rift 21. janúar 2016 brotið gegn ráðningarsamningi aðila.32. Einkahlutafélag stefnda mun formlega hafa tekið til starfa í febrúar 2016. Í málinu liggur fyrir rammasamningsútboð […] í desember 2015 í […] og […] en stefndi bauð 3. febrúar 2016 tilgreindar vörur frá C í útboðinu. Jafnframt sendi svæðis- og dreifingarstjóri félagsins áfrýjanda tölvubréf 4. janúar 2016 þar sem tilkynnt var um að viðskiptum þess og áfrýjanda væri lokið. Þá væri félagið að hefja samstarf við annað íslenskt fyrirtæki en þess var ekki getið hvaða fyrirtæki var um að ræða. Hann bar fyrir dómi að hann hefði átt frumkvæði að því að hafa samband við stefnda í því skyni að leita eftir samstarfi við D ehf. en stefndi hefði ekki viljað að það hæfist fyrr en eftir lok ráðningarsamnings síns við áfrýjanda. Enn fremur liggur fyrir í málinu að stefndi var í samskiptum við C meðan á uppsagnarfresti hans stóð um áramótin 2015 til 2016. 33. Sönnunarbyrði fyrir því að stefndi hafi brotið gegn ólögfestum reglum um trúnaðarskyldu hvílir á áfrýjanda. Meta verður framburð vitnisins E fyrir dómi um að stefndi hafi ekki átt frumkvæði að viðskiptum við C meðan á uppsagnarfresti hans stóð í því ljósi að félagið sem hann starfar hjá á nú í viðskiptasambandi við stefnda, sbr. 59. gr. laga nr. 91/1991. Hins vegar er til þess að líta að áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á hið gagnstæða. Þau gögn sem áfrýjandi hefur skorað á stefnda að leggja fram, annars vegar um aðdraganda þess að C ákvað að færa viðskipti sín til D ehf. og hins vegar fylgigögn með tilboði félagsins í útboði […], án þess að við því hafi verið orðið eru ekki til þess fallin að létta sönnunarbyrði af áfrýjanda. Við sönnunarmatið er jafnframt horft til þess að áfrýjandi var ekki umboðsaðili fyrir C á Íslandi og hafði ekki einkasölusamning á vörum félagsins heldur gat félagið hvenær sem er fært viðskipti sín annað ef það taldi hagsmunum sínum betur borgið þannig. 34. Sönnunarstaða í málinu er því alls ólík þeirri sem reyndi á í dómi Hæstaréttar 1998 á bls. 1595, þar sem fyrir lá kynningarbréf þess félags sem starfsmaðurinn sem sagt hafði upp störfum hafði stofnað og dreift hafði verið til viðskiptavina þeirra sem félagið vildi ná viðskiptum við, þar á meðal tilgreindra viðskiptamanna félags þess sem starfsmaðurinn hafði áður starfað hjá. Kynningarbréfið var auk þess dagsett tæpum mánuði áður en uppsagnarfresti starfsmannsins átti að ljúka. 35. Samkvæmt framangreindu hefur áfrýjanda ekki tekist að leiða nægar líkur að því að stefndi hafi í raun gripið til nokkurra ráðstafana til að koma á viðskiptasambandi við C áður en áfrýjandi rifti ráðningarsamningi hans. Breytir þar engu um að stefndi og C voru í samskiptum um áramótin 2015 til 2016, enda liggur ekkert fyrir um að í þeim hafi stefndi brugðist trúnaðarskyldum sínum meðan á uppsagnarfresti stóð. 36. Um tilvísun áfrýjanda til 16. gr. c laga nr. 57/2005 segir í stefnu að tengsl stefnda og starfsfólks C hafi eingöngu myndast vegna starfa stefnda fyrir áfrýjanda. Öll sú þekking sem nauðsynleg hafi verið til að fá að flytja inn og selja og þjónusta vörur C hafi verið til komin vegna starfa hans hjá áfrýjanda. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu áfrýjanda að stefndi hefði ekki haft þekkingu umfram aðra starfsmenn áfrýjanda á rekstri félagsins. Enda þótt stefndi hafi öðlast þekkingu og reynslu í störfum sínum fyrir áfrýjanda, sem síðar gat gagnast honum í öðrum störfum á svipuðum starfsvettvangi, var sú þekking ekki hluti af atvinnuleyndarmálum sem hann mátti ekki hagnýta sér í störfum í þágu einkahlutafélags síns eftir að ráðningarsambandi hans við áfrýjanda lauk. Samkvæmt þessu er ekki fallist á að stefndi hafi brotið gegn 16. gr. c laga nr. 57/2005 eða þagnarskylduákvæði í ráðningarsamningi aðila. 37. Með vísan til alls framangreinds verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Um málskostnað fer eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, A ehf., greiði stefnda, B, 1.000.000 króna í málskostnað fyrir Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?Id=85bf008f-3ac9-4b9e-a308-3d66405a40df
Mál nr. 209/2010
Kærumál Dánarbússkipti Fasteign Eignarréttur
A kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að viðurkennt yrði við skipti á dánarbúi að hluti jarðar væri í eigu hans. Talið var að eignarhlutinn væri í eigu veiðifélags, en ekki einstakra félagsmanna í félaginu eða einhverra sem leiddu rétt sinn frá þeim. Hafi eigandi jarðarinnar ekki getað ráðstafað rétti til að kaupa eignarhlutann, sem svaraði til þess sem talið hafi verið hlutdeild jarðarinnar í veiðifélaginu, til A sem ekki hafi átt aðild að félaginu. Væri þess þá jafnframt að gæta að veiðiréttur væri forsenda fyrir aðild að veiðifélagi, en sá réttur yrði ekki með þessu móti skilinn frá landareign, sbr. 4. mgr. 2. gr. þágildandi laga nr. 76/1970 um lax- og silungsveiði, sbr. einnig 1. mgr. 9. gr. núgildandi laga nr. 61/2006. Þegar af þessari ástæðu var kröfu A hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. apríl sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 2. mars 2010, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að við opinber skipti á dánarbúi I og J yrði viðurkennt að hann sé eigandi að svonefndum [...]hluta [...] í Veiðifélagi [...]. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans verði tekin til greina og varnaraðilum, öðrum en H, gert að greiða sér málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðilarnir B, C, D, E, F og G krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar um annað en málskostnað, sem sóknaraðila verði gert að greiða þeim ásamt kærumálskostnaði. Varnaraðilinn H hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði fékk Veiðifélag [...] afsal fyrir jörðinni [...] 11. september 1990. Því til samræmis verður jörðin ekki talin hafa orðið eign L eða annarra félagsmanna í veiðifélaginu, en með því er þó ekki tekin afstaða til hugsanlegra fjárréttinda hennar, sem jörðinni tengjast. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur, þar með talið ákvæði hans um málskostnað, enda hafa varnaraðilar ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti. Rétt er að kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 624/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 17. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. nóvember 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. nóvember 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur en til vara að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. desember 2008 kl. 16. Varakrafa sóknaraðila gengur lengra en aðalkrafa hans og er því ekki til álita í málinu. Samkvæmt gögnum málsins virðist grunur um kynferðisbrot gegn þriggja ára dóttur varnaraðila, ekki aðeins beinast að honum, heldur sé hugsanlegt að fleiri gætu átt þar hlut að máli. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess að kærða, X, kt. [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. nóvember nk. kl. 16:00 en til vara að honum verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. desember nk. kl. 16:00. Kærði hefur mótmælt framkomnum kröfum um gæsluvarðhald og krefst þess að þeim verði hafnað. Til vara krefst hann þess í báðum tilvikum að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Í greinargerð lögreglustjóra segi að honum hafi borist beiðni þann 4. nóvember sl. um lögreglurannsókn á ætluðu kynferðisbroti gegn barninu A, þriggja ára dóttur kærða, sem lúti forsjá hans. Hafi strax þótt rökstuddur grunur um að kærði, faðir barnsins, hefði brotið gegn barninu kynferðislega. Hafi kærði verið handtekinn og úrskurðaður í gæsluvarðhald frá 6. nóvember sl. til dagsins í dag kl. 16.00. Er vísað nánar til rannsóknargagna málsins og úrskurða í málum nr. R-546/2008 og 549/2008 sem staðfestur hafi verið í Hæstarétti Íslands. Í greinargerðinni segir að aðalkrafa lögreglustjóra byggi á því að enn séu fyrir hendi slíkir rannsóknarhagsmunir að nauðsynlegt þyki að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Frá því að rannsókn málsins hófst hjá lögreglu hafi verið unnið hörðum höndum að því að afla gagna í málinu og þar á meðal að taka skýrslur af vitnum og aðstandendum barnsins en eðli málsins samkvæmt hafi verið örðugt að nálgast innsta hring barnsins þar sem eini forsjáraðili barnsins sé grunaður í málinu. Þá hafi verið framkvæmdar húsleitir og haldlögð gögn rannsökuð. Einnig hafi bæði kærði og þolandi sætt læknisrannsókn og sé sérstaklega vísað til niðurstöðu og læknisvottorðs Jóns R. Kristinssonar barnalæknis. Enn sé beðið niðurstöðu þeirra rannsókna. Með hliðsjón af þeirri rannsókn sem fram hafi farið hjá lögreglu og enn sé í fullum gangi þykir lögreglu sterkur rökstuddur grunur fyrir því að þolandi hafi sætt kynferðislegu ofbeldi. Með vísan til gagna málsins og atvika allra þykir lögreglu jafnframt sterkur rökstuddur grunur fyrir því að kærði, faðir þolanda, hafi beitt þolanda ofbeldinu. Sé það mat lögreglu að gangi kærði laus megi ætla að hann torveldi til muna rannsókn lögreglu með því að samræma framburð sinn við framburð vitna og hugsanlegra samverkamanna sinna. Þá telji lögregla nauðsynlegt að niðurstöður læknisrannsókna, þ.e. meðal annars kynsjúkdómaprófa, áður en kærði sé látinn laus svo hann geti ekki samræmt framburð sinn við framburð annarra. Þá hafi í skýrslutökum hjá lögreglu komið fram að hugsanlega kunni fleiri kynferðisbrot að hafa verið framin. Lögreglustjóri byggi varakröfu sína á því að hann telji ætlaða háttsemi kærða mjög alvarlega og að öðrum börnum kunni að vera hætta búin gangi kærði laus. Lögreglustjóri telur að sterkur rökstuddur grunur sé til að ætla að kærði hafi brotið gegn barni sínu á sérstaklega ófyrirleitinn hátt sem eini forsjáraðili barnsins og því séu fyrir hendi sérstaklega ríkir almannahagmunir sem krefjist þess að kærði sæti áframhaldandi gæsluvarðhaldi. Þá vísi lögreglustjóri sérstaklega til greinargerðar til Hæstaréttar í kærumáli kærða gegn lögreglustjóranum á Suðurnesjum vegna máls R-549/2008 og þeirra læknisfræðilegu rannsókna sem framkvæmdar hafa verið á kærða. Fram hafi komið í skýrslum, bæði af kærða og af núverandi sambýliskonu kærða að vilji þeirra standi til þess að þau haldi áfram sambúð en sambýliskona hans á tvær ungar dætur. Telji lögregla þeim sérstök hætta búin gangi kærði laus. Lögreglustjóri telji að ætluð brot kærða kunni að varða við XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940, einkum 200. gr. laganna með áorðnum breytingum en slíkt brot geti varðað fangelsi allt að 12 árum. Kærði hefur sætt gæsluvarðhaldi á grundvelli a-liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 frá 6. nóvember sl. Með vísan til þess sem nú hefur verið rakið og þá sérstaklega með hliðsjón af skýrslu barnsins hér fyrir dómi og áðurgreindu læknisvottorði, er kærði undir rökstuddum grun um að hafa brotið gegn 200. gr. almennra hegningarlaga. Rannsókn málsins er enn ekki lokið og hefur fulltrúi lögreglustjóra upplýst að enn eigi eftir að taka skýrslur af hugsanlega samsekum. Þá á eftir að rannsaka haldlögð gögn. Er það mat dómsins að hætta kunni að vera á því að varnaraðili torveldi rannsóknina fari hann frjáls ferða sinn. Með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 eru því lagaskilyrði fyrir hendi til að kærði sæti áframhaldandi gæsluvarðhaldi. Að því virtu er fallist á aðalkröfu lögreglustjóra eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Kærði, X, kt. [...], sæti áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. nóvember 2008 kl. 16:00.
Mál nr. 593/2009
Kærumál Hæfi dómara
Stefnandi, Kvóta-og skipasalan ehf., Fjarðargötu 11, Hafnarfirði, höfðaði mál þetta með stefnu birtri 16. mars 2009 á hendur Þórsbergi ehf., Strandgötu 25, Tálknafirði. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu á 73.442.470 krónum gegn afhendingu 25% aflahlutdeildar í Skagafjarðarrækju, auk dráttarvaxta og málskostnaðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 6. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. september 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að Ingveldur Einarsdóttir héraðsdómari viki sæti í máli varnaraðila gegn sóknaraðila. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að dómaranum verði gert að víkja sæti í málinu. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fyrri dómsúrlausnir dómara valda ekki vanhæfi í nýju máli, þótt sakarefni sé hliðstætt. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Kærumálskostnaðar er ekki krafist. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 556/2008
Lax- og silungsveiði Veiðiréttur Sameign Skaðabætur
R, S og H áttu þrjár jarðir í samfelldri röð að Hvítá og fylgdu jörðunum veiðiréttindi. Ríkti lengst af samkomulag á milli þeirra um að skipta þessum heimildum á þann hátt að þær tækju til veiða fyrir landi þeirra allra í senn. Frá veiðitímabilinu 2006 leit H hins vegar svo á að sér væri frjálst að ráðstafa veiði fyrir sínu landi án samstarfs við R og S. Töldu R og S að H hafi með þessu meinað þeim að nýta veiðiréttindi sín, meðal annars með því að ráðstafa veiði sem þau hafi átt að ráða yfir. Kröfðu þau H um skaðabætur sem svöruðu til missis tekna af sölu veiðileyfa árin 2006 og 2007. Talið var að hver maður ætti rétt til veiða fyrir landi sínu, sbr. 1. mgr. 5. gr. laga um lax- og silungsveiði. Sameiginlegt skipulag á veiðum væri háð samkomulagi. Tækist það ekki væri hverjum og einum frjálst að ráðstafa veiði fyrir sínu landi án afskipta hinna. Þá var það fyrirkomulag að veiðifélagið hafi um árabil úthlutað jörðunum þremur í einu lagi veiðiheimildum ekki talið hafa myndað með því einu sameign um þessi veiðiréttindi og ekki lægi fyrir að önnur stoð gæti verið fyrir slíkri skipan. Væri samstarf eigenda jarðanna ekki óhjákvæmilegt til að koma við nýtingu veiðiréttindanna. Var í málinu talið ósannað að H hafi á árunum 2006 og 2007 fénýtt sér veiðiréttindi sem að réttu lagi tilheyrðu R og S. Var H því sýknaður af kröfum R og S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjenda verði lækkaðar og málskostnaður á báðum dómstigum felldur niður. Áfrýjendur hafa stefnt Veiðifélagi Árnesinga til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Félagið hefur ekki látið málið til sín taka. Eins og nánar er rakið í héraðsdómi eru málsaðilar eigendur þriggja jarða í Flóahreppi, sem liggja í samfelldri röð að Hvítá, en áfrýjandanum Ragnari Vali tilheyrir jörðin Langholt II, áfrýjandanum Sigríði jörðin Hallandi og stefnda jörðin Langholt I, sem er á milli hinna tveggja. Samkvæmt arðskrá fyrir Veiðifélag Árnesinga, sem ákveðin var með yfirmati 5. september 1963, fylgja jörð hvors áfrýjenda veiðiréttindi í Hvítá, sem metin eru til 20 eininga af samtals 2.900 einingum, sem veiði á öllu vatnasvæði árinnar er talin nema, en réttindi jarðar stefnda eru metin til 40 eininga. Fyrir liggur að samkvæmt ákvörðun veiðifélagsins hefur félagsmönnum á vatnasvæðinu verið hverjum fyrir sínu landi frjálst að stunda þar laxveiðar og ráðstafa leyfum til slíkra veiða á stöng. Þá liggur einnig fyrir að félagið hafi um árabil úthlutað í einu lagi til þessara jarða málsaðilanna heimildum til veiða á þremur stöngum. Samkvæmt gögnum málsins mun fram til ársins 2006 hafa verið samkomulag milli eigenda jarðanna um að ráðstafa þessum heimildum á þann hátt að þær tækju til veiða fyrir landi þeirra allra í senn. Hver landeigandi hafi þá ráðið yfir slíkum heimildum eða fengið arð af sameiginlegri útleigu þeirra í hlutfalli við fyrrgreindar einingar, sem hafi fylgt hverri jörð samkvæmt arðskrá, eða að fjórðungi vegna jarðar hvors áfrýjenda og að helmingi vegna jarðar stefnda. Frá og með veiðitímabilinu 2006 hafi stefndi á hinn bóginn hafnað þessari skipan og litið svo á að sér væri frjálst að ráðstafa veiði fyrir sínu landi án samstarfs við áfrýjendur. Þau telja stefnda hafa með þessu meinað þeim að nýta veiðiréttindi sín, meðal annars með því að ráðstafa veiði, sem þau hefðu átt að ráða yfir. Í málinu krefja áfrýjendur stefnda um skaðabætur, sem þau kveða svara til missis tekna af sölu veiðileyfa árin 2006 og 2007. Samkvæmt því, sem fram er komið í málinu, mun Langholt áður hafa verið ein jörð, en á fyrri hluta 20. aldar virðist hafa verið lokið að skipta henni í þær þrjár jarðir, sem nú tilheyra málsaðilum. Ekki liggja fyrir gögn um hvernig þessi skipting lands eða hlunninda upphaflegu jarðarinnar fór fram, en við það verður að miða að veiðiréttindum í Hvítá hafi verið skipt milli jarðanna þriggja að minnsta kosti áður en fyrrnefnd arðskrá var gerð fyrir Veiðifélag Árnesinga á árinu 1963, þar sem hverri þeirra voru ákveðin sjálfstæð réttindi. Þótt félagið hafi sem fyrr segir um árabil úthlutað jörðunum þremur í einu lagi heimildum til veiða með tilteknum fjölda stanga fyrir landi þeirra í Hvítá hefur ekki myndast með því einu sameign um þessi veiðiréttindi og liggur ekki fyrir að önnur stoð geti verið fyrir slíkri skipan. Að lögum hefur ekki verið á valdi félagsins að binda með þessu hendur eigenda jarðanna þannig að þeir yrðu knúnir til samstarfs af þeim toga, sem þeir höfðu fram til ársins 2006. Ekki eru efni til að fallast á með áfrýjendum að slíkt samstarf sé óhjákvæmilegt til að koma við nýtingu veiðiréttinda þeirra, enda eru þeim tæk úrræði til að fá notkun þessara réttinda skipulagða svo að hver eigandi geti fyrir sitt leyti nýtt þau fyrir eigin landi. Í málinu er ósannað að stefndi hafi á árunum 2006 eða 2007 fénýtt sér veiðiréttindi, sem að réttu lagi tilheyrðu áfrýjendum. Að þessu öllu gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem ákveðinn er í einu lagi eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Áfrýjendur, Ragnar Valur Björgvinsson og Sigríður Harðardóttir, greiði stefnda, Hreggviði Hermannssyni, samtals 1.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 13. júní sl., höfðuðu Ragnar Björgvinsson, Langholti II, Flóahreppi, og Sigríður Harðardóttir, Hallanda, Flóahreppi, á hendur Hreggviði Hermannssyni, Langholti I, Flóahreppi, með stefnu birtri 12. apríl 2007. Kröfðust stefnendur þess aðallega að stefndi yrði dæmdur til að greiða stefnendum eftirgreindar skaðabætur: Ragnari Björgvinssyni 945.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 450.000 krónum frá 24. ágúst 2006 til þingfestingardags, sbr. 3. mgr. 5. gr. sömu laga, en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Sigríði Harðardóttur 810.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 450.000 krónum frá 24. ágúst 2006 til þingfestingardags, sbr. 3. mgr. 5. gr. sömu laga, en af stefnufjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi krafðist þess aðallega að máli þessu yrði vísað frá dómi en þeirri kröfu var hafnað með úrskurði uppkveðnum 16. janúar sl. Þegar sú niðurstaða lá fyrir gáfu stefnendur út framhaldsstefnu á hendur stefnda þar sem þess var krafist að stefndi yrði til viðbótar dæmdur til að greiða stefndu eftirgreindar skaðabætur: Ragnari Björgvinssyni 922.500 krónur með dráttarvöxtum frá þingfestingardegi stefnunnar, 12. febrúar 2008, til greiðsludags. Sigríði Harðardóttur 922.500 krónur með dráttarvöxtum frá 12. febrúar 2008 til greiðsludags. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda sem ákvarðaður verði að teknu tilliti til skyldu stefnenda til greiðslu virðisaukaskatts og með hliðsjón af málskostnaðaryfirliti. Veiðifélagi Árnesinga var og stefnt til réttargæslu í málinu án þess að gerðar hafi verið kröfur á hendur því. Hefur réttargæslustefndi ekki látið málið til sín taka. Stefndi krefst þess, bæði í aðalsök og framhaldssök, að hann verði aðallega sýknaður af kröfum stefnenda en til vara að kröfur þeirra verði lækkaðar verulega. Þá krefst hann þess að stefnendur verði dæmdir til að greiða stefnda málskostnað ásamt virðisaukaskatti í samræmi við málskostnaðarreikning. Málsatvik. Jarðirnar Langholt II, í eigu stefnanda Ragnars, og Hallandi, í eigu stefnanda Sigríðar, báðar í Flóahreppi í Árnessýslu, liggja sitt hvorum megin við jörð stefnda, Langholt I. Eiga stefnendur og stefndi veiðiréttindi í Hvítá og liggur veiðisvæði jarðanna þriggja á milli jarðanna Stóru-Ármóta og Oddgeirshóla. Samkvæmt arðskrá Veiðifélags Árnesinga frá árinu 1963 tilheyra 40 einingar jörðinni Langholti I en jörðinni Langholti II og Hallanda tilheyra sitthvorar 20 einingarnar. Sýnast eigendur þessara jarða frá öndverðu hafa ráðstafað veiði sinni án afskipta veiðifélagsins. Hefur lengst af ríkt samkomulag um það milli þeirra að veiðidögum væri skipt eftir tilteknu kerfi, í réttu hlutfalli við rétt þeirra samkvæmt framangreindri arðskrá. Í kring um 1970 mun áin hafa verið leigð einum manni og eigendur þá skipt leigutekjunum á milli sín í samræmi við arðskrána eða 50%, 25% og 25%. Upp úr 1970 munu landeigendur svo hafa farið að skipta upp veiðinni með þeim hætti í megindráttum að hver jörð fengi tvo daga í senn. Fékk Langholt I þannig tvo daga, Hallandi tvo daga, Langholt I aftur tvo daga, Langholt II tvo daga, Langholt I tvo daga, Hallandi tvo daga o.s.frv. Á árinu 2003 ákváðu stefnendur og stefndi hins vegar að gera breytingu á þessu fyrirkomulagi veiðanna og leigðu saman alla veiði fyrir jörðunum þremur til Lax-ár ehf. til fimm ára. Skyldi helmingur endurgjaldsins ganga til stefnda en hinn helmingurinn skiptast á milli stefnenda. Samningi þessum var hins vegar sagt upp af hálfu leigusala eftir veiðitímabilið 2005 án þess að samkomulag næðist um það milli stefnenda og stefnda hvaða fyrirkomulag yrði á veiðunum í framhaldi. Halda stefnendur því fram að stefndi hafi á veiðitímabilinu 2006 tekið upp á því að úthluta veiðidögum sem ekki tilheyrðu hans jörð heldur jörðum stefnenda samkvæmt því fyrirkomulagi sem gilti fyrir 2003. Hafi stefndi meinað stefnendum og veiðimönnum á þeirra vegum að nýta veiðirétt sinn og hafi meðal annars komið til árekstra á milli veiðimanna á vegum stefnanda, Ragnars, og veiðimanna á vegum stefnda í júlíbyrjun 2006. Hafi stefnendur þá fyrir löngu verið búnir að ráðstafa veiðidögum sínum í samræmi við framangreint veiðifyrirkomulag. Veiðitímabilið hefur á tímabilinu frá 1996 til 2006 verið frá 14. júní til 28. september ár hvert. Hins vegar var veiðitímabilinu breytt á árinu 2007 og hófst það þá 24. júní og lauk hinn 24. september og telst því nú 92 dagar. Á þessu tímabili hefur Veiðifélag Árnesinga tekið 10 daga af veiðitímabilinu árlega, frá og með 10. ágúst og til og með 19. ágúst, sem greiðslu fyrir félagsgjöld. Hefur landeigendum hins vegar gefist kostur á að leysa til sín stangveiði fyrir landi sínu þessa daga. Kveða stefnendur framkvæmdina hafa verið þannig í gegnum árin að eigendur Langholts I hafi átt rétt á að leysa til sín 5 daga en eigendur Langholts II og Hallanda hafi sameiginlega átt rétt á að leysa til sín 5 daga. Málsástæður stefnenda. Stefnendur vísa til þess að fyrir liggi að eftir veiðitímabilið 2005 hafi stefndi einhliða sagt upp samningi sem eigendur jarðanna þriggja hefðu gert við veiðifélagið Lax-á ehf. um veiði jarðanna í Hvítá til ársins 2008. Veiðifyrirkomulagið, eins og það hafi verið áður en samningurinn við Lax-á ehf. tók gildi, hafi því gilt fyrir árið 2006, enda hefðu stefnendur og stefndi ekki komist að samkomulagi um annað. Byggist kröfugerð þeirra á því að þau eigi skaðabótakröfu á hendur stefnda þar sem hann hafi með ólögmætum hætti meinað þeim að nýta sér veiðirétt sinn í Hvítá veiðitímabilin 2006 og með því jafnframt valdið því að sölumöguleikar stefnenda fyrir veiðitímabilið 2007 hafi eyðilagst. Þá liggi einnig fyrir að stefndi hafi haldið uppteknum hætti veiðitímabilið 2007 og selt daga sem stefnendur hafi átt samkvæmt umræddu veiðifyrirkomulagi. Með þessari háttsemi hafi stefndi valdið hvorum stefnanda fyrir sig tjóni. Nemi tjón stefnanda Ragnars 945.000 krónum vegna ársins 2006, en tjón stefnanda Sigríðar vegna sama tímabils nemi 810.000 krónum. Vísi stefnendur um fjárhæð skaðabóta meðal annars til yfirlýsinga frá aðilum sem hafi ætlað að kaupa veiðidaga af stefnendum veiðitímabilið 2006. Hafi umsamið kaupverð fyrir hverja stöng á dag verið 15.000 krónur en miðað hefði verið við þrjár stangir á dag á veiðitímabilinu á sameiginlegu veiðisvæði jarðanna þriggja. Stefnendur kveða tjón hvors þeirra fyrir sig vegna ársins 2007 nema 922.500 krónum. Miðað við framangreint veiðifyrirkomulag, sem gilt hafi á hinu sameiginlega veiðisvæði stefnenda og stefnda, hefði stefndi haft 41 dag til ráðstöfunar veiðitímabilið 2007 og stefnendur sitthvora 20,5 dagana. Veiðidögunum hafi þó ekki verið raðað niður samkvæmt greindu veiðifyrirkomulagi fyrir árið 2007 eins og gert hefði verið árið 2006. Hefði það verið gert hefði það leitt til þess að annaðhvort eigandi Hallanda eða eigandi Langholts II hefði fengið 21 dag á meðan hinn hefði fengið 20 daga. Með tilliti til þessa, og þar sem breyting hafi orðið á fjölda veiðidaga á milli ára, sé í kröfugerðinni miðað við að einum degi sé skipt til helminga á milli stefnenda þannig að hvor þeirra um sig fái 20,5 daga. Miðað við að stefnendur hafi getað selt veiðistöngina á 15.000 krónur sumarið 2006 sé miðað við að þau hefðu getað selt stöngina á sama verði sumarið 2007. Þrjár stangir á dag í 20,5 daga, miðað við að hver stöng sé seld á 15.000 krónur, geri samtals 922.500 krónur, sem sé sú fjárhæð sem stefnendur krefjist hvor fyrir sig vegna ársins 2007. Kveðast stefnendur um lagarök einkum vísa til meginreglna eignarréttarins og skaðabótaréttarins. Um samlagsaðild til sóknar vísi þau til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Um varnarþing vísi þau til 1. mgr. 34. gr. sömu laga. Málsástæður stefnda. Til stuðnings kröfu sinni um sýknu kveðst stefndi vísa til þess að það sé forn og ný réttarregla að landeigandi eigi veiðirétt í vatni á eða fyrir landi sínu, sbr. nú 1. mgr. 5. gr. laga nr. 61/2006, nema lög eða samningsskuldbindingar, sem löglega hafi verið stofnað til, áskilji annað. Sé á því byggt að samvinna eigenda jarðanna Langholts I, Langholts II og Hallanda um veiði í Hvítá fyrir löndum jarðanna allra geti ekki myndað óskipta sameign allra eigenda jarðanna til veiði á því svæði, enda aðeins verið um að ræða samstarf jarðanna þriggja til veiði á þessu svæði. Það samstarf sé að rekja til þess að allt svæðið hafi áður verið í eigu sömu fjölskyldunnar. Vísi stefndi til þess að honum sé þannig einum heimil veiði í vatni fyrir landi sínu. Ekki hafi myndast sameign um veiðina og beri honum engin skylda til samstarfs við stefnendur. Sé honum því frjálst að ráðstafa veiði fyrir sínu landi. Komi þetta fram í staðfestingu frá Guðmundi Þorvaldssyni, formanni Veiðifélags Árnesinga, í tölvupósti sem liggi fyrir í málinu. Sé þar tekið fram að félagsmönnum Veiðifélags Árnesinga á vatnasvæði Ölfusár-Hvítár sé frjálst, hverjum fyrir landi sinnar jarðar, að veiða lax frá og með 24. júní til og með 9. ágúst og frá og með 20. ágúst til og með 24. september 2006. Verði það niðurstaða dómsins að veiðiréttur jarðanna Langholts I, Langholts II og Hallanda sé óskiptur fyrir löndum allra jarðanna sé á það bent að hverjum sameiganda sé veiði jafnheimil í ánni. Rétt sé, sem fram komi í stefnu, að eigendur jarðanna Langholts I, Langholts II og Hallanda hafi í nokkra áratugi haft samvinnu um skiptingu veiði í Hvítá fyrir landi jarðanna, m.a. með því fyrirkomulagi að eigandi hverrar jarðar nýtti tvo daga í senn eftir ákveðnu kerfi út veiðitímabilið. Skiptingu veiði hafi þó einnig verið hagað með öðrum hætti. Það fyrirkomulag að skipta veiðidögum hafi fallið niður þegar ákveðið hafi verið að leigja Lax-á ehf. allan rétt til veiði í ánni á árinu 2003 næstu fjögur sumur. Hafi þá verið horfið frá fyrri skiptingu veiðidaga innbyrðis milli jarðanna og tekið upp það form að leigja út alla veiðidagana og skipta leigutekjunum í hlutföllunum 50% til stefnda og 25% til hvors stefnenda um sig. Þar sem útleiga til Lax-ár ehf. hafi reynst illa og fyrirséð að það myndi leiða til tjóns fyrir stefnendur og stefnda til lengri tíma hafi verið horfið frá því fyrirkomulagi. Eftir uppsögn samningsins á árinu 2005 hafi ekki legið fyrir neitt samkomulag um skiptingu veiði milli aðila heldur þvert á móti hafi verið ágreiningur um hvernig málum skyldi hagað þá um sumarið og í framtíðinni. Sé því mótmælt að fyrra samkomulag hefði þá átt að rakna við. Stefndi hafi eftirleiðis viljað hafa það fyrirkomulag að eigandi hverrar jarðar veiddi fyrir sinni jörð en stefnendur hafi viljað annað fyrirkomulag á veiðinni sem tæki mið af skiptingu miðað við tiltekinn dagafjölda. Í málinu liggi ekkert fyrir um að sú skipting sem stefndi vilji að gildi framvegis sé með einhverjum hætti ósanngjörn eða að stefndi gangi á rétt stefnenda með því, enda honum jafnheimilt og þeim að veiða í ánni. Á því sé byggt að á þessu tímamarki hafi veiðirétturinn verið óskiptur og ekkert samkomulag til um hvernig honum skyldi skipta. Verði að benda á í þessu sambandi að fyrir gildistöku núverandi laga um lax- og silungsveiði hafi verið gert ráð fyrir að samkomulag milli sameigenda um veiðirétt í óskiptri sameign gilti ekki í lengri tíma en til fimm ára í senn. Fyrirkomulag um skiptingu veiðiréttar með tilteknum hætti geti ekki bundið eiganda hans um aldur og ævi. Slíkt bryti gegn ráðstöfunarrétti og þar með stjórnarskrárvörðum eignarrétti eiganda veiðiréttar hverju sinni. Eftir uppsögn á leigusamningi við Lax-á ehf. hafi ekki náðst samkomulag um nýja skipan á skiptingu veiðiréttarins og því hafi enginn gildur samningur verið til staðar sem stefndi hafi vanefnt og með því bakað sér bótaábyrgð. Þegar veiðiréttur sé óskiptur þá sé öllum sameigendum hans veiði jafn heimil. Þar sem ekki liggi fyrir vanefnd stefnda á gildum samningi eða samkomulagi beri að sýkna hann af kröfum stefnenda. Verði á það fallist að stefnendur eigi fjárkröfu á hendur stefnda sé þess krafist að kröfur þeirra verði lækkaðar verulega. Því til stuðnings kveðst stefndi vísa til þess sem áður hefur verið rakið til rökstuðnings aðalkröfu. Skaðabótakrafa stefnenda byggist á því að þeim hefði tekist að fullnýta alla þá veiðidaga fyrir landi allra jarðanna sem þau telji sig eiga tilkall til. Eins og áður sé rakið hafi aðsókn í ána hrunið eftir að sagt hafi verið upp samningnum við Lax-á ehf. um veiði sumrin 2004 og 2005 og hafi stefnendum reynst erfitt að finna aðila til að veiða í ánni sumarið 2006. Lítil veiði hafi svo verið í ánni sumarið 2007. Stefndi, sem hafi áratuga reynslu af veiði fyrir landi sínu, hafi selt veiðileyfi á stöng mest á 10.000 krónur, enda hafi ekki verið markaður fyrir hærra verð. Stefnendur hafi ekki lagt fram neinar staðfestingar á því að markaður sé fyrir sölu einstakra veiðistanga á þessu svæði fyrir það verð sem þeir miði við. Krafa stefnenda byggist á því að þau hefðu getað leigt út þrjár stangir á dag alla þá veiðidaga sem þau telji sig eiga tilkall til fyrir landi allra jarðanna. Sé ósannað að það hafi þeim verið mögulegt. Þá verði ekki séð að stefnendur hafi með nokkru móti reynt að takmarka tjón sitt, t.d. með því að selja veiðileyfi í Hvítá fyrir sinni jörð, enda sé þeim veiði í ánni jafnheimil og stefnda fyrir landi jarða þeirra og liggi ekkert fyrir um að það fyrirkomulag sé óhagstætt fyrir stefnendur. Stefndi kveðst sérstaklega mótmæla upphafstíma dráttarvaxta. Um lagarök kveðst stefndi vísa til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir þeirra. Jafnframt vísi hann til meginreglna eignarréttar, m.a. um stofnun sameignar og um óskipta sameign. Þá sé vísað til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 og laga nr. 61/2006 um lax- og silungsveiði, aðallega 2. gr., 5. gr., 8. gr. og 37. gr. laganna. Loks sé vísað til 129. gr. sbr. 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála varðandi málskostnað. Krafan um virðisaukaskatt á málskostnað styðjist við lög nr. 50/1988 en stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur og beri honum því nauðsyn að fá dóm fyrir skattinum úr hendi stefnenda. Niðurstaða. Eins og rakið hefur verið telja stefnendur að þegar samningurinn um útleigu veiðisvæðisins í Hvítá fyrir jörðunum þremur féll niður á árinu 2005 hafi það fyrirkomulag um skiptingu veiðinnar raknað við sem áður hafði verið samkomulag um milli eigenda jarðanna að gilti og hafði þá gilt frá því upp úr 1970. Af gögnum málsins verður ráðið að jarðirnar þrjár sem hér um ræðir, Langholt I, Langholt II og Hallandi, eru sérgreindar jarðir og á þeim forsendum voru ákvarðaðar arðseiningar vegna hverrar þeirra fyrir sig í gildandi arðskrá frá árinu 1963. Teljast eigendur jarðanna hver fyrir sig félagar í Veiðifélagi Árnesinga og hafa þar sjálfstæðan atkvæðisrétt. Samkvæmt þessu og með vísan til þeirrar fornu reglu í íslenskum rétti sem síðan hefur verið lögfest í lögum um lax- og silungsveiði, sbr. 1. mgr. 2. gr. laga nr. 76/1970 og 1. mgr. 5. gr. laga nr. 61/2006, að hver maður eigi veiði fyrir landi sínu, verður að telja að hver jarðareigendanna þriggja hafi forræði á töku ákvarðana um ráðstöfun veiði fyrir landi viðkomandi jarðar innan þeirra marka sem gildandi lög um lax- og silungsveiði setja slíkri ákvarðanatöku. Hljóta slíkar ráðstafanir þannig ávallt að takmarkast af þeim ákvörðunum sem teknar eru á vettvangi viðkomandi veiðifélags. Fyrir liggja í málinu gögn er staðfesta það, sem sýnist reyndar óumdeilt, að félagsmönnum veiðifélagsins hefur um nokkurt skeið verið frjálst gagnvart veiðifélaginu, hverjum fyrir landi sinnar jarðar, að veiða á tilgreindu tímabili yfir sumarið og þá að ráðstafa stangveiði til annarra kjósi þeir það. Eins og fyrr greinir hafa aðilar máls þessa, og fyrri eigendur jarðanna, um alllangt skeið komið sér saman um að standa sameiginlega að ráðstöfun veiðinnar ár hvert. Hefur það aðallega verið gert á grundvelli tiltekins skipulags um það hvernig veiðidagarnir skiptust á milli jarðanna, í hlutfalli við skiptingu arðseininga samkvæmt arðskrá, en þó einnig með útleigu veiðinnar í heild til annars aðila og þá skiptingar á leigutekjunum milli eigendanna í sömu hlutföllum. Verður ekki fallist á það með stefnendum að með niðurfellingu samningsins við Lax-á ehf. um útleigu veiðisvæðisins hafi fyrra veiðifyrirkomulag raknað við, enda engin sönnun komin fram um að um slíkt hafi verið samið. Þvert á móti verður að telja að slíkt sameiginlegt skipulag veiðanna, annaðhvort fyrir tiltekið veiðitímabil eða til lengri tíma í senn, sé háð því að samkomulag takist milli aðilanna þar um. Takist slíkt samkomulag ekki er hverjum og einum þeirra frjálst að ráðstafa veiði fyrir sínu landi án afskipta hinna. Þar sem fyrir lá í upphafi veiðitímabilsins 2006 að samkomulag hefði ekki tekist milli stefnenda og stefnda um fyrirkomulag veiðinnar það sumar var stefnda rétt að meina veiðimönnum á vegum stefnenda að veiða fyrir sínu landi. Verður því ekki fallist á að hann hafi með aðgerðum sínum að þessu leyti stofnað til skaðabótaskyldu gagnvart stefnendum vegna tapaðra veiðitekna fyrir veiðitímabilin 2006 og 2007. Verður stefndi því sýknaður af dómkröfum stefnenda. Að fengnum þessum málsúrslitum verða stefnendur dæmdir til að greiða stefnda 871.500 krónur í málskostnað. Ásgeir Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, Hreggviður Hermannsson, er sýknaður af dómkröfum stefnenda, Ragnars Vals Björgvinssonar og Sigríðar Harðardóttur. Stefnendur greiði stefnda 871.500 krónur í málskostnað.
Mál nr. 609/2015
Hraðakstur Réttlát málsmeðferð Aðalmeðferð Ómerking héraðsdóms
X var ákærður fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið yfir leyfðum hámarkshraða. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þar sem að X hefði ekki mætt við þingfestingu málsins, þrátt fyrir lögmælt fyrirkall, og ekki hefði verið útivist af hans hálfu, þar sem lögmaður hefði verið mættur fyrir hans hönd og skipaður verjandi, hefði héraðsdómari að réttu lagi átt að neyta heimildar 162. gr., sbr. c. lið 90. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og leggja fyrir ákæranda að láta lögreglu handtaka X og færa hann fyrir dóm. Var hinn áfrýjaði dómur ómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Karl Axelsson og Ingibjörg Benediktsdóttir setturhæstaréttardómari.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8.september 2015 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og að fengnuáfrýjunarleyfi. Af hálfu ákæruvaldsins er krafist staðfestingar héraðsdóms. Ákærði krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verðiómerktur og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar.IMeð ákæru lögreglustjórans á Selfossi 15. október 2014var ákærða gefið að sök að hafa að morgni 13. ágúst sama ár ekið tilgreindribifreið suður Þrengslaveg við Lambafell í Sveitarfélaginu Ölfusi með 141kílómetra hraða á klukkustund, þar sem leyfður hámarkshraði var 90 kílómetrar áklukkustund. Er brotið talið varða við 2. mgr. 37. gr. umferðarlaga nr.50/1987, sbr. 1., 5. og 6. mgr. 100. gr. sömu laga. Héraðsdómur gaf 21. október 2014 út fyrirkall tilákærða, þar sem hann var kvaddur til að mæta á dómþingi 20. nóvember sama ár. Ífyrirkallinu var meðal annars tekið fram að sækti ákærði ekki þing aðforfallalausu mætti hann búast við því að fjarvist hans yrði metin til jafnsvið það að hann viðurkenndi að hafa framið brot það sem hann væri ákærður fyrirog dómur yrði lagður á málið að honum fjarstöddum. Í áritun á fyrirkallið komfram að ákærði óskaði eftir fresti fram að þingfestingu málsins til þess aðtilnefna verjanda.Ákærði sótti ekki þing 20. nóvember 2014 er málið varþingfest, en af hálfu hans mætti Torfi Ragnar Sigurðsson hæstaréttarlögmaður,sem skipaður var verjandi. Málið var næst tekið fyrir 27. sama mánaðar og sóttiákærði ekki þing, en af hálfu hans var mættur fyrrgreindur verjandi, sem kvaðákærða vera erlendis og óskaði eftir að málinu yrði frestað. Eftir þetta varmálið tekið fyrir fimm sinnum á tímabilinu frá 4. desember 2014 til 19. febrúar2015 og þá ávallt bókað í þingbók að ákærði væri ekki mættur, en þing sótt afverjanda hans. Í síðasta þinghaldinu var málinu frestað til aðalmeðferðar 19.mars 2015. Í þinghaldi þann dag, án viðveru ákærða, var bókað í þingbók eftirverjanda hans að hann hafi ekki náð í ákærða þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir ogvissi ekki hvaða varnir ákærði hefði í hyggju að hafa uppi í málinu. Íframhaldi af þessu fór aðalmeðferð málsins fram með því að skýrsla var tekin aflögreglumanni og málið dómtekið við svo búið að loknum munnlegum málflutningi.IIMeð því að að ákærði mætti ekki við þingfestingumálsins, þrátt fyrir lögmætt fyrirkall, og ekki varð útivist af hans hálfu, þarsem lögmaður var mættur fyrir hans hönd og skipaður verjandi, hefðihéraðsdómari að réttu lagi átt að neyta heimildar 162. gr., sbr. c. lið 90. gr.laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og leggja fyrir ákæranda að láta lögregluhandtaka ákærða og færa hann fyrir dóm. Þess í stað kaus héraðsdómari, eftir aðmálið hafði eftir þingfestingu þess verið tekið fyrir fimm sinnum að ákærðafjarstöddum, að fram færi aðalmeðferð í því án nærveru ákærða, þrátt fyrirákvæði 1. mgr. 166. gr. laga nr. 88/2008 um rétt ákærða til að vera við hanastaddur. Réttur sakaðs manns til að gefa skýrslu fyrir dómi oghalda uppi vörnum eru ein mikilvægustu réttindi hans og þáttur í réttlátrimálsmeðferð samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr., sbr. b. lið3. mgr. 6. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr.62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Þessi regla er áréttuð í 1. mgr. 113.gr. laga nr. 88/2008. Á þessum rétti ákærða var brotið með þeirri málsmeðferðsem viðhöfð var í héraðsdómi. Verður því að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og leggjafyrir héraðsdóm að taka málið til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.Ákvörðun sakarkostnaðar í héraði bíður nýs efnisdóms,en allur áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaunskipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim íhérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.Allur áfrýjunarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, Torfa Ragnars Sigurðssonarhæstaréttarlögmanns, 372.000 krónur.DómurHéraðsdóms Suðurlands 13. maí 2015 Málþetta er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi dagsettri 15. októbersl. á hendur ákærða, X, kt. [...],til heimilis í [...],„fyrir umferðarlagabrotmeð því að hafa, að morgni miðvikudagsins 13. ágúst2014, ekið bifreiðinni [...] suður Þrengslaveg við Lambafell í SveitarfélaginuÖlfusi með 141 km hraða á klukkustund þar sem leyfður hámarkshraði var 90 km áklukkustund. Telst brot ákærða varða við 2. mgr. 37. gr.umferðarlaga nr. 50, 1987, sbr. 1., 5. og 6. mgr. 100. gr. sömu laga.Þess er krafist að ákærði verði dæmdur tilrefsingar, til greiðslu sakarkostnaðar og til að sæta sviptingu ökuréttarsamkvæmt 101. gr. umferðarlaga nr. 50, 1987.“ Málavextir. Samkvæmtlögregluskýrslu var Rannveig B. Sverrisdóttir varðstjóri að mæla hraða bifreiðavið Lambafell, syðri Lambafellsnámu á Þrengslavegi í Ölfusi þann 13. ágúst 2014kl. 10:07, þegar hún veitti athygli svartri fólksbifreið af gerðinni [...] meðskráningarnúmerinu [...]. Segir í skýrslunni að bifreiðinni hafi verið ekiðáberandi hratt suður Þrengslaveg fram hjá lögreglubifreiðinni. Hafi engin önnurbifreið verið á vegkaflanum og hafi hraði bifreiðarinnar mælst 146 km/klst. viðbestu skilyrði. Akstur bifreiðarinnar var stöðvaður norðan við Raufarhólshelliog reyndist ákærði vera ökumaður hennar. Fram kemur í lögregluskýrslunni aðratsjá hafi verið prófuð fyrir mælingu kl. 09:53 og eftir mælingu kl. 10:10. Þákemur þar fram að ákærða hafi verið sýndur mældur hraði á skjá ratsjárinnar enhann hafi neitað sök. Ekki kemur fram á hvaða hraða ákærði taldi sig hafa ekið.Þegar tekið hefði verið tillit til vikmarka væri mældur hraði bifreiðarinnar141 km/klst. Fram kemur í lögregluskýrslunni að dagsbirta hafi verið, lítilumferð, þurrt og bjart og yfirborð vegar malbikað. Á umræddum vegarkafla erhámarkshraði 90 km/klst. Þann21. október sl. var gefið út fyrirkall í máli þessu og skyldi það tekið fyrirfimmtudaginn 20. nóvember sl. kl. 10:00. Í fyrirkallinu var þess getið að sæktiákærði ekki þing mætti hann búast við því að fjarvist hans yrði metin til jafnsvið það að hann viðurkenndi að hafa framið brot það sem hann var ákærður fyrirog dómur yrði lagður á málið að honum fjarstöddum. Fyrirkall þetta var birt ákærða27. október sl. og óskaði hann þá eftir fresti fram að þingfestingu til þess aðtilnefna verjanda. Ákærði mætti ekki við þingfestingu málsins þann 20. nóvembersl. en Torfi Ragnar Sigurðsson hrl. mætti og var skipaður verjandi ákærða.Málið var tekið fyrir nokkrum sinnum og ávallt mætti verjandi ákærða með þærupplýsingar að hann hefði ekki náð í ákærða þrátt fyrir ítrekaðar tilraunirsíðan í nóvember 2014, bæði símleiðis og með tölvupóstum. Málinu var þvífrestað til aðalmeðferðar og við upphaf hennar þann 19. mars sl. upplýstiverjandinn að hann hefði ekki náð í ákærða þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir ogþá tók verjandinn fram að hann vissi ekki hvaða varnir ákærði hefði fram aðfæra í málinu. Viðaðalmeðferðina var spiluð upptaka úr Eye-witness kerfi lögreglunnar sem sýnireftirför lögreglubifreiðarinnar og samskipti ákærða við lögreglumanninn. Ákærðikvaðst vita að hann hefði verið að keyra hratt en hann vissi ekki á hvaða hraðahann hefði verið. Honum var gerð grein fyrir því að kærður hraði yrði 141 km/klst.Á myndskeiðinu sést hver mældur hraði bifreiðarinnar hafi verið. Þá var tekinskýrsla fyrir dómi af Rannveigu B. Sverrisdóttur varðstjóra. Hún skýrði svo fráað hún hafi verið að mæla hraða bifreiða við Lambafell og hafi hún mælt hraða [...]bifreiðar sem ekið hafi verið fram hjá henni og hafi hraðinn mælst 146km/klst. Hún hafi veitt bifreiðinnieftirför og náð að stöðva hana við Raufarhólshelli. Hún kvaðst hafa rætt viðökumann, sýnt honum mældan hraða og hafi hann sagt að hann vissi að hann hefðiekið hratt en ekki vitað hversu hratt. Hún kvað ratsjána hafa verið prófaðafyrir og eftir mælingu með hefðbundnum hætti. Hún kvað að lítil umferð hefðiverið þarna og léki enginn vafi á því að það hafi verið hraði bifreiðar ákærðasem mældur hefði verið.Niðurstaða.Ákærða er í máli þessu gefið að sök að hafaekið bifreið með 141 km hraða miðað við klukkustund á Þrengslavegi eins ognánar greinir í ákæru. Ákærði hefur ekki komið fyrir dóm en fyrir liggur aðhann tjáði lögreglumanni á vettvangi að hann vissi að hann hefði ekið hratt enekki hversu hratt. Fyrir liggur í máli þessu skýrsla lögreglumanns semstaðfestir að hraði bifreiðar ákærða hafi verið mældur með ratsjá 146 km/klst.,en í ákæru hefur verið tekið tillit til vikmarka. Ákærða hefur verið birtfyrirkall þar sem þess var getið að sækti hann ekki þing mætti hann búast viðþví að fjarvist hans yrði metin til jafns við það að hann viðurkenndi að hafaframið brot það sem hann var ákærður fyrir og dómur yrði lagður á málið aðhonum fjarstöddum. Verjandi ákærða hefur lýst ítrekuðum tilraunum sínum tilþess að hafa samband við hann, bæði símleiðis og með tölvupóstum. Þá hefurverjandinn lýst því yfir að hann viti ekki hvaða varnir ákærði hafi fram aðfæra í máli þessu.Þegar allt framanritað ervirt og höfð hliðsjón af niðurstöðu ratsjármælingar, framburði lögreglumanns umhraða bifreiðar ákærða, viðbrögðum ákærða í lögreglubifreiðinni og jafnframtþví að ekki er loku fyrir það skotið að ákærði hafi kosið að una því að máliþessu yrði lokið með útivistardómi, þykir ekki varhugavert að telja sannað aðákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og þarþykir rétt færð til refsiákvæða. Samkvæmt framlögðu sakavottorðihefur ákærði ekki áður sætt refsingu.Ákærði hefur með greindri háttsemi sinni unnið sér til refsingar. Þykirhún hæfilega ákveðin 130.000 króna sekt til ríkissjóðs sem greiðist innanfjögurra vikna frá birtingu dómsins en ella sæti ákærði fangelsi í 10 daga. Þáber að svipta ákærða ökurétti eins og krafist er í ákæru og með vísan tilþeirra lagaákvæða er þar greinir. Þykir hæfilegt að svipta ákærða ökurétti í 1mánuð frá birtingu dómsins að telja. Þá ber með vísan til 218.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að dæma ákærða til greiðslu allssakarkostnaðar, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, TorfaRagnars Sigurðssonar hrl., 225.060 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.Hjörtur O. Aðalsteinssondómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist fram yfirlögbundinn frest en dómari og málflytjendur töldu ekki þörf endurflutnings.Dómsorð:Ákærði, X, greiði 130.000 krónur í sekt tilríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins en sæti ella fangelsi í 10daga.Ákærði ersviptur ökurétti í 1 mánuð frá birtingu dómsins að telja.Ákærði greiði allansakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Torfa Ragnars Sigurðssonar hrl., 225.060krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 35/2020
Endurupptaka Umboðssvik Fjármálafyrirtæki Hæfi dómara Frávísun frá Hæstarétti
Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 478/2014 var M sakfelldur fyrir umboðssvik í starfsemi G hf., sbr. 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Refsing hans var ákveðin fangelsi í 2 ár. Með úrskurði endurupptökunefndar í október 2020 var fallist á beiðni M um endurupptöku málsins. Vísaði nefndin til þess að einn dómara fyrrgreinds hæstaréttarmáls hefði gert samning í janúar 2007 við G hf. um eignastýringu og að hann hefði tapað verulegum fjármunum í þeim viðskiptum. Dómarinn hefði verið vanhæfur til að dæma í málinu og af þeirri ástæðu hefðu verið gallar á meðferð málsins fyrir Hæstarétti í skilningi d-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Því væri samkvæmt 1. mgr. 232. gr. laganna fullnægt skilyrðum fyrir endurupptöku málsins og var sú krafa tekin til greina. Í dómi Hæstaréttar var rakið að lækkun á andvirði þeirra fjármuna sem dómarinn hafði í eignastýringu hefði numið 14,78% við fall bankans. Þessi lækkun yrði ekki talin veruleg þegar horft væri til þeirra efnahagsáhrifa sem þorri almennings hefði þurft að þola á þessum tíma með lækkun eignaverðs, rýrnun lífeyrisréttinda, hækkun verðlags vegna gengishruns og hækkun skulda vegna verðlagsbreytinga meðal annars vegna tengingar lána við vísitölu neysluverðs. Þá vísaði rétturinn til þess að í dómum Hæstaréttar í málum nr. 34/2019 og 35/2019, þar sem fallist var á að skilyrðum endurupptöku hefði verið fullnægt, hefði verið beint samhengi milli sakargifta og þeirra fjárhagslegu hagsmuna dómara sem fóru forgörðum en því væri ekki fyrir að fara í þessu máli. Enn fremur hefði dómari í því máli orðið fyrir tjóni þegar hlutabréf hans í bankanum urðu með öllu verðlaus en í þessu tilviki væri um að ræða lækkun á mun hærri höfuðstól á afmörkuðu tímabili þegar eignaverð náði lágmarki sem viðbúið var að gengi til baka þegar jafnvægi væri náð eftir að kreppa gekk yfir í kjölfar efnahagshrunsins haustið 2008. Komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að ekki yrði talið að dómarinn hefði á grundvelli g-liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 verið vanhæfur til að fara með málið. Af þeirri ástæðu væri ekki fullnægt lagaskilyrðum fyrir endurupptöku málsins. Aðalkrafa ákæruvaldsins um frávísun málsins frá Hæstarétti var því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Ása Ólafsdóttir og Karl Axelsson og Kristinn Halldórsson dómstjóri og Ragnheiður Harðardóttir landsréttardómari.2. Með úrskurði endurupptökunefndar 23. október 2020 var fallist á beiðni ákærða um endurupptöku á hæstaréttarmáli nr. 478/2014 sem dæmt var 3. desember 2015. 3. Ákæruvaldið krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti en til vara að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða samkvæmt I. kafla ákæru og honum gert að sæta fangelsi í 2 ár.4. Ákærði krefst þess að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins.Ágreiningsefni5. Hinn 28. júní 2013 gaf sérstakur saksóknari samkvæmt lögum nr. 135/2008 út ákæru á hendur ákærða og þremur öðrum mönnum. Í I. kafla ákærunnar voru ákærða gefin að sök umboðssvik 12. nóvember 2007 í starfsemi Glitnis banka hf., sbr. 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Einnig var Jóhannesi Baldurssyni og Elmari Svavarssyni gefið að sök þetta brot en allir voru þeir starfsmenn bankans. Í ákærunni er þessum sakargiftum á hendur nefndum mönnum lýst þannig:[...] með því að hafa í sameiningu í fyrrgreindum störfum sínum fyrir Glitni banka hf. misnotað aðstöðu sína og stefnt fjármunum bankans í verulega hættu er þeir fóru út fyrir heimildir sínar til lánveitinga með því að láta bankann veita félaginu BK-44 ehf. [...] sem var metið í áhættuflokki 6 og var í eigu ákærða Birkis Kristinssonar, 3.791.340.000 króna peningamarkaðslán án samþykkis lánanefndar eða áhættunefndar bankans, án þess að endurgreiðsla lánsins væri tryggð með fullnægjandi hætti og án þess að láta kanna með fullnægjandi hætti greiðslugetu lántakanda en allt þetta var í andstöðu við reglur bankans um lánveitingar.Peningamarkaðslánið var veitt án þess að lántaki væri skuldbundinn til að endurgreiða það með undirritun lánsskjals. Lánið var veitt til að fjármagna að fullu kaup BK-44 ehf. á 150.000.000 hlutum í Glitni banka hf., sem fram fóru 7. nóvember 2007, og þóknun vegna þeirra kaupa. Ekki var gengið frá tryggingum fyrir endurgreiðslu lánsfjárhæðarinnar með formlegum hætti. 6. Í ákærunni kom fram að peningamarkaðslánið hefði verið með gjalddaga 12. desember 2007 og verið framlengt tíu sinnum með sömu skilmálum að öðru leyti en því að vextir tóku breytingum og hefðu þeir verið lagðir við höfuðstól hverju sinni við framlengingu lánsins. Þessar breytingar á skilmálum þess hefðu farið fram á tímabilinu frá 21. desember 2007 til 22. júlí 2008 en þann dag hefði lánið síðast verið á gjalddaga. Um verkaskiptingu við framningu brotsins sagði svo í ákærunni:Þáttur ákærðu Jóhannesar og Elmars í hinni refsiverðu háttsemi var nánar tiltekið sá að leggja á ráðin um hlutabréfaviðskiptin og lánveitinguna, bjóða meðákærða Birki hlutabréfin til kaups fyrir hönd BK-44 ehf., setja fram tilboð um fjölda hluta og lánveitingu frá Glitni banka hf. til handa BK-44 ehf. til að fjármagna kaupin að fullu. Þáttur ákærða Magnúsar Arnars var sá að láta skrá á félagið BK-44 ehf. lánamörk fyrir allt að 4.000.000.000 króna í 6 mánuði án þess að hafa heimild til að samþykkja svo háa lánveitingu sem framkvæmdastjóri í bankanum og án samþykkis lánanefndar eða áhættunefndar. Ákærði Elmar hafði síðan milligöngu um lánveitinguna til BK-44 ehf. og annaðist framlengingar á láninu í alls 10 skipti uns lánið var greitt upp 22. júlí 2008 með þeim hætti sem lýst er í II. kafla ákærunnar. Skráning á lánamörkunum gerði ákærða Elmari fært að annast kaup á hlutabréfunum fyrir hönd BK-44 ehf. fyrir andvirði peningamarkaðslánsins. Ákærði Jóhannes samþykkti framkvæmd viðskiptanna og gaf starfsmönnum bankans fyrirmæli um framkvæmd þeirra.7. Með héraðsdómi 23. júní 2014 var ákærði sakfelldur fyrir það brot sem honum var gefið að sök og dæmdur til að sæta fangelsi í 4 ár. Jafnframt voru aðrir þeir sem ákæran tók til sakfelldir fyrir þetta brot og brot samkvæmt öðrum köflum ákærunnar sem lutu ekki að ákærða.8. Dóminum var áfrýjað til Hæstaréttar og með fyrrgreindum dómi réttarins í máli nr. 478/2014 var ákærði sakfelldur og gert að sæta fangelsi í 2 ár. Sakfelling annarra sem ákæran tók til var einnig staðfest og þeim gert að sæta refsingu.9. Með bréfi til endurupptökunefndar 19. júní 2017 leitaði ákærði eftir því að málið sem lauk með umræddum dómi Hæstaréttar yrði endurupptekið á grundvelli 215. gr., sbr. 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, eins og þessi ákvæði hljóðuðu fyrir setningu laga nr. 49/2016 og 47/2020. Svo sem áður sagði var beiðnin samþykkt með úrskurði nefndarinnar 23. október 2020 en aðrir en ákærði leituðu ekki endurupptöku. Í kjölfarið gaf ríkissaksóknari út fyrirkall 27. sama mánaðar vegna endurupptöku málsins sem birt var fyrir ákærða 29. þess mánaðar. MálsatvikUm einkahlutafélagið BK-440. Í upphafi árs 2000 stofnuðu bræðurnir Birkir og B félagið MK-44 ehf. Á hluthafafundi 8. júní 2007 var nafni félagsins breytt í BK-44 auk þess sem gerðar voru breytingar á samþykktum þess. Eftir þeim var tilgangur félagsins kaup og sala verðbréfa, svo og rekstur fasteigna og lánastarfsemi. Samkvæmt ársreikningi 2007 voru hluthafar í félaginu tveir, annars vegar Birkir og hins vegar félagið sjálft, hvor með helmingshlut. Helsta eign samkvæmt efnahagsreikningi var dótturfélag þess, BK-44 II ehf., en í eigu þess mun hafa verið 28% hlutur í Gnúpi fjárfestingafélagi hf. Birkir mun hafa á tímabili sem spannar frá árinu 2003 og fram yfir þá atburði sem málið tekur til starfað í einkabankaþjónustu Íslandsbanka hf. sem síðar fékk heitið Glitnir banki hf. og enn síðar Glitnir hf.1. Með yfirlýsingu 25. apríl 2006 setti umrætt einkahlutafélag, sem eins og áður greinir hét þá MK-44, að handveði öll verðbréf á vörslureikningi nr. 40784 í Íslandsbanka hf. til tryggingar á öllum skuldbindingum þess við bankann. Jafnframt var tekið fram að veðsetningin tæki til hvers konar arðs af hinu veðsetta og skuldbatt félagið sig til að ráðstafa honum inn á nánar tilgreindan reikning sem einnig var veðsettur bankanum. Samkvæmt skráningu hjá bankanum var fyrrgreindum vörslureikningi skipt út 12. nóvember 2007 fyrir annan slíkan reikning nr. 70548. Af gögnum málsins verður ráðið að fram hafi farið ítarleg leit að skjölum um veðsetningu þessa reiknings en þau fundust ekki.Kaup BK-44 ehf. á hlutum í Glitni banka hf. í nóvember 20072. Um haustið 2007 stóð Gnúpur fjárfestingarfélag hf. höllum fæti og var útséð með að félagið gæti efnt framvirka samninga sem það hafði gert við Glitni banka hf. um kaup á verulegu hlutafé í bankanum. Þar á meðal mun hafa verið samningur um kaup á 150.000.000 hluta 8. nóvember 2007 á genginu 30,6813. Þegar hér var komið sögu var bankinn kominn yfir þau lögbundnu 10% mörk sem fjármálafyrirtækjum var heimilt að eiga eða taka að veði í eigin hlutabréfum án samþykkis Fjármálaeftirlitsins, sbr. 1. mgr. 29. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, eins og ákvæðið hljóðaði þá, sbr. og 1. mgr. 55. gr. laga nr. 2/1995 um hlutafélög. 3. Meðal gagna málsins er endurrit af símtali síðdegis 5. nóvember 2007 milli fyrrgreinds Elmars Svavarssonar verðbréfamiðlara markaðsviðskipta bankans annars vegar og starfsmanns Gnúps fjárfestingafélags hf. hins vegar. Kvaðst Elmar vera „með áhugasaman kaupanda að þessum Glitnisbréfum ykkar“ og spurði „voru þetta ekki ... 207 í heildina?“. Leiðrétti viðmælandinn hann með því að svara „150“ en þá sagði Elmar „Já, 150 já. Ok. Heyrðu, all right. Má ég ekki koma á þau verði?“ Eftir jákvætt svar viðmælandans kvaðst Elmar ætla að selja „sennilega nálægt bara lokaverðinu í dag“ en hafa samband síðar. Nokkrum mínútum síðar hringdi Elmar í miðlara í eigin viðskiptum Glitnis banka hf. og lét vita að hann „ætti að geta lokað því“ sem laut að kaupum á „150 ... í bankanum“ á „26,6“. Í kjölfarið hringdi Elmar í fyrrgreindan starfsmann Gnúps fjárfestingafélags hf. og sagði „150 á 26,6 þú selur“ og bundust þeir fastmælum um þetta. Samkvæmt yfirliti frá Kauphöllinni um viðskipti eiginbókar Glitnis banka hf. voru um þetta leyti skráð viðskipti með 150.000.000 hluta í bankanum á genginu 26,6. 4. Elmar Svavarsson sendi tölvubréf 7. nóvember 2007 klukkan 12.51 til C, sem þá gegndi starfi regluvarðar Glitnis banka hf., þar sem óskað var eftir heimild út vikuna til að eiga viðskipti við BK-44 ehf. með allt að 150.000.000 hluta í bankanum. Þar sagði að eini eigandi félagsins væri Birkir Kristinsson, starfsmaður bankans, og að heimildin þyrfti „að lifa í dag og á morgun“. Samrit af bréfinu var sent Birki og tekið fram að erindið væri afar áríðandi. Regluvörðurinn svaraði með tölvubréfi sama dag klukkan 12.58 og tók fram að heimildin væri veitt þann dag en eingöngu mætti veita slíka heimild til eins dags í senn.5. Samkvæmt kaupnótu 7. nóvember 2007 keypti BK-44 ehf. klukkan 15.50 þann dag 150.000.000 hluta í Glitni banka hf. á genginu 25,2. Kaupverðið nam 3.780.000.000 króna að viðbættri söluþóknun að fjárhæð 11.340.000 krónur eða samtals 3.791.340.000 krónur. Á kaupnótunni var tekið fram að sölumaður væri Elmar og að viðskiptin væru skráð á vörslureikning nr. 210971 og að greitt hefði verið með „PM láni ... Kvittun á birki kristins“. Samkvæmt yfirliti frá Kauphöll um viðskipti eiginbókar Glitnis banka hf. voru þessi viðskipti skráð þar klukkan 16.50. Með þeim eignaðist BK-44 ehf. 1,0143% af heildarhlutafé bankans og varð samkvæmt upplýsingum Kauphallar 16. stærsti hluthafi í honum.Peningamarkaðslán til BK-44 ehf. fyrir kaupum á hlutum í Glitni banka hf.6. Ákærði sendi tölvubréf 7. nóvember 2007 klukkan 17.08 til Elmars Svavarssonar og D, starfsmanns í markaðsviðskiptum bankans. Samrit var sent E, forstöðumanni hjá áhættustýringu bankans, en hann var jafnframt ritari áhættunefndar. Enn fremur fékk Jóhannes Baldursson, framkvæmdastjóri markaðsviðskipta bankans, samrit þess. Í því sagði svo: Ég er kominn með samþykki fyrir PM mörkum á BK-44 ehf., kt. 620200-2120, upp á 4ma. kr. í 6 mánuði.Sama dag klukkan 17.27 framsendi Elmar þetta tölvubréf til Birkis með svohljóðandi orðsendingu:Bréfin voru keypt áðan, þú færð pm lán fyrir þessum kaupum, value á mánudaginn. 150m nom GLB á 25,20.7. Samkvæmt endurriti af símtali hringdi Elmar í F, starfsmann bakvinnslu bankans, 8. nóvember 2008 klukkan 16.57 og spurði „Heyrðu, money market lánið ... Ertu búinn að græja þetta?“ Viðmælandi bað þá um frekari skýringu og svaraði Elmar „Peningurinn. Peningurinn. Eru þeir búnir að borga bréfin? Þetta Gnúpur þarna.“ Við þetta hváði viðmælandi en þá sagði Elmar „Nei, tapið segi ég. Tapið.“ Þessu svaraði viðmælandinn „Nei, ég var að bíða eftir bara að hann myndi láta mig vita þarna“. Þessu næst sagði Elmar viðmælanda að taka féð af tilteknum reikningi og yrði hann „kominn þarna inn bara“. Í endurritinu kemur fram að Jóhannes Baldursson hafi verið viðstaddur og heyrist segja við Elmar „Bara þegar G er búin að leggja hann inn.“ Í framhaldinu endurtók Elmar að þetta ætti að gera þegar G væri búin að leggja hann inn. Eftir þetta samtal hringdi Jóhannes í umrædda G klukkan 16.59 og sagði „Sko, ég var að gera money market lán fyrir Gnúp“ og að F í bakvinnslu væri „að bíða eftir þessum peningum ... inn á þennan reikning“. Þessu svaraði G „Ég skal dúndra þessu í gegn bara“ og því samsinnti Jóhannes. 8. Starfsmaður Glitnis banka hf. sendi tölvubréf 12. nóvember 2007 klukkan 11.39 til Elmars þar sem sagði: „Sæll á eftir að setja inn PM lánið v/BK-44.“ Þessu erindi svaraði Elmar með tölvubréfi sama dag klukkan 14.21 og sagði „þetta á að fara á vs reikning 70548, […] gengur frá pm láni fyrir hann.“ Mínútu síðar hringdi Elmar í umræddan starfsmann, sem mun hafa verið H, og var það samtal svohljóðandi samkvæmt endurriti:H Hvað ... viltu segja mér eitthvað hverjum ég er að lána og hvað mikið og hvað lengi og ... ?ES Jaaaá. Þessa upphæð sem er þarna.H (Hlær) ha?ES Var ekki ... nei, það var ekki nóta með.H Það var bara 70548. Ég held að það sé reikningsnúmer frekar en upphæð.ES Já. Svona. Nú sendi ég þér nótuna. Þá sérðu töluna og nafnið og Maggi Arngríms, hann var búinn að samþykkja mörk á þetta. Á ég að senda þér það?H Já, takk. Og D líka.ES Eee ...H Má það ekki?ES Jú, jú. Má það ekki?H Já.ES Ég geri ekki bara drulludíla.H (Hlær) Nei, nei.ES Stundum er þetta í lagi.H Já. Það er nú það sko.Það er nú akkúrat það.ES Það er nú nefnilega það (flautar). Svona. Láttu þér þetta nægja, drengstauli.H (Hlær) Heyrðu, fyrirtak.ES Fyrirtæki. Heyrðu, takk.H Heyrðu, hvað er ég að fara að lána honum? Þessa ...ES Þessa upphæð þarna í 6 mánuði en ég meina getum við ekki samt haft þetta bara rúllandi á mánuði eða ... ?H Jú, ég bara rúlla þessu í mánuð.ES Já.H Á ég að senda þér „quote“ eða bara „done-a“ dílinn?ES „Quote-aðu“ bara sjálfan þig.H Ok. Og hvaða álag ertu að hugsa um?ES Ég veit það ekki. Á ég að velja það?H Ber ég ábyrgð á því?ES Hver hérna ... hvað er eðlilegt á þetta?H Hmm ... er þetta ... er þetta drulludíll eða ... ?ES (Síminn hringir) Nettur. Heyrðu, ég verð að taka þetta.H Ok, bæ.ES Bæ.9. Eins og fram kom í því símtali sem hér hefur verið rakið sendi Elmar tölvubréf til H meðan á samtalinu stóð en því fylgdi bráðabirgðakvittun með yfirskriftinni „Pöntun fyrir keyptum hlutabréfum af eigin bókum bankans“. Þar kom fram að um væri að ræða 150.000.000 hluta í bankanum á genginu 25,2 fyrir 3.780.000.000 króna. Að viðbættri þóknun að fjárhæð 11.340.000 krónur væri heildarverðið 3.791.340.000 krónur. Greiðslan væri skuldfærð samkvæmt beiðni af tilgreindum reikningi BK-44 ehf. en tekið fram að greitt væri með „PM láni ... Kvittun á birki kristins.“ Jafnframt framsendi Elmar til H og fyrrgreinds D, starfsmanns í markaðsviðskiptum bankans, tölvubréf 7. nóvember 2007 þar sem ákærði tilkynnti að hann væri kominn með samþykki „fyrir PM mörkum á BK-44 ehf. ... upp á 4ma kr. í 6 mánuði“. Þessu svaraði H með tölvubréfi sama dag og símtalið fór fram klukkan 14.43 og hljóðaði það þannig:FYIDönn,Lánaði BK-44 isk 3.791.340.000 @ 14,55 Reibor og 210bp álagi í 1 mánuð frá 12.nóv – 12.des.Uppgjör á peningamarkaðsláninu til BK-44 ehf.20. Svo sem hér hefur verið rakið var peningamarkaðslánið til BK-44 ehf. að fjárhæð 3.791.340.000 krónur vegna kaupa á hlutum í Glitni banka hf. á gjalddaga 12. desember 2007 en með áföllnum vöxtum nam skuldin 3.843.944.843 krónum. Þann dag var vöxtunum bætt við höfuðstól lánsins og það framlengt til 11. janúar 2008. Aftur var vöxtum bætt við höfuðstól og lánið framlengt til 3. mars, síðan til 3. apríl og þá 5. maí sama ár. Síðastnefndur gjalddagi var færður fram til 30. apríl sama ár en þá nam skuldin 4.110.042.710 krónum.21. Áður en kom að gjalddaga lánsins 30. apríl 2008 hafði Glitnir banki hf. í viðskiptum 25. sama mánaðar leyst til sín 30.000.000 hluta í bankanum frá BK-44 ehf. á genginu 16,85. Andvirði hlutanna að fjárhæð 503.983.500 krónur að teknu tilliti til þóknunar að fjárhæð 1.516.500 krónur kom til frádráttar láninu á uppgjörsdegi viðskiptanna sem var á sama degi og lánið var á gjalddaga. Þann dag voru eftirstöðvarnar að fjárhæð 3.606.059.210 krónur framlengdar til 5. maí sama ár. Enn var lánið framlengt til 19. maí, 19. júní og 21. júlí sama ár og áföllnum vöxtum ávallt bætt við höfuðstól. Loks var lánið framlengt um einn dag til 22. júlí en þann dag nam skuldin í heild sinni 3.777.242.206 krónum. 22. Á síðastgreindum gjalddaga lánsins 22. júlí 2008 var það gert upp með því að Glitnir banki hf. leysti til sín 120.000.000 hluta BK-44 ehf. í bankanum. Fór það þannig fram að fyrst keypti bankinn hlutina á genginu 14,95 fyrir 1.794.000.000 króna en til frádráttar kom söluþóknun að fjárhæð 5.382.618 krónur. BK-44 ehf. keypti síðan hlutina aftur af bankanum á sama gengi. Söluverð hlutanna í þessum viðskiptum mun hafa verið nærri skráðu gengi hlutabréfa í bankanum í Kauphöll á þessum tíma. Loks keypti svo bankinn hlutina á ný af BK-44 ehf. en í þetta sinn á genginu 31,82 eða fyrir 3.818.400.000 krónur og án söluþóknunar. Þegar lánið hafði verið gert upp voru eftirstöðvar söluandvirðisins að fjárhæð 35.775.794 krónur lagðar inn á reikningi BK-44 ehf. í bankanum.23. Samkvæmt gögnum málsins voru umrædd viðskipti til athugunar innan bankans í september 2008. Meðal málsgagna er tölvubréf 19. þess mánaðar sent innan bankans af C sem eins og áður greinir var regluvörður bankans á þessum tíma. Þar kom fram að um hefði verið að ræða uppgjör á sölurétti sem „eigin viðskipti“ höfðu samþykkt. Í ljós hefði komið að farist hefði fyrir að ganga skriflega frá þeim rétti. Tók regluvörðurinn fram að hann hefði verið hafður með í ráðum við að ganga frá málinu en hann hefði gert starfsmönnum grein fyrir að vanhöld af þessu tagi gætu haft alvarlegar afleiðingar. 24. Á því tímabili sem hlutabréfin í Glitni banka hf. voru í eigu BK-44 ehf. voru þau ekki varðveitt á vörslureikningi nr. 40784, sem eins og áður greinir hafði verið settur bankanum að handveði, heldur á vörslureikningi nr. 70548 sem engin gögn liggja fyrir um að bankinn hafi haft að veði. Á umræddu tímabili var greiddur arður 13. mars 2008 að fjárhæð 49.949.999 krónur og hann lagður inn á innlánsreikning BK-44 ehf. í bankanum. Fall Glitnis banka hf. og málsatvik í kjölfar þess25. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a laga nr. 161/2002, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að taka yfir vald hluthafafundar í Glitni banka hf., leysa félagið frá störfum og setja yfir það skilanefnd.26. Með bréfi 10. nóvember 2011 beindi Fjármálaeftirlitið kæru til sérstaks saksóknara vegna nánar tilgreindra brota í starfsemi Glitnis banka hf. Meðal þess sem kæran tók til var lán sem veitt var BK-44 ehf. er fjármagnaði fyrrgreind kaup félagsins á hlutum í bankanum 7. nóvember 2007 án þess að settar hefðu verið fullnægjandi tryggingar fyrir endurgreiðslu þess. Jafnframt var því haldið fram að lánveitingin hefði verið í ósamræmi við útlánareglur bankans.27. Hinn 1. október 2012 sendi slitastjórn Glitnis hf., eins og félagið hét þá, tilkynningu til sérstaks saksóknara um rökstuddan grun um refsivert athæfi í starfsemi bankans. Tilkynningin tók meðal annars til uppgjörs á peningamarkaðsláninu til BK-44 ehf. en laut ekki að lánveitingunni og þætti ákærða í henni.28. Eins og áður greinir gaf sérstakur saksóknari út ákæru 28. júní 2013 á hendur ákærða og þremur öðrum fyrrverandi starfsmönnum bankans. Aðeins I. kafli hennar tók til ákærða og eingöngu sá þáttur málsins er til úrlausnar hér. Um formhlið málsinsBeiðni ákærða um endurupptöku málsins29. Svo sem áður greinir fór ákærði þess á leit með bréfi 19. júní 2017 að hæstaréttarmál nr. 478/2014, sem lauk með dómi 3. desember 2015, yrði endurupptekið. Beiðni þessari var beint að endurupptökunefnd í samræmi við 215. gr., sbr. 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008, eins og þessi ákvæði hljóðuðu fyrir setningu laga nr. 49/2016 og 47/2020.30. Beiðni ákærða um endurupptöku málsins var meðal annars reist á því að einn af dómurum þess í Hæstarétti, Markús Sigurbjörnsson, hefði verið vanhæfur til að dæma málið vegna hlutabréfaeignar sinnar og annarra fjárhagsumsvifa. Til stuðnings þessu var því haldið fram að um væri að ræða ný gögn í skilningi a-liðar 1. mgr. 211. gr. laga nr. 88/2008, eins og ákvæðið hljóðaði á þessum tíma, auk þess sem þetta hefði valdið því að verulegir gallar hefðu verið á meðferð málsins sem áhrif hefðu haft á niðurstöðu þess, sbr. d-lið sömu málsgreinar. Jafnframt var því haldið fram að fyrir hendi væru upplýsingar sem bentu til að dómarinn hefði ekki með fullnægjandi hætti gert nefnd um dómarastörf grein fyrir þessum umsvifum sínum en það væri til þess fallið að auka á vafa um hæfi hans til að dæma málið. Til stuðnings því að dómarinn hefði verið vanhæfur var meðal annars vísað til g-liðar 6. gr. laga nr. 88/2008.31. Með beiðni um endurupptöku málsins fylgdi afrit af sameiginlegu bréfi ákærðu, Elmars Svavarssonar og Birkis Kristinssonar, 2. janúar 2017 til nefndar um dómarastörf þar sem meðal annars var óskað upplýsinga um eignarhluti og hagsmunatengsl fyrrgreinds dómara á árunum 2004 til 2016. Til stuðnings beiðninni var vísað til 9. gr. þágildandi reglna nr. 463/2000 um aukastörf héraðs- og hæstaréttardómara og eignarhlut þeirra í félögum og atvinnufyrirtækjum. Nánar tiltekið var þess farið á leit að upplýst yrði hvort dómarinn hefði tilkynnt nefndinni um eignarhald eða leitað eftir heimild til að eiga hluti í félögum eða hlutdeildarskírteini í verðbréfa- eða fjárfestingarsjóðum. 32. Nefnd um dómarastörf svaraði erindinu með bréfi 23. janúar 2017. Þar kom fram að engin tilkynning hefði borist frá Markúsi Sigurbjörnssyni um eignarhlut í félögum eða atvinnufyrirtækjum eða að hann hefði leitað eftir heimild til að eiga slíkan hlut frá árinu 2004 eða síðar. Með bréfi 28. febrúar 2007 hefði hann tilkynnt um sölu hlutabréfa í Glitni banka hf. og að hann ætti ekki lengur hlut í félagi. Í bréfi nefndarinnar kom jafnframt fram að hún hefði á fundi sínum 15. desember 2016 tekið til umfjöllunar hvort eign í hlutabréfasjóði eða hliðstæðum sjóðum félli undir tilkynningaskyldu dómara til nefndarinnar eftir reglum nr. 463/2000. Niðurstaðan hefði verið að slík eign væri ekki tilkynningarskyld því að hún væri eðlisólík hlutabréfaeign að því leyti að hlutabréfum fylgdi ákvörðunarvald í málefnum félags en það ætti ekki við um hlutdeild í slíkum sjóðum. Þegar fé væri lagt í þá fengi greiðandi staðfestingu með hlutdeildarskírteini um eignina og væri þessi meðferð fjár hliðstæð því að féð væri lagt inn á innlánsreikning.33. Beiðni um endurupptöku málsins fylgdi jafnframt afrit sameiginlegs bréfs ákærðu, Elmars og Birkis, 2. janúar 2017 til Hæstaréttar þar sem meðal annars var óskað eftir upplýsingum miðað við árin 2004 til 2016 um hvort dómarar málsins hefðu átt stofnfé eða eignarhluti í félögum, hlutdeildarskírteini eða önnur réttindi í verðbréfa- eða fjárfestingarsjóðum. Jafnframt var óskað eftir sömu upplýsingum um þá sem dómararnir teldu sjálfir vera sér nákomna, svo sem maka eða börn. Enn fremur var óskað eftir upplýsingum um hvort tap hefði orðið hjá þeim eða einhverjum sem þeir teldu sér nákomna í viðskiptum með eignarhluti í félögum eða sjóðum við hrun íslenska fjármálakerfisins. Nánar tiltekið var óskað eftir upplýsingum um mismun á annars vegar hæstu eignastöðu í eignasafni á árunum 2007 til 2008 og hins vegar stöðu eignasafns við sölu þess í heild eða að hluta eða í kjölfar efnahagshrunsins eftir því hvort hefði orðið fyrr. Enn fremur var óskað eftir upplýsingum um hvort dómarnir hefðu gert eignastýringarsamninga við félög sem beiðnin tók til. 34. Umræddu erindi svaraði skrifstofustjóri Hæstaréttar með bréfi 31. janúar 2017 en þar kom fram að þeir dómarar sem beiðnin tók til hefðu verið beðnir að fylla út spurningablað sem tekið var saman í tilefni af fyrirspurninni. Tekið var fram að spurningarnar miðuðu við stöðu samkvæmt skattframtölum á árunum 2004 til 2008 þar sem sakarefni máls við réttinn nr. 478/2014 einskorðaðist við tiltekna þætti í starfsemi Glitnis banka hf. á árunum 2007 og 2008. Einnig var vísað til þess að þar sem 26. gr. þágildandi laga nr. 15/1998 um dómstóla og reglur nr. 463/2000 tækju ekki til eigna í verðbréfasjóðum, eins og nefnd um dómarastörf hefði tekið af skarið um á fundi 15. desember 2016, hefðu svörin ekki að geyma upplýsingar þar að lútandi. Þá var tekið fram að ekki yrðu veittar upplýsingar um fjárhagsmálefni maka dómara eða annarra nákominna, enda ekki á færi dómaranna að veita upp á sitt eindæmi slíkar persónuupplýsingar um aðra einstaklinga. 35. Svör Markúsar Sigurbjörnssonar sem fylgdu umræddu bréfi skrifstofustjóra réttarins hljóðuðu svo að því er varðaði sakarefni þessa máls:. Átti dómarinn eignarhluti í Kaupþingi banka hf., Landsbanka Íslands hf. eða Glitni banka hf. einhvern tíma á árunum 2004 til 2008?Í lok árs 2003 átti ég 1.739.518 hluti í Íslandsbanka hf., sem síðar fékk heitið Glitnir banki hf. Eins var í lok áranna 2004, 2005 og 2006. Í árslok 2007 átti ég 13.832 hluti í sama félagi og það sama í lok árs 2008.2. Hafi dómarinn átt eignarhluti í Kaupþingi banka hf., Landsbanka Íslands hf. eða Glitni banka hf. á árunum 2004 til 2008, varð tap af þeim viðskiptum og þá hvert?Ég mun hafa eignast áðurnefnda 13.832 hluti í Glitni banka hf. 14. mars 2007 sem greiðslu á hluta af arði af hlutabréfum í sama félagi, sem ég hafði þegar selt, 343.034 krónum. Með því að ég átti enn þessa hluti 7. október 2008, þegar þeir urðu verðlausir, nam tap mitt þessari fjárhæð.[...]5. Var dómarinn einhvern tíma á árunum 2004 til 2008 með samning um eignastýringu við Kaupþing banka hf., Landsbanka Íslands hf. eða Glitni banka hf.?Ég gerði samning við Glitni banka hf. 5. janúar 2007 um eignastýringu, sem stóð yfir þar til það félag lét af slíkri starfsemi fyrri hluta október 2008. Spurning þessi [...] lýtur ekki að því hver útkoma hafi orðið af ráðstöfunum á grundvelli þessa samnings. Þótt hvorki telji ég mér það skylt né að slíkt geti hafa haft áhrif á hæfi mitt til að sitja í dómi í hæstaréttarmáli nr. 478/2014, vil ég láta þess getið að samkvæmt gögnum, sem mér eru tiltæk, lét ég af hendi í janúar og febrúar 2008 um 61.450.000 krónur til eignastýringar samkvæmt samningnum. Því fé virðist á fyrrgreindu tímabili hafa verið varið til viðskipta með hlutdeild í innlendum og erlendum verðbréfasjóðum, en einnig verið haft að hluta á innlánsreikningum. Þær ráðstafanir voru gerðar án minna afskipta. Eftir því, sem ég fæ best séð, tók ég á árinu 2007 samtals um 6.165.000 krónur út úr eignastýringu og síðan um 3.800.000 krónur á árinu 2008. Hefðu þannig átt að standa eftir af upphaflegum höfuðstól um 51.485.000 krónur í árslok 2008. Verðmæti eigna, sem höfðu verið í eignastýringu, var á þeim tíma um 43.878.000 krónur. Verðrýrnun eigna í eignastýringunni á þessu tímabili varð samkvæmt þessu um 7.607.000 krónur eða sem svarar 14.78% af upphaflegum höfuðstól að teknu tilliti til úttekta af honum.Gagnaöflun endurupptökunefndar 36. Með bréfi endurupptökunefndar 17. apríl 2018 var þess farið á leit við ríkissaksóknara að hann hlutaðist til um rannsókn á því hvort dómarar sem dæmdu hæstaréttarmál nr. 478/2014 og makar þeirra hafi á árunum 2007 til 2008 átt eignarhluti í Glitni banka hf., hlutdeildarskírteini í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum sem áttu eignarhluti í bankanum eða eignarhluti í félögum sem áttu eignarhluti í bankanum. Til stuðnings þessari beiðni var vísað til 4. mgr. 230. gr. laga nr. 88/2008, eins og ákvæðið hljóðaði þá. Ríkissaksóknari svaraði erindinu með bréfi 15. maí 2018 þar sem fram kom að hann teldi að beiðni endurupptökunefndar, sem beindist að dómurum og mökum þeirra, yrði ekki framkvæmd á grundvelli þeirra laga og því yrði nefndin sjálf að hlutast til um að upplýsa málið.37. Í kjölfarið fór endurupptökunefnd þess á leit við Hæstarétt með bréfi 5. júní 2018 að henni yrðu veittar fyrrgreindar upplýsingar og jafnframt hvort tjón hefði hlotist af viðskiptunum. Þessu erindi svaraði skrifstofustjóri Hæstaréttar með bréfi 27. sama mánaðar þar sem vísað var til fyrrgreinds bréfs 31. janúar 2018 til ákærða. Ekki yrðu veittar upplýsingar um eignarhald dómara í félögum sem kynnu að hafa átt hluti í Glitni banka hf., svo og um hlutdeildarskírteini þeirra í verðbréfa- og fjárfestingasjóðum sem kynnu að hafa átt eignarhlut í bankanum. Þessi synjun var byggð á því að endurupptökunefnd hefði ekki lögvarða hagsmuni af því að fá slíkar upplýsingar auk þess sem eign í hlutabréfasjóðum eða hliðstæðum sjóðum væri eðlisólík hlutabréfaeign að því leyti að hlutabréfum fylgdi ákvörðunarvald í málefnum félags en það gerði ekki hlutdeild í slíkum sjóðum. Einnig var tekið fram að hlutdeildarsjóðshafar hefðu ekki ákvörðunarvald um það í hvaða verðbréfum væri fjárfest hverju sinni. Þá var vísað til þess að 26. gr. þágildandi laga nr. 15/1998 og reglur nr. 463/2000 tækju ekki til eigna í verðbréfasjóðum, eins og nefnd um dómarastörf hefði tekið af skarið um á fundi sínum 15. desember 2016. Enn fremur var vísað til dóms Hæstaréttar 14. nóvember 2017 í máli nr. 705/2017 sem fordæmi um þau atriði sem fyrirspurn endurupptökunefndar laut að. Loks var bent á að Mannréttindadómstóll Evrópu hefði nýlega borið upp spurningar við íslenska ríkið vegna kvörtunar af sama tilefni en þær hefðu meðal annars lotið að því hvort dómarar málsins hefðu átt eignarhluti í Glitni banka hf., Kaupþingi banka hf. eða Landsbanka Íslands hf. Þessar spurningar hefðu hins vegar hvorki lotið að eignarhlutum í öðrum félögum en þessum fjármálafyrirtækjum né hlutdeildarskírteinum í verðbréfasjóðum. Af því mætti draga þá ályktun að mannréttindadómstóllinn teldi atriði sem þessi ekki skipta máli. Þóttu því ekki efni til að veita frekari svör um þetta.38. Með bréfi skrifstofustjórans 27. júní 2018 fylgdu nánari svör Markúsar Sigurbjörnssonar. Í svari hans var áréttað að í upphafi árs 2007 hefði hann átt 1.739.518 hluti í Glitni banka hf. sem hann hefði selt að fullu í janúar og febrúar það ár. Ekki hefði orðið nokkurt tjón af þeirri sölu enda hefði hann fengið bréfin að arfi. Í mars 2007 taldi hann sig hafa fengið greiddan hluta af arði af þessum hlutum, sem hann hefði þó þegar selt, með 13.832 hlutum í Glitni banka hf. en þeir munu hafa verið taldir í því sambandi að andvirði 343.034 krónur. Þessa hluti hefði hann átt þegar þeir urðu verðlausir 7. október 2008. Að frátöldu þessu hefði hann ekki átt neina hluti í Glitni banka hf. á árunum 2007 til 2008 og heldur ekki eiginkona hans, sem fyrir sitt leyti hefði veitt honum heimild til að veita upplýsingar um persónuleg málefni sín.Úrlausn endurupptökunefndar39. Í úrskurði endurupptökunefndar 23. október 2020 vísaði nefndin til þess að Markús Sigurbjörnsson hefði átt 13.832 hluti í Glitni banka hf. í árslok 2007 eða um það leyti sem refsiverð háttsemi ákærða var talin hafa átt sér stað. Einnig vísaði nefndin til þess að dómarinn teldi sig hafa fengið þessa hluti sem þátt í arðgreiðslu á því ári en í þeim lögskiptum hefði andvirði þeirra verið talið nema 343.034 krónum. Umrædda hluti hefði hann átt þar til þeir urðu verðlausir 7. október 2008. Í ljósi gengisþróunar hlutabréfa í bankanum mætti ætla að verðmæti hlutbréfanna hefði rýrnað töluvert á árinu 2008 og því hefði tjón dómarans numið lægri fjárhæð þegar bréfin urðu verðlaus. Með hliðsjón af þessu taldi endurupptökunefnd að umfang hlutbréfaeignar dómarans hefði ekki verið slíkt að það hefði haft áhrif á hæfi hans til að taka sæti í sakamáli á hendur ákærða. Að sama skapi hefði umfang tjóns dómarans vegna þess að hlutabréfin fóru forgörðum ekki verið slíkt að verulegur galli hefði verið á málsmeðferð í skilningi d-liðar 1. mgr. 228. gr., sbr. 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008. 40. Í úrskurði nefndarinnar var því næst fjallað um fjármál Markúsar á grundvelli samnings 5. janúar 2007 um eignastýringu. Um það sagði svo í úrskurði endurupptökunefndar:Eins og að framan greinir þá tóku þágildandi reglur nr. 463/2000 ekki til eigna í hlutabréfasjóðum eða hliðstæðum sjóðum en nefnd um dómarastörf tók af skarið um þetta á fundi sínum þann 15. desember 2016. Niðurstaða nefndarinnar var sú að slíkar eignir væru ekki tilkynningarskyldar. Þær væru eðlisólíkar hlutabréfaeign að því leyti að hlutabréfum fylgir ákvörðunarvald í málefnum félags sem hlutdeild í slíkum sjóðum gerir ekki. Væri eign í slíkum sjóðum hliðstætt því að fé væri lagt inn á innlánsreikninga, eins og fram kemur í bréfi nefndarinnar, dags. 23. janúar 2017.Það eitt að nefnd um dómarastörf hafi ekki talið þörf á því að dómarar upplýstu um eignir sínar í hlutabréfasjóðum eða hliðstæðum sjóðum breytir því ekki að fjárhagslegt tap dómara getur leitt til þess að draga megi hlutleysi hans í efa í skilningi g-liðar 1. mgr. 6. gr. laga um meðferð sakamála, vegna hlutdeildar hans í slíkum sjóðum eins og endranær.Samkvæmt upplýsingum frá dómaranum lét hann af hendi í janúar og febrúar 2008 um 61.450.000 kr. til eignastýringar samkvæmt samningnum. Samkvæmt dómaranum virðist því fé á fyrrgreindu tímabili hafa verið varið til viðskipta með hlutdeild í innlendum og erlendum verðbréfasjóðum en einnig verið haft að hluta til á innlendum innlánsreikningum. Samkvæmt upplýsingum frá dómaranum voru þær ráðstafanir gerðar án hans afskipta. Telur dómarinn að fjárhagslegt tap hans hafi numið 7.607.000 kr. eða 14,78 prósentum af upphaflegum höfuðstól að teknu tilliti til tveggja úttekta af honum að fjárhæð 6.150.000 kr. og 3.800.000 kr. Að meðtöldu tjóni dómarans vegna áðurnefndrar hlutabréfaeignar hans í Glitni banka hf. liggur því fyrir að fjárhagslegt tjón hans við fall bankans nam samtals tæpum átta milljónum króna. Fjárhæð tjóns dómarans nemur margföldum mánaðarlaunum hans og nánast þrefaldri þeirri fjárhæð sem lögð var til grundvallar í þágildandi reglum nr. 463/2000.Eins og áður segir þá snýr sakamál endurupptökubeiðanda að umboðssvikum hans gagnvart Glitni banka hf. og því tjóni sem háttsemin olli bankanum. Ekki hafa komið fram gögn í málinu um að tjón dómarans vegna eignastýringarinnar megi rekja til þeirrar háttsemi. Hvorki liggja fyrir frekari upplýsingar í málinu, en að framan greinir, um það með hvaða hætti fjármunum dómarans, sem voru í eignastýringu hjá Glitni banka hf., var ráðstafað, svo sem hvort þeim hafi verið ráðstafað til kaupa á hlutafé í félögum eða sjóðum sem áttu hlut í bankanum, né að þessir fjármunir í eignastýringu hafi legið í verðmætum sem tengdust hlutabréfum í Glitni banka hf. Fjártjónið gat því hafa komið til vegna annarra ástæðna en tjóns bankans.Að mati endurupptökunefndar getur það ekki ráðið úrslitum við mat á hlutleysi dómarans hvort fjárhagstjónið hafi verið vegna hlutabréfaeignar hans í bankanum eða eignar hans í hlutabréfasjóðum sem voru í stýringu hjá bankanum. Hinir fjárhagslegu hagsmunir eru þeir sömu og það varðar dómarann sama áfallinu að tapa fénu, á hvorn veginn sem er. Er þá til þess að líta að tilgangur hæfisreglna, þar á meðal samkvæmt g-lið 1. mgr. 6. gr. laga um meðferð sakamála, er ekki einungis að tryggja að dómari sitji ekki í máli nema hann sé óhlutdrægur gagnvart bæði aðilum þess og efni, heldur einnig að tryggja traust aðilanna jafnt sem almennings til dómstóla með því að koma í veg fyrir að dómari standi að úrlausn máls í tilviki, þar sem réttmæt tortryggni gæti risið um óhlutdrægni hans.Dómarinn var viðskiptavinur Glitnis banka hf. á þeim tíma sem hin refsiverða háttsemi átti sér stað og tapaði verulegum fjármunum í þeim viðskiptum. Endurupptökubeiðandi og aðrir dómfelldu voru ákærðir fyrir háttsemi sem varðaði gríðarlegar fjárhæðir og var til þess fallin að valda Glitni banka hf. stórfelldu tjóni. Endurupptökubeiðandi var einn af stjórnendum bankans og í ljósi þeirra fjármuna sem fóru forgörðum hjá dómaranum voru atvik og aðstæður með þeim hætti að endurupptökubeiðandi mátti hafa ástæðu til að draga óhlutdrægni dómstólsins með réttu í efa, sbr. g-lið 1. mgr. 6. gr. laga um meðferð sakamála. Breytir þá engu þótt nokkur tími hafi liðið frá því tjón dómarans varð og þar til hann dæmdi í málinu. 41. Á þessum grundvelli taldi endurupptökunefnd að Markús hefði verið vanhæfur til að dæma hæstaréttarmál nr. 478/2014. Af þeirri ástæðu hefðu verið gallar á meðferð málsins fyrir Hæstarétti í skilningi d-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Væri því samkvæmt 1. mgr. 232. gr. laganna fullnægt skilyrðum fyrir endurupptöku málsins og var sú krafa tekin til greina. Aftur á móti var öðrum ástæðum sem ákærði tefldi fram til stuðnings beiðni sinni um endurupptöku hafnað en hér eru ekki efni til að rekja þau atriði nánar. Er þess þá að gæta að úrlausn nefndarinnar þar að lútandi kemur ekki til endurskoðunar fyrir Hæstarétti, enda ekki á valdi réttarins að taka ákvörðun um endurupptöku í stað nefndarinnar af öðrum ástæðum en hún lagði til grundvallar úrlausn sinni, sbr. 2. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944.Málatilbúnaður aðila um formhlið málsinsRöksemdir ákæruvaldsins42. Af hálfu ákæruvaldsins er því haldið fram að endurupptökunefnd hafi ranglega metið hæfi Markúsar Sigurbjörnssonar til að dæma hæstaréttarmál nr. 478/2014. Þess verði að gæta að dómarinn hafi átt fé í eignastýringu hjá Glitni banka hf. án þess að hafa tekið ákvarðanir um fjárfestingar eða haft yfirsýn yfir hvernig þeim var háttað. Hér gegni allt öðru máli en þegar dómari hafi átt hlutabréf í þeim banka þar sem ákærðu störfuðu og sakargiftir á hendur þeim hafi snert gengi hlutabréfa í bankanum sem dómari hafi átt hluti í á sama tíma, sbr. til hliðsjónar ákvarðanir Hæstaréttar 27. maí 2020 sem raktar eru í dómum réttarins 12. mars 2021 í málum nr. 34/2019 og 35/2019.43. Ákæruvaldið bendir einnig á að viðskiptabankarnir hér á landi hafi fallið haustið 2008 eða tæplega ári eftir þau atvik sem eru grundvöllur sakargifta á hendur ákærða en tjón dómarans hafi á engan hátt verið tengt þeim athöfnum sem ákært er fyrir. Því sé fráleitt að halda því fram að málið hafi ekki verið dæmt af óhlutdrægum dómstóli enda séu engin tengsl að efni eða í tíma milli háttsemi ákærða og tjóns dómarans önnur en að ákærði starfaði í bankanum. 44. Enn fremur vísar ákæruvaldið til þess að flestallir hér á landi hafi á einn eða annan hátt tapað fjármunum við efnahagshrunið 2008, svo sem vegna atvinnumissis, hækkandi verðbólgu, tapaðs sparifjár eða lífeyris og hækkunar lána. Þótt ákærði hafi verið starfsmaður Glitnis banka hf. í aðdraganda hrunsins og sjóðir sem bankinn fjárfesti í fyrir dómarann hafi tapað fé til tjóns fyrir hann hafi ákærði ekkert komið að því og tjón dómarans án vafa verið vegna gjaldþrota og vanskila langt út fyrir starfsemi bankans. Auk þess hafi allir sem lögðu fé í slíkar fjárfestingar mátt gera ráð fyrir að brugðið gæti til beggja vona með þær. Tjón dómarans hafi ekki numið nema tæpum 15% af höfuðstól en ekki verið altjón eins og reyndi á í fyrrgreindum málum Hæstaréttar nr. 34/2019 og 35/2019.45. Því telur ákæruvaldið að niðurstaða endurupptökunefndar fái ekki staðist og af þeim sökum beri að vísa málinu frá Hæstarétti.Röksemdir ákærða46. Ákærði vísar til þess að fram hafi komið ný gögn um hlutabréfaeign og fjármálaumsvif dómara eftir að dómur Hæstaréttar féll í máli nr. 478/2014, þar á meðal dómarans Markúsar Sigurbjörnssonar. Hafi hann bæði átt hlutabréf í Glitni banka hf. og gert samning við bankann um eignastýringu en vegna hans hafi hann tapað 7.607.000 krónum. Á grundvelli þessara gagna hafi endurupptökunefnd með réttu komist að þeirri niðurstöðu að endurupptaka beri málið vegna vanhæfis dómarans. Því séu engin efni til að hnekkja þeirri niðurstöðu og vísa málinu frá Hæstarétti. 47. Ákærði telur ekki skipta máli við mat á hæfi dómara í hverju hann hafi fjárfest. Einnig beri að líta til þess að sú fjárhæð sem dómarinn tapaði sé sambærileg þeirri sem um ræddi í dómum réttarins 12. mars 2021 í málum nr. 34/2019 og 35/2019. Ákærði byggir jafnframt á því að dómarinn hafi treyst starfsmönnum bankans fyrir sparnaði sínum og síðan dæmt mál á hendur þeim eftir að hafa þurft að þola verulegt tjón vegna meðferðar bankans á fjármunum sínum. Í málinu sé því uppi réttmætur vafi um hæfi dómarans. Við mat á því verði sérstaklega að huga að ytri ásýnd dómstóla og því trausti sem verði að ríkja til þeirra. Með réttu verði því dregið í efa að dómarinn hafi verið óhlutdrægur við meðferð málsins og því hafi honum borið að víkja sæti. Við mat á kröfu ákærða um endurupptöku málsins verði enn fremur að líta til þess að heimild til hennar sé liður í réttlátri málsmeðferð fyrir dómi.48. Af framangreindum ástæðum telur ákærði að hrinda beri kröfu ákæruvaldsins um frávísun málsins frá Hæstarétti.Niðurstaða um formhlið málsinsSkilyrði endurupptöku49. Í 1. mgr. 186. gr. laga nr. 88/2008 segir að dómur sé bindandi um úrslit sakarefnis fyrir ákærða, ákæruvaldið og aðra um þau atriði sem þar eru dæmd að efni til. Jafnframt leiðir af 2. mgr. greinarinnar að krafa sem dæmd hefur verið verður ekki borin aftur undir sama eða hliðsettan dómstól framar en leiðir af lögunum. Þá segir í 3. mgr. að dómur sé bindandi fyrir dómara þegar hann hefur verið kveðinn upp. Loks leiðir af 4. mgr. að dómur hefur fullt sönnunargildi um þau málsatvik sem í honum greinir þar til það gagnstæða er sannað. Í þessum ákvæðum laganna kemur fram grunnregla réttarfars um bindandi gildi dóma (res judicata) en hún felur í sér að dómur er endir þrætu og því verður sama sakarefni venjulega ekki dæmt aftur. Að baki þessum réttaráhrifum dóma býr sá áskilnaður sem gera verður í réttarríki um það sem nefnt hefur verið réttarvissa (principle of legal certainty) og miðar meðal annars að því að tryggja festu í starfsemi dómstóla sem er forsenda þess að þeir njóti trausts þegnanna, sbr. meðal annars dóm Mannréttindadómstóls Evrópu 1. desember 2020 í máli nr. 26374/18, Guðmundur Andri Ástráðsson gegn Íslandi (sjá 238. lið dómsins). Af þessu leiðir eðli máls samkvæmt að lagareglum um endurupptöku dæmdra mála verður ekki markað rýmra gildissvið en leiðir af bókstaflegum skilningi þeirra. 50. Samkvæmt 1. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008, eins og ákvæðið hljóðaði fyrir setningu laga nr. 47/2020, gat endurupptökunefnd samkvæmt lögum um dómstóla leyft að mál sem dæmt hefði verið í Hæstarétti yrði tekið þar til meðferðar og dómsuppsögu að nýju ef fullnægt væri þeim skilyrðum sem greinir í 228. gr. laganna. Samkvæmt d-lið 1. mgr. þeirrar greinar er heimilt að verða við beiðni manns, sem telur sig ranglega sakfelldan eða sakfelldan fyrir mun meira brot en það sem hann hefur framið, um að mál verði endurupptekið ef verulegir gallar hafa verið á meðferð þess þannig að áhrif hafi haft á niðurstöðuna. Í skýringum við þetta ákvæði í greinargerð með frumvarpi til laganna sagði að undir það gæti meðal annars átt tilvik þar sem leiddir væru í ljós annmarkar á hæfi dómara sem með málið fór og ekki hefðu áður verið um þá kunnugt. Þætti eðlilegt að taka upp reglu af þessum toga til að tryggja rétta meðferð máls.51. Samkvæmt 1. mgr. 54. gr. laga nr. 50/2016 um dómstóla, eins og þau hljóðuðu fyrir setningu laga nr. 47/2020, var endurupptökunefnd sjálfstæð og óháð stjórnsýslunefnd sem tók ákvörðun um hvort heimila ætti endurupptöku dómsmáls sem dæmt hefði verið í héraði, Landsrétti eða Hæstarétti. Um skilyrði endurupptöku var í 2. mgr. greinarinnar vísað til laga um meðferð sakamála og laga um meðferð einkamála. Nánari ákvæði um skipun nefndarinnar, hæfi og störf var að finna í 3. til 6. mgr. sömu greinar. Í 7. mgr. sagði síðan að ákvörðun nefndarinnar um að synja beiðni um endurupptöku máls væri endanleg og yrði ekki skotið til dómstóla.52. Eins og hér hefur verið rakið var endurupptökunefnd sjálfstæð og óháð stjórnsýslunefnd sem féll undir framkvæmdavald ríkisins. Til hennar var í öndverðu stofnað með lögum nr. 15/2013 sem fólu í sér breytingar á þágildandi lögum nr. 15/1998 um dómstóla, lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála og lögum nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Með fyrstnefndu lögunum voru nefndinni fengin viðfangsefni sem lutu að meðferð dómsmála og höfðu áður verið í verkahring Hæstaréttar. Vegna meginreglu fyrri málsliðar 60. gr. stjórnarskrárinnar eiga dómstólar eftir sem áður úrskurðarvald um ákvarðanir sem nefndin hefur tekið. Á þeim grunni ber að taka afstöðu til þess hvort lög hafa með réttu staðið til þeirrar niðurstöðu sem endurupptökunefnd komst að í úrskurði sínum 23. október 2020 um endurupptöku þessa máls, sbr. dóma Hæstaréttar 25. febrúar 2016 í máli nr. 628/2015, 27. september 2018 í máli nr. 521/2017, 20. febrúar 2019 í máli nr. 601/2015 og 12. mars 2021 í málum nr. 34/2019 og 35/2019. Um þetta gegnir hins vegar öðru máli eftir að endurupptökunefnd var lögð niður og Endurupptökudómur stofnaður með lögum nr. 47/2020 um breytingu á lögum um dómstóla, lögum um meðferð einkamála og lögum um meðferð sakamála. Samkvæmt 54. gr. laga nr. 50/2016 er Endurupptökudómur sérdómstóll sem sker úr um hvort heimila skal endurupptöku mála sem dæmd hafa verið í héraði, Landsrétti eða Hæstarétti. Niðurstaða hans um endurupptöku máls er endanleg og verður ekki skotið til annars dómstóls, sbr. 2. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008 og 3. mgr. 192. gr. laga nr. 91/1991. Um sérstakt hæfi dómara53. Samkvæmt 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, ber öllum réttur til að fá úrlausn um ákæru á hendur sér um refsiverða háttsemi með réttlátri málsmeðferð fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli. Í lögskýringargögnum með þessu ákvæði stjórnarskrárinnar segir að skilyrðið um óhlutdrægan dómstól feli í sér áskilnað um að dómari í máli þurfi að vera hlutlaus og að aðilar njóti jafnræðis að því leyti. Ákvæðið sækir fyrirmynd sína í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en þar segir að sá sem borinn er sökum um refsivert brot skuli eiga rétt til réttlátrar málsmeðferðar fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli.54. Nánari fyrirmæli um hæfi dómara til að fara með og dæma sakamál eru í 6. gr. laga nr. 88/2008. Þar er lýst nánar tilgreindum atvikum eða aðstæðum í a- til f-liðum 1. mgr. sem ekki reynir á í máli þessu. Í g-lið segir svo að dómari sé vanhæfur til að fara með mál ef fyrir hendi eru önnur atvik eða aðstæður sem eru fallnar til að draga óhlutdrægni hans með réttu í efa.55. Þegar lagt er mat á hæfi dómara til að fara með mál er þess að gæta að tilgangur hæfisreglna að réttarfarslögum er ekki aðeins að koma í veg fyrir að dómari dæmi mál ef hann er hlutdrægur gagnvart aðilum máls eða sakarefni heldur jafnframt að tryggja traust bæði aðila máls og almennings til dómstóla með því að hann standi ekki að úrlausn máls þegar réttmætur vafi gæti risið um óhlutdrægni hans. Við þessar aðstæður ber dómara að víkja sæti eins og ítrekað hefur verið slegið föstu í dómaframkvæmd Hæstaréttar og má hér í dæmaskyni benda á dóma réttarins 22. apríl 2015 í máli nr. 511/2014, 1. júní 2017 í máli nr. 90/2016 og 9. desember 2020 í málum nr. 31/2020 og 32/2020.56. Í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hefur við úrlausn þess hvort dómari telst óvilhallur í skilningi 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans verið greint á milli athugunar er miðar að því að ganga úr skugga um hvaða viðhorf hafa ráðið hjá dómara í tilteknu máli (huglægur mælikvarði) og hvort fyrir hendi eru hlutlæg atriði sem gefa réttmætt tilefni til að draga í efa að dómari sé óvilhallur (hlutlægur mælikvarði). Um þetta má meðal annars vísa til dóma 10. apríl 2003 í máli nr. 39731/98, Pétur Þór Sigurðsson gegn Íslandi (sjá 37. lið dómsins) og 23. apríl 2015 í máli nr. 29369/10, Morice gegn Frakklandi (sjá 73. til 78. lið dómsins). Þessi viðmið hafa verið lögð til grundvallar í íslenskri réttarframkvæmd eins og ráðið verður af fyrrgreindum dómum Hæstaréttar.57. Fyrir Mannréttindadómstól Evrópu hefur reynt á hæfi dómara til að fara með mál vegna eignarhalds þeirra á hlutabréfum. Í dómi 25. febrúar 2020 í máli nr. 41382/17, Sigríður Elín Sigfúsdóttir gegn Íslandi, laut kvörtun meðal annars að því að hún hefði ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir Hæstarétti í máli nr. 456/2014, sem dæmt var 8. október 2015, vegna þess að dómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Viðar Már Matthíasson hefðu ekki verið óvilhallir. Að því er varðaði hæfi Markúsar til að dæma málið vísaði Mannréttindadómstóllinn til þess að hann hefði ekki átt nein hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. en málið laut að ætluðum brotum í starfsemi þess banka. Í því tilliti gæti engu breytt þótt dómarinn hefði átt hlutabréf í Glitni banka hf. og tapað fjármunum vegna annarra fjárfestinga. Jafnframt var vísað til þess að ekkert lægi fyrir um að náin skyldmenni dómarans hefðu orðið fyrir tjóni við fall Landsbanka Íslands hf. haustið 2008 (sjá 53. lið dómsins). Um hæfi Eiríks var vísað til þess að hann hefði átt hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. að andvirði 1.738.922 krónur þegar bankinn féll og þau orðið verðlaus. Að því gættu að sá eignarhluti var undir 3.000.000 króna mörkum í 2. mgr. 7. gr. fyrrgreindra reglna nr. 463/2000 um tilkynningarskyldu til nefndar um dómarastörf um eignarhlut dómara í félagi var ekki talið að þetta tjón hefði verið að því umfangi að með réttu yrði dregin í efa óhlutdrægni dómarans. Var heldur ekki talið skipta máli þótt hann hefði orðið fyrir tjóni vegna hlutabréfa sem hann átti í Glitni banka hf. Aftur á móti var ekki talið unnt að leggja til grundvallar að Viðar Már hefði verið óvilhallur þar sem hann hefði tapað með öllu eignarhluta að virði um 9.000.000 króna vegna hlutabréfa sem hann átti í Landsbanka Íslands hf. en þau urðu verðlaus við fall bankans. Það tjón hefði numið nærri þrefaldri þeirri fjárhæð á eignarhlut í félagi sem dómari þyrfti að afla heimildar til að eiga frá nefnd um dómarastörf. Einnig var talið að tjónið hefði verið verulegt miðað við árstekjur hans sem lagaprófessors á árunum 2008 og 2009. Enn fremur yrði að taka mið af því að mál kæranda varðaði með beinum hætti háttsemi stjórnenda bankans rétt fyrir fall hans haustið 2008, en í húfi hefðu verið hagsmunir sem gáfu kæranda réttmæta ástæðu til að ætla að þeir hefðu verulega þýðingu fyrir hluthafa bankans, þar með talið dómarann. Af þessum sökum taldi dómstóllinn að málsmeðferðin fyrir Hæstarétti hefði verið hlutdræg og því falið í sér brot gegn 1. mgr. 6. gr. sáttmálans (sjá 56. og 57. lið dómsins). 58. Á sama tíma og umrætt mál var til meðferðar hjá Mannréttindadómstól Evrópu leitaði Sigríður Elín eftir því að mál hennar yrði endurupptekið. Með úrskurði endurupptökunefndar 12. maí 2019 var fallist á þá beiðni á grundvelli 1. mgr. 232. gr., sbr. d-lið 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008, vegna vanhæfis Viðars Más. Jafnframt var með úrskurði nefndarinnar sama dag fallist á kröfu Sigurjóns Þorvaldar Árnasonar á sama grundvelli en hann hafði verið sakfelldur með dómum Hæstaréttar í fyrrgreindu máli nr. 456/2014 og 4. febrúar 2016 í máli nr. 842/2014. Með fyrrgreindum ákvörðunum Hæstaréttar 27. maí 2020, sem raktar eru í dómum réttarins í málum nr. 34/2019 og 35/2019, var staðfest sú niðurstaða endurupptökunefndar að fullnægt hefði verið skilyrðum til endurupptöku og hrundið kröfum ákæruvaldsins um frávísun málanna frá réttinum.59. Einnig reyndi á hæfi dómara vegna eignarhalds þeirra á hlutabréfum í dómi Mannréttindadómstólsins 15. mars 2022 í máli nr. 30965/17, Bjarki H. Diego gegn Íslandi. Í málinu laut kvörtunin meðal annars að því að Bjarki hefði ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir Hæstarétti í máli nr. 498/2015, sem dæmt var 6. október 2016, sökum þess að dómarinn Viðar Már Matthíasson hefði ekki verið óvilhallur. Til stuðnings því var vísað til þess að hann hefði átt fyrrgreind hlutabréf í Landsbanka Íslands hf. og jafnframt hlutabréf í Kaupþingi banka hf. en málið laut að brotum í starfsemi þess banka. Í dóminum vísaði Mannréttindadómstóllinn til þess að í fyrrgreindum dómi í máli Sigríðar Elínar Sigfúsdóttur gegn Íslandi hefði verið talið að óhlutdrægni dómara yrði dregin í efa ef fjárhagslegir hagsmunir hans hefðu bein tengsl við sakarefni málsins. Af þeirri ástæðu hefði tjón dómarans við fall Landsbanka Íslands hf. haft áhrif á hæfi hans til að fara með mál á hendur stjórnendum þess banka en óhlutdrægni annarra dómara yrði ekki dregin í efa vegna hlutabréfa sem þeir áttu í öðrum bönkum. Að þessu gættu var ekki talið að óhlutdrægni Viðars Más yrði dregin í efa vegna eignarhalds á hlutabréfum í Landsbanka Íslands hf. í því máli sem laut að Kaupþingi banka hf. (sjá 30. lið dómsins). Þá var ekki talið að hlutabréfaeign hans í þeim banka að andvirði tæplega 24.000 krónur við fall hans skipti hér máli enda hefði það tjón verið óverulegt og langt undir 3.000.000 króna mörkum samkvæmt 2. mgr. 7. gr. þágildandi reglna nr. 463/2000 (sjá 31. lið dómsins). Var því ekki talið að meðferð málsins hefði að þessu leyti brotið gegn 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans. Um sérstakt hæfi dómarans Markúsar Sigurbjörnssonar við meðferð málsins60. Að því er varðar persónulega afstöðu dómara til málsaðila eða sakarefnis eða það sem í dómum Mannréttindadómstóls Evrópu hefur verið kallað huglægur mælikvarði verður almennt að ganga út frá því að dómari sé hæfur til að fara með mál nema leiddar séu líkur að hinu gagnstæða. Eins og ráða má af úrskurði endurupptökunefndar hefur ekkert komið fram sem bendir til að Markús Sigurbjörnsson hafi við meðferð hæstaréttarmáls nr. 478/2014 haft einhverja þá persónulegu afstöðu að hæfi hans verði dregið í efa enda ekki á því byggt í úrskurði nefndarinnar. Að því gættu er álitaefnið bundið við það hvort fyrir hendi eru ytri atvik eða aðstæður sem gefa réttmætt tilefni til að draga óhlutdrægni hans í efa eða hinn svokallaði hlutlægi mælikvarði.61. Svo sem áður greinir hefur Markús Sigurbjörnsson upplýst að hann hafi í mars 2007 eignast 13.832 hluti í Glitni banka hf., sem þá voru að andvirði 343.034 krónur, og átt þá allt þar til bankinn féll haustið 2008 er þeir urðu verðlausir. Einnig hefur hann greint frá því að hann hafi gert við bankann samning 5. janúar 2007 um eignastýringu sem hafi staðið þar til bankinn féll. Á grundvelli þess samnings hafi hann í janúar og febrúar 2008 afhent 61.450.000 krónur til eignastýringar. Því fé taldi hann hafa verið varið til viðskipta með hlutdeild í innlendum og erlendum verðbréfasjóðum og einnig að hluta á innlánsreikningum en þær ráðstafanir hafi verið gerðar án afskipta hans. Þegar litið væri til stöðu safnsins við fall bankans hefði það rýrnað um 7.607.000 krónur eða 14,78% þegar tekið hefði verið tillit til þess að 9.965.000 krónur höfðu áður verið teknar úr eignastýringu. Engin efni eru til að vefengja þessar upplýsingar eða að gera ráð fyrir því að þær séu ekki tæmandi en þeim var teflt fram fyrir endurupptökunefnd þegar málið var þar til meðferðar og voru hvorki þar né hér fyrir dómi dregnar í efa.62. Eins og rakið hefur verið komst endurupptökunefnd að þeirri niðurstöðu að hlutafjáreign Markúsar í Glitni banka hf. og tjón hans þegar bréfin urðu verðlaus hefði ekki verið slíkt að það gæti hafa haft áhrif á hæfi hans til að dæma í málinu. Þetta atriði kemur ekki til endurskoðunar við úrlausn málsins af þeim ástæðum sem fram koma í 41. lið dóms þessa en þess skal þó getið að hún er í efnislegu samræmi við fyrrgreindan dóm réttarins í máli nr. 705/2017 og úrlausn um hliðstæð atriði í fyrrgreindum dómum Mannréttindadómstóls Evrópu í málum Sigríðar Elínar Sigfúsdóttur gegn Íslandi og Bjarka H. Diego gegn Íslandi. 63. Kemur þá til skoðunar hvort Markús hafi verið vanhæfur til að dæma málið vegna þess tjóns sem hann varð fyrir vegna samningsins við bankann um eignastýringu.64. Svo sem rakið hefur verið voru ákærði og tveir aðrir þáverandi starfsmenn Glitnis banka hf. ákærðir fyrir umboðssvik í málinu með því að misnota aðstöðu sína og stefna fjármunum bankans í verulega hættu með því að veita félaginu BK-44 ehf. peningamarkaðslán að fjárhæð 3.791.340.000 krónur án þess að endurgreiðsla lánsins væri tryggð með fullnægjandi hætti og án þess að láta kanna með fullnægjandi hætti greiðslugetu lántakanda. Þessi ráðstöfun gat hvorki haft bein né veruleg áhrif á þær ákvarðanir sem teknar voru á grundvelli samnings Markúsar um eignastýringu. Ekki var fjárfest beint í viðskiptabönkunum heldur þvert á móti í innlendum og erlendum verðbréfasjóðum, auk þess sem fjármunir munu að einhverju marki hafa verið varðveittir á innlánsreikningum. Þá liggur fyrir að eignir verðbréfasjóða eru venjulega mjög dreifðar í þeim skilningi að fjárfest er í ótilgreindum fjölda félaga og sjóða, innlendum eða erlendum. Þá er það eðli slíkra fjárfestinga að þær geta tekið breytingum, hvort sem er til hækkunar eða lækkunar, eftir því hversu mikla áhættu viðskiptavinur semur um að undirgangast.65. Í því tilviki sem hér er til skoðunar nam lækkun á andvirði þeirra fjármuna sem Markús hafði í eignastýringu 14,78% við fall bankans. Átti þetta sér stað á því skeiði í síðari tíma sögu þjóðarinnar sem á sér enga hliðstæðu hvað varðar verðfall eigna er ýmist lækkuðu eða urðu með öllu verðlausar. Verður þessi lækkun ekki talin veruleg sé horft til þeirra efnahagsáhrifa sem þorri almennings þurfti að þola á þessum tíma með lækkun eignaverðs, rýrnun lífeyrisréttinda, hækkun verðlags vegna gengishruns og hækkun skulda vegna verðlagsbreytinga meðal annars vegna tengingar lána við vísitölu neysluverðs. Þá getur fyrrgreind rýrnun heldur ekki talist veruleg virt í íslensku samhengi og þegar litið er til þess óstöðugleika í efnahagsmálum sem gætt hefur hér á landi á liðnum áratugum í samanburði við nágrannalönd. Um slík almenn áhrif með tilliti til hæfis dómara til að fara með mál má til hliðsjónar benda á dóm Hæstaréttar 30. apríl 2014 í máli nr. 266/2014. 66. Með hliðsjón af því sem rakið hefur verið gegnir öðru í þessu máli en átti við um það tilvik sem reyndi á í fyrrgreindum dómi Mannrétttindadómstóls Evrópu í máli Sigríðar Elínar Sigfúsdóttur gegn Íslandi og í dómum Hæstaréttar í málum nr. 34/2019 og 35/2019. Þar var stjórnendum Landsbanka Íslands hf. meðal annars gefin að sök markaðsmisnotkun til að hafa áhrif á verðmæti hluta í bankanum en dómari sem dæmdi í því máli hafði átt hlutabréf í honum og þau orðið verðlaus við fall hans. Þannig var beint samhengi milli sakargifta og þeirra fjárhagslegu hagsmuna dómarans sem fóru forgörðum en því er ekki fyrir að fara í þessu máli eins og rakið hefur verið. Þá varð dómari í því máli fyrir tjóni þegar hlutabréf hans í bankanum urðu með öllu verðlaus en í þessu tilviki er um að ræða lækkun á mun hærri höfuðstól á afmörkuðu tímabili þegar eignaverð náði lágmarki sem viðbúið var að gengi til baka þegar jafnvægi væri náð eftir að kreppa gekk yfir í kjölfar efnahagshrunsins haustið 2008. Í því efni verður ekki eingöngu horft til taps eða rýrnunar verðbréfasafns á ákveðnu tímamarki án tillits til atvika í heild sinni, en ekki liggur fyrir að fyrrgreind rýrnun á verðmæti eignasafns Markúsar hafi orðið vegna athafna eða athafnaleysis starfsmanna Glitnis banka hf. heldur einkum vegna alþjóðlegs efnahagshruns. 67. Að því virtu sem hér hefur verið rakið er ekkert komið fram í málinu sem leitt getur til þess að talið verði að umrædd atvik eða aðstæður séu með því móti að óhlutdrægni dómarans verði með réttu dregin í efa. Samkvæmt þessu verður ekki talið að dómarinn hafi á grundvelli g-liðar 1. mgr. 6. gr. laga nr. 88/2008 verið vanhæfur til að fara með málið. Af þeirri ástæðu var ekki fullnægt lagaskilyrðum fyrir endurupptöku málsins eftir 1. mgr. 232. gr., sbr. d-lið 1. mgr. 228. gr. laganna, eins og ákvæðin hljóðuðu fyrir setningu laga nr. 47/2020. Samkvæmt þessu verður tekin til greina aðalkrafa ákæruvaldsins um frávísun málsins frá Hæstarétti og stendur því óhaggaður gagnvart ákærða dómur réttarins 3. desember 2015 í máli nr. 478/2014.68. Allur sakarkostnaður málsins fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 6. mgr. 232. gr., sbr. 6. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða sem ákveðin eru með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Allur sakarkostnaður málsins vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, Páls Rúnars M. Kristjánssonar lögmanns, 4.960.000 krónur.
Mál nr. 792/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. nóvember 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 22. desember 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að honum verði gert að sæta farbanni, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Upphaf rannsóknar lögreglu í máli þessu verður rakið til þess að 22. september 2015 kom Y hingað til lands með ferjunni Norrænu, en bifreið með skráningarnúmerinu [1], sem hann hafði umráð yfir, var flutt með ferjunni. Lögregla veitti bifreiðinni eftirför, en henni var ekið frá Seyðisfirði til Reykjavíkur og þaðan til Keflavíkur á tímabilinu frá 22. til 25. september 2015. Y skildi bifreiðina eftir á skammtímastæði við Keflavíkurflugvöll 25. september 2015 og fór síðan úr landi. Lögregla hélt áfram eftirliti með bifreiðinni, en 28. sama mánaðar kom Y aftur hingað til lands. Þann sama dag kom varnaraðili til landsins með flugi og tók á leigu bifreið á flugstöðinni. Y og varnaraðili óku síðan hvor á sinni bifreið í átt að [...] að gistiheimili við [...], þar sem þeir voru handteknir. Í bifreiðinni sem Y ók fundust 19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaíni. Varnaraðili hefur játað að hafa komið að flutningi bifreiðar þeirrar sem fíkniefnin voru flutt í til landsins, en neitað að hafa vitað að í henni væru falin fíkniefni. Hann hefur jafnframt borið að tveir erlendir aðilar hafi komið að skipulagningu innflutningsins og hafi þeir verið í samskiptum við aðila hérlendis sem fylgst hafi með ferðum bifreiðarinnar. Varnaraðili kvað sitt hlutverk hafa verið að fjarlægja það sem í bifreiðinni var og afhenda það á tilteknum stað. Hann hafi síðan átt að fá skilaboð um peningagreiðslu fyrir sinn þátt í verkinu. Samkvæmt framangreindu er varnaraðili undir sterkum grun um að eiga aðild að innflutningi á fíkniefnum þeim er fundust í bifreiðinni [1]. Sannist sök varðar brotið allt að 12 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá er brotið þess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Er því fullnægt skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um gæsluvarðhald yfir varnaraðila. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. nóvember 2015. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, að kærða, X, fd. [...], verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 22. desember nk., kl. 16:00. Kærði mótmælir kröfu lögreglustjóra og krefst þess aðallega að henni verði hafnað, til vara að kærða verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds og til þrautavara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. I Í greinargerð lögreglustjóra segir að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi til rannsóknar stórfellt fíkniefnalagabrot er varði innflutning á sterkum fíkniefnum hingað til lands. Þann 22. september sl. hafi meðkærði, Y, komið til landsins ásamt erlendri konu á bifreiðinni [1] með ferjunni Norrænu. Lögreglan hafði eftirlit með bifreiðinni þar sem henni var ekið til Reykjavíkur og þaðan til Keflavíkur á tímabilinu 22. – 25. september sl. Föstudaginn 25. september sl., hafi meðkærði Y, farið með flugi frá Íslandi og skilið bifreiðina eftir á bifreiðastæði við Keflavíkurflugvöll. Meðkærði, Y, hafi síðan komið aftur til landsins þann 28. september sl. og sótt bifreiðina. Kærði, X, hafi einnig komið með flugi til landsins þennan sama dag og þeir ekið á sitt hvorri bifreiðinni sem leið lá inn í [...] að gistiheimili við [...]. Þar hafi kærði hitt meðkærða Y, og hafi þeir báðir verið handteknir af lögreglu stuttu eftir komu þeirra í húsnæðið. Bifreiðin sem meðkærði Y ók hafi verið haldlögð af lögreglu og við leit í henni hafi fundist rúmlega 19,5 kg af amfetamíni og rúmlega 2,5 kg af kókaíni sem var búið að fela í bifreiðinni. Kærði hafi neitað sök við fyrstu skýrslutöku hjá lögreglu en hafi nú játað að hafa tekið þátt í því að flytja inn ofangreinda bifreið, en kærði kvaðst ekki hafa vitað að í bifreiðinni væru falin fíkniefni. Kærði, hafi nú lýst fyrir lögreglu hvernig skipulagningu innflutningsins var háttað og að hann hafi áður tekið þátt í sambærilegum innflutningi. Kærði hafi greint lögreglu frá því að tveir [...] hafi átt þátt í skipulagningu innflutningsins. Aðspurður mun kærði hafi sagt lögreglu að hlutverk hans hafa verið að koma til landsins og fjarlægja það sem var í bifreiðinni, og afhenda það aðila við [...]. Hann hafi síðan átt að fá skilaboð varðandi peningagreiðslu fyrir sinn þátt. Kærði mun einnig hafa upplýst lögreglu um það að hann hafi nokkrum sinnum hitt samverkamenn sína á fundum í [...], áður en haldið var til Íslands, þar sem ferðin var skipulögð. Vísar lögreglustjóri nánar til meðfylgjandi framburðarskýrslu kærða og önnur gögn sem liggja fyrir. Kærði, hafi nú sætt gæsluvarðhaldi í þágu rannsóknar málsins frá 29. september sl., nú síðast með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness nr. [...]/2015, en sá úrskurður hafi verið staðfestur með dómi Hæstaréttar. Þá kemur fram í greinargerð lögreglustjóra, að rannsókn lögreglu hafi verið unnin í samstarfi við erlend yfirvöld og síðustu vikur beinst að því að hafa upp á samverkamönnum kærðu í [...], en einnig hafi verið óskað eftir aðstoð annarra erlendra lögregluyfirvalda. Þannig hafi verið óskað eftir húsleitum og skýrslutökum og vinni lögreglan að þeim aðgerðum í samstarfi við erlend yfirvöld. Að mati lögreglustjóra sé kærði undir sterkum grun um aðild að broti gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 ásamt síðari breytingum, sem geti varðað allt að 12 ára fangelsi. Aðild kærða sé mikil og talin tengjast skipulagningu og flutningi fíkniefnanna hingað til lands. Þá sé einnig lagt til grundvallar kröfu um gæsluvarðhald, að um mjög mikið magn hættulegra fíkniefna sé að ræða. Hið ætlaða brot kærða þyki mjög alvarlegt og þess eðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að kærði gangi ekki laus á meðan mál hans er til meðferðar. Telja verði, að ef sakborningur, sem orðið hefur uppvís að jafn alvarlegu broti og kærði gangi laus áður en máli ljúki með dómi, þá valdi það hneykslun í samfélaginu og særi réttarvitund almennings. Staða kærða í málinu þyki sambærileg stöðu sakborninga í öðrum svipuðum málum, sbr. mál Hæstaréttar nr. 763/2015, 152/2013, 149/2013, 269/2010, 164/2010 og 91/2010, þar sem sakborningum hafi verið gert að sæta gæsluvarðhaldi fram að uppkvaðningu dóms, þegar legið hefur fyrir sterkur grunur um beina aðild að innflutningi að miklu magni fíkniefna í ágóðaskyni. Sé skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála fullnægt í því máli sem hér um ræðir. II Kærði hefur setið í gæsluvarðhaldi frá 29. september sl. á grundvelli rannsóknarhagsmuna. Nú er krafist áframhaldandi gæsluvarðhalds á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærði hefur neitað sök, um að hafa vitað af því að í bifreiðinni hafi verið fíkniefni, en játað að hafa flutt inn bifreiðina. Hafi hann áður tekið þátt í sambærilegum innflutningi. Jafnframt hefur kærði borið að hafa átt fundi með samverkamönnum í [...] þar sem ferðin var skipulögð. Fallist verður á það með lögreglustjóra, að kærði sé undir sterkum grun um að hafa framið afbrot sem að lögum getur varðað allt að 12 ára fangelsi. Þá er fallist á það með lögreglustjóra, með tilliti til þess mikla magns hættulegra fíkniefna sem um ræði í máli þessu, og ætla verður að hafi átt að selja hér á landi, að gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Krafa lögreglustjórans verður því tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Úrskurð þennan kveður upp Bogi Hjálmtýsson héraðsdómari. Ú r s k u r ð a r o r ð : Kærði, X, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi, allt til þriðjudagsins 22. desember nk., kl. 16:00.
Mál nr. 718/2015
Fjármálafyrirtæki Kærumál Slit Verðbréfaviðskipti Tómlæti Skaðabætur
Kærður var úrskurður héraðsdómsþar sem hafnað var að viðurkenna kröfu sem S ehf. hafði lýst við slit L hf.Kröfu sína reisti S ehf. á ætlaðri skaðabótaskyldu L hf. sem hefði meðólögmætum og saknæmum hætti valdið honum tjóni vegna verðbréfaviðskipta þeirraá milli á árunum 2007 og 2008. Um var að ræða viðskipti með hlutabréf ágrundvelli tuttugu og átta valréttarsamninga og viðskipti með hlutabréf ítilteknu félagi. Hæstiréttur tók fram að L hf. hefði mátt koma fram við S ehf.sem viðurkenndan gagnaðila í umræddum viðskiptum í skilningi laga nr. 108/2007um verðbréfaviðskipti. Þá vísaði Hæstiréttur til þess að tómlæti gæti haftmeiri áhrif á réttarstöðu samningsaðila í verðbréfaviðskiptum en á öðrumsviðum, með tilliti til eðlis slíkra viðskipta. Að því virtu og með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar var fallist á þá afstöðu héraðsdóms að S ehf.hefði glatað fyrir tómlæti rétti til að krefja L hf. um skaðabætur vegnafyrrgreindra viðskipta. Niðurstaða héraðsdóms um að hafna viðurkenningu á kröfuS ehf. var því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÓlafurBörkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Karl Axelsson. Sóknaraðili skautmálinu til Hæstaréttar með kæru 13. október 2015 sem barst héraðsdómi samdægursog réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 30. september 2015 þar sem hafnað var að viðurkenna kröfusem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laganr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl.Sóknaraðili krefst þess aðallega að viðurkenndverði krafa sín að fjárhæð 812.802.390 krónur, en til vara 700.000.000 krónur oghenni skipað í réttindaröð við slit varnaraðila samkvæmt 113. gr. laga nr.21/1991. Þá krefst sóknaraðili viðurkenningar á rétti sínum til að skuldajafna framangreindrikröfu sinni á hendur varnaraðila gagnvart kröfu Landsbankans hf. á hendur sér.Loks krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málsatvikum er skilmerkilegalýst í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt gögnum málsins var Heimir V. Haraldsson,viðskiptafræðingur og löggiltur endurskoðandi, eini stjórnarmaður sóknaraðila áárunum 2007 og 2008 þegar þau viðskipti áttu sér stað sem mál þetta fjallar um.Kom hann jafnan fram fyrir hönd sóknaraðila í skiptum hans við varnaraðila. Íaðilaskýrslu Heimis fyrir héraðsdómi kvaðst hann hafa starfað sem löggilturendurskoðandi frá 1974 til 2000 hjá fyrirtæki, sem nú heitir KPMG ehf., þar afsem framkvæmdastjóri þess um tíu ára skeið. Af skýrslu hans og öðrum gögnummálsins verður ráðið að hann hafi haft víðtæka reynslu af verðbréfaviðskiptum,þar á meðal viðskiptum með innlend sem erlend hlutabréf. Í aðdraganda þess aðlög nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti tóku gildi 1. nóvember 2007 flokkaðivarnaraðili sóknaraðila sem viðurkenndan gagnaðila í viðskiptum þeirra ogstaðfesti áðurnefndur fyrirsvarsmaður sóknaraðila þá flokkun með undirritunsinni 31. október sama ár. Að því gættu og að öðru leyti með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar er staðfest sú niðurstaða að varnaraðila hafiverið heimilt að koma fram við sóknaraðila sem viðurkenndan gagnaðila íumræddum viðskiptum í skilningi 10. töluliðar 1. mgr. 2. gr. laganna, sbr. i.og iii. undirlið b. liðar 9. töluliðar hennar. Afþeim sökum er hafnað öllum málsástæðum sóknaraðila, sem byggjast á því aðvarnaraðili hafi ekki gætt ákvæða 9., 14., 15., 16. og 18. gr. og 1. mgr. 19.gr. sömu laga í skiptum þeirra, sbr. 1. mgr. 22. gr. laganna. Eftir meginreglumkröfuréttar, sem meðal annars búa að baki ákvæði 1. mgr. 32. gr. laga nr.50/2000 um lausafjárkaup, getur samningsaðili glatað rétti til að bera fyrirsig vanefnd eða annað réttarbrot viðsemjanda síns ef athugasemdum er ekkihreyft af slíku tilefni án ástæðulauss dráttar. Svo sem vísað var til ílögskýringargögnum um 3. gr. frumvarps, sem varð að lögum nr. 33/2003 umverðbréfaviðskipti, sbr. nú 4. gr. laga nr. 108/2007, getur tómlæti haft meiri áhrifá réttarstöðu samningsaðila í verðbréfaviðskiptum en á öðrum sviðum. Í slíkumviðskiptum geti hver dagur skipt máli fyrir verðmæti verðbréfa og gætu rúmirfrestir til athugasemda leitt til þess að samningsaðili tæki ekki aðeins mið afupplýsingum, sem lágu fyrir þegar viðskipti voru gerð, heldur einnig síðari upplýsingum,sbr. til dæmis dóm Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 719/2013. Að þessuvirtu, en annars með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar er fallist á þáafstöðu héraðsdóms að sóknaraðili hafi glatað fyrir tómlæti rétti til að krefjavarnaraðila um skaðabætur vegna viðskipta þeirra á árunum 2007 og 2008 sem bótakrafaner reist á. Samkvæmt ölluframansögðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur.
Mál nr. 425/2002
Kærumál Húsleit Hald Aðild Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Héraðsdómari féllst á kröfu ríkislögreglustjóra um að honum yrði heimilað að gera leit í húsnæði B hf. og A hf. til að handtaka þar tvo menn, formann stjórnar B hf. og forstjóra, og finna muni og gögn, sem hald yrði lagt á vegna rannsóknar á ætluðu broti gegn ákvæðum almennra hegningarlaga, laga um bókhald og laga um tekjuskatt og eignarskatt. Á grundvelli úrskurðar héraðsdómara gerði ríkislögreglustjóri húsleit hjá B hf. þar sem lagt var hald á nokkurn fjölda skjala, tölvudisklinga og ljósmynda, auk farsíma og fartölvu. Jafnframt voru tekin afrit gagna úr nánar tilgreindum hlutum tölvukerfis félagsins. Leitaði B hf. í kjölfarið úrlausnar héraðsdóms um lögmæti aðgerða lögreglu við umrædda húsleit, svo og um lögmæti haldlagningar gagna við hana. Héraðsdómari hafnaði kröfum B hf. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að þegar leit hafi verið lokið í húsakynnum félagsins hafi fallið niður heimild þess til að kæra til Hæstaréttar úrskurð héraðsdóms um heimild til húsleitarinnar. Samkvæmt þeim rökum sem búi að baki 3. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála geti félagið ekki nú beitt ákvæðum 75. gr. eða 79. gr. sömu laga til að leita úrlausnar dómstóla um atriði, sem snúi að því hvort ríkislögreglustjóri hafi undirbúið nægilega rannsókn sína áður en húsleitar var krafist eða hvort þörf hafi í raun verið á húsleit. Af sömu ástæðu geti B hf. ekki beitt síðastnefndum tveimur lagaákvæðum til að fá leyst í málinu úr atriðum, sem varði framkvæmd húsleitarinnar, þar með talið hvort nægilega hafi verið greint á vettvangi frá tilefni húsleitar og heimild fyrir henni áður en aðgerðir við hana hófust, hvort farið hafi verið út fyrir heimild héraðsdóms við framkvæmd leitarinnar eða hvort meðalhófs hafi þar verið gætt. Að öllu þessu athuguðu verði að vísa frá héraðsdómi þeirri dómkröfu félagsins að „úrskurðað verði um ... lögmæti aðgerða lögreglu varðandi húsleit í höfuðstöðvum [B hf.], dags. 28. ágúst 2002“, svo sem komist sé að orði í kæru til Hæstaréttar. Í málinu gerði B hf. jafnframt kröfu um að úrskurðað yrði um lögmæti haldlagningar gagna við umrædda húsleit. Var ríkislögreglustjóri með haldlagningunni ekki talinn hafa farið út fyrir þá heimild sem honum hafði verið veitt með úrskurði héraðsdóms
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. september 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. september 2002, þar sem hafnað var kröfum varnaraðila, sem lutu að lögmæti aðgerða sóknaraðila við leit í húsakynnum varnaraðila 28. ágúst 2002 og haldlagningar þar á gögnum. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að athafnir sóknaraðila verði dæmdar ólögmætar. Sóknaraðili kærði úrskurðinn fyrr sitt leyti 12. september 2002. Hann krefst þess aðallega að vísað verði frá héraðsdómi kröfu varnaraðila, sem snýr að lögmæti aðgerða sóknaraðila við húsleitina, en hafnað þeirri kröfu, sem snýr að lögmæti haldlagningar á gögnum. Til vara krefst sóknaraðili þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. I. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði krafðist sóknaraðili þess fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 28. ágúst 2002 að sér yrði heimilað að gera leit í húsnæði Baugs hf. og Aðfanga hf. að Skútuvogi 7 í Reykjavík til að handtaka þar tvo menn, formann stjórnar varnaraðila og forstjóra, og finna muni og gögn, sem hald yrði lagt á vegna rannsóknar á ætluðu broti gegn 247. gr. og 249. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, 36. gr., sbr. 37. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald og 107. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Rannsókn þessari væri beint að fyrrnefndum tveimur mönnum ásamt öðrum stjórnarmanni varnaraðila. Vísaði sóknaraðili til þess að nafngreindur maður, sem reki útflutningsfyrirtæki í Bandaríkjunum, hafi borið í lögregluskýrslu að hann hafi gefið út í nafni fyrirtækisins 33 reikninga á hendur Baugi hf. á árunum 2000 til 2002 fyrir samtals 491.691,43 bandaríkjadölum. Reikningarnir hafi verið búnir til samkvæmt fyrirmælum stjórnarformanns og forstjóra varnaraðila og hljóðað á greiðslu fyrir þjónustu, sem Baugi hf. hafi verið látin í té. Þetta efni reikninganna hafi verið rangt, því þeir hafi í raun verið gerðir vegna nánar tiltekinna persónulegra útgjalda þessara manna. Þá hafi sami maður borið að forstjóri varnaraðila hafi óskað eftir að hann gerði í nafni fyrirtækis síns svokallaðan kreditreikning á hendur Baugi hf. að fjárhæð 589.890 bandaríkjadalir vegna afslátta, vörutjóns og rýrnunar á vörusendingum frá miðju ári 2000 til jafnlengdar á næsta ári, en þessi reikningur hafi verið tilbúningur og engin viðskipti búið að baki honum. Maður þessi hafi afhent sóknaraðila gögn um framangreint efni, þar á meðal útskrift orðsendinga, sem gengið hafi milli hans og forráðamanna varnaraðila í tölvupósti. Sóknaraðili hygðist kanna með húsleit hvort og þá hvernig reikningar þessir hafi verið færðir í bókhaldi Baugs hf., svo og að leita staðfestingar á þeim samskiptum, sem borið hafi verið um í umræddri lögregluskýrslu, meðal annars í tölvukerfi félagsins og á skrifstofum þess að öðru leyti. Héraðsdómari veitti sóknaraðila umbeðnar heimildir með úrskurði, sem kveðinn var upp 28. ágúst 2002. Húsleit var gerð síðastgreindan dag hjá varnaraðila á grundvelli úrskurðar héraðsdómara. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum stóðu aðgerðir við hana yfir frá kl. 16.20 til 23.54. Var forstjóri varnaraðila jafnframt handtekinn og færður til skýrslutöku hjá sóknaraðila, en stjórnarformaður félagsins var staddur erlendis. Við húsleitina var lagt hald á nokkurn fjölda skjala, tölvudisklinga og ljósmynda, auk farsíma og fartölvu, sem getið var í sérstakri skýrslu lögreglunnar um þá aðgerð. Jafnframt voru tekin afrit gagna úr nánar tilgreindum hlutum tölvukerfis varnaraðila. Með bréfi 29. ágúst 2002 leitaði varnaraðili úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur um lögmæti aðgerða lögreglu við framangreinda húsleit, svo og um lögmæti haldlagningar gagna við hana, en um heimild til þessa vísaði varnaraðili til 75. gr. og 79. gr. laga nr. 19/1991. Af því tilefni var mál þetta þingfest í héraði 2. september 2002. II. Áðurgreind krafa sóknaraðila um heimild Héraðsdóms Reykjavíkur til leitar beindist að húsakynnum varnaraðila. Að fenginni þeirri heimild lét sóknaraðili verða af húsleitinni og lagði við framkvæmd hennar hald á gögn og muni, sem voru í vörslum varnaraðila. Að því leyti, sem lögmæti þessara aðgerða verður að þeim loknum borið undir dómstóla eftir ákvæðum 75. gr. og 79. gr. laga nr. 19/1991, getur varnaraðili átt aðild að slíku máli í ljósi þeirra aðstæðna, sem hér var getið. III. Samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 verður úrskurður héraðsdómara ekki kærður til Hæstaréttar ef athöfn, sem kveðið er á um í úrskurðinum, hefur þegar farið fram eða ástand, sem leitt hefur af ákvæðum hans, er þegar um garð gengið. Eins og sérstaklega hefur verið tekið fram í fyrri dómum Hæstaréttar, meðal annars í dómi 3. maí 2002 í máli nr. 178/2002, taka þessar reglur mið af því að þótt heimild til að kæra til Hæstaréttar úrskurð héraðsdómara líði undir lok þegar ákvæðum hans hefur verið hrundið í framkvæmd, þá geti sá, sem hefur orðið að þola rannsóknaraðgerð samkvæmt úrskurðinum, allt að einu fengið leyst úr atriðum varðandi lögmæti heimildar til hennar eða aðferðir við framkvæmd hennar í opinberu máli, sem kann að verða höfðað um sakarefnið, eða með því að höfða einkamál til heimtu skaðabóta á grundvelli XXI. kafla laga nr. 19/1991. Þótt varnaraðili sé ekki hafður fyrir sökum við þá lögreglurannsókn, sem málið varðar, og því ekki viðbúið að opinbert mál verði höfðað gegn honum, verður framangreindum reglum allt að einu beitt um hann, enda stendur honum opin leið til að krefjast í einkamáli eftir almennum reglum skaðabóta vegna aðgerða sóknaraðila, sem fyrr er getið, ef hann telur efni standa til þess. Þegar leit var lokið í húsakynnum varnaraðila 28. ágúst 2002 féll niður heimild hans til að kæra til Hæstaréttar úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur, sem kveðinn var upp sama dag. Samkvæmt framangreindum rökum að baki 3. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 getur varnaraðili ekki nú beitt ákvæðum 75. gr. eða 79. gr. sömu laga til að leita úrlausnar dómstóla um atriði, sem snúa að því hvort sóknaraðili hafi undirbúið nægilega rannsókn sína áður en húsleitar var krafist eða hvort þörf hafi í raun verið á húsleit. Af sömu ástæðu getur varnaraðili heldur ekki beitt síðastnefndum tveimur lagaákvæðum til að fá leyst í málinu úr atriðum, sem varða framkvæmd húsleitarinnar, þar með talið hvort nægilega hafi verið greint á vettvangi frá tilefni húsleitar og heimild fyrir henni áður en aðgerðir við hana hófust, hvort farið hafi verið út fyrir heimild héraðsdóms við framkvæmd leitarinnar eða hvort meðalhófs hafi þar verið gætt. Að öllu þessu athuguðu verður að vísa frá héraðsdómi þeirri dómkröfu varnaraðila að „úrskurðað verði um ... lögmæti aðgerða lögreglu varðandi húsleit í höfuðstöðvum kæranda, dags. 28. ágúst 2002“, svo sem komist var að orði í kæru hans til Hæstaréttar. IV. Í málinu hefur varnaraðili gert kröfu, sem hann orðar þannig í málatilbúnaði sínum fyrir Hæstarétti að „úrskurðað verði um ... lögmæti haldlagningar gagna í umræddri húsleit.“ Líta verður svo á að með þessu sé varnaraðili í raun að leita úrlausnar dómstóla um hvort sóknaraðila hafi verið heimilt að leggja hald á gögn og muni, sem hann tók í vörslur sínar við húsleitina 28. ágúst 2002, og hvort honum beri eftir atvikum að skila þeim aftur til varnaraðila að því leyti, sem það hefur ekki þegar verið gert. Með þessari skýringu á kröfu varnaraðila er unnt að taka efnislega afstöðu til hennar á grundvelli 79. gr. laga nr. 19/1991. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður staðfest niðurstaða héraðsdómara um þann þátt í dómkröfum varnaraðila, sem að framan er getið. Dómsorð: Vísað er frá héraðsdómi kröfu varnaraðila, Baugs Group hf., sem varðar lögmæti aðgerða sóknaraðila, ríkislögreglustjóra, við leit í húsakynnum varnaraðila 28. ágúst 2002. Að öðru leyti er hinn kærði úrskurður staðfestur. Mál þetta var tekið til úrskurðar hinn 6. september sl. að loknum munnlegum málflutningi. Með beiðni, dagsettri 28. ágúst sl., beiddist sóknaraðili, sem er Baugur Group hf., kt. 480798-2289, Skútuvogi 7, Reykjavík, úrlausnar um lögmæti aðgerða lögreglu svo og lögmæti haldlagningar gagna og muna, sem lagt var hald á í leit, sem framkvæmd var í húsakynnum Baugs Group hf., hinn 28. ágúst 2002. Um heimild fyrir beiðni þessari vísaði sóknaraðili til 75. gr., sbr. 1. mgr. 79. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála. Kröfur varnaraðila, ríkislögreglustjóra, eru þær aðallega, að vísað verði frá dómi kröfu samkvæmt a-lið í kröfugerð, en kröfu samkvæmt b-lið verði hafnað. Til vara er þess krafist að hafnað verði kröfu kæranda. Hinn 28. ágúst 2002, var með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur heimiluð leit í húsnæði Baugs hf., að Skútuvogi 7, Reykjavík, í því skyni að handtaka þar sakborninga Tryggva Jónsson og Jón Ásgeir Jóhannesson og finna muni og gögn sem hald skyldi lagt á í þágu rannsóknar á meintum brotum þeirra. Leitarheimildin náði til læstra hirslna. Ríkislögreglustjóri kvað tilefni kröfu sinnar um húsleit og haldlagningu hafa verið þá, að verið væri að rannsaka meint brot Tryggva Jónssonar, kt. 140755-2739, forstjóra Baugs hf, og Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, kt. 270168-4509, stjórnarformanns Baugs hf., gagnvart Baugi hf. Grundvöllur rannsóknarinnar komi fram í kæru og framburði Jóns Geralds Sullenberger hjá lögreglu, en hann sé fyrrum viðskiptafélagi sakborninga og Baugs hf. og reki félagið Nordica Inc. í Miami í Florida, auk gagna sem Jón Gerald hafi afhent lögreglu. Rannsókn lögreglu byggi á því að rökstuddur grunur sé um að 33 reikningar, samtals að fjárhæð $ 491.691.43, útgefnir af Nordica Inc. til Baugs hf. á árunum 2000, 2001 og 2002, sem gögn og upplýsingar bendi til að gefnir séu út vegna reksturskostnaðar og afborgana af lánum af skipinu Thee Viking, eign Jóns Geralds, Jón Ásgeirs og Jóhannesar Jónssonar, hafi verið greiddir af Baugi hf. og gjaldfærðir í bókhaldi félagsins. Auk þess hafi þurft að afla gagna á skrifstofum sakborninga, úr tölvum þeirra og af heimasvæðum á netþjóni Baugs hf. sem varðað geti samskipti þeirra á milli og við Jón Gerald, bréflega og með tölvupósti. Reikningarnir beri með sér að vera vegna „Contract fee for retail services commissions finders fees and consulting work”, en ekki kostnaðar við skipið. reikningarnir beri ekki með sér að vera vegna Thee Viking og kveður Jón Gerald það hafa verið gert í þeim tilgangi að leyna raunverulegu innihaldi greiðslnanna. Það hafi því verið ljóst frá upphafi rannsóknar að fullnægjandi upplýsinga yrði ekki að finna í bókhaldi Baugs hf. einu sér heldur yrði að leita annarra sönnunargagna á starfsstöð Baugs hf. Þá hafi lögregla haft upplýsingar frá Jóni Gerald um að hann hefði að ósk Tryggva Jónssonar gefið út tilhæfulausan reikning í nafni Nordica Inc. á Baug hf. að fjárhæð $ 589.890 um eða eftir 30. ágúst 2001. Texti reikningsins hafi, að sögn Jóns Geralds, verið „Discount on purchased goods and reimbursement for Damage or Shortages shipments to Adfong from July 01.2000 til June 30, 2001”. Jón Gerald hafi talið að reikningur þessi hefði verið notaður til gjaldfærslu í bókhaldi Baugs hf. Endurskoðandi Baugs hf. hefur nú upplýst að reikningur þessi hafi verið tekjufærður í bókhaldi Baugs hf. og sé dagsettur 8. september 2001 og kvaðst hann hafa gert það strax við úsleitina. Sóknaraðili telur aðgerðir lögreglu vera alltof umfangsmiklar og upplýsinga sem lögregla hafi leitað eftir hafi mátt afla með mun vægari aðgerðum. Þá hafi rannsókn lögreglu áður en krafa um húsleit hafi verið sett fram verið verulega ábótavant. Bendir sóknaraðili þar á að tilgreindur reikningur hafi verið gjaldfærður í bókhaldi Baugs hf. eigi ekki við rök að styðjast. Telur kærandi að eðlilegra hefði verið að rannsaka ásakanir á hendur forsvarsmönnum Baugs frekar áður en farið hafi verið í jafn viðamikla aðgerð sem leit í húsakynnum fyrirtækisins. Eins og fram komi í kröfu ríkislögreglustjóra til Héraðsdóms Reykjavíkur, byggist grunsemdir lögreglu á framburði fyrrum viðskiptafélaga hinna grunuðu, Jóns Geralds Sullenberger, sem sé íslenskur ríkisborgari og eigi og reki útflutningsfyrirtækið Nordica Inc. í Bandaríkjunum. Fyrirtæki þetta hafi verið stofnað árið 1991 og hafi Baugur Group hf. átt í viðskiptum við fyrirtækið, sem Nordica Inc. hafi viljað auka en Baugur Group hf. viljað draga úr þeim viðskiptum og sé þeim nú að fullu slitið. Hafi forráðamaður Nordica Inc. tjáð forsvarsmönnum Baugs að viðskipti við Baug væru meginhluti allra viðskipta Nordica Inc. Í ljósi þessa sé líklegra að málið tengist frekar uppgjöri viðskipta milli félaga og hefði því lögreglu borið að ganga ítarlega úr skugga um hvort ásakanir annars aðila á hendur forsvarsmönnum hins um saknæmt athæfi, ætti við rök að styðjast. Lögregla byggi kröfu um leit og handtöku einvörðungu á framburði og gögnum er Jón Gerald Sullenberger hafi látið henni í té. Þar á meðal séu reikningur að fjárhæð USD 589.890 sem Jón Gerald segi vera tilbúning og að hann hafi enga greiðslu fengið vegna reikningsins. Umræddur reikningur sé kreditreikningur, sem gefinn hafi verið út af Nordica Inc. til Baugs vegna afsláttar, en eðli slíkra reikninga sé að þeir séu tekjufærðir hjá því fyrirtæki sem þeir séu gefnir út á, í þessu tilviki Baugur Group hf., en ekki gjaldfærðir. Einfalt hefði verið fyrir lögreglu að ganga úr skugga um réttmæti þessarar ávirðingar Jóns Geralds án þess að til húsleitar og handtöku þyrfti að koma. Rannsóknir lögreglu sé því verulega ábótavant, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en stjórnvaldi beri m.a. að staðreyna hvort upplýsingar sem það byggi á séu réttar. Aðgerðir lögreglu í framhaldinu séu því ólögmætar. Sá háttur lögreglu að fara fram á leit í starfsstöð Baugs Group hf., án þess að fram færi frekari rannsókn á sakargiftum sem bornar hafi verið á stjórnarformann og forstjóra Baugs, sé brot á meðalhófreglu 12. gr. stjórnsýslulaga, sbr. 2. málsl. 14. gr. lögreglulaga, nr. 90/1996, þar sem segi að aldrei megi ganga lengra í beitingu valds en þörf sé á hverju sinni. Sóknaraðili heldur því og fram að athafnir lögreglu á vettvangi hafi verið í engu samræmi við markmið rannsóknarinnar eins og það hafi verið kynnt í kröfu til Héraðsdóms Reykjavíkur. Lögregla hafi lagt hald á umtalsvert magn gagna sem ekki verði með neinu móti séð að tengist efni rannsóknarinnar og þannig hafi haldlagning gagna farið úr hófi. Við leit í húsakynnum sóknaraðila hafi lögregla tekið afrit af öllum tölvugögnum Baugs Group hf þar á meðal fjárhagsupplýsingar og tölvupóst starfsmanna. Auk þess hafi verið numið á brott mikið af gögnum sem á engan hátt tengist máli því sem liggi til grundvallar kröfu um húsleit. Hafa beri í huga að Baugur Group hf. sé skráð félag í Kauphöll Íslands og aðgerðir sem þessar geti hæglega haft skaðleg áhrif á gengi hlutabréfa og þá um leið hagsmuni hinna fjölmörgu hluthafa í félaginu. Umboðsmenn sóknaraðila hafi verið í algerri óvissu um að hverju rannsókn lögreglu beindist og þ.a.l. hafi verið erfitt að halda uppi vörnum. Sé þetta brot á a-lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en þar segi að hver sá sem borinn sé sökum um refsiverða háttsemi skuli fá, án tafar, vitneskju í smáatriðum um eðli og orsök þeirrar ákæru sem hann sæti. Í framkvæmd hafi verið talið að réttindi þau sem sakborningur njóti samkvæmt þessu eigi einnig við um aðra þá aðila sem eigi verulegra hagsmuna að gæta. Samkvæmt kröfu lögreglu til héraðsdóms hafi verið kynnt að rannsókn lögreglu myndi beinast að því að leita í bókhaldi Baugs Group hf. hvort og þá hvernig reikningar hafi verið færðir til gjalda auk þess að leita staðfestingar á samskiptum kærðu við Jón Gerald. Lögreglan hafi hins vegar notað þessa heimild til þess að ná viðkvæmum upplýsingum úr tölvukerfi fyrirtækisins um alla þætti starfsemi þess og öll persónuleg samskipti starfsmanna. Með því hafi gróflega verið brotið gegn stjórnarskrárvörðum réttindum sóknaraðila og starfsmanna hans um friðhelgi einkalífs, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944 og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en ákvæðið um friðhelgi einkalífs taki einnig til starfsstöðva lögaðila. Krefst sóknaraðili þess að dómurinn úrskurði um réttmæti þessara aðgerða lögreglunnar jafnframt því sem úrskurðað verði að öllum gögnum sem gerð hafi verið upptæk og tengist ekki sakargiftum á hendur forstjóra og formanni stjórnar með beinum hættti verði þegar í stað skilað, bæði skjölum og tölvugögnum, þ.á m. öllum upplýsingum úr fjárhagsbókhaldi félagsins. Þá telur sóknaraðili að framganga lögreglu á vettvangi hafi verið ámælisverð. Umboðsmönnum Baugs hafi lengi verið haldið í óvissu um efni og tilgang rannsóknarinnar og aldrei verið gerð grein fyrir réttindum félagsins þannig að unnt væri að halda uppi réttum vörnum. Lögreglan hafi birst eingöngu með ljósrit af úrskurðarorði héraðsdóms og gefið mjög takmarkaðar upplýsingar um efni sakargifta og tilgang húsleitar og ekki fyrr en húsleitinni hafi u.þ.b. verið að ljúka. Lögreglan hafi ekki upplýst umboðsmenn sóknaraðila um lögvarinn rétt þeirra til að bera undir dómara lögmæti ákvörðunar um haldlagningu einstakra muna, sbr. 79. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála. Húsleitin hafi því verið ólögmæt og krefst sóknaraðili að öllum gögnum sem fjarlægð hafi verið úr húsakynnum sóknaraðila verði þegar í stað skilað. Um lagarök vísar sóknaraðili til 75. gr. og 79. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands, dagsettan 30. september 1999, í málinu nr. 391/1999. Einnig vísar sóknaraðili til 71. gr. stjórnarskrárinnar sem og 6. gr. og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Þá vísar sóknaraðili til 10. gr. og 12. gr. stjórnsýslulaga og 14. gr. lögreglulaga. Í greinargerð ríkislögreglustjóra hefur framkvæmd leitarinnar verið lýst með þeim hætti að hún hafi verið framkvæmd að Skútuvogi 7, að kvöldi 28. ágúst sl. Við leitina hafi verið beitt vægustu úrræðum sem lögreglu hafi verið möguleg. Valið hafi verið að hefja leitina skömmu fyrir lokun skrifstofu Baugs hf. til að trufla sem minnst starfsemi félagsins. Tryggva Jónssyni, forstjóra félagsins, hafi verið gerð grein fyrir sakarefninu á hendur sér strax í upphafi leitar, á fundi með þremur starfsmönnum efnahagsbrotadeildar. Hafi honum þar verið gerð grein fyrir að hverju rannsókn beindist og hvar leit þyrfti að fara fram. Aðrir sem tekið hafi þátt í leitinni hafi ekki komið inn í húsnæði Baugs hf. fyrr en Tryggva hafi verið gerð grein fyrir tilefninu. Tryggvi og Jón Ásgeir hafi báðir haft verjendur sínar viðstadda við leitina. Auk þess hafi lögmenn félagsins, Hreinn Loftsson hrl. og Þórður Bogason hdl., komið á vettvang nokkru eftir að leit byrjaði og verið viðstaddir hana. Lögmönnum félagsins hafi verið gerð grein fyrir tilefni húsleitarinnar í tíma til þess að þeir gætu tekið ákvörðun um tilkynningu til Kauphallarinnar daginn eftir. Lögregla kveður að afla hafi þurft gagna úr bókhaldi Baugs hf. og hafi lögregla haft sér til aðstoðar tvo löggilta endurskoðendur í því skyni. Hafi þurft að afrita tölvugögn á netþjóni til að tryggja sönnunargögn sem þar kynnu að finnast, svo sem gögn á heimasvæði sakborninga, sem varpað gætu ljósi á sakarefnið. Hafi komið í ljós að framangreind gögn hafi verið að finna á útstöðvum netkerfisins, þ.e.a.s. í tölvum hvers starfsmanns, og hafi því verið lagt hald á tölvu Tryggva. Eini tölvupósturinn sem lögregla hafi lagt hald á hafi verið í tölvu Tryggva. Tölvu þessari hafi nú verið skilað eftir að harði diskur hennar hafi verið afritaður í þágu rannsóknarinnar. Auk þessa hafi lögregla tekið afrit af svæðum á netþjóni sem sakborningar hafi haft aðgang að auk afrita af heimasvæðum tveggja lykilstarfsmanna Baugs hf. Þá hafi lögregla fengið afhent afritunarband með afriti af bókhaldi Aðfanga hf. frá nóttinni áður og lögregla tekið afritunarband af bókhaldi Baugs hf. því til viðbótar. Daginn eftir hafi lögmaður Baugs afhent annað afritunarband með bókhaldi Aðfanga hf., en hann kvað starfsmenn Baugs hf. hafa gert mistök þegar afritunarbandið hefði verið afhent kvöldið áður. Auk framangreindra hafi sjö starfsmenn efnahagsbrotadeildar tekið þátt í leitinni. Hafi það verið gert til að tryggja að hægt væri að ljúka leitinni sem fyrst og á þann hátt að fara yfir gögnin á staðnum, en leggja hald á sem fæst gögn af skrifstofum sakborninga. Varnaraðili kveður að ekki hafi verið unnt að fresta aðgerðum án þess að eiga á hættu sakarspjöll. Þegar ákveðið hafi verið að hefja leitina hafi vofað yfir umfjöllun um málið í fjölmiðlum. T.d. hafi tímaritið Séð og heyrt birt frétt um skipið Thee Viking daginn eftir leitina. Lögreglu hafi verið kunnugt um þetta og að lögmaður Jóns Geralds væri að byrja lögsókn á hendur Baugi hf. Hafi og komið í ljós þegar lögregla kom á vettvang að Tryggvi Jónsson hafi verið búinn að taka til í möppu gögn um viðskipti Baugs hf. við Nordica Inc. Ekki hafi komið til greina að lögregla óskaði eftir því við félagið að það hefði milligöngu um afhendingu gagna þar sem fyrirsvarsmenn Baugs hf. séu sakborningar í málinu. Slíkri ósk verði ekki beint til undirmanna sakborninga án þess að þeir fái fregnir af því og með því skapast hætta á sakarspjöllum. Leit á starfsstöð Baugs hf. hafi einkum beinst að skoðun á bókhaldi félagsins og hafi starfsmenn Baugs veitt aðstoð á staðnum við afhendingu gagna, sem hafi bæði gengið hratt og vel fyrir sig. Varnaraðili kveður að farið hafi verið yfir öll gögn sem haldlögð hafi verið. Hafi tölvu Tryggva Jónssonar verið skilað hinn 29. ágúst sl. auk þess sem gögnum sem númeruð hafa verið A-2, A-3 og A-4 í haldlagningarskýrslu hafi verið skilað til lögmanns Baugs hf. hinn 30. ágúst sl., eftir að yfirferð yfir gögnin hafi leitt í ljós að þau vörðuðu ekki rannsókn málsins. Ástæða þess að þessi gögn, sem fundist hafi á skrifstofu Tryggva Jónssonar, hafi verið tekin til frekari skoðunar sé sú að þau hafi verið merkt „anaconda” og „op topgun” sem reyndust vera dulnefni og því ekki á staðnum hægt að gera sér grein fyrir þýðingu þeirra fyrir rannsóknina. Hvað varði önnur gögn sem handlögð hafi verið kveðst lögregla ekki nú geta tekið afstöðu til þýðingu þeirra fyrir rannsóknina og ekki fyrr en að þau hafi verið skoðuð frekar. Gögn sem hafi verið afrituð úr bókhaldi Baugs hf. og útprentanir af bókhaldi þess hafi verið afrituð af starfsmönnum Baugs hf. og félagið jafnóðum fengið afrit af þeim gögnum. Þessi gögn varði öll framangreinda 33 reikninga, færslu á þeim í bókhaldi og fylgiskjöl úr bókhaldinu, svo sem afrit af reikningum og greiðslugögnum. Þessar færslur séu listaðar upp í kröfugerð lögreglu vegna húsleitarinnar. Varnaraðili mótmælir því að tekin hafi verið afrit af öllum tölvugögnum Baugs Group hf. og kveður afritun gagna hafa verið bundin við sakborninga og tvo aðra starfsmenn sem talið sé að hafi komið að viðskiptum Nordica Inc. og Baugs hf. Þá hafi lögmenn sakborninga verið viðstaddir er hald hafi verið lagt á gögn á skrifstofum þeirra. Varnaraðili byggir aðalkröfu sína, um að vísa frá dómi kröfu sóknaraðila, um lögmæti aðgerða lögreglu, á aðildarskorti. Úrræði 75. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, séu eingöngu heimild til handa lögreglu, sakborningi eða verjanda hans sem þriðji aðili, brotaþoli, geti ekki beitt fyrir sig. Í greinargerð með 75. gr. segi að það þyki „nauðsynlegt að aðilar (rannsóknari, sakborningur eða verjandi hans) geti borið undir dómara ágreiningsefni er kunna að geta risið við rannsóknina”. Athugasemdir þessar séu í samræmi við orðalag ákvæðisins og geri lögin ekki ráð fyrir að þriðji aðili, sem þurfi að þola húsleit, geti borið rannsóknaraðgerðir lögreglu undir dómstóla á grundvelli þess eins að hann hafi þurft að þola húsleit. Varakröfu sína byggir varnaraðili á því að eina úrræði laga um meðferð opinberra mála til að fá endurskoðun dóms á lögmæti húsleitarúrskurðar héraðsdóms sé með kæru til Hæstaréttar. Er húsleitin hafi verið um garð gengin, að kvöldi 28. ágúst sl., hafi sú heimild að kæra úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur til Hæstaréttar Íslands fallið niður. Sóknaraðili hafi því ekki önnur úrræði en að láta reyna á lögmæti heimildar húsleitarinnar og atriði við framkvæmd hennar í opinberu máli, sem kunni að verða höfðað í framhaldi af rannsókninni, eða með því að höfða skaðabótamál á grundvelli XXI. kafla laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili geti því ekki beitt ákvæðum 75. gr. og 79. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, til þess að fá úrskurð dómstóla um hvort rétt hafi verið að úrskurða heimild til húsleitar hjá félaginu eða fá úrlausn dóms um atriði er varði framkvæmd húsleitar sem þegar sé lokið, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í málinu nr. 178/2002. Þá sé einnig til þess að líta að 75. gr. eigi við um úrræði sem lögregla framkvæmi án atbeina dómstóla, en hér sé verið að bera undir dómstóla aðgerðir sem framkvæmdar séu á grundvelli úrskurðar dómstóls. Varnaraðili byggir kröfu sína um að hafna beri kröfu sóknaraðila byggða á 79. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála, á því, að ekki hafi verið lagt hald á önnur gögn en þau sem tengst gætu rannsókn lögreglu á sakarefninu. Varnaraðili telur kröfu sóknaraðila um að fá lista yfir alla tölvupóstsendingar sem haldlagaðar hafi verið í tölvu Tryggva Jónssonar vera fráleita og ekki í samræmi við tilgang 81. gr. laga nr. 19/1991, auk þess sem Tryggva hafi verið afhent tölvan aftur. Í skýrslu lögreglu til lögmanna Baugs hf. komi fram hvaða gögn hafi verið tekin. Gögn sem afrituð hafi verið úr bókhaldi félagsins hafi ekki enn verið skráð sérstaklega af endurskoðendum, sem nú vinni að rannsókn þeirra, auk þess sem ekki sé þörf á skráningu þeirra sérstaklega þar sem þau hafi ekki verðgildi heldur séu einungis hluti af sönnunargögnum málsins og það aðeins í ljósriti. Þá hafi starfsmenn Baugs hf. haldið eftir ljósritum af öllum þessum gögnum svo að lögmönnum félagsins megi vera ljóst hvaða gögn hafa verið afrituð. Varnaraðili mótmælir því og sérstaklega að sóknaraðili málsins, sem sé þriðji aðili og brotaþoli, geti borið fyrir sig a-lið 3. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Mikilvægt sé að yfirvöld taki til rannsóknar mál er varði ætluð brot stjórnenda gegn félagi eins og Baugi hf. sem sé skráð á markaði og í eigu margra, svo sem annarra hlutafélaga, lífeyrissjóða og einstaklinga, sem verði að geta treyst því að yfirvöld bregðist við er grunur um misferli beinist að stjórnendum félagsins. Félagið þurfi ekki að verja sig rannsókn eða halda uppi vörnum. Jafnvel þótt tölvupóstur starfsmanna eða aðrar viðkvæmar upplýsingar frá félaginu eða starfsmönnum þess hafi verið teknar sé það hvorki brot á 71. gr. stjórnarskrárinnar, þar sem þar greind réttindi megi skerða með dómsúrskurði, né 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu sem sæti sambærilegum takmörkunum. Samkvæmt gögnum málsins leitaði varnaraðili eftir heimild Héraðsdóms Reykjavíkur til þess að mega gera húsleit hjá sóknaraðila vegna gruns um að Jón Ásgeir Jóhannesson, stjórnarformaður Baugs hf., og Tryggvi Jónsson, forstjóri Baugs hf., hafi brotið gegn 247. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa dregið sér fé hjá Baugi hf., sem kunni að nema rúmlega einni milljón USD, eða um eða yfir 90 milljónum ÍKR, og brot á bókhaldslögum með því að þeir hafi gjaldfært ranglega í bókhaldi Baugs hf. reikninga vegna einkaneyslu og 107. gr. laga um tekjuskatt og eignarskatt með því að þeir hafi lækkað tekjuskatt félagsins með óheimilum gjaldfærslum sem ekki vörðuðu rekstur þess. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 28. ágúst 2002 var fallist á beiðni varnaraðila og tekið þar fram, eins og hann hafði krafist, að heimild hans næði til leitar og haldlagningar á munum og gögnum í húsnæði og læstum hirslum sóknaraðila. Húsleit samkvæmt framangreindri heimild fór fram hjá sóknaraðila síðdegis sama dag og lauk henni þá um kvöldið. Samkvæmt gögnum málsins var Tryggva Jónssyni, forstjóra sóknaraðila, í upphafi aðgerða gerð grein fyrir sakarefni á hendur honum, að hverju rannsókn beindist og hvar leit þyrfti að fara fram. Þá hafi verið viðstaddir leitina lögmenn Tryggva Jónssonar og Jóns Ásgeirs Jóhannessonar og einnig hafi síðar komið þar að og verið viðstaddir lögmenn sóknaraðila. Í framlagðri lögregluskýrslu um rannsóknina er gerð grein fyrir hvaða gögn var lagt hald á. Auk þess afrituðu starfsmenn sóknaraðila fjölda gagna úr bókhaldi sóknaraðila og fékk Baugur hf. afrit af þeim gögnum jafnóðum. Fyrrgreind krafa var um leit í húsnæði sóknaraðila og fór leitin fram í húsakynnum hans, þar sem m.a. var lagt hald á gögn í hans eigu. Í ljósi þess verður að telja að sóknaraðili geti verið aðili máls samkvæmt 75. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála. Ber því að hafna kröfu varnaraðila um frávísun þeirrar hluta kröfugerðar sóknaraðila, er byggir á 75. gr. laga nr. 19/1991. Með því að héraðsdómari hefur með fyrrgreindum úrskurði, dagsettum 28. ágúst sl., heimilað varnaraðila húsleit, verður réttmæti þess úrskurðar ekki borinn undir héraðsdómara á grundvelli 75. gr. laga nr. 19/1991 eða með öðrum hætti. Samkvæmt 3. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991, verður úskurður héraðsdómara ekki kærður til Hæstaréttar Íslands, ef athöfn sem kveðið er á um í úrskurðinum, hefur þegar farið fram eða ástand, sem leitt hefur af ákvæðum hans, er þegar um garð gengið. Af sömu ástæðu getur sóknaraðili ekki beitt ákvæðum 75. gr. eða 79. gr. fyrrgreindra laga til þess að fá leyst úr atriðum er varða framkvæmd húsleitar, sem þegar er lokið. Vegna þessa geta ekki komið til skoðunar í máli þessu röksemdir sóknaraðila hvort annmarki hafi verið á stjórn húsleitarinnar eða hvort meðalhófs hafi verið gætt við leitina. Ber því að hafna kröfu sóknaraðila um að aðgerðir lögreglu við húsleit í höfuðstöðvum sóknaraðila hinn 28. ágúst 2002 verði úrskurðuð ólögmæt. Sóknaraðili hefur og krafist þess annars vegar að öllum gögnum sem hald var lagt á við umrædda leit verði skilað, þar sem húsleitin hafi verið ólögmæt, og hins vegar að skilað verði þeim gögnum, sem hald hafi verið lagt á og tengist ekki sakargiftum á hendur forstjóra og formanni stjórnar sóknaraðila. Eigi þetta við um skjöl og tölvugögn, þ.á m. upplýsingar úr fjárhagsbókhaldi félagsins. Samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur var veitt heimild til þess að leita að og finna gögn, sem hald skyldi lagt á í þágu rannsóknar á meintum brotum þeirra Tryggva Jónssonar og Jóns Ásgeirs Jóhannessonar. Var varnaraðila því rétt vegna rannsóknar sinnar og í skjóli húsleitarheimildar að taka afrit af gögnum í tölvubúnaði sóknaraðila í þágu rannsóknar á meintum brotum og leggja hald á gögn í þágu rannsóknarinnar. Umdeild húsleit fór fram fyrir viku síðan og kveðst lögregla ekki hafa lokið skoðun allra þeirra gagna sem afrituð voru og því ekki geta gert sé grein fyrir þýðingu þeirra fyrir rannsókn málsins. Þó svo að ekki verði horft fram hjá því að varnaraðili kunni að hafa tekið í vörslur sínar gögn sem í ljós gæti komið að ekki varða rannsókn hans hefur ekki verið sýnt fram á að svo sé og að með haldlagningu hafi varnaraðili farið út fyrir þá heimild sem honum var veitt með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur hinn 28. ágúst sl. Með vísan til þess sem að framan er rakið verður kröfu sóknaraðila, Baugs Group hf., hafnað. Úrskurðinn kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir, héraðsdómari. Ú R S K U R Ð A R O R Ð : Kröfu sóknaraðila, Baugs Group hf., er hafnað.
Mál nr. 209/2015
Kærumál Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli G og L á hendur V og B ehf. var vísað frá dómi. Höfðu G og L krafist þess að viðurkennd yrði sameiginleg bótaábyrgð V og B ehf. á tjóni sem þau hefðu orðið fyrir vegna framkvæmda á vegi sem lá í gegnum jörð þeirra og tilgreint var í 11 liðum í kröfugerð þeirra. Þá kröfðust þau þess að V og B ehf. afhentu þeim 60 rúmmetra af möl sem þau héldu fram að teknir hefðu verið í leyfisleysi af landi þeirra. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var í Hæstarétti með vísan til forsendna hans, kom fram að hvorki væri samaðild með V og B ehf. í málinu né heldur væri gerð grein fyrir því á hvaða grundvelli hvorum um sig væri stefnt til að þola dómkröfur G og L. Þá væri sá annmarki á málatilbúnaði G og L að ekki væri gerð grein fyrir því hver væri hlutur V annars vegar og B ehf. hins vegar í þeim 11 tilvikum sem talin væru upp í stefnu og áttu að hafa valdið þeim tjóni. Þóttu kröfur G og L vanreifaðar um þetta í þeim mæli að á skorti að skilyrði e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála væri fullnægt. Þá þótti ekki ráðið af málatilbúnaði G og L að nægilega væri sýnt fram á að þau hefðu beðið tjón af völdum V og B ehf.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma Markús Sigurbjörnsson hæstaréttardómari og Guðrún Erlendsdóttir og Karl Axelsson settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 9. mars 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Vesturlands 23. febrúar 2015, sem sóknaraðilar kveðast ekki hafa fengið vitneskju um fyrr en 27. sama mánaðar, en með honum var máli þeirra á hendur varnaraðilum vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar, svo og að varnaraðilum verði gert að greiða kærumálskostnað. Til vara krefjast sóknaraðilar þess að málskostnaður í héraði verði látinn falla niður, en að því frágengnu verði lækkaðar fjárhæðirnar, sem varnaraðilum voru dæmdar með hinum kærða úrskurði. Varnaraðilar krefjast hvor fyrir sitt leyti staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilum verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðilar, Grétar Jónsson og Lilja Grétarsdóttir, greiði varnaraðilum, Vegagerðinni og Borgarverki ehf., hvorum fyrir sig 300.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 332/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, nú á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. júní 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 13. júlí 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á að varnaraðili sé undir sterkum grun um að hafa ásamt tveimur meðkærðu framið almannahættubrot sem fallið geti undir 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og varðað allt að 16 ára fangelsi. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2009. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi, allt til mánudagsins 13. júlí nk. kl. 16:00. Enn frekari upplýsingar bárust og voru þær á þann veg að þrír aðilar væru í átökum fyrir utan [...] og að kveikt hefði verið í húsinu. Lögreglan fór þegar á vettvang. Í frumskýrslu lögreglu sem kom á vettvang klukkan 08:35 kemur fram að þeir hafi komið að húsinu [...] í Reykjavík, sem sé einbýlishús, að greinilegt hafi verið að garðhlið að lóð þess hafi verið brotinn, eldur hafi verið í húsinu sem reyk lagði frá og að skömmu eftir að lögregla kom á vettvang hafi eldur breiðst út. Bifreiðin [...] hafi verið kyrrstæð fyrir framan húsið og var hún í gangi. Í framsæti farþegamegin hafi setið kona, A, tveir karlmenn hafi staðið við bifreiðina, kærði B og C. Á lóð hússins hafi verið X og D húsráðandi og hann verið á nærbuxum einum fata. Mennirnir rifust og höfðu lögreglumenn afskipti af þeim. Kærði og meðkærðu og A voru öll flutt á lögreglustöðina til yfirheyrslu. Lögregla hafi rætt við nokkur vitni á vettvangi en tekið í framhaldi formlegar skýrslur af þeim. Vitni töldu vafalaust að mennirnir sem lögregla handtók á staðnum og komu að húsinu skömmu áður á bifreiðinni [...] hefðu einn eða allir lagt eld að húsinu. Vitni hafi verið að því er mennirnir komu akandi að húsinu og að þeir hefðu gengið að húsinu með fyrirgangi og látum m.a. mölvað garðhliðið inn á lóðina. Húsið hefðu þeir barið að utan. Einn þeirra, dökkhærður piltur, hefði tekið brúsa sem lá við hlið vélgarðsláttuvélar sem var við húsið og skvett úr honum á útidyr þess. Síðan hafi verið lagður eldur að, en líklega hafi verið bensín í brúsanum eða rokgjarnt efni. Kærðu beri öllum saman um að farið hafi verið að [...] að frumkvæði kærða X sem hafi átt eitthvað vantalað við D sem þar býr og að X hafi ekið bifreiðinni. Þá beri þeim saman um að þeir hafi allir gengið að húsinu, en þeir hafi ekki komist í samband við húsráðanda. Um atburðarásina þegar tekinn var bensínbrúsi sem var á lóðinni skvett úr honum á útidyrnar og kveikt í beri þeim ekki saman Kærði B hafi borið að meðkærðu C og X hafi verið við dyrnar þegar eldurinn varð en hann viti ekki hvernig eldsupptökin urðu. Meðkærði C hafi borið að B hafi tekið bensínbrúsa og hellt bensíni á hurðina. X, sem hafi staðið við hliðina á B, hafi sagt við C að sækja kveikjara en hann hafi neitað því og farið aftur að bifreiðinni. Kvaðst hann ekki hafa séð hver kveikti í. Kærði, X, hafi borið að B hafi komið með bensínbrúsa sem var í garðinum og hellt á húsdyrnar. C hafi svo kveikt í. Kvaðst hann ekkert hafa gert til þess að stoppa þá. Kærði C hafi borið að þeir X og B hafi komið að bifreiðinni eftir að búið var að hella bensíni á hurðina. Þeir hafi því næst allir farið í bifreiðina og X ekið burt en stöðvað þegar íbúi hússins D kom út úr húsinu, en þá verið kominn eldur í neðri hluta hurðarinnar. X og B hafi þá farið að manninum og byrjað að rífast við hann. X hafi einnig borið að þeir hafi farið í upp í bifreiðina og ekið af stað eftir að búið var að kveikja í en þeir hafi svo hætt við að fara og farið aftur að húsinu. Af ofangreindu sé ljóst að mikið ósamræmi sé í framburði kærðu hjá lögreglu varðandi eldsupptökin, þ.e. hver hellti bensíni á hurð hússins og hver kveikti í. Bendi þeir hver á annan eða segist ekki vita hver kveikti í. Það liggi hins vegar fyrir að þeir komu saman að [...] með miklum látum og létu ófriðlega og börðu það að utan. Vitnum beri saman um að þeir hafi allir verið við húsið og að einn hafi sótt bensínbrúsa og í framhaldi hafi greinilega verið kveikt í þar sem þeir voru allir við húsið þó svo að vitað væri af húsráðanda inni en það liggi fyrir að kærðu hringdu í húsráðanda úr síma B áður en þeir komu. Kærðu fóru svo upp í bifreiðina eftir að hafa borið eld að húsinu og ætluðu fyrst að aka af vettvangi. Líti lögreglan svo á að um samverknað allra kærðu hafi verið að ræða. Að mati lögreglu sé fram komin sterkur grunur um að kærði hafi í félagi við meðkærðu hafi framið verknað sem varði ævilöngu fangelsi eða allt að 16 ára tímabundinni fangelsisrefsingu. Samkvæmt 2. mgr. 164. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sé refsilágmark 2 ára fangelsi. Um sé að ræða mjög alvarlegt brot, unnið í félagi við meðkærðu, en brotið sé þess eðlis að mönnum megi vera ljóst að það hafi í för með sér almannahættu. Þá megi mönnum vera ljóst að bersýnilegur lífsháski sé búinn af verkinu og/eða gríðarleg eignarspjöll geti af því hlotist. Samkvæmt bráða­birgða­niðurstöðu dómkvadds matmanns, Guðmundar Gunnarssonar, á almannahættu vegna íkveikjunnar megi telja öruggt að hún hafi leitt til almannahættu fyrir íbúa hússins en eldurinn var kveiktur í anddyri hússins, einu flóttaleiðinni frá húsinu. Telji lögreglustjóri brotið vera í eðli sínu svo svívirðilegt að áframhaldandi gæsluvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008, sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Með vísan til þess sem að framan var rakið er fallist á það með lögreglustjóra að kærði sé undir sterkum grun um að hafa framið afbrot sem að lögum getur varðað allt að 10 ára fangelsi. Ennfremur er fallist á það að brotið sem kærði er grunaður um að hafa framið sé þess eðlis að varðhald teljist nauðsynlegt með tilliti til almanna­hagsmuna. Samkvæmt þessu eru uppfyllt skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 og veður því fallist á kröfu lögreglustjóra eins og nánar greinir í úrskurðarorði Ásgeir Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ: Kærði, X, kt. [...], skal sæta áfram gæslu­varðhaldi allt til mánudagsins 13. júlí 2009 kl. 16:00.
Mál nr. 630/2014
Kærumál Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Kært var ákvæði í dómi héraðsdóms um aðvísa frá dómi hluta ákæru á hendur X á þeim grundvelli að ekki væri fullnægtskilyrðum c. liðar 1. mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Íhinum umdeilda hluta ákærunnar var X gefið að sök kynferðisbrot og brot gegnbarnaverndarlögum með því að hafa ítrekað á nánar tilgreindu tímabili viðhaftkynferðislegt tal með smáskilaboðum í samskiptum við brotaþola. Í dómi Hæstaréttar kom fram að uppfylltar væru þær kröfur semgerðar yrðu til efnis ákæru og var því lagt fyrir héraðsdóm að taka sakarefniðtil efnisúrlausnar.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og BenediktBogason og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. september 2014 sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kært er ákvæði dóms Héraðsdóms Suðurlands15. september 2014 um að vísa frá dómi að hluta ákæru ríkissaksóknara 6. janúar2013 á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í a. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að frávísun nánartilgreindra sakargifta í ákærunni verði felld úr gildi og lagt fyrir héraðsdómað taka þær til efnismeðferðar. Varnaraðili krefst staðfestingar á framangreindri niðurstöðu héraðsdómsum frávísun máls þessa að hluta. Mál þetta var höfðað á hendur varnaraðila með ákæru ríkissaksóknara 6.janúar 2013. Þar er varnaraðila gefið að sök kynferðisbrot og brot gegnbarnaverndarlögum með því að hafa ítrekað á tímabilinu 24. til 26. nóvember2011 viðhaft kynferðislegt tal í samskiptum við A, fædda [...], smáskilaboðumúr símanúmerinu [...] í símanúmer A og í eitt skipti á tímabilinu falast eftirþví að hafa samræði við hana. Er þessiháttsemi aðallega talin varða við 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940og 2. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, en til vara við 209. gr.almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands 15. september 2014 var varnaraðilisakfelldur samkvæmt ákæru fyrir að hafa falast eftir að hafa samræði viðbrotaþola og sú háttsemi heimfærð undir 209. gr. almennra hegningarlaga og 3.mgr. 99. gr. barnaverndarlaga, en að öðru leyti var ákærunni vísað sjálfkrafafrá dómi. Samkvæmt c. lið 152. gr. laga nr.88/2008 skal meðal annars greina í ákæru hver sú háttsemi er sem ákært er útaf. Af þessu leiðir að verknaðarlýsing í ákæru verður að vera það greinargóð ogskýr að ákærði geti ráðið af henni hvaða refsiverð háttsemi honum er gefin aðsök og hvaða lagaákvæði hann er talinn hafa brotið svo að honum sé fært að takaafstöðu til sakargifta og halda uppi vörnum gegn þeim. Verður ákæra að leggjafullnægjandi grundvöll að máli þannig að fella megi dóm á það samkvæmt því, semí henni segir, enda verður ákærði ekki dæmdur fyrir aðra hegðun en þá sem íákæru greinir, sbr. 1. mgr. 180. gr. laga nr. 88/2008. Varnaraðili hefur játað að hafa sentþau smáskilaboð sem hér um ræðir. Að því gættu og með hliðsjón af dómiHæstaréttar 27. október 2005 í máli nr. 152/2005 verður að telja ákærunanægilega skýra til að varnaraðili geti ráðið af henni hvaða refsiverð háttsemihonum er þar gefin að sök og hvaða lagaákvæði hann er talinn hafa brotið þannigað honum sé fært að taka afstöðu til sakargifta og halda uppi vörnum gegn þeim.Samkvæmt því er frávísun héraðsdóms á framangreindum sakargiftum felld úr gildiog lagt fyrir hann að taka þær til efnismeðferðar. Það athugast að rétt hefði verið aðláta niðurstöðu héraðsdóms um frávísun málsins að hluta koma fram í dómsorði,sbr. 3. mgr. 183. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Frávísun Héraðsdóms Suðurlands 15. september2014 á sakargiftum í ákæru ríkissaksóknara 6. janúar 2013 á hendur varnaraðilaer felld úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka þær til efnismeðferðar. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 15.september 2014. Málþetta er höfðað með ákæru ríkissaksóknara dagsettri 6. janúar 2013 (svo) áhendur ákærða, X, kt. [...], til heimilis að [...], [...]. „fyrir kynferðisbrot, og brot gegnbarnaverndarlögum, með því að hafa ítrekað á tímabilinu 24. til 26. nóvember2011 viðhaft kynferðislegt tal í samskiptum við A fædda [...], smáskilaboðum úrsímanúmerinu [...] í símanúmer A og í eitt skipti á tímabilinu falast eftir þvíað hafa samræði við A. Telst þetta aðallega varða við 199. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, entil vara við 209. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur tilrefsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu B, kt. [...], sem gerir kröfu fyrir höndólögráða dóttur sína, (svo) A, kt. [...], er þess krafist að ákærði verðidæmdur til að greiða brotaþola kr. 900.000 í miskabætur með vöxtum samkvæmt 8.gr., sbr. 4. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 25. nóvember 2011 til þess dags ermánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er kynnt sakborningi, en meðdráttarvöxtum frá þeim degi skv. 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga tilgreiðsludags. Auk þess er gerð krafa um þóknun vegna réttargæslu úr hendisakbornings samkvæmt mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti á réttargæsluþóknun.“ Við upphaf aðalmeðferðar leiðréttisækjandi ákæru þannig að útgáfuár hennar á að vera árið 2014 en ekki 2013 einsog misritast hefði. Ákærði krefst sýknu af öllum kröfumákæruvaldsins og þá krefst hann þess aðallega að bótakröfu verði vísað frá dómien til vara að hún verði lækkuð. Þá er krafist málsvarnarlauna sem greiðist úrríkissjóði. Mál þetta var upphaflega dómtekið þann7. maí sl. en endurupptekið og endurflutt þann 11. september sl.. Málavextir. Íbréfi fjölskyldu- og fræðslusviðs [...] til lögreglu dagsettu þann 27. janúar2012 kemur fram að barnaverndarnefnd hafi borist tilkynning þann 23. janúarsama ár um ætluð kynferðisbrot/blygðunarsemisbrot af hálfu ákærða gagnvart A,kt. [...]. Segir í bréfinu að tilkynnandi tengist barninu í gegnumtómstundastarf en stúlkan hafi greint viðkomandi frá málinu. Nefndin hafi þann26. janúar sama ár átt viðtal við foreldra brotaþola og hafi þar komið fram aðbrotið hafi falist í samskiptum ákærða við brotaþola með smáskilaboðun í gegnumfarsíma. Hafi foreldrar brotaþola afhent lögreglu gögnin og segir í bréfinu aðbrotið hafi haft mikil áhrif á brotaþola, m.a. þori hún ekki lengur ein út úrhúsi. Lögreglanlagði hald á síma- og tölvugögn og í útskrift af smáskilaboðum sem óumdeilt aðfóru milli ákærða og brotaþola kemur fram að dagana 25. og 26. nóvember 2011virðist ákærði lýsa því hversu hrifinn hann er af brotaþola. Þá virðist ákærðibjóðast til þess að kenna brotaþola að fá fullnægingu og í skilaboðum sem sendvoru þann 25. nóvember 2011 kl. 01:35:32 er eftirfarandi texti: „Hehe, ok. Langar tig ad rida mer? Tarftekki ad svara frekar en tu vilt.“ Brotaþolivar yfirheyrð hjá lögreglu þann 31. janúar 2012. Þar lýsti hún ákærða semfjölskylduvini sem alltaf hafi verið góður við hana og talað fallega tilhennar. Síðan hafi hann sumarið 2010 farið að tala um að hann bæri tilfinningartil hennar. Hafi hann talað um að honum þætti geðveikt vænt um hana og hafihenni þá strax farið að líða mjög illa. Ákærði hafi reglulega haft samband viðbrotaþola, hann hafi boðið henni heim til sín ásamt vinkonu hennar til þess aðhorfa á kvikmynd og hefði hann alltaf verið að horfa á hana. Hann hafi einnighringt í hana og rætt við hana um framtíðina og hafi henni liðið mjög illaeftir það samtal. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði skýrði svo frá fyrir dómi að hann hafi kynnst móðurbrotaþola þegar brotaþoli var fimm eða sex ára gömul. Hann kvað sms skilaboðinfrá 2011 vera einu samskiptin af því tagi sem farið hefði milli hans ogbrotaþola, en þau hefðu staðið í tvo til þrjá daga. Hann kvað þau hafa spjallaðum lífið og tilveruna og hvernig henni hafi liðið. Hann kvað þau ekki mikiðhafa rætt um kynferðislega hluti. Ákærði kannaðist við að haft þau samskiptivið brotaþola sem greinir í gögnum málsins og þá kannaðist hann við að hluti afsamskiptunum hafi verið á kynferðislegum nótum. Ákærði kvaðst á þeim tíma hafavitað um aldur brotaþola. Ákærða minnti að brotaþoli hafi byrjað á samskiptunumen hann kvaðst fyrst hafa haldið að móðir hennar væri að grínast í honum.Ákærði kvaðst hafa vitað af því að brotaþoli hafi átt í kynferðissambandi viðeinhvern strák og fannst honum að hann þyrfti að leiðbeina henni í þeim efnum,aðallega í orðum en ekki í verki. Hann taldi að hann hefði ekki veitt henniráðleggingar óumbeðinn. Ákærði kannaðist ekki við að hafa falast eftir samræðivið brotaþola. Borin voru undir ákærða þau samskipti sem fóru þeim á milli ogkvað hann upphafið það að brotaþoli hafi einhvern tíma í samtölum milli þeirrasagt að hún hafi viljað giftast honum þegarhún yrði stór. Hann kvaðst ekkert mark hafa tekið á því og engan viljahaft til að vera með brotaþola. Borin voru undir ákærða skilaboð þar sem hannvirðist spyrja brotaþola hvort hana langi til þess að ríða honum og kvað hannþað af og frá að tilgangur hans hafi verið að hafa samræði við barn en hannkannaðist við að hafa sent brotaþola þessi skilaboð. Hafi aðallega verið umhugsunarleysi eða forvitni af hans hálfu að ræða. Hann skýrði önnur skilaboðtil brotaþola einnig þannig að um mikið hugsunarleysi af hans hálfu hafi veriðað ræða og hann neitaði því ekki að skilaboðin væru að hluta til afkynferðislegum toga og hefði frumkvæðið komið frá honum. VitniðA, brotaþoli í máli þessu, skýrði svo frá fyrir dómi að ákærði hafi verið vinurmóður hennar og hafi hún þekkt hann lengi. Hún kvaðst ekki hafa haft frumkvæðiað því að senda ákærða smáskilaboð. Fyrst hafi þau talað vinalega en allt íeinu hafi ákærði farið að tala öðruvísi, um kynlíf og svoleiðis. Hann hafispurt margra spurninga á þeim nótum að fyrra bragði. Hún kvaðst ekki hafaleitað ráða hjá honum varðandi kynlíf. Hann hafi spurt hana hvort hún vildiríða honum og einnig hvort hún vildi koma í heimsókn til hans. Hafi hann ætlaðað kenna henni að fá fullnægingu. Hún kvað ákærða stundum hafa hringt í hana ogí eitt skipti hafi hann rætt við hana á kynferðislegum nótum. Hún kvað sér hafafundist þetta frekar óþægilegt en ekki vitað hvað væri í gangi og hvernig húnætti að taka því. Ákærði hafi alltaf verið góður við hana og verið góður vinurhennar og móður hennar og þá kvaðst hún hafa treyst honum. Hún kvaðst ekki hafahaft samskipti við ákærða eftir að mál þetta kom upp. Vitnið kannaðist ekki viðað hafa sagt ákærða að hún vildi giftast honum, þvert á móti hefði ákærði sagtmóður hennar að hann vildi giftast henni ef hann væri yngri. Hún kvaðst hafahaldið að ákærði væri að grínast en þegar ákærði hafi farið að tala mikið umþetta hafi henni farið að finnast þetta svolítið skrýtið og ekki grín. Húnkvaðst forðast ákærða og vera hrædd um að hann gerði henni eitthvað. Hún kvaðað sér hefði brugðið þegar hún fékk þá spurningu frá ákærða hvort hún vildiríða honum og þá hafi hún byrjað að vera svolítið hrædd. Hún kvaðst hafa skiliðþetta þannig að ákærði hafi viljað hafa samfarir við hana. Hún tók fram aðengin af þeim skilaboðum sem hún hafi fengið frá ákærða hafi hún litið á semgrín. Borin voru undir brotaþola þau skilaboð sem ákærði sendi henni og tók húnfram að henni liði illa að hlusta á þau. Hún kvaðst ekki hafa átt von á slíkumspurningum frá ákærða og taldi hún augljóst að ákærði hafi verið að reyna að fáhana heim til sín. Brotaþoli kannaðist við að hafa rætt aðeins við ákærðavandræði hennar í sambandi hennar við annan pilt. Brotaþoli kvaðst hafa leitaðsér sálfræðiaðstoðar eftir þetta hjá sálfræðingi í Barnahúsi og kvað hún hanahafa hjálpað sér mjög mikið. Þá kvaðst hún nú vera í viðtölum hjá C íbarnaverndarnefnd. VitniðB, móðir brotaþola, skýrði svo frá fyrir dómi að brotaþoli hafi sýnt henniskilaboð frá ákærða og kvaðst hún ekki hafa getað lesið allt þar sem henni hafiekki fundist þetta fallegt og hafi hún fyllst ógeði. Hún kvað ákærða hafa veriðgóðan vin fjölskyldunnar lengi og kvað hún að henni hafi liðið mjög illa þegarhún sá skilaboðin. Hafi verið ákveðið að leggja fram kæru hjá lögreglunni og íframhaldi af því hafi rannsóknin farið í gang. Hún kvað að brotaþoli hafi orðiðmjög hrædd við ákærða og óttaðist að hitta hann og hefði hún farið lítið út úrhúsi. Hún kvaðst sjá mun á henni í dag en hún væri enn mjög hrædd. VitniðD skýrði svo frá fyrir dómi að brotaþoli hafi sýnt henni skilaboðin, sem húnhafi sagt stafa frá ákærða, þar sem henni hafi fundist þetta rangt og hafi húnviljað að bestu vinir hennar vissu af þessu. Vitnið kvað skilaboðin hafa veriðkynferðisleg og óviðeigandi og ekki gaman að sjá þau. Hún kvað brotaþola hafasagt sér að ákærði hafi talað um að hann vildi giftast henni. Vitnið vissi ekkium frekari samskipti ákærða við brotaþola á þessum nótum. Hún kvað brotaþolahafa talað um að henni liði illa yfir þessu og væri hrædd. VitniðE skýrði svo frá fyrir dómi að fyrir um tveimur árum hafi hún verið stödd áveitingastað ásamt brotaþola og hafi ákærði og vinur hans komið inn og hafihann horft á þær í fimm mínútur. Hafi brotaþoli orðið hrædd og sagt henni aðákærði hafi verið að senda henni ógeðsleg perraskilaboð. Hún kvað brotaþolahafa sýnt henni eitthvað af skilaboðunum sem hafi snúist um að hún ætti að komaheim til hans. VitniðF skýrði svo frá fyrir dómi að brotaþoli hafi sýnt honum smáskilaboð frá ákærðasem í fyrstu hafi verið vinaleg en síðan farið að snúast um að fá hana íheimsókn. Þá hafi skilaboðin farið að vera kynferðisleg. Hann kvað brotaþolahafa liðið illa yfir þessum skilaboðum. Hann taldi skilaboðin ekki viðeigandi. VitniðG félagsfræðingur skýrði svo frá fyrir dómi að hún hafi tekið viðtal viðforeldra brotaþola þegar mál þetta kom upp og hafi þeim verið mikið brugðið oghaft áhyggjur af brotaþola. Hafi þau óskað eftir aðstoð við að leggja fram kæruen búið hafi verið að afhenda lögreglu símagögn. Hún kvaðst hitta brotaþolareglulega þar sem þær ræddu mál þetta, en brotaþoli væri með lágt sjálfsmat oghefði lent í einelti í skóla. Hún kvað mál þetta að hluta skýra stöðu hennar ídag, en hún væri nú einstæð móðir. VitniðH, sérfræðingur í Barnahúsi, skýrði svo frá í símaskýrslu fyrir dómi aðbrotaþoli hefði sótt sex viðtöl til hennar á árinu 2012, síðast 30. ágúst þaðár, samkvæmt beiðni barnaverndar [...]. Brotaþoli hafi tekið virkan þátt ísamtalsmeðferð og hafi hún verið dugleg að tjá sig. Félagsleg staða hennar hafiverið bágborin, hún vinafá, sjálfstraustið brotið og þá hefði hún sætt einelti.Hún hafi tjáð sig um samskipti sín við ákærða og lýst honum sem fjölskylduvinisem vildi tala við hana. Samskiptin hafi síðan þróast út í eitthvað sem hennihafi liðið illa með og ekki ráðið við og hafi þetta alltaf gengið lengra oglengra. Hún hafi náð að vinna vel út úr þessu og fengið meðferð við hæfi, eðaáfallamiðaða hugræna atferlismeðferð. Henni hafi fundist mjög óþægilegt að sjáákærða á förnum vegi. Hún kvað ekki hafa verið óskað eftir frekari viðtölumfyrir hana í Barnahúsi. VitniðI lögreglufulltrúi skýrði frá afskiptum sínum af máli þessu fyrir dómi. Ekki erástæða til að lýsa framburði hans hér. Niðurstaða. Ákærða er í máli þessu gefið að sök kynferðisbrot og brot gegnbarnaverndarlögum, með því að hafa ítrekað á tveggja til þriggja daga tímabilií nóvember 2011 viðhaft kynferðislegt tal í samskiptum við brotaþola sem þá var15 ára gömul. Samskiptin fólust í smáskilaboðum úr símanúmeri ákærða í símanúmerbrotaþola og í eitt skipti á tímabilinu er honum gefið að sök af hafa falasteftir því að hafa samræði við brotaþola. Brot ákærða er aðallega talið varðavið 199. gr. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga, en tilvara við 209. gr. almennra hegningarlagaog 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. Lögð hafa verið fram í máli þessuútskriftir af þeim samskiptum sem fóru á milli ákærða og brotaþola og hefurákærði kannast við þau en borið að um hugsunarleysi af hans hálfu hafi verið aðræða. Hann neitaði því ekki að skilaboðin væru að hluta til afkynferðislegum toga og hefði frumkvæðið komið frá honum. Þegar borin voru undirákærða skilaboð þar sem hann virtist spyrja brotaþola hvort hana langi til þessað ríða honum kvað hann það af og frá að tilgangur hans hafi verið að hafasamræði við barn en hann kannaðist við að hafa sent brotaþola þessi skilaboð. Íákæru er ekki tíundað í hverju hið kynferðislega tal sem ákærði á að hafaviðhaft gagnvart brotaþola var fólgið að öðru leyti en því að honum er gefið aðsök að hafa í eitt skipti falast eftir samræði við brotaþola. Samkvæmt c-lið 1.mgr. 152. gr. laga nr. 88/2008 skal í ákæru greina svo glöggt sem verða má hversú háttsemi er sem ákært er út af, hvar og hvenær brotið sé talið framið, heitiþess að lögum og aðra skilgreiningu og loks heimfærslu þess til laga ogstjórnvaldsfyrirmæla ef því er að skipta.Að mati dómsins er ákæran nægilega glögg að því er varðar þá hugmyndákærða að hafa samræði við brotaþola en hins vegar skortir verulega á að gerðsé nægileg grein fyrir því hvaða ummæli ákærða að öðru leyti voru afkynferðislegum toga. Verður að telja að ákæran sé að þessu leyti ekki í samræmivið framangreind fyrirmæli c-liðar 1. mgr. 152. gr. laganna og verður því ekkihjá því komist að vísa þessum hluta ákærunnar frá dómi. Hins vegar er nægilegasannað með gögnum málsins og framburði ákærða að hann hafi falast eftir því aðhafa samræði við brotaþola eins og honum er gefið að sök í ákæru. Ekki verðurtalið að þessi háttsemi ákærða hafi verið þess eðlis að hún verði talin áreitnií skilningi 199. gr. almennra hegningarlaga en brot ákærða að þessu leytivarðar við 209. gr. laganna og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga. Samkvæmtframlögðu sakavottorði var ákærði dæmdur í 60 daga skilorðsbundið fangelsi ogsætti fjögurra mánaða ökuréttarsviptingu árið 2003 fyrir eignaspjöll og ölvunvið akstur og árið 2006 var hann sektaður og sviptur ökurétti í tvö ár fyrirölvunarakstur. Brotákærða var framið í nóvember 2011 og hófst rannsókn málsins í byrjun ársins2012. Ákæra var hins vegar ekki gefin út fyrr en 6. janúar 2014, eða rúmumtveimur árum eftir að ákærði framdi brot sitt. Þessi dráttur málsins hefur ekkiverið skýrður en ákærða verður ekki um hann kennt. Með hliðsjón af ölluframansögðu, sérstaklega þeim drætti sem orðið hefur á málinu, þykir rétt að frestaákvörðun um refsingu ákærða og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frábirtingu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaganr. 19/1940. Brotaþoli rökstyður bótakröfu sína með þeim hætti aðum sé að ræða brot sem sakborningur beri ábyrgð á samkvæmt ákvæðum 26. gr. laganr. 50/1993. Við mat á fjárhæð bótanna beri að líta til þess hversu alvarlegtbrotið sé, hvert sakarstig brotamanns sé, hver sé huglæg upplifun brotaþola oghvert sé umfang tjónsins. Brotaþoli hafi verið sérstaklega viðkvæm fyrirkynferðislegu áreiti og hafi brotin valdið henni kvíða, svefntruflunum ogmiklum áhyggjum. Ákærði hefur með þeirri háttsemi sem hann hefur veriðsakfelldur fyrir í máli þessu valdið brotaþola miska sem honum ber að bæta ísamræmi við dómaframkvæmd og 26. gr. ofangreindra laga. Þykja bætur tilbrotaþola, sem nú er orðin lögráða, hæfilega ákveðnar 200.000 krónur og beraþær vexti eins og í dómsorði greinir. Þáber með vísan til 218. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að dæma ákærðatil greiðslu helmings alls sakarkostnaðar, þar með talinn útlagðan kostnaðsamkvæmt yfirliti, 39.225 krónur, málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, TraustaÁgústs Hermannssonar hdl, 500.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti,útlagðan ferðakostnað lögmannsins, 60.500 krónur, þóknun verjanda ákærða árannsóknarstigi, Helga Bragasonar hdl, 150.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Páleyjar Borgþórsdótturhdl, 700.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, en helmingur ofangreindrafjárhæða greiðist úr ríkissjóði. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjórikveður upp dóm þennan. Dómsorð: Ákvörðun um refsingu ákærða, X, er frestað og skal húnfalla niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dómsins haldi ákærði almenntskilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði greiði brotaþola, A,kt. [...], 200.000 krónur í miskabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr.laga nr. 38/2001 frá 25. nóvember 2011 til 21. febrúar 2014, en meðdráttarvöxtum frá þeim degi skv. 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga tilgreiðsludags. Ákærðigreiði helming alls sakarkostnaðar, þar með talinn útlagðan kostnað samkvæmtyfirliti, 39.225 krónur, málsvarnarlaun skipaðs verjanda hans, Trausta ÁgústsHermannssonar hdl, 500.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, útlagðanferðakostnað lögmannsins, 60.500 krónur, þóknun verjanda ákærða árannsóknarstigi, Helga Bragasonar hdl, 150.000 krónur að meðtöldumvirðisaukaskatti og þóknun réttargæslumanns brotaþola, Páleyjar Borgþórsdótturhdl, 700.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, en helmingur ofangreindrafjárhæða greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 168/2004
Kærumál Nauðungarsala Áfrýjunarfjárhæð Frávísun frá Hæstarétti
K ehf. krafðist þess að hnekkt yrði ákvörðun sýslumanns um að breyta frumvarpi sínu til úthlutunar á söluverði bifreiðar við nauðungarsölu. Þar sem ekki var fullnægt skilyrðum í 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála um áfrýjunarfjárhæð var málinu vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Pétur Kr. Hafstein. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. apríl 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. maí sama árs. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. apríl 2004, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að hnekkt yrði ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 3. febrúar sama árs um að breyta frumvarpi sínu til úthlutunar á söluverði bifreiðarinnar OZ 414 við nauðungarsölu á þann veg að kröfu sóknaraðila um úthlutun á 328.795 krónum til greiðslu kröfu í skjóli haldsréttar var hafnað. Kæruheimild er í 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að fyrrnefnd ákvörðun sýslumanns verði felld úr gildi og að honum verði gert að leggja frumvarpið óbreytt til grundvallar úthlutun á söluverði bifreiðarinnar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í máli þessu er deilt um hvort krafa sóknaraðila að fjárhæð 328.795 krónur eigi að njóta forgangs í skjóli haldsréttar fyrir kröfum varnaraðila, sem eru tryggðar með veði í bifreiðinni OZ 414. Samkvæmt 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 verður úrskurði, sem felur í sér lokaákvörðun um ágreiningsefni, ekki skotið til Hæstaréttar, nema fullnægt sé almennum skilyrðum til áfrýjunar dómi í einkamáli. Áfrýjunarfjárhæð samkvæmt 1. mgr. 152. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 6. gr. laga nr. 38/1994, er nú 420.000 krónur. Er því ekki fullnægt skilyrðum 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 fyrir kæru úrskurðar í máli þessu, en sóknaraðili hefur ekki aflað leyfis Hæstaréttar til málskots. Verður málinu þannig sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 87/2006
Kærumál Ómerking Dómsuppkvaðning
Úrskurður héraðsdóms var ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppsögu úrskurðar að nýju, þar sem ekki hafði verið fylgt fyrirmælum síðari málsliðar 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Hrafn Bragason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. febrúar 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 23. janúar 2006, þar sem annars vegar var staðfest sú ákvörðun skiptastjóra að sóknaraðili haldi rétti til dvalar í íbúðarhúsnæði að Litlu-Sandvík og hins vegar hafnað að svo stöddu kröfu sóknaraðila um að varnaraðili yrði borinn út úr sama íbúðarhúsnæði. Kæruheimild er í 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o. fl. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðili verði borinn út úr íbúðarhúsnæðinu að Litlu-Sandvík. Að öðru leyti krefst sóknaraðili staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Mál þetta var þingfest fyrir Héraðsdómi Suðurlands 20. júní 2005. Samkvæmt endurriti úr þingbók dómsins var það munnlega flutt 5. desember 2005 og tekið til úrskurðar. Hinn kærði úrskurður var sem fyrr segir kveðinn upp 23. janúar 2006, en ekki var þá sótt þing af hálfu málsaðila. Á síðastnefndum degi var liðinn frestur samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991, til að kveða upp úrskurð í málinu án þess að það yrði munnlega flutt á ný eða aðilar þess og héraðsdómari væru samdóma um að það væri óþarft. Ekkert liggur fyrir í málinu um að aðilarnir hafi lýst slíku yfir. Þegar af þessari ástæðu verður hinn kærði úrskurður ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar á ný. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og uppkvaðningar úrskurðar á ný. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 471/2005
Bifreið Skaðabætur Líkamstjón Varanleg örorka Almannatryggingar
L, sem hlaut alvarleg líkamsmeiðsl í umferðarslysi 6. janúar 2003, krafði V meðal annars um bætur fyrir tímabundna örorku, varanlega örorku og varanlegan miska auk þjáningarbóta. V studdi kröfu sína um sýknu við 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 þar sem kveðið er á um að draga skuli frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns greiðslur sem tjónþoli fær úr almannatryggingum. Talið var að skýra yrði ákvæðið á þann hátt að frá skaðabótum skuli draga þær bætur úr almannatryggingum sem stafa beinlínis af sama slysi og skaðabætur eru greiddar fyrir. Var hafnað þeirri málsástæðu V að allur réttur L til bóta hjá Tryggingastofnun ríkisins fyrir 75% örorku ætti að koma til frádráttar í bótauppgjöri hans við L, óháð því að hluti bótaréttar hennar stafaði af öðrum slysum en því sem hún varð fyrir 6. janúar 2003. Ekki lá fyrir hvaða rétt L kynni að hafa öðlast til greiðslna úr almannatryggingum vegna afleiðinga slyssins 6. janúar 2003 einu út af fyrir, en dómkvaddir matsmenn töldu að til þess mætti rekja einkenni hennar, sem metin yrðu til 11 stiga af 15, sem þyrfti til að örorka næmi 75%. Þótt hugsanlegar bætur úr almannatryggingum, sem miðaðar yrðu við lægra örorkustig, gætu átt að koma til frádráttar bótum til L úr hendi V, hafði félagið ekki krafist lækkunar á kröfu L á þeim grunni. Var krafa L um bætur fyrir fyrrnefnda kröfuliði því tekin til greina, en öðrum kröfuliðum hafnað með vísan til forsendna héraðsdóms.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 9. nóvember 2005. Hún krefst þess að stefnda verði gert að greiða sér 29.399.070 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 6. janúar 2003 til 24. september 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum samtals 4.381.121 krónu, sem stefndi innti af hendi með sex nánar tilgreindum greiðslum til áfrýjanda. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni var veitt fyrir héraðsdómi. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður felldur niður. I. Áfrýjandi lenti í umferðarslysi 6. janúar 2003 og hlaut við það alvarleg líkamsmeiðsl. Voru tveir menn dómkvaddir til að meta meðal annars varanlega örorku hennar vegna slyssins og er matsgerð þeirra dagsett 22. september 2004. Var niðurstaða þeirra sú að áfrýjandi hafi verið algerlega óvinnufær frá slysdegi til 30. apríl 2004 og að varanleg örorka hennar vegna slyssins væri 60%. Þá hafi áfrýjandi hlotið 50% varanlegan miska af slysinu og verið veik og rúmföst frá 6. til 10. janúar 2003, en veik án þess að vera rúmföst frá þeim degi til 30. apríl 2004. Loks hafi varanleg örorka hennar til heimilisstarfa orðið 40%. Ekki er ágreiningur um niðurstöður þessarar matsgerðar. Í málinu krefur áfrýjandi stefnda á grundvelli 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 með áorðnum breytingum um bætur fyrir tímabundna örorku, varanlega örorku og varanlegan miska auk þjáningabóta. Þá krefst hún einnig bóta fyrir varanlega örorku til heimilisstarfa, annað fjártjón og breytingar á stöðu og högum. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að hafna þrem síðasttöldu kröfuliðum áfrýjanda. Fjárhæðir þeirra kröfuliða áfrýjanda, sem eftir standa, viku að nokkru frá fyrirliggjandi útreikningum stefnda á sömu liðum. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hálfu áfrýjanda lýst yfir að fallist væri á niðurstöður stefnda um fjárhæð einstakra liða. Nemur krafa hennar samkvæmt því 2.155.203 krónum fyrir tímabundið tekjutjón, 478.600 krónum í þjáningabætur, 2.834.750 krónum fyrir varanlegan miska og 13.627.454 krónum fyrir varanlega örorku eða samtals 19.096.007 krónum. Áfrýjandi krefst greiðslu þeirrar fjárhæðar að frádregnum áðurnefndum innborgunum stefnda á alls 4.381.121 krónu. II. Stefndi styður kröfu sína um sýknu við ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum, en samkvæmt 1. málslið þess dragast frá skaðabótakröfu vegna líkamstjóns meðal annars greiðslur, sem tjónþoli fær úr almannatryggingum. Telur stefndi að reikna megi með að áfrýjanda verði metin 75% örorka samkvæmt reglum Tryggingastofnunar ríkisins, en samkvæmt því eigi hún rétt á örorkulífeyri, barnalífeyri, tekjutryggingu og örorkuuppbót. Hefur stefndi aflað útreiknings tryggingastærðfræðings á höfuðstólsverðmæti slíkra greiðslna til áfrýjanda í framtíðinni og teljist það vera 23.204.000 krónur. Eftir að sú fjárhæð hafi verið lækkuð um þriðjung vegna eingreiðsluhagræðis og skattfrelsis bóta fyrir varanlega örorku samkvæmt skaðabótalögum standi eftir 15.470.000 krónur. Með þeirri fjárhæð og greiðslum stefnda til áfrýjanda sé tjón hennar fullbætt og eigi hún ekki kröfu á bótum umfram það. Áfrýjandi mótmælir þessum rökum stefnda. Telur hún sig eiga kröfu á hann um slysabætur samkvæmt vátryggingasamningi og geti stefndi ekki knúið hana til að beina stærstum hluta kröfunnar að öðrum. Þá byggir hún á því að sá réttur til bóta, sem hún kunni að eiga úr almannatryggingum, stafi ekki eingöngu af slysinu 6. janúar 2003, heldur sé hann að hluta vegna annarra slysa, sem hún hafi áður orðið fyrir. Stefndi geti ekki lagt saman afleiðingar allra slysanna og komist að þeirri niðurstöðu að bætur fyrir 75% örorku áfrýjanda samkvæmt reglum Tryggingastofnunar ríkisins eigi að öllu leyti að koma til frádráttar við uppgjör bóta fyrir slysið, sem málið varðar. Í áðurnefndi matsgerð 22. september 2004 kom fram að vegna umferðarslyss 14. september 1997 hafi áfrýjanda áður verið metinn 10% varanlegur miski og jafn há varanleg örorka. Ennfremur sagði þar að vegna umferðarslyss, sem áfrýjandi varð fyrir 7. september 2002, hafi henni verið metinn 7% varanlegur miski og 5% varanleg örorka. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi fékk stefndi dómkvadda tvo lækna sem matsmenn til að svara tilteknum spurningum um örorku áfrýjanda samkvæmt „reglum og stöðlum“ Tryggingastofnunar ríkisins. Í matsgerð þeirra 9. maí 2005 kom meðal annars fram að samkvæmt örorkumatsstaðli Tryggingastofnunar ríkisins þurfi 15 stig til að örorka verði metin 75%, sbr. reglugerð nr. 379/1999 um örorkumat. Einkenni áfrýjanda, sem rekja mætti til slyssins 6. janúar 2003, mátu þeir til 11 stiga, en einkenni, sem stafi af öðru slysi, til 4 stiga. Sagði í matsgerðinni að þessi einkenni áfrýjanda væru í neðstu mörkum þess, sem þyrfti til 75% örorkumats samkvæmt reglum og stöðlum Tryggingastofnunar ríkisins. Einkennin, er rekja mætti til slyssins 6. janúar 2003, nægi ekki ein sér til 75% örorkumats, en áfrýjandi hafi verið svo á sig komin fyrir þann tíma að talsvert vantaði upp á að hún næði stigafjölda, sem nægði til 75% örorkumats. Telur stefndi sannað með þessu að áfrýjandi eigi þann rétt til bóta úr almannatryggingum, sem haldið sé fram. Engu skipti þótt hluti af 75% örorku hennar stafi af öðrum slysum en því, sem hann er krafinn um bætur fyrir í málinu, en það slys hafi orðið „kveikjan“ að því að réttur hennar varð virkur. Skýra verður 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga á þann hátt að frá skaðabótum skuli draga þær bætur úr almannatryggingum, sem stafa beinlínis af sama slysi og skaðabætur eru greiddar fyrir. Er hafnað þeirri málsástæðu stefnda að allur réttur áfrýjanda til bóta hjá Tryggingastofnun ríkisins fyrir 75% örorku eigi að koma til frádráttar í bótauppgjöri hans við áfrýjanda, óháð því að hluti bótaréttar hennar stafar af öðrum slysum en því, sem hún varð fyrir 6. janúar 2003. Ekki liggur fyrir hvaða rétt áfrýjandi kann að hafa öðlast til greiðslna úr almannatryggingum vegna afleiðinga slyssins 6. janúar 2003 einu út af fyrir sig, en svo sem áður var getið töldu dómkvaddir matsmenn að til þess mætti rekja einkenni hennar, sem metin yrðu til 11 stiga af 15, sem þyrfti til að örorka næmi 75%. Þótt hugsanlegar bætur úr almannatryggingum, sem miðaðar yrðu við lægra örorkustig, gætu átt að koma til frádráttar bótum til áfrýjanda úr hendi stefnda, hefur hann ekki krafist lækkunar á kröfu hennar á þeim grunni, en hann ber sönnunarbyrði fyrir réttmæti frádráttar frá bótum, sem hann er réttilega krafinn um. Ber við svo búið að hafna því að krafa áfrýjanda sæti lækkun vegna bótaréttar hennar úr almannatryggingum. Af þessum sökum verða fyrrnefndir fjórir liðir í kröfu áfrýjanda teknir til greina með vöxtum eins og nánar segir í dómsorði, en dráttarvextir verða dæmdir frá 24. október 2004 er mánuður var liðinn frá því að áfrýjandi beindi bótakröfu til stefnda. Stefndi verður dæmdur til að greiða málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði. Áfrýjandi naut gjafsóknar í héraði og verður gjafsóknarkostnaður hennar ákveðinn svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði áfrýjanda, Lindu Björgu Reynisdóttur, 19.096.007 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 6. janúar 2003 til 24. október 2004, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum innborgunum stefnda á 150.000 krónum 16. apríl 2003, 150.000 krónum 4. júlí sama árs, 100.000 krónum 4. mars 2004, 150.000 krónum 6. júní sama árs, 1.500.000 krónum 1. október sama árs og 2.331.121 krónu 2. nóvember 2004. Stefndi greiði í ríkissjóð 750.000 krónur í málskostnað í héraði. Stefndi greiði áfrýjanda 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda í héraði greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 750.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. október 2005. Mál þetta höfðaði Linda Björg Reynisdóttir, kt. 031275-5049, Hólum, Eyjafirði með stefnu birtri 8. nóvember 2004 gegn Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík, til greiðslu bóta. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 15. september sl. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 29.399.070 krónur með 4,5% ársvöxtum frá 6. janúar 2003 til 24. september 2004, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefndi málskostnaðar að skaðlausu eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Allt að frádregnum greiðslum 16. apríl 2003, 150.000 krónur, 4. júlí 2003, 150.000 krónur, 4. mars 2004, 100.000 krónur, 6. júní 2004, 150.000 krónur, 1. október 2004, 1.500.000 krónur og 2. nóvember 2004, 2.331.121 króna. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Til vara krefst stefndi verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda og að málskostnaður verði felldur niður. Stefnandi slasaðist í umferðarslysi 6. janúar 2003. Hún ók inn í hrossahóp sem fælst hafði af skoteldum. Önnur bifreið ók síðan aftan á bifreið hennar. Meiðslum hennar er lýst í skjölum málsins og verður fjallað um það hér á eftir. Hún krefur stefnda um bætur samkvæmt slysatryggingu ökumanns, sem í gildi var hjá stefnda á slysdegi. Stefnandi missti meðvitund við slysið og man ekki eftir því eða aðdraganda þess. Hún var flutt af slysstað á sjúkrahús á Akranesi, en síðan á Landspítala í Fossvogi. Þar sem ekki er neinn ágreiningur um málavexti er ekki tilefni til að rekja öll þau læknisvottorð sem liggja frammi í málinu. Undirbúningur að sérstakri gagnaöflun fyrir mál þetta hófst með matsbeiðni stefnanda 15. apríl 2004. Var matsbeiðni í samræmi við skaðabótalög nr. 50/1993. Dómurinn kvaddi til þau Áslaugu Björgvinsdóttur lektor og Jónas Hallgrímsson lækni. Matsgerð þeirra er dagsett 22. september 2004. Matsmenn töldu að stefnandi hefði verið veik með rúmlegu frá 6. janúar til 10. janúar 2003 og veik án rúmlegu frá þeim degi til 30. apríl 2004. Hún hafi verið óvinnufær allan þennan tíma. Varanlegur miski samkvæmt íslensku miskatöflunum væri 42%, en 44% samkvæmt dönskum miskabótatöflum. Þá væri varanlegur miski vegna einstaklings­bundinna erfiðleika 8%. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. skaðabótalaga væri 50%. Matsmenn töldu varanlega örorku stefnanda 60%. Þá mátu þeir sérstaklega varanlega örorku hennar til heimilisstarfa og töldu hana 40%. Er matsgerð þessi lá fyrir kom upp sá ágreiningur sem mál þetta snýst um. Stefndi vill draga frá kröfu stefnanda uppreiknað eingreiðsluverðmæti örorku- og barnalífeyrisgreiðslna Tryggingastofnunar ríkisins til hennar. Eftir að mál þetta var höfðað voru dómkvaddir matsmenn að kröfu stefnda. Voru lagðar fyrir þá þessar spurningar: Meta skal varanlega örorku matsþola til prósentu miðað við einkenni í dag, samkvæmt reglum og stöðlum Tryggingastofnunar ríkisins. Meta skal varanlega örorku matsþola til prósentu vegna umferðarslyssins þann 6. janúar 2003, samkvæmt reglum og stöðlum Tryggingastofnunar ríkisins. Meta skal varanlega örorku matsþola til prósentu samkvæmt reglum og stöðlum Tryggingastofnunar ríkisins, miðað við ástand hennar rétt fyrir slysið 6. janúar 2003. Í matsgerð þeirra Arnbjörns Arnbjörnssonar bæklunarlæknis og Torfa Magnússonar taugalæknis er fyrst vikið að tveimur fyrri slysum stefnanda og afleiðingum þeirra. Um hið fyrra segir í matsgerð: „Matsþoli slasaðist í umferðarslysi þann 14. september 1997 þegar hún var farþegi í framsæti bifreiðar sem lenti í framanáárekstri við aðra bifreið. Var ekki í bílbelti. Hún mun hafa kastast fram í rúðuna og brotið hana og var talið að hún hefði misst meðvitund í nokkrar sekúndur en rankaði síðan við sér. Var búin að jafna sig við komu á slysadeild en þangað var hún flutt eftir slysið. Eftir þetta hafði matsþoli verki í hálsi og hægri öxl með leiðslu niður í hægri handlegg ásamt máttleysi og dofa í fingrum og sérstaklega í litlafingri og baugfíngri. Háls var yfírleitt dálítið stífur og hún fékk höfuðverkjaköst. Segulómun af hálshrygg þann 8. júní 2000 sýndi lítið brjósklos hægra megin við miðlínu á milli C5 og C6. Í vottorði vegna þessa slyss var talið að matsþoli hefði haft vefjagigt fyrir slysið. Læknarnir Jónas Hallgrímsson og Ragnar Jónsson gerðu matsgerð um afleiðingar slyssins, og er hún dagsett 17. janúar 2001. Niðurstaða þeirra var sú að matsþoli hefði fengið höfuðhögg við slysið sem hún hefði jafnað sig til fulls af. Hún hafi fengið hálstognun með leiðslu út í hægra herðablað og hægri öxl og niður hægri handlegg ásamt dofa í fíngrum. Brjósklosið sem sást á sneiðmyndum var talið óvíst að uppruna og að einkenni bentu frekar til vöðvaspennu og því talið að þau væru af vöðvauppruna. Varanlegur miski var metinn 10% og varanleg örorka 10%. Í þessari matsgerð var sagt að matsþoli hefði haft bakverki í mjóbaki með leiðslu niður í fótleggi allt frá unglingsárum. Um hið síðara segir: „Matsþoli slasaðist í mótorhjólaslysi 7. september 2002. Var hún ökumaður þungs bifhjóls á kvartmílubraut fyrir sunnan Hafnarfjörð. Hún var á lítilli ferð að aka upp á steinsteyptan veg en allhár kantur var upp á veginn og prjónaði hjólið og datt undan matsþola og bögglaðist vinstri ganglimur hennar undir hjólinu. Var hún talin hafa tognað í vinstra hné en síðar kom í ljós við segulómun að sprunga var í afturhorni innri liðþófa en annað var ekki sérstakt athugavert að sjá og krossbönd og liðbönd virtust eðlileg. Læknarnir Leifur N. Dungal og Atli Þór Ólason gerðu matsgerð, dags. 2. september 2003, vegna afleiðinga slyssins og töldu að matsþoli hefði álagsbundin óþægindi frá vinstra hné og væg teikn um rifu í innri liðþófa. Varanlegur miski vegna slyssins var metinn 7% og varanleg örorka 5%. Í matsgerðinni minnast læknarnir á slysið þann 6. janúar 2003 og áverka vegna þess en þeir tengdust ekki áverkunum í mótorhjólaslysinu." Matsmenn vísa til reglugerðar um örorkumöt nr. 379/1999 og staðals sem birtur var sem fylgiskjal. Fjalla þeir stuttlega um reglurnar og staðalinn og þær aðferðir sem beita skal við örorkumat. Síðan segir: „Matsmenn leitast við að svara þeim matsspurningum sem koma fram í beiðni um dómkvaðningu matsmanna með þeim hætti að skoða annars vegar einkenni matsþola og áætlað ástand hennar eins og það var rétt fyrir slysið 6. janúar 2003 (liður 3 í matsbeiðni) og hins vegar ástand matsþola nú (liður 1 í matsbeiðni). Að því loknu hafa matsmenn borið saman einkennin á þessum tveimur tímapunktum í því skyni að meta til prósentu örorku matsþola vegna umferðarslyssins þ. 6. janúar 2003 (liður 2 í matsbeiðni)." Niðurstöður matsmanna eru síðan rökstuddar nákvæmlega og dregnar saman í lokin. Fyrstu spurningu svara þeir svo að einkenni stefnanda „... í dag eru í neðstu mörkum þess sem þarf til 75% örorkumats skv. reglum og stöðlum Tryggingastofnunar ríkisins." Annarri spurningu er svarað svo: „Einkenni þau er rekja má til umferðarslyssins 6. janúar 2003 nægja ein sér ekki til 75% örorkumats skv. reglum og stöðlum Tryggingastofnunar ríkisins." Þriðju og síðustu spurningunni svara matsmenn: „Einkenni matsþola rétt fyrir slysið 6. janúar 2003 voru með þeim hætti að talsvert vantaði upp á að matsþoli næði stigafjölda sem nægði til 75% örorkumats skv. reglum og stöðlum Tryggingastofnunar ríkisins." Loks kemur fram í matsgerð að stefnandi naut endurhæfingarlífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins frá 1. nóvember 1998 til 28. febrúar 1999 og á ný frá 1. júní 2003 til 31. maí 2004. Frá 1. júní 2004 til 31. maí 2005 var hún metin 75% öryrki og naut örorkulífeyris. Málsástæður stefnanda. Krafa stefnanda byggir á slysatryggingu ökumanns sem tekin var hjá stefnda. Stefnandi vísar til niðurstaðna í matsgerð og sundurliðar kröfur sínar svo: Krafa um miskabætur er byggð á 4. gr. skaðabótalaga. Kröfu um bætur fyrir varanlega örorku miðar stefnandi við lágmarkslaun og niðurstöður matsgerðar um varanlega örorku. Hún fullyrðir að vinnu á heimili beri að meta á jafnréttisgrundvelli. Hefði hún unnið úti hefði hún engu að síður unnið mjög mikið við heimilisstörf. Krafa um þjáningabætur er byggð á 3. gr. skaðabótalaga. Þá krefst stefnandi bóta fyrir það sem hún kallar annað fjártjón og vísar til 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Hún hafi margoft þurft að aka eða fljúga til Reykjavíkur eða innan héraðs í Skagafirði. Hún hafi fengið að liggja inni hjá ættingjum eða keypt sér gistingu. Hún hafi þurft að kaupa sér mat á þessum ferðum og greitt komugjöld til lækna. Þá hafi lyfjakostnaður orðið nokkur. Því sé ljóst að hún hafi lagt út mikið fé vegna slyssins, en að meta verði þetta að álitum. Kröfu um bætur fyrir breytingar á stöðu og högum kveðst stefnandi byggja á 1. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Hún kveðst vísa til sjónarmiða í hæstaréttardómi í máli nr. 188/2004. Stefnandi telur að ekki komi til greina að draga frá ofangreindum fjárhæðum áætlaðar framtíðarbætur frá Tryggingastofnun ríkisins, eins og stefndi krefst. Það sé grundvallarregla í skaðabótarétti að sá sem sóttur er til bóta, verði að sanna hlutrænar ábyrgðarleysisástæður, svo sem samþykki eða neyðvörn og ennfremur ósakhæfi, eigin sök og aðrar aðstæður sem kunna að leysa varnaraðila undan bótaskyldu að einhverju eða öllu leyti. Engin slík sönnun hafi verið fram færð fyrir því að lækka beri umkrafðar bætur samkvæmt 4. málsgrein 5. greinar skaðabótalaga. Ekki liggi fyrir mat frá Tryggingastofnun ríkisins um að stefnandi hafi verið metin 75% öryrki vegna slyssins. Stefnandi telur að með túlkun stefnda brjóti 4. mgr. 5. gr. í bága við meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar. Í þeirri reglu felist að mjög gild rök þurfi til svo afdrifaríkra breytinga á bótarétti tjónþola eins og felist í afstöðu hins stefnda félags. Túlkun stefnda leiði til mismununar sem gangi mun lengra en löggjafinn hafi haft í huga. Bótaskylda sé nánast ekki fyrir hendi miðað við tjón stefnanda. Bætur frá Tryggingastofnun ríkisins séu almennar bætur, sem allir eigi rétt á, búi þeir við ákveðna skerðingu á lífsgæðum og heilsu sem falli undir ákvæði laga nr. 117/1993. Stefnandi kveðst ekki eiga rétt á slysabótum samkvæmt III. kafla laganna, hún geti í mesta lagi átt rétt á örorkubótum samkvæmt 12. gr. Þá yrði ekki hægt að meta sérstaklega örorku vegna þess slyss sem hér er fjallað um, 75% örorka yrði aldrei metin vegna þess eins. Þegar af þeirri ástæðu geti væntanlegar bætur frá Tryggingastofnun ekki lækkað þær bætur sem stefnandi krefur hér um. Stefnandi bendir á að örorkumat samkvæmt reglugerð nr. 379/1999 gildi aðeins til ákveðins tíma, Að þeim tíma liðnum sé metið á ný. Þannig séu bætur almannatrygginga aðeins til skamms tíma. Þá séu bæturnar miðaðar við tekjur bóta­þega og maka hans. Því sé ekki hægt að bera þessar bætur saman við bætur samkvæmt skaðabótalögum. Þær verði því ekki dregnar frá kröfu í þessu máli. Þá segir stefnandi að réttur sinn til örorkubóta sé ósannaður. Stefnandi segir það felast í orðalagi 4. mgr. 5. gr. að ekki eigi að miða við væntan­legar, ógreiddar bætur. Miða skuli við greiddar bætur og verðmæti greiddra bóta. Stefnandi mótmælir því að væntanlegur barnalífeyrir verði dreginn frá. Lífeyrir þessi tilheyri barninu líkt og meðlög samkvæmt barnalögum. Túlka beri 4. mgr. 5. gr. þröngt að þessu leyti. Stefnandi kveðst byggja á að engin sönnun liggi fyrir um að taflan í 6. gr. skaðabótalaga taki mið af að stór hluti bóta stefnanda eigi að greiða úr almanna­tryggingakerfinu. Stefnandi bendir á sem dæmi, að miðað við stuðulinn 10, sem gilti samkvæmt lögum nr. 42/1996 um breytingu á lögum nr. 50/1993, fengi stefnandi ekki verulega lægri bætur, en hún nú geri kröfu til og ætti síðan rétt á bótum úr almannatryggingakerfinu. Því fái ekki staðist að bætur stefnanda eigi að lækka svo verulega á grundvelli 4. mgr. 5. gr. Þá vísar stefnandi til þess að stefndi hafi fært í bótasjóð sinn 40.000.000 króna vegna umrædds slyss og að sú fjárhæð hafi ekki enn verið færð til baka. Stefndi hafi því þegar aflað fjár af tjóni sínu með skattahagræði. Kveðst hún byggja á, að hún eigi rétt á að stefndi greiði henni bætur í samræmi við þann hluta af álögðum iðgjöldum vegna ábyrgðartrygginga bifreiða árið 2003, sem félagið færði í bótasjóð sinn vegna slyssins með ofangreindum hætti í samræmi við það sem stefnandi kallar grundvallarreglu. Telur stefnandi sig eiga rétt á að stefndi greiði henni að lágmarki 14.450.122 krónur. Að öðrum kosti hafi félagið með ólögmætum hætti hagnast á umferðaróhappi stefnanda, sem geti ekki verið tilgangur þeirra laga sem á þessu réttarsviði gildi. Stefnandi byggir á að þessar málsástæður eigi enn frekar við, þar sem stefndi neiti bótum og beini stefnanda til Tryggingastofnunar ríkisins með bótakröfu sína. Þá er í stefnu lagt út af því að stefndi hafi samkvæmt 1. mgr. 91. gr. umferðarlaga það lögbundna hlutverk að greiða bótakröfu vegna tjóns sem hlotist hefur af notkun skráningarskylds ökutækis. Samkvæmt efni greinarinnar sé lögbundið að vátryggingafélög greiði bótakröfu vegna slyss í umferðinni. Stefnda sé því ekki stætt á því að neita um bætur með þeim hætti sem það geri. Síðan segir orðrétt: „ Stefnandi byggir á að 1. málsliður 4. málsgreinar 5. greinar laga nr. 50/1993, samanber 4. grein laga nr. 37/1999 verði að víkja fyrir dómkröfum stefnanda. Höfnun hins stefnda félags á greiðslu réttmætra bóta sé ólögmæt eigna­skerðing og brjóti gegn eignarverndarákvæði stjórnarskrár, 72. grein, meðal annars af þeim sökum að algjör óvissa ríki um það hverjar bætur stefnanda myndu hugsanlega verða úr almannatryggingakerfinu, vegna þeirra áverka sem stefnandi hlaut í umferðarslysinu þann 6. janúar 2003." Í framhaldi af þessu er nánar útskýrt hvers vegna þessi eignaskerðing standist ekki. Í stefnu er reiknað út að hefði stuðullinn 10 sem lögfestur var með breytingu á skaðabótalögunum 1996 verið látinn haldast, hefði bótakrafa stefnanda numið samtals 22.020.000 krónum. Samtímis hefði hún haldið hugsanlegum rétti til örorkulífeyris og annarra greiðslna frá Tryggingastofnun ríkisins. Þetta sýni enn frekar að hér sé um að ræða ólögmæta eignaskerðingu. Þá bendir stefnandi á að margnefnd 4. mgr. 5. gr. brjóti í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, sbr. 65. gr. Þeir sem hljóti svo alvarlega áverka eins og hún standi verr að vígi en þeir sem slasist minna og hljóti minni örorku. Hún bendir á að samkvæmt túlkun stefnda á ákvæðinu njóti íslenskir ríkisborgarar, sem slasist í umferðarslysum hér á landi, ekki sama bótaréttar og erlendir ríkisborgarar. Það megi með skýrum hætti lesa úr 91. til 94. gr. umferðarlaga. Bendir stefnandi í þessu sambandi á ýmsa alþjóðasáttmála sem Ísland hafi gerst aðili að. Nefnir hún Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna, Mannréttinda­sáttmála Evrópu og Félagsmálasáttmála Evrópu. Að lokum kveðst stefnandi byggja á samningi um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993. Telur hann að í reglum samningsins og í tilskipun um ökutækjatryggingar komi skýrt fram að tilgangur samningsins sé m.a. að samræmi sé á milli aðildarlandanna um ökutækjatryggingar og greiðslur bóta vegna umferðarslysa. Telur stefnandi ljóst að slíkar bætur séu verulega lægri hér á landi en í öðrum aðildarríkjum. Vísar hún til greinargerðar nefndar í Danmörku er undirbjó breytingar á dönsku skaðabótalögunum sem lögfestar voru og tóku gildi 7. júlí 2001. Fram komi að skaðabætur vegna líkams­tjóns séu lægri í Danmörku en í öðrum Evrópuríkjum. Byggir stefnandi á að slíkar bætur séu þó enn lægri á Íslandi en í Danmörku. Þetta leiði til þess að líta verði á dómkröfur stefnanda með sérstakri sanngirni og ríkri réttlætiskennd, í samræmi við grundvallarviðhorf í skaðabótarétti. Þá telur stefnandi að dómar þar sem dæmdar eru bætur úr hendi vinnuveitanda vegna vinnuslysa séu ekki fordæmi í þessu máli. Auk þeirra lagaákvæða sem að framan greinir vísar stefnandi í lok stefnu til 72. gr. stjórnarskrárinnar og eignarverndarákvæða þeirra alþjóðasáttmála sem Ísland er aðili að. Þá er vísað til reglu skaðabótaréttar um fullar bætur og 2., 3., 4., 5., 6. og 7. gr., svo og 2. mgr. 1. gr. skaðabótalaga. Málsástæður stefnda. Stefndi kveðst hafa bætt tjón stefnanda að fullu með greiðslu þann 2. nóvember 2004. Ósannað sé að stefnandi eigi rétt til frekari bóta. Stefndi bendir á að það hafi verið yfirlýst markmið þeirrar breytingar á skaðabóta­lögunum, sem gerð var með lögum nr. 37/1999, að margföldunarstuðullinn reiknaði fullar bætur. Því hafi verið lögfest að draga skyldi frá bótakröfunni allar greiðslu frá almanna­tryggingum. Stefndi vitnar hér til þess sem hann kallar meginreglu skaðabótaréttar að tjónþolar eigi ekki að hagnast á tjóni sínu. Markmiðið sé að gera tjónþola eins settan fjárhagslega og tjónið hefði ekki orðið. Stefndi telur sig hafa sannað að stefnandi eigi rétt til örorkulífeyris og barnalífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins. Vísar hann til matsgerðar þeirrar sem áður greinir. Stefndi fól Jóni Erlingi Þorlákssyni tryggingastærðfræðingi að reikna verðmæti bótagreiðslna sem stefnandi ætti rétt á frá Tryggingastofnun. Forsendur þess útreiknings voru þær að stefnandi væri metinn 75% öryrki og að stöðugleikapunktur væri 30. apríl 2004. Styður hann þá viðmiðun við tvo dóma Hæstaréttar. Þá var miðað við lágmarkslaun samkvæmt 3. mgr. 7. gr. skaðabótalaga og að stefnandi væri einstæð fjögurra barna móðir. Niðurstaða útreiknings tryggingafræðingsins var sú að höfuðstólsverðmæti örorkulífeyris, barnalífeyris, tekjutryggingar og örorkuuppbótar stefnanda væri kr. 23.204.000. Telur stefndi að frá þeirri tölu skuli draga þriðjung vegna skattfrelsis og ein­greiðsluhagræðis. Því skuli draga 15.470.000 krónur frá kröfu stefnda samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Stefnandi eigi rétt á örorkulífeyri samkvæmt 12. gr. laga nr. 117/2003. Samkvæmt 14. gr. laganna eigi hún einnig rétt á barnalífeyri. Stefndi tekur sérstaklega fram að þessi barnalífeyrir renni til stefnanda, en ekki til barna hennar. Vísar hann til 4. mgr. 60. gr. laganna og til dómafordæma. Loks beri að draga frá kröfunni tekjutryggingu og örorkuuppbót sem stefnandi eigi rétt á samkvæmt 15. og 17. gr. laganna. Stefndi mótmælir því að um sé að ræða svokallaðar hlutrænar ábyrgðar­leysis­ástæður. Bótaskylda sé viðurkennd. Ágreiningur snúist um það hvernig reikna skuli tjón stefnanda. Stefndi mótmælir því að 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga brjóti í bága við meðalhófs­reglu stjórnskipunarréttar. Stefnandi rökstyðji þetta ekki. Ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga sé sett til þess að framfylgja meginreglunni um að tjónþoli eigi ekki að hagnast á tjóni sínu. Það brjóti ekki í bága við meðalhófsreglu stjórnskipunarréttar. Stefndi mótmælir því að 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga leiði til þess að stefnanda sé mismunað. Um sé að ræða almenna reglu sem gildi um alla sem eigi rétt á bótum úr almannatryggingakerfinu. Stefndi mótmælir því að bætur almannatrygginga til stefnanda séu aðeins til ákveðins tíma. Unnt sé að meta einstakling til örorku varanlega. Þá geti vísun stefnanda til 2. mgr. 48. gr. laga nr. 117/2003 ekki átt við. Loks vísar stefndi til þess að í samræmi við dómafordæmi skuli miða við ástand á stöðugleikapunkti. Stefnandi mótmælir tilvísun stefnanda til lögmætisreglunnar. Hún sé með öllu órökstudd. Stefndi mótmælir þeim skilningi stefnanda á 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga að einungis skuli draga frá þær bætur sem þegar hefi verið greiddar. Stefndi segir það rétt hjá stefnanda að hún eigi ekki rétt á bótum samkvæmt III. kafla laga um almannatryggingar. Hún eigi hins vegar rétt á lífeyri samkvæmt II. kafla laganna. Stefndi mótmælir því að stefnandi eigi kröfu byggða á útreikningi á bótasjóði sínum. Stefnandi geti ekki átt kröfu sem nemi upphaflegri áætlun um tjónið. Bótakrafa skuli reikna samkvæmt reglum laga nr. 50/1993. Stefndi vísar til þess að Hæstiréttur hafi þegar hafnað því að reglur skaðabótalaga brjóti í bága við ákvæði stjórnarskrárinnar. Stefndi mótmælir þeirri kröfu stefnanda að beitt skuli rýmkandi lögskýringu. Loks mótmælir stefndi því sem ósönnuðu að bótagreiðslur hér á landi séu lægri en í öðrum löndum. Varakrafa er á því byggð að stefnanda hafi þegar verið greiddar bætur. Tímabundið tekjutap, þjáningarbætur, varanlegur miski og varanleg örorka hafi þegar verið bætt. Stefndi mótmælir sérstaklega kröfu um bætur fyrir 100% varanlega örorku. Hún hafi einungis hlotið 60% örorku í umræddu slysi. Þá hafi þjáningarbætur, bætur fyrir tímabundið tekjutap og bætur fyrir varanlegan miska þegar verið greiddar að fullu í samræmi við kröfugerð stefnanda. Mótmælt er kröfu um bætur fyrir annað fjártjón. Það sé ósannað, en auðveldlega hefði mátt halda reikningum og kvittunum til haga. Þá er mótmælt kröfu um bætur fyrir röskun á stöðu og högum. Ekki sé að lögum heimild til greiðslu slíkra bóta eftir gildistöku skaðabótalaga. Loks er vaxta- og dráttarvaxtakröfum mótmælt. Forsendur og niðurstaða. Málatilbúnaður stefnanda snýst fyrst og fremst um það að óheimilt sé að draga frá reiknuðu tjóni hennar verðmæti þeirra bótagreiðslna sem hún á rétt á frá Tryggingastofnun ríkisins samkvæmt gildandi reglum, miðað við örorku hennar á svokölluðum stöðugleikapunkti. Samkvæmt 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 4. gr. laga nr. 37/1999, skal draga frá skaðabótakröfu „... greiðslur sem tjónþoli fær frá almannatryggingum”. Af dómum Hæstaréttar undanfarin misseri verða dregnar nánari ályktanir um beitingu þessarar reglu. Þannig skal reikna eingreiðsluverðmæti bótanna miðað við þann dag er ástand tjónþola er orðið stöðugt, tímamark sem fræðimenn nefna batahvörf, sbr. 1. mgr. 2. gr. skaðabótalaga. Þá ber að draga verðmæti barnalífeyris samkvæmt 14. gr. laga nr. 117/1993 frá bótakröfunni. Þannig eru þessar bætur metnar sem greiðsla til foreldra í þessu samhengi, en ljóst er að það eru veikindi foreldra sem skapa rétt til þessara bóta. Þeir hæstaréttardómar sem um þetta fjalla eru dómur 18. september (mál nr. 520/2002), dómur 27. nóvember 2003 (mál nr. 223/2003) og dómur 17. febrúar 2005 (mál nr. 357/2004). Um einstakar málsástæður stefnanda skal tekið fram: Frádráttur samkvæmt 4. mgr. 5. gr. er regla um útreikning bótafjárhæðar. Stefndi ber sönnunarbyrðina fyrir því að stefnandi eigi rétt á bótum frá Tryggingastofnun ríkisins. Þetta hefur hann sannað með áðurgreindri matsgerð þar sem komist er að þeirri niður­stöðu að stefnandi sé 75% öryrki samkvæmt gildandi reglum stofnunarinnar. Þessi túlkun varðar ekki reglur stjórnskipunarréttar með þeim hætti að til greina komi að beita sjónarmiðum um meðalhóf. Slys það sem hér er fjallað um hefur leitt til þess að örorka stefnanda telst 75%. Þó slys þetta sé ekki eina orsök þess að svo er komið er slysið þó nauðsynlegt skilyrði til þess. Áðurgreindir dómar eru skýr fordæmi fyrir því að reikna skuli eingreiðslu­verðmæti væntanlegra bóta eins og stefndi krefst. Hafnað hefur verið þeirri skýringu stefnanda að til frádráttar komi aðeins þegar greiddar bætur. Þá leiðir af dómunum að barnalífeyrir kemur til frádráttar eins og örorkulífeyrir. Ekki er unnt að taka til greina þá fullyrðingu stefnanda að ósannað sé að tafla 6. gr. skaðabótalaga taki mið af því "... að stór hluti bóta stefnanda eigi að greiða úr almannatryggingakerfinu". Settar hafa verið almennar reglur um útreikning bóta fyrir líkamstjón og verður að beita þeim, en ljóst er að reglurnar eru ekki sérsniðnar að einstökum tilvikum. Inneign í svonefndum bótasjóði eða fjárhagsstaða stefnda að öðru leyti kemur ekki til skoðunar þegar bótakrafa stefnanda er reiknuð. Bótakrafan er reiknuð samkvæmt lögum. Því stoðar heldur ekki tilvísun til 72. gr. stjórnarskrárinnar, en lagareglur um útreikning bóta vegna líkamstjóns fela ekki í sér eignaskerðingu. Stoðar heldur ekki að sýna fram á að bætur séu lægri en verið hefði samkvæmt eldri reglum. Ekki hefur verið sýnt fram á að reglur skaðabótalaga um ákvörðun bóta feli í sér slíka mismunun að fari í bága við jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Þá er tilvísun til samningsins um Evrópska efnahagssvæðið og síðari tilskipana með öllu vanreifuð. Ekki verður viðurkenndur réttur stefnanda til bóta fyrir varanlega örorku miðað við hvort tveggja, starf á almennum vinnumarkaði og heimilisstörf. Krafa um bætur fyrir annað fjártjón er ekki studd neinum gögnum og verður þeim lið hafnað. Þá er engin heimild til að ákveða bætur fyrir breytingu á stöðu og högum. Aðrir kröfuliðir stefnanda sæta ekki andmælum. Samkvæmt þessu verður fallist á útreikning kröfu stefnanda að kr. 19.387.570 (2.822.750 + 13.967.250 + 7.320 + 470.250 + 2.120.000). Höfuðstólsverðmæti örorku­lífeyris, barnalífeyris, tekjutryggingar og örorkuuppbótar stefnanda nemur samkvæmt útreikningi tryggingafræðings 23.204.000 krónum. Draga skal frá tvo þriðju hluta þess, 15.470.000 krónur. Eftir standa þá 3.982.430 krónur. Stefndi hefur þegar greitt til stefnanda samtals 4.381.121 krónu. Samkvæmt því er tjón stefnanda þegar bætt. Verður stefndi sýknaður. Þrátt fyrir þá staðreynd að stefnandi beri fram í málinu röksemdir í löngu máli, sem þegar hefur verið hafnað í dómaframkvæmd, er rétt vegna aðstæðna að öðru leyti að málskostnaður falli niður. Er þá litið til þess að stefnandi hefur hlotið verulega áverka af slysinu, en bætur reiknast lágar vegna reglu 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, útlagður kostnaður 491.190 krónur og málflutningsþóknun lögmanns hennar, 750.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýknað af kröfum stefnanda, Lindu B. Reynisdóttur. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 1.241.190 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 121/2008
Málsástæða Ómerking Heimvísun
Í málinu krafði L íslenska ríkið um leiðréttingu á launum samkvæmt úrskurði samgönguráðuneytisins. Þar sem héraðsdómi hafði láðst að taka afstöðu til meginmálsástæðu L í niðurstöðu dómsins, sbr. f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, var ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. mars 2008 og krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.162.493 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilgreindum fjárhæðum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. janúar 1998 til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður á báðum dómstigum falli niður. Í máli þessu sækist áfrýjandi eftir leiðréttingu launa samkvæmt úrskurði samgönguráðuneytisins 29. nóvember 2004. Kveðst hann byggja málatilbúnað sinn fyrst og fremst á greiðsluskyldu Flugmálastjórnar, sem hafi verið viðurkennd og staðfest í úrskurði ráðuneytisins. Flugmálastjórn hafi verið skylt að fylgja þessum úrskurði, enda sé hann fullgildur. Áfrýjandi byggir einnig á því að fjármálaráðuneytið hafi skort valdheimildir til að endurskoða úrskurð samgönguráðuneytisins og vald til að endurskoða þá ákvörðun Flugmálastjórnar að greiða sér í samræmi við úrskurðinn. Samkvæmt f. lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ber í dómi að taka rökstudda ákvörðun um kröfugerð aðila og málsástæður fyrir þeim. Í héraðsdómi eru ítarlega rakin sjónarmið stefnda um túlkun kjarasamninga og er niðurstaða dómsins reist á málsástæðu stefnda, sem á þeim er reist, en í engu tekin afstaða til þeirrar málsástæðu áfrýjanda sem hann fyrst og fremst reisir kröfu sína á. Þar sem engin afstaða var tekin til meginmálsástæðu áfrýjanda verður ekki hjá því komist að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu heim í hérað til munnlegs flutnings og dómsálagningar að nýju. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað heim í hérað til munnlegs málflutnings og dómsálagningar að nýju. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Mál þetta er höfðað 29. maí 2007 og dómtekið 30. janúar 2008. Stefnandi er Loftur Jóhannsson, Salthömrum 5, Reykjavík. Stefndi er fjármálaráðherra f.h. íslenska ríkisins. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 2.162.493 kr. ásamt dráttarvöxtum skv. III. kafla laga nr. 25/1987, af 12.838 kr. frá 1. janúar 1998 til 1. febrúar 1998, þá af 21.065 kr. frá þeim degi til 1. mars 1998, þá af 33.361 kr. frá þeim degi til 1. apríl 1998, þá af 46.941 kr. frá þeim degi til 1. maí 1998, þá af 57.837 kr. frá þeim degi til 1. júní 1998, þá af 70.133 kr. frá þeim degi til 1. júlí 1998, þá af 87.431 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 1998, þá af 100.750 kr. frá þeim degi til 1. september 1998, þá af 123.966 kr. frá þeim degi til 1. október 1998, þá af 143.570 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 1998, þá af 160.183 kr. frá þeim degi til 1. desember 1998, þá af 178.619 kr. frá þeim degi til 1. janúar 1999, þá af 209.903 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 1999, þá af 218.418 kr. frá þeim degi til 1. mars 1999, þá af 238.349 kr. frá þeim degi til 1. apríl 1999, þá af 254.093 kr. frá þeim degi til 1. maí 1999, þá af 271.486 kr. frá þeim degi til 1. júní 1999, þá af 282.763 kr. frá þeim degi til 1. júlí 1999, þá af 299.716 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 1999, þá af 313.771 kr. frá þeim degi til 1. september 1999, þá af 336.882 kr. frá þeim degi til 1. október 1999, þá af 360.112 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 1999, þá af 374.407 kr. frá þeim degi til 1. desember 1999, þá af 385.684 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2000, þá af 409.784 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2000, þá af 418.519 kr. frá þeim degi til 1. mars 2000, þá af 436.353 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2000, þá af 454.639 kr. frá þeim degi til 1. maí 2000, þá af 467.871 kr. frá þeim degi til 1. júní 2000, þá af 483.966 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2000, þá af 507.895 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2000, þá af 523.742 kr. frá þeim degi til 1. september 2000, þá af 544.734 kr. frá þeim degi til 1. október 2000, þá af 562.525 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2000, þá af 583.193 kr. frá þeim degi til 1. desember 2000, þá af 606.997 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2001, þá af 634.253 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2001, þá af 656.482 kr. frá þeim degi til 1. mars 2001, þá af 698.737 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2001, þá af 699.835 kr. frá þeim degi til 1. maí 2001, þá af 716.885 kr. frá þeim degi til 1. júní 2001, þá af 738.707 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2001, þá af 754.147 kr. með vöxtum skv. III. kafla laga nr. 38/2001 frá þeim degi til 1. ágúst 2001, þá af 774.695 kr. frá þeim degi til 1. september 2001, þá af 788.522 kr. frá þeim degi til 1. október 2001, þá af 804.263 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2001, þá af 819.849 kr. frá þeim degi til 1. desember 2001, þá af 838.899 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2002, þá af 858.002 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2002, þá af 867.378 kr. frá þeim degi til 1. mars 2002, þá af 882.725 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2002, þá af 897.931 kr. frá þeim degi til 1. maí 2002, þá af 922.560 kr. frá þeim degi til 1. júní 2002, þá af 943.234 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2002, þá af 964.051 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2002, þá af 991.804 kr. frá þeim degi til 1. september 2002, þá af 1.015.905 kr. frá þeim degi til 1. október 2002, þá af 1.045.686 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2002, þá af 1.070.132 kr. frá þeim degi til 1. desember 2002, þá af 1.090.780 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2003, þá af 1.122.173 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2003, þá af 1.133.205 kr. frá þeim degi til 1. mars 2003, þá af 1.155.040 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2003, þá af 1.172.467 kr. frá þeim degi til 1. maí 2003, þá af 1.190.134 kr. frá þeim degi til 1. júní 2003, þá af 1.215.058 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2003, þá af 1.237.175 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2003, þá af 1.260.673 kr. frá þeim degi til 1. september 2003, þá af 1.278.030 kr. frá þeim degi til 1. október 2003, þá af 1.304.936 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2003, þá af 1.322.363 kr. frá þeim degi til 1. desember 2003, þá af 1.339.579 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2004, þá af 1.361.749 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2004, þá af 1.373.112 kr. frá þeim degi til 1. mars 2004, þá af 1.391.018 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2004, þá af 1.407.150 kr. frá þeim degi til 1. maí 2004, þá af 1.425.198 kr. frá þeim degi til 1. júní 2004, þá af 1.446.777 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2004, þá af 1.466.618 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2004, þá af 1.494.924 kr. frá þeim degi til 1. september 2004, þá af 1.513.773 kr. frá þeim degi til 1. október 2004, þá af 1.533.764 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2004, þá af 1.550.430 kr. frá þeim degi til 1. desember 2004, þá af 1.566.562 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2005, þá af 1.590.465 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2005, þá af 1.601.999 kr. frá þeim degi til 1. mars 2005, þá af 1.622.109 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2005, þá af 1.638.484 kr. frá þeim degi til 1. maí 2005, þá af 1.655.401 kr. frá þeim degi til 1. júní 2005, þá af 1.675.694 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2005, þá af 1.696.759 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2005, þá af 1.713.487 kr. frá þeim degi til 1. september 2005, þá af 1.745.007 kr. frá þeim degi til 1. október 2005, þá af 1.780.238 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2005, þá af 1.804.037 kr. frá þeim degi til 1. desember 2005, þá af 1.827.836 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2006, þá af 1.854.430 kr. frá þeim degi til 1. febrúar 2006, þá af 1.867.197 kr. frá þeim degi til 1. mars 2006, þá af 1.891.587 kr. frá þeim degi til 1. apríl 2006, þá af 1.911.504 kr. frá þeim degi til 1. maí 2006, þá af 1.929.248 kr. frá þeim degi til 1. júní 2006, þá af 1.954.503 kr. frá þeim degi til 1. júlí 2006, þá af 1.981.690 kr. frá þeim degi til 1. ágúst 2006, þá af 2.007.817 kr. frá þeim degi til 1. september 2006, þá af 2.036.160 kr. frá þeim degi til 1. október 2006, þá af 2.062.269 kr. frá þeim degi til 1. nóvember 2006, þá af 2.091.444 kr. frá þeim degi til 1. desember 2006, þá af 2.120.619 kr. frá þeim degi til 1. janúar 2007 og loks af 2.162.493 kr. frá þeim degi til greiðsludags Þá krefst stefnandi málskostnaðar, ásamt virðisaukaskatti, að mati dómsins. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og að honum verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda að mati dómsins. Til vara er þess krafist að kröfur stefnanda verði stórkostlega lækkaðar og að málskostnaður verði látinn niður falla. I. Stefnandi hefur starfað sem flugumferðarstjóri frá árinu 1974 og er stéttarfélag hans félag íslenskra flugumferðarstjóra (FÍF). Fyrir liggur ráðningar­samningur, dags. 1. júní 1987, þar sem starfsheiti stefnanda er tilgreint flugumferðarstjóri III. Stefnandi sagði upp á árinu 1995 í kjölfar kjaradeilu, en áður en til þess kom að hann hætti störfum var hann endurráðinn og nýr ráðningarsamningur gerður, dags. 8. janúar 1996. Í þeim ráðningarsamningi kemur fram að um launagreiðslur, launaflokk, starfsaldur til launa og önnur starfskjör fari eftir því sem í ­ráðningarsamningnum greini og samkvæmt kjarasamningi þess stéttarfélags sem tilgreint sé í samningnum, eins og hann sé á hverjum tíma. Í ráðningarsamningnum er „starfsheiti samkvæmt kjara­samningi“ tilgreint „varðstjóri“. Stefnandi var í launaflokki 266. Í kjarasamningi sem tók gildi 1. febrúar 1987 var kveðið á um að flugumferðarstjórar fengu við 10 ára starfsaldur stöðuheitið varðstjóri og launaflokk vaktstjóra ACC/varðstjóra Keflavík. Með kjarasamningi, sem gilti frá 1. desember 1995 til 31. desember 1996, var varðstjóra/flugumferðarstjóra með 13 ára starfsaldur raðað í launaflokk 266. Hinn 8. september 1997 var gerður nýr kjarasamningur milli fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs og FÍF. Með honum var eldri kjarasamningi framlengt, með tilteknum breytingum, og nýtt launakerfi tekið upp frá 1. desember 1997. Í 3. gr. kjarasamningsins segir að frá þeim tíma falli brott eldri launatafla, kaflinn um launaþrep og starfsaldur svo og kaflinn um röðun starfsheita í launaflokka, auk annarra ákvæða sem hafi áhrif á röðun, t.d. vegna menntunar. Í grein 3.4 kjarasamningsins er fjallað almennt um skilgreiningar starfa í launaramma A, B og C. Þá er kveðið á um að niðurstöður aðlögunarnefndar skuli ráða röðun starfsmanna í launaramma og launaflokk. Í fylgiskjali 1 með kjarasamningnum er fjallað um hlutverk nefndarinnar vegna yfirfærslu í nýtt launakerfi. Í fylgiskjali 2 við kjarasamninginn koma fram tilteknar forsendur sem hafa skyldi til hliðsjónar við röðun starfa til viðbótar því sem grein 3.4. í kjarasamningnum mælir fyrir um varðandi skilgreiningar starfa. Stefnandi átti sæti í aðlögunarnefndinni. Samkvæmt niðurstöðum aðlögunarnefndarinnar, um röðun manna í launa­flokka, skyldi flugumferðarstjóri með 20 ára starfsreynslu raðast í launaflokkinn A19 og varðstjóri/kennari við skóla FMS með 20 ára starfsreynslu í B11. Þá var í bókun 1 með miðlunartillögu um kjarasamning FÍF, frá 11. febrúar 2002, kveðið á um að starfsmenn í A og B römmum ættu að fara upp um tvo launaflokka. Stefnandi fékk greitt samkvæmt launaflokki A21, en taldi að hann ætti að fá greitt samkvæmt launaflokki B13. Með bréfi stefnanda, dags. 15. júlí 2004, fór hann fram á það við flugmálastjóra að misræmi milli greiddra launa til hans og þeirra launa sem honum bæri samkvæmt ráðningarsamningi yrðu leiðrétt frá og með 1. desember 1997, þannig að honum yrði greiddur mismunurinn, ásamt dráttarvöxtum. Þá krafðist hann þess að honum yrðu framvegis greidd laun í samræmi við gildandi ráðningarsamning og kjarasamning. Kröfu stefnanda um leiðréttingu launa var hafnað með bréfi flugmálastjóra, dags. 26. ágúst 2004. Í bréfinu segir að ráðningarsamningar við starfsmenn byggi á þeim forsendum sem gilda þegar þeir eru gerðir. Ef nýr kjarasamningur sé gerður um breytingar á forsendum launaröðunar, eða ef starfssvið viðkomandi starfsmanns breytist, sé ekki gerður nýr ráðningarsamningur nema um sé að ræða tilfærslu á milli stéttarfélaga og kjarasamninga. Annars gildi gamli ráðningarsamningurinn að breyttu breytanda. Stefnandi kærði synjun Flugmálastjórnar til samgönguráðherra með bréfi, dags. 8. september 2004, og í úrskurði samgönguráðuneytisins 29. nóvember 2004 var fallist á kröfur stefnanda. Í minnisblaði fjármálaráðuneytisins, frá 21. janúar 2005, kemur fram að í desember 2004 óskaði fjármálaráðuneytið eftir fundi með samgöngu­ráðuneytinu og gerði athugasemdir við úrskurð síðarnefnda ráðuneytisins. Fjármálaráðuneytið leit svo á að ágreiningur sá sem úrskurðað var um varðaði starfsheiti samkvæmt kjarasamningi, en það starf sem starfsmaður gegni í raun ráði röðun í launaflokka, en ekki formlegt heiti í ráðningarsamningi. Ákvörðun Flugmálastjórnar væri því ekki stjórnvaldsákvörðun heldur túlkun á kjarasamningi. Samgönguráðuneytið hefði því skort lagagrundvöll til þess að úrskurða í málinu og bæri því að afturkalla úrskurð sinn. Í bréfi samgönguráðuneytisins til fjármálaráðuneytisins, dags. 3. júní 2005, kemur fram að fyrrnefnda ráðuneytið leit svo á að því hefði verið heimilt að úrskurða í málinu og að ekki væru fyrir hendi lagaskilyrði til að afturkalla úrskurðinn. Stefnandi kvartaði til umboðsmanns Alþingis vegna þess að Flugmálastjórn hefði ekki framfylgt úrskurði samgönguráðuneytisins frá 29. nóvember 2004. Umboðsmaður beindi þeim tilmælum til samgönguráðuneytisins og Flugmálastjórnar að gera ráðstafanir til að útreikningar á launaleiðréttingum, sem úrskurður samgönguráðuneytisins hljóðaði um, yrðu gerðir. Umboðsmaður tók fram að hann hefði enga afstöðu tekið til efnis úrskurðar samgönguráðuneytisins eða aðkomu fjármálaráðuneytisins að málinu. Að fengnum tilmælum samgönguráðuneytisins fór Flugmálastjórn þess á leit við Fjársýslu ríkisins, með bréfi dags. 28. september 2006, að stefnanda yrði greiddur umræddur launamismunur. Í svarbréfi fjársýslunnar, dags. 30. nóvember 2006, var beiðni Flugmálastjórnar hafnað þar sem ekki væri hægt að fallast á úrskurð samgöngu­ráðuneytisins enda væri hann ekki í samræmi við kjarasamninga og túlkun á þeim. Stefnandi hefur höfðað mál þetta til að fá úrskurði samgönguráðuneytisins framfylgt. II. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn fyrst og fremst á greiðsluskyldu Flugmálastjórnar, sem sé viðurkennd og staðfest í úrskurði samgönguráðuneytisins frá 29. nóvember 2004. Í úrskurðarorði komi fram að fallist sé á kröfu stefnanda um leiðréttingu launa til samræmis við ráðningarsamning hans við Flugmálastjórn. Á því er byggt að Flugmálastjórn sé skylt að fylgja þessum úrskurði enda sé hann fullgildur. Flugmálastjórn sé lægra sett stjórnvald sem enga heimild hafi til þess að neita að framfylgja gildri stjórnvaldsákvörðun samgönguráðuneytisins. Stefnandi byggir málatilbúnað sinn einnig á því að fjármálaráðuneytið skorti valdheimildir til að endurskoða úrskurð samgönguráðuneytisins. Stefnandi vísar til þess að í minnisblaði fjármálaráðuneytisins frá 21. janúar 2005 sé neitun á greiðsluskyldu byggð á því að ekki sé hægt að una við úrskurðinn þar sem hann gangi þvert gegn því skipulagi og grundvelli sem kjarasamningar við starfsmenn ríkisins byggi á. Fjármálaráðuneytið endurskoði því úrskurð samgönguráðuneytisins efnislega. Þar að auki sé synjun fjármálaráðuneytisins byggð á því að úrskurðurinn brjóti einnig gegn því skipulagi sem starfsmannalögin geri ráð fyrir og að samgönguráðuneytið geti búist við því framvegis að öll mál sem varði starfsmenn verði borin undir samgönguráðuneytið til úrskurðar. Stefnandi segir að kítingur og valdatogstreita milli ráðuneyta hafi ekki áhrif á þá staðreynd að fyrir liggi stjórnsýsluúrskurður þar sem leyst sé úr réttindum hans sem einstaklings. Þau réttindi sem stefnanda hafi verið veitt af hinu bæra stjórnvaldi í málinu verði ekki tekin af honum með þessum hætti. Stefnandi segir að auk þess að endurskoða úrskurðinn efnislega byggi fjármálaráðuneytið synjun sína á því að samgönguráðuneytinu hafi skort valdheimildir til að kveða upp úrskurðinn. Þessu mótmælir stefnandi sem röngu. Eins og rakið sé í áliti umboðsmanns Alþingis þá sé það vissulega svo að samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, fari fjármálaráðherra með fyrirsvar ríkissjóðs við gerð og framkvæmd kjarasamninga samkvæmt þeim lögum. Með lögum nr. 119/1990 hafi hins vegar verið sett inn, sbr. nú 2. mgr. 3. gr. laga nr. 94/1986, heimild fyrir fjármálaráðherra til þess að fela einstökum ríkisstofnunum að annast framkvæmd kjarasamninga fyrir sína hönd. Samkvæmt frumvarpi er varð að lögum nr. 119/1990 sé með „framkvæmd“ átt við útreikninga á launum og launavinnslu eða þær ráðstafanir sem gera þurfi til þess að unnt sé að borga starfsmanni laun. Stefnandi segir að fjármálaráðuneytið hafi tilkynnt Flugmálastjórn sérstaklega með bréfi, dags. 17. febrúar 1998, að það hafi með heimild í 2. mgr. 3. gr. laga nr. 94/1986 ákveðið að fela Flugmálastjórn framkvæmd kjarasamninga fyrir sína hönd. Stefnandi telur því ótvírætt, eins og rakið sé í áliti umboðsmanns Alþingis, að valdheimildir Flugmálastjórnar, að gengnum úrskurði samgönguráðuneytisins, stóðu til þess að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að greiða stefnanda samkvæmt úrskurðarorðinu. Þá er á því byggt að hafi fjármálaráðuneytið litið svo á að samgönguráðuneytinu hafi skort valdheimildir til að taka ákvörðunina þá sé það ekki hlutverk fjármálaráðuneytisins að skera úr um það heldur forsætisráðuneytisins, sbr. 2. mgr. 8. gr. laga nr. 73/1969. Hér sé því um valdþurrð að ræða enda skorti fjármálaráðuneytið heimild til að úrskurða einhliða að ákveðið álitaefni eigi ekki undir samgönguráðuneytið og að hafna greiðsluskyldu á grundvelli fullgildrar stjórnsýslu­ákvörðunar á þeim grunni. Stefnandi telur þannig að fjármálaráðuneytið skorti valdheimildir til að synja erindi Flugmálastjórnar, frá 28. september 2006, þar sem farið er fram á það að stefnanda verði greiddur mismunur launa. Stefnandi bendir á að Fjársýsla ríkisins hafni greiðsluskyldu á þeim grundvelli að fjársýslan sé efnislega ósammála úrskurði samgönguráðuneytisins. Fjármálaráðuneytið og samgöngu­ráðuneytið séu tvö hliðsett stjórnvöld. Í slíkum tilvikum gildi sú regla að stjórnvöld verði að byggja á niðurstöðu annarra stjórnvalda í keðjunni en ekki endurskoða þær ákvarðanir efnislega. Stefnandi tekur sem dæmi útgáfu ökuskírteinis. Þar verði að liggja fyrir að umsækjandi hafi staðist ökupróf og hlutverk þess stjórnvalds sem veiti ökuleyfi sé eingöngu að kanna hvort umsækjandinn hafi staðist ökupróf. Það hafi hins vegar ekki heimild til að endurskoða niðurstöður ökuprófsins. Þegar mörg stjórnvöld komi að sama máli sé nauðsynlegt að hvert og eitt þeirra vinni eingöngu að þeim markmiðum sem því sé ætlað að ná. Jafnframt telur stefnandi að fjármálaráðuneytið skorti valdheimildir til þess að endurskoða efnislega ákvörðun samgönguráðuneytisins og beri því skylda til að grípa til viðeigandi ráðstafana til þess að úrskurðarorði samgönguráðuneytisins frá 29. nóvember 2004 verði framfylgt. Flugmálastjórn hafi ætlað sér að framfylgja úrskurðinum þar sem henni hafi verið falin framkvæmd kjarasamninga stofnunarinnar. Rétt eins og fjármálaráðuneytið skorti valdheimildir til að endurskoða ákvörðun samgönguráðuneytisins skorti það einnig heimild til að endurskoða ákvörðun Flugmálastjórnar um að greiða stefnanda samkvæmt úrskurðinum. Varðandi fyrningu kröfunnar bendir stefnandi á að greiðsluskylda til stefnanda byggist á úrskurði samgönguráðuneytisins frá 29. nóvember 2004 og í honum sé m.a. tekið fram að í málatilbúnaði Flugmálastjórnar sé hvergi á því byggt að kröfur stefnanda séu fyrndar eða niður fallnar vegna tómlætis. Af þeim sökum komi reglur er um það fjalli ekki til skoðunar í málinu á grundvelli þeirrar meginreglu að sá sem heldur því fram að kröfur séu fallnar niður fyrir fyrningu eða tómlæti verði að bera það fyrir sig. Stefnandi byggir á því að sú ákvörðun Flugmálastjórnar að bera ekki fyrir sig fyrningu fyrir hinu æðra stjórnvaldi sé bindandi fyrir stefnda þar sem greiðsluskylda stefnda í máli þessu byggi á gildri stjórnvaldsákvörðun samgöngu­ráðuneytisins frá 29. nóvember 2004. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglu stjórnsýsluréttar um gildi stjórnvaldsákvarðana og reglur stjórnsýsluréttar um valdþurrð, sbr. og lög nr. 37/1993. Vaxtakrafa er byggð á III. kafla þágildandi laga nr. 25/1987 og III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað styðst við 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun við lög nr. 50/1988. Stefnandi kveðst ekki vera virðisaukaskattsskyldur og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnda. III. Stefndi vísar sjónarmiðum stefnanda og kröfum á þeim reistum eindregið á bug. Stefndi segir að þegar gengið hafi verið frá ráðningarsamningi stefnanda hafi forsendur þágildandi kjarasamnings gilt um sjálfkrafa flutning milli starfsheita og þ.a.l. launaflokka á grundvelli starfsaldurs. Stefnandi hafi þá starfað hjá Flugmálastjórn í 10 ár og verið orðinn varðstjóri samkvæmt skilgreiningum þágildandi kjarasamnings. Samkvæmt þágildandi kjarasamningum hafi því verið eðlilegt að setja það starfsheiti í ráðningarsamninginn, enda sé sérstaklega tekið fram á eyðublaði ráðningarsamningsins að um sé að ræða starfsheiti samkvæmt kjarasamningi. Ekki hafi verið um eiginlegt mat á starfi hans að ræða. Stefndi kveður nauðsynlegt að rekja þær breytingar sem gerðar hafi verið á launakerfi ríkisins með kjarasamningum árið 1997. Í árslok 1996 hafi runnið út allir kjarasamningar starfsmanna ríkisins. Í uppbyggingu þeirra hafi almennt verið gert ráð fyrir því að öll samskipti er vörðuðu útfærslu einstakra ákvæða ættu sér stað milli fjármálaráðherra annars vegar og einstakra stéttarfélaga hins vegar. Ákvörðun um röðun, bæði starfa og einstakra starfsmanna, í launaflokka hafi alfarið verið í höndum samningsaðila og lítill sem enginn möguleiki til aðlögunar hjá hverri stofnun fyrir sig. Launabreytingar hafi verið mjög sjálfvirkar og byggst fyrst og fremst á starfsaldri. Nánast engir stað- eða einstaklingsbundnir aðlögunarmöguleikar hefðu verið fyrir hendi og launahlutföll milli hópa verið fastskorðuð. Breytingarnar árið 1997 hafi m.a. falið í sér umfangsmiklar breytingar á þeim forsendum sem lágu til grundvallar skilgreiningum á viðkomandi starfi, umfangi þess og ábyrgð. Samningsaðilar hafi verið sammála um að útfæra þetta með þeim hætti að fela hverri stofnun fyrir sig að ákveða, með samkomulagi við viðkomandi stéttarfélag, hvaða þættir skyldu lagðir til grundvallar við mat á þeim störfum sem innt hefðu verið af hendi hennar vegna. Við mat á þeim þáttum hafi fyrst og fremst átt að hafa hliðsjón af sérstöðu hverrar stofnunar, einkum með tilliti til eðlis starfseminnar og skipulags hennar. Sérstakt samkomulag hafi verið gert um það hvernig standa ætti að yfirfærslu úr gamla fyrirkomulaginu, um röðun starfsheita, yfir í hið nýja launakerfi og hvaða viðbótarforsendur, umfram þær sem var að finna í skilgreiningum með hverjum ramma fyrir sig, skyldi hafa til hliðsjónar við röðun starfa. Þeir samningar sem urðu til vegna þessarar yfirfærslu hafi gengið undir nafninu aðlögunarsamningar. Við endur­nýjun kjarasamninga árið 2001 hafi svo verið samið um nýjan kafla (almennt 11. kafli) og sé þar heiti aðlögunarsamnings breytt í stofnanasamning. Samkvæmt þeirri skilgreiningu sem oftast sé að finna í 11. kafla kjarasamninga sé stofnanasamningur sérstakur samningur milli stofnunar og viðkomandi stéttarfélags um aðlögun tiltekinna þátta hins miðlæga kjarasamnings að þörfum stofnunar með hliðsjón af sérstöðu starfa og verkefna hverrar stofnunar. Einn veigamesti þáttur hins miðlæga kjarasamnings sem stofnun og viðkomandi stéttarfélagi sé ætlað að útfæra sé það hvaða þættir/forsendur skuli ráða röðun starfa. Þar að auki sé heimilt að semja um aðra eða nánari útfærslu á vinnutímakafla hins miðlæga hluta hvers kjarasamnings og nokkur önnur atriði. Stofnanasamningur sé hluti af þeim kjarasamningi sem gerður er við viðkomandi stéttarfélag og sé því ekki hægt að segja honum sérstaklega upp eða beita verkfalli til að þvinga fram breytingar á honum sem slíkum. Ef til ágreinings komi um túlkun stofnanasamnings, sem ekki er leyst úr í samstarfsnefnd, þá sé hægt að bera slíkan ágreining undir Félagsdóm, með sama hætti og ágreining um hin miðlægu ákvæði viðkomandi kjarasamnings. Þá segir stefndi að stofnanasamningurinn eigi að byggjast á starfsmanna- og launastefnu viðkomandi stofnunar. Hann eigi að stuðla að skilvirku launakerfi sem taki mið af þörfum og verkefnum stofnunar og sjá til þess að framkvæmd, bæði starfsmannastefnunnar og launakerfisins, raski ekki þeim heildarmarkmiðum sem fjárlög setji stofnuninni hverju sinni. Í sem stystu máli megi segja að meginhlutverk stofnanasamninga sé að segja til um hvernig ákveða skuli mánaðarlaun hvers og eins starfsmanns fyrir dagvinnu. Þessu hlutverki stofnanasamnings séu hins vegar settar tilteknar skorður sem m.a. sé að finna í hinum miðlæga hluta hvers kjarasamnings. Stefndi telur að í fyrsta lagi verði að virða þær skilgreiningar starfa í launaramma sem fram komi í fyrsta kafla kjarasamninganna. Í grófum dráttum megi segja að samkvæmt þeim skilgreiningum eigi almennir starfsmenn að raðast innan A-ramma, starfsmenn sem hafi umsjón með málaflokkum/verkefnum sem og millistjórnendur að raðast innan B-ramma og innan C-ramma þeir sem hafi stjórnun og stefnumörkun að aðalstarfi. Í öðru lagi verði röðun starfanna að taka mið af þeim verkþáttum sem séu viðvarandi/stöðugir í viðkomandi starfi. Þannig eigi til dæmis ekki að taka tillit til tímabundins aukins umfangs tiltekins verkþáttar þegar röðun starfsins sé ákveðin. Í þriðja lagi verði að gæta samræmis varðandi röðun starfa milli mismunandi stéttarfélaga. Það þýði að sama starfi verði að raða eins, og út frá sambærilegum forsendum, þó svo að um mismunandi kjarasamninga sé að ræða. Það þýði aftur á móti ekki að það sé nauðsynlegt að starfsmenn fái nákvæmlega sömu krónutölu í laun þar sem launatöflur stéttarfélaga séu ekki þær sömu. Í fjórða lagi verði að gæta sérstaklega að jafnræði kynjanna og stofnunum sé skylt að gera jafnréttisáætlanir samkvæmt síðustu framkvæmdaáætlun ríkisstjórnar um jafnréttis­mál. Með nýjum kjarasamningi milli FÍF og ríkisins árið 1997 hafi þannig verið gerðar grundvallarbreytingar á launakerfi flugumferðarstjóra. Samkvæmt breytingunni hafi almennir flugumferðarstjórar átt að taka laun samkvæmt A-ramma, varðstjórar og kennarar við skóla flugumferðarsviðs Flugmálastjórnar að taka laun samkvæmt B-ramma og aðalvarðstjórar og yfirflugumferðarstjórar samkvæmt C-ramma. Áður en þessar breytingar tóku gildi á árinu 1997 hafi flugumferðar­stjórar færst sjálfkrafa milli launaflokka á grundvelli starfsaldurs. Eftir 10 ára starf hjá Flugmálastjórn hafi almennir flugumferðarstjórar sjálfkrafa orðið varðstjórar, þó þeir hefðu aldrei starfað sem varðstjórar samkvæmt þeirri skilgreiningu sem núgildandi kjarasamningur byggi á og stefnandi geri kröfu til. Vísað er til þess að í 5. mgr. og 6. mgr. 3. gr. kjarasamnings FÍF við ríkið sé sérstaklega tekið fram að hið nýja launakerfi taki gildi 1. desember 1997. Frá þeim tíma falli brott eldri launatafla, kaflinn um launaþrep og starfsaldur, svo og kaflinn um röðun starfsheita í launaflokk, auk annarra ákvæða sem hafi áhrif á röðun, t.d. vegna menntunar. Sérstaklega hafi verið tekið fram í fylgiskjali 1, með fyrrnefndum kjarasamningi, hvernig skyldi staðið að yfirfærslu röðunar einstaklinga úr þágildandi fyrirkomulagi yfir í hið nýja fyrirkomulag. Samkvæmt fylgiskjalinu hafi átt að skipa sérstaka aðlögunarnefnd til að annast yfirfærslu yfir í nýtt launakerfi. Átti hún að koma sér saman um nánari forsendur en þær sem grein 3.4 í kjarasamningi aðila kveði á um og hún átt að leggja þær forsendur til grundvallar við röðun eða tilfærslu starfa innan launaramma eða milli launaramma í hinu nýja launakerfi. Í fylgiskjali 2 hafi svo verið samkomulag aðila um forsendur sem hafa átti til hliðsjónar við röðun starfa til viðbótar því sem um geti í grein 3.4 í kjarasamningnum. Í hinu nýja launakerfi hafi flugumferðarstjóra með 20 ára starfsreynslu verið raðað í launaflokk A19 og hafi stefnanda verið raðað þar athugasemdalaust af hans hálfu frá 1. desember 1997, með hækkun um tvo launaflokka í A21, frá 1. febrúar 2002, samkvæmt bókun með kjarasamningnum frá febrúar 2002. Fyrst hartnær 7 árum síðar hafi stefnandi gert athugasemdir við að hafa verið raðað í A-ramma. Stefndi telur að krafa stefnanda, vegna ætlaðra vangreiddra launa, eigi enga stoð í kjarasamningi sem tók til starfs hans hjá Flugmálastjórn. Það sé meginregla að ráðningarsamningar við starfsmenn hljóti ávallt að byggja á þeim forsendum sem gilda þegar þeir eru gerðir og ráðningarkjör breytist í samræmi við þann grundvöll er þau byggja á. Ef gerður er nýr kjarasamningur þar sem breytingar eru gerðar á forsendum launaröðunar, eða ef starfssvið viðkomandi starfsmanns breytist, sé ekki gerður nýr ráðningarsamningur við viðkomandi starfsmann. Ráðningarsamningurinn haldi þannig gildi sínu að breyttu breytanda. Ríkisstarfsmenn þurfi því almennt að sæta því að störfum þeirra og starfslýsingum sé breytt frá því að ráðningarsamningur var gerður. Þannig sé það t.d. ljóst af 19. gr. starfsmannalaga að ríkisstarfsmenn verði að vera við því búnir að breytingar verði gerðar á upphaflegum ráðningarkjörum þeirra. Stefndi áréttar þessu næst að þegar gengið hafi verið frá ráðningarsamningi stefnanda í upphafi árs 1996 hafi forsendur þágildandi kjarasamnings gilt um sjálfkrafa flutning milli starfsheita og þ.a.l. launaflokka á grundvelli starfsaldurs. Stefnandi hafi þá þegar starfað hjá Flugmálastjórn í 10 ár og því orðinn varðstjóri samkvæmt skilgreiningum þágildandi kjarasamnings. Samkvæmt þágildandi kjara­samningum hafi því verið eðlilegt að setja það sem starfsheiti í ráðningarsamningnum, enda sérstaklega tekið fram á eyðublaði ráðningarsamningsins að um sé að ræða starfsheiti samkvæmt kjarasamningi. Ekki hafi verið um eiginlegt mat á starfi hans að ræða. Stefndi telur að í úrskurði samgönguráðuneytisins gæti þess misskilnings að þar sem starfsheitið/launaheitið varðstjóri komi fram í ráðningar­samningi stefnanda skuli það leggjast að jöfnu við starfsheitið varðstjóri í nýjum kjarasamningi. Ekki sé unnt að fallast á það og sú niðurstaða sé ekki í samræmi við kjarasamninga og túlkun þeirra. Að mati stefnda sé fullljóst að þær breytingar sem gerðar voru með kjarasamningnum 1997 gátu ekki skapað stefnanda meiri rétt en hann hafði í raun samkvæmt því starfi sem hann gegndi. Þetta sé sérstaklega ljóst þegar horft sé til þess að með hinu nýja launakerfi, sem tekið var upp 1997, hafi eldri starfsheiti samkvæmt kjarasamningi verið felld brott, sbr. 5. mgr. og 6. mgr. 3. gr. kjarasamningsins frá 1997. Samkvæmt hinum nýja kjarasamningi skyldi starfsmönnum raðað á grundvelli þeirra raunverulegu starfa sem þeir gegndu en ekki á grundvelli tiltekins starfsheitis, sem þeir áður höfðu samkvæmt eldri kjarasamningi og tilgreindur var í ráðningarsamningi þeirra. Með nýjum kjarasamningi hafi tekið við ný röðun starfsheita í launaflokka og til grundvallar þeirri röðun legið ákveðnar röðunarreglur sem stéttarfélag stefnanda hafi samið um og hafi sérstaklega verið samið um að nota áfram starfsheitið varðstjóri, en með breyttu inntaki. Einungis þeir sem störfuðu í raun sem varðstjórar og bæru ábyrgð sem slíkir skyldu flokkast í B-ramma en aðrir ekki. Röðun stefnanda í A-ramma hafi verið í fullu samræmi við þær röðunarreglur sem stéttarfélag stefnanda hafi samið um við fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs. Með vísan til framangreinds telur stefndi ekki unnt að fallast á að stefnandi eigi kröfu til að raðast í B-ramma sem varðstjóri í skilningi kjarasamningsins né kröfu til vangreiddra launa á því byggðu. Sú afstaða Flugmálastjórnar að hafna kröfum stefnanda með þeim rökum að röðun hans í launaflokk væri í samræmi við eðlilega framkvæmd og túlkun á kjarasamningi og synjun Fjársýslu ríkisins á greiðslu til stefnanda hafi þannig verið í einu og öllu í samræmi við kjarasamning og lög. Staðhæfingum stefnanda, um að úrskurður samgönguráðuneytisins sé gildur og bindandi, er eindregið vísað á bug. Að mati stefnda er úrskurður samgöngu­ráðuneytisins markleysa og ekki unnt að byggja á honum. Þannig sé ekki hægt að fallast á að samgönguráðuneytið hafi haft heimild til að raða stefnanda með tilteknum hætti samkvæmt gildandi kjarasamningum. Það sé afstaða fjármála­ráðuneytisins að samgönguráðuneytið hafi skort lagagrundvöll til þess að úrskurða í kærumáli stefnanda skv. 26. gr. stjórnsýslulaga og að því hafi í reynd borið að afturkalla úrskurð sinn samkvæmt 2. tölul. 25. gr. stjórnsýslulaga, vegna valdþurrðar. Stefndi mótmælir því að röðun í launaflokka teljist kæranleg stjórnvalds­ákvörðun skv. 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga, en þar segi að almennt sé kæruheimild til staðar nema annað leiði af lögum eða venju. Það fáist ekki staðist að úrlausn ágreinings sem varði framkvæmd eða skilning kjarasamnings feli í sér ákvörðun í skilningi 2. gr. stjórnsýslulaga. Um ákvörðun um röðun í launaflokka hafi verið að ræða sem tekin var á grundvelli kjarasamnings. Um nánari útfærslu kjarasamninga sé fjallað í stofnanasamningi. Lög nr. 94/1986, um kjarasamninga opinberra starfsmanna, geri ráð fyrir að kjarasamningar, sem gerðir eru á grundvelli þeirra, séu gerðir á samningsréttarlegum forsendum þar sem aðilar taki á sig tilteknar skyldur og skapi sér ákveðin réttindi. Hér sé því ekki um að ræða samninga sem lúti reglum stjórnsýsluréttar, heldur reglum vinnumarkaðsréttar. Ágreiningsmálum, sem upp kunna að koma um skilning eða framkvæmd kjarasamninga, þ.á m. um röðun í launaflokka, verði skotið til samstarfsnefndar, eða eftir atvikum Félagsdóms, þar sem fjármálaráðherra fari lögum samkvæmt með fyrirsvar. Þá leið hafi stefnandi ekki farið. Stefndi telur einnig að málskot til samgönguráðuneytisins fái heldur ekki stoð í ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Forstöðumenn stofnana ríkisins fari jafnan með almennar stjórnunarheimildir og vald til að taka ákvarðanir um réttindi og skyldur starfsmanna við hlutaðeigandi stofnun. Almennt verði ákvörðunum þeirra í starfsmannamálum hvorki skotið til hlutaðeigandi fagráðuneytis né fjármálaráðuneytis. Samkvæmt 49. gr. laga nr. 70/1996, um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, verði ákvörðunum samkvæmt lögunum ekki skotið til æðra stjórnvalds, nema öðruvísi sé fyrir mælt í einstökum ákvæðum laganna. Með ákvæði 49. gr. laga nr. 70/1996 hafi löggjafinn því vikið frá þeirri meginreglu sem fram komi í 26. gr. stjórnsýslulaga. Ef tekið sé fram í lögum að ákvörðun sæti ekki kæru til æðra stjórnvalds verði að líta svo á að þær heimildir sem felist í endurskoðun stjórnvaldsákvarðana, svo sem að fella ákvörðun úr gildi, breyta henni eða taka nýja ákvörðun, séu ekki til staðar. Sé litið til 5. gr. laga nr. 70/1996, þar sem fjallað sé um veitingavaldið, og 41. gr., þar sem mælt sé fyrir um að almennir ríkisstarfsmenn skuli ráðnir ótímabundið með skriflegum ráðningarsamningi, og 1. og 3. mgr. 9. gr., þar sem gert sé ráð fyrir því að laun ríkisstarfsmanna fari eftir kjarasamningum sem fjármálaráðherra geri og að eftirlit með framkvæmd viðbótarlauna samkvæmt ákvörðun forstöðumanna sé í höndum fjármálaráðherra sem getur breytt slíkum ákvörðunum og afnumið heimild einstakra forstöðumanna til að ákvarða viðbótarlaun, sé ljóst að ákvæði laganna geri augljóslega ráð fyrir því að það sé forstöðumaður stofnunnar sem fjalli um þau mál og sæti röðun í launaflokka, samkvæmt kjarasamningi eða efni ráðningarsamnings ekki endurskoðun fagráðherra, sbr. 49. gr. laganna. Með vísan til framangreinds telur stefndi að stefnandi hafi hvorki samkvæmt stjórnsýslulögum né starfsmannalögum átt rétt á því að fá ákvörðun Flugmálastjórnar endurskoðaða af samgönguráðuneytinu með stjórnsýslukæru. Röðun í launaflokka sæti þannig ekki kæru til fagráðherra og hafi samgönguráðuneytið brostið vald til að raða stefnanda í launaflokka. Úrskurður samgönguráðuneytisins sé því markleysa og verði greiðsluskylda að lögum ekki grundvölluð á honum. Er því eindregið mótmælt að fjármálaráðuneytið hafi brostið vald til að synja um greiðslu. Vísað er til laga nr. 73/1969, um Stjórnarráð Íslands, og reglugerð nr. 3/2004, þar sem fjallað sé um skiptingu málefnaflokka milli ráðuneyta. Samkvæmt þeirri skiptingu heyri málefni ríkisstarfsmanna, þ.e. réttindi og skyldur auk launamála, undir fjármálaráðuneytið sem fari þannig með stefnumörkun og fyrirsvar ríkisins varðandi málefni ríkisstarfsmanna í heild. Þetta eigi einkum við um gerð kjarasamninga og túlkun þeirra sem og túlkun á almennum ákvæðum er varði starfsmenn ríkisins, svo sem á ákvæðum í lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins nr. 70/1996, lögum um kjarasamninga opinberra starfsmanna nr. 94/1986 og lögum um kjararáð nr. 47/2006. Samkvæmt 3. gr. laga nr. 94/1986 fari fjármálaráðherra með fyrirsvar við gerð og framkvæmd kjarasamninga. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laganna geti ráðherra þó falið einstökum stofnunum að annast framkvæmd kjarasamninga fyrir sína hönd og sæki stofnanir umboð sitt sem slíkt til fjármálaráðherra á grundvelli framsals hans á valdi sínu. Ágreiningur um meðferð þess umboðs geti ekki sætt úrskurðarvaldi annarra ráðuneyta. Þá sé stofnunum skylt að veita fjármálaráðuneytinu allar upplýsingar um launavinnslu, laun og samsetningu þeirra, launatengd gjöld og önnur þau atriði er máli skipta um framkvæmd laga, kjarasamninga og reglugerða er ráðuneytið setur. Ákvæði 2. mgr. 3. gr. laga nr. 94/1986 hafi verið sett inn með lögum nr. 119/1990. Í almennum athugasemdum með frumvarpi er varð að lögunum komi m.a. fram að með frumvarpinu sé reynt að tryggja að þær stofnanir, sem fái heimild til að fara með launavinnslu fyrir starfsmenn sína, hagi henni á þann hátt að hún sé í samræmi við þá stefnu sem fjármálaráðherra marki hverju sinni. Jafnframt segi að ljóst megi vera að fjármálaráðuneytið fari með gerð kjarasamninga við þau stéttarfélög sem hér eigi hlut að máli. Því sé ráðuneytinu nauðsyn á að geta fylgst með og haft áhrif á hvernig samningar séu framkvæmdir og túlkaðir. Því þyki ástæða til að setja fyrirvara er heimili fjármálaráðuneytinu að grípa inn í ef misbrestur verði í framkvæmd launavinnslu eða af öðrum orsökum. Í ljósi framangreinds hafi fjármálaráðuneytið haft valdheimildir til að meta hvort krafa stefnanda væri í samræmi við kjarasamninga og túlkun þeirra og synja erindi Flugmálastjórnar um greiðslu launamismunar. Stefndi telur að jafnvel þó framangreindum sjónarmiðum yrði hafnað beri allt að einu að sýkna af öllum kröfum stefnanda þar sem þær séu löngu fallnar niður fyrir tómlæti og vangæslu stefnanda sjálfs. Í því sambandi verði ekki horft fram hjá því að á þeim tíma sem hið nýja launakerfi kom til framkvæmda hafi stefnandi verið einn af fyrirsvarsmönnum félags íslenskra flugumferðarstjóra og í samninganefnd félagsins. Hafi stefnandi því tekið þátt í því að semja þær reglur sem lagðar voru til grundvallar röðun flugumferðarstjóra samkvæmt hinu nýja launakerfi en í því hafi m.a. falist að endurskilgreina eldri starfsheiti. Hafi honum því mátt vera fullkunnugt um hvað hið nýja launakerfi fól í sér og gerði hann engar athugasemdir við röðun samkvæmt A-ramma í hartnær 7 ár. Hann hafi því sýnt slíkt tómlæti að kröfur hans, teljist þær á annað borð eiga sér stoð, séu löngu fallnar niður fyrir tómlæti og vangæslu. Sjónarmiðum stefnanda um fyrningu er eindregið vísað á bug. Með bréfum Flugmálastjórnar til samgönguráðuneytisins, dags. 18. október og 17. nóvember 2004, hafi afstaða stofnunarinnar verið ítrekuð. Kröfu stefnanda hafi alfarið verið hafnað og furðu lýst á kröfum stefnanda, m.a. þar sem stefnandi hafi látið þetta átölulaust í 7 ár. Ekkert í málatilbúnaði Flugmálastjórnar bendi til þess að stofnunin hafi viðurkennt kröfu stefnanda, sbr. 6. gr. laga nr. 14/1905, heldur þvert á móti hafi kröfunni alltaf verið hafnað af hálfu stofnunarinnar og greiðsluskylda aldrei verið viðurkennd þó farið væri fram á greiðslu á grundvelli tilmæla frá samgönguráðuneytinu. Stefndi geti því borið fyrir sig tómlæti og fyrningu. Ef ekki verður fallist á sýknukröfu stefnda er til vara krafist stórkostlegrar lækkunar stefnukrafnanna. Kröfum stefnanda frá fyrri tíma en 29. maí 2003 er mótmælt sem fyrndum, en launakröfur fyrnist á fjórum árum sbr. 2. tölul. 3. gr. og 11. gr. laga nr. 14/1905. Leiði það til lækkunar á kröfu stefnanda úr 2.162.493 kr. í 972.359 kr. Þá er sérstaklega mótmælt að stefnandi, sem hafi dregið málshöfðun um ætlaðan rétt samkvæmt úrskurði samgönguráðuneytisins frá 29. nóvember 2004, geti átt rétt til neinna dráttarvaxta frá fyrri tíma en miðað við þingfestingu máls þessa. IV. Eins og rakið hefur verið var með kjarasamningi, sem undirritaður var 8. september 1997, tekið upp nýtt launakerfi. Afnumið var það fyrirkomulag að röðun starfsheita í launaflokka færi eftir ákveðnum starfsaldri. Í hinum nýja kjarasamningi er kveðið á um með hvaða hætti yfirfærsla í nýtt launakerfi skyldi verða. Var sérstakri nefnd, aðlögunarnefnd, falið að koma sér saman um nánari forsendur en þær sem fram koma í grein 3.4 í kjarasamningnum og leggja átti til grundvallar við röðun eða tilfærslu starfa innan launaramma eða milli launaramma í hinu nýja launakerfi. Var stefnanda raðað í launaflokk A19 á þeim grundvelli að samkvæmt aðlögunarnefndinni ætti að raða flugumferðar­stjórum sem hefðu 20 ára starfsreynslu í þann flokk. Til þess er að líta að í ráðningarsamningi stefnanda er starfsheiti hans „samkvæmt kjarasamningi“ tilgreint sem varðstjóri, en hann hafði áður áunnið sér það stöðuheiti og launaflokk samkvæmt eldri kjarasamningi. Málatilbúnaður aðila, og það sem fram hefur komið í málinu, verður ekki skilið öðruvísi en svo að stefnandi hafi, þegar ráðningarsamningurinn var gerður 8. janúar 1996, ekki í raun gegnt stöðu varðstjóra að aðalstarfi. Að þessu virtu, og með hliðsjón af dómi Hæstaréttar 14. nóvember 2002 í máli nr. 233/2002, verður að telja að þótt stefnandi hafi borið starfsheitið varðstjóri og fengið greidd laun í samræmi við það samkvæmt eldri kjarasamningi geti það ekki staðið því í vegi að breyting yrði gerð þar á með nýjum kjarasamningi. Verður því fallist á með stefnda að stefnandi eigi ekki rétt á að fá greidd laun eftir öðrum launaflokki en þeim sem honum var skipað í. Ber því að sýkna stefnda af kröfum stefnanda þegar af þeirri ástæðu. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfu stefnanda, Lofts Jóhannssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 142/2009
Staðgreiðsla opinberra gjalda Tryggingagjald Endurgreiðslukrafa Starfsmannaleiga Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi að hluta
Staðgreiðsla opinberra gjalda. Tryggingagjald.Endurgreiðslukrafa. Starfsmannaleiga.Vanreifun. Frávísun máls að hluta frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Stefndi krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða úrskurðar og dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða stefnda 1.230.708.381 krónu með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda, sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 5. febrúar 2004 til 30. janúar 2008, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. síðastnefndra laga frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst jafnframt málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu stefnda að það hafi verið höfðað í nafni útibús hans á Íslandi. Útibúið hafi nú verið afskráð og móðurfélagið á Ítalíu tekið við aðild málsins. I Með samningi við Landsvirkjun tók stefndi að sér umfangsmiklar verktakaframkvæmdir við gerð Kárahnjúkavirkjunar. Verkið hófst á árinu 2003 og var að mestu lokið 2008. Í málinu krefur stefndi áfrýjanda um endurgreiðslu á staðgreiðslu skatta af launum erlendra manna, sem störfuðu í þágu stefnda við framkvæmdirnar á vegum tveggja portúgalskra starfsmannaleiga, en óumdeilt er að skattayfirvöld hér á landi gerðu stefnda að standa skil á þeim til áfrýjanda gegn mótmælum þess fyrrnefnda sem taldi skylduna hvíla á starfsmannaleigunum. Jafnframt krefst stefndi endurgreiðslu á tryggingagjaldi, sem honum hafi verið gert að skila til áfrýjanda vegna launa þessara starfsmanna. Áfrýjandi telur sér óskylt að greiða. Áður hafa fallið tveir dómar í Hæstarétti, sem skipta máli við úrlausn ágreinings aðilanna, en stefndi var annar aðili beggja fyrri málanna. Í dómi réttarins 7. desember 2006 í máli nr. 267/2006 var leyst úr ágreiningi vegna launakröfu portúgalsks starfsmanns við virkjunarframkvæmdirnar á hendur stefnda. Starfsmaðurinn krafðist þess að stefnda yrði gert að greiða honum mismun á annars vegar launum, sem honum hefði borið samkvæmt kjarasamningum sem giltu á virkjunarsvæðinu, og hins vegar þeim launum sem hann fékk greidd frá starfsmannaleigunni Select-I Serviços SA. í Portúgal. Í málinu lá fyrir að í samningi stefnda og starfsmannaleigunnar um útvegun á vinnuafli var kveðið sérstaklega á um það að ef nettó launakjör einhvers útvegaðs starfsmanns eða „portúgölsku launin“ yrðu í einhverjum mánuði lægri en heildarlágmarkskjör í sömu starfsgrein á virkjunarsvæðinu eða „íslensku launin“, skyldi stefndi bera muninn á íslensku laununum og þeim portúgölsku. Í málinu lá jafnframt fyrir sérstök bókun 1. október 2003 milli landssambanda Alþýðusambands Íslands í samráðsnefnd virkjunarsamnings og stefnda um verklag við launagreiðslur erlendra starfsmanna á vegum stefnda og samkomulag hinna sömu 10. sama mánaðar sem gert var „með það að markmiði að skýra reglur sem gilda um erlenda ráðningarsamninga útlendra starfsmanna sem hafa verið sendir til starfa á Íslandi við Kárahnjúkaverkefnið“. Í bókuninni var kveðið á um útreikning lágmarksgreiðslu með tilteknum hætti og lýsti stefndi yfir að hann ábyrgðist greiðslur til umræddra starfsmanna samkvæmt því sem þar greindi. Í samkomulaginu sagði meðal annars að starfsmenn skyldu áfram njóta allra réttinda sem ráðningarsamningar þeirra kveði á um, en í þeim tilvikum þar sem réttindi samkvæmt virkjunarsamningi eða íslenskum lögum séu starfsmanni hagkvæmari þá gildi hin síðarnefndu. Stefndi studdi sýknukröfu sína meðal annars við aðildarskort, en hann hafi ekki verið í ráðningarsambandi við gagnaðila málsins, sem hafi verið starfsmaður áðurnefndrar starfsmannaleigu. Þá hafi stefndi með samningum við Alþýðusamband Íslands ekki tekið á sig efndaskyldu á ráðningarkjörum starfsmannsins heldur í mesta lagi efndaábyrgð þegar fullreynt væri að starfsmannaleigan stæði ekki við skuldbindingar sínar. Niðurstaða málsins varð sú að samninga stefnda við Alþýðusamband Íslands yrði að skýra á þann veg að sá fyrrnefndi hafi tekið að sér beina greiðsluskyldu gagnvart starfsmönnum á þeim mun sem kynni að vera á reiknuðum íslenskum lágmarkslaunum og launum samkvæmt ráðningarsamningi viðkomandi starfsmanns við starfsmannaleiguna á hverju mánaðarlegu launatímabili. Íslensku launin töldust vera hærri en hin portúgölsku á öllum tímabilum, sem á reyndi í málinu, og var stefndi dæmdur til að greiða starfsmanninum samanlagðan launamuninn. Í dómi Hæstaréttar 20. september 2007 í máli nr. 523/2006 var leyst úr ágreiningi aðila þessa máls um skyldu stefnda til að skila staðgreiðslu vegna launagreiðslna til portúgalskra starfsmanna tveggja starfsmannaleiga. Skattstjórinn í Reykjavík og yfirskattanefnd höfðu áður úrskurðað að þessi skylda hvíldi á stefnda. Sá síðastnefndi undi úrskurði nefndarinnar varðandi staðgreiðslu vegna ítalskra starfsmanna sinna, en ekki portúgölsku starfsmannanna, sem starfsmannaleigurnar höfðu útvegað. Niðurstaða málsins varð sú að portúgölsku starfsmennirnir við Kárahnjúkavirkjun væru skattskyldir hér á landi frá fyrsta starfsdegi hér. Starfsmannaleigurnar teldust hins vegar almennt vera launagreiðendur hinna útleigðu portúgölsku starfsmanna og því hafi starfsmannaleigunum en ekki stefnda almennt borið skylda til að standa skil á staðgreiðslu vegna launa þessara starfsmanna. Stefndi hefði á hinn bóginn með samningum við starfsmannaleigurnar og Alþýðusamband Íslands gengist undir beina skyldu til að greiða portúgölsku starfsmönnunum þann mun, sem í hverjum mánuði kynni að vera á „nettó fjárhæð launa“ hvers erlends starfsmanns samkvæmt virkjunarsamningi og launum samkvæmt ráðningarsamningi starfsmannsins við starfsmannaleiguna, sbr. áðurnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 267/2006. Stefndi teldist því launagreiðandi hinna portúgölsku starfsmanna að því er varðar greiðslu á þeirri fjárhæð sem nemi mismun á íslensku lágmarkslaununum og portúgölsku laununum og sé honum því skylt að standa skil á staðgreiðslu af þeim mun. Samkvæmt því felldi Hæstiréttur úr gildi niðurstöðu yfirskattanefndar um að stefnda væri skylt að greiða staðgreiðslu vegna launa portúgalskra starfsmanna tveggja starfsmannaleiga. II Í hinum áfrýjaða dómi greinir frá bréfaskiptum aðilanna eftir að áðurnefndur dómur Hæstaréttar í máli nr. 523/2006 var kveðinn upp og tilraunum stefnda til að fá endurgreitt fé, sem hann kveðst hafa verið knúinn til að standa skil á án skyldu. Þau atvik eru í aðalatriðum óumdeild. Málsástæðum aðilanna er þar einnig lýst. Aðalkrafa áfrýjanda um frávísun málsins frá héraðsdómi er á því reist að í stefnu til héraðsdóms hafi engin grein verið gerð fyrir þeirri skyldu stefnda að skila staðgreiðslu vegna mismunar á íslenskum lágmarkslaunum og portúgölskum launum, sem slegið hafi verið fastri í síðastnefndum dómi Hæstaréttar. Ekki verði ráðið af málatilbúnaði stefnda að staðgreiðslu vegna tryggingar hans á lágmarkslaunum sé haldið utan við kröfugerð hans, en líklegt sé að allnokkur munur sé á íslensku laununum og þeim portúgölsku. Engin grein sé gerð fyrir því í stefnu hvernig staðið hafi verið að mánaðarlegum útreikningi og uppgjöri þessa mismunar og engrar sundurliðunar njóti þannig við um það hvaða laun og staðgreiðsla tilheyri starfsmannaleigunum og hvað hafi verið á ábyrgð stefnda. Slík sundurliðun hafi verið nauðsynleg óháð því á hvaða grundvelli stefndi reisi kröfur sínar. Staðgreiðsluuppgjör stefnda hafi þannig bæði falið í sér staðgreiðslu vegna portúgalskra launa starfsmannaleiganna og íslenskra lágmarkslauna og skattskyldra fæðishlunninda. Skil á staðgreiðslu skatta af umræddum launamun og fæðishlunnindum hafi verið á ábyrgð stefnda, en hann enga grein gert fyrir hver hans hlutur hafi verið. Málatilbúnaður hans og kröfugerð sé því vanreifuð um grundvallaratriði. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti var af hálfu stefnda mótmælt framangreindum staðhæfingum áfrýjanda og haldið fram að engum mun hafi verið til að dreifa milli íslensku og portúgölsku launanna þeim síðarnefndu í óhag. Aðeins hafi með vissu komið fram eitt slíkt tilvik, en það sé starfsmaðurinn sem var aðili að áðurnefndu hæstaréttarmáli nr. 267/2006. Aðrir hafi ekki gert athugasemdir sem að þessu lúti. Í bréfi lögmanns stefnda 21. nóvember 2003 til skattstjórans í Reykjavík í kjölfar fyrrnefnds samkomulags stefnda við Alþýðusamband Íslands segir meðal annars: „Skv. fyrrgreindum samningum er viðurkennt að ráðningarsambandið er milli portúgalskra aðila og að þar fái þeir laun endanlega uppgerð. Til að tryggja að ákvæði íslenskra kjarasamninga séu virt varð hins vegar að samkomulagi að þeir fái jafnframt launaseðil skv. íslenskum reglum, þar sem fram komi unnir tímar á launatímabilinu, einingaverð og samtala brúttólauna skv. þessu.“ Síðan er því lýst að frá dragist iðgjald í lífeyrissjóð og stéttarfélagsgjald „og af því sem eftir stendur reiknist staðgreiðsla tekjuskatts, 38,55%. Frá henni dragist persónuafsláttur kr. 26.835. Skattinum verður þá skilað skv. réttum reglum til innheimtumanns ríkissjóðs en sú fjárhæð sem eftir stendur sem nettó greiðsla er þá jafnframt það lágmark sem greiða má launamanni inn á reikning skv. uppgjöri í heimalandinu.“ Undir rekstri málsins í héraði lagði áfrýjandi fram portúgalska og íslenska launaseðla nafngreinds manns, Valter Rodrigues da Silva, sem starfaði við Kárahnjúka í þágu stefnda á vegum portúgalskrar starfsmannaleigu. Sá tími sem launaseðlar hans taka til er frá desember 2003 til loka maí 2004. Áfrýjandi lagði jafnframt fyrir Hæstarétt bréf ríkisskattstjóra 30. apríl 2009 þar sem gerðir eru útreikningar á íslenskum sköttum sama launþega. Þá lagði áfrýjandi fram útreikning og samanburð á heildarlaunum da Silva samkvæmt annars vegar portúgölskum og hins vegar íslenskum launaseðlum og reyndust íslensku heildarlaunin hærri á öllum launatímabilum eða samtals 1.411.619 krónur á móti 1.171.075 krónum eftir umreikning launa í evrum í íslenskar krónur samkvæmt gengisskráningu í viðkomandi mánuði. Samkvæmt útreikningi ríkisskattstjóra á íslenskum tekjuskatti samkvæmt íslenskum launaseðlum da Silva væri staðgreiðsla af launum hans 394.207 krónur en 296.249 krónur samkvæmt portúgölskum launaseðlum hans. Fyrrnefnda fjárhæðin fellur saman við það, sem fram kemur í skilagrein stefnda frá ágúst 2006 og lista sem fylgdi, þar sem fram kemur að staðgreiðsla vegna umrædds starfsmanns sé 394.207 krónur. Stefndi hefur lagt fram einn portúgalskan launaseðil annars nafngreinds starfsmanns við Kárahnjúka, Filipe Duarte Luzio da Cruz vegna launa í febrúar 2007. Samkvæmt umreikningi ríkisskattstjóra í fyrrnefndu bréfi á launum da Cruz í evrum námu þau 248.689 krónum og útreiknuð staðgreiðsla á þeim grundvelli því átt að vera 53.120 krónur. Samkvæmt staðgreiðslulista stefnda, sem skilað var vegna þessa tímabils, voru heildarlaun mannsins hins vegnar 383.795 og staðgreiðsla 99.850 krónur. Áfrýjandi hefur samkvæmt þessu sýnt fram á að í einstökum tilvikum hefur verið allmikill munur á launum samkvæmt íslenskum kjarasamningum, sem giltu á virkjunarsvæðinu, og portúgölskum launum starfsmana þar, sbr. einnig tilvik starfsmannsins sem var aðili að hæstaréttarmáli nr. 267/2006. Jafnframt hefur áfrýjandi sýnt fram á að staðgreiðsluskil voru í þessum tilvikum miðuð við íslensku launin. Áfrýjandi hefur án árangurs beint áskorun að stefnda um að leggja fram tiltekin gögn sem gætu varpað frekari ljósi á launasamanburð, þar á meðal slík gögn, sem lögð voru fyrir Alþýðusamband Íslands. Áfrýjandi hafði ekki aðgang að þessum gögnum, heldur voru þau í vörslu stefnda sjálfs. Stefndi hefur til stuðnings andmælum sínum lagt fram samanburð á útborguðum portúgölskum launum áðurnefnds da Silva að frádregnum portúgölskum sköttum og útborguðum íslenskum launum að frádregnum íslenskum staðgreiðslusköttum, iðgjaldi til lífeyrissjóðs og stéttarfélagsgjaldi, en samkvæmt þeim samanburði eru portúgölsku launin ívið hærri nema á einu launatímabili. Áður er fram komið að samkvæmt dómi Hæstaréttar í máli nr. 523/2006 voru starfsmenn portúgölsku starfsmannaleiganna skattskyldir samkvæmt íslenskum lögum á Íslandi frá fyrsta starfsdegi þeirra hér og skiptir því samanburður við skattskyldu í Portúgal engu máli. Samkvæmt öllu framanröktu hefur áfrýjandi leitt rök að því að töluverður munur hafi verið á íslenskum og portúgölskum launakjörum starfsmanna á virkjunarsvæðinu. Ekkert er fram komið sem bent getur til annars en að sá munur á staðgreiðsluskilum, sem af því leiðir, sé innifalinn í kröfugerð stefnda, en stefndi er sjálfur ábyrgur fyrir þeim hluta staðgreiðslunnar en ekki starfsmannaleigurnar. Hvaða fjárhæð sá munur nemur liggur hins vegar ekkert fyrir um í málinu. Stefndi gæti óháð öllu öðru aldrei átt réttmæta kröfu til þess að fá þær fjárhæðir endurgreiddar. Það sem að framan greinir gildir einnig um þann hluta kröfu stefnda sem lýtur að tryggingagjaldi. III Stefndi reisir kröfu sína í fyrsta lagi á því að hann eigi rétt á endurgreiðslu innborgaðs fjár vegna staðgreiðslu af launum starfsmanna samkvæmt lögum nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda með síðari breytingum. Hann hafi verið knúinn til að greiða hina umþrættu staðgreiðslu umfram skyldu, svo sem endanlega hafi verið leitt í ljós með dómi Hæstaréttar í máli nr. 523/2006. Þetta hafi verið opinber gjöld og því sé áfrýjanda skylt að endurgreiða það, sem oftekið var. Áfrýjandi mótmælir að stefndi geti krafist greiðslu á grundvelli laganna og ber meðal annars fyrir sig að féð hafi verið skilafé í hendi stefnda en ekki skattgreiðsla hans sjálfs. Krafa hans geti ekki fallið undir gildissvið laganna. Við úrlausn um þetta verður að líta til þess að samkvæmt 1. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda með áorðnum breytingum er staðgreiðsla samkvæmt lögunum bráðabirgðagreiðsla tekjuskatts og útsvars launamanna á tekjuári. Samkvæmt 3. gr. er lögð skylda til að standa skil á staðgreiðslu á alla sem greiða laun eða annast milligöngu á greiðslum sem gjaldskyldar eru samkvæmt ákvæðum laga sem um ræðir í 2. gr. Áður er komið fram að þessi skylda hvíldi á stefnda að því leyti sem nam launamun íslenskra og portúgalskra launa. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 29/1995 skulu stjórnvöld, sem innheimta skatta eða önnur gjöld, endurgreiða það fé sem ofgreitt reynist. Fé, sem stefnda var gert að skila vegna staðgreiðslu af launum portúgölsku starfsmannanna, var ekki oftekið í þeim skilningi að áfrýjandi ætti ekki rétt á því eða að hann hafi fengið meira en honum bar. Þvert á móti liggur ekki annað fyrir en að skattskyldu þeirra launamanna, sem áttu í hlut, hafi verið fullnægt með réttum fjárhæðum samkvæmt íslenskum lögum með greiðslum stefnda. Ekkert hefur því verið oftekið þegar litið er til þess hvort áfrýjandi hafi átt réttmæta kröfu til fjárins hjá launamönnunum. Þá verður heldur ekki litið framhjá því að stefndi var ekki í hlutverki gjaldanda þegar hann innti féð af hendi, heldur hafði hann milligöngu við að uppfylla skattskyldu, sem hvíldi á öðrum. Ef réttur til endurgreiðslu oftekins fjár er til staðar samkvæmt lögum nr. 29/1995 er hann á hendi gjaldandans sjálfs en ekki milligöngumanns um greiðslur. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á með stefnda að hann geti með stoð í ákvæðum laga nr. 29/1995 krafið áfrýjanda um endurgreiðslu staðgreiðslu af launum. Það á jafnt við um þann hluta greiðslnanna, sem honum var sjálfum skylt að skila, sem annan hluta þeirra. Að því er varðar tryggingagjaldið er á hinn bóginn til þess að líta að samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laga nr. 113/1990 um tryggingagjald skulu launagreiðendur inna það gjald af hendi og miðast það við greidd laun. Enda þótt gjaldið skuli samkvæmt 3. mgr. sömu greinar innheimt samkvæmt lögum nr. 45/1987 er það þannig lagt á launagreiðanda en ekki launamann. Hafi stefndi ofgreitt þetta gjald fer því eftir ákvæðum laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu þess, en eins og getið var í kafla II hér að framan liggur ekkert fyrir um hvernig greiðsluskylda þessa gjalds skiptist milli stefnda og hinna portúgölsku stafsmannaleiga. Þá liggur ekkert fyrir um hvernig endurgreiðslukrafa stefnda skiptist milli staðgreiðslu og tryggingagjalds. Verður því ekki lagður efnisdómur á þennan þátt málsins. Í öðru lagi heldur stefndi kröfu sinni fram með vísan til almennra reglna fjármunaréttarins um endurgreiðslu ofgreidds fjár. Í stefnu til héraðsdóms styður hann kröfu sína að þessu leyti við það að ofgreiðsla opinberra gjalda hafi ekki verið honum að kenna, heldur hafi hann verið neyddur til að greiða svo hann gæti í friði sinnt þeim skuldbindingum, sem hann hafi tekið að sér við Kárahnjúka. Skattskilum hafi hann sinnt í náinni samvinnu við ríkisskattstjóra. Stefndi hefur ekki með öðrum hætti leitast við að rökstyðja sérstaklega hvernig ólögfestar reglur fjármunaréttar um endurgreiðslu ofborgaðs fjár eigi að leiða til þeirrar niðurstöðu sem hann krefst. Að því leyti sem haldið er fram að um oftekið fé sé að ræða eiga sömu ástæður við og að framan greinir í umfjöllun um lög nr. 29/1995. Þá er hvorki sú aðstaða fyrir hendi í málinu að stefndi hafi greitt í rangri trú um greiðsluskyldu sína né hefur hann bent sérstaklega á önnur atriði sem geti stutt kröfu hans á þeim grundvelli, sem hér um ræðir. Málsástæða stefnda, sem á þessum grunni er reist, getur ekki leitt til þess að krafa hans um endurgreiðslu staðgreiðslu af launum portúgölsku starfsmannanna verði tekin til greina. Stefndi reisir kröfu sína loks á því að áfrýjandi beri ábyrgð eftir reglum skaðabótaréttar á tjóni, sem sá fyrrnefndi hafi orðið fyrir. Áfrýjandi hafi með ólögmætum hætti knúið hann til að skila staðgreiðslu, þótt sú skylda hafi hvílt á öðrum, og sjálfur hafi hann ekki komist hjá því að greiða fram til þess að niðurstaða dómstóla um þann ágreining lá fyrir. Hann kveðst ekki hafa átt annan kost „en að greiða hann úr sínum vasa, enda hafði hann engan aðgang að launagreiðslum til Portúgalanna eins og gögn málsins sýna“. Í þessu sambandi geti „skipt máli hvort stefndi gæti velt kostnaðinum af þessum greiðslum yfir á aðra“ en sönnunarbyrði um það hvíli á áfrýjanda. Stefndi hafi sýnt fram á að svo sé ekki. Hann telur sig jafnframt hafa sýnt fram á að við útborgun launa starfsmannaleiganna í Portúgal hafi ekki verið haldið eftir fé, sem svaraði til þess sem starfsmönnum bar að greiða í skatt á Íslandi. Áfrýjandi telur á hinn bóginn að gögn málsins sýni að stefndi hafi í uppgjöri við starfsmannaleigurnar fengið bætt það, sem hann lagði út til að standa skil á sköttum starfsmanna. Að auki geti þetta engu máli skipt fyrir niðurstöðu málsins. Áfrýjandi mótmælir jafnframt að skylda til endurgreiðslu verði reist á reglum skaðabótaréttar. Fallist er á með stefnda að áfrýjandi hafi með ólögmætum hætti brotið rétt á honum með því að knýja hann til að hafa milligöngu um staðgreiðsluskil af launum starfsmanna portúgölsku starfsmannaleiganna að undanteknum þeim hluta launanna, sem stafaði af mun á íslenskum og portúgölskum launum. Að öðru leyti hvíldi sú skylda á starfsmannaleigunum. Með þessari háttsemi hefur áfrýjandi bakað sér skaðabótaskyldu að öðrum skilyrðum uppfylltum. Þá hafa nokkrar líkur verið leiddar að því að starfsmannaleigurnar hafi ekki haldið eftir af launum starfsmanna sinna þeim íslensku sköttum, sem þeim bar að greiða. Vegna þeirrar varnarástæðu áfrýjanda að tjón sé ósannað er fyrst til þess að líta að eftir að dómur Hæstaréttar gekk í máli nr. 523/2006 var eytt efasemdum, sem áður voru uppi um skattskyldu portúgalskra starfsmanna fyrstu 183 daga þeirra í starfi hér á landi, en ákvæði í tvísköttunarsamningi milli Íslands og Portúgal þóttu ekki fyllilega skýr að þessu leyti. Margir þeirra starfsmanna, sem fyrstir komu til starfa við Kárahnjúka, höfðu þegar á árinu 2004 starfað lengur en 183 daga og voru því án nokkurs vafa skattskyldir hér á landi. Stefnda var samkvæmt því ljóst frá upphafi að laun starfsmannanna væru að verulegu eða jafnvel öllu leyti skattskyld á Íslandi. Þau almennu sjónarmið gilda í skaðabótarétti að tjónþola er skylt að gera það sem sanngjarnt er að ætlast til af honum til að takmarka tjón sitt. Honum getur samkvæmt því verið skylt að grípa til beinna ráðstafana sem eru skynsamlegar og eðlilegar til að takmarka tjónið. Stefndi innti á löngu tímabili af hendi greiðslur til portúgölsku starfsmannaleiganna í samræmi við samninga þeirra fyrir veitta þjónustu, en ekkert er fram komið um að hann hafi haldið eftir af greiðslum fé til að mæta staðgreiðslu af launum starfsmannanna. Engin skýring er fram komin á því hvers vegna hann lét þetta undir höfuð leggjast. Hann gerði þannig engan reka að því að gæta hagsmuna sinna gagnvart portúgölsku starfsmannaleigunum eða stuðla með þessu eða öðru að því að þær héldu eftir fé við útborgun af launum starfsmannanna þannig að þeir, sem skattskyldan hvíldi á, myndu endanlega bera skattinn. Stefndi var þó í aðstöðu til þess, en fram er komið að hann og starfsmannaleigurnar störfuðu náið saman og höfðu öll gögn og upplýsingar sem þurfti til að rétt skattskil gætu á endanum farið fram óháð því að stefnda væri með óréttu gert að hafa milligöngu um staðgreiðslu skattanna. Stefndi hafði öll færi á að gæta réttar síns en gerði hins vegar ekki það sem með sanngirni mátti ætlast til af honum til að halda sér skaðlausum. Við þessar aðstæður dugar honum ekki að hafa treyst á það eitt að hann gæti sótt féð til baka frá áfrýjanda. Með því að stefndi vanrækti þannig skyldu sína til að takmarka tjónið hefur hann fyrirgert rétti til bóta úr hendi áfrýjanda vegna skila á staðgreiðslu af portúgölskum launum starfsmanna, en áður hefur verið fjallað um staðgreiðslu af þeim hluta launanna, sem stafaði af mun á íslenskum og portúgölskum launum. Verður niðurstaða málsins samkvæmt því sú að áfrýjandi skal sýkn af kröfum stefnda að því er varðar þann hluta þeirra, sem stafar af staðgreiðsluskilum af launum starfsmanna. Að því er varðar þann hluta krafna stefnda sem lýtur að tryggingagjaldi er málið eins og að framan er rakið vanreifað og verður ekki komist hjá að vísa þeim að því leyti frá héraðsdómi. Rétt er að hvor aðilanna beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Áfrýjandi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnda, Impregilo SpA., um endurgreiðslu á staðgreiðsluskilum vegna launa starfsmanna portúgalskra starfsmannaleiga. Kröfum stefnda er að öðru leyti vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. desember 2008. I Dómkröfur stefnda eru að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Þá krefst hann þess að stefnandi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar. Til vara krefst stefndi þess að stefnukröfurnar verði lækkaðar verulega og að máls­kostnaður verði í því tilviki látinn niður falla. II Málavextir eru þeir helstir að stefnandi hefur haft með höndum umfangsmiklar verktaka­framkvæmdir við Kárahnjúkavirkjun sem hófust sumarið 2003. Hluti þess mannafla sem starfað hefur fyrir stefnanda við framkvæmdirnar kom til landsins á vegum portúgalskra starfsmannaleiga, Select-I Servicos SA (hér eftir nefnt Select), og Nett-Nova Empresa de Trabalho Teporário Lda (hér eftir nefnt Nett). Fljótlega eftir að stefnandi hóf framkvæmdir við Kára­hnjúkavirkjun reis ágreiningur um skyldu hans til að skila staðgreiðslu vegna launagreiðslna, meðal annars vegna þeirra starfsmanna sem komu hingað til lands á vegum hinna portúgölsku starfsmannaleiga. Með úrskurði 26. janúar 2004 ákvað skattstjórinn í Reykjavík að hækka stofn til staðgreiðslu opinberra gjalda og reiknaða afdregna staðgreiðslu vegna erlendra starfsmanna stefnanda fyrir júlí og ágúst 2003, meðal annars hinna portúgölsku starfsmanna nefndra starfsmannaleiga. Þá beitti skattstjóri álagi vegna vantalinnar staðgreiðslu stefnanda fyrir þessa mánuði. Þennan úrskurð kærði stefnandi til yfir­skattanefndar sem kvað upp úrskurð 20. apríl 2005 í máli nr. 94/2005 og felldi úr gildi endurákvörðun skattstjóra að því er varðaði skilaskyldu á staðgreiðslu af launa­greiðslum hinna portúgölsku starfsmanna með þeim rökum að skort hefði á að framkomnum andmælum stefnanda hefði verið veitt viðhlítandi úrlausn við meðferð málsins. Þessi úrskurður hefur ekki verið borinn undir dómstóla. Með úrskurði 30. júní 2004 tók skattstjórinn í Reykjavík til endurákvörðunar skilaskyldu stefnanda á staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir mánuðina september 2003 til og með janúar 2004 og varðaði endurákvörðunin skilaskyldu staðgreiðslu vegna ítalskra starfsmanna stefnanda og starfsmanna sem ráðnir voru til starfa af portúgölsku starfsmannaleigunum. Áætlaði skattstjóri staðgreiðsluskyldu stefnanda vegna þessara starfsmanna á umræddu tímabili og beitti álagi vegna vanskila á staðgreiðslunni. Þennan úrskurð kærði stefnandi til yfirskatta­nefndar sem kvað upp úrskurð 20. apríl 2005 í máli nr. 95/2005, og var niðurstaða nefndarinnar sú að stefnandi væri stað­greiðslu­skyldur bæði vegna ítalskra starfsmanna og hinna portúgölsku starfsmanna sem ráðnir höfðu verið til starfa af portúgölsku starfsmanna­leigunum. Í kjölfar úrskurðar yfirskattanefndar gerðu stefnandi og ríkisskattstjóri samkomulag um framgangsmáta skattskila vegna launa hinna portúgölsku starfsmanna sem ráðnir höfðu verið af Select og Nett og féllst stefnandi á að reikna laun af starfsmönnum þessum eins og hann væri launagreiðandi þeirra þó með þeim áskilnaði að málinu yrði skotið til úrlausnar dómstóla til úrlausnar ágreinings aðila um ábyrgð á staðgreiðslu­skilum þessara starfsmanna. Stefnandi höfðaði síðan mál þar sem hann krafðist aðallega ógildingar úrskurðar skattstjórans í Reykjavík frá 30. júní 2004 og úrskurðar yfirskattanefndar frá 20. apríl 2005 í máli nr. 95/2005 en til vara að felld yrði úr gildi niðurstaða þessara úrskurða um staðgreiðsluskyldu hans vegna launa portúgalskra starfsmanna starfsmanna­leiganna Select og Nett. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur, upp­kveðnum 14.júlí 2006, var stefndi sýknaður af kröfum stefnanda en með dómi Hæstaréttar í málinu, máli nr. 523/2006, uppkveðnum 20. september 2007, var ekki fallist á aðalkröfu stefnanda en varakrafa hans var tekin til greina og var felld úr gildi sú niðurstaða yfirskattanefndar í máli nr. 95/2005 að stefnanda bæri að greiða staðgreiðslu vegna launa portúgalskra starfs­manna starfsmannaleiganna Select og Nett. Í tilgreindum dómi Hæstaréttar segir meðal annars að það séu hinar portúgölsku starfsmannaleigur en ekki stefnandi sem almennt teljist launagreiðendur hinna út­leigðu portúgölsku starfsmanna, sbr. 7. gr. laga nr. 45/1987 og beri stefnanda því almennt ekki skylda til að standa skil á staðgreiðslu vegna launa þessara starfsmanna. Þá segir einnig í dóminum að þrátt fyrir þessa niðurstöðu sé þó til þess að líta að stefnandi hafi, með samningum við starfsmannaleigurnar og með samkomulagi við Alþýðu­samband Íslands, skuldbundið sig til að greiða hinum portúgölsku starfsmönn­um þann mun sem kunni að vera í hverjum mánuði á nettó fjárhæð launa samkvæmt virkjunar­samningi og launum samkvæmt ráðningarsamningi starfsmannsins við portúgölsku starfs­mannaleiguna og teljist stefnandi launagreiðandi varðandi greiðslu á þeirri fjárhæð sem nemi mismun á íslenskum lágmarkslaunum og portúgölskum launum og sé honum því skylt að standa skil á staðgreiðslu af þeim mun. Í kjölfar dóms Hæstaréttar hafði lögmaður stefnanda samband við ríkisskattstjóra og óskaði eftir endurákvörðun á staðgreiðsluskilum stefnanda, en honum var bent á að snúa sér til fjármálaráðuneytisins sem hefði framvegis með málið að gera. Með bréfi 4. október 2007 til fjármálaráðuneytis óskaði lögmaður stefnanda eftir jákvæðri ákvörðun þess varðandi kröfu stefnanda um að reiknuð yrði út ný staðgreiðslustaða í samræmi við dóm Hæstaréttar. Kveður stefnandi að engin viðbrögð hafi komið frá ráðuneytinu vegna þessa og með bréfi 25. október 2007 krafði lögmaður stefnanda fjármálaráðuneytið um endurgreiðslu meintrar ofgreiddrar staðgreiðslu skatta vegna launa portúgalskra starfsmanna framangreindra starfsmanna­leiga vegna áranna 2003 til 2007. Af hálfu ráðuneytisins var kröfunni svarað með bréfi 12. nóvember 2007 og kemur þar fram að ráðuneytið geti ekki tekið afstöðu að svo stöddu til kröfu stefnanda vegna athugunar sérfræðinga ráðuneytisins og stofnana þess á áhrifum dóms Hæsta­réttar. Þá kom þar fram að ráðuneytið þyrfti að afla frekari gagna frá portúgölskum skatt­yfirvöldum. Fóru svo fram frekari bréfaskipti milli þessara aðila án þess að niðurstaða fengist og var mál þetta höfðað 30. janúar 2008 eins og áður greinir. Hinn 13. júní 2008 fór fram munnlegur málflutningur um frávísunarkröfu stefnda í máli þessu og með úrskurði, uppkveðnum 25. júní 2008, var þeirri kröfu hafnað. Stefnandi hefur greitt staðgreiðslu af launum hinna portúgölsku starfsmanna frá 5. febrúar 2004 og fram til 17. september 2007 og krefst í máli þessu endurgreiðslu vegna þeirra greiðslna að frádregnum 60.370.670 krónum sem tollstjórinn í Reykjavík endurgreiddi honum 3. ágúst 2007 vegna niðurfellingar álags og vaxta, en með bréfi 1. ágúst 2007 felldi ríkisskattstjóri niður álag vegna leiðréttrar staðgreiðslu 2003 og 2004. Kemur fram í bréfi ríkisskattstjóra að niðurfellingin taki til launa sem gjald­skyld hafi verið á árinu 2003 og staðið hafi verið skil á 27. janúar 2006 og launa sem gjaldskyld hafi verið á árinu 2004 og staðið hafi verið skil á 28. júlí 2006. Þá var einnig tekið fram að niðurfellingin væri bundin því skilyrði að staðið yrði við skil á gjaldskyldri staðgreiðslu af launum þess tíma. Stefndi byggir sýknukröfu sína fyrst og fremst á því að staðgreiðslan sé ekki skattur í skilningi laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda og að stefnandi hafi skilað staðgreiðslu af launum hinna portúgölsku starfsmanna í umboði starfs­manna­­leiganna Select og Nett. Þá sé ósannað að staðgreiðslan sem skilað var hafi stafað af öðrum launum en þeim sem stefnandi hafi sjálfur borið ábyrgð á. Þá byggir stefndi á því að greiðslur stefnanda í málinu séu ekki greiðsla á staðgreiðslu heldur falli undir greiðsluskil að lokinni álagningu og því beri stefnandi sjálfur ábyrgð á þeim gjöldum sem vinnuveitandi og greiðandi leigugjalds til starfsmannaleiganna, sbr. 3. mgr. 116. gr. laga nr. 90/2003. III Stefnandi kveður að í dómsmáli því, sem hafi verið til lykta leitt með fyrrgreindum dómi Hæstaréttar í máli nr. 523/2006, hafi ekki verið gerðar kröfur til endurgreiðslu oftekinna skatta sem leitt hafi af úrskurðum skattstjóra og yfirskatta­nefndar þar sem fjárhæð þeirra hafi ekki legið fyrir þegar málið var höfðað. Krafa stefnanda að fjárhæð 1.230.708.391 króna sundurliðast svo: Greiðslur þær sem merktar eru með* hér að ofan eru svokallaðar óreglulegar greiðslur og eru þær samtals að fjárhæð 566.329.681 króna. Aðrar greiðslur eru svokallaðar reglulegar greiðslur sem byggjast á skilagreinum og nemur fjárhæð þeirra 664.378.700 krónum. Staðgreiðsluskil stefnanda fyrir Select og Nett vegna ársins 2003 Stefnandi kveður að samkvæmt úrskurði skattstjórans í Reykjavík 26. janúar 2004 hafi staðgreiðsluskil stefnanda vegna júlí og ágúst 2003 verið hækkuð um 34.555.570 krónur auk álags að fjárhæð 6.082.583 krónur eða samtals 40.638.108 krónur. Í sama úrskurði hafi trygg­ingar­gjald stefnanda einnig hækkað þannig að samtals hafi hækkun opinberra gjalda numið 49.282.379 krónum. Á móti þeirri hækkun hafi tollstjóri skuldajafnað virðis­auka­skattsinneign stefnanda í tveimur færslum með gildis­dagsetningunni 5. febrúar 2004, annarsvegar 8.605.391 króna og hins vegar 40.679.988 krónur. Í framan­greindum fjárhæðum séu skattar vegna ítalskra starfs­manna stefnanda en samtals hafi þennan dag verið greiddar 25.651.478 krónur vegna hinna portúgölsku starfsmanna. Með úrskurði skattstjórans í Reykjavík 30.júní 2004 hafi staðgreiðsluskil stefnanda vegna september til desember 2003 og janúar 2004 hækkað um 188.500.000 krónur auk álags að fjárhæð 37.246.316 krónur eða samtals um 225.746.316 krónur. Hafi stefnandi fengið leyfi hjá tollstjóra til að skipta greiðslunni og hafi 75.000.000 krónur verið greiddar 17. ágúst 2004 og 75.000.000 krónur 22. september 2004. Með skuldajöfnun virðisaukaskattsinneignar 15. október 2004 hafi stefnandi svo greitt 53.396.079 krónur og svo hinn 27. október 2004 29.513.806 krónur og hafi 22.350.237 krónur farið upp í skuldina. Af fjárhæðum þessum hafi 121.229.595 krónur verið vegna portúgölsku starfsmannanna. Staðgreiðsluskil stefnanda fyrir Select og Nett vegna ársins 2004 Stefnandi kveðst allan tímann hafa haldið því fram að starfsmannaleigurnar væru launagreiðendur portúgölsku starfsmannanna og hafi starfsmannaleigurnar verið því sammála og hafi reynt að sinna skyldum sínum. Þannig hafi Nett sótt um það á árinu 2004 að fá úthlutað kennitölu í þeim tilgangi að skrá sig á launagreiðendaskrá vegna útleigu portúgalskra starfsmanna en því hafi verið hafnað af ríkisskattstjóra og síðan fjármálaráðuneytinu. Samt sem áður hafi Nett tekist að skila staðgreiðslu vegna stað­greiðslu­tímabila á árinu 2004 og greitt til tollstjóra 70.076.859 krónur hinn 22. desember 2004 og 19.067.564 krónur hinn 17. janúar 2005. Þá hafi Select fengið kennitölu frá fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra og í kjölfarið hafi félagið tilkynnt sig inn á launagreiðendaskrá staðgreiðslu á árinu 2004. Hafi Select hafið að skila staðgreiðslu vegna ársins 2004 og greitt 7.112.467 krónur hinn 15. október 2004, 7.885.712 krónur hinn 15. nóvember 2004, 36.031.236 krónur hinn 29. nóvember 2004, 8.999.197 krónur hinn 15. desember 2004 og 15.404.391 krónur hinn 17. janúar 2005. Í desember 2004 hafi ríkisskattstjóri tilkynnt Select að félagið hafi verið fellt út af launagreiðendaskrá þar sem það gæti ekki talist launagreiðandi. Þessa niðurstöðu hafi yfirskattanefnd staðfest í ágúst 2006. Stefnandi kveður að í kjölfar úrskurðar yfirskattanefndar í máli nr. 95/2005 hafi hann og ríkisskattstjóri hist á fundi í maí 2005 og hafi orðið að samkomulagi að stefnandi skilaði inn staðgreiðslu vegna allra starfsmanna sem ynnu fyrir hann beint eða fyrir milligöngu portúgalskra starfsmannaleiga og að stefnandi myndi gera sérstök skil vegna þeirra starfsmanna sem væru á vegum starfsmanna­leiganna. Þetta hafi verið gert með þeim fyrirvara að stefnandi ætlaði að leita til dómstóla til að fá úr því skorið hver væri réttur launagreiðandi hinna erlendu starfsmanna samkvæmt stað­greiðslu­lögum. Hinn 25. júlí 2005 hafi stefnandi greitt samtals 50.000.000 krónur og þar af 36.746.661 krónu vegna portúgölsku starfsmannaleiganna. Sömu fjárhæðir hafi hann svo greitt 10. ágúst, 23. ágúst og 20. september 2005 eða samtals 200.000.000 krónur og þar af 146.986.644 krónur vegna portúgalskra starfsmanna. Í júní 2006 hafi stefnanda verið tilkynnt um það hvernig ríkisskattstjóri hygðist standa að álagningu staðgreiðslu vegna starfsmanna Select og Nett og í framhaldi af því hafi verið óskað eftir skilagreinum frá stefnanda vegna þeirrar viðbótarstaðgreiðslu. Hafi stefnandi sent viðbótarskilagrein 27. ágúst 2006 vegna leiðréttingar greiðslutímabils 12-2004, samtals staðgreiðsla af greiddum launum 375.646.538 krónur. Með þeirri viðbótarskilagrein hafi fylgt sundurliðun viðbótarstaðgreiðslu niður á hvern einstakan portúgalskan starfsmann vegna ársins 2004 samtals að fjárhæð 276.075.119 krónur. Mismunur þeirrar fjárhæðar og skilagreinarinnar allrar sé staðgreiðsla vegna viðbótar­launa ítalskra starfsmanna. Sé hlutur portúgalskra starfsmanna Select og Nett 73,48% en hlutur ítalskra starfsmanna 26,52%. Stefnandi kveðst hafa greitt 186.026.789 krónur hinn 22. nóvember 2006, þar af 136.717.265 krónur vegna Select og Nett. Eftirstöðvar að fjárhæð 184.703.446 krónur hafi hann svo greitt 22. febrúar 2007, þar af 135.744.698 krónur vegna Select og Nett. Staðgreiðsluskil stefnanda fyrir Select og Nett vegna janúar til apríl árið 2005. Staðgreiðsluskil vegna þessa tímabils kveður stefnandi hafa verið gerð á kennitölum starfsmannaleiganna, sem hafi tekist að skila nokkurri staðgreiðslu vegna starfs­manna sinna vegna ársins 2004. Hafi ekki verið hægt að keyra skilagreinar þessar í gengum launagreiðslukerfi ríkisskattstjóra þar sem hann hafði hafnað skráningu Select og Nett á launagreiðendaskrá. Hafi stefnandi greitt staðgreiðslu vegna Select og Nett á þessu tímabili samtals að fjárhæð 70.226.029 krónur. Hafi hann hinn 15. febrúar greitt 13.863.891 krónu, 15. mars hafi hann greitt 17.759.344 krónur, 15. apríl hafi hann greitt 16.054.927 krónur og 15. maí hafi hann greitt 22.547.867 krónur. Staðgreiðsluskil stefnanda fyrir Select og Nett vegna maí til desember 2005 og janúar til desember 2006 og janúar til ágúst 2007. Stefnandi kveður staðgreiðsluskil vegna þessa tímabils vera samkvæmt sundurliðaðri skilagrein á hvern einstakan starfsmann starfsmannaleiganna. Síðustu greiðslu hafi hann innt af hendi 17. september 2007 en greiðslum hafi verið hætt eftir að niðurstaða hafi legið fyrir með dómi Hæstaréttar 20. september 2007. Með bréfi ríkisskattstjóra 1.ágúst 2007 hafi stefnanda verið tilkynnt að með vísan til heimildar í 6. mgr. 28. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda hafi verið ákveðið að fella niður álag vegna síðbúinna framtalsskila stefnanda vegna launa sem gjaldskyld hafi verið á árunum 2003 og 2004. Í bréfi sínu vitni ríkisskattstjóri í skil stefnanda á þremur skilagreinum í staðgreiðslu vegna ársins 2003 dagsettum 27. janúar 2006 að fjárhæð 59.390.745 krónur, 62.760.592 krónur og 112.678.244 krónur og skilagreinar vegna ársins 2004 dagsettri 28. ágúst 2007 að fjárhæð 375.646.538 krónur. Endurgreiðsla tollstjóra 3. ágúst 2007 vegna þessarar niðurfellingar hafi numið samtals 92.476.623 krónum og þar af 60.370.670 krónur vegna Select og Nett og sé sú fjárhæð dregin frá dómkröfum stefnanda. Stefnandi kveður að með dómi sínum 20.september 2007 hafi Hæstiréttur kveðið á um það að stefnandi væri ekki launagreiðandi hinna portúgölsku starfsmanna heldur starfsmannaleigurnar Select og Nett. Hafi niðurstaða málsins verið sú að úrskurður yfirskattanefndar nr.95/2005 frá 20. apríl 2005, sem gert hafði stefnanda að greiða staðgreiðslu vegna launa portúgalskra starfsmanna starfsmanna­leiganna Select og Nett, hafi verið felldur úr gildi. Hafi stefnanda því ekki borið samkvæmt lögum skylda til þess að standa skil á staðgreiðslu vegna þessara starfsmanna enda hafi hann samkvæmt forsendum dómsins ekki talist launagreiðandi þeirra heldur starfs­manna­leigurnar Select og Nett. Stefnandi hafi frá upphafi mótmælt því að hann bæri ábyrgð á staðgreiðslu þessara manna, sem voru launþegar hjá starfsmannaleigunum og hafi hann gert athugasemdir um réttmæti þessarar staðgreiðslu sem hann hafi séð sig tilneyddan að greiða. Hafi hann því greitt hana með fyrirvara um að hann myndi leita réttar síns hjá yfirskatta­nefnd og dómstólum. Hafi þessi mótmæli og fyrirmæli verið endurtekin á fundi stefnanda með ríkisskattstjóra í maí 2005. Stefnandi telji sig eiga ótvíræðan lagalegan rétt á endurgreiðslu þess fjár sem hann hafi ofgreitt vegna staðgreiðslu af launum starfsmanna portúgölsku starfsmanna­leiganna. Í því sambandi vísi hann til almennra reglna fjármunaréttarins um réttinn til endurheimtu ofgreidds fjár og laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Í athugasemdum við frumvarp það sem orðið hafi að lögum nr. 29/1995 segi meðal annars að með frumvarpinu sé lögfest sú meginregla að gjaldandi, sem ofgreitt hafi skatta og gjöld, eigi rétt á endurgreiðslu óháð því hvort hann hafi greitt með fyrirvara eða ekki og að gert sé ráð fyrir því að stjórnvöld hafi frumkvæðið að endurgreiðslu þegar ljóst sé að ofgreitt hafi verið. Hafi stefnandi mótmælt því frá upphafi að hann væri launagreiðandi portú­gölsku starfsmannanna og allan tímann gert fyrirvara um áfrýjun málsins. Engar heimildir til endurgreiðslu á staðgreiðslu sé að finna í sjálfum staðgreiðslulögunum nr. 45/1987 og sé því gert ráð fyrir því að um hana fari eftir lögum nr. 29/1995. Stefnandi haldi því fram að samkvæmt ákvæðum síðastnefndra laga sé alveg skýrt og ótvírætt að stefndi sé skyldur til þess að endur­greiða honum það fé sem hann hafi greitt innheimtumanni ríkissjóðs vegna ákvarðana skattstjórans í Reykjavík og yfirskattanefndar sem Hæstiréttur hafi nú dæmt ólög­mætar. Hafi fjármálaráðherra í raun viðurkennt ólögmæti þessara ákvarðana með framlagn­ingu frumvarps til breytinga á 7.grein laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, en samkvæmt athugasemdum með því frumvarpi sé tilefni þess áðurnefndur dómur Hæstaréttar í máli nr. 523/2006. Svo megi segja að efnahags- og skattanefnd Alþingis hafi fallist á túlkun stefnanda á því hver teljist launagreiðandi þegar um sé að ræða starfsmannaleigur með staðfestu innan Evrópu, þar sem samkvæmt viðbót hennar við frumvarp fjármála­ráðherra hafi verið gert að aðalreglu að nefndar starfs­manna­leigur teldust launa­greiðendur útleigðra starfsmanna á Íslandi, sbr. nú lokamálsgrein 7. gr. laga nr. 45/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 169/2007. Hafi umrædd ofgreiðsla opinberra gjalda ekki verið stefnanda að kenna heldur hafi hann verið neyddur til greiðslu til þess að geta fengið frið til þess að sinna þeim skuld­bindingum sem hann hafði tekið að sér við virkjunina við Kárahnjúka en skatt­yfirvöld hafi krafist þess að stefnandi greiddi þessa skatta. Hafi stefnandi sinnt þessum greiðslum og skilagreinum í framkvæmd í náinni samvinnu við ríkisskattstjóra sem hafi fallist á að þessi skil væru gerð í nafni og fyrir hönd starfsmannaleiganna Select og Nett. Í kjölfar dóms Hæstaréttar í málinu hafi stefnandi leitað til ríkisskattstjóra um að skattlagning á hann yrði felld niður með hliðsjón af niðurstöðum dómsins. Hafi sú málaleitan verið í samræmi við áratuga framkvæmd undir þeim kringumstæðum að dómstólar hafi dæmt ákveðna stjórnvaldsathöfn skattyfirvalda ólöglega. Virðist sem málið hafi verið tekið af ríkisskattstjóra og fært til fjármála­ráðuneytisins sem hafi færst undan að inna af hendi endurgreiðslur eða koma fram með efnislegar varnir í málinu þrátt fyrir ítrekuð kröfubréf stefnanda þar sem hann hafi reynt að innheimta hina ofteknu skatta. Af hálfu ráðuneytisins virðist innheimtukröfum stefnanda hafa verið tekið sem „erindum“ en ekki sem tilmælum um greiðslu. Hafi ráðuneytið því synjað „erindi“ stefnanda að svo stöddu. Skattskil þau og greiðslur skatta sem stefnandi hafi verið neyddur til að inna af hendi byggist á stjórnarathöfnum skattyfirvalda sem hafi verið dæmdar ólöglegar og ógildar samkvæmt dómi Hæstaréttar. Hafi fjármálaráðuneytið í raun hunsað þennan dóm Hæstaréttar og færst undan því að leiðrétta afleið­ingar hinna ólögmætu athafna skattyfirvalda, sem því sem stjórnvaldi beri að hafa frumkvæði að samkvæmt lögum. Hafi stefnandi gert grein fyrir hverri greiðslu sem hann hafi innt af hendi vegna starfsmanna Select og Nett og hvenær og hvernig hún hafi verið innt af hendi, auk þess sem hann hafi lagt fram ítarleg gögn til sönnunar greiðslunum. Þá hafi stefnandi sýnt fram á það að sá viðbótarkostnaður sem þessar ólögmætu greiðslur hafi haft í för með sér hafi fallið á hann, án nokkurra möguleika til endurgreiðslu frá Select og Nett eða starfsmönnum þeirra. Megi því segja að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem nemi dómkröfum hans. Vaxtakröfur stefnanda séu í samræmi við lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda með áorðnum breytingum, sbr. einnig lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Munurinn á aðalkröfu og varakröfu liggi eingöngu í því að í aðalkröfu sé dráttarvaxta krafist miðað við dagsetningu kröfubréfs lögmanns stefnanda 25. október 2007, en í varakröfu sé miðað við birtingardag stefnu 30. janúar 2008. Um gjalddaga kröfunnar, vexti og dráttarvexti vísist til 2. gr. laga nr. 29/1995 en samkvæmt því ákvæði sé gjalddagi vaxta sá dagur sem greiðsla hins oftekna fjár hafi átt sér stað, sbr. 1. mgr. greinarinnar, og gjalddagi dráttarvaxta sá dagur sem gjaldandi sannanlega lagði fram kröfu um endurgreiðslu ofgreiddra skatta eða gjalda. Um lagarök að öðru leyti en að framan er rakið vísar stefnandi til 4. og 11. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá vísar hann til almennra reglna fjármuna­réttarins um réttinn til endurheimtu ofgreidds fjár og almennu skaðabóta­reglunnar. Þá vísar hann til 4.mgr. 101. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og eignarskatt sem sé byggð á þeirri meginreglu að stjórnvöldum sé skylt að gera leiðréttingar gagnvart gjaldend­um þegar dómstólar hafi hnekkt skattaframkvæmd sem álagningin á gjaldendur hafi byggst á, sbr. einnig 3. mgr. sömu greinar. Um varnarþing vísar stefnandi til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kröfu um málskostnað byggir hann á ákvæði XXI. kafla sömu laga, einkum 129. gr. laganna. IV Stefndi kveður að ekki verði séð að krafa stefnanda um endurgreiðslu á þeirri staðgreiðslu sem hann hafi innt af hendi vegna starfsmanna hinna portúgölsku starfsmannaleiga geti fallið undir lög nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Sé staðgreiðslan sem slík skattur á launamanninn en ekki á þann sem skylt sé að standa skil á henni. Staðgreiðslan sé því ekki skattur eða gjöld á stefnanda í skilningi 1. gr. þeirra laga heldur skilafé í hendi hans sem honum beri að standa skil á og verði hugsanlegri endurgreiðslukröfu hans því ekki fundin stoð í þeim lögum. Varðandi endurgreiðslukröfu stefnanda komi í fyrsta lagi til skoðunar að hvaða leyti stefnandi hafi tekist á hendur að skila staðgreiðslu fyrir hönd starfsmannaleiganna vegna þessara starfsmanna og sem starfsmannaleigurnar hafi haldið eftir en á það hafi ekki reynt í málsmeðferð skattyfirvalda eða dómsmálinu sem snúist hafi um tiltekna álagningu samkvæmt áætlun en hvorki um talnalegar forsendur né endurgreiðslu. Sé sýknukrafa stefnda aðallega reist á því að stefnandi hafi fyrir hönd starfsmanna­leiganna Select og Nett og í umboði þeirra skilað staðgreiðslu af launum portúgölsku starfsmannanna. Eins og samningur stefnanda og portúgölsku starfsmannaleiganna beri með sér hafi verið um náið samstarf fyrirtækjanna að ræða. Upplýsingar og afrit hafi verið látin samnings­aðilum í té og beinlínis kveðið á um að stefnandi skyldi greiða allan kostnað er hlytist af mismun á íslenskum lágmarkslaunum og portúgölskum launum auk fæðishlunninda en ráðgert hafi verið að starfsmennirnir skyldu fá laun endanlega uppgerð hjá starfsmannaleigunum. Í samningunum sé beinlínis kveðið á um að allir skattar sem kunni að leggjast á seljanda í tengslum við framangreinda staðgreiðslu­skatta og aðrir skattar sem tengist launum mannaflans muni greiddir af stefnanda og síðan endurgreiddir af seljanda gegn framvísun viðeigandi skjala. Þá sé staðfest í bréfi PricewaterhouseCoopers hinn 18. maí 2005 til stefnanda eftir að starfsmannaleigurnar hafi verið teknar af staðgreiðsluskrá að þær fallist á að stefnandi standi í eigin nafni en fyrir þeirra hönd skil á staðgreiðslu starfsmanna þeirra. Samningssamband stefnanda við starfsmannaleigurnar hafi verið slíkt að ekki sé hægt að sjá annað en að stefnanda hafi borið að skila staðgreiðslu af launum portúgölsku starfsmannanna, ýmist í umboði starfsmannaleiganna eða vegna eigin kostnaðarþátttöku. Af hálfu stefnda sé því mótmælt að stefnandi hafi orðið fyrir viðbótarkostnaði og tjóni sem nemi skilaðri staðgreiðslu á þeim forsendum að hann hafi hvorki dregið af launum portúgölsku starfsmannanna né frá leigugreiðslum til starfsmannaleiganna. Sé alveg ljóst að starfsmannaleigurnar hafi séð um afdrátt af launum og hafi stefnandi staðið skil á staðgreiðslu fyrir þeirra hönd. Eigi skattar sem stefnandi hafi greitt vegna starfsmannaleiganna að endurgreiðast af þeim gegn framvísun viðeigandi fylgiskjala. Samkvæmt samningum við starfsmannaleigurnar eigi stefnandi að bera allan kostnað sem hljótist af tryggingu íslenskra lágmarkslauna og fæðishlunnindum og sé hann ábyrgur fyrir staðgreiðslu af þeim. Af launaseðlum sem ríkisskattstjóri hafi undir höndum verði ráðið að verulegt misræmi kunni að vera á milli íslenskra lágmarks­launa og hinna portúgölsku launa. Bendi gögn málsins til þess að stefnandi hafi alltaf verið í einhverri skuld við leigurnar þar sem þær virðist samkvæmt samningum við stefnanda og bréfi stefnanda 21. nóvember 2003 eiga að sjá um launa- og staðgreiðslu­uppgjör vegna starfsmannanna hvað það varði. Í umsögn ríkisskattstjóra til fjármálaráðuneytis 27. mars 2008 komi fram að séu hreyfingar á viðskipta­reikningum starfsmannaleiganna Select og Nett hjá stefnanda vegna rekstraráranna 2003 og 2004 skoðaðar, sjáist hreyfingar vegna staðgreiðslu skatta sem sýni að stefnandi hafi reikningsfært í bókum sínum staðgreiðslu vegna starfsmanna umræddra starfsmannaleiga. Hreyfingalistarnir hafi á sínum tíma verið fengnir úr bókhaldi stefnanda. Í kredit á viðskiptareikning séu færðir útgefnir reikn­ingar sem starfsmanna­leigurnar hafi gefið út á hendur stefnanda vegna portúgalskra starfsmanna. Í debet á reikninginn séu síðan færðar greiðslur stefnanda til starfs­manna­leiganna. Auk þess séu færðar á reikninginn kreditreikningar (leiðréttingar) sem starfsmannaleigurnar hafi gefið út. Af hreyfingum á viðskiptareikningum Select og Nett hjá stefnanda vegna rekstrar­ársins 2004 sjáist að stefnandi hafi reikningsfært í bókum sínum staðgreiðslu vegna starfsmanna starfsmannaleiganna sem þær höfðu sjálfar staðið skil á vegna ársins 2004 til tollstjóra og séu þær færðar debet á viðskiptareikninga þeirra og lækki þar með skuld stefnanda við starfsmannaleigurnar. Í bréfi Deloitte 14. janúar 2008, sem lögmaður stefnanda sé eigandi að, komi fram að fyrirtækið hafi kannað hvort stefnandi hafi dregið staðgreiðslu frá launum portúgalskra starfsmanna Select og Nett eða hún verið dregin frá leigugreiðslum og komist að raun um að ekki hafi verið um neins konar endurgreiðslur að ræða til stefnanda. Jafnframt komi fram í bréfi Deloitte að stefnandi hafi sýnt fram á að greiðsla á staðgreiðslu starfsmanna Select og Nett og uppgjör staðgreiðslunnar, milli stefnanda annars vegar og Select og Nett hins vegar, hafi farið fram með eftirfarandi hætti: Öll staðgreiðsla sem viðkomi starfsmönnum starfsmannaleiganna Select og Nett hafi verið reiknuð út og greidd af stefnanda og viðskiptafærð á viðskiptareikninga Select og Nett í bókhaldi stefnanda. Sú staða sem hafi myndast á viðskiptareikningi milli félaganna vegna framangreindrar staðgreiðslu hafi verið gerð upp með þeim hætti að starfs­manna­leigurnar hafi sent viðbótarreikninga til stefnanda sem numið hafi stað­greiðslunni og þessir reikningar hafi verið gjaldfærðir í bókhaldi stefnanda sem aðkeypt þjónusta líkt og aðrir reikningar frá starfsmannaleigunum. Hafi stefnandi reiknað laun starfsmanna starfsmannaleiganna eingöngu til að geta greitt staðgreiðslu skatta. Stefnandi hafi ekki haft með launauppgjör starfsmannaleiganna að gera og hafi ekki dregið umrædda staðgreiðslu af launum starfsmanna Select og Nett. Samkvæmt þessari lýsingu verði ekki annað séð en að allar greiðslur vegna stað­greiðslu sem stefnandi telji sig hafa innt af hendi fyrir starfsmannaleigurnar Select og Nett hafi verið viðskiptafærðar á starfsmannaleigurnar í bókhaldi stefnanda sem skuld. Af því megi leiða að hér hafi verið um útlagðar greiðslur að ræða fyrir starfsmannaleigurnar, þ.e. að greitt hafi verið fyrir þeirra hönd. Í þessu sambandi skuli áréttað efni bréfs PricewaterhouseCoopers 18. maí 2005 til þáverandi framkvæmdastjóra stefnanda í framhaldi af úrskurði yfirskattarnefndar nr. 95/2005, þar sem fram komi að starfsmannaleigunum sé kunnugt um efni úrskurðarins þar sem lagt sé til grundvallar að stefnandi sé hinn eiginlegi launagreiðandi starfsmanna starfsmannaleiganna. Starfsmannaleigurnar séu ekki sammála þeirri niður­stöðu en fallist á að stefnandi standi í eigin nafni en fyrir þeirra hönd skil á staðgreiðslu tekjuskatta umræddra starfsmanna. Starfsmannaleigurnar hafi gert reikninga á stefnanda til að mæta færslum á viðskiptareikningum vegna skattgreiðslna. Ekki hafi verið um eiginleg kaup á þjónustu að ræða. Að mati stefnda fái ekki staðist að stefnandi geti krafist endur­greiðslu á skilafé vegna skatta eða sköttum sem hann hafi krafið starfsmannaleigurnar um með áðurnefndum færslum í viðskiptamannabókhaldi sínu við portúgölsku starfs­manna­leigurnar Select og Nett og fengið endurgreidda samkvæmt því bókhaldi. Að mati stefnda sé ósannað að staðgreiðsla sem skilað var vegna portúgalskra starfsmanna starfs­manna­leiganna hafi stafað af öðrum launagreiðslum en þeim sem stefnandi hafi sjálfur borið ábyrgð á til að tryggja íslensk lágmarkskjör og vegna fæðishlunninda. Sé ótvírætt samkvæmt dómi Hæstaréttar að stefnandi teljist launa­greiðandi hinna portúgölsku starfsmanna að því er varði greiðslu á þeirri fjárhæð sem nemi mismun á íslenskum lágmarkslaunum og portúgölsku laununum og sé skylt að standa skil á staðgreiðslu af þeim mun. Hið sama gildi um staðgreiðsluskyld fæðis­hlunnindi. Stefnandi hafi ekki hnekkt því að ekkert bendi til þess að af hinum portúgölsku launum sem nýttu persónuafsláttinn hafi stofnast til staðgreiðslu tekju­skatts og útsvars svo neinu nemi. Varðandi kröfur stefnanda sem byggðar séu á greiðslum vegna launagreiðslna 2003 og 2004 skuli til viðbótar framangreindu tekið fram að efnislegur ágreiningur í Hæstaréttarmálinu hafi lotið að staðgreiðsluskyldum stefnanda vegna opinberra gjalda portúgalskra starfsmanna starfsmannaleiganna á tímabilinu september til og með desember 2003 og í janúar 2004. Vegna þess tímabils hafi skattstjóri með úrskurði áætlað staðgreiðsluskyldu fyrirtækisins vegna opinberra gjalda starfsmanna stefnanda sjálfs, og vegna portúgalskra starfsmanna starfsmannaleiganna og sé ekki greint á milli í þeirri áætlun hvað hafi tilheyrt launum eigin starfsmanna stefnanda og hvað launum hinna portúgölsku starfsmanna starfsmannaleiganna. Hinu sama gegni í úrskurði yfirskattanefndar sem lækkað hafi lítillega áætlun vegna janúarmánaðar 2004. Þeim svokölluðu óreglulegu greiðslum, ÓR, sem svo séu tilgreindar á dómskjali 3 þar sem krafa stefnanda sé sundurliðuð, sé dreift á ýmis tímabil en ekki fylgi með sérstakar sundurliðaðar skilagreinar á starfsmenn. 1) 5/2-27/10 2004 sbr. fylgiskjöl 1-5 að fjárhæð samtals 146.881.074 krónur 2) 25/7-10/8 2005 sbr. fylgiskjöl 16-17 að fjárhæð samtals 73.493.322 krónur 3) 23/8 2005 sbr. fylgiskjal 21 að fjárhæð 36.746.661 króna 4) 20/9 2005 sbr. fylgiskjal 24 að fjárhæð 36.746.661 króna 5) 22/112006 sbr. fylgiskjal 53 að fjárhæð 136.717.265 krónur 6) 22/2 2007 sbr. fylgiskjal 60 að fjárhæð 135.744.698 krónur Framangreindar fjárhæðir séu samtals að fjárhæð 566.329.682 krónur og þar af nemi kröfur vegna tímabilsins 25. júlí 2005 til 22. febrúar 2007, samkvæmt liðum 2-6 419.448.608 krónum. Kröfugerð sína varðandi ofangreindar greiðslur virðist stefnandi reisa á því að hann hafi á hinum tilgreindu dagsetningum í stefnu og dóm­skjali nr. 3 áður innt af hendi summugreiðslur í peningum eða að skuldajöfnuði vegna virðisaukaskattsinneignar hafi verið beitt og beri að heimfæra þær greiðslur undir við­bótar­skilagreinar vegna staðgreiðslu launa sem hann hafi skilað vegna desember­mánaðar 2003 í janúar 2006 og viðbótarskilagreinar vegna desember­mánaðar 2004 sem hann hafi skilað í ágúst 2006 og þær hafi leyst áætlanir af hólmi. Stefnandi haldi því fram að vegna ársins 2003 hafi hann á árinu 2004 greitt með skuldajöfnuði hinn 5.febrúar 2004 49.282.379 krónur og 15. október 2004 53.396.079 krónur, með peningum 18. ágúst og 22. september 2004 75.000.000 króna í hvort sinn og 27. október 2004 29.513.806 krónur. Þá hafi hann greitt vegna ársins 2004 á árinu 2005, nánar tilgreint 25. júlí, 10. ágúst, 23. ágúst og 20. september 50.000.000 króna í hvert sinn eða samtals 200.000.000 króna. Þá hafi hann greitt 186.026.789 krónur 22. janúar 2006 og 184.703.446 krónur 22. febrúar 2006. Hinn 17. janúar 2006 hafi stefnandi þannig skilað inn til skattyfirvalda þremur skila­greinum vegna desember 2003 og nemi fjárhæð skilagreina vegna Select og Nett að höfuðstól samtals 122.151.337 krónum en vegna eigin starfsmanna 112.678.244 krónum. Á grundvelli þeirra stilli stefnandi upp hlutfallsgreiðslum milli sín og starfs­mannaleiganna sem hann heimfæri undir greidda staðgreiðslu vegna ársins 2003, sbr. lið 1 hér að framan. Sundurliðaður listi yfir þá sem endurgreiðslukrafa taki til fylgi ekki með stefnu. Þá hafi stefnandi skilað inn einni sameiginlegri skilagrein 27. ágúst 2006 vegna desember 2004 að fjárhæð 375.646.538 krónur. Kveði stefnandi hlutdeild eigin starfs­manna í henni vera kr. 99.571.419. Til stuðnings því að hlutdeild starfsmanna Select og Nett sé að fjárhæð 276.075.119 krónur fylgi listi yfir portúgalska starfsmenn þar sem fram komi heildarlaun, viðbótarlaun, viðbótarlífeyrissjóður og viðbótarstað­greiðsla. Með sama hætti og að ofan stilli stefnandi upp hlutfallsgreiðslum milli sín og starfsmannaleiganna sem hann heimfæri undir greidda staðgreiðslu vegna ársins 2004 sbr. liði 2 til 6 hér að framan. Höfuðstóll áætlaðrar staðgreiðslu starfsmanna tímabilið júlí-desember 2003 sam­kvæmt tveimur úrskurðum skattstjóra hafi verið samtals að fjárhæð 179.555.570 krónur en hafi verið lækkaður vegna þess tímabils í úrskurði yfirskattanefndar vegna niðurfellingar áætlunar vegna portúgalskra starfsmanna starfsmannaleiganna í júlí og ágúst í 157.416.355 krónur. Höfuðstóll vegna janúar 2004 hafi verið 43.500.000 krónur en hafi verið lækkaður í úrskurði yfirskattanefndar í 35.000.000 krónur og skyldi álag í báðum tilvikum lækka til samræmis. Viðurkenni stefnandi að hafa verið í verulegum vanskilum með staðgreiðslu vegna eigin starfsmanna vegna áranna 2003 og 2004 eða samtals að fjárhæð um rúmlega 212.000.000 króna á sömu tímabilum og hann færi undir í kröfugerð ætlaða greiðslu staðgreiðslu vegna starfsmanna starfsmannaleiganna. Málatilbúnaður stefnanda vegna þessa tímabils byggist á því að tiltekið fast hlutfall greiðslna á hvoru ári tilheyri portúgölsku starfsmannaleigunum Select og Nett og fari stefnandi fram á endur­greiðslu eins og um væri að ræða staðgreiðsluskil. Hvergi liggi fyrir í gögnum málsins hvernig þessi hlutföll séu fundin. Auk þess sé misræmi í tölum vegna ársins 2004 milli þeirra gagna sem fylgt hafi stefnu og þeirra sem fylgt hafi bréfi lögmanns stefnanda og fylgiskjölum til fjármálaráðuneytisins 23. október 2007. Séu engar forsendur til þess að líta svo á að staðgreiðsluskil eigi að skiptast í ákveðnum hlut­föllum milli starfsmannahópa og því síður að sama hlutfall eigi við frá einum tíma til annars innan viðkomandi árs heldur eigi þau að byggjast á raunverulegum launa­greiðslum til tiltekins starfsmanns í tilteknum mánuði. Um sé að ræða áætlun fyrir erlenda starfsmenn stefnanda sjálfs og starfsmannaleiganna, áætlun sem sé ekki beint tengd Select eða Nett eða einstökum starfsmönnum. Virðist stefnandi líta svo á að greiðsluskil að aflokinni álagningu sé greiðsla á staðgreiðslu. Sú sé hins vegar ekki raunin því staðgreiðsla verði aldrei annað en bráðabirgðagreiðsla upp í endanlega álagðan tekjuskatt. Í því sambandi þurfi einnig að hafa í huga að álagning gjalda hafi verið gerð á viðkomandi starfsmenn, þannig að samkvæmt því hafi myndast krafa á starfsmennina. Hér hafi ekki verið um hefð­bundin staðgreiðsluskil að ræða, sem byggist á fjárhæðum sem haldið hafi verið eftir eða halda hafi átt eftir af launum starfsmanna. Því verði að líta svo á að hér sé um að ræða innborganir inn á opinber gjöld þar sem eiginleg staðgreiðsluskil hafi ekki farið fram með tilvísun í kennitölur og launafjárhæðir. Erlendir starfsmenn stefnanda og starfsmannaleiganna hafi skilað skattframtölum vegna áranna 2003 og 2004 með aðstoð frá starfsmönnum stefnanda, og hafi endanleg skattálagning verið byggð á þessum framtölum. Í framkvæmdinni hafi starfsmennirnir ekki verið krafðir um greiðslu skatta, heldur hafi stefnandi tekið að sér að greiða skattana að fullu. Skattálagningin hafi hins vegar verið gerð á nöfn viðkomandi starfsmanna. Álagning vegna ársins 2003 hafi legið fyrir á árinu 2005. Álagning vegna ársins 2004 hafi legið fyrir á árinu 2006. Eftir að álagning hafi legið fyrir hafi verið framkvæmt lokauppgjör sem byggst hafi á þessum framtalsskilum. Við uppgjör á sköttum starfsmanna, sem byggst hafi á álagningu samkvæmt skattframtölum, virðist framkvæmdin hafa verið sú að draga innborganir vegna staðgreiðslu frá heildar­fjárhæð álagningarinnar. Sú aðferð hafi verið notuð að keyra saman álagningu og staðgreiðsluskil inn á kennitölu löngu eftir að allir frestir til álagningar opinberra gjalda hafi verið liðnir. Af henni sjáist glöggt að það ferli hafi verið verulega frábrugðið því álagningarferli sem tekjuskattslögin geri ráð fyrir varðandi launagreiðslur vegna áranna 2003 og 2004. Þannig hafi álagning vegna launa sem greidd voru á árinu 2003 til starfsmanna Select og Nett ekki farið fram fyrr en á árinu 2005 og hafi raunar ekki verið alveg lokið fyrr en í ársbyrjun 2006, eða hinn 27. janúar 2006, þegar álagning vegna viðbótar­skilagreina vegna 2003 hafi verið færð inn á reikning stefnanda hjá tollstjóranum í Reykjavík. Samsvarandi álagning vegna launa sem greidd voru á árinu 2004 hafi síðan ekki farið fram fyrr en á árinu 2006. Að lokinni álagningu hafi framkvæmdin verið sú að starfsmennirnir hafi ekki verið krafðir um greiðslu skatta heldur hafi stefnandi tekið að sér að greiða skattana að fullu, þó svo að skattálagningin hafi verið gerð á nöfn viðkomandi starfsmanna. Áður en gengið hafi verið frá uppgjöri á álagningu hafi innborguð staðgreiðsla í heild verið dregin frá heildarálagningu tekjuskatts og útsvars að frádregnum persónuafslætti. Hafi stefnandi síðan annast uppgjörið ef mismunur myndaðist. Hafi stefnandi tekið að sér að greiða upp skattskuldir einstaklinganna að aflokinni álagningu, og verði ekki betur séð en að þær greiðslur séu þær greiðslur sem stefnandi geri kröfu til að endurgreiddar verði eins og um staðgreiðsluskil hafi verið að ræða. Ekkert bendi til þess að þar sé um eiginlega staðgreiðslu að ræða heldur hafi verið um að ræða uppgjör á endanlegri álagningu tekjuskatts og útsvars á umrædda starfsmenn, sem stefnandi beri ábyrgð á sem vinnuveitandi og greiðandi leigugjalds til starfs­manna­leiganna samkvæmt 3. mgr. 116. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Upplýsingar frá tollstjóranum í Reykjavík sýni að stefnandi hafi einnig vegna gjaldáranna 2006 og 2007 annast skil á mánaðarlegum afdrætti vegna neikvæðrar greiðslustöðu þessara starfsmanna. Verði ekki fallist á að framangreind sjónarmið leiði til sýknu af öllum kröfum stefnanda sé á þeim byggt til stuðnings kröfu um lækkun stefnukrafnanna. Krafa um stórkostlega lækkun stefnukrafnanna sé í fyrsta lagi byggð á hlutdeild stefnanda í staðgreiðsluskyldu þar sem skylt var að tryggja að starfsmennirnir nytu íslenskra lágmarkslauna auk fæðishlunninda. Fyrirliggjandi gögn bendi til þess að verulegur munur hafi verið á portúgölskum launum og íslenskum lágmarkslaunum og skilaskyld staðgreiðsla samkvæmt því fyrst og fremst stafað af staðgreiðsluskyldu stefnanda sjálfs vegna launa starfsmanna hinna portúgölsku starfsmannaleiga. Kröfum stefnanda vegna áranna 2003 og 2004 að fjárhæð 566.329.684 krónur sem feli í sér greiðslur innborgana upp í, eða til uppgjörs, álagningar opinberra gjalda sé mótmælt og krafist sýknu af þeim. Til vara sé þeim mótmælt sem of háum og krafist lækkunar þeirra. Í því sambandi sé vakin athygli á því að inni í greiðslum vegna ársins 2003 séu innifaldar greiðslur vegna tryggingagjalds að fjárhæð 32.331.828 krónur og beri að lækka kröfuna sem því nemi. Þá sé þess krafist að greiðslur vegna áranna 2003 og 2004 gangi fyrst inn á skuldastöðu stefnanda sjálfs sem hafi verið að höfuðstól upp á rúmlega 212.000.000 króna. Stefndi byggir á því að sýkna beri hann af öllum kröfum stefnanda vegna staðgreiðslna 2005-2007 sem stefnandi hafi innt af hendi á grundvelli þess umboðs, sem starfsmannaleigurnar hafi fengið honum. Þá sé því mótmælt að stefnandi geti átt nokkurn rétt til að fá endurgreiddar þær greiðslur sem greiddar hafi verið í febrúar til maí 2005 vegna launa í janúar til apríl. Á umræddu tímabili hafi fulltrúi starfsmannaleiganna Nett og Select, endurskoðunarfyrirtækið Pricewaterhouse­Coopers, mánaðarlega greitt til tollstjóra fjárhæðir sem numið hafi reiknaðri staðgreiðslu fyrir starfsmenn Select og Nett. Greiðslurnar hafi verið gerðar á kennitölum Select og Nett. Þær fjárhæðir, samtals að fjárhæð 69.964.365 krónur, hafi síðan verið bakfærðar af viðskiptareikningum Select og Nett hjá innheimtumanni og fluttar inn á viðskiptareikning stefnanda hjá sama innheimtumanni að beiðni umboðsmanns þeirra 31. júlí 2006. Innheimtumaður ríkisins hafi framkvæmt þessa millifærslu 27. október sama ár. Stefnandi eigi ekki endurkröfurétt vegna umræddra greiðslna, þar sem Select og Nett en ekki stefnandi hafi staðið skil á umræddri staðgreiðslu. Engu skipti þótt stefnandi kunni að hafa lagt út fyrir umræddri fjárhæð fyrir hönd Select og Nett. Þá sé ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni sem stofnað gæti til skaðabótaskyldu stefnda að lögum og beri alfarið að sýkna stefnda af öllum kröfum á því byggðu. Þá sé kröfum stefnanda um almenna vexti á grundvelli 1. mgr. 2. gr. laga nr. 29/1995 sbr. 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 mótmælt. Standist ekki að stefnandi geti grundvallað endurgreiðslukröfu sína á ákvæðum laga nr. 29/1995. Ekkert liggi heldur haldbært fyrir um ofgreiðslu stefnanda vegna einstakra tímabila. Um rétt til einhverra almennra vaxta á grundvelli reglna fjármunaréttarins um endurgreiðslu ofgreidds fjár sé ekki að ræða. Þá sé upphafstíma dráttarvaxta mótmælt og þess krafist að þeir miðist við ekki fyrra tímamark en dómsuppsögu. Um lagarök að öðru leyti en að framan er rakið vísar stefndi til 1., 3., 92., 112., 115. og 116. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og 1. 2., 3., 5., 7., 9., 20., 22. og 34. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda. V Eins og fram er komið snýst meginágreiningur í máli þessu um hvort stefnda beri að endurgreiða stefnanda þá fjárhæð meintrar staðgreiðslu sem stefnandi hefur greitt tollstjóranum í Reykjavík vegna launa portúgalskra starfsmanna sem ráðnir voru til starfa við Kárahnjúkavirkjun fyrir milligöngu portúgölsku starfsmannaleiganna Select og Nett. Í lögum nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda er skylda, til að standa skil á staðgreiðslu, lögð á launagreiðanda eða þann sem annast milligöngu á launagreiðslum. Ljóst er af gögnum málsins að skattyfirvöld byggðu umdeilda staðgreiðsluskyldu stefnanda á því að hann væri launagreiðandi hinna portúgölsku starfsmanna. Eins og fram kemur í dómi Hæstaréttar í máli nr. 523/2006 verður að líta til ákvæða í samningi stefnanda við starfsmannaleigurnar við úrlausn á því álitaefni hver teljist launagreiðandi hinna portúgölsku starfsmanna. Kemur fram í dómi Hæstaréttar að af ákvæðum í samningi þessara aðila sé ljóst að kjör starfsmannanna ráðist fyrst og fremst af þeim ráðningarsamningi sem starfsmanna­leigan geri við hvern þeirra. Á grundvelli upplýsinga frá stefnanda, meðal annars um unnar vinnustundir, skuli starfsmannaleigurnar reikna og greiða lögboðin gjöld af launum og annast greiðslur á launum til starfsmannanna. Var það niðurstaða Hæstaréttar að það væru starfs­mannaleigurnar sem önnuðust launagreiðslur til hinna útleigðu starfsmanna en milli­ganga stefnanda hafi lotið að því að leggja til nauðsynlegar upplýsingar til útreiknings launanna en stefnandi ljái ekki atbeina sinn að útborgun þeirra. Með þessari niðurstöðu Hæstaréttar var því slegið föstu að starfsmannaleigurnar Select og Nett töldust almennt launagreiðendur hinna útleigðu portúgölsku starfs­manna, sbr. 7. gr. laga nr. 45/1987. Samkvæmt þessu er ljóst að stefnanda bar því almennt ekki skylda til að standa skil á staðgreiðslu vegna launa þeirra starfsmanna sem málið varðar, hvorki vegna þess tímabils sem úrskurður yfirskattanefndar í máli nr. 95/2005 tók til né annarra tímabila, enda ekkert fram komið í málinu sem bendir til annars en að starfsmannaleigurnar hafi ávallt reiknað út launin og greitt þau út. Stefndi heldur því fram að samningssamband stefnanda við starfsmannaleigurnar hafi verið slíkt að ekki sé annað að sjá en að stefnanda hafi borið að skila staðgreiðslu af launum portúgölsku starfsmannanna ýmist í umboði starfsmannaleiganna eða vegna eigin kostnaðar. Eins og rakið hefur verið gerði stefnandi samning við starfsmanna­leigurnar og Alþýðusamband Íslands um að greiða hinum portúgölsku starfsmönnum þann mun sem í hverjum mánuði kynni að vera á nettó fjárhæð launa samkvæmt virkjunar­samningi og launum samkvæmt ráðningarsamningi starfsmannsins við portúgölsku starfsmannaleiguna. Með fyrrgreindum dómi Hæsta­réttar var því einnig slegið föstu að stefnandi væri launagreiðandi hinna portúgölsku starfsmanna að því er varðar greiðslu á þeirri fjárhæð sem nemur mismun á íslenskum lágmarkslaunum og portúgölskum launum og væri honum skylt að standa skil á staðgreiðslu af þeim mun. Stefndi byggir á því að ósannað sé að staðgreiðsla sú sem skilað var vegna portúgalskra starfsmanna hafi stafað af öðrum launagreiðslum en þeim sem stefnandi hafi sjálfur borið ábyrgð á til að tryggja íslensk lágmarkskjör og vegna fæðis­hlunninda. Hafi stefnandi ekki hnekkt því að ekkert bendi til að af hinum portúgölsku launum sem nýttu persónuafsláttinn hafi stofnast til staðgreiðslu tekjuskatts og útsvars svo neinu nemi. Stefndi kveður að samkvæmt launaseðlum sem ríkis­skattstjóri hafi undir höndum verði ráðið að verulegt misræmi kunni að vera milli íslenskra lágmarks­launa og portúgalskra launa og vísar um það til bréfs ríkisskattstjóra til fjármála­ráðuneytis 27. mars 2008 þar sem meðal annars kemur fram að líklegt þyki að allnokkur mismunur kunni að vera á launakjörum samkvæmt virkjunarsamningi og launum í Portúgal. Þessum vangaveltum ríkisskattstjóra til stuðnings hefur stefndi lagt fram yfirlit yfir það sem hann kallar samanburð á portúgölskum heildarlaunum starfsmanns Nett, Valter Rodrigues Da Silva, og íslenskum launum á tímabilinu desember 2003 til maí 2004. Byggir yfirlit þetta á portúgölskum launaseðlum og íslenskum og eru portúgölsku launin reiknuð út frá genginu 87,9999 krónur á tímabilinu desember til febrúar en 88 krónur á tímabilinu mars til maí og eru heildarlaun beggja launaseðlanna borin saman. Í umræddum samningum stefnanda við starfsmannaleigurnar og Alþýðu­samband Íslands er talað um að stefnandi beri kostnað af þeim mun sem sé á nettó launum samkvæmt virkjanasamningi og launum samkvæmt ráðningarsamningi. Við útreikning nettófjárhæðar launa skuli fyrst reikna margfeldi unninna vinnustunda og umsaminna tímalauna samkvæmt virkjana­samningi og frá þeirri niðurstöðu skuli síðan draga sem samsvari 4% iðgjaldi í lífeyrissjóð, 1% stéttarfélagsgjaldi svo og reiknaða staðgreiðslu opinberra gjalda að teknu tilliti til persónuafsláttar. Í samanburði sínum gerir stefndi ekki ráð fyrir þessum frádrætti. Þá verður ekki af gögnum málsins ráðið svo óyggjandi sé hvort portúgölsku launin eigi að sæta frádrætti þegar meta á hvort íslensku launin séu hærri en þau portúgölsku og ef svo er þá hvaða frádrætti. Við skoðun á þeim gögnum sem stefnandi byggir fyrrgreindan samanburð sinn á er ljóst að ef miðað er við portúgölsk heildarlaun starfsmannsins á tilgreindum tíma eru íslensku nettó launin í öllum tilvikum lægri. Ef frádráttarliðir á portúgölsku launaseðlunum, sem virðast allir vera vegna skatta, eru dregnir frá og þannig borin saman nettólaun í báðum tilvikum eru íslensku launin í tveim tilvikum ívið lægri en hin portúgölsku í fjórum tilvikum. Með vísan til þess að óljóst er hvort portúgölsku launin eigi að sæta frádrætti við samanburðinn verður ekkert af gögnum þessum ráðið um staðgreiðsluskyldu stefnanda vegna viðbótar­greiðslna á grundvelli samninga hans og Alþýðusambands Íslands. Þá liggur fyrir í málinu dómur Hæstaréttar í máli nr. 267/2006 í máli vegna kröfu Antonio Augusto Moteiro á hendur stefnanda vegna vangoldinna launa. Umræddur starfsmaður vann við Kárahnjúkavirkjun og var ráðinn til starfsins í gegnum Select og vann hann frá 27. febrúar til 7. júní 2004 eða rúma þrjá mánuði. Í samræmi við fyrrgreinda samninga stefnanda við starfsmannaleigurnar var það niðurstaða Hæstaréttar að íslensk nettólaun starfsmannsins hafi verið hærri á þeim tímabilum sem laun starfsmannsins náðu til, þ.e. frá 27. febrúar 2004 til 22. mars, frá 23. mars til 22. apríl, frá 23. apríl til 22. maí og frá 23. maí til 7. júní og var stefnandi dæmdur til að greiða starfsmanninum rúmar 84.000 krónur ásamt dráttarvöxtum. Í málinu liggur ekki fyrir hvort aðilanum hafi borið að greiða staðgreiðslu skatta af þessari viðbót að teknu tilliti til heildarlauna og persónuafsláttar. Þá liggja fyrir í málinu gögn um að ekki hafi verið gert upp við aðilann á grundvelli dómsins. Af dómi þessum verður þannig ekkert ráðið um staðgreiðsluskyldu stefnanda vegna umræddra viðbótargreiðslna. Enn síður er ljóst um fjárhæðina sem hugsanlega kæmi þá til frádráttar dómkröfum hans. Að því virtu sem nú hefur verið rakið þykir stefndi ekki hafa lagt fram haldbær gögn um að staðgreiðsla sú sem stefnandi hefur greitt vegna portúgalskra starfsmanna starfsmannaleiganna hafi stafað af launagreiðslum sem hann bar sjálfur ábyrgð á. Verður stefndi að bera hallann af þeim sönnunar­skorti. Verður stefndi því hvorki sýknaður af kröfum stefnanda né fallist á varakröfu hans um lækkun á þessum forsendum. Stefndi byggir sýknukröfu sína enn fremur á því að stefnandi hafi skilað staðgreiðslu fyrir hönd starfsmannaleiganna Select og Nett og í umboði þeirra. Byggir stefndi meðal annars á því að í bréfi PricewaterhouseCoopers frá 18. maí 2005, umboðsaðila starfsmannaleiganna Select og Nett, þar sem komi fram að starfsmannaleigurnar fallist á að stefnandi standi í eigin nafni en fyrir þeirra hönd skil á staðgreiðslu tekjuskatts portúgalskra starfsmanna. Í bréfi þessu kemur einnig fram að því miður hafi ríkis­skattstjóri ekki fallist á að taka starfsmannaleigurnar á launagreiðendaskrá og að þeim sé kunnugt um efni úrskurðar yfirskattanefndar þar sem lagt sé til grundvallar að stefnandi sé hinn eiginlegi launagreiðandi umræddra starfsmanna þeirra. Þær séu hins vegar ekki sammála því. Þá sé þeim kunnugt um að stefnandi muni að öllum líkindum höfða mál til að fá framangreindri niðurstöðu hnekkt. Af þessu verður ekki annað ráðið en að starfsmannaleigurnar beygi sig undir ákvörðun skattyfirvalda en ekki að starfsmannaleigurnar séu að gefa stefnanda umboð og með því umboði verði stefnandi ábyrgur fyrir staðgreiðslunni. Þá má af málatilbúnaði stefnda ráða að hann telji að aðferðir stefnanda við að færa umræddar greiðslur í bókhaldi sínu sýni fram á að stefnandi hafi verið að greiða í umboði starfsmannaleiganna. Ekki verður séð að sú aðferð sem stefnandi beitti við að reikningsfæra umræddar greiðslur í bókum sínum sé á nokkurn hátt óeðlileg eða til þess fallin að renna stoðum undir þær fullyrðingar að stefnandi hafi í raun greitt umræddar greiðslur í umboði starfsmannaleiganna. Hafi stefnandi talið sig vera að greiða staðgreiðslu vegna starfsmanna í umboði starfsmannaleiganna, hefði hann átt að láta viðskiptakröfu á hendur starfsmannaleigunum standa óbreytta. Það gerði hann ekki heldur samþykkti viðbótarreikninga frá starfsmannaleigunum vegna stað­greiðsl­unnar til þess að eignfæra ekki óvissa kröfu í bókum sínum. Af gögnum málsins er ljóst að stefnandi mótmælti því frá upphafi að honum bæri að greiða staðgreiðslu af launum portúgölsku starfsmannanna sem ráðnir voru af hálfu Select og Nett. Þá liggur fyrir að stefnanda var gert skylt með úrskurðum skatt­yfirvalda að greiða staðgreiðslu vegna launa hinna portúgölsku starfsmanna. Einnig var stefnanda gert að greiða álag vegna síðbúinna framtalsskila. Eftir að úrskurður yfir­skatta­nefndar í máli 95/2005 lá fyrir gerði stefnandi samkomulag við ríkisskattstjóra um að greiða staðgreiðsluna áfram af launum hinna portúgölsku starfsmanna þar til niðurstaða væri fengin í málinu fyrir dómi. Vegna samkomulagsins hafði ríkisskatt­stjóri gefið stefnanda vilyrði fyrir niðurfellingu á álagi og með bréfi 1. ágúst 2007 felldi hann niður álag vegna gjaldskyldra launa áranna 2003 og 2004. Í samræmi við samkomulag þetta greiddi stefnandi staðgreiðsluna þar til Hæstiréttur kvað upp dóm sinn í september 2007. Af þessu er ljóst að stefnandi hafði ekki um annað að velja en að standa skil á staðgreiðslunni enda höfðu þar til bær skattayfirvöld úrskurðað um greiðsluskyldu hans og samkomulag það sem hann gerði við ríkisskattstjóra byggðist á því að yfirskattanefnd hafði komist að þeirri niðurstöðu að honum bæri að greiða umdeilda staðgreiðslu. Verður því ekki fallist á það að stefnandi hafi tekið að sér að greiða umdeilda staðgreiðslu í umboði starfsmannaleiganna. Þá er til þess að líta að samkvæmt 2. mgr. 7.gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda hvílir sama skylda á milligöngumanni og hvílir á launagreiðanda varðandi skil og greiðslur samkvæmt lögunum ef milligöngumaðurinn annast launa­greiðslur. Fyrir liggur að milliganga stefnanda fólst í því að leggja til nauðsynlegar upplýsingar til útreiknings launanna en ekki að ljá atbeina sinn að útborgun þeirra. Stefndi byggir á því að staðgreiðsla sé ekki annað en bráðabirgðagreiðsla upp í endanlega álagðan tekjuskatt. Hafi ekki verið um að ræða hefðbundin staðgreiðsluskil sem byggi á fjárhæðum sem haldið hafi verið eftir eða átt að halda eftir af launum starfsmanna. Hafi því verið um að ræða innborganir inn á opinber gjöld þar sem staðgreiðsluskil hafi ekki farið fram með tilvísun í kennitölur og launafjárhæðir. Stefnandi hafi tekið að sér að greiða upp skattskuldir einstaklinganna að lokinni álagningu. Ekkert bendi til að hér sé um eiginlega staðgreiðslu að ræða heldur hafi verið um að ræða uppgjör á endanlegri álagningu tekjuskatts og útsvars á umrædda starfsmenn sem stefnandi beri ábyrgð á sem vinnuveitandi samkvæmt 3. mgr. 116. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. Af gögnum málsins má ráða að stefnandi og starfsmannaleigurnar hafi ávallt leitast við að greiða staðgreiðslu með reglubundnum hætti. Í þeim tilvikum sem um óreglulegar greiðslur var að ræða, byggðist það ávallt á úrskurðum skattyfirvalda. Umræddir úrskurðir kveða í öllum tilvikum á um staðgreiðslu eða leiðréttingu á staðgreiðslu. Í gögnum málsins hefur jafnframt komið fram að hinir portúgölsku starfsmenn fengu aðstoð stefnanda við framtalsskil þannig að unnt væri að ákvarða endanlega skatta þeim til handa. Áðurnefnd staðgreiðsla var síðan færð á móti álagningu og mismunurinn gerður upp. Að þessu virtu verður að leggja til grundvallar við úrlausn málsins að hinar óreglulegu greiðslur hafi verið staðgreiðsla. Ekki er því fallist á að stefnandi beri sjálfur ábyrgð á greiðslunum á grundvelli tilvitnaðs ákvæðis laga um tekjuskatt. Stefndi gerir athugasemdir við þá aðferð sem notuð er við útreikning á kröfugerð stefnanda að staðgreiðsluskil geti byggst á tilteknu föstu hlutfalli og heldur því fram að hvergi liggi fyrir í gögnum málsins hvernig þessi hlutföll séu fundin. Séu engar forsendur til þess að staðgreiðsluskil eigi að skiptast í ákveðnum hlutföllum milli starfsmannahópa og að sama hlutfall eigi við frá einum tíma til annars innan við­komandi árs heldur eigi þau að byggja á raunverulegum launagreiðslum til tiltekins starfsmanns í tilteknum mánuði. Samkvæmt gögnum málsins fór ríkisskattstjóri fram á það eftir fund með stefnanda 17. maí 2005 að stefnandi leiðrétti framtalsskil vegna tímabilsins ágúst 2003 til janúar 2004 í samræmi við launabókhald stefnanda, fyrir ítalska starfsmann annars vegar og starfsmenn starfsmannaleiganna hins vegar. Var þetta gert með þremur skilagreinum merktum „tímabil 12-2003“ ein fyrir ítalska starfsmenn, önnur fyrir starfsmenn Select og sú þriðja fyrir starfsmenn Nett. Þessar skilagreinar voru færðar inn í bækur tollstjórans í Reykjavík 18. janúar 2008 en engar greiðslur fylgdu þessum skilagreinum. Með þessu var hinum óreglulegu greiðslum skipt upp milli ítalskra starfsmanna, starfsmanna Select og starfsmanna Nett í sömu hlutföllum og skilagreinarnar fyrir sama tímabil samkvæmt launabókhaldi stefnanda. Þykir stefnandi hafa sýnt fram á hvernig það kom til að fast hlutfall var notað til að skipta óreglulegum greiðslum vegna staðgreiðslu. Byggðist hlutfallið í öllum tilvikum á launabókhaldi stefnanda og starfsmannaleiganna og var gert að ósk skattyfirvalda. Því er ekki fallist á sjónarmið stefnda um að engin gögn hafi legið til grundvallar hlutfallsskiptingu staðgreiðsluunnar eða að engar forsendur séu til þess að staðgreiðsluskil skiptist í ákveðnum hlutföllum, eins og gert var varðandi hinar óreglulegu greiðslur. Að framangreindu virtu þykir ljóst að umdeildar greiðslur stefnanda voru lögboðin staðgreiðsla. Áður hefur verið komist að því að hafna beri því að krafa stefnanda eigi að sæta lækkun á grundvelli hlutdeildar stefnanda í staðgreiðsluskyldu. Stefndi krefst þess einnig að hann verði sýknaður af þeim hluta kröfu stefnanda sem lýtur að greiðslum vegna áranna 2003 og 2004 að fjárhæð 566.329.684 krónum, hinna svokölluðu óreglulegu greiðslna að því er virðist á þeim forsendum að þetta séu innborganir upp í eða til uppgjörs álagningar opinberra gjalda. Eins og rakið hefur verið byggðust staðgreiðsluskil stefnanda annars vegar á reglubundnum skilagreinum, svokallaðar reglulegar greiðslur, og hins vegar á því að stefnandi var skyldaður til að greiða tiltekna staðgreiðslu með úrskurðum skattyfirvalda og var þá samið við innheimtumenn um greiðslu skuldarinnar, svokallaðar óreglulegar greiðslur. Með vísan til þess sem að framan er rakið, hefur því verið slegið föstu að hinar óreglulegu greiðslur séu staðgreiðsluskattar, verður stefndi ekki sýknaður af þessum hluta krafnanna. Engin haldbær gögn hafa verið lögð fram af hálfu stefnda sem sýna fram á að lækka beri kröfuna. Þá krefst stefndi lækkunar á þeim forsendum að tryggingargjald að fjárhæð 32.331.828 krónur sé innifalið í greiðslum vegna ársins 2003. Þessi krafa stefnda er engum gögnum studd og verður því ekki fallist á að tilefni sé til að lækka kröfur stefnanda á þeim forsendum. Hvað snertir þá kröfu stefnda að greiðslur vegna áranna 2003 og 2004 gangi fyrst inn á skuldastöðu stefnanda sjálfs sem hafi verið að höfuðstól upp á rúmar 212.000.000 króna. Verður að telja að sú krafa sé engum haldbærum rökum studd. Hefur stefndi ekki sýnt fram á að skilyrði séu til skuldajafnaðar vegna meintrar skuldar stefnanda og ber því að hafna þessari kröfu stefnda. Þá byggir stefndi varakröfu sína um lækkun á því að í kröfum stefnanda séu innifaldar greiðslur sem starfsmannaleigurnar Select og Nett hafi sjálfar staðið skil á í febrúar til maí 2005 vegna launa í janúar til apríl samtals að fjárhæð 69.964.365 krónur. Þessu til stuðnings vísar stefnandi til dómskjals 54 sem er bréf tollstjórans í Reykjavík 28. mars 2008 til fjármálaráðuneytis og varðar umsögn tollstjóra í tilefni af máli þessu. Í því bréfi kemur fram sú skoðun tollstjóra að greiðslur þær sem starfsmannaleigurnar greiddu á grundvelli þeirra skilagreina sem þær skiluðu væri ekki innifaldar í endurgreiðslukröfum stefnanda. Engin önnur gögn liggja fyrir því til staðfestu að greiðslur Select og Nett séu innifaldar í kröfum stefnanda um endurgreiðslu og verður því ekki fallist á lækkun dómkrafna stefnanda á þessum forsendum. Að öllu því virtu sem nú hefur verið rakið er ljóst að stefnanda bar ekki að greiða umræddar greiðslur heldur var hann skyldaður til þess af skattyfirvöldum án lagaheimildar. Hefur stefnandi því ofgreitt stefnda fjárhæðir, sem kröfugerð stefnanda er byggð á og ber því að dæma stefnda til að endurgreiða stefnanda þær, enda hefur stefnandi fært viðhlítandi röksemdir og gögn fyrir því hvenær umræddar greiðslur fóru fram og hver fjárhæð þeirra var hverju sinni. Stefndi byggir á því að umdeildar greiðslur stefnanda á staðgreiðslu sé ekki skattur eða gjöld í skilningi 1.gr. laga nr. 29/1995 um endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda. Sé staðgreiðslan sem slík skattur á launamanninn en ekki á þann sem skylt sé að standa skil á henni heldur skilafé í hendi hans sem honum beri að standa skil á. Samkvæmt 1. gr. laga nr. 29/1995 skulu stjórnvöld, sem innheimta skatta og gjöld, endurgreiða það fé sem ofgreitt reynist lögum samkvæmt ásamt vöxtum samkvæmt 2. gr. Í 1. mgr. 2. gr. laganna segir að við endurgreiðslu oftekinna skatta og gjalda skv. 1. gr. skuli greiða gjaldanda vexti, sem skulu vera þeir sömu og Seðlabanki Íslands ákveður og birtir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 4.000.000 króna. Af hálfu stefnanda flutti málið Garðar Valdimarsson hrl. en af hálfu stefnda flutti málið Guðrún Margrét Árnadóttir hrl. Dóm þennan kveða upp Greta Baldursdóttir héraðsdómari og dómsformaður, Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari og Árni Tómasson löggiltur endurskoðandi. D Ó M S O R Ð Stefndi, íslenska ríkið greiði stefnanda, Impregilo S.p.A útibúi á Íslandi, 1.230.708.381 krónu, ásamt vöxtum, sbr. 1. mgr. 2. gr. 1aga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 8. gr. 1aga nr. 38/2001, af 25.651.478 krónum frá 5. febrúar 2004 til 17. ágúst 2004, af 64.688.978 krónum frá þeim degi til 22. september 2004, af 103.726.478 krónum frá þeim degi til 5. október 2004, af 131.519.137 krónum frá þeim degi til 27. október 2004, af 146.881.073 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 2005, af 160.744.964 krónum frá þeim degi til 15. mars 2005, af 178.504.308 krónum frá þeim degi til 15. apríl 2005, af 194.559.235 krónum frá þeim degi til 15. maí 2005, af 217.107.102 krónum frá þeim degi til 15. júlí 2005, af 238.270.390 krónum frá þeim degi til 25. júlí 2005, af 275.017.051 krónu frá þeim degi til 10. ágúst 2005, af 334.875.390 krónum frá þeim degi til 15. ágúst 2005, af 350.298.849 krónum frá þeim degi til 23. ágúst 2005, af 387.045510 krónum frá þeim degi til 15. september 2005, af 408.834.462 krónum frá þeim degi til 20. september 2005, af 445.581.123 krónum frá þeim degi til 17. október 2005, af 468.095.404 krónum frá þeim degi til 15. nóvember 2005, af 490.724.189 krónum frá þeim degi til 15. desember 2005, af 516.488.932 krónum frá þeim degi til 16. janúar 2006, af 533.471.710 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 2006, af 544.991.950 krónum frá þeim degi til 15. mars 2006, af 564.111.527 krónum frá þeim degi til 18. apríl 2006, af 583.195.556 krónum frá þeim degi til 15. maí 2006, af 611.236.200 krónum frá þeim degi til 15. júní 2006, af 636.111.100 krónum frá þeim degi til 17. júlí 2006, af 664.731.631 krónu frá þeim degi til 15. ágúst 2006, af 688.439.373 krónum frá þeim degi til 15. september 2006, af 715.537.126 krónum frá þeim degi til 16. október 2006, af 740.856.770 krónum frá þeim degi til 15. nóvember 2006, af 763.627.807 krónum frá þeim degi til 22. nóvember 2006, af 900.345.072 krónum frá þeim degi til 15. desember 2006, af 920.566.496 krónum frá þeim degi til 15. janúar 2007, af 936.100.083 krónum frá þeim degi til 15. febrúar 2007, af 945.131.069 krónum frá þeim degi til 22. febrúar 2007, af 1.080.875.768 krónum frá þeim degi til 15. mars 2007, af 1.097.650.921 krónu frá þeim degi til 15. apríl 2007, af 1.116.080.209 krónum frá þeim degi til 15. maí 2007, af 1.143.387.486 krónum frá þeim degi til 15. júní 2007, af 1.171.024.929 krónum frá þeim degi til 15. júlí 2007, af 1.196.334.192 krónum frá þeim degi til 15. ágúst 2007, af 1.214.131.557 krónum frá þeim degi til 17. september 2007, af 1.230.708.381 krónu frá þeim degi til 25. október 2007, og dráttarvöxtum, sbr. 2. mgr. 2. gr. 1aga nr. 29/1995, sbr. 1. mgr. 6. gr. 1aga nr. 38/2001, af þeirri fjárhæð frá þeim degi auk vaxtavaxta, sbr. 12. gr. sömu laga, allt til greiðsludags, allt að frádregnum 60.370.670 krónum miðað við stöðu kröfunnar hinn 3. ágúst 2007. Stefndi greiði stefnanda 4.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 1/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 4. janúar 2010. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 30. desember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. janúar 2010 klukkan 16 og að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að hann verði ekki látinn sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldsvist stendur. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Það athugast að kæra og gögn málsins bárust Hæstarétti seinna en rétt hefði verið. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að X, kt. [...], [...], Reykjavík verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. janúar 2010 kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Í kröfu lögreglustjóra kemur fram að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hafi haft til rannsóknar meint fíkniefnamisferli kærða og í þágu rannsóknar málsins hafi í gærkvöldi verið framkvæmd húsleit á dvalarstað hans að [...] í Reykjavík. Við leitina hafi fundist um 800 grömm af kókaíni. Hafi kærði og meðkærða Y, sem stödd hafi verið í íbúð hans, í kjölfarið handtekin. Þá framkvæmdi lögreglan í dag einnig húsleit að [...] í Reykjavík, íbúð Z, en kærði X sást við eftirlit lögreglu í gær afhenda Z poka, sem lögreglan taldi hafa að geyma fíkniefni. Um leitina og það sem þar fannst og framburð Z nú fyrr í dag vísast til meðfylgjandi lögregluskýrslna. Við yfirheyrslu nú fyrr í dag kannaðist kærði við að hafa flutt umrædd fíkniefni inn til landsins. Hann kvaðst hafa flutt efnin inn að beiðni og undir hótunum nafngreinds aðila, Þ, og nefndi kærði í því sambandi að hafa farið a.m.k. þrjár ferðir með fíkniefni hingað til lands. Kærði, X, kvað meðkærðu Y eiga engan þátt í fíkniefnainnflutningnum. Sé sá framburður algjörlega á skjön við framburð Y. Nánar um ósamræmi í framburðum þeirra sé vísað til meðfylgjandi lögregluskýrslna. Rannsókn málsins sé á frumstigi, en hér sé um að ræða allmikið magn hættulegra fíkniefna og af dómaframkvæmd megi ráða að innflutningur á því magni sem hér um ræði varði ekki skemmri fangelsisrefsingu en 18 mánuðum, sannist sök kærða, sjá t.d. dóm Hæstaréttar Íslands nr. 668/2006, dóm Héraðsdóms Reykjavíkur nr. S-941/2005 og héraðsdóms Reykjaness nr. S-1199/2004. Ljóst sé að taka þurfi frekari skýrslur af kærða, meðkærðu Y og hugsanlegum vitnum málsins og öðrum sem kunni að tengjast málinu. Þá sé nauðsynlegt í þágu rannsóknar að hafa upp á nefndum Þ og yfirheyra. Mál þetta sé nokkuð umfangsmikið og hafi lögregla í dag og í gærkvöld handtekið og yfirheyrt sjö aðila vegna málsins. Í ljósi þess að rannsókn málsins sé á viðkvæmu stigi sé afar brýnt að krafa lögreglustjóra verði tekin til greina, þannig að kærði fái ekki tækifæri til að torvelda rannsóknina, svo sem með því að koma undan munum, hafa áhrif á aðra samseka eða vitni. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Kærði hefur viðurkennt fyrir lögreglu og dómi að hafa flutt innvortis fíkniefni til landsins 27. desember sl., 800 g af kókaíni að eigin sögn. Með vísan til þess og rannsóknargagna málsins er rökstuddur grunur að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsing er lögð við. Fyrir liggur að rannsókn máls þessa, sem er umfangsmikil, er skammt á veg komin, auk þess sem verulegs ósamræmis gætir í framburðum kærða og meðkærðu Y sem kom til landsins með sama flugi og kærði 27. desember sl. Telja verður að hætta sé á því að kærði geti torveldað rannsókn málsins fari hann frjáls ferða sinna. Eru því uppfyllt skilyrði a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 fyrir gæsluvarðhaldi kærða, eins og krafist er og nánar greinir í úrskurðarorði. Ekki eru efni til að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími en krafist er. Fallist er á að kærði sæti einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. úrskurðarorð: Kærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 8. janúar 2010 kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 217/1999
Kynferðisbrot Miskabætur Réttargæslumaður
I var ákærður fyrir nauðgun með því að hafa ráðist að X, 16 ára gamalli stúlku, sem þá var við útburð dagblaðs í anddyri fjölbýlishúss, og þröngvað henni til holdlegs samræðis með ofbeldi. I bar við algeru minnisleysi vegna ölvunar um ferðir sínar og athafnir þegar atvik málsins áttu sér stað. Í dómi héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna sinna um sakarmat og refsiákvörðun, var talið, að framburður X um atvik málsins fengi stoð í rannsókn á sýnum sem tekin voru á vettvangi og úr buxum X, en samkvæmt rannsókninni reyndist vera um að ræða sæði úr I. Þótti verða að leggja til grundvallar þá frásögn X, að I hefði þröngvað henni með ofbeldi til samfara. Var I talinn hafa gerst brotlegur við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40/1992 og var hann dæmdur til að sæta tveggja ára fangelsi og greiða X miskabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Málinu var áfrýjað 3. júní 1999 að ósk ákærða með vísun til a. - d. liða 147. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Ákæruvaldið krefst þess, að refsing ákærða verði þyngd og hann dæmdur til greiðslu miskabóta í samræmi við kröfu réttargæslumanns kæranda. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara ómerkingar héraðsdóms og heimvísunar. Til þrautavara er þess krafist, að ákærða verði gerð vægasta refsing, sem lög leyfa, og hún höfð skilorðsbundin. Þá krefst ákærði þess, að framkominni bótakröfu verði vísað frá dómi en til vara verði ákvörðun héraðsdóms um bótafjárhæð staðfest. Skipaður réttargæslumaður kæranda fyrir Hæstarétti, Björn L. Bergsson hæstaréttarlögmaður, krefst þess, að ákærði verði dæmdur til að greiða kæranda 450.000 krónur í miskabætur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. október 1998 til greiðsludags auk málskostnaðar. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt nýtt bréf Ragnheiðar Indriðadóttur sálfræðings frá 14. september 1999. Þar segir, að hún hafi hitt kæranda tvisvar sinnum eftir uppsögu héraðsdóms. Í þeim viðtölum hafi komið fram, að kærandi óttist enn að rekast á ákærða meðal fólks og hún hafi enn erfiðar draumfarir vegna atburðarins, sem hún eigi erfitt með að rifja upp. Til að forðast þær erfiðu tilfinningar fari hún í vörn og bæli þær niður. Þannig verði misræmi á því, hvernig henni líði og hvernig hún komi fyrir og megi búast við því, að hún muni þurfa töluvert langan tíma til að vinna úr þessu. Ákærði hefur ekki fært haldbær rök fyrir ómerkingarkröfu sinni. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um sakarmat og refsiákvörðun. Með hliðsjón af gögnum málsins um hagi kæranda í kjölfar árásarinnar og ungum aldri hennar þykja miskabætur hæfilega ákveðnar 450.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá verknaðardegi til dómsuppsögudags í héraði en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði verður staðfest. Samkvæmt 1. mgr. 44. gr. f. laga nr. 19/1991 er hlutverk réttargæslumanns að gæta hagsmuna brotaþola og veita honum aðstoð í málinu, þar á meðal við að setja fram einkaréttarkröfur samkvæmt XX. kafla laganna, sbr. 14. gr. laga nr. 36/1999. Í 3. mgr. 44. gr. i laga nr. 19/1991 segir, að þóknun réttargæslumanns skuli greiðast úr ríkissjóði og teljast til sakarkostnaðar eftir 164. gr. laganna, sbr. 14. gr. laga nr. 36/1999. Við ákvörðun þóknunar verður að líta til umfangs málsins og þess, er telja má eðlilegt að vænta af réttargæslumanni við framgang þess í þágu brotaþola, svo sem mótun og framsetningu kröfugerðar um bætur. Réttargæslumenn kæranda í þessu máli hafa verið tveir, og hafa þeir báðir sett fram kröfugerð, sem þó hefur ekki verið samhljóða, og skýrt hana fyrir dómstólum. Réttargæslumaður kæranda í héraði var viðstaddur hluta aðalmeðferðar og þurfti tvívegis að gera grein fyrir kröfugerð kæranda, en málið var endurupptekið til nýs flutnings, eins og fram kemur í héraðsdómi. Réttargæslumaður kæranda fyrir Hæstarétti endurskoðaði kröfugerðina og aflaði hins nýja vottorðs frá sálfræðingi auk þess að reifa kröfuna fyrir réttinum. Þykir að öllu þessu athuguðu hæfilegt að ákvarða réttargæslumanni í héraði 50.000 krónur í þóknun og réttargæslumanni fyrir Hæstarétti 40.000 krónur. Ákærði skal að öðru leyti greiða áfrýjunarkostnað sakarinnar, eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Ákærði, Ingimundur Loftsson, sæti fangelsi í tvö ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhald hans frá 11. október til 14. október 1998 að báðum dögum meðtöldum. Ákærði greiði X vegna ólögráða dóttur hans, Y, 450.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. október 1998 til 11. maí 1999 en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laganna frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða í héraði er staðfest. Ákærði greiði áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Andra Árnasonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Ákærði greiði réttargæslukostnað kæranda í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talda þóknun réttargæslumanns í héraði, Þórdísar Bjarnadóttur héraðsdómslögmanns, 50.000 krónur, og þóknun réttargæslumanns fyrir Hæstarétti, Björns L. Bergssonar hæstaréttarlögmanns, 40.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 11. maí 1999. I. Mál þetta, sem dómtekið var 6. maí s.l., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 1. febrúar 1999, á hendur Ingimundi Loftssyni, [...], „fyrir nauðgun, með því að hafa árla morguns laugardaginn 10. október 1998, í anddyri fjölbýlishússins að H, ráðist á stúlkuna X fædda árið 1982 og með ofbeldi þröngvað henni til holdlegs samræðis. Telst þetta varða við 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 2. gr. laga nr. 40, 1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Af hálfu X er þess krafist að ákærði greiði kr. 1.000.000 í miskabætur auk dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25, 1987 frá 10. október 1998 til greiðsludags, auk málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatt.” Af hálfu ákærða er þess aðallega krafist að hann verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins, en til vara að hann verði dæmdur til vægustu refsingar er lög leyfa. Þá er þess aðallega krafist að miskabótakröfu verði vísað frá dómi en til vara að krafan sæti verulegri lækkun. Í aðalkröfu er þess krafist að allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, verði lagður á ríkissjóð. Í varakröfu krefst verjandi ákærða málsvarnarlauna. II. Laugardaginn 10.október 1998 kl. 17:10 kom kærandi í máli þessu, X, [...] á lögreglustöðina í K ásamt vinkonu sinni E, í því skyni að kæra nauðgun sem hún hefði orðið fyrir snemma um morguninn þennan dag að [...]. Kærandi kvaðst hafa farið að bera út Morgunblaðið um kl. 05:45 umræddan morgun, en blaðið beri hún út [...]. Kvað hún móður sína hafa ekið sér á þann stað sem hún byrjaði að bera blaðið út. Hún kvaðst hafa verið á gangi á [...] er maður, sem hún þekkti ekki, hafi komið að henni og spurt hana til vegar og hvort hún gæti sýnt honum hvar [...] væri því hann ætlaði að heimsækja vinkonu sína þar. Hún hefði sagt honum að hún þyrfti fyrst að bera út nokkur blöð áður en hún gæti sýnt honum hvar [...] væri og hefði maðurinn síðan rölt með henni við blaðburðinn. Er þau komu að [...] hefði enginn reynst vera þar heima. Hefði maðurinn þá sagst ætla að rölta með henni áfram og hefði hún engar athugasemdir gert við það. Þau hefðu síðan rætt saman um daginn og veginn og maðurinn m.a. spurt hana að aldri og hún þá sagt „hvað heldur þú” og hann þá svarað „18-20 ára”. Hún hefði þá sagt manninum að hún væri 15 ára. Hún hefði síðan klárað að bera út blöðin í [...] og farið yfir á [...] og maðurinn fylgt henni eftir. Í anddyrinu á [...] hefði maðurinn byrjað að káfa á henni og reynt að kyssa hana. Hefði hún þá beðið hann að hætta þessu því hún vildi þetta ekki og væri með strák á föstu. Aðspurður um nafn hefði maðurinn muldrað eitthvað á þá leið að hann héti eitthvað sem endaði á „mundur”. Hefði hún ýtt manninum frá sér og farið inn í anddyrið á [...] og sett blöð þar í póstkassa. Maðurinn hefði komið á eftir henni, haldið áfram að káfa á henni og reynt að kyssa hana. Þá hefði hann stungið hendinni ofan í buxnastrenginn hjá henni. Hún hefði beðið hann að hætta þessu þar sem hún vildi ekkert með hann hafa. Hefði hún þessu næst farið inn í anddyrið á [...]. Maðurinn hefði komið á eftir henni og lokað á eftir sér. Hann hefði síðan rennt niður buxnaklaufinni og tekið út á sér kynfærin. Hún hefði sett blöðin í póstkassan en er hún ætlaði út hefði maðurinn hindrað för hennar. Hún hefði beðið hann að hleypa sér út en þá hefði hann gripið í hana og reynt að snúa henni við þannig að hún snéri baki í hann. Hann hefði síðan reynt að kippa buxunum niður um hana en hún haldið í þær þannig að honum tókst það ekki. Hún hefði síðan sagt honum að hún myndi öskra á hjálp ef hann sleppti henni ekki. Þá hefði hann gripið um munn hennar þannig að hún kom ekki upp hljóði. Hún hefði reynt að rífa sig lausa en við það hefði hún fallið í gólfið. Maðurinn hefði þá náð að kippa buxunum niður um hana. Síðan hefði hann sett liminn inn í hana og haft við hana mök. Hún hefði barist á móti honum en hann haldið fyrir munn hennar þannig að henni lá við köfnun. Hann hefði einnig haldið um hendur hennar. Hún hefði síðan náð að rífa sig lausa frá honum og hlaupið út úr anddyrinu. Þetta hefði tekið um 5-10 mínútur Ekki gerði hún sér grein fyrir því hvort maðurinn fékk fullnægingu inni í henni. Hún kvaðst hafa orðið mjög hrædd og hlaupið frá húsinu og því ekki séð hvað um manninn varð. Hún kvaðst hafa komið út úr umræddu húsi um kl. 06:45. Hún hefði síðan borið blöðin út í þær 3 blokkir sem eftir voru og farið heim. Þar hefði hún hitt mömmu sína sem hefði spurt hana hvers vegna hún hefði verið svona lengi að bera út blöðin. Hún hefði ekki þorað að segja mömmu sinni frá því sem kom fyrir en sagt henni að hún hefði hitt krakka á leiðinni sem hún þekkti. Kl. 15:30 um daginn hefði hún síðan farið til vinkonu sinnar E og sagt henni hvað fyrir hefði komið. E hefði hvatt hana til að leita til lögreglu og í framhaldi af því hefðu þær farið á lögreglustöðina. Hún lýsti manninum fyrir lögreglu. III. Í framhaldi af kæru stúlkunnar fór hún að tilhlutan lögreglu í fylgd föður síns á neyðarmóttöku vegna nauðgunar á Sjúkrahúsi Reykjavíkur þar sem hún gekkst undir skoðun. Í niðurstöðu Kristínar Andersen læknis segir um stúlkuna að hún hafi verið mjög yfirveguð, gefið góða sögu, og komið eðlilega fyrir. Hún hafi haft magaverki. Engin áverkamerki hafi fundist á líkama. Engin áverkamerki hafi fundist á kynfærum. Tekin hafi verið sæðissýni frá leggöngum og leghálsi. Sæðisfrumur hafi ekki sést. Við endurkomu á Neyðarmóttöku 13. október 1998 skoðaði Kristín Andersen læknir kæranda og greindist þá nýlegur marblettur, ca. 1x1 cm innanvert á hægra læri. Var talið að marbletturinn gæti hafa orsakast af þrýstingi eða höggi. Jafnframt greindist nýlegur marblettur ca 1,5 x 1 cm aftan á vinstri kálfa. Talið var að hann gæti stafað af þrýstingi eða höggi. Við endurkomu á Neyðarmóttöku 27. október 1998 var kærandi yfirveguð og skýr í frásögn, en kvartaði yfir magaverkjum og spennu. Aðspurð kvaðst kærandi hvorki endurlifa atburði í vöku né svefni. Hún kvaðst ekki óttast árásarmann, ekki óttast að hann leiti hana uppi, ekki óttast að vera á ferli, ekki óttast að vera ein. Hún kvaðst ekki haldin sektarkennd/blygðun, ekki hafa glatað sjálfsvirðingu og ekki vera í sjálfsmorðshugleiðingum Við endurkomu á Neyðarmóttöku 21. janúar 1999 kvaðst kærandi ekki upplifa atburð í vöku en hins vegar fengi hún martraðir öðru hverju. Aðspurð hvort hún óttaðist árásarmanninn sagði kærandi að hún væri nú farin að bera blöðin út aftur í fylgd móður sinnar. Henni finnist óþægilegt að fara á staðinn þar sem árásin átti sér stað. Segir í skýrslu læknis að kærandi sé skýr og yfirveguð. Fram kom við aðalmeðferðina að kærandi hefði farið í endurkomu á Neyðarmóttöku daginn fyrir aðalmeðferð málsins. Kristín Andersen læknir á Neyðarmóttöku kom fyrir dóminn og gerði grein fyrir skýrslunum frá Neyðarmóttökunni. Hún mundi eftir kæranda. Hún kvað það ekkert óvenjulegt að þolandi slíks verknaðar, sem kærandi lýsti, sé í tilfinningalegu jafnvægi við komu á Neyðarmóttöku. Hún kvað marbletti þá sem fram komu á kæranda geta stafað af atburðinum. Hún kvað ekki hægt að fullyrða með hliðsjón af skoðun á kæranda að samfarir hafi átt sér stað. IV. Rannsóknardeild lögreglunnar í [...] kannaði vettvang þar sem stúlkan sagði nauðgunina hafa átt sér stað þ.e. að [...]. Á flísalögðu gólfi í anddyrinu fundust blettir sem grunur lék á að kynnu að vera sæði. Sýni voru tekin og þau send til rannsóknar á Rannsóknarstofu í réttarlæknisfræði. Þar fékkst síðar staðfest að um sæði væri að ræða og að sýnin væru nýtanleg til DNA samanburðarrannsóknar. Þá var fatnaður sem stúlkan hafði klæðst umræddan morgun sendur framangreindri rannsóknarstofu og fannst sæði í buxum hennar. Þann 22. október s.l. voru tekin blóðsýni úr ákærða á Rannsóknarstofu í rétarlæknisfræði til DNA samanburðarannsóknar við sæðissýni sem fundust á vettvangi og í fatnaði kæranda. Í álitsgerð Gunnlaugs Geirssonar, prófessors á Rannsóknarstofu Háskólans í meinafræði, segir að í sýnum þeim sem lögregla tók á vettvangi hafi verið sæði sem nota mátti til kennslagreiningar. Sama megi segja um bút úr buxum kæranda. Kemur fram í álitsgerðinni að sýnin hafi verið send til Rettsmedisinsk Institutt, Universitetet í Oslo. Svar rannsóknarstofunnar hefði borist 11. desember 1999. Í niðurstöðu álitsgerðar prófessorsins segir síðan að niðurstöður rannsóknar samrýmist því að sæðisblettir þeir, sem fundust á gólfi í anddyri brotavettvangs svo og sæðisblettur í buxum þolanda séu úr grunuðum. Prófessorinn kom fyrir dóminn, gerði grein fyrir rannsóknarferlinu og staðfesti álitsgerð sína. V. Í málinu var lagt fram bréf frá Ragnheiði Indriðadóttur, sálfræðingi. Kemur fram í bréfi hennar að kærandi hefði fyrst komið til hennar á stofu þann 16. október 1998 að tilhlutan Neyðarmóttöku. Kærandi hefði fyrst komið í fylgd foreldra sinna. Foreldrar hennar hafi fundið fyrir mikilli reiði og vanmætti. Sérstaklega hefði móðir hennar fundið fyrir sektarkennd. Kærandi hefði sagt að líðan hennar eftir atburðinn hefði verið bágborin. Hún svæfi illa og fengi martraðir er tengdust ótta þeim er hún upplifði í áfallinu. Hún ætti erfitt með að fara út á meðal fólks og væri hrædd um að rekast á meintan geranda á förnum vegi. Hún hefði ekki treyst sér í skólann í eina viku eftir að þetta gerðist. Henni hafi fundist allir vita af þessu og þar af leiðandi finndist henni allir vera að horfa á sig. Hún hefði orðið vör við slæmt umtal um sig og hefði það aukið á vanlíðan hennar. Hún hefði einangrað sig til að byrja með og ekki farið út á meðal fólks og lokað sig inni í herbergi sínu. Þá segir að kæranda finnist töluverðar breytingar hafa orðið heima fyrir. Foreldrar hennar séu hræddir um hana og vilji helst að hún sé sem mest heima. Þetta hafi skapað togstreitu milli hennar og foreldra hennar nú þegar hún treysti sér betur til að fara út á meðal fólks. Segir sálfræðingurinn síðan að hún hafi hitt kæranda 8 sinnum síðan þetta gerðist og sé enn talsverður ótti í henni varðandi það að rekast á meintan geranda þegar hún fer út á meðal fólks. Hún fái alltaf af og til erfiðar draumfarir er tengjast atburðinum. Það sé því augljóst að atburðurinn hafi haft djúpstæð áhrif á líf hennar. Ragnheiður Indriðadóttir sálfræðingur kom fyrir dóminn og staðfesti skýrslu sína um kæranda. Hún kvað ekkert óeðlilegt við það þótt kærandi hafi verið í andlegu jafnvægi við komu á Neyðarmóttöku. Hún kvað kæranda hafa komið með foreldrum sínum í fyrsta viðtalið og hafi hún þá virst í jafnvægi en foreldrarnir argir og reiðir. Hún lýsti fyrstu viðbrögðum kæranda sem losti og hafi hún haldið tilfinningunum frá sér. Þegar hún svo hafi komið ein í viðtal hafi ástand hennar verið annað. Hún hefði vitað að kærandi var ekki í jafnvægi heldur hafi verið um varnarviðbrögð að ræða. Þær hefðu rætt um atburðinn, líðan fyrir og eftir atburð og áhrif atburðarins á kæranda. Kærandi hafi síðan nálgast meira og meira sínar tilfinningar. Ætlunin sé að hún vinni úr þessum tilfinningum. Hún kvaðst ekki hafa lagt nein próf fyrir kæranda, aðeins rætt við hana. Hún kvað fyrri atburð hugsanlega hafa áhrif á viðbrögð kæranda í dag. Hið nýja áfall sé erfitt fyrir kæranda burtséð frá hinu fyrra. VI. Af hálfu lögreglu var vettvangur og næsta umhverfi ljósmyndað og hafa verið lögð fram í málinu ítarleg gögn í því sambandi, bæði ljósmyndir og uppdrættir. Eftir skýrslutöku af kæranda vaknaði grunur um að meintur árásarmaður væri ákærði, Ingimundur. Var farið á heimili hans kl. 22:20 að kvöldi umrædds laugardags og hann handtekinn. Var jafnframt lagt hald á fatnað sem hann hafði klæðst nóttina áður. Við fyrstu yfirheyrslu hjá lögreglu neitaði ákærði að hafa hitt kæranda umræddan morgun og kvaðst ekki vera sekur í málinu. Hann kvað kunningja sinn hafa ekið sér að [...] umrædda nótt þar sem hann hefði ætlað að hitta mann sem þar búi. Sá hefði ekki verið heima og hefði hann þá sofnað í móanum vestan við Samkaup. Er hann vaknaði hefði hann gengið heim til [...] frænku sinnar, sem búi að [...], og hefði hún ekið honum til [...]. Í seinni skýrslum hjá lögreglu ítrekaði ákærði sakleysi sitt en bar við algeru minnisleysi um gerðir sínar umrædda nótt. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness uppkveðnum 11. október 1998 var ákærði úrskurðaður í gæsluvarðhald allt til miðvikudagsins 14. október sl. kl 18:00. VII. Ákærði neitaði sök fyrir dóminum. Í skýrslu sinni kvaðst hann hafa farið til vinnu föstudagsmorguninn 9. október 1998. Eftir að vinnu lauk hafi hann farið á svokallaða „októberfest” í Reykjavík. Þar hefði verið frítt að drekka og hefði hann drukkið eins mikið og hann gat. Hann gat þess að hann hefði verið búinn að vera á hálfgerðu fylliríi allt sumarið á undan. Eftir að hátíðinni lauk hefði hann farið á nokkra skemmtistaði í Reykjavík en síðan haldið til [...]. Þar hefði hann fyrst heimsótt mann en ekki dvalist þar lengi. Hefði hann síðan farið á skemmtistaði í [...]. Ekki mundi hann hvað klukkan var. Hann kvaðst hafa verið á veitingastöðunum fram að lokun um kl. 03:00 aðfaranótt laugardagsins 10. október. Hann kvaðst ekki muna hvert hann fór eftir það. Hann hefði reynt að rifja þetta upp en minnið kæmi hins vegar ekki. Hann kvað umræðu úti í bæ hafa truflað sig. Alls kyns sögur hafi verið í gangi. Hann mundi ekki eftir því við hverja hann talaði um nóttina. Hann kvaðst næst muna eftir sér er hann vaknaði í stigagangi fjölbýlishúss um kl. 11:00 umræddan morgun. Hann mundi ekki eftir því að einhverjir hefðu gefið sig á tal við hann í þessum stigagangi. Hann hefði í fyrstu ekki vitað hvar hann var staddur og orðið hræddur. Hann hefði síðan áttað sig á því hvar hann var staddur er hann kom út. Hefði hann þá farið til frænku sinnar [...]. Hún hefði spurt hann hvar hann hefði verið og hvers vegna hann væri rispaður. Hann hefði ekki verið viss um hvernig hann fékk áverkana, en þó minnst átaka á [...] við [...]. Hann kvað frænku sína síðan hafa ekið sér heim. Hann hefði síðan farið til vinar síns [...] og þeir farið saman í ríkið og keypt sér bjór. Hann kvaðst hafa sagt [...] að hann hefði gist fangageymslur lögreglu vegna slagsmála. Hann hefði skammast sín fyrir að vita ekki um ferðir sínar. Hann kvaðst ennþá hafa verið mjög drukkinn er hann hitti [...]. Hann kvað allt þurrkað út úr minni sínu sem gerðist umrædda nótt. Hann kvaðst hafa haldið að kunningi sinn frá [...] hefði ekið sér til [...]. Hann kvaðst hafa farið norður á [...] með móður sinni og dóttur eftir að hann losnaði úr gæsluvarðhaldi. Eftir stutta dvöl þar hefði hann farið í 10 daga meðferð á Vog og síðan í 28 daga áfengismeðferð á Vík. Síðan hefði hann flust til [...] til að skipta um umhverfi og halda sér allsgáðum. Hann hefði viljað flytjast frá [...] vegna umtals. Hann kvaðst áður hafa orðið fyrir algeru minnisleysi í tengslum við ölvun. Kærandinn sagði fyrir dóminum að ákærði hefði orðið á vegi hennar við [...] umræddan morgun. Hann hefði síðan labbað með henni. Hún hefði m.a. spurt hann að nafni, aldri og hvar hann hefði verið um kvöldið. Hann hefði viljað hjálpa henni að bera Morgunblaðið út. Hann hefði öðru hvoru gengið á bíla og ekki náð að ganga upp á kantsteina. Hann hefði verið fullur og óskýr. Hann hefði verið að syngja og tala við hana og gengið á eftir henni. Á [...] hefði hann byrjað að kyssa hana þar sem þau voru í anddyrinu. Hún hefði þá ýtt honum frá sér. Á [...] hefði hann kysst hana og byrjað að fara innan á hana að neðan. Hún hefði sagt honum að hætta þessu og að hún hefði samviskubit þar sem hún hefði kysst hann á [...] og að hún væri að vinna. Á [...] hefðu þau bæði sett blöð í póstkassa. Síðan hefði hún ætlað út. Ákærði hefði byrjað að kyssa hana aftur, hún ýtt honum frá sér, sagst vera að vinna og að hún væri með strák. Þá hefði ákærði sagst ætla að ríða henni eða eitthvað svoleiðis. Hann hefði verið mjög ákveðinn. Hann hefði sífellt verið verið að reyna að snúa henni við. Hún hefði reynt að opna hurð og fara út en hann þá ýtt henni inn í stigaganginn og sagt að hann ætlaði að ríða henni. Hún kvaðst sífellt hafa reynt að komast út en ákærði alltaf náð að halda henni. Hann hefði verið sterkur í sér. Ákærði hefði tekið í axlir hennar en hún alltaf reynt að berjast á móti. Hann hefði alltaf sagst ætla að ríða henni, en hún sagt nei, hann fengi það ekki þar sem hún væri með strák. Ákærði hefði samt sagst ætla að ríða henni. Hún hefði sagt að hún vildi hann ekki og beðið hann að láta sig í friði. Hún hefði þá farið í hornið milli ofns og hurðar og grúft sig niður. Hún hefði síðan staðið upp og ætlað að hlaupa út en hann náð henni og ýtt frá dyrum. Síðan hefði hann tekið tippið út úr buxnaklaufinni og hefði það verið í „standi”. Þá hefði hún reynt að opna en hann sett fótinn fyrir. Í kjölfarið hefði hann hrint henni svo hún datt í gólfið. Hann hefði síðan sest klofvega ofan á hana. Hann hefði spurt hvort hún vildi sjúga hann en hún sagt nei. Hún hefði reynt að koma honum af sér. Þá hefði hann spurt hvort hún vildi ekki gefa honum 1 ½ mínútu. Hann hefði þá haldið höndum hennar með fótunum, hún verið í klemmu og rosalega hrædd. Hún hefði misst allan kraft og verið hálflömuð. Hún hefði sagt nei við 1 ½ mínútu. Þá hefði ákærði sagt: „ég ætla að ríða þér”. Hún hefði þá verið orðin ofsalega hrædd og sagt: „þú færð eina mínútu og ég tek tímann”. Hún hefði litið á klukkuna en hann tekið hönd hennar þannig að hún sá ekki á úrið. Hún taldi stimpingarnar hafa staðið yfir í u.þ.b. kortér. Hún hefði verið í fötunum en eftir að hún sagði: „o.k. ein mínúta”, hefði hann náð að draga buxur hennar niður að hnjám og setja tittlinginn inn í hana. Hann hefði jafnframt reynt að kyssa hana. Hún hefði náð að ýta honum af sér og hefði hann þá lagst út af. Hún hefði síðan girt upp um sig og farið út. Í fyrstu hefði hún falið sig á bak við vörubíl, en síðan haldið áfram að bera Morgunblaðið út. Síðan hefði hún farið heim. Hún hefði ekki sagt móður sinni frá þessu. Hún hefði síðan farið upp í herbergi sitt, grátið, sofnað og sofið til kl. 14:00 um daginn. Þá hefði hún hringt í frænku sína í [...] og sagt henni hvað fyrir hefði komið. Hún hefði sagt henni að kæra. Þá hefði hún hringt í þáverandi vinkonu sína S og sagt henni frá þessu. S hefði áður oft verið búin að segja henni frá einhverjum „munda” í [...]. Ákærði hefði um morguninn sagt henni að hann hefði verið að spila í [...]. Eftir að hafa lýst ákærða hefði S sagt að greinilega væri þarna um Ingimund að ræða. Kærandi kvaðst þessu næst hafa farið til vinkonu sinnar E og sagt henni alla söguna. E hefði þá sagt: „Nú förum við til lögreglunnar”. Í framhaldi af því hefðu þær farið til lögreglunnar í [...] þar sem hún lagði fram kæru. Hún hefði síðan verið í yfirheyrslum og foreldrar hennar komið á staðinn.Um kvöldið hefði hún farið á Neyðarmóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur ásamt föður sínum og lögreglu. Þaðan hefði hún hringt í starfskonu Stígamóta, vinkonu sína D. Hún hefði kynnst henni hjá Stígamótum vegna annars atviks sem hún lenti í. Tveimur dögum síðar hefði hún farið aftur á Neyðarmóttökuna vegna athugunar á marblettum og eftir það í nokkrar endurkomur. Hún kvaðst síðan hafa gengið til sálfræðings. Hún hefði vitað að henni myndi líða betur gengi hún til sálfræðings. Hún kvað sér í fyrstu ekki hafa fundist ákærði mjög ölvaður, en síðan veitt því athygli er hann gekk með henni. Hún kvaðst ekki hafa átt kærasta á þessum tíma en nefnt hann sér til varnar. Hún hefði hins vegar áður verið með strák og því tekið getnaðarvarnarlyf. Hún kvaðst ekki hafa aðstoðað ákærða við að afklæða sig. Hún kvaðst ekki hafa reynt að leita undankomuleiða. Hún hefði hótað að öskra en þá hefði ákærði tekið fyrir munn hennar. Hún hefði hins vegar ekki reynt að öskra eftir að hann sleppti höndinni af munni hennar. Aðspurð hvort hún hefði talið sig vera í mikilli hættu kvaðst hún ekki hafa vitað hvað ákærði myndi gera. Aðspurð um það hvort hún hefði ekki vitað um aðra undankomuleið en að samþykkja samfarir, sagðist hún hafa verið ofsahrædd og ekki hugsað um undankomuleiðir. Auðvitað hafi verið þarna hurð að geymslu, en hún hefði ekki hugsað um hana eða látið á hana reyna. Hún kvaðst alveg viss um að ákærði hefði náð að koma getnaðarlim sínum inn í hana, en hún vissi ekki hvort honum varð sáðfall. Henni hafi fundist sem af ákærða rynni á [...]. Hún hefði ekki talið sig geta ráðið við hann. Hann hefði hugsanlega getað tekið upp hníf. Hún hefði ekki viljað taka neina áhættu. Hún hefði síðan losnað frá ákærða með því að ýta honum af sér. Hann hefði legið eftir það eins og hann væri sofandi. Jóhannes Jensson lögreglufulltrúi, sem stjórnaði lögreglurannsókn í málinu kom fyrir dóminn og skýrði rannsóknargögn og staðfesti. Hann greindi m.a. frá töku sýna í anddyrinu að [...], sem reyndist vera sæði úr ákærða. Hann kvað engin ummerki hafa verið um átök á vettvangi, enda hafi aðstæður ekki verið slíkar að það ætti að sjást. Hann upplýsti að kærandi hefði áður sætt kynferðislegri misneytingu en það mál hefði ekki hlotið endanlega rannsókn sökum andláts meints geranda. Móðir kæranda I kom fyrir dóminn og skýrði frá því að þær mæðgur hefðu byrjað blaðaútbuð kl. 06:00 umræddan morgun og hefði hún þá ekið kæranda að [...]. Kærandi hefði síðan komið seinna heim en venjulega en sagt að hún hefði hitt vinkonur sínar og tafist. Seinna um daginn hefði kærandi sagt lítið en setið í stiga. Þá hefðu gestir verið í heimsókn. Hún hefði síðan klætt sig og farið út. Síðar um daginn hefði hún fyrst fengið vitneskju um atburðinn er lögreglan hringdi heim til hennar og skýrði frá málavöxtum Hún kvað kæranda nú eiga erfitt með að vera innan um annað fólk. Mikið umtal hafi verið í skólanum um atburðinn. Kærandi sé alltaf með magaverki og þreytt. Læknar finni ekkert af hverju þetta stafi. Viðtöl við sálfræðing hafi hins vegar hjálpað kæranda mikið. Vitnið A, [...] sem búsettur er að [...] bar fyrir dóminum að hann hefði farið niður í anddyri hússins eftir kl. 09:00 umræddan morgun og þá séð sofandi mann sem lá þar á grúfu. Hann hefði ýtt við manni þessum og reynt að tala við hann. Maðurinn hefði sagst búa í næstu blokk. Vitnið kvaðst hafa talið manninn drukkinn. Fyrir hádegi hefði maður þessi verið horfinn. Vitnið kvaðst ekki hafa veitt manni þessum þannig athygli að hann gæti borið að um ákærða, sem hann sá í réttinum, væri að ræða. Vitnið G, [...], sem er búsett að [...], bar fyrir dóminum að hún hefði séð sofandi mann í stigagangi hússins um kl. 10:00 umræddan morgun. Hún veitti manni þessum ekki slíka athygli að hún gæti borið að um ákærða, sem hún sá í réttinum, væri að ræða. Vitnið E, [...], greindi frá því fyrir dóminum, að kærandi hefði komið heim til hennar um kl. 15:00 umræddan dag og hefði verið stressuð og eitthvað að. Hún hefði sagt vitninu frá atvikum og farið að gráta. Kærandi hefði sagt að sér hefði verið nauðgað við blaðburðinn og að hún vissi ekki hver þar hefði verið að verki. Vitnið kvaðst hafa sagt henni að hún yrði að kæra. Vitnið kvaðst hafa lánað kæranda nýjar buxur. Kærandi hefði sagt að hún væri búin að tala við S. Þær hefði síðan farið á lögreglustöðina og kvaðst vitnið hafa verið viðstödd er kærandi gaf skýrslu sína. Vitnið kvað kæranda nú viðkvæmari en fyrir atburðinn. Hún sé stressuð yfir því að hitta fólk og henni finnist allir tala illa um sig. Vitnið kvað kæranda hafa sagt að umræddur maður hafi sagst heita „mundur” eða þess háttar og að hann ætti heima í [...]. Vitnið S, [...], greindi frá því fyrir dóminum að ákærði væri vinur hennar og að kærandi hefði verið vinkona hennar. Vitnið kvaðst hafa hitt ákærða umrædda nótt fyrir utan [...]. Hann hefði verið fullur og hafi þau ekki ræðst við að viti. Ákærði hefði spurt hana hvort hún vildi totta hann. Þetta hefði verið sagt í gríni. Vitnið kvað kæranda hafa hringt í hana umræddan laugardag og spurt hvernig vinur hennar í [...] liti út og í hvernig fötum hann hefði verið kvöldið áður. Hún hefði síðan sagt að maður þessi hefði nauðgað sér. Hún hefði sagt hvar hún hefði hitt ákærða og að þau hefðu gengið á milli blokka. Hann hefði kysst hana og hún tekið á móti. Svo hefði hann beðið hana að totta sig í stigagangi en hún sagt nei þar sem hún hefði ekki tíma. Þá hefði ákærði spurt hvort hann mætti sofa hjá kæranda en hún sagt nei þar sem hún hefði ekki tíma. Þá hefði ákærði sagt „bara eina mínútu” og hefði kærandi þá svarað og sagt „ O.k. bara í eina mínútu”. Vitnið greindi frá því að eftir skýrslutöku vitnisins hjá lögreglu hefði kærandi hringt í hana og spurt hvort vitnið hefði nokkuð sagt frá „mínútutalinu”. Vitnið hefði þá spurt: „Hvaða mínútutal?” Vitnið kvaðst hafa verið búin að gleyma þessu. Þá hefði kærandi sagt: „ Þú veist að ég leyfði honum að ríða mér í mínútu”. Vitnið kvaðst hafa farið til lögreglu næsta dag og greint frá þessu í nýrri skýrslu. Vitnið kvað kæranda hafa skorað á hana að segja ekki frá „mínútutalinu” þar sem lögreglan gæti þá hankað hana þar sem hún hefði leyft ákærða þetta. Vitnið kvað kæranda hafa lýst atvikum í smáatriðum þegar hún hringdi fyrst í hana á laugardeginum og hafi hún ekkert frekar virst miður sín. Er kærandi var spurð um það fyrir dóminum hvers vegna hún hefði ekki nefnt „mínututalið” í skýrslu sinni hjá lögreglu kvaðst kærandi hafa verið óörugg um það, hvort þetta skipti máli eða ekki. Hún játaði því að hún hefði ekki viljað að S segði frá „mínútutalinu”. Henni hefði ekki fundist það skipta máli. Um ástæður breytts framburðar kæranda sagði vitnið Jóhannes Jensson, rannsóknarlögreglumaður, að S hefði komið á lögreglustöðina að eigin frumkvæði og óskað eftir að fá að gefa skýrslu þar sem hún í fyrri skýrslu hefði ekki skýrt frá öllu sem hún vissi um málið. Vitnið hefði þá greint frá „mínútutalinu”. Kærandi hefði síðan verið boðuð aftur strax um kvöldið. Hún hefði í fyrstu neitað því að þetta hefði komið til tals milli hennar og S. Eftir að gengið hafði verið á hana, hún ítrekað spurð um þetta atriði og á hana skorað að skýra rétt frá, hefði hún breytt framburði sínum og kannast við þetta Vitnið A, [...], sagði fyrir dóminum að hún hefði séð ákærða eftir kl. 03:00 umrædda nótt fyrir utan [...], þar sem hann hefði verið á tali við K. Hann hefði virst mjög ölvaður og hefði það m.a. heyrst á mæli hans. Hann hefði sagst ætla heim að sofa og hefði vitnið ásamt öðrum stelpum útvegað honum far með bifreið sem þær stöðvuðu, en í bifreiðinni hefðu verið stelpur sem vitnið þekkti. Ákærði hefði getað gengið óstuddur. Vitnið SG, [...], sagði fyrir dóminum að hún hefði verið niðri í bæ með öðrum stelpum. Hún kvaðst hafa þekkt ákærða. Hún hefði hitt hann umrædda nótt og talað smávegis við hann. Hann hefði verið rosalega fullur og varla getað staðið í lappirnar. Hann hefði sest hjá henni við [...] og alveg verið að sofna. Vitnið kvaðst ásamt öðrum hafa útvegað honum far til [...] þar sem hann ætlaði að fara til frænku sinnar. Hafi þær hjálpað honum inn í bifreiðina. Vitnið K, [...], kvaðst þekkja ákærða og hefði hún hitt hann niðri í bæ umrædda nótt. Þetta hefði verið eftir ball sem vitnið var á með vinkonum sínum. Hún kvaðst lítið hafa talað við ákærða sem hefði verið á leið inn á skemmtistað. Hún hefði síðan hitt hann aftur eftir lokun veitingastaða um kl. 05:00 á sama stað. Ákærði hefði þá verið mjög drukkinn og varla staðið í lappirnar. Hann hefði þá farið upp í bifreið sem ók honum til [...]. Vitnið kvað lítið hafa verið hægt að skilja hvað ákærði sagði. Vitnið SÁ, [...], kvaðst fyrir dóminum hafa verið í bifreið á „rúntinum” umrædda nótt ásamt vinkonu sinni L. Fyrir utan [...] hefðu þær verið stöðvaðar af stelpum sem báðu þær að skutla ákærða heim. Vitnið kvaðst ekki hafa þekkt ákærða. Hann hefði verið ofurölvi. Þær hefðu ekið honum að [...] þar sem hann hefði yfirgefið bifreiðina. Hún hefði ekki séð hvert hann fór. Vitnið L, [...], sagði fyrir dóminum, að hún hefði verið í bifreið á „rúntinum” ásamt SÁ, er þrjár stelpur sem þær þekktu stöðvuðu bifreiðina og báðu þær um að aka ákærða til [...]. Þær hefðu tekið hann upp í bifreiðina og ekið honum að [...]. Þær hefðu síðan farið heim. Ákærði hefði verið mjög fullur. Hann hefði verið mjög þvoglumæltur og erfitt að skilja hann. Hún kvaðst ekki hafa þekkt ákærða. Vitnið SH, [...], frænka ákærða, sagði fyrir dóminum, að hún hefði hitt ákærða umrætt kvöld á [...] og hefði hann verið fullur. Næst hefði hún séð hann milli kl. 10-11 morguninn eftir er hann kom heim til hennar. Ákærði hefði sagt að hann hefði verið að leita að heimili hennar en ekki fundið. Hann hefði verið undir áfengisáhrifum. Hann hefði dvalið stutt hjá henni og hefði hún ekið honum heim. Þau hefðu ekki rætt mikið saman. Hann hefði verið með sár á hendi, en hún hefði séð hann kvöldið áður í átökum við [...]. Vitnið SÞ, [...], sem er kunningi ákærða kvað ákærða hafa komið til sín um kl. 12:00 umræddan dag. Hefði ákærði þá verið skrámaður og vel í því ennþá. Hann hefði sagst hafa gist fangageymslur lögreglunnar um nóttina vegna slagsmála. Það hefði hins vegar ekki verið rétt. Ákærði hefði ekki munað hvar hann var. Ákærði hefði greint honum frá ferðum sínum kvöldið áður á milli skemmtistaða. Hann hefði spurt ákærða hvort hann hefði hitt stelpur og hefði ákærði þá nefnt vinkonur þeirra. Þá hefði hann spurt ákærða hvort hann hefði haft samfarir um nóttina en hann svarað því neitandi. Slík mál ræði þeir oft. VIII. Niðurstaða. Ákærði ber við algeru minnisleysi vegna ölvunar varðandi ferðir sínar og athafnir allt frá því að hann yfirgaf miðbæ [...] síðla nætur laugardaginn 10. október 1998 og þar til hann vaknaði í anddyri fjölbýlishússins að [...]. Er einvörðungu við framburð kæranda að styðjast varðandi samskipti hennar og ákærða eftir að fundum þeirra bar saman umræddan morgun, svo og sýnileg sönnunargögn sem aflað hefur verið og lögð hafa verið fram í málinu. Kærandi kærði atvikið strax sama dag og það á að hafa gerst. Hefur hún allt frá upphafi lögreglurannsóknar haldið því fram að ákærði hafi þröngvað henni til samfara. Áður en til þvingunar kom hafi hann hindrað hana í því að komast út úr fjölbýlishúsinu. Hefur kærandi lýst því svo að ákærði hafi hrint henni í gólfið, sest klofvega ofan á hana og haldið höndum hennar með fótum sínum þar sem þau lágu á gólfinu. Hún hefði reynt að koma honum af sér. Eftir nokkrar stimpingar hafi hún hins vegar orðið hálflömuð af hræðslu og þá leyft honum að hafa við sig samfarir. Ákærði hafi þá dregið buxurnar niður um hana og haft við hana samfarir. Er framburður hennar þannig eindreginn um það að ákærði hafi með ofbeldi þröngvað henni til samfara. Framburður kæranda um að ákærði hafi haft við hana samfarir fær stoð í niðurstöðu rannsóknar sem gerð var á sýnum, sem tekin voru á vettvangi og af buxum kæranda, en samkvæmt henni reyndist vera um að ræða sæði úr ákærða. Þá er framburður kæranda, um að ákærði hafi haft við hana samfarir með þeim hætti sem hún hefur lýst, trúverðugur að mati dómsins. Þá hefur ákærði ekkert haft fram að færa sem talist getur í andstöðu við framburð kæranda. Að öðru leyti hefur ekkert komið fram sem rýrir trúverðugleika þessarar frásagnar kæranda, enda verður sú ályktun ekki dregin af þeirri leynd sem í upphafi hvíldi af hálfu kæranda yfir framangreindu samþykki hennar, að hafna beri því meginatriði framburðar kæranda, að ákærði hafi með ofbeldi haft við hana samfarir. Samkvæmt framansögðu er það álit dómsins, að byggja beri niðurstöðu í málinu á þeirri frásögn kæranda að ákærði hafi beitt hana valdi og þröngvað henni til samfara. Verður að leggja til grundvallar þá frásögn kæranda að hún hafi látið að vilja ákærða vegna mikils ótta í kjölfar valdbeitingar hans. Þá verður við það að miða að ákærði hafi mátt gera sér grein fyrir því, að hann væri að þröngva kæranda til þess, sem hún vildi ekki. Samkvæmt þessu telst sannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem í ákæru greinir og þar með gerst brotlegur við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga. Sakaferill og viðurlög. Ákærði hefur ekki áður sætt refsingum er hér skipta máli. Þegar tekið er tillit til ungs aldurs kæranda og atvika að öðru leyti þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í 2 ár. Til frádráttar refsingunni skal koma með fullri dagatölu gæsluvarðhald er ákærði sætti frá 11. október til 14. október 1998. Miskabætur. Þórdís Bjarnadóttir héraðsdómslögmaður hefur fyrir hönd Y vegna ólögráða dóttur hans, kæranda, krafist miskabóta úr hendi ákærða að fjárhæð kr. 1.000.000 auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 10. október 1998 til greiðsludags og málskostnaðar að mati dómsins. Miskabótakrafan er byggð á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Talsmaður kæranda reifaði kröfuna við aðalmeðferð málsins. Samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 á kærandi rétt á miskabótum, og samkvæmt 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála á tjónþoli rétt á að fá greiddan kostnað, er hún hefur orðið fyrir við að halda kröfu sinni fram. Ljóst er, að slíkur atburður er hér um ræðir er til þess fallinn að valda þeim , sem fyrir verður, margvíslegum sálrænum erfiðleikum. Verður ákærði dæmdur til þess að greiða kæranda bætur, sem þykja hæfilega ákveðnar 350.000 krónur. Þá verður fallist á kröfu um kostnað kæranda við að halda kröfu sinni fram með 70.000 krónum. Verður ákærði samkvæmt þessu dæmdur til að greiða miskabætur, sem þykja hæfilega ákveðnar 350.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. laga nr. 25/1987 frá 10. október 1998 til dómsuppsögudags, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla sömu laga frá þeim degi til greiðsludags og til að greiða 70.000 krónur í málskostnað. Sakarkostnaður. Eftir úrslitum máls þessa ber að dæma ákærða til að greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásbjörns Jónssonar, héraðsdómslögmanns, sem þykja hæfilega ákveðin 150.000 krónur. Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Finnbogi H. Alexandersson, Gunnar Aðalsteinsson og Þorgeir Ingi Njálsson. Málið var áður munnlega flutt 23. mars 1999,en endurflutt 6. þessa mánaðar þar sem dómsuppsaga dróst vegna páskaleyfis, veikinda dómenda og anna þeirra við önnur embættisverk. Sigríður Jósefsdóttir, saksóknari, flutti málið af hálfu ákæruvaldsins. Dómsorð: Ákærði, Ingimundur Loftsson, sæti fangelsi í 2 ár. Frá refsingunni dregst gæsluvarðhald ákærða frá 11. október til 14. október 1998 að báðum dögum meðtöldum. Ákærði greiði Y vegna ólögráða dóttur sinnar X 350.000 krónur ásamt vöxtum samkvæmt 7. gr. laga nr. 25/1987 frá 10. október 1998 til dómsuppsögudags, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags og 70.000 krónur í málskostnað. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Ásbjörns Jónssonar, héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur auk virðisaukaskatts.
Mál nr. 54/2019
Kynferðisbrot Börn Barnavernd Nálgunarbann Vitnaskylda
X var sakfelldur fyrir tvö kynferðisbrot gegn þáverandi eiginkonu sinni A samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og blygðunarsemis- og barnaverndarlagabrot gagnvart syni sínum B samkvæmt 209. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002. Auk þess var X sakfelldur fyrir brot gegn 232. gr. almennra hegningarlaga fyrir rúmlega 950 brot gegn nálgunarbanni. Loks var X sakfelldur fyrir brot gegn 5. mgr. 74. gr. laga um fjarskipti nr. 81/2003 með því að hafa komið fyrir eftirfararbúnaði í bifreið A. Fyrir Hæstarétti krafðist X aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms á þeim grunni að Landsrétti hafi borið að leggja framburð B til grundvallar við sönnunarmatið. Í hinum áfrýjaða dómi var vísað til þess að ekki hefði komið fram í þingbók að gætt hefði verið ákvæðis b. liðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála um rétt vitnis til að skorast undan að gefa skýrslu vegna skyldleika við ákærða og af þeim sökum var ekki byggt á skýrslu B. Engu að síður var X sakfelldur fyrir þann ákærulið á grundvelli framburðar annarra vitna og gagna frá Barnahúsi. Í dómi Hæstaréttar var talið að Landsréttur hefði réttilega komist að þeirri niðurstöðu að annmarki hefði verið á skýrslutökunni af fyrrnefndum sökum. Þá var meðal annars tekið fram að vitni hefði ekki gefist kostur á að skorast undan því að gefa skýrslu og þegar það hefði tjáð sig um málsatvik ákærða í hag yrði sú skýrsla lögð til grundvallar við sönnunarmatið. Af framburði B var talið fráleitt að hann væri ákærða í hag heldur þvert á móti. Var því vísað til þess að það hefði síður en svo komið að sök fyrir X að Landsréttur hefði ekki byggt á skýrslu B og ómerkingarkröfu X því hafnað. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að ásetningur X til þeirra fjöldamörgu brota sem hann var sakfelldur fyrir var styrkur og einbeittur og að annað nauðgunarbrotið hefði verið framið á sérstaklega meiðandi hátt. Aftur á móti var talið að lagaheimild skorti til að taka upp pólska skilorðsdóma sem X hafði hlotið. Þá var það einnig til refsiþyngingar að brotin beindust gegn eiginkonu hans og syni þeirra. Var X gert að sæta fangelsi í 6 ár. Þá var honum gert að greiða A miskabætur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir BenediktBogason og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Eiríkur Tómasson, Helgi I. Jónsson og IngibjörgBenediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómarar.Ríkissaksóknari skaut málinu tilHæstaréttar 19. nóvember 2019. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verðiþyngd.Ákærði krefst aðallega að hinn áfrýjaðidómur verði ómerktur og málinu vísað aftur til Landsréttar til löglegrarmeðferðar. Til vara krefst hann þess að refsing verði milduð. Þá krefst hannþess aðallega að einkaréttarkröfu verði vísað frá dómi en til vara að hún verðilækkuð.Brotaþoli, A, krefst þess aðallega aðákærða verði gert að greiða sér 3.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. febrúar 2016 til 18.janúar 2018, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degitil greiðsludags. Til vara er krafist staðfestingar ákvæðis hins áfrýjaða dómsum kröfuna. IMeð ákæru héraðssaksóknara 9. október2017 voru ákærða gefin að sök eftirtalin brot:. Tilraun til nauðgunar með því aðhafa 15. febrúar 2016 falast eftir samræði við þáverandi eiginkonu sína, A, ogþegar hún neitaði ráðist á hana og rifið niður um hana buxur hennar og reynt aðrífa niður nærbuxur hennar, í þeim tilgangi að hafa við hana samræði eða önnurkynferðismök gegn vilja hennar, en við mótspyrnu hennar hefðu nærbuxurnar rifnaðog ákærði þá látið af háttseminni. Var brotið talið varða við 1. mgr. 194. gr.,sbr. 20. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940. 2. Nauðgun með því að hafa 22. febrúar2016 haft samræði við sömu konu gegn vilja hennar með því að beita hana ofbeldiog annars konar nauðung, tekið hana úr fötunum, snúið henni á magann og haldið höndumhennar á sama tíma og hann þröngvaði getnaðarlim sínum inn í leggöng hennar.Við þetta hefði konan hlotið marbletti á vinstri framhandlegg. Var brotið taliðvarða við 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga.3. Nauðgun og frelsissviptingu með þvíað hafa 23. febrúar 2016 ruðst inn í bifreið, sem áðurnefnd kona hafði tilumráða, og skipað henni að aka bifreiðinni á heimili þeirra hjóna, skipað konunniað koma með sér þar inn, tekið þar af henni farsíma og bíllykla og þvingað hanatil að veita sér munnmök og sleikja á sér punginn. Að þessu loknu hefði ákærðimeinað konunni för og skipað henni að koma með sér í annarri bifreið, semákærði ók síðan um höfuðborgarsvæðið, uns hann ók henni að tilgreindri lögreglustöð,þar sem hann hleypti henni út, en þá hefði konan verið svipt frelsi sínu í tæparsex klukkustundir. Brotið var talið varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 226.gr. almennra hegningarlaga.4. Brot í nánu sambandi með því að hafameð þeirri háttsemi, sem lýst hefur verið að framan, ógnað heilsu og velferð þáverandimaka síns með ítrekuðu og alvarlegu ofbeldi og nauðung í langan tíma. Varbrotið talið varða við 218. gr. b. almennra hegningarlaga.5. Blygðunarsemis- og barnaverndarlagabrotog brot í nánu sambandi með því að hafa ítrekað á tímabilinu 31. desember 2015til 31. janúar 2016 horft á klámmyndir og fróað sér í viðurvist sonar síns, semþá var 9 ára gamall. Með þessari háttsemi hefði ákærði sært blygðunarsemi drengsinsog sýnt af sér ruddalegt og ósiðlegt athæfi gagnvart honum, sem hefði sært hannog móðgað, ásamt því að ógna heilsu hans og velferð. Töldust brotin varða við209. gr. og 218. gr. b. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99. gr.barnaverndarlaga nr. 80/2002.6. Rúmlega 950 brot gegn nálgunarbanniá tímabilinu 8. mars til 1. september 2016, sem beindust gegn þáverandieiginkonu hans, utan eitt er beindist bæði gegn henni og syni þeirra. Vorubrotin heimfærð undir 232. gr. almennra hegningarlaga.7. Brot gegn lögum um fjarskipti nr.81/2003 með því að láta þjónustuaðila koma fyrir eftirfararbúnaði og GPS-staðsetningartækií bifreið, sem fyrrnefnd kona hafði til umráða, í þeim tilgangi að fylgjast meðferðum hennar á tímabilinu 22. febrúar til og með 16. júní 2016, en öllumupplýsingum um akstur bifreiðarinnar hafði verið safnað saman á læstan aðgang ávefsvæði, sem ákærði og annar aðili höfðu aðgang að. Taldist brotið varða við5. mgr. 47. gr., sbr. 74. gr., laga nr. 81/2003.Með héraðsdómi var ákærði sýknaður afbrotum, sem lýst er í 1. og 2. lið, sakfelldur fyrir nauðgunarbrotið í 3. lið,en sýknaður af frelsissviptingu sem getið er um í þeim lið. Þá var hannsýknaður af brotinu í 4. lið, en sakfelldur fyrir blygðunarsemis- ogbarnaverndarlagabrotin á tímabilinu 31. desember 2015 til 21. janúar 2016, semlýst er í 5. lið. Loks var hann sakfelldur fyrir brotin í 6. og 7. lið ágrundvelli játningar sinnar. Var ákærða gert að sæta fangelsi í 4 ár og greiðabrotaþola 1.600.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Einkaréttarkröfubrotaþola fyrir hönd ólögráða sonar síns vegna brota, sem lýst er í 5. lið, varvísað frá dómi.Í hinum áfrýjaða dómi kom fram aðákæruvaldið yndi niðurstöðu héraðsdóms um framangreind brot í 1. og 4. lið hérá undan og þeim þætti í 3. lið, sem lyti að frelsissviptingu brotaþola. Þáhefði ákærði játað brotin gegn nálgunarbanni og brotið gegn lögum umfjarskipti. Væri því einungis til endurskoðunar niðurstaða héraðsdóms vegnaþeirrar háttsemi, sem lýst er í 2. og 5. lið og að hluta í 3. lið. Með dóminumvar ákærði sakfelldur fyrir þau brot, sem þar voru til endurskoðunar samkvæmtáðursögðu, þar á meðal nauðgunarbrotið sem lýst er í 2. lið, en af því brotivar ákærði sem fyrr segir sýknaður í héraði. Var honum gert að sæta fangelsi í3 ár og greiða brotaþola 2.000.000 króna í miskabætur með sömu vöxtum og dæmdirvoru í héraði.Bæði ákæruvaldið og ákærði óskuðu eftirheimild til að áfrýja dómi Landsréttar. Á það var fallist með þeim rökum aðlíta yrði svo á að úrlausn í málinu um beitingu ákvæðis b. liðar 1. mgr. 117.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála myndi hafa verulega almenna þýðingu,auk þess sem mikilvægt væri að fá úrlausn réttarins um ákvörðun viðurlaga, sbr.4. mgr. 215. gr. sömu laga. Málið yrði því flutt um beitingu fyrrnefndraréttarreglna og ákvörðun viðurlaga, sbr. a. og b. liði 1. mgr. 215. gr.laganna. Aftur á móti var tekið fram að niðurstaða hins áfrýjaða dóms umsakfellingu byggðist að hluta á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar ákærðaog vitna, en það mat yrði ekki endurskoðað fyrir Hæstarétti, sbr. 5. mgr. 215.gr. þeirra.IISvo sem rakið er í 5. lið í kafla I eruákærða gefin að sök blygðunarsemis- og barnaverndarlagabrot gagnvart syni sínumog var hann sakfelldur fyrir þau brot á tímabilinu 31. desember 2015 til 21.janúar 2016, bæði í héraði og með hinum áfrýjaða dómi. Undir rannsókn málsinshjá lögreglu gaf drengurinn skýrslu fyrir héraðsdómi 8. febrúar 2016 íBarnahúsi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008, en hann varþá 9 ára að aldri. Við skýrslutökuna tjáði drengurinn sig aðspurður umsakargiftir á hendur föður sínum. Hvorki í upphafi né meðan á skýrslutökunnistóð var drengnum gefinn kostur á að skorast undan að bera vitni vegnaskyldleika við ákærða.Í niðurstöðu héraðsdóms umframangreindar sakargiftir sagði að drengurinn hefði greint frá því að faðirsinn væri oft að horfa á klámmyndir og hristi þá á sér typpið í sófastólnum.Hefði drengurinn sagst mörgum sinnum hafa séð þetta og að pabbi sinn gerði þettaalltaf þegar hann væri fullur. Væri framburður drengsins trúverðugur og enginefni til að draga hann í efa. Var framburðurinn, ásamt öðrum gögnum, lagður tilgrundvallar sakfellingu ákærða vegna umræddrar háttsemi.Um þetta ákæruefni var í hinum áfrýjaðadómi vísað til þess að ekki kæmi fram í þingbók að gætt hefði verið ákvæðis b.liðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008 um rétt vitnis til að skorast undan aðgefa skýrslu vegna skyldleika við ákærða. Af þeim sökum yrði ekki byggt áskýrslu drengsins. Engu að síður var ákærði sakfelldur fyrir þennan ákærulið ágrundvelli framburðar annarra vitna og gagna frá Barnahúsi.2Ákærði færir þau rök fyrirómerkingarkröfu sinni að Landsrétti hafi borið að leggja framburð drengsins tilgrundvallar við sönnunarmatið. Þar sem Landsréttur hafi vikið framburðinum tilhliðar hafi hann hvorki komið til skoðunar þar né geti gert það fyrirHæstarétti, sbr. 5. mgr. 215. gr. laga nr. 88/2008. Þetta leiði til þess aðtaka beri ómerkingarkröfuna til greina. Jafnframt bendir ákærði á að verði framburðurinnlagður til grundvallar eigi hann að leiða til sýknu ákærða af umræddumsakargiftum, enda verði ekki ráðið af honum að ákærði hafi vísvitandi sýntdrengnum klámfengið efni eða misboðið honum af ásetningi þannig að varði viðákvæði 209. gr. almennra hegningarlaga eða 99. gr. barnaverndarlaga. Þvert ámóti virðist atvik fremur vera með þeim hætti að drengurinn „hafi gengið fram áákærða honum að óvörum og í óþökk hans.“Ákæruvaldið telur einnig að rangt hafiverið hjá Landsrétti að byggja ekki á framburði drengsins af þeirri ástæðu aðhonum hafi ekki verið gefinn kostur á að skorast undan að gefa skýrslu fyrirdómi. Í því sambandi bendir ákæruvaldið á að það væri augljóslega til þessfallið að hafa áhrif á skýrslu barns undir 15 ára aldri ef því yrði kynnt viðupphaf skýrslutöku að það þyrfti ekki að tjá sig. Þannig yrðu barni, sem hefðihaft dug til að greina frá ætluðu broti nákomins í sinn garð fyrir skýrslutöku,gefin afar misvísandi og illskiljanleg skilaboð við erfiðar aðstæður sem værutil þess fallin að valda vanlíðan og draga úr sönnunargildi skýrslunnar. Hér séþess einnig að gæta að ekki sé unnt að beita slík vitni viðurlögum fyrir aðsinna ekki vitnaskyldu og þeim verði ekki gert að staðfesta framburð sinn meðeiði eða drengskaparheiti, sbr. a. lið 1. mgr. 124. gr. laga nr. 88/2008. Aðþessu gættu heldur ákæruvaldið því fram að réttur vitnis til að skorast undanað gefa skýrslu samkvæmt 1. mgr. 117. gr. laganna eigi ekki við um vitni yngrien 15 ára. Þennan annmarka á meðferð málsins fyrir Landsrétti telur ákæruvaldiðþó ekki valda því að ómerkja beri hinn áfrýjaða dóm, enda hafi þetta engubreytt um niðurstöðuna hvað varðar þetta ákæruatriði.3Um vitnaskyldu er mælt fyrir í 1. mgr.116. gr. laga nr. 88/2008. Þar segir að hverjum manni, sem orðinn er 15 ára,lýtur íslenskri lögsögu og er ekki ákærði eða fyrirsvarsmaður hans, sé skylt aðkoma fyrir dóm sem vitni til að svara munnlega spurningum, sem beint er tilhans um málsatvik. Þá segir í fyrri málslið 2. mgr. sömu greinar að dómari metimeð hliðsjón af atvikum hverju sinni hvort yngri manni en getur í 1. mgr. verðigert skylt að gefa skýrslu sem vitni.Í 1. mgr. 117. gr. umræddra laga erufyrirmæli um hverjir geta skorast undan að gefa vitnaskýrslu og eru þau tilviktalin upp í stafliðum a. til d. Eftir b. lið málsgreinarinnar á þetta við umskyldmenni ákærða í beinan legg, systkin hans og þá sem tengjast honum þannigvegna ættleiðingar. Eins og tekið er fram í dómi Hæstaréttar 1. febrúar 2007 ímáli nr. 40/2006 er þessi regla meðal annars reist á því að ekki sé rétt aðsetja vitni í þá erfiðu siðferðilegu stöðu að þurfa hugsanlega, áminnt umsannsögli, að bera vitni um afbrot nákomins ættingja. Til frekari skýringar mánefna að þetta gæti haft þau áhrif að vitni stæði frammi fyrir því annað hvortað baka sér hugsanlega refsiábyrgð með röngum framburði fyrir rétti eða að beraskyldmenni sínu í óhag með þeim afleiðingum sem það gæti haft fyrir samskiptivitnisins við skyldmennið. Þessi regla um heimild til að skorast undan að gefaskýrslu miðar að því að vernda friðhelgi fjölskyldu, en hún er varin af 1. mgr.71. gr. stjórnarskrárinnar og 1. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr.lög nr. 62/1994. Um þetta má til hliðsjónar benda á dóm MannréttindadómstólsEvrópu í máli Van Der Heijden gegn Hollandi frá 3. apríl 2012. Eins og áður greinir gaf drengurinnskýrslu fyrir héraðsdómi undir rannsókn málsins á grundvelli a. liðar 1. mgr.59. gr. laga nr. 88/2008. Þar segir að skýrslutaka vegna lögreglurannsóknarskuli fara fram fyrir dómi ef hún beinist að broti á XXII. kafla almennrahegningarlaga og brotaþoli hefur ekki náð 15 ára aldri þegar rannsókn málsinshefst. Við slíka skýrslugjöf gilda almennar reglur um vitni eftir XVIII. kaflalaga nr. 88/2008. Þótt almenn vitnaskylda hvíli ekki á þeim sem er yngri en 15ára getur dómari, svo sem áður er rakið, lagt þá skyldu á barnið að gefaskýrslu sem vitni eftir 2. mgr. 116. gr. laganna, eins og gert var í þvítilviki sem hér reynir á. Í þeim tilvikum búa sömu rök að baki því að vitnigeti skorast undan að gefa skýrslu, enda stæði barn yngra en 15 ára frammifyrir sömu siðferðilegu vandkvæðum og þeir sem eldri eru ef því yrði gert aðbera um brot þeirra skyldmenna sem talin eru upp í b. lið 1. mgr. 117. gr.laganna. Í því tilliti gildir einu þótt ósakhæft barn baki sér ekki refsiábyrgðmeð röngum framburði og að því verði ekki gert að staðfesta framburð sinn meðeiði eða drengskaparheiti, sbr. a. lið 1. mgr. 124. gr. laganna. Að þessu gættugetur barn yngra en 15 ára skorast undan að gefa skýrslu fyrir dómi ágrundvelli 1. mgr. 117. gr. laganna, eins og leiðir beint af orðalagiákvæðisins, en þar er ekki gerður greinarmunur að þessu leyti með tilliti tilaldurs vitnis. Jafnframt ber dómara eða kunnáttumanni, sem honum er tilaðstoðar við skýrslutökuna, að vekja athygli barns á þessum rétti, sbr. 6. mgr.122. gr. laganna. Um þetta má til hliðsjónar benda á dóm Hæstaréttar 28.nóvember 2013 í máli nr. 293/2013. Þó verður að gera fyrirvara um þennan réttþegar barn gerir sér ekki grein fyrir því hvað felst í að skorast undan að gefavætti sitt, eins og á við um yngri börn, en þá kemur í hlut lögráðamanns aðtaka ákvarðanir þar að lútandi ef barn er brotaþoli, sbr. 2. mgr. 39. gr. umræddralaga. Þetta verður að meta í hverju tilviki fyrir sig eftir aldri og þroskabarns og getur ekki tekið til eldri barna. Samkvæmt framansögðu komst Landsrétturréttilega að þeirri niðurstöðu að annmarki hefði verið á skýrslutökunni, þarsem drengnum var ekki gefinn kostur á að skorast undan vitnisburði fyrir dómivegna rannsóknar sakamáls hjá lögreglu gegn föður hans.4Í settum lögum er ekki mælt fyrir um hvaðaréttaráhrif það hefur þegar misferst að gefa vitni, sem getur skorast undan aðgefa skýrslu eftir 1. mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008, kost á að neyta þessréttar og það tjáir sig um sakargiftir. Þess er þó að gæta að úr slíkumannmarka verður bætt ef vitnið er aftur leitt fyrir dóm og lýsir því yfir aðþað skorist ekki undan að gefa skýrslu og er reiðubúið að tjá sig um málsatvikog staðfesta fyrri skýrslu sína. Ef vitnið á hinn bóginn skorast þá undan skýrslugjöfverður að virða fyrra vætti þess í því ljósi. Eins og mál þetta lá fyrir þegaraðalmeðferð þess fór fram í héraði eða við þá meðferð í Landsrétti hefði aðréttu lagi átt að freista þess að bæta úr þessum annmarka við málsmeðferðinameð því að leiða son ákærða aftur fyrir dóm.Eins og annars staðar á Norðurlöndumgildir ekki sú regla í íslensku réttarfari að sönnunargögn hafi fortakslaustekkert gildi ef þeirra hefur verið aflað andstætt lögum, sbr. dóm Hæstaréttar3. mars 2006 í máli nr. 97/2006. Regla þess efnis þekkist hins vegar íengilsaxnesku réttarfari og hefur verið nefnd útilokunarregla (exclusionaryrule). Þannig er ekki loku fyrir það skotið að sönnunargögn geti hér á landi hafteinhver áhrif þótt annmarki hafi verið á öflun þeirra. Á þetta sér stoð íþeirri grundvallarreglu sakamálaréttarfars að leiða skuli hið sanna í ljós.Í dómum Hæstaréttar hefur ekki veriðkomist að einhlítri niðurstöðu um réttaráhrif þess að vitni, sem skorast geturundan að gefa skýrslu, hefur ekki verið gefinn kostur á því. Hér má nefna að í dómumréttarins 21. mars 2005 í máli nr. 393/2004 og 1. febrúar 2007 í máli nr.40/2006 var litið til skýrslu slíkra vitna, en þær höfðu minna vægi viðsönnunarmatið. Aftur á móti var talið í dómum réttarins 15. desember 2005 ímáli nr. 323/2005 og 29. september 2011 í máli nr. 280/2011 að slíktsönnunargagn hefði ekkert gildi. Þá má finna dóma þar sem athugun á málsgögnumleiðir í ljós að ekki var gætt að því að gefa börnum yngri en 15 ára kost á aðskorast undan að gefa skýrslu án þess að nokkuð væri vikið að því eða tekiðfram hvort það hefði áhrif á sönnunarmatið, sbr. til dæmis dóma réttarins 12.nóvember 2009 í máli nr. 176/2009 og 16. júní 2010 í máli nr. 30/2010. Efvitni sem getur skorast undan að gefa skýrslu er ekki gefinn kostur á því ogþað tjáir sig um málsatvik ákærða í hag yrði sú skýrsla lögð til grundvallarvið sönnunarmatið. Jafnframt væri rétt að líta til hennar ef hún leiddi í ljósósamræmi við önnur gögn, en það gæti einnig verið ákærða til hagsbóta. Ef skýrslaer aftur á móti í samræmi við annað sem liggur fyrir í málinu þá gæti hún haftgildi til fyllingar við sönnunarmatið án þess þó að ráða úrslitum. Því má hinsvegar slá föstu að skýrsla af þessu tagi getur ekki ein og sér ráðið niðurstöðuum sakfellingu, enda væri þá verið enn frekar að ganga gegn rétti vitnisins,fyrst með því að gefa vitninu ekki kost á að skorast undan að gefa skýrslu ogsíðan að sakfella ákærða á grundvelli hennar. 5Eins og áður getur krefst ákærðiómerkingar hins áfrýjaða dóms á þeim grunni að Landsréttur hafi vikið framburðidrengsins til hliðar og ekki lagt hann til grundvallar við sönnunarmatið.Jafnframt heldur ákærði því fram að framburðurinn eigi að leiða til sýknu hansaf þessu ákæruatriði.Í umræddri skýrslu drengsins kom framað þegar hann væri „inni í herbergi þá heyri ég hljóðin í sjónvarpinu svonahljóð af því að pabbi er að horfa á klámmyndir.“ Spurður hvernig hann vissi aðþað væri „klámmynd“ kvaðst drengurinn ekki alveg kunna að útskýra það, en þaðgæti mamma sín. Einnig sagði drengurinn að stundum segði pabbi sér að fara inní herbergi „og ég segi nei og þá sé ég hvernig hann er þarna að hrista á, ásófastólnum. Hann sagði mér að fara inn í herbergi og bara hann gat ekki haldiðaftur af sér.“ Aðspurður sagði drengurinn að faðir sinn hefði verið að hristatyppið. Faðirinn vildi „ekkert svona almennt“ að hann sæi „en stundum gerirhann svona sjálfur fyrir framan mig.“ Spurður hversu oft ákærði hefði gertsvona fyrir framan sig svaraði drengurinn því til að þetta gerði hann alltafþegar hann væri fullur, en ekki svo oft þegar hann væri ekki fullur. „Hann varfullur í mánuð núna.“ Þá greindi drengurinn frá því að ákærði segði mömmu sinniað sleikja á sér typpið og reyndi drengurinn þá að hjálpa henni svo hún gerðiþað ekki með því að koma inn til þeirra. Af framburði drengsins verður fráleitttalið að hann sé ákærða í hag, heldur þvert á móti. Verður þetta ráðið beint afskýrslunni eins og hún liggur fyrir í endurriti án þess að metið verðisönnunargildi framburðarins. Kom því síður en svo að sök fyrir ákærða aðLandsréttur byggði ekki á skýrslu drengsins við sönnunarmatið að því erumræddar sakargiftir varðar. Af þeirri ástæðu er ómerkingarkröfu ákærða hafnað.Sakfelling Landsréttar vegna þessarar háttsemi er ekki til endurskoðunar hérfyrir dómi og stendur hún því óhögguð.IIIÍ máli þessu hefur ákærði veriðsakfelldur fyrir tvö nauðgunarbrot samkvæmt 1. mgr. 194. gr. almennrahegningarlaga gegn brotaþola, þáverandi eiginkonu sinni, með dags millibili, blygðunarsemis-og barnaverndarlagabrot eftir 209. gr. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99.gr. barnaverndarlaga gegn áðurnefndum syni sínum, rúmlega 950 nálgunarbannsbrotsamkvæmt 232. gr. almennra hegningarlaga, svo og brot gegn lögum um fjarskipti.Brot þau, sem ákærði er sakfelldur fyrir,voru framin frá árslokum 2015 til 1. september 2016. Rannsókn málsins varumfangsmikil, enda um mörg brot að ræða, og virðist henni hafa lokið 22.nóvember síðarnefnda árið. Ákæra var síðan sem fyrr segir gefin út 9. október2017 og málið þingfest 18. desember sama ár. Aðalmeðferð þess fór fram 20. mars2018 og var dómur í héraði kveðinn upp 26. apríl sama ár. Áfrýjunarstefna vargefin út 15. maí 2018 og birt ákærða 25. september sama ár. Dómsgerðirhéraðsdóms voru sendar ákæruvaldinu 2. október 2018 og barst staðfestingLandsréttar á að þær hefðu verið mótteknar þar með tölvupósti 15. febrúar 2019.Liðu því um fjórir og hálfur mánuður frá því að ákæruvaldinu voru sendardómsgerðirnar þar til þær bárust Landsrétti, en ekki sjö og hálfur mánuður einsog ranghermt er í hinum áfrýjaða dómi. Dómþing voru háð í málinu í Landsrétti3. og 4. júní 2019 um tilhögun aðalmeðferðar, sem fór fram 10. september þaðár. Hinn áfrýjaði dómur var síðan kveðinn upp 20. sama mánaðar.Frá því að rannsókn málsins lauk samkvæmtframansögðu og þar til ákæra var gefin út liðu tæplega ellefu mánuðir. Hefur sátími ekki áhrif á refsingu. Þá hefur málið verið til meðferðar á þremurdómstigum og að teknu tilliti til þess er málsmeðferðartími ekki slíkur aðáhrif hafi til refsilækkunar.Samkvæmt sakavottorði hefur ákærði ekkiframið brot hér landi sem hafa áhrif við ákvörðun refsingar. Í málinu liggurfyrir íslensk þýðing á þremur dómum sem ákærði hefur hlotið í Póllandi. Ífyrsta lagi var ákærði með héraðsdómi 16. október 2007 sakfelldur fyrir að hafa„frá og með janúar 2007“ beitt brotaþola andlegu og líkamlegu ofbeldi með þvíað hafa átt upptök að heimilisófriði og í kjölfarið niðurlægt hana munnlega meðgrófum ærumeiðandi orðum, líkamlegu ofbeldi og af ásetningi valdið henni skaða.Fyrir þetta var honum gert að sæta fangelsi í 6 mánuði. Í öðru lagi var hannmeð héraðsdómi 11. janúar 2012 sakfelldur fyrir að hafa 25. október 2011 hótaðmóður sinni lífláti og dæmdur til að sæta „fésekt sem nemur 60 (sextíu)dageiningum“, en refsingin var bundin skilorði í 3 ár. Loks var hann meðhéraðsdómi 20. febrúar 2013 sakfelldur fyrir að hafa í tvö skipti í júlí 2011fengið stúlku, yngri en 15 ára, til kynferðislegra athafna, sem fólust annarsvegar í snertingu á kynfærum hennar og rasskinnum og hins vegar snertingu ákynfærum. Var ákærða gert að sæta 2 ára fangelsi, skilorðsbundnu í 5 ár. Fólstskilorðið í því að ákærði héldi sig frá ofneyslu áfengis og hefði ekki sambandvið eða nálgaðist brotaþola.Af hálfu ákæruvaldsins er því haldiðfram að ákærði hafi rofið skilorð þessa pólska dóms með því að hafa neyttáfengis í nokkrar vikur þegar atvik þessa máls áttu sér stað og að ákveða eigirefsingu með tilliti til þess. Í fullveldi ríkis felst að það er bært til aðákveða sjálft hvort og að hvaða marki það tekur tillit til erlendra refsidóma. Samkvæmtíslenskum rétti þarf lagastoð til að skilorðsbundinn erlendur refsidómur hafiréttaráhrif, þannig að hann verði tekinn upp og refsing dæmd á grundvelli hans.Slíka heimild er að finna vegna skilorðsdóma frá Norðurlöndum, sbr. 9. gr. laganr. 69/1963 um fullnustu refsidóma, sem kveðnir hafa verið upp í Danmörku,Finnlandi, Noregi og Svíþjóð, o.fl. Aftur á móti er hún ekki fyrir hendi vegnaskilorðsbundinna dóma frá Póllandi. Samkvæmt þessu skortir lagaheimild til aðtaka upp refsingu samkvæmt umræddum dómi og dæma hana með í þessu máli. Eftirsem áður ber að líta til sakaferils ákærða í Póllandi við ákvörðun refsingar,sbr. 5. tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga.Til refsiþyngingar horfir í máli þessuað ásetningur ákærða, sem á sér engar málsbætur, til þeirra fjölmörgu brota,sem hann hefur verið sakfelldur fyrir, var styrkur og einbeittur, sbr. 6.tölulið 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Þá var nauðgunarbrotið 23.febrúar 2016 framið á sérstaklega meiðandi hátt, sbr. c. lið 195. gr. sömu laga,með því að ákærði neyddi brotaþola til að hafa við sig munnmök. Loks er það tilrefsiþyngingar að brotin beindust gegn eiginkonu ákærða og syni þeirra, sbr. 3.mgr. 70. gr. laganna.Samkvæmt framansögðu og með hliðsjón af1. og 2. mgr. 77. gr. almennra hegningarlaga er refsing ákærða ákveðin fangelsií 6 ár. Til frádráttar refsingu kemur samkvæmt 76. gr. sömu laga gæsluvarðhaldsem ákærði sætti frá 24. febrúar til 4. mars 2016.IVSamkvæmt 3. mgr. 215. laga nr. 88/2008er heimilt að leita endurskoðunar á niðurstöðum Landsréttar um kröfu samkvæmtXXVI. kafla laganna, ef leyst hefur verið úr henni að efni til, sé óskað eftirleyfi til að áfrýja Landsréttardómi í einhverjum þeim tilgangi sem ræðir í 1.mgr. 215. gr., enda hafi ákærði eða brotaþoli krafist endurskoðunar fyrir sittleyti. Er krafa ákærða um frávísun einkaréttarkröfu brotaþola frá Hæstaréttiþví haldlaus.Að virtum þeim brotum sem ákærði ersakfelldur fyrir verður krafa brotaþola um miskabætur samkvæmt 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 að fullu tekin til greina.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnaðverða staðfest.Ákærði verður dæmdur til að greiðaallan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjandasíns og þóknun réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verða að meðtöldumvirðisaukaskatti, eins og í dómsorði greinir.Það athugast að fyrir Landsrétti varþess krafist af hálfu brotaþola fyrir hönd ólögráða sonar hennar að ákærði yrðidæmdur til að greiða honum 1.200.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum. Einsog áður greinir hafði kröfunni verið vísað frá héraðsdómi. Sú niðurstaða varekki kærð til Landsréttar, eins og heimilt er samkvæmt u. lið 1. mgr. 192 gr.laga nr. 88/2008, og gat krafan þar af leiðandi ekki komið til endurskoðunarfyrir Landsrétti, sbr. og 3. mgr. 196. gr. sömu laga. Að réttu lagi hefði áttað geta um þetta í hinum áfrýjaða dómi. Dómsorð:Ákærði, X, sæti fangelsi í 6 ár, en tilfrádráttar refsingu kemur gæsluvarðhald sem hann sætti frá 24. febrúar til 4.mars 2016.Ákærði greiði A 3.000.000 króna meðsömu vöxtum og greinir í dómi Landsréttar.Ákvæði hins áfrýjaða dóms um sakarkostnaðskulu vera óröskuð.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnaðmálsins, 1.121.607 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,Hauks Arnar Birgissonar lögmanns, 744.000 krónur, og réttargæslumannsbrotaþola, Eiríks Gunnsteinssonar lögmanns, 248.000 krónur.Dómur LandsréttarMálþetta dæma landsréttardómararnir Kristbjörg Stephensen ogSigurður Tómas Magnússon og Arngrímur Ísberg, setturlandsréttardómari.Málsmeðferðog dómkröfur aðilaRíkissaksóknari skaut málinu til Landsréttar 15. maí 2018. Áfrýjað er dómi Héraðsdóms Reykjaness 26. apríl 2018 í málinu nr. S-371/2017.Ákæruvaldið krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um sakfellingu ákærða en að ákærði verði auk þess sakfelldur samkvæmt 2. lið ákæru héraðssaksóknara 9. október 2017. Þá krefst ákæruvaldið þess að refsing ákærða verði þyngd.Ákærði krefst sýknu af 2., 3. og 5. lið ákæru. Að öðru leyti krefst ákærði staðfestingar hins áfrýjaða dóms en að refsing verði milduð verulega. Þá krefst ákærði þess að bótakröfu verði vísað frá dómi en til vara að hún verði lækkuð.Brotaþoli, A, krefst þess að ákærði verði dæmdur til að greiða henni 3.000.000 króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. febrúar 2016 þar til mánuður er liðinn frá birtingu kröfunnar en síðan með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún staðfestingar á ákvæði héraðsdóms um fjárhæð bóta og vexti. Þá krefst hún staðfestingar héraðsdóms um þóknun skipaðs réttargæslumanns síns í héraði og að ákærði verði dæmdur til að greiða þóknun hans fyrir Landsrétti.Hvorki ákæruvaldið né ákærði töldu nauðsynlegt að ákærði eða brotaþoli gæfu skýrslu fyrir Landsrétti. Nægilegt væri að upptökur af skýrslum þeirra fyrir héraðsdómi væru spilaðar við aðalmeðferð málsins, sbr. e-lið 203. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Landsréttur taldi ekki heldur þörf á því. Auk þess sem framangreindar upptökur af skýrslum ákærða og brotaþola voru spilaðar við aðalmeðferð málsins fyrir Landsrétti var tekin viðbótarskýrsla af vitninu B sálfræðingi.NiðurstaðaAtvikum málsins og ákæru er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ákæruvaldið unir niðurstöðu héraðsdóms um sýknu ákærða af ákæruliðum 1 og 4 og þeim þætti í ákærulið 3 er lýtur að frelsissviptingu brotaþola. Ákærði játar sök í ákæruliðum 6 til 11. Til endurskoðunar fyrir Landsrétti er því einungis niðurstaða héraðsdóms í ákæruliðum 2 og 5 og hluti ákæruliðar 3.Samkvæmt ákærulið 2 er ákærða gefin að sök nauðgun, með því að hafa mánudaginn 22. febrúar 2016, að [...] í Kópavogi, haft samræði við brotaþola, gegn vilja hennar, með því að beita hana ofbeldi og annars konar ólögmætri nauðung en ákærði hafi tekið hana úr fötunum, snúið henni á magann og haldið höndum hennar á meðan hann þröngvaði getnaðarlim sínum inn í leggöng hennar.Ákærði hefur kannast við fyrir héraðsdómi og lögreglu að hafa haft samræði við brotaþola í umrætt sinn en að það hafi ekki verið gegn hennar vilja. Í skýrslu ákærða hjá lögreglu er haft eftir honum að brotaþoli hafi gefið „svona óljóst svar, en hún var ekki á móti því“. Brotaþoli greindi frá því atviki sem hér er til umfjöllunar við komu á Neyðarmóttöku fyrir þolendur kynferðisofbeldis 23. febrúar 2016. Í skýrslu læknis er skoðaði brotaþola er haft eftir henni að ákærði hafi mikinn sannfæringarmátt og vald yfir henni „þannig að hún verði stíf og fái hnút í magann af hræðslu“. Hafi hann þannig getað haft við hana kynmök gegn neitun hennar. Hann hafi haldið henni með þéttu taki um framhandlegg hennar á meðan hann kom vilja sínum fram. Hafi brotaþoli bent á marblett á handlegg og fullyrt að hann hafi komið eftir þetta tak. Við aðalmeðferð málsins í héraði staðfesti læknirinn að um nýlegan marblett hefði verið að ræða sem gæti hafa komið við slíkt átak.Brotaþoli gaf skýrslu hjá lögreglu 24. febrúar 2016 og lýsti atvikum með sama hætti og hjá Neyðarmóttöku. Þá bar kunningjakona brotaþola, C, fyrir lögreglu að brotaþoli hefði greint henni frá því að ákærði hefði neytt hana til kynlífs tveimur dögum áður. Vitnið staðfesti þann framburð við aðalmeðferð málsins í héraði. Svo sem rakið er í hinum áfrýjaða dómi bar brotaþoli jafnframt við aðalmeðferð málsins í héraði að hún hefði sagt skýrt við ákærða að hún vildi ekki kynmök í umrætt sinn en að ákærði hefði haft svo mikla stjórn yfir henni að hún hefði talið það skyldu sína að verða við ósk hans. Framburður brotaþola fyrir héraðsdómi og lögreglu verður túlkaður með þeim hætti að hún hafi ekki veitt samþykki sitt fyrir samförum í umrætt sinn. Með trúverðugum framburði brotaþola, sem fær stuðning í fyrrnefndri skýrslu læknis sem skoðaði hana eftir komu á neyðarmóttöku og fyrrnefndum framburði kunningjakonu brotaþola, þykir hafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði neyddi brotaþola til samfara með ólögmætri nauðung í umrætt sinn.Þegar atvik þetta gerðist var brotaþoli flutt út frá ákærða og hafði dvalist í Kvennaathvarfinu í rúman mánuð eða frá 21. janúar 2016. Af þeim sökum og með hliðsjón af því sem upplýst er í málinu um samskipti ákærða og brotaþola í aðdraganda atviksins gat ákærða ekki dulist að hún væri andvíg kynmökunum.Að öllu framangreindu virtu er sannað að ákærði er sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í 2. lið ákæru og réttilega er þar heimfærð undir 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um að ákærði hafi 23. febrúar 2016 gegn vilja brotaþola þvingað hana með ofbeldi til að veita sér munnmök og sleikja á sér punginn eins og honum er gefið að sök í ákærulið 3 og þannig gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga.Samkvæmt ákærulið 5 er ákærða gefið að sök að hafa ítrekað á tímabilinu 31. desember 2015 til 31. janúar 2016 horft á klámmyndir og fróað sér í viðurvist sonar síns, D, sem þá var níu ára gamall. Í hinum áfrýjaða dómi var ákærði sakfelldur fyrir þessi brot á tímabilinu 31. desember 2015 til 21. janúar 2016 og unir ákæruvaldið þeirri niðurstöðu. Drengurinn gaf skýrslu fyrir Héraðsdómi Reykjaness 8. febrúar 2016 á grundvelli c-liðar 1. mgr. 59. gr. laga nr. 88/2008. Skýrslutakan fór fram í Barnahúsi. Í þingbók kemur ekki fram að við skýrslutökuna hafi verið gætt ákvæðis b-liðar 1. mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008 og verður af þeim sökum ekki byggt á skýrslu drengsins. Í málinu liggja hins vegar fyrir önnur gögn. Í beiðni barnaverndarnefndar Kópavogs frá 28. janúar 2016 um lögreglurannsókn kemur fram að starfsmaður nefndarinnar, E, sálfræðingur, hafi farið í skólann til drengsins þar sem hann greindi starfsmanninum frá þeirri háttsemi sem í ákæruliðnum greinir. Starfsmaðurinn gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins í héraði og staðfesti framangreint. Þá liggur fyrir framburður brotaþola, móður drengsins, fyrir héraðsdómi og hjá lögreglu um þá háttsemi sem ákærða er gefin að sök. Jafnframt kom fram hjá vitninu B í skýrslu hennar í héraði að brotaþoli hefði greint frá því í samtölum við vitnið að ákærði hafi horft á klámmyndir og fróað sér að henni og drengnum ásjáandi. Gögn frá Barnahúsi, sem liggja fyrir í málinu, styðja jafnframt framangreindan framburð vitna. Samkvæmt framansögðu er sannað svo hafið er yfir skynsamlegan vafa að ákærði hefur gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í 5. lið ákæru. Með háttsemi sinni særði ákærði blygðunarsemi drengsins og sýndi af sér ruddalegt og ósiðlegt athæfi. Telst brot hans varða við 209. gr. almennra hegningarlaga og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.Ákærði hefur samkvæmt framansögðu verið fundinn sekur um að hafa nauðgað brotaþola 22. og 23. febrúar 2016 og fyrir blygðunarsemis- og barnaverndarlagabrot gagnvart syni sínum á tímabilinu 31. desember 2015 til 21. janúar 2016. Að auki hefur hann játað að hafa margoft gerst sekur um brot gegn nálgunarbanni samkvæmt ákæruliðum 6 til 10 og eru þau brot rétt heimfærð undir 232. gr. almennra hegningarlaga. Loks hefur hann játað brot gegn 5. mgr. 47. gr., sbr. 74. gr. laga nr. 81/2003 um fjarskipti, sbr. ákærulið 11.Um sjö og hálfur mánuður liðu frá því að dómsgerðir voru afgreiddar frá héraðsdómi til ríkissaksóknara þar til þær bárust Landsrétti. Með hliðsjón af því og öllu framangreindu og samkvæmt 3. mgr. 70. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjú ár. Til frádráttar refsingunni komi gæsluvarðhald sem ákærði sætti frá 24. febrúar til 4. mars 2016.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola miskabætur sem ákveðnar verða 2.000.000 króna með vöxtum og dráttarvöxtum eins og greinir í dómsorði.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verður staðfest.Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins eins og greinir í dómsorði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns og þóknun skipaðs réttargæslumanns brotaþola, sem ákveðin verða að meðtöldum virðisaukaskatti.Ákæruvaldið hefur ekki haft uppi kröfu fyrir Landsrétti um upptöku á GPS-staðsetningartæki af gerðinni Scope og er því ekki unnt að staðfesta ákvæði héraðsdóms þar um.Dómsorð:Ákærði, X, sæti fangelsi í þrjú ár. Tilfrádráttar kemur gæsluvarðhald sem ákærði sætti frá 24. febrúar til 4. mars2016.Ákærði, greiði brotaþola, A, 2.000.000króna með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 23. febrúar 2016 til 18. janúar 2018 en með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags.Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað verðurstaðfest.Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnaðmálsins, 1.481.052 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns,Ómars Arnar Bjarnþórssonar lögmanns, 1.200.000 krónur og þóknun skipaðsréttargæslumanns brotaþola, Eiríks Gunnsteinssonar lögmanns, 248.000 krónur.Dómur HéraðsdómsReykjaness 26. apríl 2018.Mál þetta, sem var þingfest 18. desember2017 og dómtekið 3. apríl 2018, höfðaði héraðssaksóknari með ákæru 9. október2017 á hendur X, kt. [...], [...], Kópavogi, „fyrir eftirfarandihegningarlagabrot, brot gegn barnaverndarlögum og lögum um fjarskipti, sembeindust að A, þáverandi eiginkonu ákærða, og syni þeirra, D, á árinu 2016 nemaannað sé tekið fram;Fyrir tilraun til nauðgunar, með því að hafa mánudaginn 15. febrúar, að [...] í Kópavogi, falast eftir samræði við A og þegar hún neitaði, ráðist á hana og rifið niður um hana buxur hennar og reynt að rífa niður nærbuxur hennar í þeim tilgangi að hafa við hana samræði eða önnur kynferðismök gegn vilja hennar en við mótspyrnu hennar rifnuðu nærbuxurnar og ákærði lét af háttseminni. Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr., sbr.20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Fyrir nauðgun, með því að hafa mánudaginn 22. febrúar, að [...] í Kópavogi, haft samræði við A, gegn vilja hennar, með því að beita hana ofbeldi og annars konar ólögmætri nauðung en ákærði tók hana úr fötunum, snéri henni á magann og hélt höndum hennar á sama tíma og hann þröngvaði getnaðarlim sínum inn í leggöng hennar. Við þetta hlaut A marbletti á vinstri framhandlegg.Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Fyrir nauðgun og frelsissviptingu, með því að hafa, skömmu fyrir kl. 12 þriðjudaginn 23. febrúar ruðst inn í bifreiðina [...], sem A hafði til umráða, á bifreiðastæði við [...] tungumálaskóla, [...] í Kópavogi, þar sem hún stundaði nám, og skipað henni að aka bifreiðinni að [...] í Kópavogi. Þar skipaði ákærði henni að koma með inn í íbúð þar sem hann tók farsíma og bíllykla af henni og þvingaði hana til þess að veita sér munnmök og sleikja á sér punginn. Að þessu loknu meinaði ákærði A för og skipaði henni að koma með sér í bifreiðina [...], sem ákærði síðan ók um höfuðborgarsvæðið, uns hann ók henni að lögreglustöðinni við Dalveg í Kópavogi þar sem hann hleypti henni út um kl. 17:40, en þá hafði A verið svipt frelsi sínu í tæpar 6 klukkustundir.Telst þetta varða við 1. mgr. 194. gr. og 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fyrir brot í nánu sambandi, með því að hafa með þeirri háttsemi sem lýst er í ákæruliðum 1 til 3 ógnað heilsu og velferð þáverandi maka síns, A, með ítrekuðu og alvarlegu ofbeldi og nauðung sem stóð yfir í langan tíma.Telst þetta varða við 218. gr. b. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fyrir blygðunarsemis- og barnaverndarlagabrot og brot í nánu sambandi, með því að hafa ítrekað á tímabilinu 31. desember 2015 til 31. janúar 2016 horft á klámmyndir og fróað sér í viðurvist D, sonar síns, sem þá var níu ára gamall. Með þessari háttsemi særði ákærði blygðunarsemi barnsins og sýndi af sér ruddalegt og ósiðlegt athæfi gagnvart barninu sem særði það og móðgaði ásamt því að ógna heilsu og velferð barnsins.Telst þetta varðavið 209. gr. og 218. gr. b. almennrahegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.Fyrir brot gegn nálgunarbanni, með því að hafa ítrekað á tímabilinu 8. mars til 22. apríl hringt í símanúmerið [...], sem A hafði til umráða á fyrrgreindu tímabili, þrátt fyrir að honum væri bannað að setja sig í samband við hana með ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu frá 4. mars 2016 og úrskurði Héraðsdóms Reykjaness í máli R-[...]/2016 frá 10. mars sama ár.Telst þetta varða við 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Fyrir brot gegn nálgunarbanni, með því að hafa ítrekað eða í allt að 848 skipti á tímabilinu 23. apríl til 13. maí hringt í símanúmerið [...], sem A hafði til umráða á fyrrgreindu tímabili, þrátt fyrir að honum væri bannað að setja sig í samband við hana með ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og úrskurði Héraðsdóms Reykjaness sem getið er í ákærulið 6.Telst þetta varða við 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fyrir brot gegn nálgunarbanni, með því að hafa ítrekað eða í allt að 102 skipti á tímabilinu 1. júní til 1. september hringt í símanúmerin [...] og [...] og sent 64 sms skilaboð á sama tímabili í sömu símanúmer, sem A hafði til umráða á fyrrgreindu tímabili, þrátt fyrir að honum væri bannað að setja sig í samband við hana með ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og úrskurði Héraðsdóms Reykjaness sem getið er í ákærulið 6. Telst þetta varða við 232. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940.Fyrir brot gegn nálgunarbanni, með því að hafa mánudaginn 9. maí nálgast A og son þeirra D fyrir utan kvennaathvarfið við Snorrabraut í Reykjavík, gefið sig á tal við A og tekið utan um hana, þrátt fyrir að honum væri bannað að koma í námunda við þau bæði eða nálgast þau á almannafæri með ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og úrskurði Héraðsdóms Reykjaness sem getið er í ákærulið 6.Telst þetta varða við 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fyrir brot gegn nálgunarbanni, með því að hafa fimmtudaginn 12. maí veitt A eftirför á bifreiðastæði við Hótel Nordica við Suðurlandsbraut í Reykjavík, nálgast hana og gert tilraun til að opna dyr bifreiðarinnar [...] sem A ók, þrátt fyrir að honum væri bannað að koma í námunda við hana eða nálgast á almannafæri með ákvörðun lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu og úrskurði Héraðsdóms Reykjaness sem getið er í ákærulið 6.Telst þetta varða við 232. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Fyrir brot gegn lögum um fjarskipti, með því að hafa látið þjónustuaðila koma fyrir eftirfararbúnaði og GPS staðsetningartæki af gerðinni Scope í bifreiðinni [...] í ólögmætum tilgangi og án vitundar umráðamanns bifreiðarinnar, A, í þeim tilgangi að fylgjast með ferðum hennar á tímabilinu 22. febrúar til og með 16. júní en öllum upplýsingum um akstur bifreiðarinnar var safnað saman á læstan aðgang á vefsvæði, sem ákærði og einn annar aðili höfðu aðgang að. Telst þetta varðavið 5. mgr. 47. gr., sbr. 74. gr. laga um fjarskipti nr. 81/2003.Þess er krafist aðákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Þá erþess krafist með vísan til 1. tl. 1. mgr. 69. gr. a almennra hegningarlaga nr.19/1940 að GPS staðsetningartæki af gerðinni Scope sem lögregla lagði hald áverði gert upptækt til ríkissjóðs (munur nr. [...]). Einkaréttarkröfur:Af hálfu A, kt. [...],er þess krafist að ákærða verði gert að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr.3.000.000 auk vaxta skv. 8. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá23. febrúar 2016 þar til mánuður er liðinn frá birtingu kröfunnar en síðandráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Jafnframt er þess krafist að ákærða verði gert að greiðamálskostnað að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Af hálfu A, kt. [...],fyrir hönd ólögráða sonar síns, D, kt. [...], er þess krafist að ákærða verðigert að greiða honum miskabætur að fjárhæð kr. 1.200.000 samkvæmt 1. mgr. 26.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 auk vaxta skv. 8. gr. laga um vexti ogverðtryggingu nr. 38/2001, frá 1. janúar 2014 en síðan með dráttarvöxtum skv.9. gr. vaxtalaga, sbr. 1. mgr. 6. gr. sömu laga að liðnum mánuði frá birtingukröfunnar til greiðsludags. Einnig er þess krafist að ákærði verði dæmdur tilað greiða málskostnað að mati dómsins eða samkvæmt síðar framlögðummálskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun.“Ákærði neitar sök samkvæmt ákæruliðum 1-5,en játar að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem lýst er í ákæruliðum 6-11.MálsatvikHér verða aðeins rakin málsatvik er lúta að ákæruliðum 1-5, enlátið nægja að skírskota til ákæru og rannsóknargagna að því er aðra ákæruliðivarðar. Hinn 21. janúar 2016 kom brotaþoli, A, álögreglustöðina í Kópavogi og óskaðieftir aðstoð vegna endurtekinna ofbeldisbrota af hálfu eiginmanns síns, ákærðaí máli þessu, bæði gagnvart henni sjálfri og níu ára gömlum syni þeirra. Sagðihún ofbeldið hafa staðið yfir í mörg ár, en væri sérlega slæmt nú þar semeiginmaðurinn væri ölvaður og búinn að vera það samfellt frá áramótum. Lýstihún ofbeldinu sem andlegu, líkamlegu og kynferðislegu. Í frumskýrslulögreglunnar er haft eftir brotaþola að ákærði neyði hana til að horfa áklámmyndir með honum og vilji á meðan eiga við hana samfarir eða að hún veitihonum munnmök, stundum oft á dag, gegn vilja brotaþola. Hann gangi einnig umnakinn og frói sér á meðan hann horfi á klámmyndir og yfir hana þegar hún farií bað. Hafi sonur þeirra oft orðið vitni að þessu háttalagi. Ákærði hafi jafnframt lagt hendur á drenginn,rifið í hár hans og sparkað í magann á honum. Brotaþoli óskaði aðstoðarlögreglu og barnaverndaryfirvalda til að komast af heimilinu og var ákveðið aðflytja hana, ásamt börnum hennar tveimur, í Kvennaathvarfið. Brotaþoli kom á ný á lögreglustöð 29. janúar2016 og lagði þá fram kæru á hendur eiginmanni sínum fyrir ofbeldi gagnvarthenni og eldri syni þeirra. Lýsti hún atvikum á sama hátt og hér að ofan.Sérstaklega aðspurð sagði brotaþoli að ákærði hefði ekki lamið hana eða neytthana til kynmaka, hann ýtti henni frekar með líkama sínum og togaði hönd hennarað getnaðarlimi sínum. Ofbeldið væri meira andlegt, ákærði biðji hana stöðugtum kynlíf og bregðist reiður við er hún neiti honum, allt þar til hún látiundan. Fram kemur í skýrslunni að brotaþoli og ákærði hafi verið saman í tólfár, en þau fluttu hingað til lands frá Póllandi árið 2013. Ákærði varyfirheyrður af lögreglu 5. febrúar 2016. Hann sagðist hafa verið búinn aðdrekka í mánuð. Neitaði hann að hafa beitt konu sína ofbeldi, en kannaðist viðað hafa togað í hárið á syni sínum. Hafi það gerst í kjölfar þess að drengurinnhafi verið að hlæja að honum er hann kom nakinn úr baði og gekk um íbúðina.Drengurinn hafi einnig verið að pirra hann. Sagðist hann stundum horfa áklámefni með konu sinni, en taldi að drengurinn hefði ekki séð slíkt þótt ekkiværi hægt að útiloka að það hafi gerst. Hann hafnaði ásökunum konunnar um aðhann hafi neytt hana til kynmaka.Þann 23. febrúarkomu á lögreglustöðina C og F og skýrðu frá því að vinkona þeirra, brotaþoli ímáli þessu, hefði hringt í þau og beðið um aðstoð. Sögðu þau að ákærði væri aðógna henni og héldi henni nauðugri í íbúð ákærða að [...]. Óskuðu þau eftir aðlögregla færi að heimili ákærða. Er lögreglan kom á vettvang var íbúðinmannlaus, en skömmu síðar kom sonur ákærða og brotaþola, D, og sagði foreldrasína hafa farið út í búð. Lögreglan ákvað að aka drengnum á lögreglustöð. Áleiðinni þangað hringdi brotaþoli í drenginn og kom hún ásamt ákærða skömmu síðará lögreglustöðina. Eftir að hafa rætt við brotaþola ákvað lögreglan að handtakaákærða og vista hann í fangageymslu, en brotaþoli var færður til skoðunar áNeyðarmóttöku LSH.Daginn eftir lagðibrotaþoli fram kæru á hendur ákærða vegna kynferðisbrots og frelsissviptingar.Skýrði hún svo frá að deginum áður, 23. febrúar, hefði hún verið áíslenskunámskeiði í skóla. Þangað hefði ákærði komið, setið um hana og beðiðeftir henni á bílaplani. Þegar hún hugðist bakka bíl sínum hafi hann hoppaðinn, sest í farþegasætið og sagt henni að keyra að [...], enda þyrftu þau aðræða um að breyta samningi um íbúðina sem þau væru með á leigu. Þegar þangaðvar komið hafi ákærði tekið af henni símann og talað um að hann langaði íkynlíf. Síðar hafi hann kallað hana inn í herbergi sona þeirra, þar sem hannreyndi að afklæða hana, en hún hafi streist á móti og sagt honum að hún myndikæra hann fyrir nauðgun. Hafi ákærði þá hætt, en sagt að gott væri ef hún settityppið á honum í munninn og sleikti á honum punginn. Hún hafi ekki viljað þaðog reynt að komast undan, en ákærði hafi þá haldið í hár hennar og hnakka ogþröngvað henni til munnmaka. Allan tímann hafi hann haldið höfði hennar aðlimnum, uns hann fékk sáðlát í munn hennar. Eftir þetta hafi sonur þeirra, D,komið heim. Er ákærði fór á baðherbergið kvaðst brotaþoli hafa fengið símasonar síns lánaðan og sent vini sínum, G, sms-skilaboð, þar sem hún bað umaðstoð vegna þess að ákærði héldi henni nauðugri. Skilaboð þessi er að finna ígögnum málsins og voru þau send úr síma sonarins umræddan dag kl. 14.21 til G.Eru þau rituð á pólsku, en hljóða þannig í íslenskri þýðingu „Gerðu eitthvaðhann heldur okkur með valdi ekki skrifa ekki hringja annars tekur hann eftirþví að ég hafi skrifað.“ Í sömu skýrslubrotaþola hjá lögreglu er einnig haft eftir henni að ákærði hafi deginum áður,þ.e. 22. febrúar 2016, nauðgað henni í sömu íbúð. Hafi hún farið þangað umhádegið til þess að ræða við hann um leigusamninginn. Þegar þangað kom hafiákærði sagt að túlkurinn hefði ekki tíma þann dag til að fara yfirleigusamninginn með þeim. Hafi ákærði þá reynt að tala hana til og fá hana tilkynmaka. Hafi hún streist á móti þegar ákærði reyndi að toga buxur hennarniður. Hafi ákærði þá sagt að hann væri með svo mikla standpínu að hann ætlaðibeint inn. Í kjölfarið hafi hann gripið um hendur hennar, tekið hana úrfötunum, lagt hana á magann og haft við hana samfarir um leggöng. Brotaþolikvaðst hafa sagt ákærða að hún vildi þetta ekki. Brotaþoli gaf einnigskýrslu hjá lögreglu 29. febrúar 2016 og greindi þar frá langvarandi ofbeldi afhálfu ákærða. Greindi hún einnig frá því að 15. febrúar hefði hún og ákærðimælt sér mót á fyrrverandi heimili þeirra. Hafi hún átt að láta hann fá bílþeirra og hafi hann boðið henni í kaffi í íbúðinni. Hafi hann stöðugt verið aðbiðja hana um að taka saman við sig aftur og spurt hvenær hún ætlaði að leyfahonum að hafa samfarir við hana. Hafi hún svarað honum að svo yrði pottþéttekki í augnablikinu. Hafi hann þá gengið að henni og byrjað að rífa niður umhana buxurnar. Hafi hún haldið um þær báðum höndum og öskrað og sagt honum aðhætta og láta sig í friði. Við þetta hafi nærbuxurnar rifnað. Sagðist hún hafagrátið og þá hafi ákærði látið hana vera. Hafi hann verið reiður á meðan áþessu stóð. Þegar brotaþoli kom í Kvennaathvarfið eftir þetta sagðist hún hafatekið mynd af nærbuxunum og sent G til að sýna honum hvernig hún hafi komið fráákærða. Meðal gagna málsinser skýrsla læknis um skoðun á brotaþola á Neyðarmóttöku LSH að kvöldi 23.febrúar 2016. Frásögn brotaþola af atvikum þann dag og deginum áður er á samaveg og frásögn hennar hjá lögreglu. Þar segir einnig að brotaþoli sé meðnýlegan marblett á vinstri framhandlegg, nýlega marbletti á hægri fótlegg ogutanvert á mjöðm, svo og ílangt mar á sköflungi vinstri fótleggjar. Framburður fyrir dómiÁkærði kannaðist ekki við þá háttsemi sem honum er gefin að sök í 1.tölulið ákæru. Hann neitaði því að hafa gert tilraun til að nauðga brotaþola ogtók fram að hann hafi aldrei beitt konu sína ofbeldi í sambandi þeirra. Þauhafi stundum rifist, en ofbeldi hafi hann aldrei beitt. Aðspurður um rifnarnærbuxur brotaþola, en ljósmynd af þeim liggur frammi í málinu, sagðist hannaðeins hafa séð myndir af þeim í málsskjölum. Brotaþoli hafi örugglega sjálfrifið nærbuxurnar og taldi ákærði að það væri liður í samsæri hennar gegnhonum. Hann viðurkenndi að eiga við áfengisvandamál að stríða og drykki oftastí nokkrar vikur þegar hann byrjaði. Eftir langa drykkju væri hann mjög slappurog lægi þá oftast í rúminu eða sæti í sófanum. Ætti hann það til að missaminnið eða fara í „black-out“ eftir langvarandi drykkju.Að því er varðar 2.tölulið ákærunnar kvaðst ákærði ekki muna nákvæmlega hvort eitthvaðkynferðislegt hefði átt sér stað milli hans og eiginkonunnar þennan dag, 22.febrúar 2016, en tók fram að þau hafi oft haft samfarir þegar hún kom íheimsókn til hans, jafnvel eftir að hún var farin frá honum. Hafi það alltafverið með fullu samþykki hennar. Ákærði var því næst spurður um frekariskýringar á eftirfarandi orðum hans við yfirheyrslu hjá lögreglu 24. febrúar2016: „Já þá við já höfðum svona samfarir, stunduðum kynlíf, en þetta var svonameð samþykki svona okkar beggja. En þetta var alls ekki svona nauðgun, égspurði um leyfi og hún sagði svona, þetta var svona óljóst svar, en hún varekki á móti því. [...] Við sátum þarna saman svona fórum að kyssast og ég fórað káfa á henni og hún gerði það sama gagnvart mér og já og svona byrjaði þettaog hún tók alveg þátt í þessu.“ Kvaðst ákærði ekki muna nákvæmlega hvernigþetta gekk fyrir sig, en áréttaði að alltaf hafi samfarirnar verið með hennarsamþykki. Tók hann fram að hefði þetta verið nauðgun hefði brotaþoli ekkiviljað koma aftur heim til hans. Spurður um áverka á brotaþola og hvort hannhafi haldið fast um hendur hennar í umrætt sinn, sagði hann að það gæti verið,en áverkarnir hafi ekki verið vegna nauðgunar. Ekki kvaðst hann heldur vita afhverju hún var með marga marbletti, en tók fram að þeir stöfuðu örugglega ekkiaf kynlífi þeirra. Aðspurður hvers vegna brotaþoli dveldi í Kvennaathvarfinusagði ákærði að það hafi verið skipulagt af brotaþola til þess að hún gætiflutt frá honum og fengið félagslegt íbúðarhúsnæði. Þá hafi hún einnig fengið D,son þeirra, til þess að hlæja að honum og pirra hann. Því hafi hann tekið íeyrað á drengnum og togað í hárið á honum.Ákærði var því næstspurður um atvik að baki 3. tölulið ákærunnar. Skýrði hann svo frá að brotaþolihefði viljað hitta hann og þess vegna hefði hann komið í skólann 23. febrúar.Vinur hans hefði ekið honum þangað. Í sömu andrá og brotaþoli keyrði úrbílastæðinu hafi hún séð hann og opnað bílhurðina fyrir honum. Kvaðst ákærði þáhafa spurt brotaþola um leigusamninginn og hafi hún sagt að þau skyldu ganga íað breyta honum. Þegar á [...] varkomið hafi brotaþoli lagt bílnum og þau farið inn. Ákærði sagðist hafa lagaðkaffi, en nokkrum mínútum síðar hafi sonur þeirra, Dr, komið heim úr skólanum,eða upp úr kl. 13.00. Ákærði neitaði því að hafa tekið símann af brotaþola,hann hafi legið á borðinu, en vel gæti verið að hann hafi skoðað hann. Hún hafilíka stundum skoðað símann hans. Ákærði neitaði einnig að hafa varnað því aðbrotaþoli kæmist út og tók fram að dyrnar hafi verið ólæstar. Henni hafi veriðfrjálst að fara ef hún hefði óskað eftir því. Þá neitaði ákærði því að nokkuðkynferðislegt hefði gerst milli þeirra þennan dag. Sérstaklega spurður um hvortákærði hafi látið brotaþola sleikja á honum punginn neitaði hann því einnig. Eftir að þauyfirgáfu íbúðina sagði ákærði að þau hafi farið á leigumiðlunina til að geranafnabreytingu á leigusamningnum. Taldi hann að þá hafi klukkan verið um þrjú. Dhafi ekki viljað koma með, hann hafi frekar viljað vera hjá vini sínum. Spurðurum sms-skeyti frá brotaþola, þar sem hún biður um hjálp, sagðist ákærði ekkertvita um það annað en að C] hafi farið á lögreglustöðina og tilkynnt um hvarf A.Þess vegna hafi þau farið á lögreglustöðina. Hins vegar hafi brotaþoli gertýmislegt til þess að losna úr sambandi þeirra og verið gæti að hún hafi sentsms-skeytið úr síma D í þeim tilgangi. Hafi það verið skipulagt af brotaþola ogC til þess að gera þetta trúverðugra. Brotaþoli hafi viljað komast í nýttsamband, þrátt fyrir að hann bæði hana ítrekað um að hætta við slíkt, enda ættuþau saman tvö börn. Sérstaklega aðspurður sagði ákærði að brotaþoli hafi fariðmeð honum í íbúðina og síðar í leigumiðlunina af fúsum og frjálsum vilja. Hannneitaði því staðfastlega að þau hafi haft kynmök þennan dag. Ákærði kannaðistekki við að hafa verið að fróa sér svo sonur hans sæi til, eins og honum ergefið að sök í 5. tölulið ákærunnar. Hins vegar sagði hann að verið gæti aðhann hafi setið á nærbuxum í sófanum, en neitaði því að hafa alltaf verið að„hrista“ typpið á sér, eins og sonur hans haldi fram. Brotaþoli, A, var fyrst spurð um atvik að baki 1.ákærulið. Sagðist hún á þessum tíma hafa búið í Kvennaathvarfinu, en hún hafikomið í íbúð ákærða 15. febrúar 2016, þar sem hann hafi alltaf verið að finnatilefni til þess að hún heimsækti sig vegna fyrirhugaðrar nafnabreytingar á húsaleigusamningnum. Kvaðsthún líka hafa vorkennt honum. Í umrætt sinn hafi hún staðið við eldavélinaþegar ákærði kom að henni og reyndi að toga af henni buxurnar og hafa við hanasamfarir. Hafi hún streist á móti og við það hafi nærbuxur hennar rifnað. Eftirþað hafi hún flúið úr íbúðinni. Aðspurð kvaðst hún hafa sagt sínum nánustu fráatvikinu, auk þess sem hún sendi vini sínum, G, skilaboð og ljósmynd af rifnumnærbuxum sínum sama dag. Sagðist hún þess fullviss að ákærði hafi ætlað aðnauðga henni í umrætt sinn. Spurð um atviksamkvæmt 2. tölulið ákærunnar sagði brotaþoli að hún hafi komið á heimiliákærða þar sem til stóð að breyta leigusamningi um íbúðina. Líklega hafi það þóaðeins verið yfirvarp af hálfu ákærða, enda hafi hann strax sagt við hana erþangað var komið að þau færu ekki á leigumiðlunina þann dag. Þess í stað hafiákærði talað um að langt væri frá því að hann hefði haft samfarir við konu.Kvaðst hún hafa sagt honum að hún vildi ekki kynmök, en ákærði hafi haft svomikla stjórn yfir henni að hún taldi það skyldu að verða við ósk hans. Hafiákærði klætt hana úr fötunum og haldið um hendur hennar á meðan á samförumstóð. Eftir þetta kvaðst brotaþoli hafa ákveðið að skrifa hvorki undirbreytingu á leigusamningi né svara nokkrum símtölum frá ákærða. Daginn eftirhafi það þó breyst er ákærði kom í skólann. Aðspurð sagðist brotaþoli hafa sagtákærða skýrt að hún vildi ekki eiga við hann kynmök umrætt sinn.Að því er varðar 3.ákærulið kvaðst brotaþoli hafa verið ískólanum þennan dag. Hafi ákærði reynt að hafa símasamband við hana, en húnekki svarað. Í frímínútum hafi hún tekið eftir honum á bílastæðinu og orðiðhrædd. Kennarinn hennar hafi líka séð að henni var brugðið. Þegar skóla varlokið, um tólfleytið, hafi ákærði komist inn í bíl hennar á bílastæðinu og hafihenni þá orðið ljóst hvað myndi gerast. Hafi þau ekið að [...]t og hafi ákærðiþar talað um að breyta þyrfti leigusamningnum. Kvaðst hún alls ekki hafa fariðsjálfviljug í íbúð ákærða. Ákærði hafi síðan lokað krakkana inni í herbergi ogbeðið hana um að klippa sig, sem hún gerði. Að því loknu hafi hann farið í bað.Eftir það hefði ákærði reynt að hafa við hana samfarir, en hún hafi sagt honumað hún leyfði það ekki, og ef hann héldi áfram myndi hún kæra hann fyrirnauðgun. Ákærði hefði þá neytt hana til að fróa sér og sleikja á honum punginn,uns hann fékk sáðlát. Kvaðst hún hafa sagt ákærða að hún vildi þetta ekki, enákærði hafi haldið henni. Aðspurð kvaðstbrotaþoli ekki hafa reynt að kalla eftir aðstoð þegar komið var í íbúðina ogtaldi að það hefði verið þýðingarlaust. Ákærði hefði líklega skemmt síma hennaref hann sæi hana hringja. Brotaþoli var þá spurð um skilaboð sem send voru úrsíma Dr, sonar hennar, til G. Sagði hún að ákærði hafi þá verið búinn að takaaf henni síma hennar. Því hafi hún notað síma sonarins þegar hann kom heim umtvöleytið og þegar ákærði fór í bað. Brotaþoli kvaðst skýrt hafa látið það íljós við ákærða að hún vildi fara úr húsinu, en hann hafi neitað því og sagt aðþau yrðu að ganga frá nýjum leigusamningi. Fram kom í málibrotaþola að hún og ákærði hefðu farið á nokkra staði eftir að hafa yfirgefiðíbúðina, þ. á m. í leigumiðlunina. Spurð hvort henni hafi ekki dottið í hug aðflýja þá frá ákærða sagði brotaþoli að hún hafi ekki reynt það. Hún sagðistekki hafa óttast um líf sitt, en hún hafi verið hrædd um að ákærði lemdi hana. Brotaþoli var loksspurð um atvik að baki 5. tölulið ákærunnar. Sagði hún það oft hafagerst að D hafi orðið vitni að því er ákærði var að horfa á klámmyndir og fróasér. Hafi hún oft gert athugasemdir við þetta háttalag, en ákærði hafi svaraðþví til að D ætti ekki að vera þarna. Kvaðst hann mega gera þetta í sinni íbúð.Fram kom í málibrotaþola að hjónabandi hennar og ákærða hafi lokið í desember 2016.Sonur ákærða ogbrotaþola, D, var yfirheyrður íBarnahúsi 8. febrúar 2016. Var hann níu ára gamall, fæddur í desember árið2006.Drengurinn skýrðifrá því að pabbi hans og mamma rifust stundum og öskruðu á hvort annað, enaldrei lemdu þau hvort annað. Ástandið á heimilinu væri ekki gott þegar pabbihans væri að drekka. Segði pabbi hans þá honum að fara inn í herbergið sitt meðbróður sínum, en mamma hans ætti að vera frammi hjá honum. Úr herberginu gætihann heyrt hljóð frá sjónvarpinu og væri pabbi hans þá að horfa á klámmyndir.Oft hafi hann sjálfur séð slíkar myndir. Stundum sagðist hann ekki vilja farainn í herbergi sitt og hafi hann þá séð pabba sinn hrista typpið á sér í sófastólnum.Hafi pabbi hans oft gert þetta svo hann sæi, og geri þetta alltaf þegar hann séfullur. Þá sagðist hann hafa heyrt pabba sinn segja við mömmu hans að hún ættiað sleikja á honum typpið, en hún segi þá að hún vilji það ekki. Reyni hann þáað hjálpa mömmu sinni með því að koma fram, en við það verði pabbi hans reiður.Aðspurður sagðidrengurinn að alltaf þegar hann pirraði pabba sinn togaði pabbi hans í hárið áhonum og væri það svolítið vont. Hann hefði líka einu sinni sparkað í hann, enmundi ekki hvar. Hann hefði þó ekki meitt sig. Vitnið E, sálfræðingur hjábarnavernd í Kópavogi, kvaðst hafa rætt við D að ósk lögreglunnar 21. janúar2016. Hafi samtalið farið fram í skóla drengsins með aðstoð túlks. Sagði hún aðdrengurinn hafi lýst alvarlegu ástandi á heimili sínu. Faðir hans sæti aðdrykkju, horfði á klámmyndir og fróaði sér. Þá hafi drengurinn heyrt pabba sinnbiðja mömmu hans um að sleikja á sér typpið og hafi hann séð slíkt. Vitnið H, dómtúlkur, sagðist hafa túlkað fyrir brotaþola og ákærða ínokkur skipti, þ. á m. þegar þau fóru í leigumiðlunina 23. febrúar 2016. Fannsthenni þá sem brotaþola liði illa, væri óstyrk og ólík sjálfri sér. Ekki kvaðstvitnið minnast þess að ákærði hafi sagt sér frá því að hann hafi nauðgaðbrotaþola. Borin var undir vitnið samantekt úr skýrslu þess hjá lögreglu 13.júní 2016, og taldi vitnið þar rétt eftir sér haft. Vitnið I sagðist búa í sama húsi og ákærði og áður brotaþoli, að [...]í Kópavogi. Ekki sagðist hún oft hafa rætt við brotaþola, enda hafi þær ekkiverið nánar vinkonur. Hins vegar hafi henni oft fundist brotaþoli vera órólegog undir álagi. Hafi hún vitað að vandamál væru í hjónabandi hennar og ákærða.Ákærði væri ekki góður við brotaþola og son þeirra þegar hann væri undiráhrifum áfengis og væri brotaþoli þá mjög hrædd við hann. Nefndi hún aðbrotaþoli hefði einu sinni verið svo hrædd við hann að hún hafi gist á heimilivitnisins. Hafi ákærði oft verið drukkinn í langan tíma og kvaðst vitnið þásjálft hafa verið hrætt við hann, svo og börnin hennar. Vitnið F kvaðst þekkja brotaþola og vera vinur G. Sagði hann að C hafihringt í sig að ósk G og hafi G sagt C í símann að ákærði héldi brotaþola gegnvilja hennar. Þar sem hvorki C né G tali ensku hafi hann farið til lögreglunnarmeð C og óskað aðstoðar hennar vegna málsins. Ekki kvaðst vitnið þekkja neitttil ákærða, hann hafi þó einu sinni komið á verkstæðið þar sem hann vinni, oghafi þá verið að leita að G. Vitnið C sagði að hún og brotaþoli væru vinkonur, en kvaðst ekkertþekkja ákærða. Hún greindi frá því að 23. febrúar 2016 hefði G hringt í hana ogbeðið hana um að aðstoða sig við að tilkynna lögreglu um hvarf brotaþola, ensjálfur kvaðst G ekki geta haft samband við hana. Kvaðst hún hafa reynt að násímasambandi við brotaþola, en án árangurs. Vegna tungumálaerfiðleika hafi húnhringt í F, vin sinn, og beðið hann um að koma með sér á lögreglustöðina oghafi hann orðið við því. Hún sagðist ekki hafa séð áverka á brotaþola. Aðspurð hvortbrotaþoli hafi síðar greint henni frá því hvað gerst hefði þennan dag játtivitnið því, en kvaðst ekki muna það til að segja frá því nú. Vildi hún heldurvísa til framburðar síns hjá lögreglu. Borin var síðan undir vitnið frásögnþess í samantekt lögreglunnar 1. mars 2016, þar sem vitnið sagði að brotaþolihefði tjáð sér að ákærði hefði reynt að nauðga henni 23. febrúar og nauðgaðhenni deginum áður, og sagði vitnið að rétt væri þar eftir sér haft. Vitnið G, kvaðst hafa kynnst brotaþola á íslenskunámskeiði og upp úrþví hafi þau orðið vinir. Seinna hafi brotaþoli hringt í hann og beðið umaðstoð þar sem eiginmaður hennar hefði nauðgað henni. Áður hefði bæði hún og D,sonur brotaþola, rætt við vitnið um mikla drykkju ákærða og líkamlegt ofbeldiaf hans hálfu. Einnig hefði brotaþoli tjáð vitninu að hún óttaðist ákærða.Kvaðst vitnið strax hafa skynjað að brotaþola leið ekki vel. Ekki kvaðst vitniðhafa séð áverka á brotaþola, en hún notaði andlitsfarða. G að því spurðurhvort hann hafi fengið senda ljósmynd í síma sinn frá brotaþola 15. febrúar2016, þar sem sjá má rifnar nærbuxur brotaþola og kynfæri hennar. Játti hannþví og sagði að brotaþoli hefði sagt sér að hún og ákærði hefðu verið að rífastog að ákærði hefði ætlað að nauðga henni. Brotaþoli þekkti engan annan hér álandi og því hefði hún sent honum ljósmyndina til að sýna honum hvernig ákærðikæmi fram við hana. Tók vitnið fram að hvorki hann né brotaþoli hefðu getaðfarið til lögreglunnar vegna tungumálaörðugleika. Aðspurt sagði vitnið að ísíma hans væri nafn A skráð sem [...]. G kannaðist við aðhafa móttekið sms-skilaboð úr síma D 23. febrúar 2016, þar sem fram komi aðákærði haldi brotaþola og D föstum á heimilinu og megi hann ekki hringja tilbaka. Í fyrstu sagðist hann ekki fyllilega hafa skilið skilaboðin, en hafisíðan áttað sig á því að eitthvað amaði að brotaþola. Hafi hann þá hringt í Cog beðið hana um að hafa samband við lögreglu.Aðspurt sagði vitniðað hann og brotaþoli væru kærustupar í dag og hefðu þau hafið sambúð á heimilihans eftir skilnað brotaþola og ákærða. Vitnið var því næst spurt um sambandhans og brotaþola 15. febrúar 2016 og sagði vitnið að þau hefðu þá aðeins veriðgóðir vinir. Vitnið J sagði að brotaþolihefði verið nemandi hennar í tungumálaskólanum. Hún kvaðst muna eftir því aðákærði hafi komið í skólann og viljað hitta brotaþola. Hafi hann verið mjögógnandi og því hafi hún ekki hleypt honum inn í kennslustofuna. Brotaþoli hafigreinilega verið mjög hrædd við manninn og hafi hún falið sig. Taldi vitnið aðákærði hafi komið tvisvar þennan dag til þess að hitta brotaþola og hafi vitniðþurft að vísa ákærða úr skólanum. Borin var undir vitnið samantekt úr skýrsluþess hjá lögreglunni 26. febrúar 2016 og staðfesti vitnið að þar væri rétteftir sér haft. Vitnið K lögreglumaður kvaðsthafa komið að máli þessu 23. febrúar 2016 þegar C og F komu á lögreglustöðinaog óskuðu aðstoðar. Lýsti hann líðan og ástandi brotaþola þannig að hún hafiverið dofin og í einhvers konar sjokki. Ákærði hafi hins vegar virst íjafnvægi.Vitnið L lögreglumaður ræddi viðbrotaþola síðdegis 23. febrúar 2016. Sagði hann að brotaþoli hafi skýrt frá þvíað þennan dag hafi hún verið frelsissvipt og orðið fyrir kynferðisofbeldi, m.a.nauðgun, af hálfu eiginmanns síns. Hafi hún sérstaklega nefnt að ákærði hafineytt hana til munnmaka. Einnig hafi hún nefnt að eiginmaðurinn hefði deginumáður neytt hana til kynmaka gegn hennar vilja. Í kjölfar þessa hafi ákærðiverið handtekinn og vistaður í fangageymslu í þágu rannsóknar málsins, enbrotaþoli fluttur á Neyðarmóttöku til skoðunar. Vitnið gat þess að brotaþolihafi virst buguð og í ójafnvægi. Vitnið M læknir kvaðst hafa skoðað brotaþola við komu hennar áNeyðarmóttöku og hafi hún strax skynjað að brotaþoli þyrfti að dvelja íKvennaathvarfinu. Líðan brotaþola og frásögn hennar hafi gefið slíkt til kynna.Taldi hún að áverkar á brotaþola samræmdust frásögn hennar af atvikum, eins ogþeim er lýst í skýrslu læknisins. Vitnið B sálfræðingur gaf skýrslu í gegnum síma. Fram kom í málihennar að brotaþola hafi verið vísað til hennar vegna ofbeldis af hálfueiginmanns hennar, en brotaþoli hafi þá dvalið í Kvennaathvarfinu. Kvaðstvitnið alls hafa átt nítján viðtöl við brotaþola, á tímabilinu frá 19. febrúar2016 til 26. janúar 2017. Vitnið sagði að í viðtölum við brotaþola hafiaðallega verið rætt um meint ofbeldi eiginmanns brotaþola og afleiðingar þess.Brotaþoli hafi greint henni frá viðvarandi ofbeldi eiginmannsins í þrettán ár,jafnt andlegu, líkamlegu og kynferðislegu. Hafi brotaþoli verið döpur og dofinog upplifði bæði skömm og sjálfsásökun, ásamt því að hún óttaðist eiginmanninn.Þá hafi brotaþoli greint henni frá kynferðisofbeldi 23. febrúar 2016 og aðeiginmaðurinn hafi þá haldið henni fanginni, ásamt syni þeirra, á heimili sínu.Einnig hafi brotaþoli sagt henni frá því að eiginmaðurinn horfði mikið á klámog fróaði sér þá í viðurvist brotaþola og sonar síns. Vitnið staðfesti vottorðsem liggur frammi í málinu, dagsett 19. mars 2018.Ekki er ástæða tilað rekja framburð annarra vitna sem gáfu skýrslu fyrir dómi. Niðurstaða IEins og fram erkomið neitar ákærði að hafa gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin aðsök í ákæruliðum 1-5. Krefst hann aðallega sýknu, en til vara vægustu refsingarsem lög leyfa. Þá krefst hann þess að einkaréttarkröfum verði vísað frá dómi,en til vara að þær verði lækkaðar verulega. Loks er krafist málsvarnarlauna. Byggistsýknukrafa á því að ósannað sé að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem íákæru greinir. Ákærði gengst á hinn bóginn við sakargiftum samkvæmt ákæruliðum6-11 og krefst vægustu refsingar sem lög leyfa.. töluliður ákæruÁkærða er samkvæmtþessum lið gefin að sök tilraun til nauðgunar 15. febrúar 2016. Byggirákæruvaldið á því að leggja beri til grundvallar frásögn brotaþola af atvikum,enda sé hún trúverðug og studd framburði vitna, auk þess sem ljósmyndir afrifnum nærbuxum brotaþola bendi til átaka ákærða og brotaþola umrætt sinn. Eins og rakið er hérað framan fór brotaþoli í Kvennaathvarfið, ásamt börnum sínum tveimur, eftir aðhafa leitað aðstoðar lögreglu 21. janúar 2016. Í skýrslu sinni hjá lögreglu 29.febrúar sama ár greindi brotaþoli fyrst frá því atviki sem hér er tilumfjöllunar, en hafði þá nokkrum dögum áður, 24. febrúar, lagt fram kæru áhendur ákærða vegna meintra kynferðisbrota hans gagnvart henni 22. og 23.febrúar sama ár. Fyrir dómi sagðist brotaþoli hafa heimsótt ákærða umræddan dagvegna fyrirhugaðrar nafnabreytingar á húsaleigusamningi. Einnig kvaðst hún hafavorkennt honum. Kvaðst hún þess fullviss að ákærði hafi ætlað að nauðgahenni. Ákærði og brotaþolieru ein til frásagnar um það sem gerðist umrætt sinn og stendur þar orð gegnorði. Fyrir dómi kvaðst ákærði ekki kannast við þá háttsemi sem honum er gefinað sök og neitaði því að hafa reynt að nauðga konu sinni. Þá kannaðist hannheldur ekki við umrætt atvik í skýrslu sinni hjá lögreglu 24. febrúar 2016.Sagði hann að öll fjölskyldan hefði þennan dag verið að hjálpa bróður hans aðþrífa bílskúr í Hafnarfirði, og gætu bæði bróðir hans og eigandi bílskúrsinsstaðfest það. Ekki verður séð að athugun hafi farið fram á sannleiksgildiþessa. Þá verður ekki framhjá því horft að brotaþoli skýrði fyrst frá atvikiþessu í síðari skýrslu sinni hjá lögreglu, 29. febrúar 2016, en hafði ekkigreint frá því í kæruskýrslu 24. sama mánaðar. Brotaþoli greindi heldur ekkifrá atvikinu í samtali við lækni á neyðarmóttöku LSH 23. febrúar 2016, né ísamtölum sínum við sálfræðing, en eins og áður greinir átti sálfræðingur fyrstviðtal við brotaþola 19. febrúar 2016. Frásögn vitnisins H af samtali sínu viðákærða, sem greint er frá í skýrslu vitnisins hjá lögreglu 13. júní 2016, geturekki ráðið hér úrslitum, enda var þá nokkuð liðið frá atvikinu, auk þess semekki verður ráðið af frásögninni að ákærði hafi þá reynt að nauðga brotaþola.Fyrir dómi kvaðst vitnið reyndar ekki muna eftir þessu samtali. Ekki þykirheldur unnt að byggja á framburði vitnisins G fyrir dómi þar sem hann ogbrotaþoli hafa verið kærustupar um langt skeið og í sambúð frá desember 2016.Loks hafa rifnar nærbuxur brotaþola sem afhentar voru lögreglu nokkru eftirumrætt atvik, svo og ljósmynd af þeim og kynfærum brotaþola, sem send var G 15.febrúar 2016, takmarkað sönnunargildi, þar sem ekki er ljóst að um sömunærbuxur sé að ræða í báðum tilvikum. Samkvæmtframanrituðu þykir slíkur vafi leika á um atvik samkvæmt þessum ákærulið, bæðium meintan verknað og ásetning ákærða, að ekki verður hjá því komist að sýknahann af þeirri háttsemi sem hann er þar ákærður fyrir.2. töluliður ákæruSamkvæmt þessumákærulið er ákærði sakaður um að hafa nauðgað brotaþola að [...] í Kópavogi 22.febrúar 2016. Byggir ákæruvaldið á því að leggja beri til grundvallar framburðbrotaþola um atvik, enda hafi hann verið stöðugur og óbreyttur frá upphafi,jafnt hjá lögreglu og fyrir dómi, sem og á Neyðarmóttöku LSH. Framburðurvitnisins C styðji og framburð brotaþola. Þá telur ákæruvaldið framburð ákærðaum að brotaþoli hafi samþykkt kynlíf ótrúverðugan í ljósi fyrri framkomu ákærðagagnvart brotaþola, svo og þess að brotaþoli hafði þá þegar flúið heimilið ogdvaldi í Kvennaathvarfinu. Í skýrslu sinni hjálögreglu 24. febrúar 2016 játaði ákærði að hafa haft kynmök við brotaþolaumræddan dag, en hafnaði því alfarið að um nauðgun hafi verið að ræða. Hafikynmökin verið með fullu samþykki brotaþola. Fyrir dómi kvaðst hann ekki munanákvæmlega hvernig þetta gekk fyrir sig, en tók fram að þau hafi oft haftsamfarir þegar brotaþoli kom í heimsókn til hans, og hafi það ávallt verið meðsamþykki brotaþola. Þá telur ákærði það rýra trúverðugleika framburðarbrotaþola að hún hafi ekki greint lögreglu frá atviki þessu fyrr en tveimurdögum síðar. Í kæruskýrslu hjálögreglu 24. febrúar 2016 greindi brotaþoli frá því atviki sem hér er tilumfjöllunar. Hafa meginatriði frásagnar hennar verið rakin hér að framan ogsamrýmist hún lýsingu brotaþola í samantekt læknis sem skoðaði hana áNeyðarmóttöku LSH síðdegis 23. febrúar 2016. Þá kvaðst vitnið C minnast þess aðbrotaþoli hafi sagt henni að ákærði hafi nauðgað henni þennan dag. Brotaþolimun hins vegar ekki hafa greint sálfræðingi frá umræddu atviki. Sannað er að ákærðiog brotaþoli höfðu samfarir umrætt sinn, en þau greinir á um hvort það hafiverið með samþykki brotaþola. Ákærði fullyrðir að kynmökin hafi farið fram meðsamþykki brotaþola, en í skýrslu hans hjá lögreglu er eftir honum haft aðbrotaþoli hafi gefið „svona óljóst svar, en hún var ekki á móti því.“ Fyrirdómi kvaðst brotaþoli hafa sagt skýrt við ákærða að hún vildi ekki kynmökumrætt sinn, en ákærði hafi haft svo mikla stjórn yfir henni að hún taldi þaðskyldu sína að verða við ósk hans. Af þessum orðum brotaþola verður ekki annaðráðið en að brotaþoli hafi látið til leiðast og fallist á kynmökin þótt hennihafi verið það óljúft. Alltént verður að teljast ósannað að ákærði hafi haftásetning til þess að þvinga brotaþola til kynmaka með þeim verknaðaraðferðumsem lýst er í þessum ákærulið. Að því virtu verður ákærði sýknaður af þeirriháttsemi sem honum er þar gefin að sök.3. töluliður ákæruAtvikum að bakiþessum ákærulið hefur ítarlega verið lýst hér að framan. Telur ákæruvaldiðhafið yfir skynsamlegan vafa að ákærði hafi gerst sekur um nauðgun ogfrelsissviptingu gagnvart brotaþola 23. febrúar 2016 og hafi brotin veriðframin af ásetningi. Ákærði neitar sök og mótmælir því að nokkuð kynferðislegthafi gerst milli hans og brotaþola þennan dag. Jafnframt neitar hann þvístaðfastlega að hafa frelsissvipt brotaþola.Eins og rakið er komákærði í skólann, þar sem brotaþoli var við íslenskunám, að morgni 23. febrúar2016. Samkvæmt vætti kennara brotaþola fyrir dómi vildi hann hitta brotaþola ogvar ógnandi í framkomu. Þurfti kennarinn að vísa ákærða út, en brotaþolivirtist mjög hrædd og faldi sig fyrir honum. Að sögn brotaþola hafði ákærðireynt að hringja í hana um nóttina, en hún ekki svarað. Sagði brotaþoli hjálögreglu að ástæða þess væri sú að hún hefði daginn áður skipt um símanúmer þarsem hún ætlaði ekki að ræða við ákærða frekar eftir atburði þess dags, þ.e. 22.febrúar 2016. Af framlögðu yfirliti lögreglu um símanotkun ákærða og brotaþolamá sjá að ákærði hringdi 33 sinnum í síma brotaþola á tímabilinu frá kl. 02:57til kl. 11:36, án þess að brotaþoli svaraði. Í skýrslu brotaþola hjá lögreglukemur fram að skóla lauk kl. 11:35 og hófst þá sú atburðarás sem hér er tilumfjöllunar. Frásögn brotaþola afþví sem gerðist, er komið var í íbúð ákærða umrætt sinn og allt þar til þaukomu á lögreglustöð síðdegis þennan dag, hefur verið óbreytt og stöðug fráupphafi. Að vísu gætir misræmis í framburði brotaþola fyrir dómi og hjálögreglu um hvenær ákærði þvingaði brotaþola til munnmaka. Þannig sagði hún hjálögreglu að ákærði hefði gert það áður en eldri sonur þeirra kom í íbúðina, enfyrir dómi sagði hún að þetta hefði gerst á meðan báðir drengirnir voru ííbúðinni og hefði ákærði lokað þá inni í herbergi. Hefur þetta þó engin áhrif átrúverðugleika framburðar brotaþola og verður hann, gegn neitun ákærða, en meðstoð í framburði vitna um ástand og líðan brotaþola fyrir og eftir brot ákærða,lagður til grundvallar sem sönnun fyrir sekt ákærða. Vísast í þessu efni tilframburðar kennara brotaþola, lögreglumanna sem komu að frumrannsókn málsins,skýrslu og framburðar læknis á Neyðarmóttöku LSH, ásamt vottorði og framburðisálfræðings er annaðist brotaþola. Samkvæmt því verður ákærði sakfelldur fyrirað hafa í umrætt sinn, gegn vilja brotaþola, þvingað hana með ofbeldi til aðveita sér munnmök og sleikja á honum punginn. Varðar háttsemi þessi við 1. mgr.194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.Samkvæmt ákæru erháttsemi ákærða umræddan dag einnig talin varða við 1. mgr. 226. gr. almennrahegningarlaga, en samkvæmt því ákvæði skal hver sem sviptir annan mann frelsisínu sæta fangelsi allt að fjórum árum. Byggir ákæruvaldið á því að ákærði hafihindrað brotaþola í því að hún kæmist frá honum allt frá hádegi til kl. 17:40og því hafi brotaþoli í raun verið svipt frelsi þann tíma. Þessu til stuðnings vísarákæruvaldið til framburðar brotaþola fyrir dómi og hjá lögreglu. Ákærði neitarþessu og mótmælir því að hann hafi á nokkurn hátt hindrað brotaþola í aðyfirgefa íbúðina eða hann síðar þennan sama dag. Íbúðin hafi verið ólæst oghafi þau síðan ekið saman á ýmsa staði, þar sem brotaþola hafi verið frjálst aðyfirgefa bílinn hafi hún kosið það. Í málinu liggurfyrir að ákærði settist í framsætið í bíl brotaþola í þann mund er hún var aðaka frá skólanum skömmu fyrir hádegið 23. febrúar 2016. Þaðan lá leið þeirra ííbúð ákærða. Nokkru eftir að þangað var komið kom eldri sonur þeirra í íbúðinaog dvaldi þar allt til þess er ákærði og brotaþoli yfirgáfu íbúðina um kl.15:00, en sonur þeirra fór þá til vinar síns. Fram er komið að á þeim tíma erþau dvöldu í íbúðinni fór ákærði tvisvar á baðherbergið og í fyrra skiptið íbað. Eftir þetta óku þau um, m.a. á leigumiðlun, þar sem þau gengu fránafnabreytingu á leigusamningi um íbúðina. Nutu þau þar aðstoðar túlks,vitnisins H. Fyrir dómi sagði túlkurinn að henni hafi virst sem brotaþola liðiilla, hún hafi verið óstyrk og ólík sjálfri sér. Frá leigumiðluninni var síðanekið um, m.a. á bílasölu og í Hagkaup í Garðabæ, þar sem þau hittu túlkinn. Fyrir dómi sagðibrotaþoli að ákærði hafi tekið af henni símann þegar í íbúðina var komið ogneitað henni um að yfirgefa húsið. Kvaðst hún heldur ekki hafa þorað að flýjafrá ákærða, hvorki er hún dvaldi í íbúðinni, né síðar um daginn. Hafi húnóttast að ákærði lemdi hana.Dómurinn fellst ekkiá að sú háttsemi sem hér að framan er lýst geti talist frelsissvipting ískilningi 1. mgr. 226. gr. almennra hegningarlaga. Er þá sérstaklega til þesshorft að ekki er sýnt að brotaþola hafi með beinum eða óbeinum hætti veriðhaldið fanginni eða á þann hátt að henni væri illmögulegt að koma sér úr þeimaðstæðum sem þar er lýst og yfirgefa ákærða. Þvert á móti verður ekki annaðályktað en að til þess hafi gefist fjölmörg tækifæri. Að þessu gættu verðurákærði sýknaður af því að hafa í umrætt sinn svipt brotaþola frelsi sínu. 4. töluliður ákæru Í þessum lið erákærða gefið að sök brot í nánu sambandi, með því að hafa með þeirri háttsemisem lýst er í ákæruliðum 1 til 3 ógnað heilsu og velferð þáverandi maka sínsmeð ítrekuðu og alvarlegu ofbeldi og nauðung sem stóð yfir í langan tíma. Er brotþetta talið varða við 218. gr. b. í almennum hegningarlögum. Með lögum nr.23/2016, um breytingu á almennum hegningarlögum nr. 19/1940, var 218. gr. b.skeytt við gildandi hegningarlög. Lögin tóku gildi 5. apríl 2016 og því nokkrueftir þau atvik sem ákært er fyrir samkvæmt 1. til 3. tölulið ákæru. Verðurákærða þar af leiðandi ekki gerð refsing á grundvelli ákvæðisins, sbr. 1. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, og hann því sýknaður af þeirri háttsemi erí þessum ákærulið greinir.5. töluliður ákæruEins og áður greinirvar sonur ákærða og brotaþola, D, yfirheyrður í Barnahúsi 8. febrúar 2016.Drengurinn var þá níu ára gamall og greindi frá því að ákærði, faðir hans, værioft að horfa á klámmyndir og hristi þá á sér typpið í sófastólnum. Sagðist drengurinnoft hafa séð þetta og gerði pabbi hans þetta alltaf þegar hann væri fullur.Vitnið E, sálfræðingur hjá barnavernd Kópavogs, sagði fyrir dómi að drengurinnhefði einnig sagt henni frá þessu í samtali þeirra 21. janúar 2016. Brotaþolihefur jafnframt ítrekað, bæði hjá lögreglu og fyrir dómi, en einnig í samtölumvið B sálfræðing, greint frá því að ákærði horfi á klámmyndir og frói sér þá aðhenni og drengnum ásjáandi. Er framburður brotaþola og sonar hennar trúverðugurog engin efni til að draga hann í efa. Gegn neitun ákærða verður hann lagðurtil grundvallar sem sönnun fyrir sekt ákærða. Með háttsemi sinni hefur ákærðisært blygðunarsemi drengsins og sýnt af sér ruddalegt og ósiðlegt athæfi. Við aðalmeðferðmálsins benti ákærði á að bæði brotaþoli og synir hans hefðu flutt íKvennaathvarfið 21. janúar 2016 og því stæðist ekki að hann hefði sýnt af sérþá háttsemi sem þessi ákæruliður lýtur að til 31. janúar það ár. Ábending þessiá við rök að styðjast og verður ákærði því sakfelldur fyrir þessa háttsemi frá31. desember 2015 til 21. janúar 2016. Telst brot hans varða við 209. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 3. mgr. 99. gr. barnaverndarlaga nr.80/2002. Af sömu ástæðu og um er fjallað hér að ofan undir 4. tölulið verðurákærði á hinn bóginn sýknaður af broti gegn 218. gr. b. almennra hegningarlaga.IISamkvæmtframanrituðu hefur ákærði verið fundinn sekur um nauðgun gegn þáverandieiginkonu sinni 23. febrúar 2016 og blygðunarsemis- og barnaverndarlagabrotgagnvart syni sínum á tímabilinu frá 31. desember 2015 til 21. janúar 2016. Aðauki hefur hann játað að hafa ítrekað gerst sekur um ótal brot gegnnálgunarbanni samkvæmt töluliðum 6 til 10í ákæru, og eru þau brot rétt heimfærð til 232. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Loks hefur hann játað brot gegn lögum um fjarskipti,sbr. 11. tölulið ákæru, og er brot hans þar rétt fært til refsiákvæða. Ákærði er fæddur í [...]árið 1980. Framlagt sakavottorð frá sakaskrá ríkisins hefur ekki áhrif viðákvörðun refsingar hans. Vegna óskýrleika þykir ekki unnt að líta tilsakavottorðs hans frá sakaskrá ríkisins í Póllandi, en ákæruvaldið lagði þaðfram við upphaf aðalmeðferðar málsins.Með hliðsjón af öllu framangreindu, sbr. og 1. og 8. tl. 1. mgr. og 3. mgr. 70.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, þykir refsing ákærða hæfilega ákveðinfangelsi í fjögur ár. Til frádráttar refsingunni kemur gæsluvarðhald sem ákærðisætti frá 24. febrúar 2016 til 4. mars sama ár. Þá er með vísan til 1. tl. 1.mgr. 69. gr. sömu laga fallist á kröfu ákæruvaldsins um upptöku á GPS-staðsetningartæki af gerðinni Scope, sem lögreglna lagði hald á.Af hálfu brotaþola, A,er krafist miskabóta að fjárhæð 3.000.000 króna. Brot ákærða voru til þessfallin að valda brotaþola andlegri vanlíðan og ótta. Vísast um það til vættissálfræðings brotaþola fyrir dómi, svo og vottorðs sama sálfræðings, en þarkemur fram að brotaþoli var í 19 viðtölum á tímabilinu frá 19. febrúar 2016 til26. janúar 2017. Enn fremur er vísað til skýrslu læknis er skoðaði brotaþola áNeyðarmóttöku LSH 23. febrúar 2016. Samkvæmt því, og með vísan til b-liðar 26.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþolamiskabætur sem þykja hæfilega ákveðnar 1.600.000 krónur, auk vaxta eins oggreinir í dómsorði.Sami brotaþoli hefureinnig krafist miskabóta að fjárhæð 1.200.000 krónur fyrir hönd ólögráða sonarsíns, D. Þar sem ekki nýtur við neinna sérfræðigagna um að drengurinn hafihlotið skaða eða andlega vanlíðan af háttsemi ákærða er krafa þessi vanreifuð.Óhjákvæmilegt er því að vísa henni frá dómi. Þar sem ákærði hefurverið sakfelldur fyrir sum þeirra brota sem ákæra lýtur að, en sýknaður aföðrum, verður honum, með vísan til 2. málsliðar 1. mgr. 235. gr. laga nr.88/2008, sbr. 68. gr. laga nr. 49/2016, gert að greiða helming allssakarkostnaðar málsins, en hinn helmingurinn greiðist úr ríkissjóði. Samkvæmtframlögðum reikningum nemur kostnaður vegna rannsóknar lögreglu og vottorðssálfræðings alls 580.245 krónum, og verður ákærða gert að greiða helmingþeirrar fjárhæðar. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, BrynjólfsEyvindssonar lögmanns, eru hæfilega ákveðin 1.370.200 krónur og verður ákærðaeinnig gert að greiða helming þeirrar fjárhæðar. Þá verður ákærða gert að greiðahelming þóknunar skipaðs réttargæslumanns A, Sigurðar Freys Sigurðssonarlögmanns, sem í heild ákveðst 1.623.160 krónur, auk helmings þóknunarréttargæslumanns sama brotaþola á rannsóknarstigi málsins, Ingu LillýjarBrynjólfsdóttur lögmanns, 77.812 krónur. Loks verður ákærði dæmdur til aðgreiða helming þóknunar réttargæslumanns D, Jóhönnu Sigurjónsdóttur lögmanns,sem í heild ákveðst 737.800 krónur.Við ákvörðunþóknunar lögmanna hefur verið tekið tillit til virðisaukaskatts.Ingimundur Einarsson héraðsdómari kveður uppdóminn.D ó m s o r ð:Ákærði, X, sæti fangelsi í fjögur ár. Tilfrádráttar refsingunni kemur gæsluvarðhald sem ákærði sætti frá 24. febrúar2016 til 4. mars 2016.Upptækt skal gert GPS- staðsetningartæki afgerðinni Scope.Ákærði greiði A 1.600.000 krónur með vöxtumsamkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 23. febrúar 2016til 18. desember 2017, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr.sömu laga, frá þeim degi til greiðsludags. Vísað er frá dómi einkaréttarkröfu A, fyrirhönd ólögráða sonar hennar, D. Ákærði greiði helming málsvarnarlaunaskipaðs verjanda síns, Brynjólfs Eyvindssonar lögmanns, sem í heild nemur1.370.200 krónum, helming þóknunar til réttargæslumanna A, Sigurðar FreysSigurðssonar lögmanns, sem í heild nemur 1.623.160 krónum og 77.812 krónum tilIngu Lillýjar Brynjólfsdóttur lögmanns, auk helmings þóknunar tilréttargæslumanns D, Jóhönnu Sigurjónsdóttur lögmanns, sem í heild nemur 737.800krónum. Þá greiði ákærði helming annars sakarkostnaðar, sem alls nemur 580.245krónum. Að öðru leyti greiðist sakarkostnaður úr ríkissjóði.
Mál nr. 544/2009
Kærumál Nauðungarsala Ómerking úrskurðar héraðsdóms
Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem frumvarpi sýslumannsins á Selfossi um úthlutun söluverðs fasteignar var breytt á þann hátt að H fékk til úthlutunar tiltekna fjárhæð vegna skuldar á gatnagerðargjöldum. Í dómi Hæstaréttar var tekið fram að samkvæmt 4. mgr. 75. gr. laga nr. 90/1991 hafi héraðsdómara borið að veita aðilum frest til að skila greinargerðum og afla sýnilegra sönnunargagna ef þörf krefði. Þetta hafi ekki verið gert og engar greinargerðir hafi verið lagðar fram af hálfu aðila. Var úrskurður héraðsdóms því ómerktur svo og meðferð málsins frá því málið var fyrst tekið fyrir og því vísað heim til löglegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. september 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 4. september 2009, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að breyta frumvarpi sýslumannsins á Selfossi um úthlutun söluverðs fasteignarinnar Valsheiði 17, Hveragerði frá 2. júní 2008 þannig að varnaraðili fái til úthlutunar samkvæmt 3. tölulið frumvarpsins 4.023.827 krónur. Kæruheimild er í 1. mgr. 79. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, staðfest verði ákvörðun sýslumannsins á Selfossi 25. mars 2008 og frumvarp til úthlutunar söluandvirðis 2. júní 2008 látið standa óbreytt. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Málið var fyrst tekið fyrir í héraðsdómi 14. maí 2009. Þá var lögð fram krafa varnaraðila um breytingu á frumvarpi sýslumannsins á Selfossi auk fylgigagna. Þá lá ekki fyrir greinargerð, hvorki af hálfu sóknaraðila né varnaraðila, en þó var ljóst hverjar kröfur þeirra voru, sbr. 2. mgr. 75. gr. laga nr. 90/1991. Samkvæmt 4. mgr. 75. gr. laga nr. 90/1991 bar héraðsdómara að svo búnu að veita aðilum skamman frest til að skila greinargerðum af sinni hálfu og afla sýnilegra sönnunargagna ef þörf krefði. Skyldi málið svo sótt og varið munnlega. Þetta var ekki gert og hvorki þá, né eftir að kröfu sóknaraðila um frávísun málsins frá héraðsdómi hafði verið hafnað, voru lagðar fram greinargerðir af hálfu aðila. Í hinum kærða úrskurði segir að sóknaraðili hafi ekki lagt fram sérstaka greinargerð en við málflutning vísað til bréfs síns 12. ágúst 2008 til sýslumanns. Það skjal fullnægir ekki þeim kröfum sem eru gerðar í 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála til greinargerðar, sbr. 2. mgr. 77. gr. laga nr. 90/1991 um nauðungarsölu. Af þessum ástæðum verður að ómerkja hinn kærða úrskurð svo og meðferð málsins fyrir héraðsdómi frá 14. maí 2009 og vísa því heim til löglegrar meðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er ómerktur sem og meðferð málsins frá 14. maí 2009 og málinu vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar. Kærumálskostnaður fellur niður. Mál þetta barst Héraðsdómi Suðurlands 29. apríl sl. með bréfi Eiríks Gunnsteinssonar hdl., f.h. Hveragerðisbæjar, dagsettu 21. apríl s.á. Sóknaraðili í máli þessu er Hveragerðisbær, kt. 650169-4849, en varnaraðili Frjálsi fjárfestingarbankinn hf., kt. 691282-0829. Dómkröfur sóknaraðila eru þær að felld verði úr gildi sú ákvörðun sýslumannsins á Selfossi, að hafna kröfu sóknaraðila vegna gatnagerðargjalda hvað varðar Valsheiði 17, Hveragerði, og að sóknaraðila verði úthlutað að fullu í samræmi við kröfulýsingu. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila að mati dómsins. Varnaraðili krefst þess að málinu verði vísað frá héraðsdómi ex officio. Þá krefst varnaraðili málskostnaðar úr hendi sóknaraðila að mati dómsins. Mál þetta var þingfest 14. maí sl. og tekið til úrskurðar þann 4. júní sl. um frávísunarkröfu varnaraðila. Með úrskurði, uppkveðnum 24. júní sl., var frávísunarkröfu varnaraðila hafnað. Málið var tekið til úrskurðar 14. ágúst sl. Málavextir. Sóknaraðili lýsir málavöxtum svo að fasteignin að Valsheiði 17, Hveragerði, fastanr. 228-6132, hafi verið seld nauðungarsölu 19. febrúar 2008. Sóknaraðili hafi lýst kröfu sinni vegna gatnagerðargjalda sem lögveðskröfu við uppboðið, samtals að fjárhæð 4.023.827 krónur. Sýslumaðurinn á Selfossi hafi gefið út frumvarp til úthlutunar söluandvirðis eignarinnar 2. júní 2008. Í frumvarpinu hafi ofangreindri kröfu sóknaraðila vegna gatnagerðargjalda verið hafnað. Sóknaraðila hafi verið gefinn kostur á að koma á framfæri mótmælum fyrir 18. júní s.á. og hafi hann gert það. Við fyrirtöku málsins 25. mars 2009 hafi aðilar málsins reifað sjónarmið sín en niðurstaða sýslumanns hafi eigi að síður verið sú að láta ákvörðun sína standa óbreytta. Sóknaraðili hafi þá lýst því yfir að hann myndi skjóta ákvörðun sýslumanns til Héraðsdóms Suðurlands. Málsástæður og lagarök sóknaraðila. Sóknaraðili byggir kröfu sína á því að krafa vegna gatnagerðargjalda njóti lögveðsréttar sem ekki sé tímabundinn, sbr. 4. gr. laga nr. 17/1996 um gatnagerðargjöld, en gjöldin hafi verið á lögð í gildistíð þeirra laga. Í frumvarpinu sé hins vegar ekki gert ráð fyrir að sóknaraðil fái nokkuð upp í framangreinda kröfu sína. Þegar umrædd gjöld hafi verið lögð á hafi lög nr. 17/1996 verið í gildi, en ný lög, nr. 153/2006, hafi öðlast gildi 1. júlí 2007. Samkvæmt 6. gr. laga nr. 17/1996 skyldi félagsmálaráðherra setja reglugerð þar sem nánar væri kveðið á um álagningu gatnagerðargjalda og samkvæmt 2. mgr. 6. gr. skyldi sveitarstjórn setja gjaldskrá þar sem nánar væri kveðið á um innheimtu gatnagerðargjaldsins. Með stoð í lögum nr. 17/1996 hafi ráðherra sett reglugerð nr. 543/1996 en í c-lið 11. gr. reglugerðarinnar hafi sveitarstjórn verið gert að kveða á um greiðsluskilmála gatnagerðargjalds. Sóknaraðili hafi fullnægt þeirri skyldu sinni með gjaldskrá, samþykktri af bæjarstjórn sóknaraðila 17. desember 2004. Í 12. gr. gjaldskrárinnar hafi verið veitt svohljóðandi heimild til greiðslufrests: ,,Heimilt er að veita vaxtareiknaðan greiðslufrest á greiðslu hluta gatnagerðargjalds til allt að tveggja ára með mánaðarlegum afborgunum eða samkvæmt sérstakri samþykkt sem bæjarstjórn setur. Vextir skulu vera eins og innlendir millibankavextir, REIBOR, sem Seðlabanki Íslands gefur út.“ Ljóst sé að í þágildandi lögum nr. 17/1996 hafi ekki verið sett nein tímatakmörk á gildistíma lögveðsins. Þetta komi skýrt fram í 4. gr. laganna sem hljóði svo: ,,Lóðarhafi ber ábyrgð á greiðslu gatnagerðargjalds. Gatnagerðargjald samkvæmt lögum þessum er, ásamt áföllnum vöxtum og kostnaði, tryggt með lögveðsrétti í viðkomandi fasteign með forgangsrétti fyrir hvers konar samningsveði og aðfararveði.“ Það sé því ljóst að lögveðskrafa sóknaraðila njóti lögveðsréttar. Það sé í fullu samræmi við ákvæði fyrrnefndra laga og í samræmi við ákvæði eldri fyrningarlaga nr. 14/1905. Augljóst sé að meðan krafa sóknaraðila haldi gildi sínu og fyrnist ekki njóti hún lögveðsréttar í samræmi við ákvæði laga nr. 17/1996. Á það reyni hinsvegar ekki enda sé ljóst af gögnum málsins að krafa sóknaraðila sé í fullu gildi og njóti þ.a.l. lögveðsréttar í fasteigninni að Valsheiði 17 í Hveragerði. Fyrir liggi að þinglýst hafi verið kvöð á fasteignina varðandi ógreidd gatnagerðargjöld og að þau njóti lögveðsréttar í eigninni. Síðari veðhöfum hafi því átt að vera fullkunnugt um stöðu gatnagerðargjalda við uppboð 19. febrúar 2008, enda komi kvöð þessi fram á útprentuðu veðbókarvottorði. Af framangreindu megi ljóst vera að sóknaraðila beri að fá kröfu sína vegna gatnagerðargjalda greidda að fullu. Greiðsluskilmálar gjaldanna séu í fullu samræmi við gildandi réttarreglur við álagningu þeirra, lögveðsréttur sé í fullu gildi og staða þeirra hafi legið fyrir á uppboðsdegi. Sé þess því krafist að krafa sóknaraðila verði tekin til greina og ákvörðun sýslumannsins á Selfossi sem liggi til grundvallar frumvarpi til úthlutunar verði breytt á þann hátt að samþykkt verði krafa að fjárhæð 4.023.827 krónur vegna gatnagerðargjalda sem lögveðskrafa með forgangsrétti fyrir síðari samnings- og aðfararveðum. Frjálsi fjárfestingarbankinn hf. sé eini aðilinn að uppboðinu sem hafi hagsmuni af niðurstöðu málsins þar sem krafa hans á eftir lögveðum sé hærri en krafa sóknaraðila. Sé hann því varnaraðili máls þessa. Um lagarök vísar sóknaraðili til laga um nauðungarsölu nr. 90/1991, einkum 13. kafla laganna. Þá vísar sóknaraðili til laga um gatnagerðargjöld nr. 17/1996 og reglugerðar nr. 543/1996. Sóknaraðili vísar einnig til laga um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda nr. 14/1905. Málskostnaðarkröfu sína styður sóknaraðili við lög um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök varnaraðila. Varnaraðili lagði ekki fram sérstaka greinargerð í málinu en vísaði í málflutningi sínum til athugasemda sem fram koma í bréfi til sýslumannsins á Selfossi dagsettu 12. ágúst 2008. Byggir varnaraðili á því að samkvæmt yfirlýsingu sem gefin hafi verið út 19. janúar 2006 og þinglýst daginn eftir hafi umrædd gjöld verið álögð 9. nóvember 2005. Hafi gjöldin að mestu verið sett á skuldayfirlýsingu 19. janúar 2006 með fyrsta gjalddaga 15. júní sama ár. Greiðsla hafi aldrei borist. Kvöðin hafi stofnast 19. janúar 2006 en kröfu fyrst lýst meira en tveimur árum síðar og mun meira en tveimur árum eftir gjalddaga sem hafi verið 9. nóvember 2005. Sé óumdeilt að lögveðsréttur haldist í tvö ár frá gjalddaga, sbr. 8. gr. núgildandi laga og þegar af þeirri ástæðu sé lögveðið fallið niður. Samkvæmt 7. gr. núgildandi laga teljist gjalddagi vera í síðasta lagi 9. nóvember 2005, þ.e. frá úthlutun lóðar samkvæmt þinglýstri yfirlýsingu. Ekki sé hægt að sjá að nein tilraun hafi verið gerð til að innheimta gjöldin fyrr en við uppboð 19. febrúar 2008. Ekki sé að sjá neina heimild í lögum nr. 153/2006 eða þágildandi lögum nr. 17/1996 að setja megi gatnagerðargjöld á skuldabréf og að þau haldi lögveðsrétti sínum þrátt fyrir það. Skilmálabreyting hafi verið gerð 3. nóvember 2006 án samþykkis eða atbeina veðhafa á eigninni en aldrei hafi verið greitt í samræmi við hana. Ekki sé að sjá heimild í lögum að breyta megi skilmálum um gatnagerðargjöld og að þau haldi lögveðsrétti án samþykkis eða atbeina annarra veðhafa. Óumdeilt sé að gatnagerðargjöld njóti lögveðsréttar samkvæmt sérstökum lögum en einnig sé óumdeilt að lögveðsrétturinn gildi einungis í tiltekinn tíma. Við það að setja gjöldin á skuldayfirlýsingu og setja nýjan gjalddaga sé verið að semja um skuldina upp á nýtt og njóti hún þegar af þeirri ástæðu ekki lögveðsréttar. Hið sama eigi við um skilmálabreytingu eins og í þessu tilviki. Niðurstaða. Af skuldayfirlýsingu dagsettri 19. janúar 2006 verður ráðið að gatnagerðargjald það, sem sóknaraðili krefst að verði úthlutað sér, hafi verið á lagt 9. nóvember 2005. Þegar gatnagerðargjaldið var á lagt og skuldayfirlýsing þessi var gerð voru í gildi lög um gatnagerðargjald nr. 17/1996. Í 4. gr. þeirra laga kom fram að gatnagerðargjald samkvæmt þeim lögum væri ,,tryggt með lögveðrétti í viðkomandi fasteign með forgangsrétti fyrir hvers konar samningsveði og aðfararveði.“ Í ákvæðinu var lögveðréttinum ekki berum orðum markaður ákveðinn gildistími. Núgildandi lög um gatnagerðargjald, nr. 153/2006, gengu í gildi 1. júlí 2007, sbr. 1. mgr. 13. gr. þeirra laga. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. þeirra laga er gatnagerðargjald áfram tryggt með lögveðsrétti í viðkomandi fasteign en í ákvæðinu er að finna það nýmæli að lögveðsréttinum er markaður tveggja ára gildistími sem telst frá gjalddaga gjaldsins. Í 2. mgr. 13. gr. laga nr. 153/2006 kemur fram að um álagningu og innheimtu gatnagerðargjalds sem gjaldfallið er í tíð eldri laga fari samkvæmt þeim lögum. Þar sem gatnagerðargjaldið var lagt á og skuldaviðurkenning gerð í gildistíð laga nr. 17/1996 verður því að líta svo á að um innheimtu gjaldsins gildi þau lög, en ekki núgildandi lög nr. 153/2006. Eins og áður segir var lögveðsrétti fyrir gatnagerðargjaldi ekki berum orðum markaður ákveðinn gildistími í 4. gr. laga nr. 17/1996. Verður því að líta svo á að lögveðsréttur samkvæmt því ákvæði sé til staðar svo lengi sem gatnagerðargjaldið er ófyrnt. Verður því fallist á kröfu sóknaraðila eins og greinir í úrskurðarorði. Eftir þessum úrslitum skal varnaraðili greiða sóknaraðila 250.000 krónur í málskostnað og er þá tekið tillit til virðisaukaskatts. Hjörtur O. Aðalsteinsson dómstjóri kveður upp úrskurð þennan. Ú r s k u r ð a r o r ð : Frumvarpi sýslumannsins á Selfossi um úthlutun söluverðs fasteignarinnar Valsheiði 17, Hveragerði, dagsett 2. júní 2008 er breytt þannig að sóknaraðili, Hveragerðisbær, fær til úthlutunar samkvæmt 3. tl. 4.023.827 krónur. Varnaraðili greiði sóknaraðila kr. 250.000 í málskostnað að teknu tilliti til virðisaukaskatts.
Mál nr. 30/2004
Kaupsamningur Lausafjárkaup Galli
E, sem selt hafði B og G firmað Þ, krafði kaupendur um greiðslu eftirstöðva samkvæmt kaupsamningi, en þær kröfðust á móti riftunar samningsins á grundvelli vanefnda E, með því að upplýsingar sem fyrir lágu við kaupin um veltu Þ, hafi verið rangar og tækjabúnaður gallaður. Til vara kröfðust B og G skaðabóta eða afsláttar. Með hliðsjón af því sem fyrir lá í málinu þótti verða að leggja til grundvallar að raunveruleg velta í hinum selda rekstri hafi verið önnur og meiri en framlögð bókhalds- og skattgögn gáfu til kynna. Með framburði starfsmanns fasteignasölunnar sem haft hafði milligöngu um kaupin, var talið sannað að B og G hefði verið kynnt bankayfirlit um veltu Þ síðustu 17 mánuðina fyrir söluna og að þeim hafi sérstaklega verið bent á minni veltu síðustu mánaða. Því var ekki talið að B og G gætu byggt rétt á að hafa fengið rangar upplýsingar um veltu í rekstrinum. Á grundvelli matsgerðar voru B og G ekki taldar hafa sýnt fram á að hin seldu tæki hafi verið verulega gölluð í skilningi laga um lausafjárkaup nr. 50 /2000. Í samræmi við þessa niðurstöðu voru B og G dæmdar til greiðslu eftirstöðva kaupverðsins, að frádregnum einum lið skaðabótakröfu þeirra vegna viðgerðarkostnaðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. janúar 2004. Endanlegar dómkröfur áfrýjenda eru aðallega að þær verði sýknaðar af kröfu stefndu og að staðfest verði með dómi riftun áfrýjenda 1. nóvember 2002 á kaupsamningi þeirra við stefndu 2. júlí 2002. Jafnframt verði stefndu gert að greiða áfrýjendum 1.097.865 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 1.057.000 krónum frá 8. nóvember 2002 til 14. janúar 2004, en af 1.097.865 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefjast áfrýjendur þess að stefndu verði gert að greiða þeim skaðabætur að fjárhæð 863.629 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá 14. janúar 2003 til greiðsludags. Að því frágengnu krefjast þær greiðslu 822.764 króna úr hendi stefndu með dráttarvöxtum samkvæmt áðurnefndri lagagrein frá 14. janúar 2003 til greiðsludags. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnda hefur lagt fyrir Hæstarétt símbréf frá þjónustuveri Íslandsbanka hf. og skýrslu, sem Einar Harðarson gaf fyrir héraðsdómi Reykjavíkur 29. mars 2004. I. Með kaupsamningi 2. júlí 2002 seldi stefnda áfrýjendum „rekstur áhöld, tæki og nafn firmans „Þitt mál“, sem rekið hefur verið að Garðatorgi 7 í Garðabæ.“ Kaupverðið var 3.400.000 krónur og var í samningnum tekið fram að það byggðist annars vegar á áætluðu mati vörubirgða, tækja og áhalda að fjárhæð 2.005.485 krónur, en þau voru talin upp á lista er samningnum fylgdi, og hins vegar viðskiptavild firmans, sem metin væri á 1.394.515 krónur. Skyldu 500.000 krónur af kaupverðinu greiddar við afhendingu 3. júlí 2003, en eftirstöðvarnar með sex afborgunum á tímabilinu 4. september 2002 til 4. júlí 2003. Samkvæmt málatilbúnaði aðila mun hið selda hafa verið svonefnt „heilsustúdíó“, sem stefnda hafði keypt af Karínu Guðmundsdóttur og annarri nafngreindri konu tæpu ári áður fyrir 4.000.000 krónur. Salan fór fram fyrir milligöngu fasteignasölunnar Laufáss. Meðal gagna málsins er söluyfirlit frá fasteignasölunni dagsett 15. apríl 2002. Er þar svofelld lýsing á hinu selda: „Heilsustúdíó með Euro Wave og hitaklefa. Hljóðbylgjur, ljós og leirvafningar. Var áður 5 ár í rekstri, hefur sjálf rekið fyrirtækið síðan í júní 2001. Velta 650 þúsund á mán. síðustu 2 ár. Tækin eru góð og lítið viðhalds er krafist. Er með veltitölur síðustu tvö ár og efnahagsreikn. síðan 2000. Verð 4,7 milljónir...“ Með þessu söluyfirliti fylgdi blað með fyrirsögninni „Verðlagning merkis og viðskiptavildar“. Er uppsettu verði rekstrarins þar skipt í þrennt: Tækjalisti 2.615.485 krónur, þriggja mánaða velta 1.662.180 krónur og viðskiptavild 422.335 krónur, samtals 4.700.000 krónur. Áfrýjendur greiddu umsamda útborgun kaupverðs. Af 800.000 krónum, sem greiða skyldi 4. september 2002 greiddu þær 350.000 krónur 5. september 2002, 86.000 krónur 11. sama mánaðar og 120.000 krónur 16. sama mánaðar. Með bréfi 1. nóvember 2002 lýstu þær yfir riftun á kaupunum vegna vanefnda stefndu á kaupsamningnum þar sem í ljós hafi komið að ástand áhalda og tækja, er rekstrinum skyldu fylgja, hafi engan veginn samræmst yfirlýsingum áfrýjenda og enn fremur væri einsýnt að uppgefnar veltutölur hafi verið rangar. Með bréfi 8. nóvember 2002 hafnaði stefnda því að hún hafi vanefnt kaupsamninginn og kvaðst myndu halda fast við kaupin. Í máli þessu krefst stefnda greiðslu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt kaupsamningnum 2. júlí 2002 en kröfur áfrýjenda eru reistar á því að stefnda hafi vanefnt samninginn. II. Fyrir Hæstarétti reisa áfrýjendur aðalkröfu sína fyrst og fremst á því að hið selda hafi verið haldið galla þar sem þær upplýsingar, sem legið hafi fyrir við kaupin um veltu hins selda rekstrar, hafi verið rangar. Í söluyfirlitinu hafi verið upplýst að mánaðarleg velta hafi verið 650.000 krónur síðustu tvö ár og verðlagning í fylgiskjali söluyfirlits hafi byggt á að þriggja mánaða veltu að fjárhæð 1.662.180 krónur, sem samsvari rúmlega 554.000 króna mánaðarlegri veltu. Engar aðrar upplýsingar hafi legið fyrir við kaupin og engin bókhaldsgögn, ársreikningar eða virðisaukaskattgögn vegna rekstrarins hafi verið kynnt kaupendum. Þessi gögn, sem fram hafi verið lögð undir rekstri málsins, sýni hins vegar að veltan hafi verið mun minni eða tæpar 270.000 krónur að meðaltali á mánuði á þeim 11 mánuðum sem stefnda sá um reksturinn og rekstrarreikningur fyrir árið 2000 sýni að mánaðarleg velta það ár, í höndum forvera hennar, hafi verið tæpar 280.000 krónur. Stefnda hafi sjálf sagt svo frá í skýrslu sinni fyrir héraðsdómi að skýringin á þeim mun, sem sé á uppgefnum veltutölum í söluyfirliti annars vegar og tölum í bókhaldsgögnum hins vegar, sé sú að hún hafi gefið minni tekjur upp til skatts en reksturinn hafi í raun gefið af sér. Hafi hún viðurkennt að þær upplýsingar um veltu, sem á sé byggt í söluyfirliti, stafi frá henni. Það sé ósamrýmanlegt þeirri yfirlýsingu hennar að halda því fram að hún hafi gefið áfrýjendum upplýsingar um veltu rekstrarins samkvæmt bókhaldsgögnum og að þær tölur hafi verið lagðar til grundvallar kaupunum. Áfrýjendur mótmæla því að þeim hafi við kaupin verið kunnugt um að stefnda hafi ekki gefið upp alla veltu rekstrarins í bókhaldi þess og skattskilum. Telja áfrýjendur að gallinn hafi verið verulegur enda skipti velta afar miklu við ákvörðun um kaup á rekstri af þessu tagi og því sé mikilvægt að upplýsingar um hana standist. Eigi þær því rétt til riftunar. Stefnda heldur því fram að áfrýjendum hafi verið fullkunnugt um á hvaða forsendum um veltu uppsett verð í söluyfirliti byggðist. Hafi hún sagt áfrýjendum að hluti af tekjum af rekstrinum hafi ekki verið gefinn upp í bókhaldi og skattskilum. Áfrýjendur hafi hins vegar ekki verið reiðubúnar til að miða kaupverðið við raunverulega veltu. Hafi síðara tilboð þeirra í reksturinn, sem samþykkt hafi verið og sé grunnur að kaupsamningum, miðast við veltu samkvæmt bókhalds- og virðisaukaskattgögnum, sem þær hafi fengið afhent. Sjáist það við samanburð á kaupsamningi annars vegar og fylgiblaði með söluyfirliti hins vegar að kaupverðið miðist við mánaðarlega veltu að fjárhæð um það bil 325.000 krónur. Kaupverðið sjálft og forsendur þess sé því ótvíræð sönnun þess að við kaupin hafi umrædd gögn legið fyrir. Þá styðji framburður Katrínar Guðmundsdóttur fyrri eiganda rekstursins þetta, en hún hafi fyrir héraðsdómi skýrt svo frá að stefnda hafi óskað eftir ársreikningum fyrir reksturinn til að sýna væntanlegum kaupendum og fengið þá. Það geri einnig framburður Steineyjar Bjargar Halldórsdóttur, sem séð hafi um bókhald fyrir stefndu, en hún hafi að beiðni stefndu sent í símbréfi virðisaukaskatts- og veltutölur úr bókhaldi rekstrarins til viðtakanda, sem hún taldi vera á vegum væntanlegs kaupanda. Hafi hún einnig borið að hún hafi gefið veltutölur fyrstu fjögurra mánaða ársins 2002 upp í síma, en bókhald vegna þeirra mánaða hafi hún verið búin að færa að beiðni stefndu. Þá sýni framburður Einars Harðarsonar, sem síðar verður rakinn, að áfrýjendur hafi verið mikið í sambandi við fasteignasöluna í tengslum við kaupin og hafi verið búnar að kynna sér reksturinn rækilega. III. Eins og að framan er getið var af hálfu stefndu lagt fram í Hæstarétti símbréf frá þjónustuveri Íslandsbanka hf. Símbréfið er ekki dagsett en ber með sér að hafa verið sent 5. júní 2002. Er texti bréfsins svohljóðandi: „Reikningseigandi: Þitt mál Mávahlíð 13 105 Reykjavík. Prókúruhafi: Erna Hrund Grétarsdóttir. Heildarvelta 2001 6.596 millj. Velta það sem af er árinu 1.401 millj. Fax sent skv. beiðni frá prókúruhafa.“ Þá hefur verið lögð fram skýrsla, sem Einar Harðarson sölumaður á fasteignasölunni Laufási gaf fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 29. mars 2004, eftir að hinn áfrýjaði dómur gekk. Hann skýrði svo frá að Óskar Sigurðsson, þáverandi sölumaður, hafi í fyrstu algerlega haft með sölu á þessum rekstri að gera en hann hafi engu að síður fylgst með og vitað hvað var að gerast. Vitnið sagðist muna að áfrýjendur hafi gert tilboð í reksturinn, sem hafi verið hafnað. Hafi hann bent þeim á að þær þyrftu að skoða þetta vel „vera á staðnum, fara og vera við ... reksturinn í viku, hálfan mánuð, sjá sjálfar hvað væri að gerast vegna þess að þetta væri lítið fyrirtæki og þær þyrftu að skoða bókhaldstölur ...“ Vitnið hvað áfrýjendur hafa komið til sín tveimur til fjórum vikum síðar. Hafi þær þá sagst búnar að vera á staðnum og vera tilbúnar til að ganga frá samningi um kaupin en þær hefðu lækkað tilboð sitt og stefnda gengið að því. Hann eða Óskar hafi áður verið búinn að fá framangreint símbréf frá 5. júní 2002 frá Íslandsbanka hf. um veltu í rekstrinum með leyfi stefndu. Hafi hann sýnt áfrýjendum þetta skjal og spurt hvort þær hefðu skoðað það og gert sér grein fyrir þeim mismun, sem væri milli veltu ársins 2001 annars vegar og fyrri hluta ársins 2002 hins vegar. Hafi þær sagst vita allt um þetta og vera búnar „að fara í gegnum þetta með bókara“. Hafi hann skilið áfrýjendur svo að þær hafi verið búnar „að skoða fyrirtækið niður í kjölinn og kanna alla þætti þess rekstrar“. Vitnið kvaðst hafa spurt stefndu um ástæðu þess að veltan minnkaði svo mikið á fyrri hluta ársins 2002. Hafi hann ekki fengið svör við þeirri spurningu. Kvaðst hann einnig hafa spurt áfrýjendur hvort þær vissu þetta og þær svarað því til að þær væru búnar að fá á þessu skýringar. Vitnið var spurt að því hvort þetta væru einu upplýsingarnar, sem fasteignasalan hefði aflað um reksturinn. Hann kvaðst ekki vita hvað gert hefði verið til viðbótar í þeim efnum. IV. Eins og að framan er rakið kvaðst stefnda í skýrslu fyrir héraðsdómi ekki hafa fært í bókhaldi allar tekjur, sem reksturinn hafi gefið af sér. Kvað hún raunverulega veltu hafa verið að meðaltali milli 550.000 krónur og 650.000 krónur á mánuði þá 11 til 12 mánuði sem hún annaðist reksturinn. Hafi hún gefið starfsmönnum fasteignasölunnar þessar upplýsingar og séu veltutölur í söluyfirliti því frá henni komnar. Þegar hún hafi keypt reksturinn í júlí 2001 hafi svipað verið upp á teningnum, en seljendur hafi þá gefið henni upplýsingar um raunverulega veltu, sem staðist hafi nokkurn veginn. Katrín Guðmundsdóttir, önnur þeirra sem seldu stefndu reksturinn, gaf skýrslu fyrir héraðsdómi. Kvaðst vitnið hafa gefið stefndu upp að árleg velta rekstrarins hafi í raun verið rúmlega 6.000.000 krónur. Hafi 40 til 45% teknanna ekki verið gefin upp til skatts. Samkvæmt rekstrarreikningi ársins 2000 var seld vara og þjónusta 3.336.633 krónur. Er framburður vitnisins trúverðugur að þessu leyti þegar litið er til aðstöðu hennar. Í framangreindu símbréfi Íslandsbanka hf. kemur fram að heildarvelta á árinu 2001 hafi verið 6.596.000 krónur, en veltan á fyrstu mánuðum ársins 2002 hafi verið 1.401.000 krónur. Þegar allt þetta er virt verður að leggja til grundvallar að raunveruleg velta í hinum selda rekstri hafi verið önnur og meiri en þau bókhalds- og skattgögn, sem lögð hafa verið fram í málinu, gefa til kynna. Þá verður að telja sannað með framburði vitnisins Einars Harðarsonar að áfrýjendum hafi verið kynnt framangreint yfirlit viðskiptabanka firmans þar sem fram koma tölur um veltu þess síðustu 17 mánuðina fyrir söluna og að áfrýjendum hafi sérstaklega verið bent á minni veltu síðustu mánaða. Verður því ekki talið að áfrýjendur geti byggt rétt á því að þær hafi fengið rangar upplýsingar um veltu í rekstrinum. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um annað en upphafsdag dráttarvaxta af þeirri fjárhæð sem stefndu var gert að greiða áfrýjendum á þann hátt sem í dómsorði greinir. Áfrýjendur verða dæmdar til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjendur, Berglind Ósk Kjartansdóttir og Guðrún Margrét Kjartansdóttir, greiði stefndu, Ernu Hrund Grétarsdóttur, 2.289.135 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 436.000 krónum frá 4. september 2002 til 11. sama mánaðar, af 350.000 krónum frá þeim degi til 16. sama mánaðar, af 230.000 krónum frá þeim degi til 4. nóvember 2002, af 2.330.000 krónum frá þeim degi til 14. janúar 2003 en af 2.289.135 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjendur greiði stefndu óskipt 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. október 2003. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 23. september sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykja­víkur af Ernu Grétarsdóttur, kt. 110778-4069, Mávahlíð 13, Reykjavík, á hendur Guðrúnu Margréti Kjartansdóttur, kt. 241073-4169, Garðatorgi 7, Garðabæ, og Berglindi Ósk Kjartansdóttur, kt. 301179-4569, Þórufelli 14, Reykjavík, með stefnu birtri 22. nóvember 2002. Stefndu höfðuðu gagnsakarmál á hendur stefnanda með stefnu þingfestri 14. janúar 2003. Dómkröfur stefnanda í aðalsök eru þær að stefndu verði dæmd til greiðslu skuldar að fjárhæð 2.330.000 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt l. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 436.000 kr. frá 04.09.2002 til 11.09.2002, en af 350.000 kr. f. þ. d. til 16.09.2002, en af 230.000 kr. f. þ. d. til 04.11.2002, en af 2.330.000 kr. f. þ. d. til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefndu ásamt lögmæltum virðisaukaskatti, samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefndu í aðalsök eru þær að stefndu verði sýknaðar af kröfum stefnanda og dæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda þeim að skaðlausu. Í gagnsök gera gagnstefnendur þær dómkröfur aðallega: l. Að staðfest verði með dómi riftun gagnstefnenda þann 1. nóvember 2002 á kaupsamningi þeirra við gagnstefndu, Ernu Grétarsdóttur, dags. 2. júlí 2002. 2. Að gagnstefndu verði gert að endurgreiða gagnstefnendum 1.057.000 kr. með dráttarvöxtum af 500.000 kr. frá 3. júlí 2002 til 5. september 2002 en með dráttarvöxtum af 851.000 kr. frá þeim degi til 11. september 2002 en með dráttarvöxtum af 937.000 kr. frá þeim degi til 16. september en með dráttarvöxtum af 1.057.000 kr. frá þeim degi til greiðsludags. 3. Að gagnstefndu verði gert að greiða þeim 40.865 kr. í skaðabætur ásamt dráttarvöxtum frá 3. janúar 2003 til greiðsludags. Til vara er þess krafist að gagnstefndu verði gert að greiða gagnstefnendum skaðabætur að fjárhæð 2.063.629 kr. með dráttarvöxtum frá 3. janúar 2003 til greiðsludags. Til þrautavara er þess krafist að gagnstefndu verði gert að greiða gagnstefnendum 2.022.764 kr. með dráttarvöxtum frá 3. janúar 2003 til greiðsludags. Að auki er þess krafist að gagnstefnda verði í öllum tilvikum gert að greiða gagnstefnendum málskostnað þeim að skaðlausu að teknu tilliti til greiðslu virðisaukaskatts. Í gagnsök gerir gagnstefnda þær dómkröfur að hún verði sýknuð af öllum kröfum gagnstefnenda og krefst málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Þann 2. júlí 2002 gerðu aðilar málsins með sér kaupsamning þar sem gagnstefnendur keyptu af aðalstefnanda rekstur, áhöld, tæki og nafn firmans "Þitt mál", sem er heilsustúdíó sem rekið hafði verið að Garðatorgi 7 í Garðabæ. Umsamið kaupverð var 3.400.000 kr. og skyldi það greiðast með 7 greiðslum frá afhendingu hins selda sem var 3. júlí 2002 til 4. júlí 2003. Á sérstökum lista voru talin upp þau tæki sem fylgja áttu hinu selda, alls að verðmæti 2.005.485 kr. samkvæmt kaupsamningi. Í söluyfirliti Laufáss fasteignasölu kom fram að tækin sem fylgdu væru góð og lítils viðhalds krafist og einnig kom fram í kaupsamningi að öll áhöld og tæki skyldu vera í góðu ásigkomulagi við afhendingu. Viðskiptavild hins selda var samkvæmt kaupsamningi 1.394.515 kr. Aðalstefnandi hafði keypt umræddan rekstur með kaupsamningi dags. 20. júlí .2001 á 4.000.000 kr. og leiddi rétt sinn til sölu rektursins og tækja af honum. Gagnstefnendur greiddu útborgunargreiðslu, 500.000 kr., en af annarri samningsgreiðslu, sem var að fjárhæð 800.000 kr. á gjalddaga 4. september 2002, greiddu gagnstefnendur 556.000 kr. Gagnstefnendur halda því fram að eftir kaupin hafi komið í ljós að hið selda væri haldið verulegum göllum og þeir kostir sem áskildir höfðu verið í samningi um ástand tækjanna og um veltutölur hafi ekki staðist. Tækin sem seld voru hafi meira og minna verið í lélegu ástandi en ekki í góðu ásigkomulagi svo sem áskilið var í kaupsamningi frá 2. júlí 2002 og engan veginn í samræmi við þær kröfur sem gagnstefnendur máttu búast við. Þá hafi velta fyrirtækisins verið mun minni en kveðið hafði verið á um. Með innheimtubréfum til gagnstefnenda dags. 1. nóvember 2002 var af hálfu aðalstefnanda krafist greiðslu á eftirstöðvum útborgunargreiðslu frá 4. september 2002. Var áskilið að gjaldfella eftirstöðvar kaupverðsins, samtals 2.344.000 kr. ef skil yrðu ekki gerð innan 10 daga frá dagsetningu bréfsins. Með bréfi lögmanns gagnstefnenda til aðalstefnanda, dags. 1. nóvember 2002, var lýst yfir riftun á kaupsamningnum frá 2. júlí 2002 jafnframt því sem lýst var yfir að útborgunargreiðsla sem greiða átti 4. nóvember 2002 yrði ekki greidd vegna vanefnda aðalstefnanda á kaupsamningnum. Með bréfi lögmanns aðalstefnanda til lögmanns gagnstefnenda dags. 8. nóvember 2002 var riftun kaupsamningsins mótmælt jafnframt því sem lýst var yfir að öll samningsfjárhæðin væri gjaldfelld í samræmi við áskilnað þar um. Hinn 13. desember 2002 var Ágúst Karlsson rafmagnsfræðingur dómkvaddur að beiðni gagnstefnenda til að skoða og meta tilgreind tæki sem kaupin tóku til. Matsgerðin er frá því í febrúar 2003 og felur í sér mat á verðmæti tækja og áætlaðan viðgerðarkostnað þeirra. Mál þetta er í aðalsök höfðað til greiðslu á eftirstöðum kaupverðs samkvæmt kaupsamningi aðila, en í gagnsök til staðfestingar á riftun, til endurgreiðslu kaupsamningsgreiðslna og til greiðslu skaðabóta. Aðalstefnandi byggir á því í aðalsök að með því að gagnstefnendur hafi ekki innt af hendi greiðslur samkvæmt kaupsamningi aðila dags. 02.07.2002 um rekstur, áhöld, tæki og nafn firmans "Þitt Mál", hafi orðið vanefndir af þeirra hálfu. Gagnstefnendur hafi fengið hið keypta afhent við kaupsamningsgerð og hafi frá þeim degi rekið heilsustúdíóið, án frekari aðkomu aðalstefnanda. Gagnstefnendum hafi verið gerð ítarleg grein fyrir rekstri heilsustúdíósins, ástandi tækja og meðferð þeirra og hafi þær unnið við reksturinn fyrir kaupsamningsgerð til að kynna sér hann og til ákvörðunar um kaup á rekstrinum. Áhöld og tæki hafi verið í góðu ásigkomulagi við söluna og hafi aðalstefnandi ábyrgst sérstaklega verulegar bilanir sem kynnu að verða á svokölluðum Euro Wave tækjum í eitt ár, en um viðkvæm og flókin tæki sé að ræða. Gagnstefnendur hafi skuldbundið sig til að fara vel með tækin meðan kaupverð væri ógreitt. Meintar vanefndir aðalstefnenda að mati gagnstefnenda voru þær að tæki væru ýmist biluð eða ónýt, án frekari útskýringa auk þess sem veltutölur hafi verið rangar, en gagnstefnendur telji að aðalstefnandi hafi áskilið veltu upp á 650.000 kr. á mánuði. Hefur aðalstefnandi mótmælt meintum vanefndum af sinni hálfu en gagnstefnendur höfðu um miðjan september 2002 tilkynnt um bilun í einu tæki, sem aðalstefnandi hafi verið reiðubúinn að láta gera við eða endurnýja, en tækið hafi aldrei verið afhent af hálfu gagnstefnenda, hvorki til aðalstefnanda né viðurkennds viðgerðaraðila, er staðreynt gæti fullyrðingar gagnstefnenda. Aðalstefnanda sé ekki kunnugt um það í hverju meint bilun tækisins sé fólgin eða hversu umfangsmikil hún sé og hvort hún kynni að stafa af óvarlegri meðhöndlun gagnstefnenda. Á þeim tíma hafi gagnstefnendur þegar verið komnir í verulegar vanefndir með kaupsamningsgreiðslur. Þá mótmælir aðalstefnandi fullyrðingum gagnstefnenda um áskilda veltu, en gagnstefnendur höfðu kynnt sér bókhald ítarlega með aðstoð sérfræðings, auk þess sem gagnstefnendur störfuðu á atvinnustöð fyrir kaup og gátu með því móti auðveldlega gert sér grein fyrir veltunni. Ekkert sé komið fram í málinu sem styðji þessar fullyrðingar gagnstefnenda, enda vart á valdi aðalstefnanda að áskilja slíkt, þegar eignarhald aðalstefnanda á rekstrinum sleppti, en aðalstefnanda sé alls ókunnugt um færni og getu stefndu til að reka heilsustúdíó. Verði aðalstefnandi vart látinn bera þá áhættu eftir sölu, líkt og gagnstefnendur haldi nú fram. Telur aðalstefnandi að greiðsludráttur gagnstefnenda sé einungis að rekja til erfiðrar fjárhagsstöðu þeirra og freisti þær nú að koma sér undan samningsskyldum sínum með ólögmætum hætti. Aðalstefnandi byggir fjárkröfu sína á hendur gagnstefnendum á því að um vanefnd á gagnkvæmum kaupsamningi sé að ræða af þeirra hálfu með því að standa ekki skil á nánar tilgreindum kaupsamningsgreiðslum, en á hinn bóginn hafi aðalstefnandi í hvívetna fullnægt skuldbindingum sínum samkvæmt samningnum. Gagnstefnendur beri fulla ábyrgð á vanefndum sínum gagnvart aðalstefnanda samkvæmt almennum reglum um vanefndir innan samninga, þ.e. vegna greiðsludráttar af hálfu kaupanda. Greiðsludráttur þeirra sé verulegur og fyrirsjáanlegur, þar sem lýst hafi verið yfir riftun og að ekki yrði staðið við kaupsamninginn. Aðalstefnanda hafi því verið heimilt að gjaldfella allar greiðslur samkvæmt kaupsamningi. Ástæður þær er gagnstefnendur byggi riftunarkröfu sína á réttlæti engan veginn riftun, enda fráleitt að um verulega vanefnd sé að ræða í skilningi laga, eigi hún við rök að styðjast. Hafi aðalstefnandi boðið fram aðstoð við viðgerð á meintri bilun tækis svo sem hann eigi rétt á samkvæmt 36. gr. kaupalaga. Varðandi lagarök er vísað ti1 meginreglu kröfu- og kauparéttarins og samningaréttarins um réttar efndir fjárskuldbindinga og að gerða samninga skuli halda og kaupverð greiða á réttum tíma. Vísað er til laga nr. 50/2000, einkum 36.gr.og 52.gr. Kröfur um dráttarvexti styður aðalstefnandi við ákvæði laga nr.38/2001. Krafan um málskostnað styðst við l. mgr. 30. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Þá er vísað til laga nr.50/1988 vegna virðisaukaskatts á lögfræðiþjónustu. Málsástæður og lagarök stefndu í aðalsök Sýknukröfu sína í aðalsök reisa gagnstefnendur á því að aðalstefnandi hafi vanefnt kaupsamning milli aðila frá 2. júlí 2002 í verulegum þáttum. Vegna vanefnda aðalstefnanda hafi gagnstefnendur haldið eftir hluta þeirrar greiðslu sem þær áttu að inna af hendi samkvæmt kaupsamningnum eða alls 2.330.000 kr., en þá höfðu gagnstefnendur greitt alls 1.057.000 kr. Af hálfu gagnstefnenda er á því byggt að vegna vanefnda aðalstefnanda sé þeim óskylt að inna af hendi frekari greiðslur til aðalstefnanda. Gallarnir felist í því að annars vegar hafi hin seldu tæki verið í engu samræmi við það sem áskilið hafi verið af hálfu aðalstefnanda í kaupsamningi og það sem gagnstefnendur máttu búast við og hins vegar hafi velta hins selda fyrirtækis verið mun minni en áskilið hafi verið af hálfu aðalstefnanda. Með því að vanefna kaupsamning aðila í veigamiklum þáttum hafi aðalstefnandi fyrirgert rétti sínum til að fá eftirstöðvar kaupsamningsins greiddar úr hendi gagnstefnendum. Öll áhöld og tæki hins selda hafi átt að vera í góðu ásigkomulagi við afhendingu og hafi aðalstefnandi ábyrgst samkvæmt kaupsamningnum allar verulegar bilanir sem kynnu að verða á Euro Wave tækjum, sem voru hluti hins selda, í eitt ár frá afhendingardegi. Hin seldu tæki hafi flest verið illa farin og sum þeirra ónýt en ekki í góðu ásigkomulagi svo sem haldið sé fram í stefnu og áskilið hafi verið í kaupsamningi. Rétt sé að hafa í huga að þau tæki sem seld hafi verið séu auðvitað nauðsynleg gagnstefnendum í sínum atvinnurekstri, án þeirra liggi starfsemin niðri. Þurfi því ekki að fjölyrða um að það sé forsenda fyrir kaupunum að hið selda sé í góðu ásigkomulagi og í samræmi við kaupsamning og það sem gagnstefnendur máttu almennt búast við. Þrátt fyrir gallana á tækjunum hafi aðalstefnandi látið undir höfuð leggjast að gera við tækin svo sem hún var skuldbundin til samkvæmt kaupsamningi. Sé þeirri fullyrðingu mótmælt sem fram komi í stefnu að aðalstefnandi hafi boðið fram viðgerð á meintri bilun tækis. Gagnstefnendur hafi skoðað tækin fyrir kaupin og hafi þá ekkert athugavert komið í ljós. Gagnstefnendur hafi þannig komið á starfstöð aðalstefnanda fyrir kaupin í eina viku, í klukkustund í senn, og lært á tækin en hafi á hinn bóginn ekki verið gefinn kostur á að fylgjast með tækjunum í hefðbundinni notkun. Hins vegar hafi gagnstefnendur fengið staðfestingu á því að tækin hafi oft og einatt bilað fyrir kaupin á meðan reksturinn hafi verið í höndum aðalstefnanda. Af hálfu aðalstefnanda hafi komið fram við kaupsamningsgerð að velta firmans "Þitt mál" hefði verið 650.000 kr. á mánuði síðustu ár fyrir kaupin. Á þeim ellefu mánuðum sem gagnstefnendur ráku "Þitt mál" hafi veltan samkvæmt virðis­aukaskattskýrslum hins vegar einungis verið 269.632 kr. á mánuði. Aðalstefnandi hafi ekki sýnt fram á að veltan fyrir þann tíma hafi verið meiri. Feli þessar staðreyndir í sér verulegar vanefndir á þeim kostum sem áskildir voru við kaupsamningsgerð. Þessar upplýsingar hafi verið forsenda gagnstefnenda fyrir kaupunum og mátti aðalstefnanda vera það fullljóst. Dráttarvaxtakröfu aðalstefnanda er mótmælt sem órökstuddri. Til stuðnings kröfum sínum vísa gagnstefnendur til almennra reglna kröfuréttarins um vanefndir samninga og vanefndaúrræði. Um málskostnaðarkröfu er vísað til 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málsástæður og lagarök gagnstefnenda í gagnsök Í gagnsök reisa gagnstefnendur kröfu sína um riftun á því að hið selda hafi verið verulega gallað í skilningi kaupalaga nr. 50/2000. Bæði hafi hluti af þeim tækjum sem seld voru ekki verið í samræmi við það sem áskilið var í samningi aðila og veltu- og rekstartölur verið ranglega tilgreindar af hálfu aðalstefnanda. Þau tæki sem keypt voru samkvæmt kaupsamningi milli aðila og séu ýmist biluð eða ónýt séu EuroWave-tækin tvö, hljóðbylgjutæki, hitaklefi, leirpottur og þurrkari. Ástand tækjanna feli í sér vanefnd á samningi milli aðilanna, sbr. 30. gr. kaupalaga nr. 50/2000 og veiti gagnstefnendum rétt til að rifta samningnum á grundvelli 39. gr. kaupalaga. Um galla tækjana er vísað til matsgerðar dómkvadds matsmanns. Af hálfu aðalstefnanda hafi verið áskilið að velta hins selda væri 650.000 kr. á mánuði. Gagnstefnendur telja einsýnt að þessi fullyrðing aðalstefnanda standist ekki. Sé af þeirra hálfu talið að velta fyrirtækisins hafi verið miklu minni en gefið hafi verið til kynna af hálfu aðalstefnanda við samningaumleitanir aðila og kaupsamningsgerð. Í söluyfirliti komi beinlínis fram að velta síðustu ára væri 650.000 kr. á mánuði. Söluyfirlit þetta hafi verið útbúið af fasteignasölunni Laufási og hafi tveir fasteignasalar staðið að gerð yfirlitsins. Hafi þessar fullyrðingar verið settar fram vegna tilmæla aðalstefnanda. Í virðisaukaskattskýrslum aðalstefnanda komi á hinn bóginn fram að skattskyld velta firmans hafi á tímabilinu frá janúar til júní 2002 verið alls 1.974.892 kr. eða 329.149 kr. á mánuði. Frá júlímánuði 2001 þegar aðalstefnandi keypti reksturinn og til ársloka það ár hafi veltan verið 991.058 kr. á mánuði eða 165.176 kr. á mánuði sé júlímánuður reiknaður með en 198.212 kr. á mánuði sé miðað við ágúst til desember það ár. Ljóst sé samkvæmt þessum gögnum að velta fyrirtækisins sé mun minni en áskilið hafi verið við kaupin af hálfu aðalstefnanda. Á þeim ellefu mánuðum sem aðalstefnandi hafi rekið "Þitt mál" hafi veltan samkvæmt framansögðu verið 269.632 kr. á mánuði. Feli þessar upplýsingar aðalstefnanda í sér galla á hinu selda fyrirtæki sem veiti gagnstefnendum rétt til riftunar á samningnum. Gagnstefnendur krefjist þess á grundvelli þeirra sjónarmiða sem hér hafa verið rakin um galla á hinu selda að aðalstefnanda verði gert að greiða gagnstefnendum til baka þá fjárhæð sem þegar hafði verið innt af hendi af hálfu gagnstefnenda. Alls sé um að ræða greiðslu á 1.057.000 kr. Við kaupsamning hafi verið greiddar 500.000 kr. og 557.000 kr. sem inntar voru af hendi með þremur greiðslum 5. september, 11. september og 16. september 2002. Gagnstefnendur krefjast loks dráttarvaxta af greiddum fjárhæðum frá því tímamarki sem greiðslurnar voru inntar af hendi. Kröfu sína um skaðabætur reisa gagnstefnendur á því að þær hafi orðið fyrir tjóni vegna vanefnda aðalstefnanda á samningsskyldum sínum sem að framan séu raktar. Veiti það þeim rétt til að krefjast skaðabóta úr hendi aðalstefnanda samkvæmt almennum reglum kröfuréttar og kaupalaga nr. 50/2000, sbr. 40. gr. laganna, sbr. einnig 30. gr sömu laga. Skaðabótakrafa gagnstefnenda sé vegna þess kostnaðar sem gagnstefnendur hafi þurft að inna af hendi vegna viðgerðar á hinum gölluðu tækjum. Krafan sé alls að fjárhæð 40.865 kr. Dráttarvaxta sé krafist af fjárhæðinni frá því að mál var höfðað með heimild í 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Verði ekki fallist á að vanefndir aðalstefnanda séu svo verulegar að heimilt hafi verið að rifta kaupsamningnum frá 2. júlí 2002, krefjast gagnstefnendur til vara skaðabóta úr hendi aðalstefnanda en til þrautavara afsláttar af hinu selda. Varakröfu og þrautavarakröfu sína reisa gagnstefnendur á sömu sjónarmiðum og eru reifuð hér að framan um gallana á hinu selda og röngum upplýsingum um rekstrartölur hins selda. Varakrafa gagnstefnenda um skaðabætur sundurliðast með eftirfarandi hætti: l. Tjón vegna rangra upplýsinga um veltu kr. 822.764,­ 2. Tjón vegna gallaðra tækja kr. 1.200.000,­ 3. Tjón vegna viðgerða á tækjum kr. 40.865,­ Samtals kr. 2.063.629,­ Rökstuðningur vegna einstakra kröfuliða skaðabótakröfu gagnstefnenda: Um 1. tl. Tjón vegna rangra upplýsinga um veltu byggja gagnstefnendur á því að með þeim röngu upplýsingum sem aðalstefnandi hafi gefið þeim hafi þær orðið fyrir tjóni. Samkvæmt upplýsingum við kaupsamningsgerð hafi velta fyrirtækisins átt að vera 650.000 kr. en hafi reynst vera 269.632 kr. á mánuði sem sé aðeins 41 % af því sem gagnstefnendur máttu búast við samkvæmt loforði aðalstefnanda. Viðskiptavild firmans hafi verið metin á 1.394.515 kr. og sé skaðabótakrafan sem nemi 59% af þeirri fjárhæð eða 822.764 kr. Um 2. tl. Gagnstefnendur byggja kröfu sína um greiðslu á 1.200.000 kr. á því að hin seldu tæki hafi verið haldin verulegum göllum við kaupin. Fjárhæð kröfunnar sé matskennd þar sem matsgerð hins dómkvadda matsmanns liggi ekki fyrir. Gagnstefnendur áskilja sér rétt til að auka við kröfuna og reifa hana frekar á síðari stigum, leiði matsgerð matsmannsins til þess að tjón þeirra sé hærra en þessi fjárhæð. Um 3. tl. Krafa um viðgerðarkostnað sé vegna útlagðs kostnaðar við að fá viðgerðarmann til að gera við hin gölluðu tæki. Alls sé þessi kostnaður að fjárhæð 40.865 kr. Dráttarvaxta sé krafist af fjárhæðinni frá því að mál var höfðað með heimild í 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Töluleg kröfugerð gagnstefnenda um afslátt sé hin sama og varðandi varakröfu um skaðabætur að undanskilinni kröfu um viðgerðarkostnað eða alls að fjárhæð 2.022.764 kr. Varðandi lagarök er byggt á meginreglum samninga- og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og heimild til að beita vanefndaúrræðum við vanefndir samninga. Vísað er til ákvæða kaupalaga nr. 50/2000 vegna sjónarmiða um galla og vegna heimildar til beitingar vanefndaúrræða. Um dráttarvaxtakröfu vísast til laga nr. 3 8/2001 um vexti og verðtryggingu og um málskostnaðarkröfu til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök aðalstefnanda í gagnsök Aðalstefnandi byggir á því í gagnsök að áður en samningar hafi tekist með aðilum máls þessa, höfðu gagnstefnendur kynnt sér ítarlega rekstur hins selda, bæði bókhald og reksturinn sjálfan, þ.e. gagnstefnendur höfðu starfað við hlið aðalstefnanda áður en af samningi varð til að kynna sér vel hið selda, þ.m.t. bankayfirlit og meðferð tækja í því skyni að ákveða hvort þeim hugnaðist að ganga til samninga við aðalstefnanda um kaup á heilsustúdíóinu. Eftir reynslutíma hafi gagnstefnendur ákveðið að kaupa af aðalstefnanda heilsustudíóið Þitt mál ásamt áhöldum og lager, sbr. kaupsamning aðila um það efni. Höfðu gagnstefnendur þá m.a. fengið í hendur ársreikning 2000 og uppgefnar veltutölur síðustu tveggja ára, þ.m.t. virðisaukaskýrslur, en þeim til aðstoðar var aðili sem var viðskipta- og bókhaldsfróður. Þess beri að geta að aðalstefnandi hafði aðeins rekið stúdíóið í eitt ár þegar salan fór fram og hafi það rækilega verið upplýst, m.a. á söluyfirliti. Hið selda var boðið til sölu á 4.700.000 kr. og hafi verðið verið fundið þannig út að tæki voru að mati aðalstefnanda að verðmæti 2.615.485 kr., velta þriggja mánaða, 1.662.180 kr. og viðskiptavild 422.335 kr. sem nánar sé sundurgreint á verðlagningablaði. Mat aðalstefnanda á veltu pr. mánuð hafi samkvæmt þessu verið um 550.000 kr. en það mat byggðist ekki eingöngu á uppgefinni veltu. Mat gagnstefnenda um hið selda hafi verið annað og hafi endanlegt kaupverð verið 1.300.000 kr. lægra en uppsett verð. Skýrist það einkum af því að tæki hafi verið metin samkvæmt lista á rétt rúmar 600.000 kr. lægra en sölumat aðalstefnanda eða 2.005.485 kr. og verðmæti hins selda vegna veltu hafi verið metið sem samsvaraði uppgefinni veltu þriggja mánaða, rétt tæp ein milljón, og því rétt tæplega 700.000 kr. lækkun vegna þess liðar. Hafi aðalstefnandi þannig selt reksturinn og tæki með 600.000 kr. tapi, sem hann (hún) hafði einu ári áður keypt á 4.000.000 kr. Er gagnstefnendur höfðu rekið fyrirtækið í nokkra mánuði tilkynntu þeir aðalstefnanda eftir miðjan september 2002 að annað Euro-wave tækið væri bilað, án þess að nánar væri gerð grein fyrir því í hverju sú bilun væri fólgin. Hafi aðalstefnandi boðist til að láta gera við tækið og útvega annað reyndist það ónýtt. Hafi gagnstefnendur í engu sinnt því og létu gera við tækið án samráðs eða vitneskju aðalstefnanda í lok september að því er virðist samkvæmt framlögðum viðgerðarreikningum. Af viðgerðarnótu sem liggi fyrir í málinu virðist sem bilunin hafi verið fólgin í sambandsleysi, en svo sem fram hafi komið hafi þurft að gæta vel að snúrum í tækinu og skipta þeim út reglulega vegna álags á þær. Þetta hafi gangstefnendur vitað en með tækjunum hafi fylgt handbók þar sem fram hafi komið leiðbeiningar um eftirlit og viðhald tækjanna. Sé bókin í höndum gangstefnenda. Þá komi fram í gagnstefnu að gagnstefnendur töldu sig vita fyrir fram að tæki sem skyldi koma í stað hins bilaða/ónýta væri í sama ásigkomulagi, en slíkt var þeim gjörsamlega ómögulegt þar sem gagnstefnendur hafi aldrei fengið tækið í hendur og því sé einungis um hugarburð þeirra að ræða. Töldu gagnstefnendur sig jafnframt hafa heimild til að halda eftir hluta greiðslu er átti að inna af hendi 4. september 2002 vegna þessa. Sé sú skýring sé mjög ótrúverðug þegar litið sé til þess að gagnstefnendur hafi verið að greiða inná þann gjalddaga allt til 16. september auk þess sem rúmlega tvær milljónir hafi þá verið ógreiddar af kaupverði og því áhætta kaupanda hverfandi. Telur aðalstefnandi að greiðsludráttur gagnstefnenda hafi verið af allt öðrum orsökum, þ.e. skorti á fjármunum til að geta staðið við samninginn, vegna kunnáttuleysis gagnstefnenda við að reka heilsustúdíó, sem vart sé á ábyrgð aðalstefnanda. Þegar reksturinn hafi svo verið kominn í þrot hafi gagnstefnendur gripið til þess óyndisúrræðis að rifta samningi með ólögmætum hætti og leggja reksturinn niður. Aðalstefnandi telur að hið selda hafi ekki verið gallað í skilningi kaupalaga, og síður að um verulegan galla hafi verið að ræða, hvort sem litið sé til ástands tækja eða þeirra upplýsinga sem komi fram á söluyfirliti sbr. framangreint, þannig að skilyrði riftunar séu fyrir hendi. Telur aðalstefnandi að ekki sé uppfyllt skilyrði 39. gr. kaupalaga um verulegar vanefndir. Tilkynnt hafi verið bilun í einu Euro-wave tæki, sem væri minniháttar vanefnd takist gagnstefnendum að sanna að aðalstefnandi hafi ekki sinnt kröfu um úrbætur sbr. 36. gr. sömu laga. En aðalstefnandi heldur því fram að gagnstefnendur hafi þrátt fyrir boð hans um úrbætur gert við tækið án frekari samráðs og því fyrirgert rétti sínum til riftunar, hafi hann verið til staðar. Fullyrðingum gagnstefnenda um það að flest tækin séu biluð eða ónýt er harðlega mótmælt af aðalstefnanda, en reynist svo vera sé þar eingöngu um að kenna óvarlegri meðhöndlun gagnstefnenda á þeim, en í kaupsamningi sé sérstaklega kveðið á um að fara skuli vel með tækin, enda um viðkvæm og flókin rafmagnstæki að ræða. Matsmál til að færa sönnur á ástand tækjanna geti ekki ráðið úrslitum í málinu, þar sem gagnstefnendur hafi hætt rekstri og flutt öll tækin í geymslur hingað og þangað út í bæ, auk þess sem hitaklefi hafi verið tekinn í sundur og því erfitt að ímynda sér hvernig mat á ástandi hans við sölu eigi að fara fram til að sanna það að hann hafi þá verið ónýtur. Þannig liggi fyrir að viðkvæm rafmagnstæki hafa verið flutt og geymd við aðstæður sem aðalstefnanda sé ókunnugt um, en ætla megi að slík meðferð tækjanna kunni að orsaka bilanir í þeim. Sé það að sjálfsögðu á ábyrgð gagnstefnenda að hafa ekki tryggt sér sönnur á ástandi tækja við þær aðstæður er voru er salan á þeim fór fram. Rök gagnstefnenda um verulegar vanefndir aðalstefnanda vegna upplýsinga um veltutölur eigi ekki við, sbr. það sem áður sé rakið um samskipti aðila og þeirra gagna sem lágu fyrir, áður en til samninga var gengið, enda kaupverðið við það miðað. Gagnstefnendum hafi verið fullkunnugt um uppgefnar veltutölur og rekstur hins selda almennt, enda kaupverð lækkað verulega m.a. vegna þess. Geti gagnstefnendur ekki nú byggt riftunarkröfu sína á þessu atriði, þar sem engu hafi verið leynt af hálfu aðalstefnanda. Þá telur aðalstefnandi að vegna ákvæða 66. gr. kaupalaga hafi gagnstefnendur misst rétt sinn til riftunar, hafi hann einhvern tímann verið til staðar. Ljóst sé að gangstefnendur geti ekki skilað nema litlum hluta hins keypta aftur þar sem þeir hafi lagt niður rekstur heilsustúdíósins. Verði þar með viðskiptavild ekki skilað auk þess sem gagnstefnendur geti ekki tryggt rekstur hins selda á sama stað á Garðatorgi, þar sem það hafi verið rekið síðustu 6-7 árin. Þá sé óvíst um ástand tækja sem hafa verið flutt í geymslur út í bæ ásamt því að hitaklefi hafi verið tekinn í sundur. Þá bendir aðalstefnandi á það að hvort sem riftunarkrafa nái fram að ganga eða ekki verði ekki hjá því komist að sýkna vegna kröfu gagnstefnenda um endurgreiðslu nánar tilgreindra fjármuna ásamt dráttarvöxtum sbr. 2. t1. aðalkröfu. Krafan verði ekki skilin öðru vísi en svo að þar sé um uppgjörskröfu að ræða vegna riftunar nái hún fram að ganga, þar sem gagnstefnendur krefja um endurgreiðslu kaupverðs án þess að bjóða á móti skil hinna keyptu hluta sem sé í höndum þeirra eða uppgjör á afrakstri/leigu þeirra, sbr. 65. gr. kaupalaga og almennar reglur kröfuréttar. Hafa gagnstefnendur þannig kosið að blanda saman riftunarkröfu sinni og uppgjörskröfu, líkt og réttaráhrif riftunar hefðu engin skuldbindandi áhrif fyrir gagnstefnendur sbr. 64. gr. kaupalaga, heldur aðeins fyrir aðalstefnanda. Við svo búið verði ekki hjá því komist að sýkna aðalstefnanda. Af öllu framansögðu sé ljóst að það skortir með öllu þann grundvöll er gagnstefnendur byggja riftun sína á. Varðandi vara- og þrautavarakröfu gagnstefnenda, sé með sömu röksemdum og með aðalkröfu hafnað því að gagnstefnendur eigi kröfu vegna rangra upplýsinga um veltu og eins vegna ætlaðra galla á tækjum. Kröfu um viðgerðarkostnað sé hafnað á grundvelli 36. gr. kaupalaga vegna varakröfu. Þá er dráttarvaxtakröfum mótmælt sem órökstuddum, en ljóst sé að ekki sé um neinn drátt á greiðslum að ræða af hálfu aðalstefnanda vegna hins selda, enda sé hið selda í höndum kaupenda frá kaupsamningsdegi og hafi gagnstefnendur nýtt það og haft af því arð þar til þeir ákváðu sjálfir að hætta rekstri. Varðandi lagarök vísar aðalstefnandi til meginreglna samninga- og kauparéttarins og kröfuréttarins um skilyrði til riftunar, afsláttar og skaðabóta og ákvæða einkamálalaga. Aðalstefnandi byggir kröfu sína um málskostnað á ákvæðum laga nr.91/1991. Aðalstefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur í skilningi laga og beri því nauðsyn að fá dóm fyrir skattinum úr hendi gagnstefnenda, þar sem lögfræðiþjónusta sé virðisaukaskattskyld. Gagnstefnendur, Guðrún Margrét Kjartansdóttir og Berglind Ósk Kjartans­dóttir, greiði aðalstefnanda, Ernu Grétarsdóttur, 2.330.000 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt l. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 436.000 kr. frá 04.09.2002 til 11.09.2002, en af 350.000 kr. frá þeim degi til 16.09.2002, en af 230.000 kr. frá þeim degi til 04.11.2002, en af 2.330.000 kr. frá þeim degi til greiðsludags. Gagnstefnendur, Guðrún Margrét Kjartansdóttir og Berglind Ósk Kjartans­dóttir, greiði aðalstefnanda, Ernu Grétarsdóttur, 450.000 kr. í málskostnað í aðalsök og gagnsök.
Mál nr. 453/2017
Kærumál Kæra Frávísun frá Hæstarétti
Þar sem kæra A ehf. til Hæstaréttar uppfyllti ekki skilyrði 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála var málinu vísað frá réttinum.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Viðar MárMatthíasson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júlí 2017, sembarst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 7. júlí 2017, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að afléttyrði haldi sóknaraðila á bifreiðinni [...] og frumritum skjala er varða kaup oginnflutning bifreiðarinnar. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 192. gr. laganr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar.Samkvæmt 2. mgr. 193. gr. laga nr. 88/2008 skal í skriflegri kæru tilhéraðsdómara greint frá því hvaða úrskurður sé kærður, kröfu um breytingu áhonum og ástæður sem kæran er reist á. Í kæru varnaraðila segir aðeins aðtilkynnt sé um kæru á úrskurðinum, en hvorki er vikið að þeim ástæðum sem kæraner reist á, né hvaða kröfur um breytingu eru gerðar á hinum kærða úrskurði.Samkvæmt þessu eru slíkir annmarkar á kærunni að vísa verður málinu sjálfkrafafrá Hæstarétti.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 7.júlí 2017Málþetta barst dóminum 8. júní sl. Við fyrirtöku á málinu 16. júní sl. óskaðivarnaraðili eftir fresti til að skila greinargerð og setti sóknaraðili sig ekkiupp á móti því. Greinargerð var skilað23. júní og munnlegur málflutningur um kröfuna ákveðinn 30. júní. Sóknaraðilier A ehf. [...] og varnaraðili er lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu,Hverfisgötu 115, 150 Reykjavík. Sóknaraðilikrefst þess að aflétt verði haldi lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu ábifreiðinni [...] ásamt frumritum skjala er varða kaup og innflutningbifreiðarinnar. Þá er krafist málskostnaðarVarnaraðilikrefst þess að kröfunni verði hafnað. I.Málþetta varðar bifreið af gerðinni [...], árgerð 2014, sem B annaðist innflutningá frá Litháen. Bifreiðin mun hafa verið forskráð og fengið skráningarnúmerið [...].Bifreiðin mun hins vegar ótollafgreidd og er staðsett á Seyðisfirði. Þann 15.maí sl. framkvæmdi lögregla húsleit á heimili B og haldlagði m.a. gögn sem lútaað kaupum á bifreiðinni, aðspurður þá kvaðst B hafa flutt inn bifreiðin og húnsé hans eign. Hann hafi fjármagnað hana með tryggingarbótum vegna annarrarbifreiðar í hans eigu sem hafði eyðilagst í tjóni auk þess sem hann hafi fengiðlán. Þá haldlagði lögreglan einnig bifreiðina sjálfa í þágu rannsóknar máls nr.[...] en rannsókn málsins snýr einkum að meintum brotum B á 264. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Við húsleitina fundustjafnframt fíkniefni, vopn, sterar, ætluð íblöndunarefni fyrir fíkniefni og ýmisskjöl sem lagt var hald á auk tölvubúnaðar til rannsóknar. Þá fundust á víð ogdreif m.a. í leyndum hirslum alls 2.530.000 krónur í reiðufé.B hefur upplýst lögreglu að hann sé öryrki og hafi um 250.000krónur í ráðstöfunarfé á mánuði. Þá er upplýst að hann leigir einbýlishús á400.000 krónur. Það gerir hann reyndar að sögn í félagi við annan mann semgreiði sinn hlut. Í kjölfar framangreinds hóf lögregla rannsókn á meintu peningaþvættiB. B kveðst vera gjaldþrota og hafi verið það frá 17 ára aldri. Við yfirheyrslu hjá lögreglu var B tilkynnt ákvörðun lögreglu umað haldleggja [...] bifreiðina. B mótmælti haldlagningunni. Hann áréttaði aðhann mætti ekki eiga neitt þar sem kröfuhafar væru á eftir honum. Því stundaðihann jafnan bílaviðskipti í gegnum þriðja aðila eða í félagi við annan. II.Sóknaraðilifullyrðir að A ehf. sé eigandi bifreiðarinnar en ekki B og því verðihaldlagningu ekki komið við. Félaginu hafi hvorki verið tilkynnt umhaldlagninguna af lögreglu né kröfu þar um verið beint að félaginu. Ástæðurþess kveður varnaraðili vera að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu lýti svo á að umeign B sé að ræða og beinist því haldlagningin eingöngu að honum semsakborningi máls. Forsendur þær sem lögreglan hafi gefið fyrir haldlagningunniséu að um sé að ræða muni sem kunni að verða gerðir upptækir á þeim grundvelliað kaupin hafi verið fjármögnuð með ávinningi af brotastarfsemi B.A ehf.sé kaupandi og skráður eigandi bifreiðarinnar og telur að í fyrsta lagi hefðilögreglunni borið að beina kröfu að félaginu skv. 2. mgr. 69. gr. laga ummeðferð sakamála nr. 88/2008 enda liggi samþykki A ehf. ekki fyrir. Þá telurfélagið jafnframt að skilyrði 68. gr. og 69. gr. laganna fyrir haldlagningu séuekki uppfyllt enda engin gögn til staðar sem sýni fram á að bifreiðin hafiverið fjármögnuð með afrakstri af brotastarfsemi. Heimild til að bera máliðundir dóm styðst við 3. mgr. 69. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008.III.Varnaraðili gerir þá kröfu að málinu verði vísað frá dómi af þeimsökum að sóknaraðili sé hvorki eigandi né vörsluhafi munarins, líkt og ákvæðiðgeri kröfu um. Samkvæmt gögnum frá Sýslumanninum á höfuðborgarsvæðinu séfélagið A í eigu dánarbús C. Í dag sitji D fyrrum eiginkona C í óskiptudánarbúi hans. Í skýrslutöku hjá lögreglu hafi D ekki kannast við að félagiðhafi verið selt eins og fullyrt hafi verið. B hafi og skýrt frá eignarhaldi sínu á bifreiðinni, hvernig hannfann hana, fjármagnaði og flutti hana til landsins. Þá styðji gögn úr síma B,kvittanir og samskipti hans og lögmanns hans við embætti Tollstjóra að hann séeigandi bílsins. E sem hafi gefið skýrslu hjá lögreglu og hefur verið skráðurstjórnarformaður sóknaraðila frá 1. maí sl. eða eftir kaupin á bifreiðinni,hafi haldið því fram að hann hafi fengið félagið A ehf. án þess að greiða neittfyrir það og að hann hafi átt að fá helming hagnaðar af sölu bifreiðarinnar hérá landi. Hann sé sá eini sem beri um að selja hafi átt bifreiðina við komu tillandsins. Þá hafi hann ekki getað lagt fram nein gögn máli sínu til stuðnings.Þá kannist D ekki við að hann hafi fengið félagið endurgjaldslaust. B hafi skýrt ítarlega frá því hvernig félagið A ehf. hafi veriðnotað til innflutnings á bifreiðinni hans því hann væri gjaldþrota og mættiekki eiga neitt. Gögn málsins sýni fram á að A ehf. hafi ekki geta verið seltán heimildar frá D, en hún hafi neitað slíkri sölu. Lögregla telji því ljóst með vísan til framangreinds og annarragagna málsins að innflutningur bifreiðarinnar í nafni A ehf. hafi einungisverið til málamynda, en B sé réttmætur eigandi bifreiðarinnar og umráðamaður.Sóknaraðili geti því ekki krafist að fá bifreiðina afhenta eða frumskjöl ervarða innflutning á henni. Fallist dómurinn ekki á að vísa málinu frá dómi, þágerir lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu þá kröfu að hafnað verði kröfusóknaraðila og vísar til sömu raka og koma fram hér að framan.IV.Heimild rannsakenda til að leggja hald á muni erað finna í 68. gr. laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008 þar sem segir aðleggja skuli hald á muni, þar á meðal skjöl, ef ætla megi að þeir, ellegarhlutir eða upplýsingar sem þeir hafa að geyma, hafi sönnunargildi í sakamáli,að þeirra hafi verið aflað á refsiverðan hátt eða að þeir kunni að vera gerðirupptækir. Samkvæmt 1. mgr. 69. gr. er lögreglu heimilt að leggja hald á muni ándómsúrskurðar nema ákvæði 2. mgr. greinarinnar eigi við. Í 72. gr. lagannasegir að aflétta skuli haldi þegar þess sé ekki lengur þörf og í síðasta lagiþegar máli er endanlega lokið nema ákvæði a- til c-liðar 1. mgr. greinarinnareigi við.Samkvæmt 3. mgr. 69. gr., sbr. 2. mgr. 102. gr.laga um meðferð sakamála, nr. 88/2008, getur eigandi eða vörsluhafi munar, semlögregla hefur lagt hald á, borið lögmæti haldlagningar undir dómara. Samkvæmt opinberri skráningu virðist sóknaraðilivissulega forskráður eigandi biðreiðarinnar og sem slíkur verður að telja hannuppfylla skilyrði ofangreindra lagaákvæða um að eiga þess kost að bera ákvörðunum haldlagningu undir dóminn. Því verður talið að ekki séu lagaskilyrði til aðvísa kröfu sóknaraðila frá á grundvelli þessara ákvæða.Á hinn bóginn eru mjög afgerandi gögn í málinusvo sem framburður B, D og F sem er sambýlingur B sem styðja það aðraunverulegur eigandi hinnar handlögðu bifreiðar sé B og kemur það ítrekað framí gögnum málsins. Framburður núverandi stjórnarformanns sóknaraðila er á hinnbóginn ekki trúverðugur að mati dómsins og er á skjön við önnur gögn málsins ogframburð annarra. Dómurinn telur þó ekki efni til eða nauðsynlegt að sláeignarhaldi bifreiðarinnar föstu á þessu stigi og í þessum úrskurði. Horftverður einnig til 2. mgr. 69. gr. laga nr. 88/2008 sem heimilar að haldleggjaeign annarra en sakbornings ef niðurstaðan yrði sú að sóknaraðili teldistsannanlega eigandi bifreiðarinnar.Lögregla hefur til rannsóknar meint peningaþvættiog sá grunur er uppi að umrædd bifreið hafi verið fjármögnuð með fé sem B hafieignast með refsiverðri háttsemi. Ýmislegt við rannsókn málsins styður þennangrun, bæði það sem rakið er í úrskurðinum en einnig önnur gögn málsins. Verðurað fallast á að það skilyrði að bifreiðin kunni að vera gerð upptæk í sakamálisbr. 68. gr. laga nr. 88/2008 sé uppfyllt.Þegarlitið er til framangreinds verður kröfu sóknaraðila hafnaðEkkieru efni til að kveða á um málskostnað.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómarikveður upp úrskurðinn.ÚRSKURÐARORÐKröfusóknaraðila um að aflétt verði haldi lögreglunnar á höfuðborgarsvæðinu ábifreiðinni [...] ásamt frumritum skjala er varða kaup og innflutningbifreiðarinnar er hafnað.
Mál nr. 184/2004
Fasteignakaup Fasteignasala Skaðabætur
H ehf. keypti fasteign í smíðum af B ehf., en seldi hana síðan til S. Leituðu H ehf. og S til fasteignasalans K um gerð kaupsamnings. Kaupverð var ákveðið 64.500.000 kr., en þar af skyldu 40.000.000 kr. ganga til að greiða áhvílandi lán á eigninni. Svo fór að B ehf. lauk ekki smíðinni á umsömdum tíma og H ehf. innti ekki af hendi greiðslur samkvæmt samningi sínum við B ehf. Þegar S fékk eignina afhenta nægðu umræddar 40.000.000 kr. ekki til að aflétta áhvílandi lánum á eigninni. Var þá gert samkomulag um að S greiddi um það bil 50.000.000 kr. til veðhafa gegn því að lánunum yrði aflétt. Í máli sem S höfðaði á hendur K af þessu tilefni krafði hann K um greiðslu á þessum mismun. Talið var ósannað að tjón S mætti rekja til þess að ónógar upplýsingar hafi legið fyrir við gerð kaupsamningsins eða að K hafi vanrækt að gera S grein fyrir áhættunni sem tengdist lánunum. Þá var ekki fallist á að K hafi borið að afla bindandi yfirlýsingar veðhafa um hvaða fjárhæð þyrfti að greiða til að aflétta lánunum. Var K því sýknaður af kröfu S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. maí 2004 og krefst þess að stefndi greiði sér 10.161.123 krónur auk tilgreindra dráttarvaxta frá 7. mars 2001 til greiðsludags. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Réttargæslustefndi gerir ekki kröfur í málinu. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 26. febrúar 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 2. febrúar sl., er höfðað 3. mars 2003 af Sigurði B. Sigurðssyni, Lindarbyggð 1, Mosfellsbæ, á hendur Sverri Kristjánssyni, Þingási 9, Reykjavík, og Vátryggingafélagi Íslands hf. til réttargæslu. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 10.161.123 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 7. mars 2001 til 1. júlí 2001, en þá samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 til greiðsludags og leggist áfallnir dráttarvextir við höfuðstól á 12 mánaða fresti, sbr. 12. gr. laga nr. 38/2001. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmt mati dómsins auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun þar sem stefnandi sé ekki virðis­auka­skatts­skyldur. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda svo og að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins. Réttargæslustefndi gerir ekki dómkröfur, en engar kröfur eru gerðar á hendur honum í málinu. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi keypti hluta af fasteigninni Krókhálsi 5d og 5e af Hag ehf., atvinnuhúsnæði á jarðhæð, með kaupsamningi 8. febrúar 2000. Kaupverðið var 64.500.000 krónur og skyldi greiða það með 11 bifreiðum, að verðmæti samtals 22.000.000 króna, 40.000.000 króna greiðslu til Búlka ehf., 1.200.000 króna sölulaunum og 1.300.000 krónum er greiða skyldi í vöru­skipta­banka Viðskiptanetsins. Búlki ehf. byggði húsið og var þinglýstur eigandi fast­eignar­innar þegar kaupsamn­ingur­inn var gerður, en Hagur ehf. hafði keypt hana í smíðum af Búlka ehf. Búlki ehf. samþykkti fyrir sitt leyti efni kaupsamnings stefnanda og Hags ehf. með þeim fyrirvara að staðið yrði við kaupsamning milli Búlka ehf. og Hags ehf. Gert var ráð fyrir að fasteignin yrði fokheld í febrúar eða mars 2000, en greiðslan á 40.000.000 króna átti að fara fram í síðasta lagi tíu dögum eftir þann tíma ella skyldi stefnandi greiða 1,5% vexti af fjárhæðinni sem eftir stæði frá þeim degi til greiðslu­dags. Í kaupsamningnum frá 8. febrúar 2000 er tekið fram að um sé að ræða um það bil 540 m² í húsi nr. 5d og um það bil 270 m² í hús nr. 5e, en fermetratala yrði ekki nákvæm fyrr en eignaskiptasamningur yrði gerður. Þá er og tekið fram í kaup­samningnum að samkvæmt veðbókarvottorði, dagsettu sama dag, hvíldi á Krókhálsi 5d og 5e samtals á 1. veðrétti 37.000.000 króna og á 2. veðrétti samtals 120.000.000 króna. Greiðsla á 40.000.000 króna samkvæmt kaup­samningnum skyldi ganga óskipt til að greiða uppí þessi lán en mismun skyldi seljandi aflétta í síðasta lagi 15. júní 2000. Hagur ehf. stóð ekki við greiðslur til Búlka ehf. og fasteignin varð ekki fokheld fyrr en löngu síðar og var ekki afhent stefnanda fyrr en í mars 2001. Þegar kom að því að stefnandi skyldi greiða 40.000.000 króna nægði sú greiðsla ekki til að aflétta áhvílandi lánum af fasteigninni eins og gert hafði verið ráð fyrir við kaupsamnings­gerðina. Var þá gert sam­komu­lag, dagsett 7. mars 2001, um að stefnandi greiddi í stað framangreindrar fjárhæðar 50.161.123 krónur til veðhafa, Sparisjóðs Hafnarfjarðar, og var fasteignin þá leyst úr veðböndum. Stefnandi telur að stefnda verði um þetta kennt þar sem hann hafi ekki gætt þess við kaupsamnings­gerðina að fá skriflega yfirlýsingu veðhafa um það hverja fjárhæð þyrfti að greiða til að eignin yrði leyst úr veðböndum. Á þetta fellst stefndi ekki og telur það sér óviðkomandi að seljandi stóð ekki við efni kaupsamningsins. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að stefndi hafi gert kaupsamninginn frá 8. febrúar 2000 sem löggiltur fasteignasali. Samkvæmt honum hafi stefnandi átt að greiða áhvílandi lán við Sparisjóð Hafnarfjarðar á hinu selda að fjárhæð 40.000.000 króna. Þegar kom að greiðslu til Sparisjóðsins hafi þurft að greiða 65.000.000 króna vegna þessara lána, eða 25.000.000 króna umfram það sem kaupsamningur kveði á um. Af þeirri fjárhæð hafi stefnandi greitt 50.864.117 krónur, eða 10.864.117 krónum umfram skyldu samkvæmt kaupsamningnum. Hagur ehf. hafi sem seljandi fast­eignarinnar átt að greiða viðbótina en til þess hafi félagið ekki haft fjárhagslegt bolmagn. Því hafi stefnandi neyðst til að greiða ofan­greinda fjárhæð til viðbótar, en hann hafi verið búinn að endurselja fasteignina til Íslenskrar erfðagreiningar og hafi legið á að láta hana fá veðbandalaust afsal fyrir fasteigninni svo sem samið hafi verið um. Þegar fyrir lá að stefnandi hafi þurft að taka yfir meiri lán en honum bar frá Sparisjóði Hafnarfjarðar vegna umræddra viðskipta til að fasteignin yrði ekki seld á nauðungaruppboði, og samningur hans við Íslenska erfðagreiningu þá að engu orðinn, hafi hann leitað eftir því við stefnda að hann tryggði kröfu stefnanda á hendur Hag ehf., en stefndi hefði ekki gengið tryggilega frá gögnum varðandi kaupin. Auk þess hafi á það skort að stefndi hefði kannað öll gögn varðandi fasteignina svo sem honum hafi borið að gera sem fasteignasala. Stefndi hafi haldið því fram við stefnanda að einungis væri um tímabundið vandamál að ræða hjá Hag ehf. og hafi verið gengið frá samkomulagi á starfsstöð stefnda þar sem Hagur ehf. hafi lofað að greiða umrædda fjárhæð til baka, m.a. með kaupsamningi milli Hags ehf. og Suðurstáls ehf. annars vegar og Búlka ehf. hins vegar um fasteignina Suðurhraun 12B, matshluta 02. Stefndi hafi síðan gengið frá kaupsamningi milli Suðurstáls ehf. og stefnanda, en þar komi fram að 8.000.000 króna séu greiddar með skuldajöfnun milli Hags ehf. og stefnanda. Stefndi hafi fullyrt við stefnanda að með því að kaupa eignina að Suðurhrauni 12B næði hann til baka þeim fjármunum sem hann hefði ofgreitt fyrir Hag ehf. þar sem stefnandi gæti selt fasteignina strax aftur fyrir það verð sem hann hefði keypt hana á af Suðurstáli ehf. Stefnandi hafi síðar komist að því að sömu aðilar hafi staðið að baki Suðurstáli ehf. og Hag ehf. Stefnandi hafi engan hag haft af því að kaupa eignina að Suðurhrauni 12B, en eini tilgangurinn með þeim viðskiptum hafi verið að ná aftur einhverjum af þeim fjármunum sem stefnandi hafi ofgreitt fyrir Hag ehf. fyrir tilmæli frá stefnda. Stefnandi hafi reynt að selja fasteignina en fljótlega komist að því að hann hefði keypt hana allt of háu verði. Stefnandi telji að verðið hafi verið a.m.k. 8 milljónum króna of hátt á þeim tíma sem kaupin voru gerð, eða um þá fjárhæð sem talin er að hafi verið til skuldajöfnunar í kaupsamningi. Stefndi hafi verið eini ráðgjafinn sem stefnandi hafi haft í þessum efnum og hafi treyst á að hann væri að ráða sér heilt varðandi þessi viðskipti. Suðurstál ehf. hafi ekki getað aflétt veðum sem hvílt hafi á Suðurhrauni 12B. Eftir að hafa ítrekað skorað á forsvarsmenn Suðurstáls ehf. að aflétta veðum af fasteigninni, sem hafi verið stefnanda óviðkomandi, hafi stefnandi rift kaupunum 10. október 2001. Í bréfi 6. mars 2002 hafi stefnandi gert stefnda grein fyrir því að kæmi til þess að Hagur ehf. greiddi ekki skuld sína við stefnanda kynni endurgreiðslukröfu hans að verða beint að stefnda. Stefnandi hafi þá talið ljóst að Hagur ehf. myndi ekki greiða skuld sína við hann. Stefnandi hafi farið fram á að gengið yrði frá samkomulagi milli málsaðila varðandi kröfu stefnanda á hendur stefnda til að komast hjá aukakostnaði en stefndi hafi hafnað því. Stefndi hafi haft samband við vátryggingafélag sitt, réttargæslustefnda, vegna krafna, sem beint hafi verið að honum, en í bréfi 12. september 2002 hafi því verið lýst yfir af hálfu réttargæslu­stefnda að hann teldi ekki um bótaskyldu að ræða. Stefndi hafi bent stefnanda á að hann ætti kröfu á hendur Sparisjóði Hafnarfjarðar þar sem Spari­sjóðurinn hefði gefið misvísandi upplýsingar til stefnda um fjárhæð veðskuldarinnar sem stefnandi hefði yfirtekið við kaup sín á Krókhálsi 5d og e. Stefndi hafi leitað eftir því við Sparisjóðinn og hafi hann fengið þau svör að Sparisjóðurinn hefði aldrei átt nein viðskipti við stefnanda og hefði ekkert með þetta mál að gera gagnvart honum. Um stefnukröfuna vísi stefnandi til samkomulags Hags ehf. og stefnanda frá 7. mars 2001. Þar komi fram að stefnandi greiði 10.864.117 krónur fyrir Hag ehf. vegna veðskulda, sem félagið hafi ekki getað aflétt, að frádregnum vöxum af 40.000.000 króna frá 17. janúar 2001 til 7. mars 2001. Ekki sé getið um það í samkomulaginu við hvaða vexti skuli miða og af þeim sökum sé reiknað með meðalvöxtum en samkvæmt vaxtalögum hafi þeir verið 12,3% á ári í janúar 2001, 12,6% á ári í febrúar s. á. og 12,3% á ári í mars s.á. Meðalvextir af 40.000.000 króna frá 17. janúar 2001 til 7. mars 2001 séu því 702.334 krónur. Þegar þeir hafi verið dregnir frá 10.864.117 krónum komi út stefnufjárhæðin, 10.161.123 krónur. Stefnandi byggi á því að stefndi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við frágang kaupsamningsins milli hans og Hags ehf. um eignina Krókháls 5d og e hinn 8. febrúar 2000. Í samningnum segi að áhvílandi sé á eigninni 37 milljón króna skuld við Landsbanka Íslands og við Sparisjóð Hafnarfjarðar 120 milljónir króna og tekið fram að fleira sé veðsett. Samtals hafi því verið áhvílandi 157 milljónir króna á eigninni sem stefnandi hafi keypt fyrir 64.500.000 krónur. Stefndi hafi vanrækt að gæta hags­muna stefnanda við þessi kaup svo sem honum hafi borið að gera sem fasteignasala og tryggja með viðunandi hætti að kaupin gætu farið fram samkvæmt efni kaup­samningsins og tryggt væri að veðskuldir þær sem féllu á stefnanda væru ekki meiri en í kaup­samningi segi. Stefndi hafi aldrei gert stefnanda grein fyrir því að einhver hætta væri á því að yfirtekin lán yrðu önnur en um hafi verið samið við Hag ehf. eða einhver hætta gæti verið á því að ekki yrði hægt að aflétta áhvílandi lánum. Það hafi verið skylda stefnda sem fasteignasala að tryggja hagsmuni stefnanda í viðskiptum við Hag ehf. Stefnda hafi verið ljóst þegar hann gekk frá kaup­samningnum milli Hags og stefnanda að Hagur ehf. væri í erfiðri fjárhagsstöðu og því fyllsta ástæða til að gæta ítrustu varúðar. Stefnda hafi borið að vekja athygli stefnanda á þeim hættum sem gætu legið í því að gera samning við Hag ehf. á þeim grundvelli sem gert hafi verið og stefndi hafi gengið frá. Stefndi hafi ekki farið að ákvæðum 12. gr. laga nr. 54/1997 um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu þar sem ekki hafi verið samið rækilegt yfirlit yfir þau atriði sem máli skiptu og þess hafi ekki verið gætt að öll grundvallaratriði um fasteignina kæmu fram, m.a. um veðskuldir. Stefndi hafi heldur ekki gætt ákvæða 10. gr. sömu laga þar sem hann hafi ekki gætt réttmætra hagsmuna stefnanda. Stefnda hafi borið að kanna til hlítar áhvílandi veð­skuldir á hinu selda áður en gengið var frá kaupsamningi og fá óafturkallanlegar yfir­lýsingar veðhafa um hvaða greiðslna þeir krefðust vegna sölu Hags ehf. til stefnanda. Þetta beri fasteignasala ætíð að gera og hafi það verið enn nauðsynlegra þar sem fasteignin hafi verið yfirveðsett. Stefnda hafi því borið að gæta þess áður en hann gekk frá kaupsamningi að fá óaftur­kallanlegar yfirlýsingar viðkomandi veðhafa um að þeir samþykktu kaup­samninginn og samþykktu að einungis ákveðnar greiðslur kaupsamningsins rynnu til þeirra. Stefndi hafi látið hjá líða að afla slíkra yfirlýsinga og hann hafi ekki gengið tryggilega úr skugga um með hvaða hætti farið yrði með áhvílandi veðskuldir á fasteigninni. Breyti engu í því sambandi hvernig kaupin hafi komist á eða fyrir milligöngu hverra. Skyldur og ábyrgð stefnda séu þær sömu. Lækkun á söluþóknun breyti heldur engu um ábyrgð stefnda. Þessi handvömm stefnda hafi leitt til þess að stefnandi varð fyrir því tjóni sem hann krefji stefnda um greiðslu á. Í málinu liggi fyrir yfirlýsingar frá Sparisjóði Hafnarfjarðar um að hann muni veðbandsleysa þá eignarhluta sem hér um ræði gegn ákveðnum skilyrðum. Fyrsta yfirlýsingin sé frá 9. október 2000, eða rúmum 6 mánuðum eftir að stefnandi hafi gert samning sinn við Hag ehf., en þá hefði óafturkallanleg yfirlýsing Sparisjóðs Hafnarfjarðar átt að liggja fyrir. Stefndi hafi ekki gætt þess að yfirlýsingar Spari­sjóðsins væru bindandi fyrir hann um afléttingu veðskulda. Það hafi ekki verið fyrr en þegar stefnandi seldi Krókháls 5d og e til Íslenskrar erfðagreiningar að gengið hafi verið í að fá yfirlýsinguna frá Sparisjóðnum. Stefnandi haldi því fram að hvert og eitt þeirra atriða sem vikið sé að hér að framan sé nægjanlegt til að fella fébótaábyrgð á stefnda svo sem krafist sé í málinu. Í lögum nr. 54/1997 sé það grundvöllur fébótaábyrgðar fasteignasala að fjártjón verði vegna gáleysis hans, ekki sé krafist stórkostlegs gáleysis. Hvorki stefnandi né Jóhann Lövdal hafi sérþekkingu á fasteignaviðskiptum, en Jóhann sé bílasali og hann hafi ekki fengið greidda söluþóknun heldur aðeins greitt fyrir að meta bifreiðarnar sem komu til greiðslu samkvæmt kaupsamningnum. Samkvæmt 5. gr. sömu laga beri fasteignasala að hafa í gildi ábyrgðar­tryggingu vegna fjárhagstjóns sem leitt geti af gáleysi í störfum hans eða starfs­manna hans. Stefndi hafi keypt slíka ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda og sé honum því stefnt til réttargæslu þar sem stefnandi eigi kröfu á hendur honum verði á það fallist að stefndi sé bótaskyldur gagnvart stefnanda á þeim forsendum sem dómkrafa stefnanda sé byggð á. Stefnandi vísi til laga nr. 54/1997, almennra reglna skaðabóta­réttarins og laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr., og að öðru leyti til XXI. kafla laganna um málskostnað og 32. gr. varðandi varnarþing. Einnig sé vísað í lög nr. 50/1988 varðandi virðisaukaskatt. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi lýsir málsatvikum þannig að stefnandi hafi samið beint og milliliðalaust við Hag ehf. um kaup á hluta Krókháls 5d og e. Samningsaðilar hafi gengið frá kauptilboði 1. febrúar 2000. Stefnandi hafi notið aðstoðar félaga síns, Jóhanns Lövdal bílasala, í samningum við Hag ehf., en samið hafi verið um alla efnisþætti viðskipt­anna áður en aðilar hafi leitað til stefnda um aðstoð við að ganga frá endanlegum kaupsamningi. Þar sem viðskiptin hefðu þegar komist á er leitað var til stefnda hafi hlutverk hans fyrst og fremst verið að ganga frá kaup­samningi og gæta þess að í honum kæmu fram þau atriði, sem skylt sé að fram komi í kaupsamningi, svo sem ástand eignar, stærð hennar, byggingarlag og byggingarefni, svo og áhvílandi veðskuldir, eins og getið sé í 12. gr. laga nr. 54/1997. Stefndi hafi gert stefnanda þegar ljóst, áður en gengið var frá kaupsamningnum, að Hagur ehf. væri í þeirri stöðu að hann ætti hina seldu eign með skilyrtum kaupsamningi við Búlka ehf. Stefndi hafi brýnt fyrir stefnanda áhættu þessara viðskipta vegna stöðu Hags ehf. gagnvart Búlka ehf. og hugsanleg vandkvæði vegna gerðar eignaskiptasamnings svo og áhættu vegna veðsetningar og kröfu um áritun Búlka ehf. á kaupsamninginn. Þegar öll þessi atriði höfðu verið rædd til hlítar af aðilum hafi stefndi gengið frá kaupsamningi 8. febrúar 2000 og hafi hann byggt samninginn á grunni ofangreinds kauptilboðs aðila frá 1. febrúar sama ár. Kaupsamningurinn hafi verið vandlega unninn og í honum sé að finna öll þau efnisatriði sem gera megi kröfu til í slíkum samningi, þ.e.a.s. lýsingu á því hvernig hinu selda skuli skilað, sundurliðun á kaupverði í samræmi við kauptilboð, skýrt sé nákvæmlega frá áhvílandi veðskuldum og hvernig og hvenær þeim skuli aflýst, en sérstaklega sé þess getið að aðilar hafi kynnt sér veðbókarvottorð og vottorð Fasteignamats ríkisins, brunabótamat, eignaskipta- og lóðasamning. Þá sé sérstakt ákvæði í samningnum þess efnis að seljandi skuli hraða eins og unnt sé gerð og þinglýsingu nýrrar eignaskipta­yfirlýsingar og ekki sé unnt að þinglýsa kaupsamn­ingnum fyrr en nýjum eignaskipta­samningi hafi verið þinglýst á eignina og Búlki ehf. hafi áritað samninginn. Undir þennan kaupsamning hafi stefnandi skrifað eftir að honum hafi verið gerð full grein fyrir þessu. Til þess að Búlki ehf. samþykkti kaupsamninginn hafi verið gerður viðbótarsamningur, viðauki við kaupsamning vegna Krókháls 5d og 5e, 18. febrúar 2000, en undir þann samning hafi Hagur ehf., Búlki ehf. og stefnandi skrifað. Í 2. tl. greiðsluliðs kaupsamningsins frá 8. febrúar 2000 sé gert ráð fyrir því að stefnandi greiddi gegn skilyrtu veðleyfi strax við fokheldi á Krókhálsi 5d og 5e í febrúar eða mars sama ár 40.000.000 króna, enda skyldi greiðslan ganga beint og milli­liðalaust til Búlka ehf. Mismunur greiðslu þessarar og kaupverðsins hafi að mestu verið greiddur með bifreiðum sem taldar séu upp í kaupsamningnum. Tekið sé fram í honum að hafi greiðslan, 40.000.000 króna, ekki borist til Búlka ehf. tíu dögum eftir fokheldi, beri kaupanda að greiða 15,5% vexti á þá greiðslu sem eftir standi frá þeim degi til greiðsludags. Við aðalmeðferðina kom fram að stefndi hefði haft símsamband við starfsmann Sparisjóðs Hafnarfjarðar og fengið þannig staðfest að veðskuldin á hinni seldu eign hafi verið 40.000.000 króna, en þær upplýsingar hafi miðast við að kaupsamningurinn yrði efndur, þ.e. að greiðsla færi fram í febrúar eða mars 2000. Erfiðlega hafi gengið með efndir Hags ehf. á kaup­samningnum, enda hafi Hagur ehf. verið að nokkru bundinn efndum Búlka ehf. á samningi sem einnig hafi gengið illa að efna. Stefndi hafi ekki getað og hafi raunar enga aðild átt að því með hverjum hætti kaupsamningurinn yrði efndur. Hann hafi hins vegar reynt eftir megni, að beiðni aðilanna, að aðstoða þá við að greiða úr málum. Að lokum hafi stefnanda tekist að selja Íslenskri erfðagreiningu eignarhluta sinn í Krókhálsi 5e, sem hafi orðið til þess að leysa ákveðinn hnút í málinu gagnvart Sparisjóði Hafnarfjarðar, og ákveðið hafi verið að stefnandi tæki að sér að greiða fyrir Hag ehf. 10.864.117 krónur. Samkomulag um það hafi stefndi sett á blað að beiðni aðila og í greiðaskyni við þá, en hann hafi engan hlut átt að því, hvorki að hvetja né letja til gerðar þess. Í framhaldi af samkomulaginu og yfirlýsingu frá 14. júní 2001 hafi stefndi að beiðni aðila gengið frá kaupsamningi sama dag milli Suðurstáls ehf. og stefnanda um kaup stefnanda á eignarhlut seljanda í fasteigninni nr. 12 við Suðurhraun í Garðabæ. Stefnandi hafi ætlað að selja eignina aftur, en þessir löggerningar hafi átt að verða til þess að stefnandi næði endurgreiðslu þess fjár sem hann hafi orðið að greiða umfram um­samda greiðslu vegna kaup­samningsins við Hag ehf. Kaupsamningnum frá 14. júní 2001 hafi stefnandi síðan rift einhliða. Sama dag og stefnandi hafi tilkynnt um riftun, 10. október 2001, hafi hann sent Fasteigna­miðlun í Reykjavík bréf þar sem hann hafi tilkynnt um riftunina en segi jafnframt í niðurlagi bréfsins "greiði Hagur ehf. mér ekki ofangreinda skuld kann endurgreiðslukröfu að verða beint að Fasteignamiðlun" og sé þetta í fyrsta sinn sem stefnandi gefi í skyn að hann kunni að eiga kröfu á hendur stefnda þótt hann hafi beint bréfi sínu formlega til fyrirtækis stefnda, Fasteigna­miðlunar ehf. Eftir að hafa árangurslaust reynt að innheimta kröfu sína á hendur Hag ehf. hafi stefnandi leitað til lögmanns sem hafi ritað stefnda bréf 6. mars 2002, þar sem fullyrt sé að stefndi beri ábyrgð á því að kaupsamningur hans og Hags ehf. hafi verið með þeim hætti að stefnandi hafi neyðst til að greiða meira en honum hafi borið til að fá eignina veðbandalausa og til að getað skilað henni af sér í umsömdu ástandi til þess sem hann hafi selt hana. Þessu bréfi hafi stefndi svarað með ítarlegu bréfi til lög­mannsins 20. apríl s.á. Enn hafi lögmaður stefnanda ritað stefnda bréf 27. maí s.á. og reki þar þau atriði er hann telji styðja bótarétt stefnanda gagnvart stefnda. Þessu bréfi hafi stefndi svarað 17. september s.á. og hafi hann andmælt þar lið fyrir lið ásökunum stefnanda og neitað allri bótaskyldu. Stefndi hafi síðan lagt málið fyrir réttargæslu­stefnda sem tryggi stefnda ábyrgðartryggingu. Í bréfi lögmanns réttar­gæslu­stefnda komi fram að það sé mat félagsins að ekki sé gáleysi stefnda um að kenna að stefnandi hafi orðið að greiða margrædda stefnufjárhæð til þess að fá fasteignina Krókháls 5d og e leysta úr veðböndum. Aðalmálsástæða stefnda sé sú að hann hafi í viðskiptum sínum við stefnanda í hvívetna gætt skyldu sinnar sem fasteignasali í samræmi við ákvæði laga nr. 54/1997 og hafi hvorki aðhafst viljandi né óviljandi neitt sem skapað gæti honum skaðabóta­ábyrgð. Sparisjóður Hafnarfjarðar hafi með yfirlýsingu lofað málalokum sem hafi verið í samræmi við kaupsamninginn. Tjónið hafi orðið vegna vanefnda sem hafi staðið í marga mánuði. Sérstaklega beri að líta á aðdraganda að kaupum stefnanda á fasteigninni, en stefndi hafi ekki komið að því máli fyrr en stefnandi hafði gert bindandi kauptilboð í eignina sem Hagur ehf. hafi samþykkt. Ljóst sé því að stefndi hafi ekki komið kaupunum á og hafi starfsskyldur hans miðast við þetta. Stefnandi sé þekktur athafnamaður, alvanur viðskiptum og þar öllum hnútum kunnugur. Auk þess hafi hann notið aðstoðar viðskiptafélaga síns, Jóhanns Lövdal, við kaupin, sem stefnandi hafi sagt að hefði mikla þekkingu á fasteigna­viðskiptum, og hafi Jóhann þegið þóknun fyrir vinnu sína og aðstoð við stefnanda. Stefnandi hafi vitað gjörla um bága fjárhagsstöðu bæði Hags ehf. og húsbyggjandans, Búlka ehf., þegar hann hafi leitað eftir kaupum á áðurnefndu húsnæði og hafi boðið bifreiðar af ýmsu tagi sem greiðslu, en þær séu lélegur gjaldmiðill. Sé fráleitt að stefnandi hefði náð samningi um kaup á þennan hátt hefði verið um að ræða byggingar- eða söluaðila með sterka fjárhagsstöðu. Málsástæðum og lagarökum stefnanda sé öllum mótmælt, hverri fyrir sig og í heild, sem röngum enda margt þar í hrópandi mótsögn við skýr ákvæði í kaupsamningi þeim sem stefndi hafi útbúið fyrir stefnanda og Hag ehf. og hafi gengið frá að þeirra beiðni eftir að þeir hafi þegar undirritað og samþykkt kauptilboð og rætt alla efnisþætti viðskiptanna. Stefndi hafi gert stefnanda ljósa stöðu Hags ehf., þ.á m. þá staðreynd að Hagur ehf. ætti aðeins eignina Krókháls 5d og 5e með skilyrtum kaupsamningi við Búlka ehf. um Suðurhraun 12B og hafi vakið sérstaka athygli hans á áhættu í þessum við­skiptum vegna viðskipta Hags ehf., Búlka ehf. og Suðurhrauns ehf. Stefndi hafi sýnt stefnanda samninginn milli Hags ehf., Búlka ehf. og Suðurhrauns ehf. Stefnandi hafi þannig stofnað til þessara viðskipta með opin augu og vitneskju um hag seljanda og viðskipti hans við aðra aðila er málið snerti. Til þess að fá áritun Búlka ehf. á kaupsamninginn milli stefnanda og Hags ehf. frá 8. febrúar 2000, sem stefnandi hafði gert sér fulla grein fyrir að hafi verið nauðsynlegt til þess að samningurinn öðlaðist gildi, hafi þurft að gera viðbótarsamning 18. febrúar 2000. Stefnandi hafi því gert sér fulla grein fyrir erfiðleikum Hags ehf. á að standa við kaupsamning sinn við Búlka ehf. og þeim erfiðleikum sem kynnu að verða á efndum á kaupsamningnum frá 8. febrúar 2000. Stefnandi hefði á þeim tíma getað hætt við kaupin, hefði hann talið þau á einhvern hátt sér óhagkvæm eða of áhættusöm, en stefndi hefði sérstaklega varað stefnanda við áhættu í þessum viðskiptum. Eftir gerð kaupsamningsins hafi allt sem stefndi gerði fyrir aðila hans verið gert að beiðni þeirra, í þeirra þágu og að þeirra ráði. Þannig hafi stefndi aldrei hvatt stefnanda til neinna aðgerða heldur hafi stefndi framkvæmt það sem hann hafi verið beðinn um, jafnvel langt umfram skyldu, til þess að reyna að greiða fyrir framgangi málsins og firra aðilana tjóni. Stefndi mótmæli öllum ásökunum um vanrækslu eða brot á starfs­skyldum sem varðað gætu hann bótaábyrgð. Málskostnaðarkrafan sé studd málskostnaðarákvæðum laga nr. 91/1991, sérstak­lega 130. gr. Málsástæður og lagarök réttargæslustefnda Af hálfu réttargæslustefnda er málsatvikum lýst þannig að áður en gengið var frá kaupsamningnum hafi stefndi gert stefnanda ljóst að Hagur ehf. væri í þeirri stöðu að hann ætti hina seldu eign með skilyrtum kaupsamningi við Búlka ehf. Stefndi hafi brýnt fyrir stefnanda áhættu viðskiptanna. Í kaup­samningnum sé meðal annars sérstaklega tekið fram að 40.000.000 króna skyldu greiddar gegn skilyrtu veðleyfi strax við fokheldi á Krókhálsi 5d og 5e í febrúar eða mars 2000 og að greiðslan skyldi ganga beint og milliliðalaust til veðhafa. Gert hafi verið ráð fyrir að veðsetning vegna greiðslunnar kæmi skipt á eignarhluta eftir nýjum eignaskiptasamningi. Seljandi hafi samkvæmt kaup­samningnum skuldbundið sig til þess að hraða eins og unnt væri gerð og þinglýsingu nýrrar eignaskiptayfirlýsingar svo ekki hamlaði veðsetningum á eignina, en samningsaðilum hafi sérstaklega verið kunnugt um að hvorki hafi verið hægt að veðsetja eignina í hlutum né gefa út afsal fyrir eignarhlutanum skiptum fyrr en nýjum eignaskiptasamningi hefði verið þinglýst. Kaupsamningnum yrði ekki þinglýst fyrr en nýjum eignaskiptasamningi hefði verið þinglýst á eignina og Búlki ehf. hefði áritað samninginn. Með viðbótarsamningi hafi því verið afstýrt að kaupsamningi Hags ehf. og Búlka ehf. yrði rift. Stefndi hafi getað losnað undan kaupunum þegar í ljós kom að Hagur ehf. gat ekki staðið við samninginn en forsenda samningsins hafi verið sú að Hagur stæði við hann. Mikill dráttur hafi orðið á að eignin yrði fokheld og hafi hún ekki verið afhent stefnanda fokheld fyrr en í mars 2001, sem teljist veruleg vanefnd af hálfu Hags ehf. Samkvæmt yfirlýsingu Sparisjóðs Hafnarfjarðar 9. október 2000 hafi stefnanda verið gefinn kostur á að greiða 40.000.000 króna sem hafi átt að greiðast í febrúar eða mars 2000. Hann hafi ekki orðið við þeirri áskorun. Með nýrri yfirlýsingu 20. nóvember 2000 hafi honum verið gefinn kostur á að greiða skuldina með 42.550.000 krónum og enn með nýrri yfirlýsingu 19. janúar 2001 með 45.000.000 króna. Það hafi svo ekki verið fyrr en 7. mars 2001 sem stefnandi hafi greitt Spari­sjóðnum og hafi honum þá verið gert að greiða 50.864.117 krónur. Samkvæmt þessu hafi Sparisjóður Hafnarfjarðar veitt stefnanda átta mánaða frest til að greiða skuldina óbreytta. Stefnanda hafi borið að greiða á réttum tíma til að koma í veg fyrir tjón sitt. Honum hafi verið í lófa lagið að greiða umræddar 40.000.000 króna til Sparisjóðsins með fyrirvara um útgáfu hins skilyrta veðleyfis til að firra sig tjóni. Einnig hafi honum staðið til boða það úrræði að greiða hluta skuldarinnar og halda eftir fjárhæð sem hafi numið áætluðum kostnaði hinn 9. október 2000 við að gera húsið fokhelt. Hvorugt þessara úrræða hafi stefnandi nýtt sér sem honum hafi borið skylda til samkvæmt reglum kröfu- og skaðabóta­réttarins til að firra sig öllu mögulegu tjóni. Ljóst sé af framangreindu að stefnandi hafi fyrst og fremst orðið fyrir tjóni vegna afhendingadráttar af hálfu Hags ehf. og vegna eigin athafnaleysis við að firra sig tjóni. Að sama skapi sé ljóst að stefndi beri enga ábyrgð á vanskilum Hags ehf. og stefnanda og verði því ekki skaðabótaskyldur af þeim sökum, enda ekki aðili máls og beri þar af leiðandi ekki ábyrgð á að aðilar vanefndu kaupsamninginn. Hann hafi hins vegar reynt eftir megni, að beiðni aðilanna, að aðstoða þá við að greiða úr málum. Vegna vanskila Hags ehf. hafi stefnandi og Hagur ehf. gert með sér samkomulag 7. mars 2001, þar sem stefnandi hafi lofað að greiða Hag ehf. 10.864.117 krónur, að frádregnum vöxtum af 40.000.000 króna frá 17. janúar 2001, sem hafi verið hlutur Hags ehf. í greiðslunni til Sparisjóðs Hafnarfjarðar. Hagur ehf. hafi lofað að greiða umrædda fjárhæð til baka, m.a. með kaupsamningi á milli Hags ehf. og Suðurstáls ehf. annars vegar og Búlka ehf. hins vegar um fasteignina Suðurhraun 12B. Rangt sé að samkomulag þetta hafi verið gert að frumkvæði stefnda, heldur hafi það verið gert að beiðni aðila og hafi stefndi engan hlut átt að því. Hið rétta sé að stefnandi hafi spurt stefnda út í fyrrnefnda eign, áður en samkomulagið var gert, og hvort það væri honum í hag að gera tilraun til uppgjörs með því að taka eignina til skuldajöfnunar að hluta. Stefndi hafi bent honum á að verð eignarinnar væri of hátt, eignin of skuldsett og að sala sambærilegra eigna gengi ekki vel. Að öðru leyti hafi stefndi ekki viljað taka frekari afstöðu til viðskiptanna enda hafi þau nánast verið umsamin milli aðila. Það sé því rangt að stefndi hafi ráðlagt stefnanda að kaupa eignina að Suðurhrauni 12B og fullyrt að stefnandi myndi ná þeim fjármunum til baka sem stefnandi hefði ofgreitt fyrir Hag ehf. þar sem stefnandi gæti selt eignina strax aftur fyrir sama verð og hann hafi keypt hana á. Stefnanda hafi verið fullljós sú áhætta sem hann hafi tekið með kaupum sínum á Suðurhrauni 12B og beri hann því einn ábyrgð á þessum kaupum. Að beiðni aðila, þ.e. stefnanda, Hags ehf. og Suðurstáls ehf., hafi stefndi síðan útbúið kaupsamning í samræmi við efni hans. Þar sem Suðurstál ehf. hafi síðan ekki getað aflétt veðum sem hvílt hafi á Suðurhrauni 12B hafi stefnandi ákveðið að rifta kaupunum 10. október 2001. Hann hafi jafnframt gert Hag ehf. og stefnda grein fyrir riftuninni og yfirvofandi innheimtuaðgerðum hjá Hag ehf. Þegar ljóst var að Hagur ehf. myndi ekki greiða skuld sína við stefnanda vegna mjög svo bágrar fjárhagsaðstöðu hafi stefnandi farið þess á leit við stefnda að hann greiddi kröfuna en því hafi stefndi mótmælt. Stefnandi haldi því fram að stefndi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við frá­gang kaupsamnings milli stefnanda og Hags ehf. Einnig sé því haldið fram að stefndi hafi aldrei gert stefnanda grein fyrir því að einhver hætta yrði á því að yfirtekin lán yrðu hærri en samið var um. Þessu sé öllu sérstaklega mótmælt af hálfu stefnda og taki réttargæslu­stefndi undir þau mótmæli. Hagur ehf. og stefnandi hafi komið með fullfrágengið kauptil­boð til stefnda. Stefndi hafi tekið að sér að annast skjalagerð í samræmi við fyrirliggjandi tilboð. Að öðru leyti hafi stefndi ekki komið að samningsgerðinni, hvorki með beinum né óbeinum hætti. Öll efnisatriði samningsins hafi alfarið verið samningsaðila en stefndi hafi ekki getað haft þar nein áhrif. Stefnandi sé alvanur viðskiptum og hafi notið aðstoðar löggilts bílasala við tilboðs- og kaupsamnings­gerðina og hafi hann fengið þóknun fyrir það starf af sameiginlegri þóknun hans og stefnda. Hagur ehf. hafi skýrt veðsetningu á eigninni fyrir stefnanda og Jóhanni við gerð kauptilboðsins. Við gerð kaup­samningsins hafi áhvílandi veðlán verið skilmerkilega færð inn í hann. Einnig hafi sérstaklega verið brýnt fyrir aðilum skyldur þeirra til þess að greiðsla og aflýsing veðlána héldust í hendur. Loks hafi verið skýrt kveðið á um að aðilar hefðu kynnt sér öll gögn er vörðuðu eignina, þ.á m. veðbókarvottorð. Fullyrðingum stefnanda um að stefndi hafi vanrækt að gæta hagsmuna hans við þessi kaup sé því mótmælt sem röngum. Stefnanda hafi verið fullljóst um stöðu áhvílandi lána á eigninni. Stefnanda hafi verið fullkunnugt um bága fjárhagsstöðu Hags ehf. og hús­byggjandans, Búlka ehf., þegar hann hafi leitað eftir kaupum á áðurnefndu húsnæði. Hann hefði ekki náð samningi um kaup á þann hátt sem hann gerði hefði verið um að ræða byggingar- eða söluaðila með sterka fjárhagsstöðu. Stefnandi hefði getað hætt við kaupin, hefði hann talið þau á einhvern hátt sér óhagkvæm eða of áhættusöm, en honum hafi verið fullkunnugt um erfiðleika Hags ehf. á að standa við kaupsamning sinn við Búlka ehf. og þá erfiðleika sem kynnu að verða á efndum þegar viðbótarsamkomulagið var gert 18. febrúar 2000. Stefndi hafi gætt að því að öll atriði sem 12. gr. laga nr. 54/1997 kveði á um væru uppfyllt í kaupsamningnum, meðal annars um áhvílandi veðskuldir. Fullyrðingu stefnanda um að stefndi hafi ekki gætt ákvæða 10. gr. laga nr. 54/1997 sé röng og órökstudd. Allt sem stefndi hafi gert í málinu hafi verið að beiðni aðila, í þeirra þágu og að þeirra ráði. Stefndi hafi aldrei farið út fyrir verksvið sitt heldur einungis framkvæmt það sem hann hafi verið beðinn um, jafnvel langt umfram skyldu, til þess að greiða fyrir framgangi málsins og firra aðilana tjóni. Stefnandi og Hagur ehf. hafi komið með undirritaðan samning, þ.e. samþykkt kaup­­tilboð í fasteignina að Krókhálsi, til stefnanda og hafi þeir beðið hann um að út­búa kaupsamning í samræmi við efni samningsins. Stefnanda hafi verið fullkunnugt um áhvílandi veðskuldir, ella hefði hann sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að gera tilboð í fasteignina án þess að hafa kynnt sér áhvílandi veðskuldir áður. Áður en skrifað var undir kaupsamninginn hafi stefndi gert stefnanda vel grein fyrir stöðu Hags ehf., þ.á m. því að Hagur ehf. ætti eignina með skilyrtum kaupsamningi við Búlka ehf. Kaupsamningurinn hafi verið vandlega unninn. Þar hafi skýrt verið kveðið á um áhvílandi veðskuldir, vísað í veðbókarvottorð, sem hafi legið frammi, og brýndar fyrir aðilum skyldur þeirra til þess að greiðsla og aflýsing á veðlánum héldust í hendur. Sérstaklega hafi verið tekið fram að seljandi tæki að sér að hraða eins og unnt væri gerð og þinglýsingu á nýrri eignaskiptayfirlýsingu svo ekki hamlaði veðsetningu á eignina. Í kaupsamningnum sé skýrt tekið fram að ekki væri hægt að veðsetja eignina í hlutum né gefa út afsal fyrir eignarhlutanum skiptum fyrr en nýjum eignaskipta­samningi hefði verið þinglýst á eignina og byggingaraðilinn, Búlki ehf., hefði áritað samninginn. Báðum aðilum hafi því verið fullkunnugt um að forsenda þess að samningurinn næði fram að ganga væri í fyrsta lagi að Hagur ehf. stæði við kaup­samning sinn við Búlka ehf. svo hægt væri að ganga frá nýjum eignaskiptasamningi og að greiðsla samkvæmt 2. tl. samningsins bærist til Sparisjóðs Hafnarfjarðar eigi síðar en í mars 2000. Þeim ástæðum sé alfarið hafnað að tjón stefnanda megi rekja til handvammar stefnda heldur megi það fyrst og fremst rekja til eigin vanefnda við Sparisjóð Hafnarfjarðar, vanefnda Hags ehf. og byggingaraðilans, Búlka ehf. Stefndi hafi í viðskiptum sínum við stefnanda að öllu leyti gætt skyldu sinnar sem fasteignasali í samræmi við ákvæði laga nr. 54/1997 og hafi hvorki viljandi né óviljandi aðhafst neitt sem skapað gæti honum bótaábyrgð. Tjónið verði ekki rakið til háttsemi stefnda. Í kaupsamningnum sé skýrt kveðið á um það að 40.000.000 króna ættu að ganga beint og milliliðalaust til Sparisjóðs Hafnarfjarðar strax við fokheldi hússins í febrúar eða mars 2000 og að greiðslan bærist til þeirra eigi síðar en 10 dögum eftir fokheldi. Eftir þann tíma skyldi kaupandi greiða 15,5% vexti á þá greiðslu sem eftir stæði frá þeim degi til greiðsludags. Tekið hafi verið sérstaklega fram að þessar 40.000.000 króna bæru fasta vexti og hafi stefndi þar af leiðandi ekki á nokkurn hátt getað haft áhrif á að skuldin hækkaði í samræmi við vaxtaákvæði kaupsamningsins. Niðurstaða Samkvæmt 12. gr. laga um fasteigna-, fyrirtækja- og skipasölu nr. 54/1997 ber fasteignasala að afla ákveðinna upplýsinga við kaupsamningsgerð, meðal annars um áhvílandi veðskuldir. Breytir engu um þá skyldu þótt samningsaðilar hafi þegar náð samkomulagi um kaupin og alla efnisþætti kaupsamningsins eins og stefndi vísar til. Hér verður hins vegar að líta svo á, með vísan til þess sem fram hefur komið, að við kaupsamningsgerðina 8. febrúar 2000 hafi legið fyrir þær upplýsingar að greiða þyrfti hluta veðskuldar við Sparisjóð Hafnarfjarðar til að aflétta veðinu af fasteigninni og að miðað hafi verið við að stefnandi greiddi veðhafa 40.000.000 króna þegar húsið yrði fokhelt í febrúar eða mars sama ár. Óumdeilt er að húsið varð ekki fokhelt fyrr en mörgum mánuðum síðar og einnig dróst að ganga frá eignaskiptasamningi. Af þessum sökum var veðskuldin ekki greidd á þeim tíma sem gert var ráð fyrir í kaup­samningnum. Með yfirlýsingu Sparisjóðs Hafnarfjarðar 9. október 2000 var staðfest að Sparisjóðurinn myndi leysa ákveðinn hluta fasteignarinnar úr veðböndum gegn því að eignaskiptasamningi yrði þinglýst þar sem fram komi skipting á eignahlutum þannig að unnt verði að aflétta skuldum af þeim hluta sem um var að ræða og gegn greiðslu 40.000.000 króna. Þegar stefnandi greiddi skuldina í mars 2001 hafði hún hækkað vegna vaxta sem á hana höfðu fallið á tímabilinu, en í samkomulagi stefnanda, Hags ehf. og Suðurstáls ehf. 7. mars sama ár kemur fram að umrædd veðskuld hafði verið á yfirdráttarvöxtum og hefði hún hækkað í samræmi við það. Telja verður að tjón stefnanda sé að rekja til þessa. Þar með hafa ekki verið færðar nægar sönnur fyrir því að tjónið verði rakið til þess að ekki hafi legið fyrir nægar upplýsingar við kaupsamningsgerðina um veðskuldina eða að stefndi hafi vanrækt að afla skriflegra upplýsinga um stöðu skuldarinnar þegar greiðslan átti að fara fram í febrúar eða mars 2000. Af hálfu stefnanda er jafnframt vísað til þess að stefnda hafi borið að afla bindandi yfirlýsingar frá Sparisjóðnum við kaupsamningsgerðina um fjárhæð greiðslunnar gegn því að veðskuldinni yrði aflétt. Eins og málið liggur fyrir verða ekki talin næg rök fyrir því að stefnda hafi borið að afla slíkrar yfirlýsingar, enda var ekki unnt að leysa fast­eignina úr veðböndum fyrr en að ákveðnum skilyrðum uppfylltum, meðal annars að eignaskiptasamningi hefði verið þinglýst en það var ekki gert fyrr en löngu síðar, eins og áður hefur komið fram, og sem var störfum og skyldum stefnda óvið­komandi. Þá er og vísað til þess af stefnanda hálfu að stefndi hafi vanrækt að gera stefnanda grein fyrir því að hætta gæti verið á að umræddum veðskuldum yrði ekki aflétt. Samkvæmt kaupsamningnum bar seljanda fasteignar­innar að aflétta áhvílandi veðskuldum í síðasta lagi 15. júní 2000 með því að greiða það sem eftir stæði af þeim þegar stefnandi hafði greitt 40.000.000 króna vegna þeirra. Af stefnda hálfu er því haldið fram að hann hafi upplýst stefnanda um áhættur vegna veðsetninganna og um aðrar áhættur af viðskiptunum eins og að framan greinir. Með vísan til þess sem fyrir liggur í málinu verður að telja ósannað að stefnandi hafi vanrækt að veita stefnanda viðeigandi upplýsingar í þessum efnum. Samkvæmt framangreindu eru skilyrði bótaskyldu ekki fyrir hendi og ber með vísan til þess að sýkna stefnda af kröfum stefnanda í málinu. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála þykir rétt að málskostnaður falli niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefndi, Sverrir Kristjánsson, skal sýkn vera af kröfum stefnanda, Sigurðar B. Sigurðssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 179/2010
Kærumál Lögreglurannsókn Hæfi Stjórnsýsla
X var ákærður fyrir líkamsárás með því að hafa skallað A í andlitið. Fram kom í málinu að faðir A var varðstjóri hjá embætti lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu. Héraðsdómur vísaði málinu frá dómi, með vísan til 5. mgr. 26. gr. laga nr. 88/2008, þar sem lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi, með vísan til 6. töluliðar 1. mgr. 3. gr. laga nr. 37/1993, verið vanhæfur til að fara með rannsókn þess og til að höfða málið og fara með það fyrir dómi. Hæstiréttur felldi niðurstöðu héraðsdóms úr gildi með vísan til niðurstöðu í málum réttarins nr. 155/2010 og 206/2010.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 16. mars 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 19. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 15. mars 2010, þar sem máli sóknaraðila gegn varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í t. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt verði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með vísan til fordæmis í dómi Hæstaréttar 23. apríl 2010 í máli nr. 206/2010, sbr. dóm réttarins 19. apríl 2010 í máli nr. 155/2010, verður ekki talið að lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hafi verið vanhæfur til að stjórna rannsókn lögreglu á því ætlaða broti sem varnaraðila er gefið að sök í málinu. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka mál þetta til efnismeðferðar.
Mál nr. 625/2006
Kærumál Vitni Gagnaöflun
X krafðist þess að saksóknari og yfirlögregluþjónn yrðu leiddir fyrir dóm sem vitni í máli, sem ákæruvaldið hafði höfðað gegn honum, og að héraðsdómur aflaði gagna úr öðru máli, sem hann hafði átt aðild að. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans, var kröfu X hafnað þar sem framburður vitnanna og téð gögn hefðu enga þýðingu í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. desember 2006. Kærumálsgögn bárust réttinum sama dag. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2006, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að Egill Stephensen saksóknari og Hörður Jóhannesson yfirlögregluþjónn yrðu leiddir fyrir dóm sem vitni í málinu, svo og að aflað yrði upplýsinga frá lögreglustjóranum í Reykjavík um „afdrif og gögn í máli nr. A-3082/82.“ Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að kveðja umrædd vitni fyrir dóm og afla upplýsinga um afdrif og gögn í ofangreindu máli. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 29. nóvember sl. um kröfu ákærða um að tiltekin vitni verði leidd í málinu og að dómurinn hlutist til um öflun tilgreindra gagna, er höfðað með ákæru útgefinni af lögreglustjóranum í Reykjavík 28. ágúst sl. á hendur X, [kt. og heimilisfang], fyrir umferðarlaga­brot, með því að hafa fimmtudaginn 6. apríl 2006 ekið bifreiðinni [...] með 80 km hraða á klst. vestur Hringbraut í Reykjavík, á vegarkafla við Njarðargötu, þar sem leyfður hámarkshraði var 60 km á klst. Er háttsemi ákærða talin varða við 1., sbr. 3. mgr. 37. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga, nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í þessum þætti málsins krefst ákærði þess að Egill Stephensen saksóknari og Hörður Jóhannesson yfirlögregluþjónn verði kvaddir fyrir dóminn sem vitni í málinu. Þá krefst ákærði þess að dómurinn hlutist til um að aflað verði upplýsinga frá lögreglustjóra um afdrif og gögn í máli nr. A-3082/82. Í þessum þætti krefst ákæruvald þess að kröfu ákærða um að hin tilgreindu vitni verði leidd í málinu verði hafnað, sem og kröfu ákærða um upplýsingar um afdrif og gögn í máli nr. A-3082/82. Samkvæmt skýrslu lögreglustjórans í Reykjavík frá 11. apríl 2006 var hraði bifreiðar með skráningarnúmerið [...] mældur á gatnamótum Hringbrautar og Njarðargötu með hraðamyndavél með einkennisnúmerið TPH III-SR (2). Hraði bifreiðarinnar hafi mælst 83 km á klst. Með skýrslunni eru myndir úr hraðamynda­vélinni sem sýna bifreiðina [...] aka um nefnd gatnamót. Með sektarboði 4. maí 2006 var eiganda bifreiðarinnar gefinn kostur á að ljúka málinu með greiðslu sektar að fjárhæð 10.000 krónur og yrði veittur 25% afsláttur yrði sektin greidd innan 30 daga frá dagsetningu bréfsins. Ákærði sendi lögreglustjóra tölvupóst þar sem hann tilkynnti að hann hafi ekið bifreiðinni um umrædd gatnamót 11. apríl 2006 en þegar blossi hafi komið af ljósastaur er hann hafi ekið um gatnamótin hafi hraði bifreiðar ákærða verið 57 km á klst. Kvaðst ákærði mótmæla hraðamælingunni. Með bréfi 4. maí 2006 var ákærða tilkynnt að ekki þættu skilyrði fyrir niðurfellingu málsins. Ákærða var send ítrekun sektarborðs með bréfi lögreglustjóra 12. júní 2006. Ákæra var gefin út sem áður sagði 28. ágúst 2006. Við þingfestingu málsins neitaði ákærði sök og fór aðalmeðferð málsins fram 29. nóvember 2006. Við aðalmeðferð leiddi ákæruvald sem vitni Viðar Waage fyrrverandi lögreglumann og Ragnar Þór Árnason lögreglumann. Gerðu þeir grein fyrir því með hvaða hætti hraða­myndavél lögreglu starfar. Þá gerðu þeir grein fyrir því hverjir kæmu að afgreiðslu einstakra mála. Í máli þeirra kom fram að lögreglumenn er umsjón hefðu með hraðamyndavélum lögreglu settu vélar upp hverju sinni. Framkvæmd væru ákveðnar prófanir til að sannreyna að vélarnar væru í lagi. Þegar vélarnar væru teknar niður væru þær prófaðar á ný. Ef allt væri í lagi væru filmur sendar í framköllun. Eftir að þær kæmu úr framköllun færu lögreglumenn í sektardeild yfir myndirnar til að sann­reyna brot gegn umferðarlögum. Ef brot hefðu verið framin væri rituð kæruskýrsla. Sú skýrsla færi til staðfestingar hjá lögfræðingi deildarinnar. Að því búnu væru send út sektarboð. Einungis starfsmenn sektardeildar kæmu að hverju og einu máli. Ákærði krafðist þess að Egill Stephensen saksóknari og Hörður Jóhannesson yfirlögregluþjónn yrðu kallaðir fyrir dóminn sem vitni. Kvað ákærði það nauðsynlegt til að honum gæfist færi á að leita upplýsinga um hvort tilefni ákæru lögreglu væri að rekja til eldra máls er ákærði hafi rekið gegn embættinu og varðar afdrif máls þar sem ákærði varð fyrir líkamsárás. Er það mál lögreglu nr. A-3082/82. Því máli hafi bæði Egill og Hörður tengst. Þá kvaðst ákærði gera þær kröfur að aflað yrði upplýsinga um afdrif og gögn í því máli, en hann hafi ítrekað beint til lögreglu fyrirspurnum í þá veruna. Ákæruvald hefur mótmælt kröfum ákærða og telur að umrædd vitnaleiðsla sé með öllu óþörf þar sem vitnin hafi á engan hátt komið nærri því sakamáli sem sé til meðferðar. Þá hafi gögn í máli nr. A-3082/82 enga þýðingu fyrir það mál sem hér sé rekið. Fyrir dómi hafa vitnin Viðar Waage og Ragnar Þór Árnason lýst venjubundini meðferð mála þar sem hraðamyndavélar eru notaðar við að sannreyna umferðar­lagabrot. Í ljósi framburðar þeirra má ljóst vera að hvorki Egill Stephensen saksóknari né Hörður Jóhannesson yfirlögregluþjónn hafa komið nærri því að kæra ákærða fyrir hraðakstur, né að taka ákvörðun um ákæru á hendur honum, enda á færi sækjanda þessa máls að svara fyrir ákæru í málinu. Hefur framburður þessara vitna enga þýðingu í málinu. Verður því hafnað kröfu ákærða um að þessi vitni verði leidd. Þá bera gögn með sér að mál lögreglu nr. A-3082/82 er með öllu óskylt því máli sem hér er til úrlausnar og hafa þau gögn enga þýðingu fyrir niðurstöðu þess. Verður því jafnframt hafnað þeirri kröfu ákærða að dómurinn hlutist til um að aflað verði upplýsinga frá lögreglustjóra um afdrif og gögn í máli nr. A-3082/82. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Jóhann Hauksson fulltrúi. Símon Sigvaldason héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Kröfu ákærða, X, um að Egill Stephensen saksóknari og Hörður Jóhannesson yfirlögregluþjónn verði leiddir fyrir dóminn sem vitni í málinu, er hafnað. Hafnað er kröfu ákærða um að aflað verði upplýsinga frá lögreglustjóra um afdrif og gögn í máli nr. A-3082/82.
Mál nr. 91/2013
Börn Forsjá Gjafsókn
M og K deildu um forsjá dóttur sinnar og umgengni við hana. Áður höfðu þau farið sameiginlega með forsjá stúlkunnar sem dvaldi eina viku í senn hjá hvoru foreldri. Héraðsdómur taldi að það væri stúlkunni fyrir bestu að K færi með forsjá hennar og byggði sú niðurstaða á heildstæðu mati. Vísaði héraðsdómur m.a. til þess að líklegt væri að fyrirkomulag umgengni við stúlkuna hefði ekki hentað svo ungu barni sem hefði brugðist við með því að sýna streituviðbrögð í návist þess foreldris sem það hefði myndað mestu tilfinningalegu tengslin við, það er K. Báðir foreldrar væru hæfir til að fara með forsjá barnsins, en meta yrði aðstæður þannig að aðferð K við að nálgast stúlkuna væri líklegri til þess að höfða til hennar og bera jákvæðan árangur. Þá væru tengsl stúlkunnar við hálfsystur sína móðurmegin sterk og verðmæti fólgin í því fengju þær að alast upp saman. Hefðu þau tengsl sem þegar væru fyrir hendi meiri þýðingu fyrir stúlkuna en sú staðreynd að flutningur hennar til K kallaði á annan leiksóla og flutning af heimili M þar sem stúlkan hefði að miklu leyti dvalist frá fæðingu. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest í Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. febrúar 2013. Hann krefst þess að sér verði falin forsjá dóttur aðila, A, og að kveðið verði á um inntak umgengni stefndu við stúlkuna. Einnig krefst hann þess að stefndu verði gert að greiða einfalt meðlag með stúlkunni frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs hennar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem henni hefur verið veitt. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður, en um gjafsóknarkostnað stefndu hér fyrir dómi fer samkvæmt því sem segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu, K, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. janúar 2013. Mál þetta, sem dómtekið var 14. desember síðastliðinn, var höfðað 8. mars 2012 af K, [...], [...], gegn M, [...], [...]. Stefnandi krefst þess að henni verði einni með dómi falin forsjá stúlkunnar, A, kt. [...], til 18 ára aldurs hennar. Stefnandi krefst þess einnig að með dómi verði kveðið á um að umgengni stefnda við stúlkuna verði í samræmi við tillögur stefnanda, þannig að stúlkan verði hjá stefnda aðra hverja helgi, fjórar vikur að sumri og um páska, jól og áramót til skiptis hjá stefnanda og stefnda. Jafnframt krefst stefnandi þess, verði henni falin forsjá stúlkunnar, að stefnda verði gert að greiða stefnanda meðlag til framfærslu stúlkunnar eins og barnalífeyrir er ákveðinn hverju sinni frá uppsögu dóms til 18 ára aldurs hennar. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefnda að mati réttarins að viðbættum virðisaukaskatti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnanda var veitt gjafsókn 25. júní 2012. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Sambúð málsaðila hófst í janúar 2010 þegar stefnandi flutti ásamt eldri dóttur sinni, sem er fædd á árinu 2007, til stefnda í íbúð hans að [...] í [...]. Málsaðilar höfðu kynnst á árinu 2008, hófu samband nokkru síðar og ákváðu að hefja sambúð á árinu 2010 þegar í ljós kom að stefnandi var ófrísk. Dóttir málsaðila, A, fæddist [...] 2010. Málsaðilar slitu sambúðinni síðari hluta árs 2011. Þeir gerðu samkomulag um að dóttir þeirri byggi hjá hvoru þeirra eina viku í senn og að þeir færu sameiginlega með forsjá hennar. Stefnandi telur að þetta fyrirkomulag gangi ekki og það henti barninu illa. Stefnandi hefur því gert kröfu um að dæmt verði að hún fari ein með forsjá barnsins. Stefndi telur hins vegar fyrirkomulagið um sameiginlega forsjá henta barninu en þar sem stefnandi hafi krafist þess að fara ein með forsjána hafi hann ekki annað úrræði en krefjast hins sama. Í málinu er deilt um það hvort foreldranna sé hæfara til að fara með forsjá barnsins. Veita þurfi barninu öryggi og stöðugleika en báðir foreldrar telja að það geti þeir gert betur en hitt foreldrið. Einnig deila þeir um hversu mikilvæg tengslin séu barninu við hvort foreldrið en báðir telja barninu mikilvægari tengslin við það sjálft. Þá telja máls­aðilar mikilvægt að litið verði til þess hvort foreldrið muni tryggja barninu betur um­gengni við það foreldri sem ekki fer með forsjá þess. Báðir telja sig geta betur en hitt foreldrið uppfyllt þær skyldur. Stefnandi telur enn fremur að það fyrirkomulag sem hafi verið, þannig að barnið búi hjá hvoru foreldri viku í senn en fari þá til hins foreldrisins, henti barninu mjög illa. Það hafi sýnt móður sinni merki um vanlíðan sem stefnandi kveðst hafa brugðist við með því að hafa barnið heima en ekki hjá dagmóður þá vikuna sem stúlkan er hjá móðurinni. Stefndi telur best fyrir barnið að vera viku í senn hjá hvoru foreldri. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að hún hafi verið nýbyrjuð í [...]námi í [...] í [...] þegar í ljós kom að hún var þunguð. Hún hafi tekið ársfrí frá námi eftir að önninni lauk vorið 2010. Stefnandi kveðst hafa annast stúlkuna að mestu leyti ein fyrsta æviár hennar. Málsaðilar hafi gert með sér samkomulag um að þegar stúlkan yrði sex mánaða myndi stefndi taka fæðingarorlof og vera heima með hana en við það hafi hann ekki staðið. Stefnandi hafi því verið heima með stúlkuna í eitt ár, eða þar til hún hóf nám að nýju við [...] í september 2011. Stúlkunni hafi þá verið komið fyrir hjá dagmóður. Stefnandi segir að í sambúð málsaðila hafi gengið á ýmsu. Hún hafi meðal annars leitað til sálfræðings vegna vanlíðan sem hafi átt rætur sínar að rekja til sambandsins. Stefndi hafi stöðugt hótað stefnanda skilnaði þegar upp komu erfiðleikar. Í september 2011 hafi sambandið verið orðið slæmt og hafi stefndi þá sagst ekki treysta sér til að vera lengur í því. Stefnandi kveðst hafa óskað eftir að fá að dveljast áfram í húsinu þar til hún fengi húsaskjól fyrir sig og dætur sínar og hafi hún þá sofið í sófa í stofunni. Í [...] s.á. hafi stefndi vísað stefnanda og dætrum hennar út af heimilinu. Stefnandi hafi þá flust til foreldra sinna að [...] á [...]. Þar hafi hún búið þar til hún flutti á [...] í [...] í [...] 2012 þar sem hún búi í dag. Stefnandi kveðst hafa samþykkt kröfu stefnda við sambúðarslit um að barnið dveldist að jöfnu hjá aðilum þannig að það væri viku hjá stefnanda og viku hjá stefnda. Hún hafi fallist á að reyna það fyrirkomulag en ekki hafi verið gerður sérstakur samningur um umgengni. Stefnandi telji þó ljóst að þetta fyrirkomulag henti stúlkunni afar illa sem hafi komið niður á líðan hennar til hins verra. Krafa stefnanda um að henni verði einni dæmd forsjá stúlkunnar sé reist á því að hún sé mun tengdari móður sinni en föður. Stúlkan hafi verið mun meira með stefnanda en stefnda þegar á heildina sé litið. Stefnandi hafi alfarið annast stúlkuna fyrstu 13 mánuðina. Stefndi hafi þá aldrei vaknað með stúlkunni á nóttunni né heldur hefði hann séð um bleyjuskipti, matargjafir eða annað tengt umönnun hennar. Eftir að stefnandi hóf nám að nýju hafi stúlkan að jafnaði verið hjá dagmóður til klukkan 16:00 og hafi stefnandi sótt hana í flestum tilvikum. Málsaðilar hafi gert samkomulag um að stefndi myndi sækja stúlkuna tvisvar sinnum í viku um klukkan 17:00 þá daga er stefnandi þyrfti að vera lengur í skólanum. Stefndi hafi þó ekki talið sig geta staðið við það og fjórum vikum síðar hafi hann verið farinn að sækja stúlkuna einu sinni í viku. Í þau skipti sem stefndi sótti stúlkuna til dagmóður hafi hann verið með hana heima í um klukkustund, þangað til stefnandi kom heim. Að öðru leyti hafi stefnandi annast stúlkuna. Á meðan aðilar voru í sambúð hafi stefndi unnið mikið, hann hafi gjarnan komið heim eftir að stúlkan var sofnuð og hafi verið farinn til vinnu áður en hún vaknaði. Þannig hafi hann gjarnan ekki séð stúlkuna í nokkra daga. Það hafi ekki verið fyrr en málsaðilar slitu samvistir að stefndi hafi annast stúlkuna þegar hún var í hans umsjá aðra hverja viku. Fljótlega eftir samvistarslitin hafi komið skýrt í ljós að stúlkan væri tengdari stefnanda en stefnda. Hegðun stúlkunnar fyrstu þrjá til fjóra daga þeirrar viku sem hún var hjá stefnanda hafi sýnt að hún hafi verið hrædd um að verða viðskila við móður sína. Hún svæfi illa fyrstu daga þeirrar viku þegar hún var komin til stefnanda. Hún gráti sárt ef stefnandi bregði sér frá henni og það taki hana langan tíma að jafna sig. Þetta hafi ekkert breyst og því sé ekki unnt að ætla að stúlkan venjist þessu. Stefnandi telji einnig nauðsynlegt fyrir svo ungt barn að njóta forsjár og umönnunar móður sinnar, fremur en föður síns. Tengsl stúlkunnar við móður sína séu henni mjög mikilvæg. Þau hafi myndast þegar stefnandi annaðist hana á sambúðartímanum. Það geti valdið barninu miklum erfiðleikum að rjúfa þau eða raska þeim á einhvern hátt. Hin djúpu tengsl sem myndast hafi á viðkvæmum aldri barnsins skipti miklu máli fyrir barnið og þroska þess. Stúlkan hafi sýnt móður sinni merki þess að henni hafi liðið illa en stefnandi telur vanlíðan stúlkunnar að rekja til þess að hún hafi verið í mikilli þörf fyrir stöðugri tengsl við móður sína sem hún hafi ekki fengið þar sem hún hafi verið aðra hverja viku hjá föður sínum. Stefnandi hafi brugðist við því en stefndi ekki sýnt því skilning. Hún geti því betur sett sig í spor barnsins og þar með betur mætt þörfum þess. Hún hafi tekið málið í sínar hendur og ákveðið að vera heima með barninu þegar það sýndi merki um vanlíðan. Mikil breyting hafi þá orðið á barninu til hins betra. Stefnandi byggi kröfu sína einnig á því að persónulegar og félagslegar aðstæður hennar séu betri til að annast stúlkuna en stefnda. Stefnandi telji að stefndi eigi við áfengisvandamál að stríða, en á meðan sambúð þeirra stóð hafi hann drukkið áfengi á hverju kvöldi og stundum neytt fíkniefna. Stefndi sé skapstór og eigi erfitt með að hemja skap sitt og því verði hann gjarnan reiður og ógnandi. Stefndi eigi dóttur úr fyrra sambandi sem sæki lítið í að verja tíma með föður sínum. Ástæður þess kveður stefnandi vera skapsveiflur stefnda. Í sambúð aðila hafi stefndi átt það til að taka eins konar brjálæðisköst að því er virtist af engu tilefni. Skap stefnda hafi leitt til þess að eldri dóttir stefnanda hafi á tímabili orðið mjög óörugg, hrædd og taugaveikluð. Stefnandi telji að vegna persónulegra eiginleika stefnda ásamt áfengisvandamáli hans sé það stúlkunni ekki fyrir bestu að umgengni verði þannig að stúlkan sé viku hjá stefnda og viku hjá stefnanda. Stefnandi njóti mikils stuðnings og aðstoðar foreldra og tveggja systra sinna. Fjölskylda stefnanda búi í stóru raðhúsi og sé samband hennar við dætur stefnanda mjög gott. Stefnandi hafi búið þar með dætur sínar þar til hún fékk íbúð þar sem þær búi nú. Það breyti þó ekki því góða baklandi sem hún hafi varðandi uppeldi dætra sinna. Krafa stefnanda sé að auki byggð á því að hún sé hæfari til að fara með forsjá stúlk­unnar en stefndi. Stefnandi haldi reglu á heimilinu sem sé mikilvægt við uppeldi ungra barna. Vegna ungs aldurs stúlkunnar sé mikilvægt að hún búi við reglu sem stuðli að eðli­legum, félagslegum, vitsmunalegum og persónulegum þroska stúlkunnar. Þegar stúlkan komi frá stefnda megi auðveldlega sjá af hegðun hennar að stefndi hafi ekki haldið reglu á mataræði, svefni eða öðru líkt og stefnandi geri. Stefnandi hafi rætt um reglu og mikilvægi hennar við stefnda, en hann hafi látið tilögur stefnanda sér í léttu rúmi liggja. Stefnda virtist skorta innsýn í þarfir barnsins sem komi skýrt fram varðandi afstöðu hans til umgengni. Stefnandi hafi viljað prófa aðra tilhögun þegar í ljós kom að núver­andi fyrirkomulag skapaði vanlíðan hjá stúlkunni. Stefndi hafi talið að best væri að halda umgengni til streitu og hafi hann farið að sækja barnið fyrr á daginn til að hindra stefnanda í að sækja stúlkuna á þeim tíma er hann taldi vera sína viku með stúlkunni. Stefnandi telji að stúlkan þurfi, vegna ungs aldurs, á ró og stöðugleika að halda. Það fyrirkomulag sem nú sé við líði henti ekki best hag barnsins. Stefnandi hafi frá fæðingu stúlkunnar að samvistarslitum séð ein um umönnun hennar. Stefnandi telji það henta svo ungu barni illa að gerðar séu svo róttækar breytingar á högum þess í hverri viku. Þær breytingar sem orðið hafi á högum barnsins frá samvistarslitum hefðu neikvæð áhrif á félagslegan þroska og tilfinningalega og vitsmunalega hæfni stúlkunnar, þar sem hún þurfi stöðugt að nota orku og athygli til að aðlaga sig breyttu umhverfi, fólki, reglum og umönnun. Breytingar sem þessar valdi álagi sem komi fram í streituviðbrögðum hjá stúlkunni. Stúlkan sé farin að sýna merki um tengsla­vanda, t.d. vandræði með svefn og merki um ótta eða óöryggi. Stefnandi telji því nauðsynlegt, til að stúlkan nái eðlilegum þroska, að stefnandi fari ein með forsjána og að barnið verði að jafnaði hjá henni en aðra hverja helgi hjá stefnda, eins og fram komi í dómkröfum stefnanda. Þar sem stefnanda sé ljóst að fyrirkomulag það sem nú sé við líði henti barninu illa vilji hún gera breytingar á því. Stefndi hafi sýnt að hann sé ekki tilbúinn að líta til þess sem barninu sé fyrir bestu. Hann skorti innsæi í þarfir barnsins og sé þannig ekki hæfur til að meta hvað henti best hag barnsins og hvað sé því fyrir bestu. Þrátt fyrir að stefnda skorti ekki innsæi í þarfir barnsins sé ljóst að hann láti sínar þarfir ganga framar þörfum þess. Stefnandi sé því augljóslega hæfari til að fara með forsjá stúlkunnar en stefndi. Að lokum byggi stefnandi kröfu sína á því að verði stefnda dæmd forsjá barnsins muni það leiða til meiri breytinga á högum þess en æskilegt sé. Ljóst sé af hegðun stúlkunnar að jöfn umgengni eigi afar illa við hana. Stefnandi telji að aðlögunar­erfiðleikum hjá stúlkunni verði haldið í lágmarki verði henni falin forsjáin og að umgengni verði með þeim hætti að stúlkan fari aðra hverja helgi til stefnda. Aðeins þrjú ár séu á milli stúlkunnar og systur hennar og megi því vel gera ráð fyrir að þær komi til með að vera nánar. Nauðsynlegt sé að stúlkan fái að halda sem mestum tengslum við systur sína, en aukin tengsl systranna ætti að stuðla að bættri líðan hennar, sem muni hafa í för með sér meiri ró og stöðugleika í lífi hennar. Stefnandi leggi til að umgengni verði með þeim hætti að stefndi sæki stúlkuna aðra hverja viku til dagmóður á fimmtudegi og skili henni aftur til dagmóður á mánudegi. Þá verði stúlkan hjá aðilum til skiptis um jól, áramót og páska þannig að um páskana 2012 verði hún hjá stefnda, stefndi sæki hana miðvikudaginn fyrir páska til dagmóður og skili henni til dagmóður á þriðjudegi eftir páska. Páskana 2013 yrði stúlkan hjá stefnanda. Þá leggi stefnandi til að um jólin 2012 verði stúlkan hjá stefnanda en áramót hjá stefnda. Stefnandi leggi til að árið 2013 verði stúlkan hjá stefnda um jól, frá 23. desember – 29. desember en um áramót hjá stefnanda og síðan koll af kolli. Þá leggi stefnandi til að stúlkan verði í fjórar vikur hjá stefnda á sumrin. Um sumarið 2012 og 2013 verði leyfinu skipt niður í tvisvar sinnum tvær vikur en eftir það verði stúlkan samfellt í fjórar vikur hjá stefnda á sumrin. Krafan um forsjá sé reist á V. kafla barnalaga nr. 76/2003, einkum 34. gr. laganna. Samkvæmt 2. mgr. 34. gr. ákveði dómari hjá hvoru foreldra forsjá barns verði, eftir því sem barni sé fyrir bestu. Krafan um greiðslu meðlags sé reist á 4. mgr. 34. gr., sbr. 57. gr. barnalaga. Samkvæmt 2. mgr. 57. gr. sé gert ráð fyrir að meðlag skuli ákveðið með hliðsjón af þörfum barns og fjárhagsstöðu og öðrum högum beggja foreldra, þar á meðal aflahæfi þeirra. Krafa um að dómari kveði á um inntak umgengnisréttar barns sé einnig reist á 4. mgr. 34. gr. barnalaga. Krafan um mál­flutnings­þóknun sé byggð á ákvæðum í XXII. kafla laga nr. 91/1991. Stefnandi hafi gjafsókn og beri henni að gera kröfu um greiðslu málskostnaðar án tillits til gjafsóknar. Krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili, því beri honum nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndi telji að það geti ekki verið stúlkunni fyrir bestu að taka hana úr umsjá hans og færa hana til stefnanda eins og hún krefjist. Engar málsástæður hefðu verið bornar fram af hálfu stefnanda sem gefi tilefni til að breyta búsetu eða sameiginlegri forsjá stúlkunnar. Þá hafi engar sönnur verið færðar á það að aðstæður stefnda séu á þann veg sem staðhæft sé. Jafnframt hafi enginn reki verið gerður að því að færa sönnur á það að aðstæður stefnanda séu á einhvern hátt betri en þær sem stefndi og stúlkan búi við nú. Öllum kröfum stefnanda og málatilbúnaði sé harðlega mótmælt. Þar sem barnalög heimili dómara ekki að viðhalda sameiginlegri forsjá með dómi sé stefndi knúinn til að setja fram kröfu um að hann fari einn með forsjá stúlkunnar. Stefndi byggi kröfu sína á því að það sé stúlkunni fyrir bestu að hann fái forsjá hennar, sbr. 2. mgr. 34. gr. barnalaga, en stefnandi hafni því að forsjá barnsins verði sam­eiginleg, sbr. 1. mgr. 31. gr. sömu laga. Stefndi byggi kröfur sínar meðal annars á því að hann hafi til að bera, umfram stefnanda, þá persónulegu eiginleika sem þurfi til að fara með umsjá og forsjá stúlkunnar til frambúðar. Hann geti boðið barninu stöðugleika og aðstæður sem barnið þurfi á að halda. Stefnandi sé ósjálfstæð og háð foreldrum sínum. Meiri röskun verði fyrir barnið ef stefnandi fær forsjá þess. Barnið þurfi þá að fara í annan leikskóla og búi þá ekki lengur í íbúðinni þar sem það hafi alltaf búið. Þá telji stefndi sterk og djúp tengsl vera á milli sín og barnsins. Hann setji barninu mörk og nauðsynlega ramma í dag­legu lífi. Hann fylgi því eftir að reglum sé hlýtt í samskiptum við barnið. Stefnandi geti ekki sett barninu mörk. Stefndi kannist í engu við þær lýsingar á hag hans og persónu sem fram komi í stefnu og sé þeim staðhæfingum harðlega mótmælt. Þær séu ósannar og ómálefna­legar. Stefndi sé reglusamur fjölskyldumaður og starfi sem [...]. Hann sé fjárhagslega sjálfstæður og búi í eigin íbúð. Hann hafi unnið hörðum höndum frá unglingsárum og komið ár sinni vel fyrir borð. Þá sé hann í miklum og góðum tengslum við fjölskyldu sína. Hann eigi einkar góð samskipti við fyrri barnsmóður sína, eins og fram komi í gögnum málsins, og hafi ávallt séð vel fyrir eldri dóttur sinni og sinnt henni af alúð. Þá gefi vinnuveitandi stefnda honum sín bestu meðmæli. Stefnandi búi ekki við sama öryggi hvað varði húsnæði. Þá sé hún atvinnulaus og/eða í námi en hafi þannig engin ráð til að framfleyta sér og dóttur sinni svo viðunandi sé. Stefnandi hafi meðan á sambúð þeirra stóð átt við fíknivandamál að stríða og neytt fíkniefna og áfengis í óhófi. Það ástand vari enn að mati stefnda, a.m.k. að einhverju leyti. Stefnandi hafi ekki ökuréttindi en engu að síður hafi hún keyrt próflaus og með stúlkuna í bílnum. Stefndi viti að hún hafi verið stöðvuð fyrir akstur undir áhrifum fíkniefna með stúlkuna í bílnum og að hún hafi ekki notað viðeigandi öryggisútbúnað fyrir hana, þ.e. ekki verið með hana í bílstól. Stefnandi sé með mikil tengsl við [...] enda hafi hún alist þar upp að miklu leyti. Stefndi hafi áhyggjur af því að hún hyggi á búsetu þar, fái hún forsjá stúlkunnar, enda hafi hún ekki atvinnu hér eða fast húsnæði. Stefndi byggi kröfur sínar á því að aðstæður hans séu mjög góðar. Hann búi í rúmgóðri eigin íbúð. Hann sé í góðu starfi, reglusamur, heilsuhraustur og setji þarfir fjölskyldu sinnar ávallt ofar sínum eigin. Stefndi hyggi ekki á neinar breytingar á högum sínum. Stefndi geti því fremur en stefnandi boðið stúlkunni stöðugleika í líf sitt. Stefndi byggi kröfur sínar jafnframt á því að hann og stúlkan séu nátengd. Stúlkan sé einnig mjög tengd eldri systur sinni samfeðra og allri fjölskyldu stefnda. Stefndi hafi ávallt notið góðs stuðnings frá fjölskyldu sinni. Þá hafi stefndi lagt sig fram um að vera þátttakandi í daglegu lífi dætra sinna beggja, hvort sem þær væru í samvistum við hann eða stefnanda. Stefndi hafi sinnt umönnun stúlkunnar A af alúð og samviskusemi allt frá fæðingu hennar og sinnt öllu því sem foreldrar sinni alla jafna varðandi börn sín. Þá hafi stefndi eytt frítíma sínum með stúlkunni og hagað vinnu­tíma sínum þannig að hann geti sótt hana sjálfur til dagmömmu og farið með hana þangað á morgnana. Því sé mótmælt að stefnandi sé aðalumönnunaraðili stúlkunnar og hafi ávallt verið. Það sé alrangt. Stefndi mótmæli því sérstaklega að það sé stúlkunni fyrir bestu að vera í umsjá eða lúta forsjá stefnanda einnar og hann kannist alls ekki við óöryggi í stúlkunni eða erfiðleika með svefn, eins og stefnandi lýsi. Þvert á móti sé stúlkan ávallt sæl og glöð hjá honum og taki fagnandi á móti honum þegar hann komi að sækja hana til dagmömmu eftir vikuna hjá stefnanda. Hún sofi undantekningarlaust frá klukkan átta á kvöldin til að verða átta á morgnana og matartímar séu reglulegir. Stúlkan leiti til stefnda með allar sínar þarfir og langanir og leiki sér glöð á heimili sínu. Í frítímum og um helgar umgangist hún eldri hálfsystur sína og fjölskyldu stefnda, en systir hans eigi m.a. börn á hennar aldri sem hún leiki sér gjarnan við. Aldrei hafi stefndi orðið var við merki um óöryggi eða kvíða eins og stefnandi lýsi hjá stúlkunni þegar hún sé í hennar umsjá. Stefndi telji slíkt raunar merki um að stúlkunni líði ekki vel hjá stefnanda eða því umhverfi sem hún bjóði henni upp á. Stefndi telji það vera merki þess að stúlkunni sé fyrir bestu að vera áfram í hans umsjá, enda þau feðgin náin. Stúlkan hafi aldrei verið án föður síns til lengri tíma en viku í senn og telji stefndi að það myndi valda henni verulegri röskun að fara úr hans umsjá og flytjast til stefnanda. Krafa um dóm um inntak umgengni byggist á 4. mgr. 34. gr. barnalaga. Stefndi telji best fyrir stúlkuna að vera í jöfnum samvistum við báða foreldra sína. Stefndi vilji helst af öllu viðhalda núverandi fyrirkomulagi samvista og sameiginlegrar forsjár, en þó þannig að lögheimili stúlkunnar verði hjá honum enda hafi hann betri aðstæður fyrir stúlkuna. Stefndi byggi kröfu sína um einfalt meðlag úr hendi stefnanda með stúlkunni á framfærsluskyldu foreldra, sbr. 53. gr. barnalaga og lágmarksmeðlags­skyldu forsjár­lauss foreldris samkvæmt 57. gr., sbr. 55. gr. laganna. Um heimild dómara til að kveða á um meðlagsskyldu í málinu vísi stefndi til 4. mgr. 34. gr. laganna. Um allar kröfur varðandi forsjá, umgengni og meðlag sé vísað til barnalaga. Krafa um málskostnað byggist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 130. gr. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sé byggð á lögum nr. 50/1988 þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Stefndi sé ekki virðisaukaskattsskyldur vegna þessa málarekstrar og sé honum því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefnanda. Niðurstaða Þegar leyst er úr málinu verður að horfa til ákveðinna grundvallarþátta við mat á því hvað barni sé fyrir bestu. Þar skipta máli persónulegir eiginleikar foreldra og hæfni, tengsl barnsins við foreldra og hvort foreldranna er líklegra til að mæta þörfum barnsins. Þá ber samkvæmt 3. mgr. 34. gr. barnalaga að líta meðal annars til þess hvort foreldri, sem krefst forsjár barns síns, hafi verið tálmuð umgengni við barnið. Barnið sem hér umræðir er mjög ungt en það varð tveggja ára [...] síðastliðinn. Þegar metið er hvernig tengsl barnsins við foreldrana skipta máli verður að líta til þess að almennar þarfir barna snúast um alúð og um­hyggju, öryggi, stöðugleika og þroskavænleg samskipti við umönnunaraðila. Fyrstu æviár barna einkennast af miklum framförum og mikilvægum þroskaáföngum. Á fyrsta ári byrjar barnið að mynda geðtengsl við sína nánustu. Þau eru talin vera mikilvægasta verkefni fyrsta æviskeiðsins og nauðsynlegur grundvöllur fyrir áframhaldandi þroska barnsins. Mikilvægt er að stuðlað sé að því að þetta ferli fái að þróast án þess að rof verði þar á, því þá skapast hætta á margvíslegum misfellum í þroska. Við mat á tengslum ungs barns við foreldra sína er því mikilvægt að skoða hvort barnið hafi náð að þróa við þá jákvæð geðtengsl. Sá sem annast barnið mest og þekkir það best gegnir þar lykil­hlutverki. Vegna aldurs barnsins, sem hér um ræðir, þykir rétt að líta sérstaklega til þessara mikilvægu þátta í þroskaferli þess. Um er að ræða tveggja ára barn sem notið hefur umönnunar foreldra sinna á víxl eina viku í senn frá því að þau slitu samvistir fyrir ári síðan. Áður bjuggu foreldrarnir saman frá því fyrir fæðingu barnsins og önnuðust það sameiginlega. Óumdeilt er að stefnandi hafi á þeim tíma komið meira að umönnun þess, enda var hún í fæðingar­orlofi og heimavinnandi. Stefndi var í fullri vinnu utan heimilis og tók ekki fæðingar­orlof. Samkvæmt því sem fram hefur komið myndaði barnið strax á fyrsta ári náin og eðlileg tengsl við stefnanda. Samkvæmt lýsingum stefnanda brást barnið við þeim breytingum sem fylgdu sambúðarslitunum með hegðun sem vitnaði um vansæld og stefnandi rakti til styttri samvista þeirra tveggja. Brást stefnandi við með því að hætta að hafa barnið hjá dagmóður þá vikuna sem það var í hennar umsjá. Við það rénuðu fyrrnefnd ein­kenni og barnið virtist sefast. Verður að draga þá ályktun að vanlíðan barnsins hafi tengst ófullnægjandi sambandi þess við móður sína og að hún hafi síðan komið til móts við þarfir þess með því að verja meiri tíma með því. Stefndi varð að eigin sögn aldrei var við einkennin. Almennt er í sálfræði litið svo á að ró og stöðugleiki í umönnun og aðstæðum henti að jafnaði best börnum framan af forskólaaldri og að það hafi truflandi árif á þroskaferlið þurfi þau sífellt að aðlagast breytingum í nánasta umhverfi sínu. Því má ætla að jöfn umgengni henti ekki ungum börnum á sama hátt og hún geti hentað þeim sem orðin eru eldri. Hjá dómkvöddum matsmanni kom fram að jöfn umgengni við ólíka foreldra með vikulegum skiptum, eins og verið hefur í máli þessu, feli í sér breytingar sem líklegar séu til að valda álagi og streitu hjá barninu með viðbrögðum svipuðum þeim sem stefnandi lýsir. Dómurinn telur að fallast verði á þau rök stefnanda að líklegt sé að það fyrirkomulag á umgengni sem foreldrarnir ákváðu eftir skilnaðinn hafi ekki hentað svo ungu barni sem hér um ræðir. Dómurinn telur einnig rétt að líta svo á að barnið hafi brugðist við þessu fyrirkomulagi með því að sýna streituviðbrögð í návist þess foreldris sem það hafði myndað mestu tilfinninga­legu tengslin við, það er stefnanda. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið telur dómurinn að leggja verði til grundvallar við úrlausn málsins að það samrýmist best hagsmunum barnsins að það fái áfram að byggja þroska sinn á þeim grunni sem þær mæðgur hafa lagt saman. Varðandi forsjárhæfni foreldranna ber að líta til þess að dómkvaddur matsmaður telur foreldrana báða hæfa til að fara með forsjá barnsins. Báðir tengist þeir barninu á náinn og ástríkan hátt og sýni því væntumþykju. Það sé stefnanda eiginlegt og stefndi geti það einnig. Báðir séu verndandi og veiti öryggi séu þeir ekki í neyslu þótt í tilviki stefnanda hafi stöðugleiki og ábyrgð stundum hvílt á foreldrum hennar. Báðir geri þeir vel við barnið varðandi líkamlega umönnun og atlæti þótt á ólíkan hátt sé. Þeir leggi svipaða áherslu á örvun og hvatningu barnsins og báðir veiti þeir barninu stuðning, þó þannig að stefnandi leggi áherslu á tilfinningalegan skilning og stefndi á sjálfstæði. Dómurinn tekur undir það álit að foreldrarnir séu ólíkir að gerð. Stefnandi er 27 ára gömul og kemur úr fjölskyldu þar sem tengsl eru náin og áhersla á stuðning, skilning og blíðu. Matsmanni þótti hún sérstaklega meðvituð um að tjá ást sína og blíðu við barnið sem um er deilt. Hún leggur að hans mati höfuðáherslu á að skilja tilfinningar barnsins og að vera styðjandi gagnvart því fremur en að setja skýr mörk. Samkvæmt matsgerð skortir stefnanda einnig stundum sjálfstæði og skipulag í persónulegu lífi, hún er enn háð fjölskyldu sinni og þiggur þaðan styrk. Stefndi er 33 ára, alinn upp við meiri aga og formfestu en stefnandi og byrjaði ungur að axla ábyrgð. Hann er náinn barninu að áliti matsmanns, sýnir því væntumþykju og barnið leitar eðlilega til hans. Í stuðningi sínum við barnið leggur hann, samkvæmt matinu, höfuðáherslu á að efla sjálfstæði þess, setja reglur og leiðbeina. Hann sækir sjálfur í stöðugleika og reglu­festu, er stjórnsamur og skortir stundum sveigjanleika. Samkvæmt ofansögðu nálgast foreldrarnir barnið með ólíkum hætti og hafa ekki samskonar skilning á ýmsum þörfum þess. Báðir eru hæfir foreldrar og hafa ekki tálmað umgengni hins foreldrisins við barnið. Þegar litið er til þess sem fram hefur komið í málinu telur dómurinn að meta verði aðstæður þannig að aðferð stefnanda sé líklegri til að höfða til barnsins og bera jákvæðan árangur sökum þess að nálgun hennar er persónulegri og hlýrri. Því eigi hún að jafnaði auðveldara með að lesa í tilfinningalegar þarfir barnsins og bregðast við þeim, eins og reynslan sýnir að hún gerði gagnvart vanlíðan barnsins síðastliðið sumar. Tengsl barnsins sem hér um ræðir við systkini skipta einnig máli við úrlausn á því hvað barninu sé fyrir bestu varðandi forsjá þess. Barnið á tvær hálfsystur; fimm ára systir er móðurmegin, búsett hjá stefnanda, og 13 ára systir föðurmegin, í umgengni hjá stefnda aðra hverja helgi. Að áliti matsmanns eru tengsl yngri systranna sterk enda eru þær nánar í aldri, voru samvistum að fullu fram að skilnaði og síðan að hálfu eftir skilnaðinn. Dómurinn telur að tengsl þeirra hálfsystra og þeir möguleikar sem í þeim felast, fái þær að alast upp saman, séu barninu verðmæti sem horfa verði til við úrlausn málsins. Breyting á umhverfi barnsins er einnig þáttur sem horfa verður til og meta þarf á hvern hátt slík breyting gæti haft áhrif á úrlausn málsins. Eins og áður hefur komið fram leggur dómurinn áherslu á að stöðugleiki, umhyggja og önnur skilyrði eðlilegrar tengslamyndunar og þroska nái að ríkja í lífi barnsins næstu árin. Þar skiptir nánasta umhverfi og breytingar á því miklu. Það mikilvægasta í umhverfi barns á þeim aldri sem hér um ræðir er ekki hverfið sem það býr í, húsnæðið eða aðrir efnislegir hlutir, heldur návist þess og þeirra sem barnið er tengdast. Þegar þetta er haft í huga verður að telja að ekki geti haft úrslitaþýðingu við ákvörðun á því hvað barninu sé fyrir bestu þótt flutningur barnsins til stefnanda kalli á annan leikskóla og flutning af heimili stefnda þar sem barnið hefur að miklu leyti dvalist frá fæðingu. Dómurinn telur að í þessu tilliti skipti aðrir þættir meira máli fyrir barnið, sérstaklega að það fái áfram tækifæri til að byggja á þeim tengslagrunni sem þegar er fyrir hendi, eins og áður hefur komið fram. Þegar virt eru öll þau atriði sem dómurinn telur samkvæmt framangreindu að leggja beri til grunvallar við ákvörðun á því hvað barninu sé fyrir bestu er það niðurstaða dómsins að stefnandi skuli framvegis fara með forsjá barnsins A. Málsaðilar hafa báðir krafist þess að dómurinn kveði á um inntak umgengni þess foreldris sem ekki fer með forsjá barnsins. Samkvæmt 4. mgr. 34. gr. barnalaga ber dóminum að kröfu annars foreldris eða beggja að kveða á um inntak umgengnisréttar barns og foreldris eftir því sem barni er fyrir bestu. Fram kemur í matsgerð Guðrúnar Oddsdóttur sálfræðings að hún telji barnið mæta mjög ólíkum kröfum og viðmóti hjá foreldrunum. Því valdi það jafna fyrirkomulag umgengninnar sem ríkt hefur, barninu álagi, enda þurfi það vikulega að aðlagast miklum breytingum. Dómurinn telur mikilvægt að komið verði til móts við þessa hagsmuni barnsins með þeim hætti að það fari ekki oftar en verið hefur á milli heimilanna og sé styttri tíma hjá stefnda en verið hefur. Þegar tillit er tekið til þess verður að telja farsælast að barnið hafi umgengni við stefnda aðra hverja viku frá fimmtudagssíðdegi til mánudagsmorguns. Þá þykir rétt að barnið dveljist hjá for­eldrum á víxl um stórhátíðir, fyrst hjá stefnda um næstu páska, hjá stefnanda á næstu jólum, hjá stefnda um næstu áramót og síðan hjá stefnanda páska 2014 og eftir það koll af kolli á víxl. Í sumarleyfum skal barnið hafa umgengni við stefnda samfellt tvisvar sinnum í tvær vikur og líði að minnsta kosti tvær vikur á milli. Skal miða við að foreldrar ákveði upphaf þessa tímabils fyrir 1. maí ár hvert. Samkvæmt 4. mgr. 34. gr. barnalaga ber dóminum að kveða á um meðlag eins og stefnandi krefst og í samræmi við 57. gr. sömu laga. Ber stefnda með vísan til þeirra lagaákvæða að greiða stefnanda meðlag til framfærslu stúlkunnar eins og barnalífeyrir er ákveðinn hverju sinni frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs hennar. Rétt þykir, með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Katrínar Theodórsdóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 950.000 krónur án virðisaukaskatts en kostnaður vegna matsgerðar er 988.000 krónur. Málið dæmir Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari ásamt meðdómsmönnunum Val­gerði Magnúsdóttur og Þorgeiri Magnússyni sálfræðingum. D ó m s o r ð: Stefnandi, K, skal fara með forsjá A, kt. [...], til 18 ára aldurs hennar. Umgengni stefnda, M, við stúlkuna skal vera aðra hverja viku frá fimmtudagssíðdegi til mánudagsmorguns. Barnið skal síðan dveljast hjá foreldrum á víxl um stórhátíðir, fyrst hjá stefnda um næstu páska, hjá stefnanda á næstu jólum, hjá stefnda um næstu áramót og síðan hjá stefnanda páska 2014 og eftir það koll af kolli á víxl. Í sumarleyfum skal barnið hafa umgengni við stefnda samfellt tvisvar sinnum í tvær vikur og líði að minnsta kosti tvær vikur á milli. Skal miða við að foreldrar ákveði upphaf þessa tímabils fyrir 1. maí ár hvert. Stefnda ber að greiða stefnanda meðlag til framfærslu stúlkunnar eins og barnalífeyrir er ákveðinn hverju sinni frá dómsuppsögu til 18 ára aldurs hennar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Katrínar Theodórsdóttur hdl., 950.000 krónur án virðisaukaskatts.
Mál nr. 248/2000
Líkamsárás Skilorð Neyðarvörn Skaðabætur
Þ var ákærður fyrir líkamsárás með því að hafa fingurbrotið G. Þ bar meðal annars fyrir sig neyðarvörn, en með skírskotun til framburðar vitna og Þ sjálfs var ekki fallist á refsileysi á grundvelli 12. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu var staðfest, en refsing Þ var milduð. Var litið til þess að upptök átakanna þóttu ekki frekar rakin til Þ en G, sbr. 3. mgr. 218. gr. a. almennra hegningarlaga. Þá þótti mega rekja tjónið til gáleysis Þ, auk þess sem tekið var tillit til þess að hann hefði ekki áður gerst sekur um brot, sem máli skipti við ákvörðun refsingar. Ákvæði 1. og 4. tölul. 74. gr. nefndra laga þóttu ekki eiga við. Kröfu G um miskabætur var vísað frá héraðsdómi, en niðurstaða héraðsdóms um skaðabótakröfu G var að öðru leyti staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson og Eiríkur Tómasson prófessor. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 13. júní 2000 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess nú að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins, svo og að kröfu um skaðabætur, sem honum var gert að greiða í héraði, verði aðallega vísað frá héraðsdómi, en til vara að hún verði lækkuð. I. Í málinu er ákærði, sem er fæddur 1966, borinn sökum um að hafa brotið gegn ákvæði 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eins og henni var breytt með 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 8. ágúst 1999 í Austurstræti í Reykjavík gripið um og snúið upp á þumalfingur hægri handar Gunnars Jóns Jónassonar, en af því hafi Gunnar, sem er fæddur 1965, hlotið brot á fingrinum. Eins og nánar greinir í héraðsdómi liggur fyrir í málinu að ákærði kom seint að kvöldi 7. ágúst 1999 á veitingahúsið Rex við Austurstræti í Reykjavík ásamt sambúðarkonu sinni, Sólveigu Þórarinsdóttur, svo og Arnari Stefánssyni og Sigrúnu Hólmgeirsdóttur. Þar hittu þau Fjölni Þorgeirsson, sem hafði fyrr um kvöldið verið á matsölustað með þeim, svo og Óliver Pálmason. Á veitingahúsinu voru einnig staddir Gunnar Jón Jónasson og Þórður Ásmundsson. Sá síðastnefndi var kunnugur Fjölni og Óliver og blönduðust þeir Gunnar í hóp annarra, sem hér hefur verið getið. Fram er komið að eftir nokkra stund varð ákærða og Gunnari sundurorða vegna ummæla, sem ákærði beindi til Gunnars. Leiddi þetta til átaka milli þeirra á veitingahúsinu, sem lauk á skömmum tíma með því að þeir voru skildir að og Gunnari vísað þaðan út. Fór þá Þórður einnig út af veitingahúsinu. Þeir Gunnar og Þórður voru enn staddir fyrir utan veitingahúsið nokkru síðar þegar ákærði yfirgaf það ásamt öðrum, sem eru nafngreindir hér að framan. Kom þar aftur til átaka milli ákærða og Gunnars. Gengu þá Arnar og Þórður á milli þeirra. Í framhaldi af því vék Gunnar skyndilega af vettvangi og hélt í flýti að veitingahúsinu Óðali, sem einnig er við Austurstræti. Þangað fór hann inn ásamt Þórði, sem kom aftur út eftir skamma stund og greindi frá því að Gunnar hefði brotnað á fingri. Eftir nokkra bið á síðastnefndu veitingahúsi var Gunnari ekið í lögreglubifreið á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Voru þar kannaðir áverkar á þumalfingri hægri handar hans, sem samkvæmt læknisvottorði 31. ágúst 1999 reyndust vera „mölbrot á nærkjúku við kjúkulið þumalfingursins með tilfærslu og aflögun.“ Gunnar gekkst undir aðgerð á sjúkrahúsinu 9. ágúst 1999, sem í sama læknisvottorði er lýst þannig að skorið hafi verið inn í brotið, það rétt og fest niður með stálvírum, en sárið síðan saumað og gipsspelku komið fyrir á fingrinum. Í málinu liggja ekki fyrir frekari læknisfræðileg gögn um þennan áverka eða afleiðingar af honum. Í hinum áfrýjaða dómi var með stoð í framburði ákærða og vitna lagt til grundvallar að Gunnar hefði átt frumkvæði að átökunum við ákærða inni á veitingahúsinu Rex eftir að ákærði hefði uppnefnt hann. Gunnar hefði staldrað við utan veitingahússins ásamt Þórði í fimmtán til þrjátíu mínútur á meðan reynt var að finna þar innan dyra farsíma, sem Gunnar hefði misst í átökunum. Hann hefði hins vegar ekki setið þar fyrir ákærða. Nokkuð harkaleg átök hefðu síðan orðið milli Gunnars og ákærða þegar sá síðarnefndi kom út af veitingahúsinu, en ekki væri unnt að slá föstu hvor þeirra hefði átt þar upptökin. Með framburði Gunnars og Þórðar, sem fengi stoð í áðurnefndu læknisvottorði, væri sannað að ákærði hefði gripið um þumalfingur Gunnars þegar reynt var að skilja þá að, snúið upp á fingurinn og brotið hann. Væri ósannað að ákærði hefði ekki átt annarra kosta völ til að verjast Gunnari. Á þessum grunni var ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum gerð refsing. II. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti hélt ákærði fram að ekki fái staðist annað en að Gunnar Jón Jónasson hafi átt upptökin að átökum þeirra utan við veitingahúsið Rex. Verði þetta einkum ráðið af samhljóða frásögn ákærða og vitnanna Fjölnis Þorgeirssonar, Sólveigar Þórarinsdóttur, Arnars Stefánssonar og Sigrúnar Hólmgeirsdóttur um að ákærði hafi þegar hann kom út af veitingahúsinu gengið yfir Austurstræti og beðið á gangstétt sunnan götunnar uns samferðarfólk hans var þangað komið. Gunnar hafi hins vegar enn staðið þá norðan götunnar fyrir utan veitingahúsið. Átökin hafi byrjað sunnan götunnar, þar sem ákærði var staddur, og hljóti því Gunnar að hafa komið þangað gagngert til að stofna til þeirra. Við mat á þessum röksemdum ákærða er til þess að líta að Gunnar og Þórður Ásmundsson báru báðir fyrir dómi að þeir hafi verið á leið burt frá veitingahúsinu Rex og komnir langleiðina eða alveg yfir Austurstræti þegar ákærði hafi komið út af veitingastaðnum og ráðist að Gunnari. Standa að þessu leyti orð Gunnars og Þórðar gegn orðum ákærða og áðurnefndra vitna um aðdraganda átakanna. Héraðsdómari taldi sem fyrr segir ekki fært að slá föstu hvort ákærði eða Gunnar hafi átt upptök að átökunum. Þótt héraðsdómari hafi ekki komist að ákveðinni niðurstöðu í þessu efni verður að líta til þess að samkvæmt framburði Fjölnis Þorgeirssonar gekk hann með ákærða út af veitingahúsinu og yfir götuna, en þaðan kvaðst Fjölnir hafa séð til Gunnars, sem hafi verið órólegur handan götunnar og á tali við dyraverði veitingahússins. Hafi Fjölnir hvatt ákærða til að koma strax með sér í burtu, en ákærði hafi orðið um kyrrt og leiðir þeirra skilið. Af þessu verður ekki annað séð en að ákærði hafi að minnsta kosti látið fram hjá sér fara tækifæri til að víkja af vettvangi og komast þannig hjá frekari átökum við Gunnar, þrátt fyrir varnaðarorð samferðarmanns síns. Þá er þess enn frekar að gæta að samræmi er í frásögn vitna, sem báru um átök ákærða og Gunnars, um að þeir hafi ráðist hvor gegn öðrum með ryskingum, höggum og spörkum eftir að fundum þeirra bar saman. Var þá háttsemi hvors um sig orðin slík að hana má telja vísvitandi árás á líkama hins, svo sem um ræðir í upphafsorðum 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Í því efni breytir engu hvor stofnaði til átakanna. Þegar litið er til þeirrar lýsingar á beinbroti Gunnars, sem er að finna í áðurnefndu læknisvottorði frá 31. ágúst 1999, má telja útilokað að hann hafi orðið fyrir áverkanum áður en hann hitti ákærða í Austurstræti og gengið til átaka svo á sig kominn. Ákærða og vitnum ber öllum saman um að Gunnar hafi vikið af vettvangi og farið inn á veitingahúsið Óðal þegar í kjölfarið á því að Arnar og Þórður skildu hann og ákærða að. Ákærði hefur sjálfur borið fyrir dómi að Þórður hafi fylgt Gunnari, en komið strax aftur út af veitingahúsinu og sagt Gunnar vera fingurbrotinn. Af þessari lýsingu að dæma er með ólíkindum að Gunnar hafi orðið fyrir áverkanum eftir að átökunum lauk. Lýsing vitna á gerðum Arnars og Þórðar til að stöðva átök ákærða og Gunnars gefur ekkert tilefni til að ætla að sá síðastnefndi geti hafa af þeirra völdum orðið fyrir slíkum áverka, sem raun varð á. Gunnar og Þórður báru báðir fyrir dómi að ákærði hafi undir lok átakanna gripið um þumalfingur Gunnars, sem hafi brotnað í framhaldi af því. Í hinum áfrýjaða dómi taldi héraðsdómari sannað með þessum framburði að Gunnar hafi hlotið fingurbrotið á þann hátt, sem hér var greint. Að gættu öllu framangreindu eru engin skynsamleg rök til að ætla annað, sbr. 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Verður því að leggja til grundvallar að ákærði hafi með vísvitandi árás valdið Gunnari slíku tjóni á líkama, sem um ræðir í 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Fyrir dómi báru Gunnar og Þórður að eftir að ákærði hafði gripið um þumalfingur Gunnars hafi hann af ráðnum hug snúið upp á fingurinn. Gegn eindreginni neitun ákærða er varhugavert að telja þetta sannað. Verður því að meta ákærða til gáleysis að fingur Gunnars brotnaði við þessi atvik. Ákærði hefur haldið því fram að hvað sem öðru líði verði vegna ákvæðis 12. gr. almennra hegningarlaga að telja háttsemi hans gagnvart Gunnari refsilausa, enda hafi hún helgast af neyðarvörn. Samkvæmt 45. gr. laga nr. 19/1991 hvílir á ákæruvaldinu sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik, sem telja má honum í óhag. Leiðir þegar af þeim orðum að ekki hvílir á ákæruvaldinu að hnekkja staðhæfingu ákærða um atvik, sem horft gætu honum til refsileysis. Verður gagnstæð regla hvorki leidd af 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, né 2. mgr. 6. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu með áorðnum breytingum, eins og henni hefur verið beitt í framkvæmd. Jafnvel þótt sönnunarbyrði væri á annan veg er þess og að gæta að fyrir dómi svaraði ákærði spurningu um hvort annar hvor þeirra Gunnars hafi haft undirtökin í átökum þeirra í Austurstræti með svofelldum orðum: „Nei, þetta var svona bara einhvern veginn krafs út í loftið. Mér fannst ég ekkert vera þannig séð að vera undir, mér fannst ég ekkert vera að taka hann sko.“ Framburður vitna gefur ekkert tilefni til að ætla að ákærða hafi verið búin frekari hætta af átökunum en hann hefur metið sjálfur með þessum orðum. Verður einnig að líta til þess, sem fyrr segir, að sannað er að Gunnar hlaut áverkann eftir að Arnar og Þórður höfðu gengið á milli hans og ákærða. Af þessum ástæðum kemur ákvæði 12. gr. almennra hegningarlaga ekki frekar til álita hér. Samkvæmt framansögðu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um að ákærði hafi með umræddri háttsemi gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. III. Við ákvörðun refsingar verður að taka tillit til þess að ákærði gerðist sekur um áðurgreint brot í átökum við Gunnar Jón Jónasson, en upptökin að þeim verða sem fyrr segir ekki frekar rakin til ákærða en Gunnars. Ber því að gæta í þessu efni 3. mgr. 218. gr. a. almennra hegningarlaga, sbr. 12. gr. laga nr. 20/1981. Eins og atvikum málsins er háttað geta hins vegar ekki átt hér við ákvæði 1. eða 4. töluliðar 1. mgr. 74. gr. almennra hegningarlaga, svo sem ákærði hefur haldið fram. Líta verður til þess að rakið verður til gáleysis ákærða að átökin leiddu til þess líkamstjóns, sem raun varð á. Þá hefur ákærði ekki áður gerst sekur um brot, sem máli skiptir við ákvörðun refsingar nú. Að öllu þessu gættu er refsing ákærða hæfilega ákveðin 30 daga fangelsi. Verður sú refsing skilorðsbundin, eins og nánar greinir í dómsorði. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærða gert að greiða Gunnari Jóni Jónassyni skaðabætur að fjárhæð alls 271.636 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá uppsögudegi dómsins. Var þar nánar tiltekið um að ræða miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1999, að fjárhæð 150.000 krónur og útlagðan sjúkrakostnað, 21.636 krónur, auk 100.000 króna vegna kostnaðar af störfum lögmanns. Í yfirlýsingu ákærða um áfrýjun héraðsdóms var ekki getið um að málskot hans ætti auk annars að taka til þessarar einkaréttarkröfu, sbr. 2. mgr. 151. gr. laga nr. 19/1991, eins og henni var breytt með 11. gr. laga nr. 37/1994. Í samræmi við þetta var ekki að því vikið í áfrýjunarstefnu að áfrýjun ákærða tæki til niðurstöðu um einkaréttarkröfuna, svo sem annars hefði orðið að gera samkvæmt c. lið 2. mgr. 153. gr. laga nr. 19/1991, sbr. 13. gr. laga nr. 37/1994. Af þessum sökum getur krafan ekki komið til úrlausnar fyrir Hæstarétti að efni til, sbr. 1. mgr. 173. gr. laga nr. 19/1991. Á hinn bóginn verður að líta til þess að í bréfi lögmanns Gunnars 30. nóvember 1999 til lögreglustjórans í Reykjavík, þar sem einkaréttarkrafan var sett fram, var þess sérstaklega getið að áskilinn væri réttur til að gera á síðari stigum skaðabótakröfu á hendur ákærða, þegar aflað hefði verið örorkumats vegna áverka Gunnars, en á þessu stigi væri gerð krafa um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga. Sú krafa var þar lítt rökstudd, en þó öðrum þræði með skírskotun til þess að fyrirsjáanlegt væri að Gunnar hafi orðið fyrir varanlegu tjóni vegna áverkans. Eins og skaðabótakrafan var að þessu leyti sett fram skortir mjög á skýrleika um hvort henni var ætlað að ná til slíks miska, sem um ræðir í 4. gr. skaðabótalaga, sbr. 3. gr. laga nr. 37/1999, eða hvernig skilið yrði annars á síðari stigum á milli hans og þess háttar miska, sem ákvæði 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga tekur til. Að þessu virtu verður að vísa kröfu Gunnars um miskabætur sjálfkrafa frá héraðsdómi. Einkaréttarkrafa hans er að öðru leyti ekki haldin formgalla, sem valdið gæti frávísun hennar. Verður niðurstaða héraðsdóms um önnur atriði hennar því að standa óröskuð. Eftir þessum úrslitum málsins verður ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað staðfest og ákærði dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Þórður Þórðarson, sæti fangelsi í 30 daga, en fullnustu þeirrar refsingar er frestað og skal hún falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu þessa dóms haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði Gunnari Jóni Jónassyni 121.636 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. maí 2000 til greiðsludags. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóns Steinars Gunnlaugssonar hæstaréttarlögmanns, 150.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. maí 2000. Málið er höfðað með ákæru 22. febrúar 2000 á hendur Þórði Þórðarsyni, kt. 141066-3239, Melseli 9, Reykjavík, “fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 8. ágúst 1999 í Austurstræti í Reykjavík, gripið um hægri þumalfingur Gunnars Jóns Jónassonar, kt. 070765-3819, og snúið upp á fingurinn, með þeim afleiðingum að þumalfingurinn brotnaði. Telst þetta varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20, 1981 og 111. gr. laga nr. 82, 1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Þá krefst nefndur Gunnar Jón Jónasson þess að ákærða verði gert að greiða honum skaða- og miskabætur, samtals að fjárhæð 1.195.011 kr. með hæstu lögleyfðu vöxtum.” I. Um klukkan korter fyrir tvö aðfararnótt sunnudagsins 8. ágúst 1999 kom Gunnar Jón Jónasson að máli við lögreglumenn sem voru að aka frá miðborgarstöð og sagði að ráðist hefði verið á sig á skemmtistaðnum Rex við Austurstræti. Í frumskýrslu Sigurðar Sigurbjörnssonar segir að Gunnar Jón hafi verið með áverka á þumalfingri hægri handar og að lögreglan hafi ekið honum á Slysadeild sjúkrahúss Reykjavíkur. Þar segir jafnframt að Gunnar Jón hafi ekki vitað nafn árásarmannsins en ætlaði að grennslast fyrir um það og leggja fram kæru síðar. Þann 12. ágúst 1999 lagði Gunnar Jón svo fram kæru á hendur Þórði Þórðarsyni. Við það tilefni var tekin skýrsla af Gunnari Jóni. Hann hefur borið við þá yfirheyrslu og fyrir dómi, að hann hafi setið við borð á veitingastaðnum Rex ásamt nokkrum kunningjum. Þá hafi ákærði sest við borðið hjá þeim og verið með leiðindi við hann. Ákærði hafi kallað hann “flöffer” sem vakið hafi mikla kátínu á meðal annarra sem við borðið sátu. Einn af þeim er þar sat hafi útskýrt fyrir honum hvað “flöffer” merkti, en það væri stelpa sem hitaði upp fyrir samfarir hjá öðrum. Hann hafi því verið talinn “pervert” af þeim sem við borðið sátu. Gunnar Jón kveðst hafa beðið ákærða um að hætta en hann ekki sinnt því. Hann hafi því tekið um hönd ákærða sem ráðist hafi á sig í framhaldi af því. Dyraverðir hafi síðan gripið inn í og hent honum út úr húsinu. Hann taldi skýringu þess að sér hefði verið vísað út en ekki ákærða vera þá að hann hafi staðið nær dyrunum. Er út var komið hafi honum orðið ljóst að hann hefði glatað síma sínum inni á Rex. Hann hafi því dokað við nokkra stund og reynt að ná sambandi við dyraverðina í því skyni að fá símann aftur. Á meðan á því stóð hafi kunningjar hans komið út og ákærði rétt á eftir. Gunnar Jón kveður ákærða fljótlega hafa ráðist að sér með karatespörkum. Hann hafi þó náð að grípa í jakka ákærða en við það hafi menn reynt að ganga á milli þeirra. Einhver hafi náð að halda honum en þá hafi ákærði náð taki á þumalfingri hans og brotið hann. Hann hafi þá farið inn á skemmtistaðinn Óðal í því skyni að hringja á lögregluna. Aðspurður kvaðst Gunnar Jón hvorki hafa sparkað í né kýlt ákærða og ekki kunna skýringu á glóðarauga hans. Gunnar Jón kvaðst hafa drukkið 3-4 bjóra umrætt kvöld en ekki verið undir miklum áhrifum. Fyrir dómi var Gunnar Jón spurður að því hvort ákærði hefði farið úr jakka sínum áður en átökin hófust. Hann sagði hann hafa gert svo. Þá var hann spurður að því hvernig hann hefði getað gripið í jakka ákærða hafi hann verið farinn úr honum. Gunnar Jón kvaðst þá hafa gripið í þá flík sem ákærði hafi verið í. Samkvæmt vottorði Guðmundar Más Stefánssonar, lýtalæknis á bæklunardeild Sjúkrahúss Reykjavíkur, dagsettu 31. ágúst 1999, kom Gunnar Jón Jónasson á slysadeildina þann 8. ágúst 1999 vegna áverka á hægri þumalfingri. Í vottorðinu segir: “Við skoðun á slysadeild Reykjavíkur þessa sömu nótt kom í ljós aflögun á hægri þumalfingri með vægri bólgu. Röntgenmynd var tekin af þumalfingrinum sem sýndi mölbrot á nærkjúku við kjúkulið þumalfingursins með tilfærslu og aflögun. Gangur og meðferð: Undirritaður gerði síðan aðgerð á brotinu á nærkjúku þumalfingurs hægri handar þann 09.08. Aðgerðin fólst í því að skorið var inn á brotið, það rétt og það síðan fest niður með stálvírum. Sár var síðan saumað og komið fyrir gipsspelku á þumalfingrinum. Hann verður síðan til eftirlits hjá undirrituðum þar sem nokkrar vikur tekur fyrir brotið að gróa, að minnsta kosti 4-6 og að þeim tíma liðnum verða stálvírar fjarlægðir úr fingrinum. Álit: Afleiðingar áverka sem slíks til langs tíma eru að sjálfsögðu ekki komnar í ljós þar sem stutt er liðið frá slysi og aðgerð. Brot sem þessi eru þó alltaf talin nokkuð alvarleg þar sem þau liggja í liðfletinum en brot sem slík geta valdið því að hreyfigeta um fingurlið sem brotnar verður oft skert til langframa. Það mun koma í ljós á nokkrum mánuðum hvort að slík hreyfiskerðing verður í þessu tilfelli en það má telja frekar líklegt.” Þá liggur frammi vottorð Anne Malén sjúkraþjálfara 29. nóvember sl. um það að Gunnar Jón hafi verið í sjúkraþjálfun hjá henni vegna fingurbrotsins frá 17. september sl. í 7 skipti. Kemur þar fram að hann geti beygt MCP- lið þumalfingurs 50° og IP-lið 28° og lítil breyting hafi verið á hreyfigetu undanfarnar 3 vikur. II. Verður nú gerð grein fyrir framburði annarra vitna við rannsókn og meðferð málsins. Vitnin Arnar Stefánsson, Þórður Ásmundsson, Sólveig Þórarinsdóttir voru fyrst yfirheyrð í nóvember og desember. Vitnin Fjölnir Þorgeirsson og Sigrún Hólmgeirsdóttir voru ekki yfirheyrð fyrr en fyrir dómi. Vitnið Arnar Stefánsson hefur borið bæði við yfirheyrslu hjá lögreglu og fyrir dómi, að hann hafi verið að skemmta sér umrætt kvöld ásamt kærustunni sinni, ákærða og fleira fólki, en þau hafi lagt leið sína á skemmtistaðinn Rex um miðnætti. Er þau komu þangað hafi þau sest við borð þar sem fyrir sátu Gunnar Jón og fleiri. Nokkru síðar hafi Gunnar Jón og vinur hans, Þórður Ásmundsson, staðið upp og byrjað að syngja. Er þeir höfðu lokið söngnum hafi hann ásamt ákærða klappað fyrir söngnum og sagt “Doddi og flöfferinn”, en það orð hafi verið í hávegum haft þetta kvöld. Við þessi ummæli hafi Gunnar Jón brugðist ókvæða við og gripið þéttingsfast með vinstri hendi aftan í háls ákærða. Ákærði hafi þá gripið um innanvert læri Gunnars Jóns til að losa takið eða fá hann til að sleppa. Upp úr því hafi Gunnar Jón stokkið á ákærða og þeir oltið í gólfið. Dyraverðirnir hafi snarlega skilið þá að og vísað Gunnari Jóni út af staðnum. Þórður Ásmundsson vinur hans hafi yfirgefið staðinn með honum. Arnar sagði sig og föruneyti sitt hafa setið áfram inni nokkra stund, u.þ.b. 15 mínútur. Þau hafi síðan yfirgefið staðinn, en hann gengið út nokkru á eftir hinum. Er hann hafi komið út hafi Gunnar Jón staðið fyrir utan, rifið í hann og sagt: “Hvar er helvítis fíflið? Ég ætla að ganga frá honum.” Arnar kveðst hafa talið víst að Gunnar Jón ætti við ákærða. Hann hafi sagt Gunnari Jóni að gleyma þessu og fara. Þá kveðst hann hafa komið auga á ákærða ásamt öðrum úr hópnum hinum megin við götuna. Hann hafi gengið á áttina til þeirra en Gunnar Jón hafi elt hann hrópandi ókvæðisorð að ákærða og ákærði svarað í sömu mynt. Gunnar Jón hafi svo rifið sig úr jakkanum, hlaupið yfir götuna og ráðist að ákærða. Þá hafi upphafist högg og spörk á milli þeirra án þess að hann hafi séð hvor hafði undirtökin. Slagsmálin hafi borist yfir götuna og eftir skamma stund hafi hann ásamt Þórði Ásmundssyni, vini Gunnars Jóns, reynt að ganga á milli þeirra til að stöðva átökin. Hann hafi síðan séð þar sem Gunnar Jón hafi tekið ákærða hálstaki áður en Gunnar Jón skyndilega hljóp í burtu. Aðspurður kvaðst Arnar hvorki hafa séð né heyrt þegar fingur Gunnars Jóns brotnaði. Arnar taldi fingurinn þó ekki hafa getað brotnað af völdum þeirra Þórðar er þeir reyndu að skilja þá Gunnar Jón og ákærða að. Þá tók Arnar fram að kærasta hans hefði fundið síma á gólfinu inni á Rex og talið það vera hans síma. Síðar hafi komið í ljós að um síma Gunnars Jóns hafi verið að ræða. Vitnið Þórður Ásmundsson var yfirheyrður bæði við rannsókn málsins hjá lögreglu og fyrir dómi. Hann kveðst hafa verið í heimahúsi umrætt kvöld ásamt vini sínum Gunnari Jóni. Þeir hafi drukkið nokkuð áfengi og haldið síðan niður í miðbæ. Hann telur þá hafa komið á skemmtistaðinn Rex um miðnætti. Hann segir þá hafa sest við borð þar sem fyrir sátu ákærði, Fjölnir Þorgeirsson og fleiri, en hann hafi kannast við nokkra þeirra er þar sátu. Stuttu síðar hafi ákærði byrjað að uppnefna Gunnar Jón með því að kalla hann stöðugt “flöffer”. Hafi þetta vakið kátínu á meðal annarra er við borðið sátu. Hann sagði sér hafa virst sem ákærði hefði verið að reyna að æsa Gunnar Jón upp. Þetta hafi endað með því að ákærði og Gunnar Jón hafi rokið saman, dyraverðir skilið þá að og vísað Gunnari Jóni út í kjölfar þess. Þórður kveðst hafa farið út á eftir Gunnari Jóni. Er út kom hafi Gunnar Jón staðið þar og verið að reyna að ná tali af dyravörðunum þar sem hann hafi glatað síma sínum í átökunum. Annar dyravörðurinn hafi farið inn og leitað að símanum en ekki fundið hann. Í sama mund hafi ákærði komið út ásamt vinum sínum. Þórður kveðst þá hafa sagt við Gunnar Jón að þeir skyldu ganga í burtu til að forðast frekari vandræði sem þeir og hafi gert. Þeir hafi gengið af stað yfir Austurstræti í átt að ÁTVR og er þangað var komið hafi ákærði rokið á eftir þeim, byrjað að klæða sig úr jakkanum og kalla ókvæðisorð að Gunnari Jóni. Ákærði hafi komið askvaðandi yfir götuna og tekið að sparka í áttina að Gunnari Jóni. Gunnar Jón hafi beðið ákærða að hætta og láta sig í friði. Hann segir Gunnar Jón hvorki hafa verið með tilburði til að hefja átök né hafa ögrað ákærða á nokkurn hátt. Þórður segir ákærða síðan hafa sparkað í Gunnar Jón sem hafi borið hendur fyrir sig til varnar. Hann segir Gunnar Jón hafa haldið í ákærða og reynt að ýta honum frá. Honum fannst hvorugur hafa undirtökin en tók þó fram að Gunnar Jón hafi greinilega verið að reyna að verja sig. Því næst hafi hann og Arnar Stefánsson reynt að skilja þá ákærða og Gunnar Jón að. Gunnar Jón hafi verið búinn að sleppa ákærða og staðið stutt frá honum þegar ákærði hafi gripið í hendi Gunnars Jóns og tekið í þumalputtann og hreinlega mölvað hann. Kvaðst hann aldrei hafa séð annað eins. Mikill eymdarsvipur hafi komið á Gunnar Jón sem hafi hlaupið inn á skemmtistaðinn Óðal. Hann segist hafa elt Gunnar Jón inn á Óðal og muna eftir því að ákærði hafi kallað á eftir þeim ókvæðisorð. Hann kveðst hafa skoðað fingur Gunnars Jóns þar og hann hafi augljóslega verið mölbrotinn. Aðspurður taldi Þórður útilokað að fingur Gunnars Jóns hefði getað brotnað er þeir Arnar Stefánsson voru að reyna að skilja þá ákærða og Gunnar Jón að. Þórður kveðst hafa skilið við Gunnar Jón á Óðali og haldið áfram að skemmta sér þar sem hann nennti ekki með Gunnari Jóni upp á slysadeild. Aðspurður sagði Þórður að bæði hann og Gunnar Jón hefðu verið undir áhrifum áfengis umrætt kvöld en hvorugur þó ölvaður. Vitnið Sólveig Þórarinsdóttir, sambýliskona ákærða, var bæði yfirheyrð við rannsókn málsins hjá lögreglu og fyrir dómi. Hún lýsir aðdraganda málsins á sama veg og ákærði. Þá segir hún að þeir Gunnar Jón og Þórður Ásmundsson hafi komið að borði hópsins inni á Rex. Þeir félagarnir hafi verið fremur háværir en hún þó ekki veitt þeim sérstaka eftirtekt fyrr en hún hafi séð þar sem Gunnar Jón reif ákærða upp og felldi hann í gólfið. Dyraverðirnir hafi svo slitið þá í sundur og vísað Gunnari Jóni út en ákærða aftur í sæti sitt. Um það bil hálftíma síðar hafi hópurinn gengið út. Arnar hafi orðið eftir á tröppunum en hin gengið yfir götuna og beðið hans þar. Þá hafi Gunnar Jón komið æðandi yfir götuna og virst vera í miklum vígamóð. Hann hafi klætt sig úr jakkanum á leið sinni til þeirra og síðan ráðist að ákærða. Því næst hafi Gunnar Jón reynt að slá til ákærða og átök hafist á milli þeirra. Átökin hafi staðið þar til þeir Arnar og Þórður Ásmundsson gengu á milli. Gunnar Jón hafi verið “agressívur” mjög en ákærði hins vegar reynt að koma sér undan slagsmálum. Aðspurð kveðst vitnið ekki hafa tekið eftir hvernig fingur Gunnars Jóns brotnaði. Þá tók hún fram að henni hafi ekki virst sem Gunnar Jón hafi verið þjáður en hann hafi hlaupið í burtu er búið var að skilja þá að. Enn fremur fullyrti hún að ákærði hafi ekki farið úr jakkanum áður eða um það bil sem átökin hófust. Aðspurð kvaðst vitnið ekki hafa neytt áfengis umrætt kvöld. Vitnið Sigrún Hólmgeirsdóttir var fyrst yfirheyrð fyrir dómi. Framburður hennar er efnislega samhljóða framburði vinkonu hennar, Sólveigar Þórarinsdóttur. Vitnið Fjölnir Þorgeirsson var fyrst yfirheyrður fyrir dómi. Hann var yfirheyrður í sérstöku þinghaldi að kröfu verjanda með vísan til 2. mgr. 129. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þar sem hann var erlendis þegar aðalmeðferð málsin fór fram. Hann ber á sama veg og önnur vitni um aðdraganda málsins. Lýsing hans á upphafi átakanna inni á Rex er þó nokkuð nákvæmari. Fjölnir segir að eftir að ákærði hafi kallað Gunnar Jón “flöffer” hafi hann gripið í innanvert læri ákærða. Ákærði hafi á móti tekið í læri Gunnars Jóns. Er þeir hafi haldið í læri hvors annars í 5-10 sekúndur hafi Gunnar Jón tekið ákærða hálstaki og hent honum af stólnum aftur á bak. Eftir örskamma stund hafi hann og dyraverðirnir skilið þá að. Gunnari Jóni hafi þá verið vísað út en ákærða aftur til sætis síns. Hópurinn hafi svo farið út 15-30 mínútum síðar. Þá hafi þeir Fjölnir og ákærði gengið saman yfir götuna og hinkrað þar eftir Sólveigu. Þar hafi þeir komið auga á Gunnar Jón sem hafi verið fremur órólegur fyrir utan Rex að tala við dyraverðina. Hann hafi því sagt við ákærða að þeir skyldu drífa sig í burtu. Að svo búnu kveðst Fjölnir hafa gengið af stað í átt að Skuggabarnum. Fjölnir kvaðst ekki hafa neytt áfengis umrætt kvöld. Þá kvaðst Fjölnir þekkja bæði ákærða og Þórð Ásmundsson en ekki Gunnar Jón. Aðspurður kvaðst Fjölnir ekki hafa orðið vitni að þeim átökum sem síðar áttu sér stað fyrir utan Rex á milli ákærða og Gunnars Jóns. Ákærði var ekki yfirheyrður um sakarefnið hjá lögreglu fyrr en 25. nóvember 1999. Hann var einnig yfirheyrður fyrir dómi. Ákærði skýrði frá fyrri hluta umrædds kvölds á sama hátt og þau vitni sem að framan getur. Hann kveðst hafa setið við borð ásamt sambýliskonu sinni og fleirum er þeir Gunnar Jón og Þórður Ásmundsson hafi komið syngjandi þar að. Þeir hafi áður verið með leiðindi í sambandi við sæti við borðið og sagst hafa setið í þeim sætum sem ákærði og samferðafólk hans sátu í. Að söngnum loknum hafi hann spurt hvort þetta hafi verið “Doddi og flöfferinn”. Þá hafi Gunnar Jón þrifið í háls hans með þeim afleiðingum að bolur hans rifnaði. Hann kvað Gunnar hafa haldið fast um háls hans og spurt hvað “flöffer” þýddi. Hann hafi því ýtt í fót Gunnars Jóns til þess að losna undan þessu taki. Gunnar Jón hafi þá ráðist á hann með þeim afleiðingum að þeir hafi báðir oltið niður á gólf. Ekki hafi verið um högg og spörk að ræða. Engin frekari átök hafi átt sér stað þar sem dyraverðir og fólk sem sat við borðið hafi gengið á milli. Í kjölfar þess hafi Gunnari Jóni verið vísað út af Rex. Aðspurður taldi hann orðið “flöffer” vera heiti yfir aðstoðarkonur við gerð klámmynda. Þá taldi hann sig ekki hafa æst Gunnar Jón upp á neinn hátt. Eftir þessar stimpingar hafi hann setið inni á Rex í u.þ.b. 30 mínútur en farið svo út ásamt sambýliskonu sinni og fleirum úr hópnum. Þau hafi farið yfir götuna og beðið þar nokkra stund eftir Arnari. Er hann hafi séð Arnar koma út hafi hann jafnframt orðið var við Gunnar Jón. Í sama mund hafi Gunnar Jón komið auga á hann, rokið af stað í áttina til þeirra og rifið sig úr jakkanum á leiðinni. Gunnar Jón hafi ráðist á hann og einhver handalögmál orðið þeirra á milli. Hann kvaðst ekki geta lýst því nákvæmlega hvað hafi gerst. Ljóst sé þó að einhver högg og spörk hafi gengið á milli þar sem hann hafi verið með glóðarauga eftir átökin. Eftir skamma stund hafi Arnar og Þórður Ásmundsson skilið þá að. Gunnar og Þórður Ásmundsson hafi svo hlaupið inn á skemmtistaðinn Óðal. Skömmu síðar hafi Þórður Ásmundsson komið út og tilkynnt að Gunnar Jón væri fingurbrotinn. Hann kvaðst ekki minnast þess að í átökunum hafi hann fundið fyrir því að fingur Gunnars Jóns brotnaði eða að hann hafi gripið í hann á þann hátt að til þess gæti leitt. Þar sem þeir hafi verið skildir að, hefði alveg eins eitthvað getað gerst við það, sem leiddi til þess að fingurinn brotnaði. Aðspurður kvað hann hvorugan hafa haft undirtökin. Fremur hafi verið um krafs út í loftið að ræða en átök. Þá kvaðst hann ekki hafa verið áfjáður í átök þessi. Ennfremur neitaði hann því staðfastlega að hafa átt upptök að átökunum fyrir utan skemmtistaðinn Rex. Þá neitaði hann því alfarið að hann hafi gripið um hönd Gunnars Jóns og snúið upp á hana með þeim afleiðingum að fingur Gunnars Jóns brotnaði. Hann kvaðst ekki hafa verið undir miklum áhrifum áfengis umrætt kvöld. Aðspurður kvaðst hann hafa lagt stund á baradagaíþróttir um skeið. III. Fram er komið að lögregla hafi ekið Gunnari Jóni Jónassyni á Slysadeild sjúkrahúss Reykjavíkur aðfararnótt sunnudagsins 8. ágúst 1999 vegna áverka á þumalfingri hægri handar. Haft er eftir honum sjálfum, ákærða sem og vitnunum, Arnari Stefánssyni, Þórði Ásmundarsyni, Sólveigu Þórarinsdóttur og Sigrúnu Hólmgeirsdóttur að hann hafi lent í átökum við ákærða umrætt kvöld fyrir utan skemmtistaðinn Rex við Austurstræti. Gunnari Jóni, ákærða, vitninu Fjölni Þorgeirssyni sem og framangreindum vitnum ber í megindráttum saman um aðdraganda umræddra átaka. Þeir Gunnar Jón og ákærði hafi setið ásamt öðru fólki við borð inni á skemmtistaðnum Rex. Þar hafi Gunnar Jón og kunningi hans Þórður Ásmundsson verið með háreysti. Ákærði hafi í kjölfar þess kallað Gunnar Jón “flöffer”. Gunnari Jóni hafi sárnað við þessi ummæli en þau hins vegar vakið kátínu annarra við borðið. Þeir Gunnar Jón og Þórður Ásmundsson hafa báðir borið að Gunnar Jón hafi beðið ákærða vinsamlega um að hætta en hann ekki orðið við því. Þá ber Gunnari Jóni, ákærða og öðrum vitnum saman um að til átaka hafi komið milli þeirra Gunnars Jóns og ákærða í kjölfar þessa. Þeim ber hins vegar ekki saman um upptök þeirra. Gunnar Jón kveður ákærða hafa rokið á sig eftir að hann hafi gripið í hönd ákærða, vitnið Þórður Ásmundarson segir þá hafa rokið saman en vitnin Arnar, Sólveig, Sigrún og Fjölnir segja Gunnar Jón hafa rokið á ákærða og tekið hann hálstaki. Öllum ber þeim saman um að Gunnari Jóni hafi verið vísað út af Rex er dyraverðir höfðu gengið á milli. Telja verður fram komið, þrátt fyrir framburð Gunnars Jóns, með stoð í vætti framangreindra vitna, að átökin innan dyra hafi hafist að hans frumkvæði í framhaldi þess að ákærði kallaði hann því óviðurkvæmilega uppnefni „flöffer”. Gunnar Jón, ákærði og önnur vitni eru ekki á einu máli um það sem gerðist utan dyra. Sannað þykir, með stoð í framburði vitnisins Arnars, að frásögn Gunnars Jóns um að hann hafi orðið þess áskynja að hafa glatað síma sínum eftir að út kom og beðið fyrir utan Rex nokkra stund sökum þess sé rétt. Ekki er því hægt að leggja til grundvallar að hann hafi setið fyrir ákærða. Sannað þykir, með stoð í framburði vitna, að ákærði hafi komið út 15-30 mínútum eftir að Gunnari Jóni var vísað út. Það sem síðan gerðist er hins vegar nokkuð á reiki. Ljóst er að til átaka kom á milli þeirra Gunnars Jóns og ákærða. Gunnari Jóni, ákærða og öðrum vitnum ber hins vegar ekki saman um upptök þeirra. Þeir Gunnar Jón og Þórður Ásmundsson segja ákærða hafa ráðist að Gunnari Jóni með nokkru offorsi eftir að ókvæðisorð höfðu gengið á milli. Ákærði sem og vitnin Arnar, Sólveig og Sigrún eru hins vegar á öndverðum meiði. Þau segja Gunnar Jón hafa ráðist að ákærða. Vitnið Arnar segir Gunnar Jón hafa spurt sig, eftir að hann kom út, hvar „helvítis fíflið” væri og taldi hann víst að Gunnar Jón hefði átt við ákærða. Framburður framangreindra vitna hefur verið trúverðugur og stöðugur. Hins vegar ber þeim ekki saman um hvor hafi átt upptök átakanna í Austurstrætinu. Við mat á vætti vitnanna verður að líta til þess að vitni að átökunum eru ýmist vinir ákærða eða kæranda og eitt þeirra er sambýliskona ákærða. Verður því ekki unnt að slá því föstu hvor átti upptökin. Telja verður að átökin hafi verið allharkaleg högg og spörk hafi gengið á milli en báðir aðilar hafa lagt stund á bardagaíþróttir. Sýnt er að ákærði hafi hlotið glóðarauga í átökunum með vísan til framlagðs læknisvottorðs. Ljóst er að eftir að umrædd átök höfðu staðið skamma stund gengu þeir Arnar Stefánsson og Þórður Ásmundsson á milli og stöðvuðu þau. Þrátt fyrir neitun ákærða og að önnur vitni hafi ekki orðið þess vör, þykir sannað með vísan til framburðar Gunnars Jóns og Þórðar Ásmundssonar, sem fær stoð í framangreindu læknisvottorði, að á meðan Arnar og Þórður voru að skilja þá að, hafi ákærði gripið um fingur Gunnars Jóns snúið upp á og brotið hann. Ákærða mátti vera það ljóst að fingurbrot gæti hlotist af þessum aðförum hans. Ekkert er framið komið í málinu sem bendir til þess að annar þeirra hafi haft undirtökin í átökunum og ósannað er að ákærði hafi ekki átt annars úrkosta til að verjast kæranda. Fingur Gunnars Jóns þríbrotnaði eins og fram kemur í áverkavottorði Guðmundar Más Stefánssonar lýtalæknis. Ennfremur hafði brotið þær afleiðingar í för með sér að Gunnar Jón gat lítið beitt fingrinum um nokkurt skeið og þurfti að gangast undir sjúkraþjálfun. Enn er ekki ljóst hvort afleiðingar þessar eru varanlegar. Varðar háttsemi ákærða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981 og 111. gr. laga nr. 82/1998. Við ákvörðun refsingar ákærða ber að hafa til hliðsjón af því að verknaður hans var unnin í átökum, sem óljóst er hvor hafði frumkvæði að, svo og þess að ákærði hefur ekki áður gerst sekur um brot gegn almennum hegningarlögum. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi í 2 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. 2) Aðkeypt vinna vegna þrifa og hreinsunar á Borgartúni 19, Reykjavík, 100.000 krónur. 3) Útlagður lækniskostnaður, samtals 21.636 krónur. 4) Bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga fyrir ólögmæta meingerð, 600.000 krónur. 5) Lögmannsþóknun, 75.000 krónur auk virðisaukaskatts, samtals 93.375. Þá er krafist hæstu lögleyfðra vaxta af öllum kröfuliðum, samtals 1.195.011 krónur. Ekki er getið upphafstíma vaxta. Fram kemur í kröfugerðinni og öðrum gögnum er henni fylgja svo og gögnum málsins að kærandi er kerfisfræðingur. Þá kemur fram í kröfugerðinni að hann hafi getað mætt í fasta vinnu, en orðið að hætta aukastörfum vegna fingurbrotsins. Þess er og getið að endanlegt tjón sé ekki komið fram og því liggi örorkumat ekki fyrir. Samkvæmt yfirlýsingu AX hugbúnaðar- húss 24. nóvember sl. gat ákærði ekki sinnt reglubundinni þjónustu við uppsetningar og viðhald á handtölvubúnaði, strikamerkja- og prentbúnaði hjá viðskiptavinum fyrirtækisins í ágúst-október sl., en þessa þjónustu hafi fyrirtækið keypt reglubundið af Gunnari Jóni og hafi umfang vinnu hans verið áætlað í ágúst 1999, 120.000 krónur, september sama ár, 140.000 krónur og október sama ár, 120.000 krónur. Engin frekari gögn fylgja til rökstuðnings kröfunni í 1. lið, hvorki skattframtöl Gunnars Jóns né gögn framangreinds fyrirtækis sem sýna hvaða greiðslur hann hafi áður fengið hjá fyrirtækinu. Krafan er byggð á áætlun. Verður samkvæmt framansögðu að vísa þessum kröfulið frá dómi. Krafan í 2. lið er á því byggð, að Gunnar Jón hafi þurft að greiða kaupanda að Borgartúni 19, byggingarfélaginu Eykt ehf., 100.000 krónur vegna þrifa á húsnæðinu. Er því haldið fram að Gunnar Jón hefði ella sjálfur þrifið eignina, ef hann hefði haft „greipar í lagi”. Til stuðnings kröfunni er lögð fram yfirlýsing Dan Wiium fasteignasala 30. nóvember sl. þess efnis, að Gunnar Jón hafi innt þessa greiðslu af hendi vegna þrifa á umræddu húsnæði í september, svo og greiðslukvittun Eyktar ehf. vegna móttöku þessa fjár. Kvittunin ber hins vegar hvorki með sér hver greiddi fjárhæðina né fyrir hvað er greitt. Ákærði hefur hvorki sýnt fram á það að hann hefði sjálfur annast umrædd þrif og hreinsun á húsnæðinu þótt hann hefði getað það né að hann hefði sparað sér fárhæðina sem hann greiddi með því að annast þetta sjálfur, enda sýnir framangreind greiðslukvittun ekki hvort eingöngu var um vinnu eða einnig efniskaup að ræða. Ber samkvæmt þessu að sýkna ákærða af þessum kröfulið. Krafan í 3. lið er studd gögnum og ber að taka hana til greina. Gunnar Jón Jónasson er kerfisfræðingur. Ljóst er að hann hefur orðið fyrir tímabundnum miska af ólögmætri meingerð ákærða gegn persónu hans. Ber ákærða því að greiða honum miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, sem þykja hæfilega ákveðnar 150.000 krónur. Leitt hefur verið í ljós að kærandi hafði kostnað af því að halda frammi kröfu sinni í málinu vegna lögmannsaðstoðar bæði við gerð bótakröfu og meðferð máls þessa. Telst kostnaður hans vegna þessa hæfilega ákveðinn 100.000 krónur og hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskattsskyldrar þjónustu lögmannsins. Með vísan til 4. mgr. 172. gr.laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, ber að dæma ákærða til að greiða Gunnari Jóni þennan kostnað. Samkvæmt framansögðu ber ákærða að greiða Gunnari Jóni Jónassyni, samtals 271.636 krónur ásamt vöxtum eins og í dómsorði greinir. Ákærði er loks dæmdur til að greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Heimis Arnar Herbertssonar héraðsdómslögmanns, 100.000 krónur. Katrín Hilmarsdóttir, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík, flutti málið af hálfu ákæruvalds. Ingibjörg Benediktsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. Ákærði, Þórður Þórðarson, sæti fangelsi í 2 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá birtingu dóms þessa að telja haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði greiði Gunnari Jóni Jónassyni, kt. 070765-3819, 271.636 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 18. maí 2000 til greiðsludags. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Heimis Arnar Herbertssonar héraðsdómslögmanns, 100.000 krónur.
Mál nr. 104/2006
Vátrygging Umferðarréttur Málsástæða Gjafsókn
A krafðist greiðslu vátryggingabóta úr húftryggingu bifreiðar sinnar hjá vátryggingafélaginu S. A hafði lánað öðrum manni bifreiðina og stórskemmdist hún í árekstri á Laugavegi í Reykjavík. Í málinu var deilt um hvort ökumaður bifreiðarinnar hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi umrætt sinn í skilningi greinar 2.6 í vátryggingarskilmálum húftryggingarinnar og hvort það ætti að leiða til brottfalls bótaréttar. Í dómi Hæstaréttar var talið að þegar akstursmáti ökumannsins og aðkoma á slysstað væri virt þætti sannað að hann hefði sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við aksturinn í skilningi nefnds ákvæðis í vátryggingarskilmálunum. Samkvæmt beinu orðalagi ákvæðisins undanþægi það vátryggingafélagið bótaábyrgð þegar svona stæði á. Ekki var fallist á með A að víkja bæri ákvæðinu til hliðar með vísan til 20. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga þegar svo stæði á að ökumaður væri annar maður en eigandi ökutækis. Ekki var heldur fallist á að 18. gr. laganna hefði þýðingu um þetta atriði. Var sýknukrafa S því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. febrúar 2006. Hann krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.187.519 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 26. ágúst 2002 til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti Gögn málsins sýna að bifreið áfrýjanda var ekið á vinstri akrein á götu þar sem áreksturinn varð, en gatan þrengist þar og úr verður ein akrein. Merking á yfirborði götunnar sýnir að hægri akreinin heldur óbreytt áfram en þeirri vinstri lýkur þar sem gatan þrengist. Umferð um hægri akreinina naut því forgangs, sbr. einnig 4. mgr. 25. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ökumanni bifreiðar áfrýjanda bar í tæka tíð, þegar bifreiðin nálgaðist þrenginguna, að gefa til kynna að hann hygðist veita bifreið sem ók við hlið hans á hægri akrein forgang og draga jafnframt úr hraða bifreiðar sinnar, sbr. 5. mgr. 25. gr. umferðarlaga. Fyrir dómi sagði ökumaðurinn að hann hefði orðið var við hina bifreiðina hægra megin hálfa fyrir aftan sig og hefði þá ætlað að skjótast fram úr henni en ekki tekist það. Brást hann því við á allt annan hátt en honum bar samkvæmt lögunum. Í hinum áfrýjaða dómi er lýst aðkomu á slysstað samkvæmt lögregluskýrslu og uppdrætti sem lögregla gerði á vettvangi. Var árekstur bifreiðar áfrýjanda við kyrrstæðar bifreiðar á staðnum svo harður, að augljóst er að ökumaðurinn ók miklum mun hraðar en aðstæður leyfðu, sbr. 36. gr. umferðarlaga. Þegar á allt þetta er litið þykir sannað að ökumaður bifreiðar áfrýjanda sýndi af sér stórkostlegt gáleysi við aksturinn í skilningi greinar 2.6 í vátryggingarskilmálum stefnda fyrir húftryggingu ökutækja. Verður krafa áfrýjanda því ekki tekin til greina á þeim grundvelli að ósannað sé að ökumaðurinn hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi við aksturinn. Áfrýjandi hefur byggt á því að vegna ákvæða 18. og 20. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sem í gildi voru þegar slysið varð, hafi stefnda verið óheimilt að undanþiggja sig ábyrgð þó að fallist yrði á að ökumaðurinn hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Þessi málsástæða mun fyrst hafa komið fram af hans hálfu við aðalmeðferð málsins. Var henni þá mótmælt af stefnda sem of seint fram kominni. Héraðsdómari taldi hér vera um lagaatriði að tefla og tók því afstöðu til málsástæðunnar í dómi sínum. Við flutning málsins fyrir Hæstarétti gaf stefndi yfirlýsingu um að hann félli frá mótmælum þeim sem hann hafði haft uppi í héraði við því að málsástæðan kæmist að. Kemur hún samkvæmt þessu til meðferðar í Hæstarétti sbr. 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í grein 2.6 í vátryggingarskilmálum stefnda fyrir húftryggingu ökutækja segir að félagið bæti ekki tjón sem verða kunni á ökutæki „þegar tjón verður rakið til ásetnings eða stórkostlegs gáleysis vátryggðs eða ökumanns.“ Samkvæmt beinu orðalagi þessa ákvæðis skilmálanna undanþiggur það stefnda bótaábyrgð, þegar svona stendur á. Verður ekki fallist á með áfrýjanda að víkja beri ákvæðinu til hliðar með vísan til 20. gr. laga nr. 20/1954, þegar svo stendur á að ökumaður er annar maður en eigandi ökutækis. Ekki er fallist á að 18. gr laganna hafi þýðingu um þetta. Með vísan til þessa verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur um annað en málskostnað. Samkvæmt 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 verður málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Arnars Pedersen, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans 300.000 krónur Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 9. september 2005. Mál þetta var höfðað 17. febrúar 2005 og dómtekið 1. þ.m. Stefnandi er Arnar Pedersen, Teigaseli 2, Reykjavík. Stefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 2.522.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá 26. ágúst 2002 til greiðsludags og málskostnað. Stefndi krefst þess aðallega að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að sér verði tildæmdur málskostnaður úr hendi stefnanda og til vara krefst hann lækkunar á kröfunum, málskostnaður verði felldur niður og dráttarvextir einungis dæmdir frá dómsuppsögudegi. I Málið er höfðað til greiðslu bóta samkvæmt altjónstryggingu á bifreiðinni YM-737, Aldi TT árgerð 1999, sem var tryggð altjónstryggingu hjá stefnda, en stefnandi var eigandi hennar og hafði lánað hana Hallgrími Hansen sem ók bifreiðinni kl. um 19.30 föstudaginn 26. júlí 2002 austur Hverfisgötu og Laugaveg og í beygju á móts við hús nr. 133 við Laugaveg var bifreiðinni ekið aftan á bifreið í bifreiðastæði. Rétt austan við gatnamót Hverfisgötu/Rauðarárstígs/Laugavegar er þrenging á götunni, þ.e.a.s. út tveimur akreinum í eina akrein austur Laugaveg. Er þrengingunni sleppir er aflíðandi beygja til vinstri á götunni. Þarna á Laugaveginum er steinsteypt umferðar­eyja sem skilur að akreinarnar austur/vestur Laugaveg. Þar sem óhappið átti sér stað er tælenskt veitingahús og nokkrum metrum vestan við slysstaðinn er stór biðstöð Strætó. Auk þess er matsölustaður við biðstöðina og pizzastaður við athafnasvæði Hreyfils, Hlemmtorgi. Lögregla var kvödd á staðinn kl. 19.33 og liggur frammi lögregluskýrsla sem Eiríkur Pétursson rannsóknarlögreglumaður skráði, en hann var einn sex lögreglu­manna sem unnu að málinu, svo og vettvangsuppdráttur. Akstursskilyrðum er lýst þannig að dagsbirta hafi verið, skýjað og yfirborð vegar malbikað og slétt og færi blautt. Hámarkshraði 50 km/klst. Í skýrslu lögreglunnar segir að bifreiðinni YM-737 hafi verið ekið austur Hverfisgötu eftir vinstri akrein frá Snorrabraut og fram hjá Hlemmtorgi og áfram austur götuna, yfir Rauðarárstíg og áfram austur Laugaveg að þrengingunni. Rétt er ökumaður hafi verið að komast í þrenginguna og í aflíðandi beygjuna hafi hann misst vald á ökutækinu með þeim afleiðingum að það hafnaði af miklu afli á bifreiðinni OM-603 sem hafi kastast í loft upp við höggið og stöðvast á hægri hlið ofan á vegriðsbogum fyrir framan innganginn að veitingahúsi sem þar er. Á meðan á þessu stóð hafi bifreiðin OM-603 hafnað á afturhluta bifreiðarinnar DX-625 sem hafi verið mannlaus og kyrrstæð og verið lagt fyrir framan OM-603 sem einnig hafi verið mannlaus og kyrrstæð er slysið bar að. Bifreiðin DX-625 hafi kastast út úr bifreiða­stæðinu, hafnað með hægri hliðina utan í vinstra afturhorn bifreiðarinnar R-2299 og kastast u.þ.b. 20 metra áfram og stöðvast á akreininni, mikið skemmd að aftan. Frá því er greint að mikið tjón hafi orðið á bifreiðunum YM-737, OM-603 og DX-625 en lítið á bifreiðinni R-2299. Þá hafi skemmdir orðið á vegriðsbogum og gátmerkjum við það að ökutæki höfnuðu á þeim. Umráðamenn hinna kyrrstæðu bifreiða OM-603, DX-625 og R-2299 hafi verið á vettvangi. Ökumaður bifreiðarinnar YM-737, Hallgrímur Hansen, og farþegi í framsæti, Hörður Ýmir Einarsson, hafi hlotið lítil meiðsl og aðeins verið aumir hér og þar. Öryggisbúnaður í þeirri bifreið hafi verið öryggisbelti, líknarbelgur og bílpúði. Fram kom við aðalmeðferð að stefnandi hafi í umrætt sinn lánað Hallgrími Hansen bifreiðina YM-737 til ferðar innanbæjar og að hann hafi leyft vini sínum, Herði Ými, að sitja í hluta leiðarinnar. Um hafi verið að ræða kraftmikla sportbifreið sem heyrst hafi hátt í. Hallgrímur og Hörður Ýmir báru að þeir hefðu ekki verið með öryggisbelti spennt en loftpúðar hafi blásið út. Er lögreglumenn hafi borið að hafi ökumaður bifreiðarinnar YM-737 og farþeginn Hörður Ýmir Einarsson verið komnir út úr bifreiðinni sem hafi verið kuðlað undir OM-603 en hún hafi verið á hægri hliðinni ofan á vegriðsbogum fyrir framan innganginn að tælenska veitingahúsinu. Allnokkru austan við slysstaðinn hafi bifreiðin DX-625 verið kyrrstæð á akreininni, mikið skemmd að aftan. Sjúkra­bif­reiðar ásamt tækjabifreið Slökkviliðs höfuðborgarsvæðisins hafi komið á vettvang en greinilegt hafi verið að mikill viðbúnaður hafi verið varðandi mál þetta enda vettvangurinn slíkur sem stórslys hefði átt sér stað. Ökumaður YM-737 og farþeginn hafi verið fluttir með sjúkrabifreið að slysadeild Landsspítalans Fossvogi en ekki hafi verið talið að þeir hafi slasast alvarlega. Ljóst hafi verið af verksummerkjum að dæma á vettvangi að ökumaður YM-737 hafi ekið austur Hverfisgötu og Laugaveg á talsvert miklum hraða, að ekki sé meira sagt. Mesta mildi sé að ekki hafi orðið stórslys þar sem ætla megi að gagnandi fólk væri við og í biðstöðvum Strætó og einnig við matsölustaðina sem áður er getið. Fjöldi fólks hafi borið að og gefið sig fram við lögreglumenn sem voru við störf á vettvangi. Það hafi allt haft sömu sögu að segja; að akstur YM-737 hafi verið ofboðslegur austur Laugaveg. Ekki hafi unnist tími til að fá nákvæmar frásagnir fólksins varðandi tildrögin eða aðdragandann en greinilegt hafi verið að fólki hafi verið brugðið og slegið yfir háttalagi ökumanns YM-737. Bifreiðarnar YM-737, OM-603 og DX-625 hafi verið óökufærar eftir áreksturinn og verið fjarlægðar af vettvangi með kranabifreiðum frá Króki. Í lögregluskýrslunni er haft eftir ökumanni YM-737: Hann hafi ekið af stað úr kyrrstöðu frá Snorrabraut eftir vinstri akrein. Hann gæti ekki sagt til um ökuhraða. Á hægri akreininni hafi verið ökutæki og ræki hann minnis til eins ökutækis sem muni hafa verið hvít Volvo fólksbifreið (sem hann lýsti nokkru nánar). Hann kvaðst hafa ekið austur Laugaveg og yfir gatnamót Laugavegar/Rauðarárstígs. Er hann hafi verið kominn nokkuð austur fyrir gatnamótin hafi hann beygt ökutækinu til vinstri áleiðis í aflíðandi beygju til vinstri. Allt í einu kvaðst hann hafa orðið var við að ökutækið beygði ekki heldur hélt áfram í beygju og kvaðst hann muna að árekstur varð. Hann kvaðst ekki geta gert sér grein fyrir hvers vegna ökutækið lét ekki að stjórn. Atvikinu rétt í þann mund sem óhappið varð, þ.e. er Hallgrímur Hansen ók að þrengingunni (hálsinum) á Laugavegi rétt austan við gatnamót Hverfis­götu/Rauðar­árstígs/Laugavegar, lýsti Hallgrímur þannig fyrir dóminum að hann hefði ekið á vinstri akrein á um 60 km hraða er hann hefði orðið var við bifreið á hægri akrein, samhliða en þó nokkru aftar þannig að framendi þeirrar bifreiðar hafi virst vera á móts við aftursæti bifr. YM-737. Hann kvaðst hafa „frosið“ og ákveðið að reyna að komast fram úr bifreiðinni í stað þess að hemla. Vitnið Hörður Ýmir Einarsson kvað akstur bifr. YM-737 hafa verið eðlilegan í umrætt sinn er henni var ekið á vinstri akrein austur frá Snorrabraut og hraðann 50-60 km/klst. Rétt áður en óhappið varð hafi hann tekið eftir bifreið við hliðina. Hall­grímur hafi reynt að komast í „hálsinn“ og hann hafi haldið að það mundi takast „en eitthvað gerist“. Þór Martinsson var boðaður til skýrslutöku hjá lögreglu þar sem hann hafði verið tilgreindur sem vitni að umræddu umferðaróhappi. Hann gaf skýrslu 29. október 2002. Hann kvaðst hafa séð aðdraganda slyssins. Hann hafi setið á bekk fyrir utan SVR á Hlemmtorgi, Hverfisgötumegin. Kvaðst hann hafa heyrt mikil vélahljóð, líkt og bílum væri gefið mikið inn. Hann hafi litið upp og séð tvo bíla aka samhliða austur Hverfisgötu á mikilli ferð. Bíllinn, sem hafi verið á vinstri akrein, hafi greinilega verið í kappakstri við þann sem var á hægri akrein. Á móts við þrengingu á Lauga­vegi rétt fyrir ofan Hlemm hafi bílarnir verið nánast samhliða á mikilli ferð. Greinilegt hafi verið að sá, sem var á vinstri akrein, reyndi að komast framúr en þar sem hinn hafi ekkert gefið eftir hafi hinn fyrrgreindi, YM-737, hafnað upp á umferðar­eyju sem myndar þrenginguna. Við það hafi ökumaðurinn misst vald á bílnum sem hafi hafnað á kyrrstæðum bíl sem hafi henst á bíl sem var fyrir framan. Aðspurður um hraða kvaðst Þór telja að bifreiðunum hafi verið ekið á um eða yfir 100 km/klst. Hann kvaðst ekki hafa séð með vissu skráningarnúmer eða tegund bifreiðar­innar sem var ekið á hægri akrein. Í vætti Þórs Martinssonar fyrir dóminum kom fram að hann gæti ekki staðfest að bifreiðunum hefði verið ekið á þeim hraða sem greinir hér að framan; þar hafi verið um ágiskun að ræða. Sér hafi sýnst hraðinn vera meiri en venjulegt gæti talist; í því efni sé einnig að líta til afleiðingar og umfangs þess sem gerðist. Þá kvaðst hann ekki geta lagt dóm á það hvort um kappakstur hafi verið að ræða. Hins vegar hafi hvorugur gefið eftir og sá, sem var vinstra megin, reynt að komast fram úr hinum. Samkvæmt upplýsingaskýrslu lögreglunnar, gerðri af Benedikt Lund varð­stjóra 1. apríl 2003, hringdi hann í Jóhann Braga Ægisson, starfsmann hjá Krók, sem hafi sagst hafa getað stýrt bifreiðinni YM-737 þegar þurft hafi að færa hana til. Einnig hafi hann rætt við Hilmar Símonarson sem hafi greint frá því að hann hefði unnið að viðgerð bifreiðarinnar. Húsið utan um stýrisvélina hafi verið brotið eftir mikið högg þannig að olía lak af sem hafi ekki komið í veg fyrir að hægt væri að stýra bifreiðinni og það væri alveg ljóst að stýrisvélin hafi brotnað við áreksturinn. Með bréfi af hálfu lögreglustjóraembættisins í Reykjavík 8. janúar 2003 var þess óskað við Magnús Þór Jónsson, prófessor í vélaverkfræði, með tilvísun í gögn málsins að hann athugaði: „Hraði bifreiðarinnar YM-737 þegar ökumaður hennar missti stjórnina á henni er hann kom að vegþrengingu og beygju rétt austan við gatnamót Hverfisgötu, Rauðarárstígs og Laugavegar. 1. Hver er mögulegur lágmarkshraði? 2. Hver er mögulegur hámarkshraði? 3. Á hvaða hraða er sennilegast að bifreiðinni hafi verið ekið? Hraði bifreiðarinnar Ym-737 þegar hún rakst á bifreiðina OM-603. 1. Hver er mögulegur lágmarkshraði? 2. Hver er mögulegur hámarkshraði? 3. Á hvaða hraða er sennilegast að bifreiðinni hafi verið ekið?“ Í greinargerð Magnúsar Þórs Jónssonar, dags. 10. febrúar 2003, er byrjað á því að skýra þær aðferðir sem eru notaðar við að greina hraða bifreiðarinnar. Síðan er sett upp líkan af atburðinum og fjallað um úrvinnslu útreikninga. Að lokum eru niður­stöður settar fram. Þar segir: „Hér er settur fram ætlaður hraði bifreiðarinnar YM-737 sem er reiknaður út frá orkubreytingu vegna skriðs, formbreytingarvinnu vegna áreksturs og orku­breytingu vegna núnings í frákasti. Með tilvísun í framangreindar aðferðir og for-sendur eru niðurstöður útreikninga eftirfarandi: Hraði bifreiðarinnar YM-737 þegar ökumaður hennar missti stjórnina á henni er hann kom að vegþrengingu og beygju rétt austan við gatnamót Hverfisgötu, Rauðar­árstígs og Laugavegar. 1. Mögulegur lágmarkshraði er : 84 km/klst. 2. Mögulegur hámarkshraði er: 123 km/klst. 3. Sennilegasti hraði bifreiðarinnar er: 92 km/klst. Hraði bifreiðarinnar YM-737 þegar hún rakst á bifreiðina OM-603. 1. Mögulegur lágmarkshraði er: 82 km/klst. 2. Mögulegur hámarkshraði er: 110 km/klst. 3. Sennilegasti hraði bifreiðarinnar er: 88 km/klst. Samkvæmt þeirri aðferðarfræði, sem hér er notuð, gildir að raunverulegur hraði er hærri en reiknaður hraði þegar einhverjum atriðum er sleppt í útreikningum. Það skal tekið fram að þar sem ekki eru til gögn um formbreytingar er ekki tekið tillit til þess að bifreiðin DX-625 hafnaði með hægri hliðina utan í vinstra afturhorni ökutækis R-2299 þegar hún kastaðist upp Laugaveginn.“ Magnús Þór Jónsson staðfesti greinargerðina fyrir dómi og gaf á henni nokkrar skýringar. Af hálfu stefnanda var lagt fram minnisblað, dags. 12. febrúar 2003, sem Sigurður Ragnarsson, verkfræðingur hjá Línuhönnun, skráði og kveðst hann þar fjalla lauslega um þær forsendur sem liggi til grundvallar hraðaútreikningum Magnúsar Þórs Jónssonar á mögulegum hraða YM-737 við áreksturinn. Þær forsendur, sem Magnús Þór gefi sér við útreikninga á hraða bílsins, séu í flestum tilfellum mjög rúmar. Þó sé á nokkrum stöðum hægt að finna stærðir sem hann gefi sér án þess að mælingar liggi til grundvallar, a.m.k. út frá tiltækum gögnum. Í lokaorðum minnisblaðsins segir Sigurður m.a. að þar sem hann hafi ekki aðgang að forritinu, sem notað sé við útreikningana, sé ógerlegt að segja til um hversu mikil áhrif þær spurningar, sem settar séu fram við gefnar forsendur, myndu hafa. Sigurður Ragnarsson staðfesti framangreint minnisblað fyrir dóminum og gaf á því nokkrar skýringar. Í tölvupósti lögmanns stefnanda til deildarstjóra ökutækjatjóna hjá stefnda 21. mars 2003 kveður hann stefnanda hafa óskað aðstoðar sinnar vegna tjónauppgjörs á bifreiðinni YM-737, sem hafi lent í óhappi 26. júlí 2002, og biður hann um upp­lýsingar um stöðu málsins. Í svari segir að ekki hafi borist rannsóknargögn frá lögreglu, nokkrum sinnum hafi verið spurt um framgang málsins og muni það vera á lokastigi. Með bréfi stefnda til stefnanda, dags. 25. júní 2003, er honum tilkynnt að vegna ágreinings hafi verið leitað álits tjónanefndar vátryggingafélaganna á bóta­skyldu og greiðsluskyldu úr kaskótryggingu bifreiðarinnar YM-737 hjá stefnda. Félaginu hafi borist svohljóðandi niðurstaða nefndarinnar: „Af gögnum málsins má ráða að ökumaður YM-737 hafi valdið tjóni með ökulagi sem verður metið honum til stórkostlegs gáleysis. Skv. gr. 2.6. í vátryggingarskilmálum kaskótrygginga bætir félagið ekki tjón sem verður rakið til stórkostlegs gáleysis vátryggðs eða ökumanns. Tjónið bætist því ekki, sjá til hliðsjónar úrskurð úrskurðarnefndar í vátryggingamálum nr. 191/1998.“ Í bréfi lögmanns stefnanda, dags. 6. ágúst 2003, til lögreglustjórans í Reykjavík segir að stefnandi hafi nokkru eftir óhappið óskað eftir því við lögreglu að fá bifreiðina afhenta en verið tjáð að málið væri enn í rannsókn og því yrði bifreiðin í vörslu lögreglu í ótilgreindan tíma. Síðar hafi hann ítrekað beiðni sína en málið hafi þá enn verið á rannsóknarstigi. Í maí 2003 hafi stefnandi fengið þær upplýsingar að bifreiðin hafi verið seld þann 1. mars 2003 á uppboði sem haldið hafi verið af sýslumanninum í Kópavogi vegna ógreidds geymslukostnaðar að fjárhæð 143.800 krónur án þess að hann fengi tilkynningu um fyrirhugað uppboð. Í sama mánuði hafi fengist þær upplýsingar hjá lögreglu að rannsókn málsins væri ekki lokið. Óskað er upplýsinga um hvort og þá hvenær stefnanda hafi verið tilkynnt um að rannsókn á bifreiðinni væri lokið og hann gæti fengið hana til umráða; svo og hvort lögreglustjóraembættið hafi gert upp geymslugjöld bifreiðarinnar á meðan á rannsókn stóð. Í svarbréfi lögreglustjórans, dags. 15. september 2003, við framangreindu bréfi segir að embættið hafi hvorki sent eiganda bifreiðarinnar tilkynningu vegna rann­sóknar á henni né greitt geymslugjöld vegna hennar. Samkvæmt gögnum málsins hafi lögreglan ekki lagt hald á bifreiðina en fengið aðgang að henni til rannsóknar þar sem hún hafi verið í vörslum Króks. Krókur Dráttarbílar óskaði þ. 19. desember 2002 eftir því við sýslumanninn í Kópavogi að fram færi nauðungarsala á bifreiðinni YM-737 til lúkningar kröfu að höfuðstól 123.800 krónur auk innheimtukostnaðar, dráttarvaxta og kostnaðar til greiðsludag. Samkvæmt skilagrein sýslumanns fór nauðungarsalan fram 1. mars 2003. Af söluverðinu, 255.000 krónum, komu til útborgunar 239.920 krónur sem var ráðstafað þannig að 198.079 krónur gengu til haldsréttarhafans Króks Dráttarbíla og 41.841 króna til stefnda sem eiganda veðskuldabréfs á 1. veðrétti. Stefnandi hefur lagt fram yfirlýsingu sölustjóra Bílaþings Heklu um að áætlað viðmiðunarverð á bifreiðinni YM-737, Audi TT árg. 1999, sé 2.522.000 krónur miðað við 11. júlí 2002. Bifreiðin hafi ekki verið skoðuð og ástand hennar ekki þekkt. Miðað sé við gott eintak og að bifreiðinni hafi verið ekið 50 þús. km. Ákæruvaldið höfðaði mál á hendur Hallgrími Hansen vegna þess akstur sem hér um ræðir og krafðist refsingar og sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1993. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 4. mars 2004 var ákærði dæmdur til greiðslu 100.000 króna sektar og sviptingar ökuréttar í einn mánuð vegna brota á umferðarlögum. II Málshöfðunin er reist á þeirri meginmálsástæðu að stefnandi hafi verið með altjónstryggingu á bifreiðinni YM-737 og eigi því rétt til tjónsuppgjörs í samræmi við tryggingarskilmála. Óumdeilt sé að altjón hafi orðið á bifreiðinni og hafi hún verið seld á uppboði fyrir 300.000 krónur (svo) án vitneskju aðila málsins. Stefnda beri því að greiða kröfuna í samræmi við verðlista bifreiðarinnar eins og verðmæti hennar hafi verið á þeim tíma sem tjónið varð. Því er mótmælt að ökumaður bifreiðarinnar hafi valdið tjóninu vegna stórfellds gáleysis en staðhæfing um það styðjist eingöngu við skýrslu Magnúsar Þórs Jónssonar en hann gefi sér forsendur sem standist ekki og því verði útkoman röng og byggist hún að auki á aðferðarfræði sem hvorki sé lagalega né opinberlega staðfest. Vísað er til efnis minnisblaðs Sigurðar Ragnarssonar verk­fræðings, einkum um eftirfarandi: Mæling lögreglu sé ónákvæm, sbr. að bifreiðin DX-625 hafi færst um “ca 20 metra” svo og að skýrsluhöfundur gefi sér að bifreiðin DX-625 (á að vera OM-603) hafi kastast 1-1,5 metra í loft upp án þess að nein gögn sýni að hún hafi kastast svo hátt (bifreiðin lenti ofan á 80 sm háum vegriðsbogum – innskot dómara). Þá sé í skýrslunni gengið út frá því að 5% veghalli sé á þessum kafla vegarins en hið rétta sé að veghalli sé 3%. Þá beri að vekja athygli á því að ökumaður og farþegi bifreiðarinnar hafi verið án öryggisbelta en engu að síður gengið óskaddaðir út úr bifreiðinni sem bendi til að ökuhraði hafi ekki verið mikill er óhappið varð. Við aðalmeðferð bar lögmaður stefnanda fram þá málsástæðu að 18. og 20. gr. laga nr. 20/1954 leiði til þess að þrátt fyrir tryggingarskilmála eigi stefnandi ekki að bera halla af því þótt niðurstaða dómsins yrði sú að ökumaður bifreiðar hans hafi sýnt af sé stórfellt gáleysi. III Sýknukrafa stefnda er byggð á því að hér sé ekki um að ræða tjónstilvik sem sé bótaskylt samkvæmt skilmálum stefnda um kaskó- (altjóns-) tryggingu ökutækja þar sem segir að félagið bætir ekki tjón “þegar tjón verður rakið til ásetnings eða stórkostlegs gáleysis vátryggðs eða ökumanns. . .” (grein 2.6.). Gögn málsins veiti ótví­ræða sönnun fyrir því að bifreiðinni hafi verið ekið allt of hratt miðað við aðstæður og auk þess, samkvæmt framburði vitnis, í kappakstri. Akstur sem þessi teljist stórkostlegt gáleysi í skilningi skilmála og laga og ljóst sé að rekja megi tjónið til þess gáleysis þannig að það falli utan gildissviðs skilmálanna. Af hálfu stefnda var hinni nýju málsástæðu stefnanda mótmælt sem of seint fram kominni. IV Við áreksturinn stórlaskaðist ekki einungis bifreið stefnanda heldur einnig tvær aðrar bifreiðar sem köstuðust að auki talsvert til. Enn ein bifreið varð fyrir tjóni en mun minna. Allar aðstæður, m.a. þrenging vegarins, beygja og aðliggjandi biðstöð og veitingastaðir, eru þannig að þær gera kröfu til sérstakrar aðgæslu ökumanna. Enda þótt dómkvaðning matsmanns/matsmanna hafi ekki farið fram verður ekki í megin­atriðum litið fram hjá niðurstöðum í trúverðugri greinargerð Magnúsar Þórs Jónssonar prófessors og hafa þær ekki verið hraktar með þeirri lauslegu umfjöllun sem Sigurður Ragnarsson verkfræðingur kveðst gera í minnisblaði sínu. Niðurstaða dómsins er samkvæmt framangreindu sú að sýkna beri stefnda af kröfum stefnanda. Samkvæmt því ber að dæma stefnanda til að greiða stefnda máls­kostnað sem er ákveðinn 200.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf., er sýkn af kröfum stefnanda, Arnars Pedersen. Stefnandi greiði stefnda 200.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 417/2015
Tekjuskattur Lán Einkahlutafélag Stjórnsýsla Stjórnarskrá
Með úrskurði árið 2012 endurákvarðaði ríkisskattstjóri opinber gjöld E fyrir gjaldárið 2007 með vísan til þess að fjárhæðir sem E hefði fengið að láni frá M ehf. bæri að skattleggja sem gjöf samkvæmt 2. mgr. 4. tölul. A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjusatt. Taldi ríkisskattstjóri að lánveiting M ehf. til E vegna kaupa E á 50% hlutafjár í félaginu hafi verið óheimil samkvæmt 79. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Í héraðsdómi, sem staðfestur var með vísan til forsendna hans í Hæstarétti, kom meðal annars fram að markmið fyrrgreindra lagaákvæða hefði verið að stemma stigu við ólögmætri úthlutun fjár í formi láns úr félögum og að endurgreiðsla láns hefði engin áhrif á skattskyldu. Ekki var fallist á það með E að skattlagningin bryti í bága við 65. og 72. gr. stjórnarskrárinnar, enda yrði að játa löggjafanum víðtækt vald til að ákveða hvaða atriði valdi skattskyldu. Þá var ekki fallist á með E að frestur skattyfirvalda til að endurákvarða honum skatt vegna gjaldársins 2007 hefði verið tvö ár og því liðinn þegar það var gert, sbr. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003, enda hefði ekki verið skýrt í skattframtali E hvernig hinu umræddu kaup hefðu verið fjármögnuð og ríkisskattstjóri því ekki haft fullnægjandi upplýsingar í skilningi ákvæðisins. Var Í því sýknað af kröfum E.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Greta Baldursdóttir.Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar23. júní 2015. Hann krefst þess aðallega að ógiltur verði úrskurðurríkisskattstjóra 21. desember 2012 um endurákvörðun opinberra gjalda sinna ágjaldárinu 2007, en til vara að úrskurðinum verði breytt þannig að tekjuskatts-og útsvarsstofn sinn verði lækkaður um samtals 28.125.000 krónur. Að þvífrágengnu krefst hann þess að álag samkvæmt úrskurðinum að fjárhæð 28.933.877krónur verði fellt niður og tekjuskatts- og úrsvarsstofn sinn lækkaður sem því svari.Í öllum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaðadóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með vísan til forsendna hins áfrýjaðadóms verður hann staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Elías Georgsson, greiðistefnda, íslenska ríkinu, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. apríl 2015. I.Mál þetta varhöfðað þann 26. júní 2013 og dómtekið 20. mars 2015 að loknum munnlegummálflutningi. Stefnandi er Elías Georgsson,til heimilis að Vatnsholti 7d, Reykjanesbæ, en stefndi er íslenska ríkið. Stefnandi krefst þess aðallega,að ógiltur verði með dómi úrskurður ríkisskattstjóra, dags. 21. desember 2012,í máli stefnanda. Til vara er þess krafist að tekjuskatts- og útsvarsstofnistefnanda, samkvæmt úrskurði ríkisskattstjóra, dags. 21. desember 2012, verðibreytt og hann lækkaður um samtals 28.125.000 krónur. Til þrautavara, er þesskrafist að fellt verði niður álag samkvæmt úrskurði ríkisskattstjóra, dags. 21.desember 2012, að fjárhæð 28.933.877 krónur og stofn til tekjuskatts og útsvarslækkaður samsvarandi. Þá er krafist málskostnaðar í öllum tilvikum. Stefndi krefst sýknu af öllumkröfum stefnanda, auk málskostnaðar. II.Í máli þessu erdeilt um þá ákvörðun ríkisskattstjóra að færa stefnanda til tekna ískattframtali 2007, 115.735.507 krónur vegna láns sem Miðland ehf. veitti stefnandaá árinu 2006 vegna kaupa stefnanda á 50% hlutafjár í félaginu á árinu 2006.Komst ríkisskattstjóri að þeirri niðurstöðu, með úrskurði embættisins, dags.21. desember 2012, að Miðland ehf. hefði lánað stefnanda fyrir kaupverðinu. Tókríkisskattstjóri fram að lán til hluthafa og stjórnarmanna félags sem væruóheimil samkvæmt lögum um hlutafélög eða einkahlutafélög teldust tilskattskyldra gjafa. Vísaði ríkisskattstjóri til ákvæða 1. og 5. mgr. 96. gr. og2. mgr. 4. töluliðar A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og 79. gr.laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög til grundvallar breytingum sínum. Þá bættiríkisskattstjóri 25% álagi samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003, umtekjuskatt, við framangreinda hækkun skattstofns stefnanda gjaldárið 2007 ognam fjárhæð þess 28.933.877 krónur. Með skattframtali stefnanda 2007fylgdi eyðublað um kaup og sölu hlutabréfa á árinu 2006 þar sem fram kom aðstefnandi hefði keypt hlutafé í Miðlandi ehf., að nafnverði 250.000 krónurfyrir 115.735.507 krónur. Í reit 5.5 í skattframtalinu taldi stefnandi framskuld við Miðland ehf. að fjárhæð 138.910.453 krónur. Á eyðublaði um kaup og söluhlutabréfa, með skattframtali stefnanda 2008, kemur fram að fyrrgreint hlutaféí Miðlandi ehf., hafi verið selt á árinu 2007 og söluhagnaður að fjárhæð305.942.716 krónur hafi verið færður stefnanda til tekna sem fjármagnstekjur íreit 3.8 í skattframtalinu. Greiddi stefnandi 10% fjármagnstekjuskatt íríkissjóð af umræddum söluhagnaði. Með fyrirspurnarbréfiríkisskattstjóra, dags. 1. október 2012, til stefnanda óskaði ríkisskattstjórieftir því að stefnandi gerði grein fyrir kaupum á umræddu hlutafé í Miðlandiehf. á árinu 2006 og legði fram afrit af samningum um kaupin og lánssamningivið félagið. Vísaði ríkisskattstjóri til ákvæða 1. mgr. 79. gr. laga nr.138/1994 og 1. mgr. 73. gr. sömu laga.Þá var athygli stefnanda vakin á því að væri úthlutun verðmæta úr félagióheimil samkvæmt greindum ákvæðum, bæri að skattleggja úthlutunina sem tekjursamkvæmt 2. mgr. 4. töluliðar A-liðar 7. gr. laga nr. 90/2003. Með bréfi,dagsettu sama dag, óskaði ríkisskattstjóri einnig eftir upplýsingum og gögnumfrá Miðlandi ehf. um kröfur félagsins á tengda aðila á árunum 2006, 2007, 2008og 2009. Í því sambandi óskaði ríkisskattstjóri eftir því að félagið gerðigrein fyrir kröfunum og legði fram lánssamninga að baki þeim. Í svari umboðsmanns stefnandatil ríkisskattstjóra, dags. 22. október 2012, segir að samkvæmt kaupsamningi,dags. 3. mars 2006, hafi stefnandi keypt 50% hlutafjár í Miðlandi ehf., og aðhann hafi greitt 115.735.507 krónur fyrir bréfin eins og greint væri frá áeyðublaði 3.12 í skattframtali 2007. Kaupverðið hafi verið fengið að láni fráMiðlandi ehf. og væri greint frá skuld stefnanda við Miðland ehf. ískattframtali stefnanda 2007. Í sama bréfi tók umboðsmaðurinn fram að meðkaupsamningi, dags. 31. ágúst 2007, hefði stefnandi selt Vík ehf. hlut sinn íMiðlandi ehf., eins og fram kæmi á eyðublaði 3.12 meðfylgjandi skattframtalistefnanda 2008, þar sem fram komi að hluti kaupverðsins yrði greiddur meðyfirtöku kaupanda, þ.e. Víkur ehf., á skuldum seljanda við félagið. Með bréfi, dags. 29. nóvember2012, tilkynnti ríkisskattstjóri stefnanda að hann hefði í hyggju aðendurákvarða opinber gjöld hans gjaldárið 2007. Meðbréfi, dags. 18. desember 2012, andmælti umboðsmaður stefnanda boðuðumbreytingum ríkisskattstjóra. Var því hafnað að eigendur hefðu fengið lán fráMiðlandi ehf., heldur hafi verið um aðræða greiðslur sem lið í fjárhagslegri endurskipulagningu. Tókumboðsmaðurinn m.a. fram að við kaup stefnanda og sameiganda hans, SverrisSverrissonar, að Miðlandi ehf., hefðu þeir greitt seljanda kaupverðið meðpeningagreiðslu að fjárhæð 231.471.014 krónur sem þeir hafi fjármagnað sjálfir,m.a. að hluta með lánum frá ótengdum aðilum, auk þess sem yfirtekin hafi veriðskuld fyrri eigenda að fjárhæð 45.000.000 króna. Stefnandi og Sverrir hafisíðan náð samkomulagi við Sparisjóð Keflavíkur um lán sem nota skyldi tilendurfjármögnunar á félaginu og til framkvæmda. Hafi endurfjármögnunin falist íþví að Miðland ehf. var lántakandi og hafi Sparisjóðurinn gert það að skilyrðiað skuldir stefnanda og Sverris vegna kaupa á Miðlandi ehf. yrðu gerðar upp.Miðland ehf. hafi síðan greitt upp þær skuldir og við það hafi myndast krafa áhendur stefnanda og Sverri. Samkvæmt samningi við Sparisjóðinn hafi því í raunverið um að ræða lán til hluthafa Miðlands ehf. frá Sparisjóðnum vegnafjárhagslegrar endurskipulagningar á félaginu en ekki lán frá Miðlandi ehf. tilhluthafa sinna, enda hafi stefnandi og Sverrir ekki fengið lán frá Miðlandiehf. til frjálsrar ráðstöfunar. Ríkisskattstjóri hafnaði kröfumstefnanda með úrskurði, dags. 21. desember 2012. Í forsendum úrskurðarins ervísað til 7. gr. laga nr. 90/2003, og 2. mgr. 4. töluliðar 7. gr. sömu laga meðsíðari breytingum, sbr. c-lið 2. gr. laga nr. 133/2001 og 1. og 2. mgr. 79. gr.laga nr. 138/1994. Þá skírskotaði ríkisskattstjóri til eftirfarandi orða semfram komu í nefndaráliti við meðferð frumvarps að lögum nr. 133/2001 á Alþingi: ,,Lagt er til að bætt verði við2. og 3. gr. frumvarpsins ákvæðum þess efnis hvað skuli talið til tekna ogskattskyldra gjafa, en skv. 104. gr. laga nr. 2/1995, um hlutafélög, og 79. gr.laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, er óheimilt að veita hluthöfum, stjórnarmönnumeða framkvæmdastjórum félags eða móðurfélags lán eða setja tryggingu fyrir þá.Í skattframkvæmd mun nokkuð hafa borið á slíkum lántökum og tilhneiging virðisthafa verið til að úthluta fjármunum til eigenda í formi láns án þess að burðirséu í reynd til endurgreiðslu fyrr en skattstjóri gerir athugasemd við hinaólögmætu lánveitingu. Meiri hlutinn leggur því til að slík lán verði meðhöndluðí skattalegu tilliti með sama hætti og tíðkast í skattalöggjöfnágrannalandanna. Þá leggur meiri hlutinn til að á sama hátt verði farið meðúthlutun verðmæta úr félagi til starfsmanna þess ef úthlutunin fer í bága viðlög um hlutafélög og lög um einkahlutafélög.“ Um skort á rannsókn málsins tókríkisskattstjóri fram að í fyrirspurnarbréfi ríkisskattstjóra, dags. 1. október2012, hefði verið tekið fram íbréfinu „að í ljós hefði komið við almennt skatteftirlit þegar skoðaðar voruviðskiptakröfur á tengda aðila að gjaldandi hefði fært meðal skulda og annarravaxtagjalda skuld við Miðland ehf. aðfjárhæð 138.910.453 krónur“. Aðrar upplýsingar hafi ekki legið fyrir og varóskað eftir því að stefnandi gerðinánari grein fyrir kaupum sínum á félaginu. Anna Birgitta Geirfinnsdóttir,löggiltur endurskoðandi gaf skýrslu fyrir dóminum. III. . Helstu málsástæður og lagarök stefnandaAð því erformhlið málsins varðar telur stefnandi annars vegar að frestur semríkisskattstjóra er ætlaður til endurákvörðunar opinberra gjalda stefnanda hafiverið liðinn, sbr. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt. Þær upplýsingarsem lágu fyrir í skattframtölum stefnanda árin 2007 og 2008, hafi átt að nægjatil þess að ríkisskattstjóri gæti lagt mat á það hvort lánið frá Miðlandi ehf.væri óheimilt samkvæmt 2. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994. Vekur stefnandiathygli á því að undanþága 1. mgr. 79. gr. gildi eingöngu um lán samkvæmt 1.mgr. greinarinnar. Hafi niðurstaða af mati ríkisskattstjóra verið sú að lániðværi óheimilt hafi honum borið að framkvæma leiðréttingu á skattframtalistefnanda gjaldárið 2007 fyrir árslok 2008, sbr. 2. mgr. 97. gr. laga nr.90/2003. Hins vegar telur stefnandi aðrannsókn málsins hafi verið áfátt sem eigi að leiða til ómerkingar úrskurðarríkisskattstjóra verði ekki fallist á að málið sé fyrnt. Ríkisskattstjóri hafilátið þess ógetið í boðunarbréfi sínu, dags. 29. nóvember 2012, að lánið hafiverið endurgreitt af Vík ehf. Í andmælum stefnanda, dags. 18. desember 2012,hafi skýrlega verið bent á að samkvæmt kaupsamningi á milli Miðlands ehf. ogVíkur ehf., dags. 31. ágúst 2007, komi fram að hluti kaupverðsins greiðist með yfirtöku kaupanda á skuldum seljandavið Miðland að fjárhæð 268.064.816 krónur. Í úrskurði ríkisskattstjóra séekkert fjallað um það að frá og með 31. ágúst 2007 hafi stefnandi ekki lengurverið skuldari lánsins, sem eftir skuldaraskiptin hafi verið á hendi Víkur ehf.Auk þess sem ríkisskattstjóra hafi borið að beina rannsókn sinni aðábyrgðaraðilum Miðlands ehf., sem borið hafi ábyrgð á félaginu eftir aðstefnandi og meðeigandi hans seldu það. Auk þess hefði þurft að fjalla um lánfyrri eigenda að fjárhæð 45.000.000 króna. Augljóst sé að fleiri hafi boriðábyrgð á lánum þessum en stefnandi og meðeigandi hans. Að því er efnishlið málsinsvarðar telur stefnandi að ákvæði 2. mgr. 4. töluliðar A-liðar 7. gr. eigi ekkivið í hans tilviki. Vísar stefnandi til nefndarálits meirihluta efnahags- ogviðskiptanefndar með lögum 133/2001. Samkvæmt orðalagi nefndarálitsins sé ljóstað vilji þingsins hafi ekki staðið til þess að telja bæri til tekna hluthafalánsem gerð hefðu verið upp áður en skattstjóri hafi gert athugasemdir við hinaólögmætu lánveitingu. Auk þess sem vilji Alþingis hafi staðið til þess aðhluthafalánin yrðu meðhöndluð í skattalegu tilliti með sama hætti og tíðkist ískattalöggjöf nágrannalanda. Í Danmörku sé tekjufærsla slíks láns bakfærð viðendurgreiðslu en í Noregi skapi endurgreiðslan rétt til samsvarandi skattleysissíðar. Í Svíþjóð sé mælt fyrir um að lánið skuli ekki tekjufært, ef fyrir hendieru verðugar ástæður (s. synnerlig skäl), en meðal þeirra sé endurgreiðsla lánsins.Með afhendingu stefnanda á 50% hlut sínum í félaginu Miðlandi ehf. á árinu2007, gegn yfirtöku Víkur ehf. á láninu hafi lánið verið endurgreitt. Þar semlánið hafi verið uppgert með þessum hætti geti umrætt lagaákvæði ekki átt við ítilviki stefnanda. Með vísan til áðurgreindrar 7. gr. laga nr. 90/2003 og viljaAlþingis sem fram komi í lögskýringargögnum, eigi að túlka málsgreinina þröngt.Telur stefnandi ljóst að löggjafinn hafi gert ráð fyrir því að uppgjör eðaendurgreiðsla lána ætti að hafa áhrif á skattskyldu. Stefnandi telur að lög umtekjuskatt miði við að tekjur séu skattlagðar, sbr. 7. gr. laganna. Það þurfiað vera einhver hagnaður eða hagræði sem skattaðila hlotnast. Þetta þýði að þaðþurfi að vera um að ræða varanlega yfirfærslu verðmæta til skattaðila. Eðlimáls samkvæmt feli lánveiting ekki í sér varanlega yfirfærslu réttinda.Lánveiting feli því ekki í sér tekjur fyrir viðtakanda láns. Eins og rakið hafi verið sé ekkium það að ræða að Miðland ehf. hafi greitt persónulega einkaneyslu stefnanda.Það sé því ljóst að með úrskurði ríkisskattstjóra hafi verið lagðurtekjuskattur á stefnanda án þess að um nokkrar tekjur væri að ræða. Umræddskattlagning með grundvelli í tekjuskattslögum samþykktum af Alþingi feli í séreignaupptöku sem fari í bága við meginreglur um skattlagningu ogeignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar, sbr. 72. grein hennar. Í þessu sambandiskipti engu máli hvort viðkomandi lán hafi verið endurgreitt eða ekki þar sem íhvorugu tilvikinu skapist nokkur verðmæti í hendi lántakanda. Þá telur stefnandi aðskattlagningin fari í bága við 1. gr. samningsviðauka 1 í mannréttindasáttmálaEvrópu þar sem öllum mönnum og lögaðilum beri réttur til að njóta eigna sinni ífriði, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Auk þess telur stefnandióeðlilegt og andstætt meginreglum um skattlagningu að gera ólöglegt lán aðtekjustofni eins og gert hefur verið og bendir í því sambandi á dóm HæstaréttarÍslands frá 28. mars 1966, Hið íslenzka steinolíuhlutafélag gegn gjaldheimtunnií Reykjavík, þar sem rétturinn hafni því að gera fjárdregið fé að skattstofni. Til stuðnings varakröfu bendirstefnandi á að stefnandi og meðeigandi hans hafi yfirtekið skuld fyrri eigendaMiðlands ehf. sem í upphafi árs 2006 hafi numið 45.000.000 króna. Við ákvörðuná því hvaða hluti hluthafalána Miðlands ehf. til hluthafa tilheyri stefnanda ogmeðeiganda hans hljóti að verða að draga frá þann hluta sem hafi tilheyrt fyrrihluthöfum. Fari stefnandi því fram á að helmingur nefnds láns, eða 22.500.000krónur, verði dreginn frá og komi til lækkunar tekjuskattsstofni þeim sem honumvar ákvarðaður í úrskurði ríkisskattstjóra, dags. 21. desember 2012. Þá verðireiknað álag enn fremur lækkað hlutfallslega, eða um 5.625.000 krónur. Samtalssé því farið fram á lækkun tekjuskattsstofns að fjárhæð 28.125.000 krónur.Stefnandi eigi enga aðild að þeim lánum sem hluthöfum var veitt áður en hannvarð hluthafi og verði honum því ekki gerður skattstofn vegna þeirra lána. Til þrautavara er þess krafistað álag á vantalda skattstofna að fjárhæð 28.933.877 krónur verði fellt niður.Stofnað hafi verið til skuldar stefnanda við Miðland ehf., vegna fjármögnunar,vegna kaupa stefnanda og meðeiganda hans á Miðlandi ehf. Lánið hafi síðan veriðyfirtekið árið eftir af kaupanda félagsins, Víkum ehf., sbr. kaupsamning, dags.31. ágúst 2007. Þessu fyrirkomulagi fjármögnunarfélagsins tekur stefnandi við af fyrri eigendum félagsins í góðri trú, og síðari eigendur þess taka síðan við láninu. Meðvísan til 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 beri því að fella álagið niður.2. Helstu málsástæður og lagarök stefndaStefndi mótmælirþví að heimild ríkisskattstjóra til að endurákvarða opinber gjöld stefnandagjaldárið 2007 vegna tekna ársins 2006 hafi takmarkast af 2. mgr. 97. gr. laganr. 90/2003. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi ekki látið í téfullnægjandi upplýsingar í framtali sínu eða fylgigögnum þess, sem byggja hafimátt rétta álagningu á. Því hafi verið nauðsynlegt að leita eftir upplýsingum,skýringum og gögnum frá stefnanda, sbr. 1. mgr. 96. gr. sömu laga og 10. gr.stjórnsýslulaga. Stefndi mótmælir því að ríkisskattstjórihafi ekki upplýst málið með fullnægjandi hætti áður en hann endurákvarðaðiopinber gjöld stefnanda. Ríkisskattstjóri aflaði upplýsinga og gagna frá hvorutveggja stefnanda og Miðlandi ehf. um kaup stefnanda á hlutafé í félaginu oglán félagsins til hans. Þá hafi ríkisskattstjóri veitt stefnanda færi á að komaað skýringum og sjónar­miðum sínum áður en hann endurákvarðaði opinber gjöldhans. Samkvæmt þessu var málið nægjanlega upplýst áður en ríkisskattstjóriendurákvarðaði opinber gjöld stefnanda. Stefndi mótmælir því aðendurgreiðsla láns geti haft áhrif á skattskylduna. Ríkisskattstjóra varnægilegt að staðreyna að um væri að ræða ólögmætt lán til stefnanda áður enhann endur­ákvarðaði opinber gjöld hans. Engu skipti hvort slíkt ólögmætt lánhefði verið endurgreitt eða tekið yfir af nýjum eiganda félagsins. Á bls.5 í stefnu tilgreini stefnandi atriði sem hann telji sýna að rannsókn málsinshafi verið áfátt og úrskurður ríkisskattstjóra vanreifaður. Í fyrsta lagi séþví haldið fram að af þeim 231.471.014 kr. sem stefnanda og umbjóðanda hans séufærðar til tekna stafi 45.000.000 kr. af skuld fyrri eiganda. Telur stefnandiað ríkis­skattstjóri hafi átt að fjalla um lán fyrri eigenda. Vegna þessaannmarka sé rannsókn málsins verulega áfátt. Stefndi mótmælir þessarimálsástæðu stefnanda. Endur­ákvörðun ríkisskatt­stjóra hafi falið í sér aðtekjuskattsstofn stefnanda var hækkaður sem nam kaup­verði á hlut stefnanda íMiðlandi ehf. Í svörum bæði umboðsmanns stefnanda og Miðlands ehf. til ríkis­skattstjórahafi komið fram að kaupverðið var fengið að láni frá félaginu. Enda þótt hlutikaup­verðsins hafi verið greiddur með yfirtöku á skuld fyrri eiganda viðfélagið breyti það ekki því að Miðland ehf. fjármagnaði að þessu leytikaupverðið enda hafi krafa félagsins á fyrri eigendur fallið niður. Þarsem lánið var ólögmætt var það skattskylt í hendi stefnanda, sbr. 2. mgr. 4. töluliðar Málsástæðastefnanda sé því þýðingarlaus. Tilurð hinnar yfirteknu skuldar er málinuóviðkomandi. Stefndi telur að stefnandi hafi boriðábyrgð á skuld sinni við félagið á þeim tíma sem hann skuldaði félaginu, þ.e.þangað til hann seldi félagið og nýir eigendur yfir­tóku skuld hans. Það aðaðrir hafi yfirtekið skuld stefnanda á árinu 2007, gjaldárið 2008, breytihvorki né lækki skuld stefnanda á árinu 2006, gjaldárið 2007, eða hafi áhrif áábyrgð hans á skuldinni. Þá mótmælir stefndi því að ríkisskattstjóra hafi boriðað skoða nánar færslu á reikninga eigenda hjá félaginu. Ríkisskattstjóri hafibæði óskað eftir skýringum og gögnum og fengið þau svör að Miðland ehf. hefðilánað stefnanda fyrir kaupverðinu. Síðari yfirlýsing endurskoðanda stefnanda,dags. 25. júlí 2013, breyti engu í þessu sambandi. Stefnditelur að ákvæði 2. mgr. 4. töluliðar A. liðar 7. gr. laga nr. 90/2003 hafiað geyma skýr fyrirmæli um að ólögmætt lán til hluthafa skuli skattleggjast semgjöf hjá lánþega. Ákvæðið feli í sér skýra ákvörðun löggjafans um skattlagningueftir almennum efnislegum mælikvarða og brjóti því hvorki í bága við 65. né 72. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands 6. desember 2012 í máli nr.153/2012, íslenska ríkið gegn Stefáni Ingvari Guðjónssyni. Stefnditelur að Hæstiréttur hafi með dóminum skorið úr um að heimilt sé að hagaskattlagningu með þeim hætti sem gert er í 2. mgr. 4. töluliðar A-liðar 7. gr.laga nr. 90/2003. Endurgreiðsla ólögmætra lána, eða yfirtaka þriðjamanns eins og hér um ræðir, breyti ekki skattskyldu stefnanda. Ekkert í málatilbúnaði stefnanda sé til þess fallið aðhnekkja fordæmisgildi dómsins. Þá mótmælirstefndi því að niðurstaða ríkis­skattstjóra fari í bága við ákvæði 1. gr.samningsviðauka 1 við mannréttindasáttamála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 eða aðhún sé andstæð meginreglum um skattlagningu þannig að ógildi úrskurðarríkisskattstjóra varði. Stefndimótmælir varakröfu stefnanda. Yfirtaka stefnanda á skuld fyrri hluthafa viðMiðland ehf. breyti ekki því að um var að ræða fjármögnun félagsins vegna kaupastefnanda á hlutum í því. Lánsfjárhæðin frá Miðlandi ehf. til stefnanda teljistþví í heild sinni til skattskyldrar gjafar, sbr. 2. mgr. 4. töluliðar A-liðar7. gr. laga nr. 90/2003. Stefndimótmælir þrautavarakröfu stefnanda. Stefndi byggir á því að heimilt hafi veriðað leggja 25% álag á vantalda skattstofna stefnanda. Annmarkar á skattframtalistefnanda voru slíkir að skilyrði voru til að beita álagi á vantaldaskattstofna samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003. IV. NiðurstaðaStefnanditelur að frestur sem ríkisskattstjóra sé ætlaður til endurákvörðunar opinberragjalda, sbr. 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003 hafi verið liðinn. Þá telurstefnandi, verði ekki fallist á að málið hafi verið fyrnt, að rannsókn málsinshafi verið áfátt þannig að leiði til ómerkingar þess. Mælter fyrir um tímafresti til endurákvörðunar í 97. gr. laga nr. 90/2003, umtekjuskatt. Meginreglan er að heimild til endurákvörðunar skatts nær til skattsvegna tekna og eigna síðustu sex ára sem næst eru á undan því ári semendurákvörðun fer fram. Hafi skattaðili látið í té í skattframtali sínu eðafylgigögnum þess fullnægjandi upplýsingar, sem byggja mátti rétta álagningu á,er þó einungis heimilt að endurákvarða honum skatt vegna síðustu tveggja árasem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram. Með skattframtali stefnanda 2007fylgdi eyðublað um kaup og sölu hlutabréfa á árinu 2006, þar sem fram kom aðstefnandi hefði keypt hlutabréf í Miðlandi ehf., að nafnverði 250.000 krónurfyrir 115.735.507 krónur. Í sama skattframtali taldi stefnandi fram skuld viðMiðland ehf. að fjárhæð 138.910.453 krónur. Dómurinn telur að með þessumupplýsingum hafi ríkisskattstjóri ekki haft fullnægjandi upplýsingar ískilningi 2. mgr. 97. gr. laga nr. 90/2003. Þvert á móti var nauðsynlegt aðríkisskattstjóri aflað nánari upplýsinga hjá stefnanda um hvernig hann hefðifjármagnað kaup sín á hlutabréfunum í Miðlandi ehf., m.a. með því fara fram áað stefnandi legði fram afrit af kaupsamningi og lánssamning vegna kaupa hans áhlutabréfunum í Miðlandi ehf., þannig að unnt væri að ganga úr skugga um hvortum óheimila lánveitingu hafi verið að ræða samkvæmt 79. gr. laga nr. 138/1994.Telur dómurinn því ljóst að ekki hafi legið fyrir nægjanlega skýrar upplýsingarí skattframtali stefnanda 2007 að þessu leyti. Þannig kom það m.a. fram íandsvörum stefnanda við boðunarbréfi ríkisskattstjóra, að stefnandi hefði aðhluta til sjálfur fjármagnað kaupin á félaginu með lánum frá ótengdum aðilum,án þess að gögn lægju fyrir um að svo hafi verið. Er því ljóst aðríkisskattstjóra var ekki heimilt að gera breytingar á skattframtali stefnandaán þess að afla nánari upplýsinga og gefa stefnanda færi á að koma aðsjónarmiðum sínum og skýringum. Af þessu leiðir að frestur ríkisskattstjóra tilendurákvörðunar opinberra gjalda stefnanda árið 2007, var ekki liðinn þegarríkiskattstjóri endurákvarðaði opinber gjöld stefnanda á árinu 2012. Verðuraðalkrafa stefnanda því ekki tekin til greina á þessari forsendu. Víkur þá að rannsókn málsins.Með bréfi, 1. október 2012, óskaði ríkisskattstjóri eftir því að stefnandigerði grein fyrir kaupum á umræddu hlutafé í Miðlandi ehf. og legði framkaupsamning og lánssamning hans við félagið. Vísaði ríkisskattstjóri til 1.mgr. 96. gr. laga nr. 90/2003, en ákvæðið felur í sér rannsóknarskylduríkisskattstjóra þegar mál liggur ekki ljóst fyrir, þ.e. þegar þörf er áupplýsingum og skýringum frá skattaðila. Stefnandi telur að rannsóknmálsins sé áfátt að því leyti að ríkisskattstjóri hafi látið þess ógetið íboðunarbréfi sínu, dags. 29. nóvember 2012, að lánið hafi verið endurgreitt afVík ehf. Í andmælum stefnanda, dags. 18. desember 2012, hafi stefnandi bent áað samkvæmt kaupsamningi á milli Miðlands ehf. og Víkur ehf., dags. 31. ágúst2007, komi fram að hluti kaupverðsinsgreiðist með yfirtöku kaupanda á skuldum seljanda við Miðland að fjárhæð 268.064.816krónur. Í úrskurði ríkisskattstjóra sé ekkert vikið að því að frá og með31. ágúst 2007 hafi stefnandi ekki lengur verið skuldari lánsins, sem eftirskuldaraskiptin hafi verið á hendi Víkur ehf. Í boðunarbréfi ríkisskattstjóra,dags. 29. nóvember 2012, eru rakin svör stefnanda sem fram komu í svarbréfihans, dags. 22. október 2012, m.a. að stefnandi hafi fengið kaupverðið að lánifrá Miðlandi ehf. á árinu 2006 og að sama hlutafé hafi verið selt Vík ehf. áriseinna og að hluti kaupverðsins yrði greiddur með yfirtöku Víkur ehf. á skuldumseljanda við félagið. Þá rakti ríkisskattstjóri efni kaupsamningsins á milliVíkur ehf. og stefnanda og meðeiganda hans. Gerði ríkisskattstjóri grein fyrirheildarkaupverði félagsins, hversu mikið stefnandi fengi greitt með reiðufé ogtók fram að afgangur af kaupverðinu, 268.064.816 krónur, skyldi greiddur meðyfirtöku kaupanda á skuldum seljanda við félagið sem næmi þeirri fjárhæð. Dróríkisskattstjóri þá ályktun af svari stefnda að við kaupin hafi Vík ehf. tekið yfirlán stefnanda gagnvart Miðlandi ehf. og gat þess að ekki væri heldur séð afgögnum málsins að fjárhæðin hafi verið endurgreidd. Telur dómurinn að hér séverið að skírskota til þess að lánið hafi verið yfirtekið af Vík ehf. og aðstefnandi hafi því ekki endurgreitt lánið. Verður samkvæmt ofansögðu ekkifallist á það með stefnanda að ríkisskattstjóri hafi ekki haft allar forsendursem á mátti byggja í málinu og verður aðalkrafa stefnanda því ekki tekin tilgreina á þessum forsendum. Kemur þá til skoðunar hvort súákvörðun ríkisskattstjóra að færa stefnanda til tekna í skattframtali115.735.507 krónur auk álags að fjárhæð 28.933.877 krónur hafi verið heimil. Samkvæmtskattframtali stefnanda 2007 og skýringum umboðsmanns stefnanda, dags. 22.október 2012 til ríkisskattstjóra fékk stefnandi lán frá Miðlandi ehf. til þessað fjármagna kaup á 50% hlutabréfa í Miðlandi ehf. Sömu hlutabréf hafi stefnandi síðan selt Víkehf. árið 2007. Var söluhagnaður stefnanda, 300 milljónir króna, tekjufærðurog fjármagnstekjuskattur greiddur afhonum. Samkvæmtsíðari skýringum umboðsmanns stefnanda, sbr. bréf dags. 18. desember 2012, erþví borið við að stefnandi og meðeigandi hans hafi greitt seljanda kaupverðiðmeð peningagreiðslu að fjárhæð 231.471.014 krónur sem þeir hafi fjármagnaðsjálfir, m.a. að hluta með lánum frá ótengdum aðilum, auk þess sem yfirtekinhafi verið skuld fyrri eigenda að fjárhæð 45.000.000 króna. Stefnandi ogmeðeigandi hans að félaginu hafi síðan náð samkomulagi við Sparisjóð Keflavíkurum lán sem nota skyldi til endurfjármögnunar á félaginu og til framkvæmda. Hafiendurfjármögnunin falist í því að Miðland ehf. var lántakandi og hafiSparisjóðurinn gert það að skilyrði að skuldir stefnanda og Sverris vegna kaupaá Miðlandi ehf. yrðu gerðar upp. Miðland ehf. hafi síðan greitt upp þær skuldirog við það hafi myndast krafa á hendur stefnanda og Sverri. Dómurinn telur aðekki verði séð að það sé grundvöllur fyrir þessum fullyrðingum stefnanda, aukþess sem þær breyta ekki þeirri niðurstöðu að Miðland ehf. fjármagnaði kaupstefnanda á hlutum hans í Miðlandi ehf. Dómurinntelur ljóst, með vísan til skýringa stefnanda, sem fram komu í bréfi hans,dags. 22. október 2012, og gagna málsins, að Miðland ehf. hafi að öllu leytifjármagnað kaup stefnanda vegna kaupa hans á 50% hlutfjár í félaginu Miðlandiehf. Telur dómurinn því að hér hafi verið um að ræða lánveitingu andstæða 79.gr. laga nr. 138/1994. Stefnanditelur að ákvæði 2. mgr. 4. töluliðar 7. gr. hafi ekki átt við í hans tilviki,m.a. vegna þess að vilji löggjafans hafi ekki staðið til þess að teljahluthafalán til tekna, sem gerð hefðu verið upp áður en ríkisskattstjóri gerðiathugasemdir við lánveitinguna. Lagður hafi verið tekjuskattur á stefnanda ánþess að um tekjur hafi verið að ræða. Slík skattlagning feli í sér eignaupptökusem fari í bága við 72. gr. stjórnarskrár, fari í bága við mannréttindasáttmálaEvrópu, auk þess sem óheimilt sé að gera ólöglegt lán að tekjustofni eins oggert hafi verið. Íforsendum dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 153/2012, íslenska ríkiðgegn Stefáni Ingvari Guðjónssyni, frá 6. desember 2012, kemur m.a. fram aðsamkvæmt 1. mgr. 7. gr. laga nr. 90/2003 sé mælt fyrir um aðskattskyldar tekjur teljist, með þeim undantekningum og takmörkunum semsérstaklega eru tilteknar, hvers konar gæði, arður, laun og hagnaður semskattaðila hlotnast og metin verða til peningaverðs og skipti ekki máli hvaðanþær stafa eða í hvaða formi þær eru. Í A-, B- og C-liðum greinarinnar séutaldar upp þær tekjur sem myndi skattstofn. Eftir nánari fyrirmælum 3. mgr. 1töluliðar A-liðar 7. gr. teljist til skattskyldra launatekna meðal annars lántil starfsmanna sem óheimil eru samkvæmt lögum um hlutafélög og lögum umeinkahlutafélög, jafnframt því sem segir í 2. mgr. 4. töluliðar A-liðar að til skattskyldra gjafa teljist lán til hluthafa og stjórnarmannasem séu óheimil samkvæmt sömu lögum. Tók rétturinn m.a. fram að fyrrgreintákvæði 2. mgr. 4. töluliðar A- liðar 7. gr. laga nr. 90/2003, hefði fyrst komiðí löggjöf um tekjuskatt með 2. gr. laga nr. 133/2001. Svo sem fram kæmi ílögskýringargögnum hefði helstamarkmiðið með setningu hinna sérstöku reglna 2. gr. laga nr. 133/2001verið að stemma stigu við ólögmætri úthlutun fjár í formi láns úr félögum. Eðlimáls samkvæmt fæli lánveiting ekki í sér varanlega yfirfærslu verðmæta. Af þvíværi ljóst að ekki hafi af hálfu löggjafans verið gert ráð fyrir aðendurgreiðsla lána ætti að hafa áhrif á skattskyldu. Í dómaframkvæmd hafi löggjafanum verið játaðvíðtækt vald til að ákveða hvaða atriði skuli ráða skattskyldu. Væri hér um aðræða skýra ákvörðun löggjafans um skattlagningu eftir almennum efnislegummælikvarða. Yrði samkvæmt framansögðu hvorki talið að umrædd lagasetning brytií bága við 65. gr. né 72. gr. stjórnarskrárinnar. Dómurinn telur að fyrrgreindumdómur Hæstaréttar í máli nr. 153/2012, hafi fordæmisgildi í máli þessu. Að þvíleiðir að ríkisskattstjóra var heimilt að færa stefnanda til tekna ískattframtali 2007, 115.735.507 krónur vegna láns frá Miðlandi ehf. til stefnanda. Samkvæmt 2. mgr. 108. gr. laganr. 90/2003 má skattstjóri bæta 25% álagi við áætlaða eða vantalda skattstofnaséu annmarkar á framtali, sbr., 96. gr., eða einstakir liðir ranglega framtaldir. Bæti skattaðili úr annmörkum eða leiðrétti einstaka liði á framtaliáður en álagning fer fram, má skattstjóri þó eigi beita hærra álagi en 15%. Ríkisskattstjóri bætti 25% álagisamkvæmt 2. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 við þá hækkun skattstofna stefnandasem leiddu af breytingu ríkisskattstjóra á skattskyldum tekjum stefnanda ogrökstuddi þá ákvörðun með vísan til þess að lagaákvæði um skattlagningu vegnaóheimilla lána væru skýr. Ekki hefði verið um venjulegt viðskiptalán að ræða ogfjárhæðin hefði ekki verið endurgreidd af stefnanda. Um óheimila lánveitinguhefði verið að ræða samkvæmt 79. gr. laga nr. 138/1994. Þegar litið er tilþeirra annmarka sem voru á skattframtali stefnanda og með hliðsjón af því að áþessum tíma lágu fyrir úrskurðir skattyfirvalda í sambærilegum málum, þykjaekki hafa verið efni til að falla frá beitingu álags í tilviki stefnanda. Þáþykir stefnandi ekki hafa sýnt fram á að aðstæður hafi verið með þeim hætti semgreinir í 3. mgr. 108. gr. laga nr. 90/2003 þannig að fella beri álag niður néað tilefni sé til að falla frá beitingu heimilarákvæðis 2. mgr. sömumálsgreinar. Er kröfu stefnanda um niðurfellingu álags því hafnað. Stefnandi styður varakröfu sínaþeim rökum að draga beri frá skattstofni stefnanda helming 45.000.000 krónaláns sem hafi tilheyrt fyrri hluthöfum Miðlands ehf. Fer stefnandi fram á aðhelmingur þess láns, eða 22.500.000 krónur, verði dreginn frá og komi tillækkunar á tekjuskattsstofni. Þá verði álag enn fremur lækkað samsvarandi.Samkvæmt því sem áður segir og gögnum málsins var umrædd skuld fyrri hluthafavið Miðland ehf. hluti hins selda við kaup stefnanda á Miðlandi ehf. á árinu2006. Yfirtaka stefnanda á skuldinni var því fjármögnuð af Miðlandi ehf. Verðurþví ekki séð hvernig fjárhæð þessi skuli koma til lækkunar tekjuskattsstofnistefnanda. Er varakröfu stefnanda því hafnað. Með vísan til umfjöllunar íaðalkröfu um álag, er þrautavarakröfu stefnanda einnig hafnað með sömu rökum. Samkvæmt framansögðu telstlánsfjárhæðin frá Miðlandi ehf. til stefnanda því í heild sinni tilskattskyldrar gjafar, sbr. 2. mgr. 4. töluliðar A-liðar 7. gr. laga nr.90/2003. Er stefndi, íslenska ríkið sýknaf öllum kröfum stefnanda, Elíasar Georgssonar í máli þessu. Samkvæmt þessum málsúrslitum, ogmeð vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála verður stefnandagert að greiða stefnda 600.000 krónur í málskostnað. Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómarikveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ:Stefndi,íslenska ríkið er sýkn af öllum kröfum stefnanda, Elíasar Georgssonar. Stefnandi greiðistefnda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 286/2016
Kærumál Málskostnaður
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem L hf. var gert að greiða Í ehf. 1.200.000 krónur í málskostnað. Í dómi Hæstaréttar var rakið að áður en L hf. skilaði greinargerð í málinu hefði sátt tekist með aðilum þess efnis að L hf. skyldi greiða Í ehf. stefnufjárhæð málsins að fullu. Að þessu gættu og að virtum gögnum málsins þótti rétt að L hf. yrði gert að greiða Í ehf. 800.000 krónur vegna reksturs málsins í héraði.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, EiríkurTómasson og Karl Axelsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. apríl 2016, enkærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 5. apríl 2016 þar sóknaraðila var gert að greiða varnaraðila1.200.000 krónur í málskostnað. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að dæmdur málskostnaðurí héraði verði lækkaður. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar.Samkvæmt hinum kærða úrskurði höfðaðivarnaraðili mál þetta 9. febrúar 2016 á hendur sóknaraðila til endurgreiðsluofgreiddra afborgana samkvæmt tveimur lánssamningum, samtals að fjárhæð7.723.711 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 umvexti og verðtryggingu frá 26. nóvember 2014 til greiðsludags. Áður en sóknaraðiliskilaði greinargerð í málinu tókst sátt með aðilum 22. mars 2016 um annað enmálskostnað, sem ákveðinn var með úrskurði héraðsdómara, sbr. síðari málslið 2.mgr. 108. gr. laga nr. 91/1991. Sáttin var þess efnis að sóknaraðili skyldiinnan tíu daga greiða varnaraðila stefnufjárhæð málsins að fullu meðdráttarvöxtum frá 20. desember 2014. Að þessu gættu og að virtum gögnum málsinser rétt að sóknaraðili greiði varnaraðila 800.000 krónur vegna reksturs málsinsí héraði. Kærumálskostnaður fellur niður.Dómsorð:Sóknaraðili, Landsbankinn hf., greiðivarnaraðila, Íslenskum sjávarréttum ehf., 800.000 krónur í málskostnað í héraði.Kærumálskostnaður fellur niður.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5.apríl 2016. Málþetta höfðaði Íslenskir sjávarréttir ehf., Kothúsvegi 16, Garði, með stefnubirtri 9. febrúar 2016 á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11,Reykjavík. Sátt var gerði um efnimálsins 22. mars, en ágreiningur aðila um málskostnað tekinn tilúrskurðar. Stefnandihefur lagt fram málskostnaðarreikning að fjárhæð 2.672.250 krónur. Stefndi bauðst til að greiða 600.000 krónur ímálskostnað. Máliðvar höfðað til endurgreiðslu ofgreiddra afborgana af tveimurlánssamningum. Samkvæmt sáttinni greiðirstefndi 7.723.711 krónur með dráttarvöxtum frá 20. desember 2014. Lögmaður stefnanda hefur lýst því að hannhafi þurft að eyða miklum tíma í skoðun gagna og endurútreikning, svo og lesturfræðirita og dómafordæma. Aðvirtum málsatvikum eins og þeim er lýst í stefnu og framlögðum gögnum verðurráðið að málið er hvorki sáraeinfalt né mjög flókið. Ljóst er að vinnuskýrsla lögmanns stefnanda,sem þó er handskrifuð og ekki glögg, tekur einnig til vinnu við kvörtun tilúrskurðarnefndar. Með hliðsjón af þeimhagsmunum sem í húfi voru og því sem telja mætti eðlilegt vinnuframlag viðhöfðun málsins, af hálfu lögmanns með staðgóða þekkingu á réttarreglum, ermálskostnaður ákveðinn 1.200.000 krónur.Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveðurupp þennan úrskurð.Ú r s k u r ð a r o r ð Stefndi,Landsbankinn, greiði stefnanda, Íslenskum sjávarréttum ehf., 1.200.000 krónur ímálskostnað.
Mál nr. 357/2005
Skjalafals Fjársvik
J og S, sem komið höfðu til landsins með tíu daga millibili, voru ákærð fyrir fjársvik og skjalafals, auk þess sem S var gefið að sök brot gegn lögum um útlendinga. J var sakfelldur fyrir skjalafals með því að hafa falsað tékka og selt þá tveimur íslenskum bönkum. Var þátttaka S í þeim brotum ekki sönnuð, nema að því er varðaði þrjá tékka, sem hún seldi sjálf. J var sakfelldur fyrir fjársvik með því að hafa tekið á leigu og slegið eign sinni á tvær jeppabifreiðar en ósannað var að S hafi tekið þátt í öðru broti hans. S hafði viðurkennt að hafa haft meðferðis til landsins og notað vegabréf nafngreindrar breskrar konu, en við rannsókn kom í ljós að vegabréfið var falsað. Þar sem verknaðarlýsing þessa brots í ákæruskjali féll ekki undir efnislýsingu 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga um skjalafals, þar sem ekki var uppfyllt það skilyrði ákvæðisins að skjalið hafi verið notað, var hún vegna þessa eingöngu sakfelld fyrir brot á lögum um útlendinga. Þóttu athafnir J og S sýna að strax í kjölfar komu sinnar til landsins hafi þau haft uppi áform um brot sín. Brotavilji þeirra hafi þannig bæði verið einbeittur og styrkur. Var refsing J hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði en S í fimm mánuði.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 22. júlí 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða, sem nú kveðst heita Joshua Olayiwola Oladapo Dawodu, en sagðist áður heita Timothy Claude Newkirk, en jafnframt af hálfu ákæruvalds á hendur báðum ákærðu. Ákæruvaldið krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða en þyngingar á refsingu. Þá krefst ákæruvaldið sakfellingar ákærðu, sem nú kveðst heita Susan Hyns, en sagðist áður heita Suzanne Claire Hydon, samkvæmt ákæru að undanskildum ákæruatriðum í 1. tl. A. þáttar og 1. tl. B. þáttar í IV. kafla ákæru og þyngingar á refsingu. Jafnframt er þess krafist að ákærði verði dæmdur til greiðslu skaðabóta, samtals að fjárhæð 7.100.107 krónur auk vaxta samkvæmt ákæru. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð og að gæsluvarðhald hans frá 12. júní 2005 komi til frádráttar refsingu. Þá krefst hann þess að bótakröfum verði vísað frá dómi. Ákærða krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms að því er hana varðar, en vægustu refsingar er lög leyfa verði hún sakfelld umfram það sem gert var í héraðsdómi. Þá krefst hún þess að gæsluvarðhald hennar frá 12. júní 2005 komi til frádráttar refsingu. I. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um refsingu ákærða, sem kveðst nú heita Joshua Olayiwola Oladapo Dawodu. Frá refsingunni dregst gæsluvarhaldsvist hans frá 12. júní 2005. Ákærða, sem nú kveðst heita Susan Hyns, sæti fangelsi í fimm mánuði. Frá refsingunni dregst gæsluvarhaldsvist hennar frá 12. júní 2005. Ákvæði héraðsdóms um skaðabætur skulu vera óröskuð. Ákærði greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði, Björns Þorra Viktorssonar héraðsdómslögmanns, 498.000 krónur, og skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Ákærða greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns, samtals 373.500 krónur, á móti helmingi sem greiðist úr ríkissjóði, 373.500 krónur. Ákærðu greiði óskipt annan sakarkostnað málsins, samtals 86.453 krónur, ákærði að öllu leyti, en ákærða að helmingi. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 5. júlí 2005 á hendur: ,,Timothy Claude Newkirk, kt. 260172-2989, bandarískum ríkisborgara og konu sem kveðst heita Suzanne Hyns og vera frá Líberíu fyrir fjársvik og skjalafals framið í maí og júní 2005: I. Ákærðu Suzanne fyrir skjalafals og brot gegn útlendingalögum, með því að hafa við komu til landsins 22. maí undir ranga nafninu Susan Claire Hydon haft meðferðis vegabréf bresks ríkisborgara, með því nafni, sem ákærða vissi að hafði verið falsað með því að setja í það mynd af ákærðu í stað myndar af vegabréfshafa. Telst þetta varða við h-lið 2. mgr. 57. gr. laga um útlendinga nr. 96, 2002 og 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. II. Ákærða Timothy Claude fyrir fjársvik og til vara fyrir fjárdrátt, með því að hafa þann 1. júní í auðgunartilgangi tekið á leigu hjá bílaleigunni Geysi, Holtsgötu 56, Reykjanesbæ, bifreiðina NJ-885, ársgamla af gerðinni MMC Pajero, verðmetna á 3.400.000 kr., og slegið eign sinni á bifreiðina, sem ákærði hafði með sér úr landi til Danmerkur með ferjunni Norrænu daginn eftir. Telst þetta aðallega varða við 248. gr. almennra hegningarlaga en til vara við 247. gr. sömu laga. III. Ákærðu báðum fyrir fjársvik, með því að hafa í félagi þann 8. júní í auðgunartilgangi tekið á leigu hjá bílaleigunni Átaki, Smiðjuvegi 1, Kópavogi, bifreiðina VU-233 af gerðinni Toyota Land Cruiser, verðmetna á 4.250.000 kr., og slegið eign sinni á bifreiðina, sem ákærðu höfðu með sér úr landi til Danmerkur daginn eftir með ferjunni Norrænu frá Seyðisfirði en lögreglan handtók ákærðu við komu ferjunnar til Hirstholm í Danmörku 16. júní. Telst þetta varða við 248. gr. almennra hegningarlaga. IV. Ákærðu báðum fyrir skjalafals, með því að hafa í félagi selt í bönkum í Reykjavík, nema annars sé getið, alls 11 tékka, samtals að fjárhæð 51.400 bandarískir dollarar, andvirði 3.317.122 kr., sem ákærðu höfðu falsað frá rótum í tölvu sem fannst í fórum þeirra en á tékkaeyðublöðunum er tilgreint að tékkarnir séu gefnir út til ákærðu af bönkum í Bandaríkjum Norður-Ameríku á tímabilinu 5. maí til 1. júní 2005: A. Tékkar innleystir í útibúum Landsbanka Íslands. Ákærði Timothy Claude framseldi fjóra fyrstgreindu tékkana en ákærða Suzanne tvo síðustu með árituninni Suzanne Claire Hydon: 1) Þann 19. maí í útibúinu í Austurstræti 11 tékka að fjárhæð 9.500 bandarískir dollarar, andvirði 614.840 kr., á eyðublaði nr. 1891495 sagðan gefinn út 12. maí 2005, á bankann Founders Federal Credit Union, af hálfu Express Comapny Inc., Minniapolis til ákærða Timothy Claude. 2) Þann 24. maí tékka í sama útibúi að fjárhæð 8.500 bandarískir dollarar, andvirði 544.765 kr. á eyðublaði nr. 1891496, sagðan gefinn út 19. maí á bankann Foundrs Federal Credit Union, af hálfu Express Company Inc., Minneapolis, til ákærða Timothy Claude. 3) Þann 30 maí í útibúinu við Strandgötu 1, Akureyri, tékka að fjárhæð 3.500 bandarískir dollara, andvirði 225.925 kr. á eyðublaði nr. 1891501, sagðan gefinn út 23. maí 2005 af hálfu bankans Founders Federal Credit Union, af hálfu Express Comapany Inc., Minneapolis, til ákærða Timothy Claude. 4) Þann 7. júní Austurbæjarútibúi bankans, Laugavegi 77, tékka að fjárhæð 9.500 bandarískir dollarar, andvirði 608.665 kr. á eyðublaði nr. 162 sagðan gefinn út 31. maí 2005 af hálfu bankans Wachovia, Raleigh, NC 27616, til ákærða Timothy Claude. 5) Þann 30. maí í Austurbæjarútibúi, Laugavegi 77, tékka að fjárhæð 7.500 bandarískir dollarar, andvirði 483.150 kr. á eyðublaði nr. 506644, sagðan gefinn út 24. maí 2005 af hálfu bankans Chase, Lexington Avenue, New York, til Suzanne Claire Hydon. 6) Þann 2. júní í Austurbæjarútibúi, Laugavegi 77, tékka að fjárhæð 7.500 bandarískir dollarar, andvirði 489.327 kr., á eyðublaði nr. 506649, sagðan gefinn út 26. maí 2005 af hálfu bankans Chase til Suzanne Claire Hydon. B. Tékkar innleystir í útibúum Íslandsbanka, Ákærði Timothy Claude framseldi alla tékkana nema þann síðastgreinda, sem ákærða Suzanne framseldi með árituninni Suzanne Claire Hydon. 1) Þann 20. maí í útibúinu að Lækjargötu 12, tékka að fjárhæð 900 bandarískir dollarar, andvirði 57.671 kr., á eyðublaði nr. 506642, sagðan gefinn út 5. maí 2005 af hálfu bankans Chase til ákærða Timothy Claude. 2) Þann 26. maí í útibúinu við Garðatorg 7, Garðakaupstað, tékka að fjárhæð 1.000 bandarískir dollarar, andvirði 69.047 kr., á eyðyblaði nr. 1891498 sagðan gefinn út 20. maí 2005 af hálfu bankans Chase til ákærða Timothy Claude. 3) Þann 24. maí í útibúinu við Háaleiltisbraut 58, tékka að fjárhæð 1.200 bandarískir dollarar, að andvirði 76.830 kr., á eyðublaði nr. 1891502, sagðan gefinn út 24. maí af bankanumm Founders Federal Credit Union til ákærða Timothy Claude. 4) Þann 7. júní í útibúi í Hamraborg 14, Kópavogi, tékka að fjárhæð 1.300 bandarískir dollarar, andvirði 82.825 kr., á eyðublaði nr. 163, sagðan gefinn út 1. júní 2005 af bankanum Wachovia til ákærða Timothy Claude. 5) Þann 30. maí í útibúi í Skútuvogi 11, að fjárhæð 1.000 bandarískir dollarar, 64.077 kr., á eyðublaði nr. 506645 sagðan gefinn út 20. maí 2005 af bankanum Chase til Suzanne Claire Hydon. Telst þetta varða við l. mgr. 155. gr. almennra hegingarlaga. Þess er krafist, að ákærðu verði dæmd til refsingar. Í málinu krefjast eftirgreindir þess að ákærðu verði dæmd til greiðslu skaðabóta: Landsbanki Íslands skaðabóta að fjárhæð 2.953.757 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr., vaxtalaga nr. 38, 2001 að liðnum mánuði frá birtingu kröfunnar til greiðsludags. Bílaleigan Geysir ehf., kt. 661093-2699 skaðabóta að fjárhæð 4.471.000 kr. Íslandsbanki skaðabóta úr hendi ákærðu Suzanne Hyns að fjárhæð 64.077 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 3. kafla vaxtalaga frá 7. maí 2005. Íslandsbanki skaðabóta úr hendi ákærða Timothy Claude að fjárhæð 281.373 kr. auk dráttarvaxta samkvæmt 3. kafla vaxtalalga frá 7. maí 2005.” Undir aðalmeðferð málsins féll ákæruvaldið frá 1. tl. A-liðar IV. kafla ákæru og 1. tl. B-liðar sama kafla ákæru að því er varðar ákærðu Suzanne. Leiðrétt var ritvilla í niðurlagi III. kafla ákæru þar sem segir að ákærðu hafi verið handtekin í Danmörku 16. júní þar sem á að standa 11. júní. Undir aðalmeðferð málsins var skaðabótakrafa Landsbanka Íslands lækkuð um 606.023 krónur. Verjandi ákærða Timothys krefst aðallega sýknu og að bótakröfum verði vísað frá dómi. Til vara vægustu refsingar, sem lög leyfa og að sýknað verði af bótakröfum. Komi til refsivistar er þess krafist að gæsluvarðhaldsvist ákærða komi til frádráttar með fullri dagatölu. Málsvarnarlauna er krafist að mati dómsins. Verjandi ákærðu Suzanne krefst vægustu refsingar sem lög leyfa. Komi til fangelsisrefsingar er þess krafist að hún verði skilorðsbundin. Komi til óskilorðsbundinnar refsivistar er þess krafist að gæsluvarðhaldsvist ákærðu komi til frádráttar með fullri dagatölu. Þess er aðallega krafist að öllum bótakröfum á hendur ákærðu verði vísað frá dómi, en til vara að sýknað verði af þeim og til þrautavara er krafist lækkunar að mati dómsins. Þess er krafist að allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greidd úr ríkissjóði að mati dómsins. Upphaf máls þessa má rekja til kæru Landsbanka Íslands, dags. 10. júní sl., þar sem bankinn leggur fram kæru á hendur ákærða Timothy vegna tékkanna, sem lýst er í 1. og 2. tölulið a liðar IV. kafla ákæru. Segir í kærunni að við athugun á tékkunum, sem þar greinir, hafi komið í ljós að þeir væru falsaðir og samkvæmt upplýsingum frá Bandaríkjunum séu tékkarnir falsaðir að öllu leyti. Með kæru, dags. 14. júní sl., kærði Íslandsbanki bæði ákærðu vegna tékka, sem lýst er í b-lið IV. kafla ákærunnar. Hinn 10. júní sl. var gefin út handtökuskipun á hendur báðum ákærðu, sem voru handtekin í Danmörku 11. s.m. Bæði voru send hingað til lands vegna rannsóknar málsins 16. júní og úrskurðuð í gæsluvarðhald sama dag, sem bæði sæta enn. Verður nú vikið að einstökum ákæruliðum og rakinn framburður ákærðu og vitnisburður fyrir dómi. Ákæruliður I. Ákærða neitar sök. Kvað hún unnusta sinn, búsettan í London, hafa útvegað sér vegabréfið, sem hér um ræðir eftir að hún bað hann um það. Hún kvað unnusta sinn vera lögreglumann. Kvaðst ákærða ekki vita til þess að vegabréfið væri falsað eins og lýst er í ákærunni. Eftir að ákærðu var greint frá því hjá lögreglunni, að samkvæmt upplýsingum frá breskum yfirvöldum væri nafnið Suzanne Hyns ekki að finna á skrá þar í landi, kvaðst hún hafa líberískt ríkisfang og hennar rétta nafn væri Suzanne Hyns. Hún staðfesti þetta fyrir dóminum og að nafið á vegabréfinu væri ekki hennar rétta nafn. Niðurstaða ákæruliðar I. Fyrir liggur rannsókn lögreglunnar á vegabréfinu sem hér um ræðir. Er þar ítarlega lýst rannsókn, sem fram fór og í niðurstöðunni segir að vegabréf ákærðu hafi verið breytifalsað, sem í þessu tilviki merki að upplýsingasíða vegabréfsins sé fölsuð, en að öðru leyti sé vegabréfið ófalsað. Þá er því lýst að upprunaleg mynd í vegabréfinu hafi verið skorin úr, en mynd af ákærðu sett í staðin. Kemur þetta vel fram á ljómyndum og að mati dómsins er augljóst af rannsókninni, sem gerð var á vegabréfinu, að það er falsað eins og lýst er í ákærunni. Breska sendiráðið í Reykjavík staðfesti með bréfi, dags. 14. júní sl., að breska vegabréfið með sama númeri og vegabréf, sem ákærða notaði, hafi verið tilkynnt stolið á árinu 2001. Með því sem nú hefur verið rakið og með framburði ákærðu að hluta, en að hluta gegn neitun hennar, er sannað að hún hafi gerst sek um háttsemi þá, sem hér er ákært fyrir og er brot hennar rétt fært til refsiákvæða í ákærunni. Ákæruliður II. Ákærði Timothy kvaðst hafa komið hingað til lands í því skyni að stofnsetja hér fataverslun, en hann kvaðst reka slíka verslun í Bandaríkjunum og væri að athuga að setja upp verslun einnig í Danmörku og í Færeyjum. Kvaðst hann hafa komist í samband við meðákærðu á netinu, en fyrst hitt hana hér á landi. Ákærði neitar sök. Kvaðst hann hafa tekið bílinn, sem hér um ræðir, á leigu með samningi við bílaleiguna hinn 1. júní sl. Ákærði kvaðst hafa greint leigusalanum frá því að hann ætlaði í langa ferð. Eftir að ákærði hafði tekið bílinn á leigu hafi kunningi ákærða hringt í hann og greint honum svo frá að hann myndi fljúga frá Bandaríkjunum til Kaupmannahafnar og hafi ákærði þá ákveðið að nota tækifærið og halda til Danmerkur með ferjunni, eins og í þessum ákærulið greinir, í því skyni að hitta þennan mann, T að nafni. Kvaðst ákærði hafa látið T hafa bifreiðina, sem hér um ræðir til nota ytra, en sjálfur hafi ákærði haldið flugleiðis aftur hingað til lands, en erindið hafi verið að funda með manni frá Jamaíka hér á landi, en fundarefnið hafi, að sögn ákærða, verið viðskipti. Ákærði kvaðst hafa haft samband við starfsmann bílaleigunnar er hann var staddur í Danmörku og rætt um framlengingu á samningnum og að hann myndi hafa bílinn á leigu nokkrum dögum lengur en um var samið samkvæmt samningnum en samkvæmt honum átti að skila bílnum 15. júní sl. Hafi ákærða verið sagt að það væri í lagi svo lengi sem hann skilaði bílnum. Ákærði kvað hafa vakað fyrir sér að taka við bifreiðinni, sem hér um ræðir, hjá T, sem fengi í staðinn bifreiðina, sem lýst er í ákærulið III. Hafi ákærði þannig ætlað með fyrri bifreiðina hingað til lands með ferjunni með tveggja daga viðkomu í Færeyjum, þar sem hann kvaðst hafa ætlað að sinna viðskiptaerindum en halda að því loknu hingað til lands og skila bifreiðinni. Ákærði kvaðst hafa gert ráðstafanir varðandi það að T, sem hefur lyklana af bifreiðinni undir höndum, sendi lyklana til kunningjakonu ákærða í Englandi. Hún ætli síðan að hafa samband við verjanda ákærða og fá upplýsingar um það hvar skila ætti lyklunum. Ákærði kvaðst hafa það eftir kunningja sínum að bifreiðin væri nú á bifreiðastæði skammt frá hótelinu, þar sem ákærði dvaldi í Kaupmannahöfn. Vitnið Þ, starfsmaður bílaleigunnar Geysis, lýsti því er ákærði Timothy tók bifreiðina, sem hér um ræðir á leigu. Þ kvað ákærða hafa greitt 140.000 krónur í reiðufé vegna leigunnar og gerður hafi verið leigusamningur, sem liggur fyrir meðal gagna málsins. Ákærða hafi verið heimill ótakmarkaður akstur. Þ kvað ákærða hafa haft orð á því að hann ætlaði að ferðast vestur á land og hafi hann nefnt Snæfellsnes í þessu sambandi. Er Þ sýndi ákærða Íslandskort hafi ákærði bent á Grundarfjörð. Þ kvað ákærða hafa hringt í bílaleiguna nokkrum dögum síðar og beðið um kveðju til sín. Hann kvað ekki hafa borið á góma að ákærði hygðist fara með bílinn úr landi. Vitnið J, starfsmaður bílaleigunnar Geysis, lýsti því er ákærði Timothy hringdi í síma sem tilheyrði bílaleigunni og spurðist fyrir um Þ, sem leigt hefði ákærða bifreiðina. Símtalið var utan venjulegs vinnutíma og hafi ákærði því ekki náð sambandi við Þ, en þá beðið um kveðju til hans. Ákærði hafi ekki greint vitninu frá því að bifreiðin hefði verið flutt úr landi. Niðurstaða ákæruliðar II. Ákærði neitar sök. Framburður hans um þennan ákærulið og um ákærulið III er með fullkomnum ólíkindum. Vísað er til þess, sem að framan var rakið um þetta. Ekki ræður úrslitum eins og hér stendur á þótt ekki hafi verið tekið fram í leigusamningi að ekki mætti fara með bifreiðina úr landi. Er málavextir og sönnunargögn eru metin heildstætt að öðru leyti er það er álit dómsins að ákærði hafi slegið eign sinni á bifreiðina hér á landi. Hvorugt vitnanna, Þ og J, vissu að ákærði færi með bílinn úr landi. J kvað sér ekki hafa verið greint frá því er hann ræddi við ákærða í síma að ákærði hefði farið með bílinn úr landi. Samkvæmt vitnisburði Þ gaf ákærði í skyn að hann hygðist ferðast innanlands og nefndi ákveðna staði í því sambandi. Daginn eftir fór ákærði hins vegar með bifreiðina úr landi. Hann kvaðst hafa afhent hana kunningja sínum ytra til afnota og hefur bíllinn ekki enn komist til skila, þótt ákærði segist geta komið því til leiðar. Þegar allt ofanritað er virt telur dómurinn að ákærði hafi tekið bifreiðina á leigu með auðgunarásetning í huga og að ákærði hafi slegið eign sinni á bifreiðina allt eins og í þessum ákærulið greinir. Er með öllu ofanrituðu sannað gegn neitun ákærða, að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá, sem í þessum ákærulið greinir svo varði við 248. gr. almennra hegningarlaga. Ákæruliður III. Ákærði Timothy neitar sök. Hann kvaðst hafa tekið bifreiðina á leigu, eins og lýst er í þessum ákærulið. Hann hafi hins vegar ætlað að skila henni aftur, en ekki getað það, þar sem hann hafi verið handtekinn í Danmörku 11. júní. Ákærði kvaðst ekki hafa fjarlægt merkingar á bifreiðinni, sem var merkt bílaleigunni. Hann hafi hins vegar farið með bifreiðina á bílaþvottastöð, en hann hafi ekki tekið eftir því hvort bifreiðin var merkt. Að öðru leyti má vísa til þess sem rakið var undir ákærulið II varðandi bifreiðina, sem hér um ræðir, og fyrirætlan ákærða varðandi ráðstöfun á notkun beggja bílanna. Ákærða Suzanne neitar sök. Hún kvaðst engan þátt hafa átt í því að taka bílinn sem hér um ræðir á leigu, en hún kvað meðákærða hafa greint sér frá því að þau þyrftu að koma aftur til landsins og skila bifreiðinni. Ákærða kvað allt varðandi þessa bifreið hafa verið mál meðákærða og varðaði ákærðu ekki og hún hafi aldrei ætlað að slá eign sinni á bifreiðina. Ákærða kvaðst hafa séð bílinn sama dag og þau meðákærði héldu af stað í ferðalagið í ferjuna, en hún kvaðst ekki hafa veitt neinum merkingum á bifreiðinni athygli. Ákærða kvaðst hafa farið með ákærða í ferðina til Danmerkur vegna þess að hún hafi átt afmæli. Þetta hafi verið eini tilgangur hennar með ferðinni, en meðákærði hafi greint henni frá því að hann ætti kunningja í Danmörku, sem þau gætu hitt. Hún kvaðst hafa pantað ferðina fyrir bæði ákærðu til Danmerkur og til baka aftur. Hún kvað þau meðákærða hafa ætlað að stunda fataviðskipti hér á landi og til hafi staðið að ákærða keypti fatnað til að selja hér. Vitnið G, starfsmaður bílaleigunnar Átaks, kvað ákærða Timothy hafa hringt og beðið um jeppa á leigu í hálfan mánuð. Er í ljós kom að ekki var, eins og á stóð, unnt að verða við ósk ákærða hafi hann hætt við leiguna. Nokkrum dögum síðar hafi ákærði hringt aftur og enn pantað Land Cruiser jeppa á leigu. G kvað slíkan bíl nú hafa verið til taks og hafi ákærði verið sóttur á BSÍ sama dag og leigusamningur sem liggur frammi var gerður, en þetta var 8. júní, og átti að skila bílnum aftur 22. s.m. Ekki hafi verið minnst á að ákærði ætlaði með bílinn úr landi. Ákærði hafi greitt 177.000 krónur í reiðufé fyrir bílinn. G kvað ekki kveðið á um það í leiguskilmálum að ekki megi fara með leigðan bíl úr landi. Ekki hafi verið talin þörf á því, þar sem bílaleigubílar séu fremur dýrir á Íslandi. Hún kvað ákærðu Suzanne ekki hafa komið við sögu er bifreiðin var tekin á leigu. G kvað bílinn, sem hér um ræðir, hafa verið merktan bílaleigunni Átaki á mörgum stöðum og lýsti hún því nánar. Er bílnum var skilað hafi verið búið að fjarlægja allar merkingarnar. Vitnið Ö skjólastjóri lýsti því að ákærði Timothy skráði sig á námskeið í málaskóla, sem vitnið rekur, en skráningin hafi átt sér stað um það bil þremur vikum áður en námskeiðið átti að hefjast, sem var 6. júní sl. Þá kvað Ö ákærðu Suzanne hafa komið um 10 dögum síðar og skráð sig á sama hátt á námskeið, en hún hafi sagst vera að leita sér að vinnu hér á landi. Kvaðst Ö hafa skrifað upp á umsóknareyðublað fyrir bæði ákærðu, en eyðublaðið hafi verið til Hagstofu til að fá kennitölu. Hvourgt ákærðu hafi komið á námskeiðið. Niðurstaða ákæruliðar III. Bæði ákæru neita sök. Eins og rakið var í niðurstöðukafla ákæruliðar II er allur framburður ákærða Timothys um leigu bílanna, sem í þessum tveimur ákæruliðum greinir, flutning þeirra til Danmerkur með ferjunni og skýringar á þessu háttalagi reifarakenndur og að engu hafandi. Bifreiðin, sem hér um ræðir, komst til skila, en þá var búið að fjarlægja allar merkingar á henni. Með sömu rökum og í ákærulið II greinir telur dómurinn sannað gegn neitun ákærða, að hann hafi gerst sekur um háttsemina sem hér um ræðir og er brot hans rétt færð til refsiákvæðis í ákærunni. Ákærða Suzanne pantaði farið fyrir bæði ákærða með ferjunni og fóru þau saman með henni. Þrátt fyrir þetta og gegn eindreginni neitun ákærðu Suzanne er ósannað að hún hafi vitað hvað fyrir ákærða vakti með töku bílsins á leigu og för hans með bílinn úr landi. Ber samkvæmt þessu að sýkna ákærðu Suzanne af þessum ákærulið. Ákæruliður IV. A-liður. Ákærði Timothy neitar sök. Hann kvað T hafa sent fjóra fyrst greindu tékkana, sem hér um ræðir senda hingað til lands frá Bandaríkjunum, en T hafi afhent ákærða tvo síðast greindu tékkana er þeir hittust í Danmörku, en að beiðni ákærða hafi tveir síðast greindu tékkarnir verið stílaðir á nafn meðákærðu. Ákærði neitaði því þannig að hafa falsað tékkana. Hann kvaðst hafa framselt fjóra fyrstu tékkana, eins og lýst er í þessum ákærulið, en meðákærða Suzanne hafi framselt hina tvo síðast greindu, en ákærði kvaðst hafa afhent henni tékkana í þessu skyni. Ákærði kvað ástæðu þess að tékkarnir fengust ekki innleystir í bönkum í Bandaríkjunum hafa verið þá, að rangt númer sé á tölvurönd neðst á tékkunum. Síðar bar hann að reikningsnúmer tékkana væru ekki rétt. Ekki liggur fyrir hvort ákærði er þarna að ræða um sama hlut. Þetta hafi komið til vegna forrits, sem notað sé til að prenta út tékkaformið, eftir því sem skilja mátti á honum. Hann kvað þannig ástæðu þess að tékkarnir fengust ekki innleystir í Bandaríkjunum annað hvort vera sökum þess að vitlaust númer hafi verið slegið inn við útgáfu þeirra, eða galli í tölvuforritinu, sem notað var við prentun tékkana. Þessi sjónarmið eigi við um alla ellefu tékkana, sem í ákæru greinir. Ákærða var á það bent að samkvæmt niðurstöðu lögreglurannsóknar á tölvu, sem lagt var hald á í fórum ákærða, hafi verið talið að tékkarnir hafi verið prentaðir úr tölvu ákærða. Þessu neitaði ákærði. Ákærði kvað hafa staðið til að nota söluandvirði tékkana til að koma á fót fyrirtækjum hér landi, í Færeyjum og Danmörku og þá hafi meðákærða fengið peninga í því skyni að fara til Ítalíu til að kaupa inn fatnað. Ákærði Timothy kvað meðákærðu Suzanne ekki hafa átt þátt í útgáfu tékkana, sem hér um ræðir. Hann kvað það hafa verið sameiginlega ákvörðun þeirra T að láta meðákærðu hafa peninga í því skyni að afla viðskiptasambanda á Ítalíu. Þá kvað ákærði Suzanne ekki hafa komið við sögu varðandi meðferð fyrstu fjóra tékkana í þessum ákærulið. Undir aðalmeðferð málsins var ákærða Timothy veittur frestur í því skyni að afla gagna frá Bandaríkjunum vegn allra ellefu tékkana, sem ákært er út af. Faxbréf með eikennum Founders var lagt fram af ákærða. Þar segir að allir ellefu tékkarnir hafi verið gefnir út af Founders. Fyrir liggur að aðeins hluti tékkanna sem hér um ræðir eru frá Founders og aðeins hluti þeirra er stílaður á ákærða Timothy. Þá er því lýst að mistök hafi átt sér stað varðandi reikningsnúmer á tékkunum. Þá segir í bréfinu:,,But our bank has got enough money to cover the check issued to MR. NEWKIRK“. Þá er því lýst að til frekari upplýsinga skuli haft samband við ,,Mr. SB”. Ákærði greindi svo frá að SB væri unnusta margnefnds T. Skjalið er allt með ólíkindum, bæði að efni og formi. Ákærða Suzanne neitar sök. Hún kvaðst ekkert hafa haft með fyrstu fjóra tékkana að gera og ekki hafa verið með meðákærða er hann framvísaði þeim í banka. Hún kvaðst hins vegar hafa framselt tvo síðast greindu tékkana og meðákærði hafi afhent henni þessa tékka eftir að ákærða lýsti áhuga sínum á því að stunda viðskipti hér á landi og hafi þau ákærðu haft hug á því að stofna hér fyrirtæki. Meðákærði hafi sagt að hann hefði næga peninga og hafi hann afhent ákærðu þessa tvo tékka til að leggja inn á bankareikning hennar. Hún kvaðst ekki hafa vitað að tékkarnir væru falsaðir. Vitnið Frímann Birgir Baldursson rannsóknarlögreglumaður staðfesti og skýrði gögn, sem unnin voru úr tölvu, sem lagt var hald á í fórum ákærða Timothys. Frímann lýsti því að lítið hafi verið inni á tölvunni annað en grunnuppsetning auk tveggja eða þriggja forrita, sem eru til útprentunar á tékkum. Þá hafi sést af gögnunum að prentaðar hafi verið út nokkrar ávísanir á nafn Timothy Claude Newkirk. Ekkert hafi komið fram um að hugbúnaðurinn væri ólöglegur. Lögreglan vann tæknirannsókn á tékkunum, sem hér um ræðir. Rannsakað var hvort undirritun gjaldkera á tékkana hafi átt sér stað á hvern tékka fyrir sig, hvort samskonar pappír væri í tékkunum og í öðrum örkum, sem fundust í fórum ákærða Timothys undir rannsókn málsins og loks hvort öryggisatriði á tékkunum væru til staðar. Í niðurstöðu rannsóknarinnar segir að með rannsóknaraðferðum, sem lýst er í skýrslu lögreglunnar dags. 25. júní 2005, að ávísanirnar sem lýst er í ákæruliðum 1 til 3, 5 og 6 í þessum tölulið ákæru, hafi allar verið undirritaðar eftir að tékkarnir voru prentaðir út. Þá segir að rannsóknin hafi leitt í ljós að pappír í þessum ávísunum væri eins og pappír í óútfylltum ávísunarblöðum, sem fundust í fórum ákærða Timothys, bæði hvað varðaði gæði og öryggisatriði. Magnús Kristinsson aðalvarðstjóri vann þessa rannsókn. Hann kom fyrir dóminn og staðfesti hana og skýrði. Vitnið ÞG, deildarstjóri hjá Landsbanka Íslands, lýsti því hvernig erlendir tékkar eins og hér um ræðir eru meðhöndlaðir í bankanum og hvernig staðið er að innheimtu þeirra. Ekki er þörf á að rekja það. ÞG kvað afdráttarlaust að samkvæmt upplýsingum frá hinum erlendu bönkum, sem þessir tékkar eru sagðir frá, að tékkarnir sem í þessum ákærulið greinir væru allir falsaðir frá grunni. Skýrði ÞG þetta nánar varðandi einstaka tékka. Sigurður Árnason, tæknimaður hjá lögreglunni, rannsakaði innihald tölvu, sem lagt var hald á fórum ákærða Timothys. Hann skýrði gögn, sem prentuð voru úr tölvunni. Meðal annars var þar að finna form frá bönkum, sem hér um ræðir, skjásnið fyrir tékkana, sem í þessum ákærulið greinir og listi sem sýnir hvenær tékkarnir voru prentaðir. Vitnið BG, fulltrúi Landsbankans, lýsti því er tékkarnir, sem lýst er í 1. og 2. tl. þessa ákæruliða voru keyptir af ákærða Timothy og andvirði lagt inn á reikning hans í bankanum. Vitnið Jens Hilmarsson rannsóknarlögreglumaður lýsti því að nafnið SB, sem fram kom á skjalinu, sem ákærði aflaði frá Bandaríkjunum og áður var vikið að hafi verið í farsíma ákærða og á miða, sem fannst í fórum hans. Hafi þessi upplýsingar komið fram við rannsóknina er unnið var að því að afla upplýsinga, sem kynnu að leiða til þess að bifreiðinni, sem lýst er í II. kafla ákæru yrði skilað. Niðurstaða ákæruliðar IV A. Ákærðu neita bæði sök. Framburður ákærða Timothys er mjög ótrúverðugur um þennan ákærulið. Hann aflaði gagna, sem hann kvað sýna að öllum tékkunum, sem ákært er út af, hafi verið hafnað af ástæðum sem raktar voru. Skjalið sem ákærði aflaði að þessu leyti, og sem vikið var að, og sagt er frá Founders bankanum er óstaðfest utanréttarvottorð að engu hafandi, en eins og rakið var er þar gefið upp nafn á konu, sem ákærði kvað unnustu T viðskiptafélaga síns. Allt er þetta með ólíkindum. Dómurinn telur sannað með rannsókn á tékkunum og lýst var og með vitnisburði lögreglumannanna, sem unnu þessa rannsókn og skoðuðu gögn í tölvu, sem fannst í fórum ákærða Timothys, með vitnisburði ÞG og með öðrum gögnum málsins, en gegn neitun ákærða Timothys, að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá, sem hér um ræðir og eru brot hans rétt færð til refsiákvæðis í ákærunni. Fallið hefur verið frá 1. lið þessa ákæruliðar á hendur ákærðu Suzanne. Ekkert liggur fyrir um það að ákærða hafi falsað tékka samkvæmt þessum ákærulið. Þá liggur ekkert fyrir um það gegn eindreginni neitun hennar að hún hafi vitað að tékkarnir voru falsaðir er hún framvísaði tékkum samkvæmt liðum nr. 5 og 6. Þá hafa bæði ákærðu borið að ákærða Suzanne hafi ekki verið með í för er ákærði Timothy framvísaði öðrum tékkum samkvæmt þessum ákærulið. Engin vitni hafa borið um þetta. Þótt framburður ákærðu Suzanne sé um margt mjög ótrúverðugur er að öllu ofanrituðu virtu ósannað gegn eindreginni neitun hennar að hún hafi gerst sek um háttsemi, sem hér um ræðir og ber að sýkna hana af þessum ákærulið. Ákæruliður IV. B-liður. Ákærði Timothy neitar sök, en kannaðist við alla tékkana, sem hér um ræðir. Hann kvað T ýmist hafa sent sér þá hingað til lands frá Bandaríkjunum, eða afhent sér þá í Danmörku. Ákærði kvað sömu sjónarmið eiga við um tékkana í þessum ákærulið og í A-liðnum hér að framan um ástæðu þess, að tékkarnir fengust ekki innleystir og um fyrirhugaða ráðstöfun andvirðis þeirra. Ákærði kvað meðákærðu Suzanne hafa framvísað síðasta tékkanum, en ákærði hinum og kvað hann meðákærðu ekki hafa komið nærri fjórum fyrst greindu tékkunum. Ákærða Suzanne neitar sök. Hún kvað sömu sjónarmið eiga við varðandi þennan ákærulið og hinn næsta hér á undan og má vísa til þess, sem þar var rakið, en hún kvaðst hafa framvísað síðasta tékkanum, sem hér er ákært út af, en ekkert hafa með hina tékkana að gera og ekki hafa verið með meðákærða í för er hann framvísaði þeim. Niðurstaða ákæruliðar IV B. Ákærðu neita bæði sök. Í kærubréfi Íslandsbanka dags. 14. júní 2005 segir að bankanum hafi borist tilkynning frá J.P. Morgan Chase Bank, New York, um að tékkarnir, sem hér um ræðir, verði ekki greiddir vegna ágalla á tékkunum. Þá sést á frumriti tékkanna, utan tékka nr. 4, að þeir hafi verið áritaðir um fölsun (counterfeit). Þá verður ekki betur séð en að nákvæmlega sama handbragð sé á þessum tékkum og þeim sem lýst var í ákæruliðnum næsta hér að framan. Að öllu þessu virtu telur dómurinn sannað gegn neitun ákærða Timothys að hann hafi gerst sekur um háttsemi þá, sem í þessum ákærulið greinir, utan hann er sýknaður af tékka nr. 4, þar sem hann liggur ekki frammi í frumriti og engin gögn um ástæðu þess að hann fékkst ekki greiddur, liggja fyrir. Með sömu röksemdum og rakin voru við ákærulið næsta hér að framan er ósannað að ákærða Suzanne hafi á saknæman hátt komið að máli þessu og ber að sýkna hana. Gögn liggja frammi um það að fingraför ákærða Timothys svari til fingrafara sem tekin voru af manni, þá með öðru nafni, í Austurríki árið 1995. Einnig kemur fram að þessi maður hafi gengið undir sex öðrum nöfnum, þar á meðal Timothy Claude Newkirk. Þá bárust upplýsingar frá Svíþjóð um sömu fingraför manns sem þar bar enn annað nafn. Að öðru leyti liggur ekkert fyrir um sakaferil ákærðu. Brot ákærða Timothys varða háar fjárhæðir og eru framin af styrkum og einbeittum brotavilja. Er þetta virt honum til refsiþyngingar. Refsing hans er ákvörðuð með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga og þykir hún þannig hæfilega ákvörðuð fangelsi í 15 mánuði. Refsing ákærðu Suzanne þykir hæfilega ákvörðuð fangelsi í 30 daga. Ekki eru efni til að skilorðsbinda refsingu ákærðu. Frá refsivist beggja skal draga gæsluvarðhald, sem hvort um sig hefur sætt vegna málsins, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga. Ákærða Suzanne er sýknuð af háttsemi samkvæmt ákærulið IV B og ber samkvæmt því að vísa bótakröfu Íslandsbanka á hendur henni frá dómi. Ákærði Timothy er bótaskyldur vegna háttsemi sinnar. Skal hann greiða eftirtöldum aðilum skaðabætur auk vaxta eins og lýst er: Landsbanka Íslands 2.347.734 krónur auk dráttarvaxta frá 6. ágúst 2005 að telja og til greiðsludags en þá hefur verið tekið tillit til lækkunar bótakröfunnar sem áður var lýst. Bílaleigunni Geysi 4.471.000 krónur en það er verð bílsins sem lýst er í ákærulið II. Vaxta er ekki krafist. Íslandsbanka 198.548 krónur, en þá hefur verið dregið frá andvirði tékkans samkvæmt ákærulið 4, sem sýknað var af. Ákærði greiði Íslandsbanka dráttavexti á framangreinda fjárhæð frá 6. ágúst 2005 að telja og til greiðsludags. Ákærði Timothy greiði 400.000 króna verjanda- og málsvarnarlaun til Björns Þorra Viktorssonar héraðsdómslögmanns. Ákærða Suzanne greiði 1/4 hluta af 400.000 króna verjanda- og málsvarnarlaunum til Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns á móti 3/4 hlutum sem greiðast úr ríkissjóði. Annan sakarkostnað leiddi ekki af máli þessu Guðjón Magnússon, fulltrúi lögreglustjórans í Reykjavík, flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Timothy Claude Newkirk, sæti fangelsi í 15 mánuði. Ákærða, Suzanne Hyns, sæti fangelsi í 30 daga. Frá refsingu beggja ákærðu skal draga gæsluvarðhald, sem hvort um sig hefur sætt vegna málsins. Bótakröfu Íslandsbanka á hendur ákærðu Suzanne er vísað frá dómi. Ákærði Timothy greiði eftirtöldum aðilum skaðabætur: Landsbanka Íslands 2.347.734 krónur auk dráttarvaxta frá 6. ágúst 2005 að telja og til greiðsludags. Bílaleigunni Geysi 4.471.000 krónur. Íslandsbanka 198.548 krónur auk dráttarvaxta frá 6. ágúst 2005 að telja og til greiðsludags. Ákærði Timothy greiði 400.000 króna verjanda- og og málsvarnarlaun til Björns Þorra Viktorssonar héraðsdómslögmanns. Ákærða Suzanne greiði 1/4 hluta af 400.000 króna verjanda- og málsvarnarlaunum til Sigmundar Hannessonar hæstaréttarlögmanns á móti 3/4 hlutum, sem greiðast úr ríkissjóði.
Mál nr. 1/2002
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. desember 2001, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. janúar 2002. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. desember 2001, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 18. janúar nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í gögnum málsins kemur fram að við yfirheyrslu hjá lögreglu 13. desember 2001 viðurkenndi varnaraðili að hafa tekið þátt í þremur innbrotum og innbrotstilraun dagana 8., 12. og 13. sama mánaðar í félagi við annan mann. Hann var látinn laus í kjölfar þeirrar yfirheyrslu. Þann 28. desember sl. játaði varnaraðili að hann hafi átt þátt í fimm innbrotum dagana 8., 27. og 28. sama mánaðar og í einu tilvikanna stolið vopnum og í þremur tölvubúnaði. Samkvæmt framansögðu er ljóst að varnaraðili hefur haldið áfram innbrotum eftir að hann var handtekinn og játaði við yfirheyrslur aðild sína að nokkrum þjófnaðarbrotum. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 558/2008
Kynferðisbrot Sératkvæði
X var ákærður fyrir kynferðislega áreitni samkvæmt 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa í rennistiga í Smáralind gripið um og kreist hægri rasskinn A. X kvaðst einungis hafa klappað á eða rétt við mjóbak A. Ekki var talið unnt að byggja á því sem lögreglumenn báru fyrir dómi um að hann hafi sagt þeim á vettvangi, sbr. 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Talið var að leggja yrði til grundvallar að X hafi klappað eða slegið til A og að snertingin hafi verið við neðanvert mjóbak hennar. 199. gr. hegningarlaga telji ekki tæmandi þá hegðan sem sé refsiverð samkvæmt henni. Talið var að þegar um snertingu utan þeirra líkamshluta, sem þar eru tilgreindir, væri að ræða væri regla ákvæðisins matskennd. Við það mat þyrfti m.a. að líta til þess hvar snertingin væri, hvort hún væri innan klæða eða utan og hvers eðlis hún væri. Var ekki talið að háttsemi X félli undir ákvæðið og var hann því sýknaður.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 29. september 2008 af hálfu ákæruvaldsins og krefst þess að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og honum ákvörðuð refsing. Ákærði krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms, en að öðrum kosti krefst hann vægustu refsingar sem lög leyfa. I Ákærða er í málinu gefið að sök að hafa 22. desember 2007 „í rennistiga í verslunarmiðstöðinni Smáralind í Kópavogi, gripið um og kreist hægri rasskinn A...“. Háttsemi ákærða er talin varða við 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 8. gr. laga nr. 61/2007. Atvik málsins eru nánar rakin í hinum áfrýjaða dómi. Óumdeilt er að ákærði og kunningi hans, B, stóðu í rennistiganum í fyrrnefndri verslunarmiðstöð umrætt sinn á leið upp, tveimur til þremur þrepum fyrir aftan A, og að ákærði hafi snert bakhluta hennar með hendinni. Þeim ber hins vegar ekki saman um hvar á líkamanum það nákvæmlega var og hvernig snertingin var. A kveður ákærða hafa gripið um hægri rasskinn hennar og kreist þrisvar, en hann kveðst hafa klappað á eða rétt við mjóbakið. Auk þeirra varð áðurnefndur kunningi ákærða vitni að atvikinu í rennistiganum, en einnig hafa gefið skýrslu fyrir dómi tveir lögreglumenn, sem voru í Smáralind á sama tíma. II Um sönnun þess hvernig atvikið í rennistiganum gerðist nákvæmlega verður fyrst litið til þess að lögreglumennirnir tveir sáu það ekki. Þeir ræddu hins vegar við ákærða og vitnin tvö í Smáralind litlu síðar og gáfu um það frumskýrslu samdægurs. Fyrir dómi greindu þeir frá því, sem þeir töldu þau hafa sagt, meðal annars um það hvar og hvernig snerting ákærða við bakhluta A hafi verið. Framburður ákærða fyrir dómi um þetta stangast í verulegum atriðum á við það, sem eftir honum er haft í lögregluskýrslunni, og það sem lögreglumennirnir báru fyrir dómi um hverju hann hafi skýrt þeim frá. Með hliðsjón af 1. mgr. 111. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 1. mgr. 48. gr. þágildandi laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, verður sakfelling ákærða ekki reist á því, sem skráð var eftir honum í lögregluskýrslu nema önnur atriði styðji þann framburð í verulegum atriðum. Breytir þar engu um þótt lögreglumennirnir hafi fyrir dómi skýrt frá samtali við ákærða. Verður því ekki lagt til grundvallar að hann hafi á frumstigi málsins sjálfur borið að hafa tvisvar sinnum gripið í rasskinn konunnar, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 404/2000 í dómasafni réttarins 2001, bls. 598 og 156/2005 í dómasafni 2006, bls.138. Í héraðsdómi er greint frá framburði ákærða og A, þar sem verulega ber á milli. Þar er einnig lýst framburði vitnisins B og annmörkum, sem hann var talinn vera haldinn. Í lögregluskýrslu, sem tekin var af B 27. febrúar 2008, var skráð eftir honum að hann hafi séð útundan sér að ákærði hafi klappað eða slegið á rasskinn konunnar. Hann hafi þó ekki séð nákvæmlega hvort það hafi verið á rassinn eða neðanvert bakið. Þá kvaðst hann ekki hafa upplifað atvikið þannig að ákærði hafi „kreist á henni rassinn, heldur meira sem klapp.“ Í upphafi skýrslugjafar fyrir dómi sagði vitnið ákærða hafa klipið konuna „ekki neðarlega í bossann heldur ofarlega, þar sem ég tel mig hafa séð.“ Hann sagði ítrekað að atvikið hafi gerst mjög hratt, nánast á sekúndubroti. Þá hafi hann ekki verið að horfa mjög nákvæmlega á þetta, en „ég sá alveg raunverulega þegar hann dregur höndina til baka.“ Síðar í skýrslugjöfinni staðfesti hann þá lýsingu sína í lögregluskýrslu að ákærði hafi klappað eða slegið á bakhluta konunnar og að snertingin hafi verið fyrir ofan rassinn eins og komist var að orði. Ráða má af forsendum héraðsdóms að niðurstaða hans um sönnun á því hvar og hvernig ákærði hafi snert bakhluta A hafi verið reist á framburði fjögurra vitna, þar á meðal tveggja lögreglumanna. Hér að framan var því lýst að ekki yrði byggt á framburði þeirra að þessu leyti. Svo sem fyrr var getið stendur orð gegn orði hjá ákærða og vitninu A um það hvaða líkamshluta hinnar síðarnefndu ákærði hafi snert og hvernig. Um þetta hefur framburður vitnisins B verið reikull, en þó ekki um það að atvikið hafi gerst mjög hratt og að hann hafi ekki séð það vel. Að öllu virtu verður að leggja til grundvallar að ákærði hafi klappað eða slegið til A og að snertingin hafi verið við neðanvert mjóbak hennar. III Í ákæru er háttsemi ákærða talin varða við 199. gr. almennra hegningarlaga, en samkvæmt henni skal hver sem gerist sekur um kynferðislega áreitni sæta fangelsi allt að 2 árum. Kynferðisleg áreitni felst samkvæmt ákvæðinu meðal annars í því að strjúka, þukla eða káfa á kynfærum eða brjóstum annars manns innan klæða sem utan. Ákvæðið var lögfest með 8. gr. laga nr. 61/2007 um breyting á almennum hegningarlögum. Í athugasemdum, sem fylgdu þessari grein í frumvarpi til laganna, var nánar skýrt hugtakið kynferðisleg áreitni en það sé háttsemi, kynferðislegs eðlis, sem hvorki teljist til samræðis né svokallaðra annarra kynferðismaka og felist í hvers konar snertingu á líkama annarrar manneskju sem sé andstæð góðum siðum og samskiptaháttum. Það sé kynferðisleg áreitni að strjúka, þukla eða káfa á kynfærum eða brjóstum þolanda innan klæða sem utan, en slíkt geti þó verið á því stigi, ákaft eða langvarandi, að um önnur kynferðismök sé að ræða. Þá segir í athugasemdunum að þukl og káf annars staðar en á kynfærum og brjóstum gæti verið kynferðisleg áreitni. Í frumvarpinu sé gert ráð fyrir að neðri mörk hugtaksins kynferðisleg áreitni verði rýmkað og að það verði ekki afmarkað við líkamlega snertingu, heldur geti einnig fallið undir það orðbragð og táknræn hegðun, sem sé mjög meiðandi, ítrekuð eða til þess fallin að valda ótta. Sé þá miðað við stöðugt áreiti, sem nálgist einelti. Í 199. gr almennra hegningarlaga er lýst refsiverð sú háttsemi að strjúka, þukla eða káfa á kynfærum eða brjóstum annars manns innan klæða sem utan. Slíkar athafnir eru nefndar í dæmaskyni og er þar með ekki tæmandi talin sú hegðan, sem telst refsiverð, heldur getur fleira fallið þar undir. Regla þessa ákvæðis er matskennd þegar snerting er utan þeirra líkamshluta, sem sérstaklega eru tilgreindir. Við það mat er margt, sem líta verður til, svo sem hversu nærri snerting er kynfærum eða brjóstum, hvort hún er innan klæða eða utan og hvers eðlis hún er. Í II. kafla að framan var komist að niðurstöðu um hvað sannað er um háttsemi ákærða umrætt sinn. Ákæruvaldinu hefur ekki tekist að sanna að hún hafi verið með þeim hætti, sem ákærða er gefið að sök, og liggur ekki annað fyrir en að hann hafi með hegðan sinni gengið mun skemmra en byggt er á í ákæru. Að öllu virtu verður ekki talið að ákærði hafi unnið sér til refsingar samkvæmt áðurnefndu ákvæði almennra hegningarlaga. Verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms því staðfest. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun Evu B. Helgadóttur hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda ákærða, X, 311.250 krónur. Ég er sammála meiri hluta dómara um I. kafla svo og um 1. mgr. II. kafla hennar. Í lögregluskýrslu 11. febrúar 2008 er haft eftir ákærða að hann hafi klappað tvisvar laust rétt fyrir neðan mjóbak konunnar, þetta hafi verið létt klapp ekki stroka. Fyrir dómi neitaði hann að hafa gripið og kreist hægri rasskinn hennar eins og honum er gefið að sök í ákæru heldur kvaðst hann hafa hann klappað henni við mjóbakið. Aðspurður um hvernig konan hafi brugðist við sagði hann að henni hafi brugðið „rétt aðeins“. Í símaskýrslu sem tekin var af vitninu B við rannsókn málsins er eftir honum haft að hann hafi séð útundan sér að ákærði hafi klappað eða slegið á rass eða neðanvert bak konunnar. Eins og fram kemur í héraðsdómi var framburður hans fyrir dóminum á reiki um hvar ákærði hafi snert konuna og hvernig. Er hann var beðinn um að lýsa atvikum sjálfstætt sagði hann að ákærði hafi klipið konuna „ekki neðarlega í bossann heldur ofarlega þar sem ég tel mig hafa séð“. Nánar aðspurður um hvað hann hafi séð sagði hann: „Ja ... við það svæði skilurðu, en fyrir ofan rassinn. Já mér sýndist það.“ Viðbrögð konunnar hafi verið þau að hún hafi orðið „sjokkeruð“ og reið. Hann hafi merkt það á því að konan hafi ætlað að slá ákærða. Aðspurður um það hvort honum hafi fundist þessi framkoma ákærða eðlileg sagði vitnið: „Maður klípur ekki ókunnuga manneskju í stiga.“ Ákærði hafi síðar sagt sér að hann hafi farið mannavillt. Aðspurður í lok yfirheyrslunnar fyrir dómi kvaðst hann ekki hafa séð snertinguna vel en dregið þá ályktun af því hvar hönd ákærða var, „þá var hann það ofarlega, eins og hann væri við mjóbakið.“ Framburði konunnar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Er ljóst að ákærða og henni ber hvorki saman um hvar hann hafi snert hana eða hvernig. Konan hefur staðfastlega haldið því fram að ákærði hafi gripið í rasskinn hennar, en framburður ákærða við rannsókn málsins og dómi hefur ekki að öllu leyti verið staðfastur um það hvar hann kom við konuna. Það hafi ýmist verið rétt fyrir neðan eða á mjóbakið. Viðbrögð hennar benda eindregið til þess að ákærði hafi gert annað og meira en að snerta mjóbak hennar. Þegar framangreint er virt tel ég að staðfesta beri þá niðurstöðu héraðsdóms að sannað sé að ákærði hafi gripið ofarlega í rass konunnar. Sú viðbára ákærða að hann hafi farið mannavillt haggar ekki refsiábyrgð hans. Í 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 8. gr. laga nr. 61/2007, kemur fram að kynferðisleg áreitni felist m.a. í því að strjúka, þukla eða káfa á kynfærum eða brjóstum annars manns innan klæða sem utan. Í atkvæði meirihluta dómara er lýst athugasemdum við 8. gr. laga nr. 61/2007 sem fylgdu frumvarpi til laganna og vísast til þess sem þar segir. Þær athafnir sem lýstar eru refsiverðar í ákvæðinu verða ekki tæmandi taldar heldur eru þær nefndar í dæmaskyni. Er þar beinlínis gert ráð fyrir að um önnur tilvik geti verið að ræða og falla þau tilvik undir ákvæðið með rýmkandi lögskýringu. Verður þannig að meta í hvert sinn hvort athöfn sé þess eðlis að hún geti fallið undir kynferðislega áreitni og sé hliðstæð þeirri sem getið er um í ákvæðinu. Sú háttsemi ákærða að grípa ofarlega í rass bláókunnugrar konu sem stóð fyrir framan hann í rúllustiga felur að mínu mati án nokkurs vafa í sér kynferðislega áreitni sem fellur undir núgildandi 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Tel ég því að sakfella eigi ákærði fyrir þessa háttsemi og gera honum refsingu, en þar sem meiri hluti dómenda er á annarri skoðun tek ég ekki afstöðu til hver hún eigi að vera. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 22. september 2008. Mál þetta, sem dómtekið var 12. september 2008, er höfðað með ákæru ríkissaksóknara útgefinni 26. júní 2008 á hendur X, kt. [...],[...], Reykjavík, „fyrir kynferðisbrot, með því að hafa, laugardaginn 22. desember 2007, í rennistiga í verslunarmiðstöðinni Smáralind í Kópavogi, gripið um og kreist hægri rasskinn A, kt. [...]. Telst þetta varða við 199. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 8. gr. laga nr. 61/2007. Þá er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Einkaréttarkröfur: Af hálfu A er krafist skaðabóta að fjárhæð 350.000 krónur auk vaxta skv. 8. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 22. desember 2007 þar til mánuður er liðinn frá birtingu bótakröfu en með dráttarvöxtum skv. 1. mgr. 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags“. I. Kemur fram að kærandi hafi lýst málavöxtum á þann veg að hún hefði verið ásamt manni sínum og börnum í verslunarleiðangri en verið ein á ferð í rennistiga á leið upp á efri hæð verslunarmiðstöðvarinnar þegar annar tveggja manna, sem stóðu fyrir aftan hana í stiganum, greip þrisvar sinnum í hægri rasskinn hennar. Kvaðst kærandi hafa reiðst mjög og snúið sér við og gert sig líklega til að slá manninn en náð að halda aftur af sér. Maðurinn hefði horft á hana með bros á vör og hefði hún talið ásetning hans hafa verið af kynferðislegum toga. Þá hefði kærandi tekið fram að hún hefði orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi í barnæsku og því hefði þetta atvik verið henni sérstaklega erfitt. Enn fremur segir í skýrslunni að kærandi hafi gefið greinargóða lýsingu á manninum, sagt hann hafa verið snöggklipptan og íklæddan leðurjakka og gallabuxum. Hefði hún óskað eftir því við lögreglu að umrætt atvik yrði skráð, óháð því hvort hún legði fram kæru á hendur manninum. Lögreglan hafði uppi á mönnunum þar sem þeir sátu á veitingastað og kemur fram að lögregla hafi rætt við ákærða eftir að hafa kynnt honum að hann væri grunaður um að hafa gripið í rasskinn á konu í rennistiga verslunarmiðstöðvarinnar. Ákærði hefði sjáanlega verið undir áhrifum áfengis og þá hefði hann verið mjög ókurteis í garð lögreglunnar. Hefði ákærði lýst atvikum þannig að hann hefði verið ásamt vini sínum, B, í rennistiga á leið upp á aðra hæð verslunarmiðstöðvarinnar og hefði kona staðið fyrir framan þá í stiganum. Ákærði hefði ætlað að reyna að vera fyndinn fyrir framan vin sinn og því klipið tvisvar sinnum í hægri rasskinn konunnar. Segir síðan í skýrslunni að ákærði hafi sagt „fyrirgefðu ég hélt að þú værir frænka mín” en það hafi bara verið uppspuni. Hefði ákærði bætt við að konan hefði mátt vera ánægð með að hafa fengið klapp á rassinn en þó tekið fram að hann gerði ekki svona þegar hann væri allsgáður. Ákærði hefði sagst hafa gert mistök og sjá eftir atvikinu. Að lokum kemur fram að lögreglumaður hafi rætt við vitnið B, sem hafi staðfest að ákærði hafi klipið í rasskinn konunnar. Í málinu liggur frammi vottorð Rögnu Ólafsdóttur sálfræðings, dagsett 10. september 2008, þess efnis að kærandi hafi verið til meðferðar hjá henni. Kemur fram að kærandi hafi leitað eftir sálfræðilegri meðferð í kjölfar kynferðislegrar áreitni sem hún hafi orðið fyrir þann 22. desember 2007. Í kjölfar þess hafi hún upplifað mikla vanlíðan sem hafi lýst sér í kvíða og öryggisleysi þannig að hún hafi illa treyst sér til að fara út úr húsi og að sinna daglegum verkum í þó nokkurn tíma eftir að umrætt atvik átti sér stað. Þá er einnig greint frá því að kærandi hafi um tíma átt við svefnleysi að stríða. Meðferð kæranda stóð yfir frá 21. janúar til loka apríl 2008, alls 8 skipti, en þá hafi hún einnig komið í eftirfylgni þann 5. september sl. og sé ljóst að hún hafi að mestu náð þokkalegu jafnvægi en enn eimi eftir af vægum kvíðaeinkennum. Þann 24. janúar 2008 lagði kærandi fram kæru á hendur ákærða í máli þessu. Er í kæruskýrslu haft eftir henni, að hún hafi umræddan dag verið ásamt fjölskyldu sinni við jólagjafainnkaup í Smáralind en hún hafi þó verið ein á ferð er atvikið átti sér stað. Hún hafi staðið vinstra megin í rennistiga á leið upp en þegar hún hefði verið komin um það bil hálfa leið upp, hefði hún allt í einu fundið að klipið var þrisvar sinnum um hægri rasskinn hennar. Takinu hefði ekki verið sleppt heldur hefði rasskinnin verið kreist þrisvar sinnum og hefði kærandi upplifað atvikið sem kynferðislega áreitni. Henni hefði brugðið verulega, snúið sér við og þá séð tvo menn standa tveimur til þremur þrepum fyrir neðan sig. Sá, sem kleip hana, hefði staðið vinstra megin í stiganum, beint fyrir aftan hana og annar maður hægra megin við hann. Kærandi hefði lyft handtösku sinni upp og sagt sem svo að hún ætti að slá hann og þá hefði félagi þess, sem kleip, sagt „sláðu hann bara fast”. Hún hefði fundið til mikillar reiði og skammað manninn, sem hefði glott og sagt „fyrirgefðu, ég hélt þú værir kærastan mín”. Síðan hefði leiðir þeirra skilið en kærandi hefði í kjölfarið leitað aðstoðar öryggisvarða verslunarmiðstöðvarinnar sem tilkynntu lögreglu um atvikið. Lögregluskýrsla var tekin af ákærða þann 11. febrúar sl. og lýsti ákærði atvikum á þann veg að einni tröppu fyrir framan hann í rennistiganum í Smáralind hefði staðið kona sem sneri í hann baki. Ákærði kvaðst hafa klappað laust á mjóbakið á konunni. Í sömu skýrslu lýsti ákærði háttseminni nánar með því að segjast hafa klappað tvisvar sinnum mjög laust rétt fyrir neðan mjóbakið. Konan hefði snúið sér við og kvaðst ákærði hafa séð að henni var brugðið. Ákærði kvað sér einnig hafa brugðið þar sem hann hefði haldið að þetta væri frænka sín. Konan hefði snúið sér við án þess að segja nokkuð við ákærða og kunningja hans en ákærði kvaðst hafa sagt „fyrirgefðu, hélt þú værir frænka mín”. Aðspurður um það sem haft er eftir honum í frumskýrslu lögreglunnar þar sem hann kvaðst hafa ætlað að vera fyndinn í návist kunningja síns og því gripið um rasskinn konunar, kvað ákærði það ekki vera rétt eftir sér haft. Hann hefði ekki gripið um rasskinn konunnar, heldur klappað henni tvisvar sinnum á mjóbakið. Aðspurður um skýrslu kæranda þar sem hún greinir svo frá að ákærði hafi gripið um hægri rasskinn hennar og kreist þrisvar sinnum, henni hafi brugðið mikið og upplifað atvikið sem kynferðislega áreitni, kvaðst ákærði ekki hafa kreist heldur klappað. Þá er haft eftir honum að þetta hafi verið gert í saklausu gríni, um snertingu hefði verið að ræða en ekki kynferðislega áreitni. Snertingin hefði verið sams konar því þegar fólk rekst hvort á annað og biðst fyrirgefningar. Í símaskýrslu lögreglu af vitninu B, vini ákærða, sem lögregla tók af honum 27. febrúar sl., segir vitnið m.a. að ákærði hafi verið ölvaður umrætt sinn. Þeir hafi staðið samhliða í rennistiga á leið upp á aðra hæð verslunarmiðstöðvarinnar og fyrir framan vitnið hafi staðið kona. Hefði vitnið séð útundan sér að ákærði klappaði eða sló á rasskinn konunnar. Hann hefði ekki séð nákvæmlega hvar ákærði klappaði konunni, hvort það var á rassinn eða neðanvert bakið. Hann hefði heldur ekki séð hvernig ákærði klappaði eða sló á rasskinn konunnar. Ákærði hefði hins vegar beðið konuna afsökunar og sagst hafa farið mannavillt. Aðspurður um skýrslu kæranda þar sem hún greinir svo frá að hún hafi allt í einu fundið að gripið hafi verið um hægri rasskinn hennar sem og að takinu hafi ekki verið sleppt heldur hafi rasskinnin verið kreist þrisvar sinnum, kvaðst vitnið ekki hafa upplifað atburðinn á þann hátt að ákærði hafi kreist rassinn, heldur hafi frekar verið um klapp að ræða. II. Ákærði hefur neitað sök. Fyrir dómi skýrði hann svo frá að hann hefði klappað kæranda rétt ofan við mjóbakið með flötum lófa en neitaði að hafa kreist. Þá neitaði ákærði því að hafa komið við rass kæranda og kvað ekki hafa verið um kynferðislega áreitni að ræða. Hann hefði haldið að konan væri frænka sín og vísaði til þess að hann þyrfti alla jafna að nota gleraugu sem hann hefði ekki verið með á sér umrætt sinn. Ákærði kvaðst hafa komið við konuna í gríni og í þeim tilgangi að láta frænku hans bregða við það að sjá hann þarna. Kvaðst ákærði hafa drukkið einn til tvo bjóra þegar þetta var en hann hefði þó ekki verið ölvaður. Aðspurður kvað ákærði ekki rétt eftir sér haft í frumskýrslu lögreglu þar sem segir að hann hafi sagst hafa ætlað sér að reyna að vera fyndinn fyrir framan vin sinn og því hafi hann gripið tvisvar sinnum í hægri rasskinn kæranda. Hins vegar sé rétt að hann hafi beðið konuna afsökunar og sagt við hana að hann héldi að hún væri frænka sín. Þá væri einnig rétt það sem fram kemur í frumskýrslunni þar sem segir að hann hafi sagst hafa gert mistök og að hann sæi eftir þessu. Ákærði kvað það rangt sem haft væri eftir sér í frumskýrslunni að hann hafi sagt þetta vera uppspuna. Þá kannaðist ákærði ekki við það sem haft er eftir honum um að hann hafi sagt að konan mætti vera ánægð með að hafa fengið klapp á rassinn. Vitnið A, kærandi í máli þessu, kvaðst hafa verið ein á ferð í rennistiga á leið upp á aðra hæð verslunarmiðstöðvarinnar Smáralindar þegar gripið hefði verið í hægri rasskinn hennar og þrýst þrisvar sinnum. Hún hefði staðið til hægri í stiganum en tveir menn staðið fyrir aftan hana og hefði ákærði staðið tveimur til þremur tröppum neðar en hún. Sérstaklega aðspurð kvaðst kærandi ekki hafa séð hvor mannanna tveggja kleip hana en ákærði hefði staðið tröppu ofar en félagi hans og þá hefði ákærði glott. Kærandi kvað snertingu mannsins hafa verið af kynferðislegum toga og lýsti hún því að hún hefði orðið fyrir kynferðislegri misnotkun í barnæsku og að umrædd snerting hefði orðið til þess að ýfa upp þá reynslu. Hefði henni fundist sem hún hyrfi aftur til þess tíma er misnotkunin í æsku átti sér stað. Í kjölfa umrædds atburðar hefði henni liðið illa og skömmu síðar hefði hún fengið snert af taugaáfalli, þunglyndi og kvíða og þurft að leita sér sálfræðimeðferðar. Kvaðst kærandi ekki áður hafa átt við andlega erfiðleika að stríða. Aðspurð taldi hún að viðbrögð hennar hefðu ekki orðið jafn mikil og raun bar vitni ef hún hefði ekki orðið fyrir kynferðislegri misnotkun í æsku. Treysti kærandi sér ekki til að bera um það hvort ákærði var ölvaður umrætt sinn. Vitnið C, eiginmaður kæranda, kvað kæranda hafa verið í miklu uppnámi er hún hringdi í vitnið eftir umrætt atvik. Hún hefði sagt honum frá því að karlmaður hefði gripið eða káfað á rassi hennar þegar hún var á leið upp rennistigann. Kvað vitnið kæranda hafa orðið fyrir kynferðislegri misnotkun í æsku og að umrætt atvik hefði orðið til þess að vekja upp slæmar minningar hjá henni og valda henni vanlíðan. Vitnið Pétur Haukur Jóhannesson lögreglumaður kvað öryggisverði verslunarmiðstöðvarinnar Smáralindar hafa leitað aðstoðar lögreglu þar sem kona hafði sagt mann hafa káfað á sér eða snert rassinn á sér. Lögreglumennirnir hefðu rætt við ákærða sem hefði játað að hafa komið við rass konunnar. Áfengislykt hefði verið af ákærða en ölvunaráhrifin hefðu ekki verið mikil. Þá kvaðst vitnið hafa rætt við kæranda sem hefði sagt karlmann hafa komið við rassinn á sér í rennistiganum. Kærandi hefði verið róleg en þó í uppnámi og hefði hún sagt vitninu frá því að hún hefði orðið fyrir kynferðislegri misnotkun í æsku. Vitnið B, vinur ákærða, kvaðst hafa farið með ákærða upp rennistigann í Smáralind og hefði kona staðið í stiganum um það bil tveimur þrepum fyrir framan þá. Ákærði hefði talið konuna vera frænku sína og því klipið konuna ofarlega í bossann í þeim tilgangi að stríða henni. Síðar í skýrslutökunni kvað vitnið frekar hafa verið um að ræða klapp fyrir ofan rassinn heldur en að ákærði hefði klipið konuna í rassinn. Sérstaklega aðspurður um hvort hann hefði séð þegar ákærði snerti kæranda, kvaðst vitnið ekki hafa séð það vel enda hefði þetta gerst mjög hratt. Hins vegar hefði hann ráðið af því hvar hönd ákærða var þegar hann dró hana til baka, að snertingin hefði verið fyrir ofan rassinn eða á mjóbakinu. Síðan hefði komið í ljós að konan var ekki frænka ákærða og hefði henni verið brugðið og orðið reið og hefði vitninu virst sem hún ætlaði að slá ákærða. Aðspurður um ástand ákærða umrætt sinn, kvað vitnið hann hafa verið ölvaðan. Vitnið Ragna Ólafsdóttir sálfræðingur staðfesti framlagt vottorð sitt dagsett 10. september sl. Hún kvað kæranda hafa leitað til sín snemma í janúar vegna mikillar vanlíðunar vegna kvíða og ójafnvægis. Kærandi hefði verið í meðferð hjá vitninu fram í aprílmánuð sl. og hefði svarað meðferð og ráðgjöf vel þótt enn eimdi eftir af kvíða. Kvað vitnið líklegt að kærandi upplifði afleiðingar ætlaðrar áreitni sterkar vegna misnotkunar í bernsku. Vitnið Andri Fannar Helgason lögreglumaður kvaðst hafa verið í göngueftirliti í Smáralind umrætt sinn ásamt öðrum lögreglumanni þegar öryggisverðir tjáðu þeim að kona hefði orðið fyrir áreitni í rennistiga. Þeir hefðu rætt við konuna og síðan við ákærða. Konan hefði verið í töluverðu uppnámi og lýst því að karlmaður hefði gripið í rasskinn sína. Hún sagði einnig frá því að hún hefði lent í einhverju atviki í barnæsku og því hefði umrætt atvik verið henni mjög erfitt. Ákærði hefði lýst atvikum þannig að hann hefði verið í rennistiganum og haldið að konan væri frænka sín. Hann hefði verið að grínast og gripið í rass hennar. Vitnið kvað hafa verið áfengisþefur af ákærða sem sýnilega hefði verið undir áhrifum áfengis. Sérstaklega aðspurður um það, sem haft er eftir ákærða í frumskýrslu að hann hefði sagt „fyrirgefðu, hélt þú værir frænka mín“ en það hafi bara verið uppspuni, kvað vitnið ákærða hafa sagt við vitnið að hann hefði haldið að konan væri frænka hans en síðari hluti tilvitnunarinnar væri lýsing vitnisins á því mati sínu á því að þessi framburður ákærða væri ótrúverðugur. Hins vegar mundi vitnið ekki til þess að ákærði hefði sagt að þetta væri uppspuni. Þá mundi vitnið eftir því að ákærði hefði sagt að konan mætti vera fegin að fá klapp á rassinn en að hann sæi eftir því og gerði ekki svona þegar hann væri allsgáður. III. Óumdeilt er og sannað með framburði ákærða sjálfs og vætti vitna að ákærði snerti kæranda málsins þar sem þau voru stödd í rennistiga í verslunarmiðstöð umrætt sinn og baðst síðan afsökunar. Hins vegar er ágreiningur um það hvar ákærði kom við kæranda og hvers eðlis snertingin var. Eins og áður er rakið heldur kærandi því fram að ákærði hafi gripið í hægri rasskinn hennar og kreist þrisvar sinnum og er sú lýsing bæði í samræmi við skýrslu hennar hjá lögreglu og það sem eftir henni er haft í frumskýrslu málsins. Þá fær lýsing hennar stoð í vætti lögreglumannanna Péturs Hauks og Andra Fannars sem báru báðir um það fyrir dóminum að ákærði hefði lýst því í samtali við þá á vettvangi að hann hefði komið við rass konunnar sem stóð fyrir framan hann í rennistiganum. Ákærði hefur neitað því að hafa snert rass kæranda. Við skýrslutöku fyrir dóminum lýsti hann snertingunni sem klappi rétt ofan við mjóbakið en hafði hjá lögreglu sagst hafa klappað á mjóbak eða rétt fyrir neðan mjóbak konunnar. Lýsti ákærði viðbrögðum konunnar þannig hjá lögreglu að henni hefði brugðið. Ákveðins óskýrleika gætir í vætti vitnisins B, vinar ákærða, varðandi snertinguna en í upphafi skýrslu sinnar hér fyrir dóminum kvað hann ákærða hafa klipið konuna ofarlega í bossann, sem er í samræmi við lýsingu hans í lögregluskýrslu, en sagði síðar í skýrslutökunni fyrir dóminum að frekar hefði verið um að ræða klapp fyrir ofan rassinn. Hins vegar kvaðst vitnið sérstaklega aðspurður fyrir dóminum ekki hafa séð umrædda snertingu vel en hefði dregið þá ályktun af því hvar hönd ákærða var, þegar hann dró hana til baka frá kæranda, að snertingin hefði verið fyrir ofan rassinn eða á mjóbakinu. Í ljósi framanritaðs þykir leitt í ljós að ákærði hafi snert rass kæranda með þeim hætti sem hún hefur lýst og byggt er á í ákæru. Hins vegar þykir, í ljósi framburðar ákærða og vættis vitnisins B, verða að miða við að snertingin hafi verið ofarlega á rassi kæranda. Ákærða er í máli þessu gefið að sök að hafa með framangreindri háttsemi sinni gerst sekur um brot gegn ákvæðum 199. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, eins og henni var breytt með lögum nr. 61/2007 sem tóku gildi 4. apríl sama ár. Þar kemur fram að hver sem gerist sekur um kynferðislega áreitni skuli sæta fangelsi allt að 2 árum. Síðan segir: „Kynferðisleg áreitni felst m.a. í því að strjúka, þukla eða káfa á kynfærum eða brjóstum annars manns innan klæða sem utan, enn fremur í táknrænni hegðun eða orðbragði sem er mjög meiðandi, ítrekað eða til þess fallið að valda ótta“. Ljóst er að sú háttsemi ákærða, sem eftir framangreindu telst sönnuð, var móðgandi og í óþökk kæranda. Hins vegar verður ekki fram hjá því litið að háttsemin fellur ekki með beinum hætti undir þá verknaðarlýsingu, sem fram kemur í tilgreindu lagaákvæði. Að þessu virtu og einnig þegar litið er til þess sem óumdeilt er að ákærði lét af háttseminni um leið og hann áttaði sig á viðbrögðum kæranda og baðst afsökunar, verður, með vísan til ákvæða 45. og 46. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, ekki talið sannað svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa, að ákærði hafi með háttsemi sinni gerst sekur um brot gegn 199. gr. almennra hegningarlaga. Ber því að sýkna ákærða af refsikröfu ákæruvaldsins í máli þessu. Með hliðsjón af málsúrslitum og með vísan til 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 er bótakröfu A vísað frá dómi. Að fenginni þessari niðurstöðu ber að leggja allan sakarkostnað á ríkissjóð en hann nemur málsvarnarlaunum skipaðs verjanda ákærða, Evu Bryndísar Helgadóttur hdl., sem þykja hæfilega ákveðin 289.338 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti, og þóknun réttargæslumanns kæranda, Gunnhildar Pétursdóttur hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 139.440 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Allur sakarkostnaður, 428.778 krónur, þar með talin 289.338 króna málsvarnalaun Evu Bryndísar Helgadóttur hdl. og 139.440 króna þóknun réttargæslumanns kæranda, Gunnhildar Pétursdóttur hdl., greiðist úr ríkissjóði. Bótakröfu A er vísað frá dómi.
Mál nr. 119/2013
Kærumál Stefna Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Stefndi krefst þess aðallega að máli þessu verði vísað frá dómi, en til vara krefst stefndi þess að stefndi verði sýknaður af dómkröfum stefnanda, en til þrautavara krefst stefndi þess að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega að mati dómsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Benedikt Bogason og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. febrúar 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 31. janúar 2013, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar, en til vara að málskostnaður fyrir héraðsdómi verði lækkaður og kærumálskostnaður felldur niður. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar auk kærumálskostnaðar. Mál þetta á rætur að rekja til kaupa sóknaraðila á sumarbústað af varnaraðila á árinu 2011. Í kjölfarið hugðist sóknaraðili stækka bústaðinn og fékk arkitekt til að sjá um hönnum viðbyggingar. Þá réð hún byggingarstjóra til að stjórna framkvæmdum. Við athugun hans á bústaðnum komu í ljós að hans mati annmarkar á frágangi bæði gólfs, veggja og þaks sem í meginatriðum er lýst í stefnu og nánar greinir í lýsingu hins kærða úrskurðar á málavöxtum. Í framhaldinu fékk sóknaraðili dómkvaddan mann til að meta ætlaða galla á fasteigninni og er þeim lýst í matsbeiðni í meginatriðum með sama hætti og í stefnu. Af stefnu og gögnum sem lögð voru fram við þingfestingu málsins í héraði verður ráðið hverjar málsástæður sóknaraðila séu og sá grundvöllur sem málssóknin byggist á, þótt málatilbúnaðurinn sé ekki svo ítarlegur sem skyldi. Varnaraðili tók til efnisvarna og verður ekki séð að framangreindur óskýrleiki í málatilbúnaði sóknaraðila hafi gert honum erfitt um vik í þeim efnum. Voru því ekki nægjanleg efni til að vísa málinu frá dómi vegna vanreifunar, sbr. e. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Hinn kærði úrskurður verður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Varnaraðili, Njáll Hannes Kjartansson, greiði sóknaraðila, Guðrúnu Kristjánsdóttur, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 272/2005
Skaðabætur Verðbréfaviðskipti Málsástæða
A höfðaði mál til heimtu skaðabóta úr hendi S. Taldi hann sig hafa orðið fyrir fjárhagstjóni vegna vanrækslu starfsmanna S við innheimtu víxils, sem verið hafi í eigu hans, og fjárvörslusamningur sem aðilar gerðu sín í milli hafi meðal annars tekið til. Að öllum atvikum virtum var fallist á það með A að víxillinn hafi tilheyrt því eignasafni hans sem fjárvörslusamningur aðila tók til. Var það rakið til mistaka af hálfu starfsmanna S að fullnusturéttur á hendur útgefanda víxilsins féll niður og S því talinn skaðabótaskyldur vegna þess tjóns sem af þessu leiddi fyrir A. Málsástæða S er laut að óréttmætri auðgun A á kostnað S, yrði krafa hans tekin til greina, og S byggði á fyrir Hæstarétti, var of seint fram komin. Krafa A var tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 24. júní 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda en til vara að hún verði lækkuð. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem fram kemur í hinum áfrýjaða dómi heldur áfrýjandi því fram, að víxill með gjalddaga 3. apríl 2001 að fjárhæð 32.696.058 krónur, sem aðilar deila um, hafi ekki verið meðal þeirra verðbréfa, sem samningur aðila nr. F121049-3849 um ávöxtun og vörslu eigna 2. maí 2000 hafi tekið til. Meðal gagna málsins er tilkynning áfrýjanda til stefnda 19. september 2002, þar sem beinlínis er tekið fram að víxill þessi hafi verið settur áfrýjanda „að handveði fyrir greiðslu láns í erlendri mynt samkvæmt lánssamningi með handveði, útgefnum af yður til sparisjóðsins 2.05.2000.“ Með þessum síðarnefnda samningi voru „allar eignir á fjárvörslureikningi nr. F121049-3849 ... hjá lánveitanda settar að handveði“ til tryggingar skuldinni samkvæmt samningnum. Ekki var um aðrar veðsetningar að ræða í samningnum. Tilkynning þessi fól því í sér sérstaka staðfestingu áfrýjanda á því að víxillinn tilheyrði fjárvörslusamningnum. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandi viljað byggja kröfu sína auk annars á því, að nái kröfur stefnda fram að ganga, myndi það leiða til óréttmætrar auðgunar hans á kostnað áfrýjanda. Þessari málsástæðu var ekki hreyft í héraði auk þess sem engra gagna nýtur í málinu til að unnt sé að taka afstöðu til hennar. Málsástæðan er of seint fram komin og kemur því ekki til frekari umfjöllunar fyrir Hæstarétti. Með þessum athugasemdum, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, verður hann staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Sparisjóður Hafnarfjarðar, greiði stefnda, Aðalbirni Jóakimssyni, 600.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 8. apríl 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 16. f.m., er höfðað 24. júní 2004 af Aðalbirni Jóakimssyni, Laugarásvegi 31 í Reykjavík á hendur Sparisjóði Hafnarfjarðar, Strandgötu 8-10, Hafnarfirði. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 32.696.058 krónur með dráttarvöxtum frá 3. október 2001 til greiðsludags. Að auki er krafist málskostnaðar. I. Mál þetta hefur stefnandi höfðað til heimtu skaðabóta úr hendi stefnda. Telur hann sig hafa orðið fyrir fjárhagstjóni vegna vanrækslu starfsmanna stefnda við innheimtu víxils sem verið hafi í eigu hans og fjárvörslusamningur sem aðilar gerðu sín í milli 2. maí 2000 hafi meðal annars tekið til, en með samningnum tók stefndi að sér ávöxtun og vörslu þeirra eigna stefnanda sem undir samninginn féllu. Sá víxill sem um ræðir var að fjárhæð 32.696.058 krónur, útgefinn 3. október 2000 af Aðalsteini Ómari Ásgeirssyni og framseldur eyðuframsali af honum, en samþykktur til greiðslu 3. apríl 2001 af stefnanda fyrir hönd Útgerðarfélagsins Marínu ehf. Þá var stefnandi ábekingur á víxlinum. Bú útgerðarfélagsins, sem mun hafa verið í eigu stefnanda og Aðalsteins Ómars, var tekið til gjaldþrotaskipta 16. janúar 2002. Af ástæðum sem síðar verða raktar fyrntist víxlréttur á hendur öðrum víxilskuldurum en samþykkjanda. Höfðaði stefndi mál á hendur Aðalsteini Ómari til heimtu víxilkröfunnar 10. október 2002 á grundvelli bótareglu 74. gr. víxillaga nr. 93/1933. Með dómi héraðsdóms 8. maí 2003 var Aðalsteinn Ómar sýknaður af kröfum stefnda. Stefndi áfrýjaði dóminum til Hæstaréttar, sem með dómi sínum 18. desember 2003 vísaði málinu frá héraðsdómi. Telur stefnandi að hann hafi orðið fyrir tjóni sem nemur fjárhæð víxilkröfunnar þar sem starfsmenn stefndu hafi glatað víxilrétti á hendur útgefanda hans, en með því og á grundvelli þeirra skuldbindinga sem stefndi hafi undirgengist gagnvart stefnanda samkvæmt fjárvörslusamningnum hafi stefndi bakað sér skaðabótaskyldu. II. Af hálfu stefnanda er vísað til þess að stefndi sé fjármálafyrirtæki sem starfi samkvæmt heimild í 1. mgr. 4. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. og IV. kafli þeirra laga, en fram að því hafi gilt um starfsemina ákvæði laga nr. 43/1993 um viðskiptabanka og sparisjóði. Stefnandi hafi gert samning við stefnda 2. maí 2000 þar sem stefndi hafi tekið að sér ávöxtun og vörslu eigna fyrir stefnanda. Í 1. gr. samningsins komi fram að samningurinn sé fjárvörslusamningur í skilningi laga um verðbréfaviðskipti, en með fjárvörslu sé átt við þjónustu sem veitt sé samkvæmt sérstökum samningi gegn endurgjaldi og feli í sér að taka við fjármunum til fjárfestingar í verðbréfum eða öðrum verðmætum fyrir eigin reikning viðskiptamanns. Geri fjárvarsla ekki ráð fyrir daglegum afskiptum fjárvörsluþegans af verðbréfakaupum, heldur séu ákvarðanir um einstök kaup og sölu verðbréfa í höndum starfsmanna fjárvörslu sparisjóðsins. Þá sé í 2. gr. samningsins kveðið á um það að sparisjóðurinn kaupi verðbréf fyrir fjárvörsluþega samkvæmt fjárfestingarstefnu, sem sé hluti fjárvörslusamningsins, annist innlausn þeirra og innheimtuaðgerðir, þar á meðal lögfræðilegar innheimtu-aðgerðir, telji sparisjóðurinn þörf á þeim. Þá skuldbindi sparisjóðurinn sig til þess samkvæmt 3. gr. samningsins að varðveita verðbréf og önnur verðmæti fjárvörsluþega á öruggan og tryggan hátt. Segi þar einnig að sparisjóðurinn sé undanþeginn ábyrgð á tjóni sem stafi af óviðráðanlegum atvikum (force majeure) svo sem náttúruhamförum, styrjöldum, sprengingum eða geislavirkni. Samhliða gerð fjárvörslusamningsins hafi stefnandi gert samning við stefnda um lántöku stefnanda hjá stefnda í erlendri mynt. Samkvæmt þeim samningi hafi stefnda verið sett að handveði öll þau verðmæti sem stefndi hafi haft í vörslum sínum samkvæmt fjárvörslusamningnum til tryggingar skuldbindingum stefnanda samkvæmt lánssamningnum. Með nýjum handveðssamningi 8. september 2000 hafi stefnandi síðan sett stefnda að handveði öll verðmæti sem fjárvörslusamningurinn hafi tekið til og þá til tryggingar öllum skuldbindingum sínum við stefnda. Verðbréfasafn stefnanda var á sínum tíma vistað hjá Fjárvangi hf. Í tengslum við gerð framangreinds fjárvörslusamnings var það flutt yfir til stefnda. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að því hafi þá tilheyrt víxill að fjárhæð 27.984.000 krónur, útgefinn 8. mars 2000 af Aðalsteini Ómari Ásgeirssyni, en samþykktur til greiðslu af stefnanda fyrir hönd Útgerðarfélagsins Marínu ehf. 8. júlí 2000. Hafi fjárvörslusamningurinn meðal annars tekið til þessa víxils. Eftir gerð samningsins hafi þessi víxill verið endurnýjaður með þeim víxli sem gerð er grein fyrir í kafla I hér að framan, en við útgáfu fyrri víxilsins hafi verið búið að endurnýja eða framlengja víxilskuldina nokkrum sinnum. Þegar víxillinn frá 3. október 2000 var kominn á gjalddaga hafi verið óskað eftir því að hann yrði greiddur með nýjum víxli með gjalddaga í október 2001. Eftir því sem stefnandi komist næst hafi stefndi samþykkt þessa málaleitan. Þegar sá víxill hafi farið í vanskil hafi innheimuaðgerðir verið hafnar. Undir rekstri dómsmáls sem höfðað hafi verið til heimtu víxilfjárhæðarinnar hafi hins vegar komið í ljós að formgalli væri á víxlinum, en handritaða nafnritun útgefanda hans, Aðalsteins Ómars Ásgeirssonar, vantaði. Hafi stefndi þá ákveðið að hefja innheimtuaðgerðir á grundvelli eldri víxilsins, það er víxilsins sem fallið hafði í gjalddaga 3. apríl 2001. Með bréfi 19. september 2002 hafi stefndi síðan tilkynnt stefnanda að hann hefði ákveðið að leysa þann víxil til sín. Hafi í bréfinu verið vísað til þess að stefndi hefði handveðsrétt í víxlinum og myndi innheimta hann hjá útgefanda hans samkvæmt heimild í 74. gr. víxillaga þar sem bú samþykkjandans, Útgerðarfélagsins Marínu ehf., hefði verið tekið til gjaldþrotaskipta 16. janúar 2002. Með dómi Hæstaréttar 18. desember 2003 hafi kröfum stefnda á hendur útgefanda víxilsins síðan verið vísað frá héraðsdómi. Stefnandi telur ljóst að þegar framangreint bréf var ritað hafi réttur til að innheimta víxilkröfuna hjá útgefanda víxilsins verið fallinn niður þar sem meira en eitt ár hafi þá verið liðið frá gjalddaga víxilsins. Stefndi hafi höfðað mál á hendur útgefandanum, en sú málssókn hafi ekki borið árangur. Telur stefnandi sig svo sem fram er komið hafa orðið fyrir fjárhagstjóni vegna vanrækslu starfsmanna stefnda við innheimtu víxilsins. Stefndi hafi neitað að bæta honum það tjón og því sé óhjákvæmilegt fyrir hann að leita dóms um bótaábyrgð stefnda vegna þess. Bótakröfu sína reisir stefnandi á því að stefndi hafi samkvæmt fjárvörslusamningi við hann ábyrgst innheimtu á þeim verðmætum sem falli undir hann. Jafnframt hafi stefndi haft þessi verðmæti að handveði til tryggingar skuldbindingum stefnanda gagnvart honum. Hafi stefnandi mátt treysta því að víxillinn sem að framan er getið og fjárvörslusamningurinn hafi tekið til yrði innheimtur hjá þeim sem ábyrgð hafi borið á greiðslu hans, það er útgefandanum. Stefndi hafi hins vegar vanrækt innheimtuaðgerðir gegn honum með þeim afleiðingum að greiðsluskylda útgefandans féll niður sökum fyrningar, sbr. 2. mgr. 71. gr. víxillaga. Við þetta hafi stefnandi orðið fyrir tjóni sem nemi fjárhæð víxilsins og dráttarvöxtum frá gjalddaga hans, en stefnandi telur að útgefandinn hafi fyllilega verið borgunarmaður fyrir honum. Stefnandi vísar um ábyrgð stefnda á þeirri vanrækslu, sem hann hafi samkvæmt framansögðu gerst sekur um, til ákvæða fjárvörslusamningsins, einkum 2., 3. og 4. gr. hans. Telur stefnandi ljóst að í samningssambandi hans við stefnda hafi stefndi stöðu sérfræðingsins sem taki að sér að veita fjármálaþjónustu gegn endurgjaldi samkvæmt gjaldskrá. Í 3. gr. samningsins sé ákvæði sem leysi stefnda undan bótaábyrgð á tjóni við tilteknar aðstæður (force majeure), en ekkert slíkt eigi við í því tilviki sem hér um ræðir. Stefndi telur stefnda bera ábyrgð gagnvart honum þar sem starfsmenn stefnda hafi valdið honum tjóni sem sé bótaskylt samkvæmt sakarreglunni og vísar til reglu skaðabótaréttarins um húsbóndaábyrgð í því sambandi. Af hálfu stefnanda er sérstaklega tekið fram í stefnu að hann telur það ekki skipta máli fyrir niðurstöðu um kröfu hans á hendur stefnda hvort stefndi kunni að hafa tekið við formgölluðum víxli sem greiðslu á víxlinum sem féll í gjalddaga 3. apríl 2001. Hvernig svo sem slíku kunni að vera farið sé ljóst að fyrir vanrækslu starfsmanna stefnda hafi kröfuréttur á hendur útgefanda víxilsins fallið niður og stefndi meðhöndlað það sem tapaða eign á fjárvörslureikningi stefnanda. III. Í greinargerð var því haldið fram af hálfu stefnda að víxillinn, sem bótakrafa stefnanda styðst við, hafi á sínum tíma sérstaklega verið settur stefnda að handveði og gæti þar af leiðandi ekki talist hluti af fjárvörslusamningi aðila. Í bókun sem lögð var fram 23. nóvember 2004 er tekið fram að það sé misskilningur að víxillinn hafi verið settur stefnda sérstaklega að handveði. Hið rétta sé að hann hafi verið afhentur stefnda inn í verðbréfasafn stefnanda sem aukin trygging vegna lánveitinga til stefnanda. Víxillinn hafi þar með orðið hluti af verðbréfasafninu sem stefndi hafi átt handveðrétt í til tryggingar skuldbindingum stefnanda. Við flutning málsins hélt lögmaður stefnda því síðan fram að víxill að fjárhæð 27.984.000 krónur, útgefinn 8. mars 2000 af Aðalsteini Ómari Ásgeirssyni, en samþykktur til greiðslu af stefnanda fyrir hönd Útgerðarfélagsins Marínu ehf. 8. júlí 2000, hafi tilheyrt því eignasafni sem stefnandi hafi á sínum tíma flutt frá Fjárvangi hf. til stefnda. Sá víxill hafi hins vegar eingöngu verið afhentur stefnda til innheimtu og því ekki fallið undir fjárvörslusamninginn sem aðilar gerðu sín á milli 2. maí 2000. Í stað þess víxils hafi síðan komið sá víxill sem sé grundvöllur bótakröfu stefnanda. Hann hafi með sama hætti og fyrri víxillinn verið afhentur stefnda til innheimtu, en að auki sem aukin trygging vegna lánveitinga til stefnanda svo sem að framan er rakið. Þannig heldur stefndi því nú fram að framangreindir tveir víxlar hafi verið afhentir honum til innheimtu, og sá seinni að auki sem frekari trygging vegna fjárskuldbindinga stefnanda, og að aldrei hafi verið litið svo á að þeir féllu undir fjárvörslusamning málsaðila. Um báða þessa víxla hafi það gilt að það hafi alfarið verið undir stefnanda komið hvort þeir yrðu innheimtir. Um samningsatriði á milli stefnanda annars vegar og samþykkjanda og útgefanda víxlanna hins vegar hafi alfarið verið að ræða. Þannig hafi stefnanda ekki óskað eftir því að víxillinn með gjalddaga 3. apríl 2001 yrði innheimtur, heldur hafi hann afhent stefnda nýjan víxil með gjalddaga 3. október 2001. Sá víxill hafi farið í vanskil og hafi að höfðu samráði við stefnanda verið ákveðið að innheimta hann. Hafi innheimtu verið beint að útgefanda víxilsins eingöngu, enda hafi þegar hér var komið sögu verið búið að taka bú samþykkjandans til gjaldþrotaskipta. Hafi lögmenn stefnda vakið athygli stefnanda á því að ekki væri um formlega gildan víxil að ræða þar sem hann væri óútgefinn. Stefnandi hafi engu að síður óskað eftir því að innheimta yrði reynd þar sem hann hefði ekki ástæðu til að ætla að útgefandinn myndi bera formgallann fyrir sig. Reyndin hafi orðið önnur og hafi innheimtu þessa víxils þá verið hætt. Í kjölfarið og að höfðu samráði við stefnanda hafi síðan verið höfðað mál á hendur útgefanda framangreinds víxils með gjalddaga 3. apríl 2001 og á grundvelli bótareglu 74. gr. víxillaga. Hún hafi, svo sem áður er lýst, ekki borið árangur. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að mögulegt tjón stefnanda verði ekki rakið til sakar starfsmanna stefnda og önnur skilyrði bótaskyldu séu ekki fyrir hendi. Hafi stefnandi orðið fyrir tjóni hafi hann stuðlað að því sjálfur með því að afhenda stefnda formlega ógildan víxil í stað fullgilds víxils sem annars hefði verið innheimtur. Hafi innheimtutilraunir á hendur útgefanda hins ógilda víxils reynst árangurslausar þar sem hann hafi borið fyrir sig formgallann og víxilréttur á hendur honum samkvæmt eldri víxli fyrnst. Stefnandi hafi átt í viðskiptum við stefnda eins og að framan sé lýst og ábyrgst þær skuldbindingar með fjárvörslusafni sínu og að auki með nefndum víxli. Þessi víxill hafi ekki verið hluti af fjárvörslusafninu og ábyrgð stefnda á meðferð hans verði því ekki byggð á ákvæðum fjárvörslusamningsins. Stefnandi hafi afhent stefnda víxilinn sem tryggingu fyrir efndum fjárskuldbindinga sinna og hafi það verið á hans ábyrgð að hann væri formlega gildur. Stefndi hafi gert allt sem honum var unnt til þess að innheimta hinn ógilda víxil hjá útgefanda hans og honum einum, þar sem samþykkjandi víxilsins hafi verið orðinn gjaldþrota á gjalddaga hans, en án árangurs eins og að framan er lýst. Hafi stefndi þá reynt innheimtu á eldri víxli á grundvelli 74. gr. víxillaganna, en með dómi Hæstaréttar hafi kröfum stefnda á hendur útgefanda víxilsins verið vísað frá héraðsdómi. Stefndi byggir sýknukröfu sína jafnframt á því að meint tjón stefnanda sé ósannað með öllu. Engar sönnur hafi verið færðar fyrir því að útgefandi víxilsins sé eða hafi verið borgunarmaður fyrir víxilskuldinni, aðeins talið að svo sé. Þá hafi stefnandi ekki fullreynt að fá víxilskuldina greidda hjá útgefanda víxilsins, en honum hafi verið rétt og skylt að reyna innheimtu eldri víxilsins að nýju gagnvart honum á grundvelli 74. gr. víxillaganna og reyna með því að takmarka tjón sitt. Loks byggir stefndi sýknukröfu sína samkvæmt greinargerð á því að ekki sé orsakasamband á milli meints tjóns stefnanda og athafna eða athafnaleysis starfsmanna stefnda. Þannig hafi það alfarið verið á valdi stefnanda sjálfs hvort umrædd víxilskuld yrði innheimt hjá víxilútgefanda. Í þeim efnum hafi starfsmenn stefnda alfarið fylgt fyrirsögn stefnanda sjálfs. Það sé aftur á móti fullt orsakasamband á milli afhendingar stefnanda á formgölluðum víxli til tryggingar fjárskuldbindingum hans hjá stefnda og meints tjóns hans. Við munnlegan flutning málsins byggði lögmaður stefnda málsvörn sína sérstaklega á því að tjón stefnanda, sem til álita kæmi að gera stefnda ábyrgan fyrir, geti aldrei numið hærri fjárhæð en helmingi víxilfjárhæðarinnar. Vísaði lögmaðurinn í því sambandi til þess að samþykkjandi víxilsins og þar með endanlegur greiðandi hans hafi verið einkahlutafélag í eigu stefnanda og Aðalsteins Ómars Ásgeirssonar. Við uppgjör á milli þeirra hefði stefnandi borið ábyrgð á greiðslu víxilskuldarinnar til jafns við Aðalstein Ómar. Lögmaður stefnanda kvaðst líta svo á að hér væri um nýja málsástæðu að ræða og mótmælti henni sem of seint fram kominni. IV. Í skýrslu stefnanda fyrir dómi kom fram að hann og Aðalsteinn Ómar Ásgeirsson hefðu á sínum tíma stofnað Útgerðarfélagið Marínu ehf. Félagið hafi gert út eitt skip. Hafi stefnandi lagt til fjármagn til reksturs félagsins með því að kaupa víxil að fjárhæð 27.500.000 krónur, sem Aðalsteinn Ómar hafi gefið út 7. maí 1999 en stefnandi samþykkt til greiðslu fyrir hönd útgerðarfélagsins 7. júní sama ár. Hafi fjármagn til kaupa á víxlinum komið frá Fjárvangi hf. og úr eignasafni stefnanda sem á þessum tíma hafi verið vistað þar. Það hafi síðar verið fært yfir til stefnda. Hefðu menn haft væntingar um það á þessum tíma að rekstur útgerðarfélagsins myndi ganga vel og að félaginu tækist að greiða víxilskuldina. Ekki hafi komið til álita að veðsetja skip félagsins fyrir víxilskuldinni þar sem það hefði þar með verið orðið yfirveðsett. Víxillinn hafi síðan nokkrum sinnum eftir þetta verið framlengdur eða endurnýjaður og þá yfirleitt með vitneskju stefnanda. Hann hafi á árunum 1999, 2000 og 2001 dvalið talsvert í Kína, en þar hafi félag í eigu hans, Dynjandi ehf., verið með skip í smíðum. Til þess að unnt yrði að framlengja eða endurnýja víxilskuldina þrátt fyrir fjarveru hans hafi hann í upphafi áritað víxileyðublað til greiðslu fyrir hönd Útgerðarfélagsins Marínu ehf. og skilið það eftir óútfyllt að öðru leyti í skjalaskáp á skrifstofu sinni í Reykjavík. Starfsstúlka á skrifstofu hans hafi síðan farið með víxileyðublaðið í þessum búning á skrifstofu Fjárvangs, þar sem það hafi verið gert að fullgildum víxli. Eftir þetta hafi þessi sami háttur verið hafður á við endurnýjun eða framlengingu víxilsins. Hið eina sem hafi breyst hafi falist í því að stefndi hafi komið í stað Fjárvangs hf. Að sögn stefnanda óskaði hann sérstaklega eftir því við stefnda þegar bú Útgerðarfélagsins Marínu ehf. hafði verið tekið til gjaldþrotaskipta að víxilskuldin yrði innheimt hjá víxilútgefanda. Honum hafi aldrei verið boðið að taka sjálfur við innheimtu á víxlinum. Þá kvaðst hann fyrst hafa fengið um það vitneskju að síðasti endurnýjunarvíxillinn væri haldinn formgalla þegar innheimta á honum hafi verið dregin til baka. Loks fullyrti stefnandi að ábyrgð á greiðslu þessarar víxilskuldar hafi alfarið verið í höndum Aðalsteins Ómars Ásgeirssonar. Stefnandi hafi sjálfur einn verið ábyrgur fyrir öðrum sambærilegum fjárskuldbindingum sem stofnað hafi verið til vegna reksturs útgerðarfélags þeirra. Á meðal gagna málsins er skjal, þar sem meðal annars er lýst tilurð þeirrar víxilskuldar sem málið snýr að. Stafar sú lýsing frá Jökli Úlfssyni, sem var starfsmaður Fjárvangs hf. á sínum tíma og hafði með verðbréfasafn stefnanda að gera þar og síðar hjá stefnda eftir að hann hóf þar störf vorið 2000. Í skjalinu segir svo meðal annars: „Forsaga málsins er sú að Aðalbjörn Jóakimsson var í viðskiptum hjá Fjárvangi frá því um vorið 1998. Ef ég man rétt þá spurði hann mig fyrst um sumarið það ár um 3ja mánaða víxilkjör óskráðra fyrirtækja. Ég upplýsti hann um algeng kjör á víxlum sem seldir voru á þessum tíma fyrir milligöngu Fjárvangs. Skömmu síðar tilkynnti hann mér að hann hyggðist kaupa víxil af Útgerðarfélaginu Marína ehf. sem hann átti í félagi við Aðalstein Ómar. Stuttu síðar [kom] hann með Aðalstein Ómar til mín í Fjárvang þar sem farið var yfir vaxtakjör, víxillinn útfylltur og undirritaður af þeim með Aðalstein Ómar sem útgefanda og Aðalbjörn sem ábyrgðarmann. Fjárvangur sá um að kaupa víxilinn f.h. Aðalbjörns og greiða andvirðið af fjárvörslureikningi Aðalbjörns. Útgerðarfélagið Marína ehf. greiddi aldrei inn á höfuðstól víxilsins og ef ég man rétt heldur ekki vexti. Víxillinn var alltaf framlengdur á 3ja til 6 mánaða fresti m.v. kjör óskráðra fyrirtækja á svokölluðum gráa markaði. Starfsfólk Fjárvangs og síðar SPH sá um að reikna út vexti og fylla út víxileyðublöð. Við hverja framlengingu var ávallt gefinn út nýr víxill, samþykktur af Útg. Marínu ehf., útgefinn af Aðalsteini Ómari með Aðalbirni sem ábyrgðarmanni.“ Fyrir dómi staðfesti Jökull að hér sé réttilega frá greint. Þá kom fram hjá honum að stefnanda hafi verið gert að bæta tryggingastöðu sína hjá stefnda vegna verðfalls á verðbréfum sem tilheyrt hafi eignasafni hans og að það hafi hann gert með því að leggja fram víxil að fjárhæð 35.000.000 króna sem hann hafi sjálfur gefið út og samþykkt til greiðslu fyrir hönd Dynjanda ehf. Í tengslum við gerð fjárvörslusamningsins, sem málsaðilar gerðu sín í milli 2. maí 2000, voru verðbréf sem stefnandi þá átti og verið höfðu í vörslu Fjárvangs hf. flutt yfir til stefnda. Óumdeilt er að þar á meðal hafi verið víxill að fjárhæð 27.984.000 krónur, útgefinn 8. mars 2000 af Aðalsteini Ómari Ásgeirssyni, en samþykktur til greiðslu 8. júlí sama ár af stefnanda fyrir hönd Útgerðarfélagsins Marínu ehf. Er ekki annað komið fram í málinu en að til þessarar víxilskuldar hafi upphaflega verið stofnað með þeim víxli sem Aðalsteinn Ómar gaf út 7. maí 1999 og getið er um hér að framan. Af vitnisburði Jökuls Úlfssonar við aðalmeðferð málsins verður ekki annað ráðið en að hann hafi litið svo á að framangreindur víxill með gjalddaga 8. júlí 2000 hafi tilheyrt því eignasafni sem fjárvörslusamningur aðila hafi tekið til. Þá er í sjálfu sér ekki um það deilt að sá víxill hafi verið endurnýjaður með víxli útgefnum 3. október 2000 að fjárhæð 32.696.058 krónur með gjalddaga 3. apríl 2001, sem aftur var endurnýjaður með víxli sömu fjárhæðar með tilgreindan útgáfudag 5. apríl 2001 en gjalddaga 3. október sama ár. Þá renna yfirlit sem eru á meðal gagna málsins og stafa frá stefnda ennfremur stoðum undir þá niðurstöðu að fjárvörslusamningurinn hafi tekið til þessara víxla, en þar er víxill að fjárhæð 32.696.058 krónur tilgreindur sem hluti af eignasafni „fjárvörsluaðila“. Er fyrra yfirlitið dagsett 8. febrúar 2001 og þar getið víxils með gjalddaga 3. apríl 2001, en hið seinna er frá 2. júlí 2001 og víxill með gjalddaga 3. október 2001 tilgreindur á því. Að framangreindu virtu er fallist á það með stefnanda að víxillinn, sem bótakrafa hans í málinu styðst við, hafi tilheyrt því eignasafni hans sem fjárvörslusamningur aðila 2. maí 2000 tók til. Er með þessu meðal annars hafnað þeirri málsvörn stefnda að víxillinn hafi verið afhentur stefnda sem frekari trygging fyrir fjárskuldbindingum stefnanda gagnvart stefnda, en þessi málsvörn fer alfarið í bága við þann vitnisburði Jökuls Úlfssonar, sem var eins og fram er komið starfsmaður stefnda, að hin aukna trygging hafi falist í framangreindum tryggingarvíxli sem stefnandi samþykkti til greiðslu fyrir hönd Dynjanda ehf. Fær vitnisburður Þórs Gunnarssonar, fyrrverandi sparisjóðsstjóra hjá stefnda, engu breytt varðandi þetta. Í 2. gr. fjárvörslusamnings var kveðið á um það, svo sem áður greinir, að stefndi skyldi annast innheimtu afborgana, vaxta og verðbóta af verðbréfum sem samningurinn tók til, þar á meðal lögfræðilegar innheimtuaðgerðir ef stefndi teldi þörf á þeim. Af þessu ákvæði og stöðu aðila að öðru leyti verður ekki dregin önnur ályktun en sú að á stefnda hafi hvílt samningsbundin og víðtæk skylda til að gæta þess að kröfuréttindi samkvæmt verðbréfum sem féllu undir samninginn töpuðust ekki og að gripið yrði eftir atvikum til viðeigandi aðgerða að lögum til að koma í veg fyrir það. Væri um víxil að ræða hvíldi þannig skylda á stefnda samkvæmt þessu samningsákvæði til að sjá til þess að víxilréttur glataðist ekki. Svo sem rakið hefur verið var ætlunin sú að víxill að fjárhæð 32.696.058 krónur, sem stefnandi samþykkti fyrir hönd Útgerðarfélagsins Marínu ehf. til greiðslu 3. október 2001, kæmi í stað víxilsins sem bótakrafa stefnanda styðst við. Við frágang þess víxileyðublaðs voru hins vegar gerð þau mistök að undirskrift þess aðila, sem gefa átti víxilinn út, vantaði, sbr. 8. töluliður 1. gr. víxillaga nr. 93/1933. Um fullgildan víxil var því ekki að ræða. Þetta víxileyðublað fékk stefndi í hendur og verður að líta svo á að það hafi í þessari mynd og eigi síðar en í apríl 2001 tilheyrt því eignasafni sem fjárvörslusamningurinn tók til. Þótt ganga verði út frá því að stefnandi hafi fyrir sitt leyti samþykkt þessa fyrirhugaða endurnýjun á víxilskuldinni verður engu slegið föstu um það að stefndi hafi móttekið víxileyðublaðið frá stefnanda í þessum endanlega búningi. Þá liggur ekki fyrir að stefnanda hafi verið um það kunnugt í tíma að ekki væri um fullgildan víxil að ræða. Hvað sem þessu annars líður var öll umsýsla vegna þessarar víxilskuldar í höndum stefnda og á grundvelli fjárvörslusamnings aðila. Bar honum samkvæmt þessu og í samræmi við það sem að framan er rakið að gæta þess að víxilréttur á hendur víxilskuldurum glataðist ekki og tryggja sér eftir atvikum óræka sönnun fyrir því ef stefnandi sem víxilhafi hefði uppi óskir þess efnis að ekki yrði í innheimtuaðgerðir ráðist. Engin slík sönnun liggur fyrir í málinu. Að öllu framansögðu virtu verður stefndi að bera hallann af því að fullnusturéttur á hendur Aðalsteini Ómari Ásgeirssyni, útgefanda framangreinds víxils með gjalddaga 3. apríl 2001, féll niður. Verður að rekja þetta til mistaka af hálfu starfsmanna stefnda og að stefndi hafi með þeim bakað sér skyldu til skaðabóta vegna þess tjóns sem af þessu leiddi fyrir stefnanda. Ekki er um það ágreiningur að kröfugerð á hendur samþykkjanda víxlanna hefði ekki borið árangur. Þá hefur stefndi engar sönnur fært fyrir þeirri staðhæfingu sinni að Aðalsteinn Ómar hafi á þeim tíma sem hér skiptir máli ekki verið borgunarmaður fyrir víxilkröfunni í heild sinni. Stefndi teflir fram þeirri málsástæðu til stuðnings sýknukröfu sinni að stefnandi hafi ekki fullreynt að fá víxilskuldina greidda hjá víxilútgefanda á grundvelli 74. gr. víxillaga og reyna með því að takmarka tjón sitt. Á stefnda hvíldi samkvæmt fjárvörslusamningi aðila skylda til að grípa til viðeigandi aðgerða þannig að tryggt yrði að leita mætti fullnustu hjá víxilskuldurum á grundvelli víxilréttar. Þessari skyldu sinni brást stefndi, svo sem að framan er rakið. Í málinu er ekkert fram komið sem virt verður á þann veg að útgefandi umrædds víxils hafi verið skuldbundinn stefnanda nema samkvæmt honum, en þar með verður ekki séð að stefnandi hafi haft frekari úrræði en á grundvelli víxilréttar að innheimta kröfuna. Samkvæmt þessu kemur framangreind málsástæða ekki í veg fyrir að lagt verði til grundvallar dómi að tjón stefnanda nemi nafnvirði víxilsins, 32.696.058 krónum. Má til hliðsjónar um þetta vísa til dóms Hæstaréttar í máli nr. 61/1993, sem birtur er í dómasafni réttarins 1995 á bls. 286. Þær varnir stefnda, sem fá komist að í málinu, taka ekki til annarra atriða en þeirra sem hér hefur verið tekin afstaða til. Samkvæmt framansögðu verður bótakrafa stefnanda að fullu tekin til greina. Krafa stefnanda um dráttarvexti hefur ekki sætt sérstökum andmælum. Um vexti fer því svo sem í dómsorði greinir. Eftir framangreindum málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 1.500.000 krónur. Þorgeir Ingi Njálsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Stefndi, Sparisjóður Hafnarfjarðar, greiði stefnanda, Aðalbirni Jóakimssyni, 32.696.058 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 3. október 2001 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 256/2010
Fasteignakaup Galli Skaðabætur Fjöleignarhús Upplýsingaskylda Matsgerð Venja Gjafsókn Sératkvæði
H keypti risíbúð í fasteign af HH og HK. Í málinu krafði H seljendur um skaðabætur vegna meints galla á fasteigninni sem fólst í leka frá þaki. Héraðsdómur hafnaði kröfu H meðal annars með vísan til þess að hann hefði haft næga vitneskju um ástand þaksins er kaupin voru gerð, hann hefði ekki getað vænst þess að einangrun íbúðarinnar uppfyllti kröfur byggingarreglugerðar frá 1979, þó að endurbætur hafi verið gerðar eftir gildistöku hennar. Hæstiréttur taldi að HH hefði borið skylda til að skýra H frá vitneskju sinni um lekann í húsinu, sbr. 26. gr. laga nr. 40/2002. Með því að ósannað var að HH hefði sinnt skyldu sinni til að veita H þessar upplýsingar yrði talið að hin selda fasteign hefði talist gölluð við kaupin, sbr. 26. gr. laga nr. 40/2002. Var krafa H því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 20. apríl 2010. Hann krefst þess að stefndu verði gert að greiða sér óskipt 2.349.748 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. ágúst 2007 til 1. nóvember 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 1.000.000 krónum miðað við 15. mars 2008. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt á báðum dómstigum. I Í aðilaskýrslu fyrir héraðsdómi var stefnda Helga spurð hvort eigendur hússins að Laugateigi 6 hafi „verið búnir að ræða um viðgerðir á þakinu, að þakið væri orðið lélegt.“ Svaraði hún þeirri spurningu játandi og nefndi að „einhverjum árum áður, þá hafði lekið þarna í íbúðinni fyrir neðan“ og hefði þetta komið af stað umræðunum um þakið. Þá kannaðist stefnda við að áfrýjandi hafi spurt „sérstaklega mikið um þakið þegar hann skoðaði eignina ...“. Hún var spurð hvort áfrýjandi hafi spurt beint um leka og svaraði hún því játandi. Kvað hún sig minna sterklega að hún hafi sagt áfrýjanda frá þessu. Því hefur áfrýjandi neitað og kannast ekki við að hafa fengið upplýsingar um leka frá þaki fyrir gerð kaupsamnings um eignina. Talið verður að stefndu Helgu hafi borið skylda samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup til að skýra áfrýjanda frá framangreindri vitneskju sinni um leka í húsinu. Miða verður við að áfrýjandi hefði fengið tilefni til að láta skoða þakið sérstaklega fyrir kaupin, eða láta annars kanna orsakir leka, ef hann hefði fengið þessar upplýsingar frá stefndu. Upplýsingar um þetta komu ekki fram í skriflegum gögnum og stefnda hefur ekki sannað að hún hafi á annan hátt veitt áfrýjanda þær. Hún hefur vísað til þess að faðir áfrýjanda hafi vitað um bágborið ástand þaksins, þar sem hann hafi átt íbúð í húsinu fram til 2005 eða 2006 og sannanlega setið fund í húsfélaginu á árinu 2003, þar sem um þetta hafi verið fjallað. Ekki hefur verið sýnt fram á að faðir áfrýjanda hafi veitt honum sérstaka aðstoð í aðdraganda kaupanna. Þar fyrir utan er ekki unnt að fallast á með stefndu að ætluð vitneskja föðurins verði talin jafngilda því að áfrýjandi hafi sjálfur vitað. Verður málflutningi stefndu sem þetta varðar því hafnað. Með því að stefnda sinnti ekki skyldu sinni til að veita áfrýjanda fyrrgreindar upplýsingar verður talið að hin selda fasteign hafi talist gölluð við kaupin, sbr. 26. gr. laga nr. 40/2002, og að stefndu beri skaðabótaábyrgð á því tjóni áfrýjanda sem af þessu leiddi. II Sundurliðun á dómkröfu áfrýjanda kemur fram í hinum áfrýjaða dómi. Fjárhæð einstakra kröfuliða er byggð á niðurstöðum í undirmatsgerð. Þar er í fyrsta lagi krafist bóta vegna viðgerða á sameign að frádregnum 60% af virðisaukaskatti af vinnulið, en það hlutfall frádráttar gilti á þeim tíma er málið var höfðað. Nemur krafan 508.666 krónum (það er 551.750 krónum að frádregnum 43.084 krónum) sem er 15,51% af metnum kostnaði en það samsvarar eignarhlutfalli hins selda eignarhluta í húsinu öllu. Yfirmatsmenn staðfestu niðurstöður undirmatsmannsins um þennan lið, bæði um nauðsyn þeirra úrbóta sem getur í undirmatinu og kostnað við þær. Töldu þeir reyndar að við þyrfti að bæta kostnaði við endurbætur á útloftun þaksins en sá kostnaður er ekki í kröfu áfrýjanda. Sérstök andmæli stefndu við fjárhæðum sem hér um ræðir lúta að því að draga beri frá kröfufjárhæðinni inneign íbúðarinnar í hússjóði sem sé til þess fallin að draga úr kostnaði áfrýjanda við þetta. Á þetta er ekki unnt að fallast. Við gerð kaupsamnings um íbúðina var aflað sérstakra upplýsinga um inneign í hússjóði. Telst sú inneign hafa fylgt við kaupin og þarf áfrýjandi ekki að sæta því að skaðabótakrafa hans vegna galla á eigninni lækki vegna inneignarinnar. Þá hafa stefndu talið að áfrýjandi myndi njóta ávinnings af „þeim úrbótum sem kunna að vera gerðar á eigninni.“ Stefndu hafa ekki fært fram haldbær rök fyrir þessu sjónarmiði. Við úrbætur á galla sem seld eign er haldin við kaup er eigninni komið í það horf sem kaupandi telst hafa átt kröfu til. Stefndu tefla því loks fram í greinargerð sinni til Hæstaréttar að áfrýjanda hafi að minnsta kosti mátt vera kunnugt um fyrirhugaðar endurbætur á eigninni vegna leka frá þakrennu, þar sem fram hafi komið upplýsingar um þetta í gögnum frá húsfélaginu, sem fyrir hafi legið við samningsgerð. Ekki verður séð að stefndu hafi sérstaklega byggt á því við meðferð málsins í héraði að lækka beri kröfu áfrýjanda sem nemur kostnaði við umrædda viðgerð á þakrennu og raunar er óljóst hver hlutur þeirrar viðgerðar er í kröfu áfrýjanda. Hafa stefndu ekki gert grein fyrir því. Sérstök mótmæli stefndu sem að þessu lúta eru því of seint fram komin og verður því ekki tekið tillit til þeirra. Samkvæmt öllu framansögðu verður krafa áfrýjanda vegna viðgerðar á sameign hússins tekin til greina. III Í öðru lagi krefst áfrýjandi 1.395.906 króna (1.531.500 krónur að frádregnum 135.594 krónum) vegna þess kostnaðar við viðgerð vegna leka sem tilheyri sjálfri íbúðinni. Fjárhæðin er byggð á niðurstöðu undirmatsmanns. Meðal gagna málsins eru teikningar af risíbúðinni frá árinu 1982, sem gerðar voru í tilefni af því að til stóð að útbúa risið til íbúðar. Þó að ekki liggi nákvæmlega fyrir í málinu hvenær endurbætur voru gerðar í samræmi við teikningarnar er allt að einu ljóst að þær voru gerðar eftir að byggingareglugerð nr. 292/1979 tók gildi. Er óumdeilt að nokkuð hafi skort á að farið hafi verið að fyrirmælum reglugerðarinnar við endurbæturnar, einkum að því er snerti raka- og hitaeinangrun yfir íbúðinni. Ráðstafanir sem undirmatsmaður mat kostnað við miðast við að koma íbúðinni í það horf sem reglugerðin krefst. Yfirmatsmenn staðfesta í matsgerð sinni að einangrunin í þakinu hafi ekki uppfyllt lágmarksákvæði byggingarreglugerðarinnar, en telja að við „endurbætur og endurbyggingu eldri húsa hafi það almennt viðgengist að vikið sé frá kröfum reglugerðar ...“. Í samræmi við þetta komust yfirmatsmenn að þeirri niðurstöðu að „aðgerðir eins og þeim er lýst í matsgerð [undirmatsmanns] hvað varðar séreign þ.e. endurgerð raka og hitaeinangrunar ásamt innri klæðningum séu mun umfangsmeiri en efni standa til og í raun óþarfar að mestu.“ Í kaupsamningi málsaðila og gögnum sem honum fylgdu var ekki að finna upplýsingar um hvenær nefndar ráðstafanir hefðu verið gerðar til að gera risið íbúðarhæft. Í skýrslu sinni fyrir dómi kvaðst áfrýjandi hafa vitað að þetta hafi verið gert „áttatíu og eitthvað eða í kringum níutíu.“ Tölulegur ágreiningur aðila um þann þátt kröfu áfrýjanda sem að þessu lýtur snýst eingöngu um hvort áfrýjandi hafi getað miðað kröfu sína um úrbætur við nefnda byggingareglugerð eins og undirmatsmaður gerði eða hvort hann verði að láta sér nægja að miða við mun umfangsminni úrbætur í samræmi við sjónarmið yfirmatsmanna. Þessi ágreiningur snýst efnislega um hvort stefndu hafi sannað í málinu að venja hafi myndast í Reykjavík um að ekki þyrfti að uppfylla kröfur byggingareglugerðar við endurbætur á gömlum húsum. Ekki verður fallist á með stefndu að matsgerð yfirmatsmanna og ummæli í héraðsdómi sem að þessu lúta feli í sér fullnægjandi sönnun á þessu. Stefndu hafa ekki leitast við að sanna þetta með öðrum sönnunargögnum svo sem umsögnum frá byggingaryfirvöldum í Reykjavík. Teljast staðhæfingar stefndu um nefnda venju því ósannaðar. Þá hafa stefndu einnig mótmælt þessum kröfulið áfrýjanda á þeim grundvelli að um sé að ræða endurbætur eða viðhald á sameignarhlutum hússins og hafa í því efni vísað til 1. mgr. 9. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. Í 2. tl. 5. gr. þeirra laga er að finna upptalningu á því sem fellur undir séreign í lögunum. Þar segir að til séreignar teljist „allt innra byrði umliggjandi veggja, gólfa og lofta, þar á meðal einangrun.“ Verður því talið að kostnaður sem þessi kröfuliður áfrýjanda byggist á falli undir kostnað sem komi í hlut eignarinnar einnar, svo sem reyndar bæði undirmatsmaður og yfirmatsmenn miða við í matsgerðum sínum. Samkvæmt öllu framansögðu verður krafa áfrýjanda vegna viðgerðar á séreign tekin til greina. IV Í þriðja lagi krefst áfrýjandi bóta vegna kostnaðar vegna „pökkunar, tilfærslu, þrifa, leigu o.fl.“ að fjárhæð 333.499 krónur (356.700 krónur að frádregnum 23.201 krónu). Byggir hann þennan kröfulið á undirmatsgerðinni. Ekki var óskað yfirmats á þessum lið. Stefndu hafa mótmælt kröfuliðnum á þeirri forsendu að um sé að ræða óbeint tjón í skilningi 2. mgr. 59. gr. laga nr. 40/2002 og telja að það geti ekki talist eiga rót sína að rekja til saknæmrar háttsemi þeirra, sbr. 43. gr. laganna. Áður hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að stefndu hafi vanrækt upplýsingaskyldu sína við kaupin, sbr. 26. gr. laga nr. 40/2002. Telst sú vanræksla þeim saknæm og eru því uppfyllt skilyrði fyrir þessum kröfulið áfrýjanda hvort sem tjónið sem þar greinir telst beint tjón eða óbeint. Verður kröfuliðurinn tekinn til greina. Loks gerir áfrýjandi kröfu um að stefndu greiði kostnað, 111.677 krónur, sem hann greiddi VGK-Hönnun hf. í mars 2008 fyrir skoðun og gerð stuttrar álitsgerðar um þak hússins að Laugateigi 6. Talið verður að sá sem telst eiga bótakröfu vegna galla í fasteign sem hann hefur fest kaup á geti lagt í hóflegan kostnað, sem nauðsynlegur má teljast, við að láta skoða galla og umfang þeirra í því skyni að geta tekið ákvarðanir um úrræði sín. Telst slíkur kostnaður til tjóns sem hann getur krafist bóta fyrir sé bótaskylda fyrir hendi svo sem hér er raunin. Verður talið að sá kostnaður sem hér er krafist sé innan tilgreindra marka og verður hann því tekinn til greina. V Samkvæmt framansögðu verða stefndu dæmd til að greiða kröfu áfrýjanda að öllu leyti. Samkvæmt undirmati eru kröfur áfrýjanda miðaðar við verðlag í ágúst 2008. Áfrýjandi gerir kröfu um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 30. ágúst 2007 en þá komst á kaupsamningur með samþykki kauptilboðs. Áfrýjandi fékk eignina afhenta 15. október 2007. Krafa hans ber ekki vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. nefndra laga fyrr en frá afhendingardegi og verða vextir samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 dæmdir frá þeim degi. Hinn 1. október 2008 sendi áfrýjandi undirmatsgerðina til stefndu og gerði ákveðna kröfu með þeirri fjárhæð sem tekin er til greina í þessum dómi. Verður með vísan til þess og 9. gr. laga nr. 38/2001 fallist á kröfu hans um dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá 1. nóvember 2008 til greiðsludags. Með vísan til 1. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr., laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála verða stefndu dæmd óskipt til að greiða áfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Hefur þá verið tekið tillit til kostnaðar áfrýjanda af öflun undirmatsgerðar. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað stefndu verður staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin þóknun lögmanns þeirra sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Stefndu, Helga Helgadóttir og Helgi Kristjánsson, greiði óskipt áfrýjanda, Hans Benjamínssyni, 2.349.748 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 15. október 2007 til 1. nóvember 2008 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 1.000.000 krónum miðað við 15. mars 2008. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað stefndu skal vera óraskað. Stefndu greiði óskipt málskostnað áfrýjanda í héraði og fyrir Hæstarétti, samtals 1.000.000 krónur. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra 400.000 krónur. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem í sátu tveir sérfróðir meðdómsmenn, verður hann staðfestur. Áfrýjandi greiði 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti, sem renni í ríkissjóð. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 400.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. febrúar 2010. Mál þetta, sem dómtekið var hinn 23. nóvember sl., að loknum munnlegum málflutningi og endurupptekið og flutt að nýju hinn 4. febrúar sl., er höfðað fyrir dómþinginu af Hans Benjamínssyni, Gnitakór 4, Kópavogi, á hendur Helgu Helgadóttur og Helga Kristjánssyni, báðum til heimilis að Rauðalæk 51, Reykjavík, með stefnu áritaðri um birtingu 24. október 2008. Dómkröfur stefnanda eru þær, að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda 2.349.748 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 30. ágúst 2007 til 1. nóvember 2008, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 1.000.000 króna sem greiddar voru hinn 15. mars 2008. Dómkröfur stefndu eru þær aðallega, að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda og stefnandi dæmdur til þess að greiða þeim málskostnað að skaðlausu, eins og mál þetta væri eigi gjafsóknarmál, auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. Til vara krefjast stefndu þess, að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega og stefnandi dæmdur til greiðslu málskostnaðar auk virðisaukaskatts á málflutningsþóknun. II Málsatvik eru þau að stefndu samþykktu kauptilboð stefnanda í fasteign í risi í húsinu nr. 6 við Laugateig í Reykjavík. Hinn 30. ágúst 2007 komst á kaupsamningur með aðilum um fasteignina. Sá samningur var nánar útfærður í kaupsamningi dagsettum 21. september 2007. Umsamið kaupverð var 19.500.000 krónur, sem greiða skyldi með þeim nánar tilgreinda hætti sem getið sé um í samningnum. Hefur stefnandi greitt kaupverðið að frátalinni lokagreiðslu, samkvæmt samningi, að fjárhæð 1.000.000 krónur, sem greiða átti hinn 15. mars 2008. Söluyfirlit um eignina er ódagsett og segir þar m.a. að engar endurbætur séu fyrirhugaðar og engir gallar séu á eigninni. Enn fremur kemur fram að íbúðin hafi verið „mikið endurnýjuð“ og einnig: „Að sögn eiganda er búið að taka íbúðina mikið í gegn.“ Stefnandi heldur því fram að fyrir kaupin hafi honum ekki verið gefnar neinar upplýsingar um bágborið ástand þaks og einangrunar eða hafi hann haft tilefni til að ætla við skoðun að þessi atriði væru í ófullnægjandi ástandi. Kveðst stefnandi hafa spurt stefndu, Helgu, sérstaklega að því fyrir kaup hvort leki væri inn í íbúðina og hafi hún fullyrt að svo væri ekki. Hinn 14. október 2007, daginn fyrir afhendingu eignarinnar, hafi stefnda, Helga, haft samband við stefnanda og tjáð honum að hún hefði orðið vör við leka þegar hún hafi verið að flytja úr eigninni. Hafi lekinn verið staðbundinn, þar sem fyrirhugaðar svalir íbúðarinnar ættu að vera. Enn fremur hafi stefnda sagt stefnanda að óformlegur húsfundur hefði farið fram vegna þessa og ákveðið að skoða ástand þaksins. Hinn 15. október 2007 fékk stefnanda eignina afhenta og hafi þá, að sögn stefnanda, nánar verið rætt um umræddan leka milli hans og stefndu, Helgu, og henni verið gerð grein fyrir honum og að stefnandi hygðist kanna nánar umfang hans til að ákvarða hvort hann hygðist bera hann fyrir sig. Dagana á eftir hafi stefnandi orðið var við fúkkalykt í íbúðinni og hafi hann hinn 17. október farið upp á háaloft og þá séð mikinn leka sem augljóslega hafi verið þar lengi. Um miðjan nóvember hafi stefnandi fengið verktaka til að skoða þakið að innanverðu. Hafi sá aðili ekki treyst sér til að gera verðtilboð í viðgerðir sem hafi þurft að framkvæma, þar sem óljóst væri hversu umfangsmiklar þær þyrftu að vera. Stefnandi hafi í kjölfarið leitað til VGK Hönnunar hf. með ósk um að gerð yrði úttekt á þaki, einangrun og tengdum atriðum. Félagið hafi skilað skýrslu um þessi atriði í lok febrúar 2008. Í skýrslunni segir m.a.: „Vandamálið virðist þríþætt það er í fyrsta lagi vantar loftun í einangraða hluta þaksins. Það myndast mikið hrím (raki) innan á þakinu á nokkrum stöðum og eins er frágangur á rakavarnarlagi ekki nægilega góður. Það getur skýrt rakablettina sem koma eftir vatnsveður. Ástand þaksins er orðið nokkuð bágborið. Þakjárn er farið að losna og því getur lekið inn með nöglum og eins þar sem neglt er í lágbáru og sumstaðar er járnið orðið skemmt kringum naglahausinn. Frágangur við skorstein getur valdið leka. Þakrennur geta verið gegndræpar og leitt inn við steypuskil.“ Í skýrslunni segi svo um úrlausnir: „Til úrlausnar þarf að bæta loftun inn á einangraða hlutann af þakinu. Það mætti gera með því að færa einangrunina og rakavarnarlagið í portin og bora niður milli sperra og koma út undir rennu. Einnig þarf að lagfæra ullina þar sem hún lokar loftrásinni við milliloft. Gæta þarf að því að opna ekki loftun í þakrennuna sjálfa eða milli klæðningar og steypu. Lagt er til að endurnýja þakklæðningu og þakpappa. Eins þarf að verja þakrennu og klæða botninn með einhverju til að varna því að vatn dreypi í gegnum rennuna og inn með steypu.“ Stefnandi fékk einnig Þrastarverk ehf. til að áætla gróflega kostnað vegna viðgerða. Taldi sá aðili heildarkostnað, bæði vegna séreignar og sameignar, vera á bilinu 9-11 milljónir króna. Með bréfi stefnanda, dagsettu 26. mars 2008, var stefndu gefinn kostur á að láta kaupin ganga til baka. Með bréfi lögmanns stefndu, dagsettu 11. apríl 2008, var því hafnað að eignin væri gölluð og einnig því að kaupin myndu ganga til baka. Hinn 16. maí 2008 var dómkvaddur matsmaður, Auðunn Elíson húsasmiður og byggingafræðingur. Matsgerð hans er dagsett 22. september 2008. Í niðurstöðu matsgerðar hans segir svo m.a.: „Negling þaks hefur í upphafi verið með sléttum saum á hábáru en síðar hefur verið bætt við kambsaumi með þéttingu neglt í lágbáru. Þegar að farið hefur verið í lagfæringar á þaki og þak að hluta til endurneglt hefur rangur saumur verið notaður. Tæring er milli saums og báruáls og er saumur farinn að ryðga á nokkrum stöðum. Undir þakklæðningu og ofan á borðaklæðningu er tjörupappi. Þegar litið er undir báruklæðninguna kemur í ljós að pappi er illa farinn enda rifinn og stór göt þar sem negling er. Borðaklæðning, ysta borð, ofan við steyptan tappa (milli sperra) er á suður- og austurhlið þaksins mjög lélegt. Borðaklæðning er mjög fúin og heldur saumur ekki nokkrum hlut. Matsmaður gat tekið sauma úr þaki án verkfæra Miðað við ástand bárujárns og neglingu þess er ekki ólíklegt að þak leki. Þéttleiki samskeyta í klæðningu báruáls er lítill og festing við borðaklæðningu takmörkuð. Borðaklæðning (ysta borð) er fúin og þétting milli steypts tappa og borðaklæðningar ekki mikil. Þegar rok og rigning er má ætla að vatn dragist inn í þakrýmið og á steypta plötu. Einnig á þetta við þegar klaki er í rennu, þá er líklegt að vatn leiti inn í þakrýmið. Þétting með skorsteini er farin að gefa sig enda hefur brotnað upp úr múrfyllingu yfir á áfellu.“ Matsmaður telur nauðsynlegt til að komast í veg fyrir leka, er að rífa báruál af þaki, endurgera pappalögn, áfellur og þéttingu við skorstein. Einnig þarf að setja áfelli frá þaki niður í þakrennu til að koma í veg fyrir að vatn leiti inn í þakrými. Endurnýja þarf ysta borð í borðaklæðningu þaks. Þétta þarf þakrennu enda eru greinleg merki þess að vatn lekur í gegnum hana og mun hún verða fyrir frekari skemmdum ef ekkert er að gert.“ Matsmaður telur í matsgerð að eftirfarandi úrbóta sé þörf á séreignarhluta stefnanda vegna galla og afleiðinga þeirra svo eigninni yrði komið í forsvaranlegt horf miðað við aldur og samningsbundið ástand: „Bæta þarf alla einangrun í þaki í samræmi við kröfu byggingareglugerðar. Rífa þarf niður alla klæðningu og rakasperrur neðan úr þaki sem og klæðningu og einangrun í vegg við skriðrými, bæta við listum undir burðarvirki og bæta við einangrun. Endurgera rakasperrur með fullnægjandi hætti. Á þetta eingöngu við þar sem þakhluti hefur verið endurnýjaður. Ekki yfir stigagangi eða eldhúsi. Setja rafmagnsgrind undir milliloft og klæða þakflöt ásamt fleti þakveggja. Við framkvæmd þarf að taka niður hluta eldhúsinnréttingar og baðtæki. Setja síðan upp að lokinni framkvæmd.“ Dómkvaddir voru yfirmatsmenn hinn 27. febrúar 2009. Er matsgerð þeirra dagsett 11. maí 2009. Í niðurstöðu hennar kemur fram, að það sé þeirra mat að eignin sé haldin þeim ágöllum, sem lýst sé í matsgerð matsmanns, hvað varði sameign, þ.e. þakvirki, þakklæðningu, þakglugga og steypta rennu, þar sem leki er inn í gegnum þak, bæði á þakfletinum sjálfum sem og með steyptri rennu og þaki. Yfirmatsmenn eru sammála undirmatsmanni um ástæðu lekans, aðgerðum í aðalatriðum og mati á kostnaði vegna þeirra. Síðan segir svo í yfirmatsgerðinni: „Það sem yfirmatsmenn vilja bæta við snýr að útloftun þaksins. Þegar þakklæðningin, pappi og borðaklæðning verður endurbætt þá þarf að tryggja að endurbætur verði gerðar á útloftun þaksins. Tryggja þarf að útloftunarrásir verði settar á neðri hluta þaksins, t.d. með því að setja ventla á þakflötinn og að samfelld loftrás verði upp í efsta útloftaða þakrýmið í hverju sperrubili. Upphaflegur frágangur útloftunar eins og honum er lýst í undirmati er hefðbundinn frágangur á þeim tíma sem hús var byggt á. Séreign Það er mat undirritaðra matsmanna að eignin sé ekki haldin þeim ágöllum sem lýst er í matsgerð Auðuns Elísonar hvað varðar séreign, þ.e. frágang á raka og hitaeinangrun nema að litlu leyti. Rökstuðningur fyrir neikvæðu svari er eftirfarandi: Frágangur rakavarnarlags (rakasperru) á þeim innri flötum sem hafa verið endurgerðir er með eðlilegum og fullnægjandi hætti með eftirfarandi frávikum. A. Rakavarnarlag hefur ekki verið þétt við steypta plötu eða steyptan tappa við sperrufót. B. Ekki hefur verið gengið frá endum rakavarnarlags í vesturhluta þaksins, þ.e. þar sem fyrirhugað er að koma fyrir svölum, sjá mynd C. Rakasperra er ekki til staðar á nokkrum minni flötum undir súð, sjá myndir. Þrátt fyrir að hitaeinangrun í þakinu sem sett var við endurbætur 1992 – 1998 (tíma upplýsingar úr matsgerð AE) uppfylli ekki lágmarks ákvæði byggingarreglugerðar sem þá var í gildi þá er það mat undirritaðra dómkvaddra yfirmatsmanna að ekki sé um galla að ræða. Við endurbætur og endurbyggingu eldri húsa hefur það almennt viðgengist að vikið sé frá kröfum reglugerðar hvað varðar einangrunarþykktir (U-gildi). Í þessu tilfelli er komið fyrir nýrri einangrun í þeirri hámarksþykkt sem þakvirki ber án þess að ráðast þurfi í breytingar á því. Þetta eru eðlileg vinnubrögð að mati undirritaðra og í samræmi við venjur. Ekki er nauðsynlegt að hafa „rafmagnsgrind“ fyrir innan rakavarnarlag eins og lagt er til í undirmatsgerð. Ekki er um reglugerðarákvæði að ræða Það er mat undirritaðra yfirmatsmanna að úrbætur og/eða framkvæmdir eins og þeim er lýst í matsgerð Auðuns Elísonar hvað varðar sameign þ.e. þakvirki, þakklæðningu, þakglugga og steypta rennu séu nauðsynlegar og ekki umfangsmeiri en efni standa til. Rökstuðningur fyrir neikvæðu svari er að leki er inn í gegn um þak, bæði á þakfletinum sjálfum sem og með steyptri rennu og þaki. Þetta var sannreynt í vettvangsskoðun þ. 22. apríl 2009. sjá enn fremur myndir. Yfirmatsmenn eru sammála aðgerðum í aðalatriðum og mati á kostnaði vegna þeirra. Því sem yfirmatsmenn vilja bæta við snýr að útloftun þaksins, þegar þakklæðningin, pappi og borðaklæðning verður endurbætt þá þarf að tryggja að endurbætur verði gerðar á útloftun þaksins. Tryggja þarf að útloftunarrásir verði settar á neðri hluta þaksins t.d. með því að setja ventla á þakflötinn og að samfelld loftrás verði upp í efsta útloftaða þakrýmið í hverju bili. Upphaflegur frágangur útloftunar eins og honum er lýst í undirmati er hefðbundinn frágangur á þeim tíma sem hús var byggt á. Séreign. Það er mat undirritaðra yfirmatsmanna að úrbætur og/eða framkvæmdir eins og þeim er lýst í matsgerð Auðuns Elísonar hvað varðar séreign þ.e. endurgerð raka og hitaeinangrunar ásamt innri klæðningum séu mun umfangsmeiri en efni standi til og í raun óþarfar að mestu. Rökstuðningur fyrir jákvæðu svari er eftirfarandi: Frágangur rakavarnarlags (rakasperru) á þeim innri flötum sem hafa verið endurgerðir er með eðlilegum og fullnægjandi hætti með eftirfarandi frávikum. A. Rakavarnarlag hefur ekki verið þétt við steypta plötu eða steyptan tappa við sperrufót. B. Ekki hefur verið gengið frá endum rakavarnarlags í vesturhluta þaksins þ.e. þar sem fyrirhugað er að koma fyrir svölum, sjá mynd C. Rakasperra er ekki til staðar á nokkrum minni flötum undir súð, sjá mynd. Þrátt fyrir að hitaeinangrun í þakinu sem sett var við endurbætur 1992 -1998 (tíma upplýsingar úr matsgerð AE) uppfylli ekki lágmarks ákvæði byggingarreglugerðar sem þá var í gildi þá er það mat undirritaðra dómkvaddra yfirmatsmanna að ekki sé um galla að ræða. Við endurbætur og endurbyggingu eldri húsa hefur það almennt viðgengist að vikið sé frá kröfum reglugerðar hvað varðar einangrunarþykktir (U- gildi). Í þessu tilfelli er komið fyrir nýrri einangrun í þeirri hámarksþykkt sem þakvirki ber án þess að ráðast þurfi í breytingar á því. Þetta eru eðlileg vinnubrögð að mati undirritaðra og í samræmi við venjur. Ekki er nauðsynlegt að hafa „rafmagnsgrind“ fyrir innan rakavarnarlag eins og lagt er til í undirmatsgerð. Ekki er um reglugerðarákvæði að ræða Það er mat undirritaðra yfirmatsmanna að ekki séu til ódýrari og/eða hentugri aðgerðir til að bæta úr þeim göllum sem lýst er í matsgerð Auðuns Elíssonar hvað varðar sameign þ.e. þakvirki, þakklæðningu, þakglugga og steypta rennu. Varðandi rökstuðning fyrir neikvæðu svari þá er vísað í rökstuðning undir matsliðum 1 og 2 Það er mat undirritaðra yfirmatsmanna að kostnaður við úrbætur á sameign sem lagðar eru til og er metin sbr. lið 9.0 í áðurnefndri matsgerð Auðuns Elísonar á dskj. nr. 17 sé ekki of hátt metinn heldur hæfilega. Varðandi rökstuðning fyrir neikvæðu svari þá er vísað í rökstuðning undir matsliðum 1, 2 og 3 Það er mat undirritaðra yfirmatsmanna að kostnaður við úrbætur á séreign sem lagðar eru til og er metin sbr. lið 9.0 í áðurnefndri matsgerð Auðuns Elíssonar á dskj. nr. 17 sé of hátt metnar og í raun óþarfar að mestu. Hið sama á við um kostnað vegna „Pökkun innbú og tilfærsla á húsgögnum ásamt endurröðun eftir framkvæmdir, þrif eftir framkvæmdir og leigu annars húsnæðis meðan á framkvæmdum stendur. Varðandi rökstuðning fyrir jákvæðu svari þá er vísað í rökstuðning undir matsliðum 1, 2 og 3. Hins vegar þarf eins og fram kemur í svari og rökstuðningi í matsliðum 1, 2 og 3 að endurbæta frágang rakavarnarlags (rakasperru) á hluta þeirra innri flata sem hafa verið endurgerðir. Þetta voru eftirfarandi: A. Rakavarnarlag hefur ekki verið þétt við steypta plötu eða steyptan tappa við sperrufót. B. Ekki hefur verið gengið frá endum rakavarnarlags í vesturhluta þaksins þ.e. þar sem fyrirhugað er að koma fyrir svölum, sjá mynd. C. Rakasperra er ekki til staðar á nokkrum minni flötum undir súð, sjá myndir. Þær endurbætur sem yfirmatsmenn telja nauðsynlegar og lýst er skv. ofangreindu og undir matslið 1 og 2 eru kostnaðarmetnar skv. eftirfarandi.“ Yfirmatsmenn mátu kostnað við endurbætur á séreign 82.610 krónur. Þá töldu yfirmatsmenn kostnað stefnanda við endurbætur á sameign vera 566.750 krónur. Þá kom fram í matsgerð dómkvaddra matsmanna, dagsettri 11. maí 2009, að frágangur ytra byrðis á þaki hússins væri í samræmi við byggingafræðilegar viðmiðanir sem settur séu í byggingarreglugerð sem í gildi var á byggingartíma hússins. Þá var það mat þeirra að ástand ytra byrðis á þaki hússins væri eins og vænta mætti miðað við aldur eignarinnar, grundað á þeirri forsendu að komið væri að viðameira viðhaldi á þaki hússins, þ.e komið að endurnýjun þakklæðningar og þakglugga sem og endurbyggingu steyptra renna. Matsmenn töldu og að frágangur og ástand innra byrðis og einangrunar í þaki hússins væri ekki lakari, en vænta mætti þegar tekið væri mið af byggingarreglugerð sem í gildi var á byggingartíma hússins. Þá var það og mat þeirra að úrbætur á sameign auki markaðsverðmæti eignarinnar til jafns við áætlaðan kostnað við endurbæturnar, þ.e. fyrir eignarhluta stefnanda um 631.304 krónur með virðisaukaskatti á verðlagi í september 2008. Það var og mat þeirra að úrbætur eða aðgerðir á séreign stefnanda, þ.e. að fjarlægja klæðningu, auka einangrun, setja lagnagrind, klæða að nýju, ásamt tilheyrandi aðgerðum, auki ekki markaðsverðmæti eignarinnar eða hafi í för með sér fjárhagslegan ávinning. III Stefnandi byggir kröfur sínar á því, að fasteign sú, sem hann hafi keypt af stefndu að Laugateigi 6 í Reykjavík hafi augljóslega verið gölluð á kaupsamningsdegi í skilningi III. kafla laga nr. 40/2002, um fasteignakaup. Fasteignin sé bersýnilega gölluð með vísan til 26. og 27. gr. laganna og hliðsjón af þeim upplýsingum sem fram hafi komið á söluyfirliti eignarinnar um að engar endurbætur væru fyrirhugaðar á eigninni og engir gallar væru á henni og enn fremur að íbúðin væri: „mikið endurnýjuð“ og „búið að taka íbúðina mikið í gegn“. Geti stefnandi, auk annars, byggt sjálfstæðan rétt á þessum yfirlýsingum. Stefnandi byggir enn fremur á því að stefndu, Helgu, hafi verið ljósir þeir annmarkar sem voru á eigninni, og leitt hafi m.a. til þess leka sem stefnandi hafi orðið var við þegar eftir afhendingu hennar. Það væri með hreinum ólíkindum ef sá leki hefði skyndilega orðið ljós við afhendingu eignarinnar til stefnanda en hans aldrei orðið vart fyrir það tímamark. Sú staðhæfing stefndu, sem fram komi í bréfi lögmanns hennar, dagsettu 11. apríl 2008, sé svo ótrúleg og haldlaus að stefnda verði að bera sönnunarbyrði fyrir henni. Þegar af þessum ástæðum hafi fasteignin verið gölluð. Ef ekki verði fallist á framagreint sé engu að síður bersýnilega ljóst að fasteignin hafi, hvað sem öðru líði, hlutlægt séð verið gölluð á kaupsamningsdegi með vísan til 18. og 19. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002, og viðmiða í fasteignakauparétti enda hafi þá verið á íbúðinni verulegir annmarkar, sem að framan greini og staðfestir hafi verið í matsgerð hins dómkvadda matsmanns, sbr. skýrslu VGK Hönnunar hf., og sem stefnandi hafi engan veginn búist við að hún væri haldin. Ljóst sé að það að fasteignin hafi verið gölluð í skilningi III. kafla laga nr. 40/2002, og þá með vísan til einhverra þeirra réttarreglna sem að framan greini, eða þeirra allra, veiti stefnanda rétt til að beita vanefndaúrræðum samkvæmt IV. kafla laganna gagnvart stefndu, sbr. 37. gr. Stefnandi krefjist þess aðallega að stefndu verði gert að greiða honum skaðabætur samkvæmt 43. gr. laganna, en verði ekki fallist á það sé þess krafist að stefndu verði gert að greiða stefnanda afslátt samkvæmt 41. gr. laganna. Í kafla 9 í matsgerð hins dómkvadda matsmanns sé að finna sundurliðun kostnaðar vegna viðgerða og annars tjóns stefnanda. Endurspegli þessar fjárhæðir hvort tveggja, skaðabóta- og afsláttarkröfu stefnanda. Í þessu sambandi sé vakin athygli á 2. mgr. 41. gr. laga nr. 40/2002 að því er varði afslátt þar sem segi að afslátt skuli ákveða að tiltölu „eða í samræmi við kostnað af því að bæta úr galla“. Matsmaður áætli kostnað vegna viðgerðar á sameign hússins Laugateigi 6, 4.070.300 krónur, en eignarhluti stefnanda sé 14,41% í sameign. Nemi tjón hans af þessum völdum 551.750 krónum á verðlagi í ágúst 2007. Frá því dragist 60% virðisaukaskattur af vinnu, þ.e. 43.084 krónur. Þá telji matsmaður að kostnaður vegna viðgerðar á séreign stefnanda vegna galla á verðlagi í ágúst 2007 sé 1.531.500 krónur. Frá því dragist 60% virðisaukaskattur af vinnu, þ.e. 135.594 krónur. Við þetta bætist kostnaður af skýrslu frá VGK Hönnun hf. um gallana, að fjárhæð 111.677 krónur. Að fenginni matsgerð hins dómkvadda matsmanns hafi stefndu, með bréfi lögmanns stefnanda til þeirra, dagsettu 1. október 2008, verið krafin um greiðslu á kröfu stefnanda. Hafi þeim verið gefinn frestur til 8. október 2008 til þess að greiða kröfuna. Stefndu hafi ekki greitt kröfuna og heldur ekki svarað framangreindu bréfi skriflega. Tekið skuli þó fram að lögmaður stefndu hafi svarað bréfinu munnlega þar sem greiðsluskyldu hafi verið hafnað. Með vísan til þeirrar afstöðu beri stefnanda nauðsyn til málshöfðunar þessarar. Stefnandi hefur sundurliðað kröfu sína með eftirgreindum hætti í stefnu: Höfuðstóll kröfu stefnanda beri vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá kaupsamningsdegi, 30. ágúst 2007 til 1. nóvember 2008, en þá hafi mánuður verið liðinn frá því að stefndu hafi verið sent kröfubréf þar sem skorað hafi verið á þau að greiða kröfu stefnanda. Frá 1. nóvember 2008 beri stefndu að greiða stefnanda dráttarvexti samkvæmt 9. gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. mgr. 6. gr. þeirra laga. Frá stefnufjárhæð dragist kaupsamningsgreiðsla sem greiða hafi átt 15. mars 2008, að fjárhæð 1.000.000 króna, en sem stefnandi hafi haldið eftir á grundvelli stöðvunarréttar, sbr. 44. gr. laga nr. 40/2002. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Tekur stefnandi fram að til þeirrar kröfu heyri samkvæmt e-lið 1. mgr. 129. gr. sömu laga kostnaður stefnanda af þóknun matsmanns, sem hafi verið 280.125 krónur. IV Stefndi byggir sýknukröfu sína á því, að í fyrirliggjandi söluyfirliti við kaupin hafi verið upplýst að ýmiss konar endurbætur hafi verið gerðar á íbúðinni sjálfri en hvergi sé þar minnst á að húsið sjálft hafi verið endurbætt eða fengið sérstakt viðhald. Það sé því rangt hjá stefnanda að söluyfirlit hafi mátt túlka þannig að eignin væri í betra horfi að þessu leyti, en aldur hennar gefi tilefni til. Þvert á móti hafi lýsingin í söluyfirlitinu að mestu verið bundin við endurbætur á íbúðinni sjálfri fyrir utan að upplýst sé að húsið sé með álþaki. Mál þetta snúist um ástand þaks og hvergi hafi verið minnst á endurbætur, viðhald eða ástand þess byggingarhluta í söluyfirlitinu. Söluyfirlitið verði ekki túlkað rýmra en orðalag þess gefi til kynna og mótmæla stefndu því harðlega að stefnandi hafi mátt byggja á söluyfirlitinu ályktun um að þakið væri nýviðgert eða nýlega endurnýjað eins og ráða megi af stefnu, hvað þá að ástand hússins hafi almennt verið betra en ráða hafi mátt af aldri þess eða ásýnd. Þak hússins og ýmislegt í ytra byrði þess hafi verið farið að láta verulega á sjá við kaupin og hafi það ástand verið fyllilega sýnilegt stefnanda og hverjum sem framkvæmt hafi venjulega skoðun á eigninni. Það sé því rangt í stefnu að ekkert hafi gefið stefnanda tilefni til að ætla að þakið væri í ófullnægjandi ástandi. Þvert á móti hafi verið sýnleg viðhaldsþörf á þaki og húsi sem blasað hafi við hverjum þeim sem horft hafi á húsið. Í yfirlýsingu húsfélags, sem legið hafi fyrir við kaupin, komi fram að tilteknar framkvæmdir hafi verið fyrirhugaðar án þess að vera samþykktar. Jafnframt komi fram að engin úttekt hafi farið fram á ástandi hússins. Eins og fyrr segi hafi verið um 60 ára gamalt hús að ræða. Ekkert í samningi aðila gefi stefnanda tilefni til að ætla að ástand á þaki væri betra en hann hafi mátt gera ráð fyrir vegna aldurs eignarinnar. Með öðrum orðum hafi forsendur kaupanna verið að um væri að ræða gamalt hús enda ekki annað sérstaklega tekið fram við kaupin. Umkvartanir stefnanda lúti allar að þaki hússins og megi skipta þeim í þrjá meginflokka. Í fyrsta lagi ytra byrði þaksins, í öðru lagi innra byrði þaks, rakavörn og einangrun og í þriðja lagi atriði sem falli undir óbeint tjón, samkvæmt 2. mgr. 59. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002. Í matsgerð hins dómkvadda matsmanns séu niðurstöður varðandi innra byrði þaks og einangrun byggðar á óskiljanlegri ályktun matsmannsins um það að endurbætur hafi farið fram 10 til 15 árum fyrir kaupin og að um þær hafi því gilt byggingarreglugerð frá 1979. Telja stefndu að þessi ályktun matsmannsins sé ekki réttmæt og byggja jafnframt á því að þær niðurstöður hans sem byggjast á þessari ályktun séu þannig rangar. Mikill hluti af kostnaðarmati matsmannsins felist í því að koma einangrun og öðrum þáttum þaksins í horf sem samrýmist ákvæðum téðrar byggingarreglugerðar, án þess þó að um sérstakan galla sé að ræða. Hefur þetta í för með sér margfalt viðameiri aðgerð en þörf sé í raun á í því skyni að leysa úr meintum leka- og rakavandamálum í þakinu. Athygli veki að niðurstöður matsmannsins geri ráð fyrir umtalsvert meiri aðgerðum af þessum sökum en t.d. hafi verið lagðar til grundvallar í skýrslu VGK Hönnunar. Stefndu kveða engar upplýsingar hafa legið fyrir við kaupin um einhverjar endurbætur í þakrými hússins eða innra byrði þaksins 10 til 15 árum fyrir kaupin. Raunar hafi enn ekki verið sýnt fram á það að slíkar endurbætur hafi yfir höfuð farið fram, hvað þá að þær hafi verið framkvæmdar í gildistíð byggingarreglugerðar frá 1979 ellegar að miða beri við þá staðla sem þar komi fram við ákvörðun um meinta gala á eigninni nú. Sem fyrr segi sé eignin byggð árið 1947 og stefnandi hafi einfaldlega ekki sýnt fram á að miða beri ástand hennar við yngri byggingarreglugerð. Jafnvel þótt stefnanda tækist að sýna fram á það breyti það engu, að mati stefndu, því að það hafi á engan hátt verið hluti af forsendum sem legið hafi fyrir við kaupin. Gallahugtakið í fasteignakaupum sé samofið þeim forsendum sem kaupanda fasteignar sé rétt að gefa sér um ástand hennar. Stefnandi geti ekki með nokkru móti gefið sér við kaupin, eða gert það að sérstakri forsendu sinni, að ástand þakrýmis uppfylli staðla byggingareglugerðar frá 1979, né hafi hann getað gefið sér að ástandið væri almennt betra en aldur eignarinnar hafi borið með sér, eins og áður segi. Kröfur stefnanda nú miðist því að stórum hluta við allt aðrar forsendur en honum hafi með réttu verið heimilt að byggja á í viðskiptunum. Stefndu kveðast ekki kannast við að stefnandi hafi fyrir kaupin spurt sérstaklega um ástand þaks og enn síður kannast stefndu við að hafa upplýst stefnanda um að ekkert væri athugavert við þakið. Fullyrðingar um það í stefnu séu rangar. Hið rétta sé að stefnda, Helga, hafi upplýst stefnanda um það að hún vissi ekki betur en það væri ýmislegt orðið gamalt í eigninni og að eignin þyrfti eðlilegt viðhald eins og aðrar gamlar eignir. Stefndu hafi búið í eigninni í tæp 5 ár og hafi enga sérstaka þekkingu á eiginleikum þaksins. Þetta hafi stefnandi vitað mætavel. Til marks um góða trú stefndu að þessu leyti hafi þau gert tilboð í aðra íbúð í sama húsi skömmu eftir að kaupin milli aðila hafi komist á. Það tilboð hafi ekki gengið eftir, en sýni þó að stefndu hafi ekki talið sig vera að fela neitt um ástand eignarinnar. Eignin hafi verið afhent stefnanda 15. október 2007. Skömmu eftir afhendingu og eftir að stefndu hafi tæmt eignina hafi þau orðið vör við staðbundinn leka þar sem svalir hafi verið fyrirhugaðar. Mikil rigningaveður hafi þá verið í nokkrar vikur. Hafi stefnda, Helga, þegar í stað haft samband við stefnanda og upplýst hann um þetta. Stefnandi hafi engan fyrirvara gert né áskilið sér nokkurn rétt af þessu tilefni. Honum hafi verið í lófa lagið að gera það og hefði vitaskuld átt að kanna þegar í stað hvort um atvik væri að ræða sem áhrif gætu haft á kaupsamning aðila. Það hafi hann ekki gert. Stefndu hafi ekki heyrt af þessu aftur fyrr en með bréfi lögmanns stefnanda sem borist hafi í lok marsmánaðar 2008, tæpu hálfu ári eftir afhendingu. Byggja stefndu á því að með þessu hafi stefnandi sýnt af sér verulegt tómlæti og hafi með því glatað hugsanlegum rétti sínum gagnvart stefndu, sbr. 1. mgr. 48. gr. laga nr. 40/2002. Í stefnu komi fram að stefnandi hafi orðið var við fúkkalykt í íbúðinni dagana eftir afhendingu og fundið merki um frekari leka en þann sem stefndu hafi upplýst fyrir afhendingu. Þá byggi stefnandi á því að eignin sé gölluð í skilningi 26. og 27. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002. Þessu mótmæla stefndu alfarið. Það sé rangt að stefndu hafi vitað um ástand eignarinnar að þessu leyti, hvað þá að stefndu hafi beinlínis leynt stefnanda mikilvægum upplýsingum. Hvergi í gögnum málsins sé nokkuð sem túlka megi sem yfirlýsingu eða loforð af hálfu stefndu þess efnis að engar endurbætur séu nauðsynlegar á þessari 60 ára gömlu eign. Stefndu hafi einfaldlega ekki verið kunnugt um neina galla og hafi þar af leiðandi ekki getað upplýst um slíkt. Í yfirlýsingu húsfélagsins komi sérstaklega fram að engin úttekt hafi legið fyrir um ástand eignarinnar en jafnframt að tilteknar endurbætur væru fyrirhugaðar en ósamþykktar. Ekkert liggi fyrir um að stefnandi hafi fundið fyrir fúkkalykt í eigninni í þau skipti sem hann skoðaði hana fyrir kaupin, en hafi vandinn verið langvarandi og þess eðlis að stefndu hafi átt að vera kunnugt um hann þá verði jafnframt að halda því fram að stefnandi hafi mátt verða vandans var við venjubundna skoðun á eigninni. Þá sæti furðu að stefnandi hafi fyrst eftir afhendingu orðið var við leka á háalofti sem „augljóslega hafði staðið yfir lengi“ eins og segi í stefnu. Hafi þessi leki, sem stefndu hafi enga vitneskju haft um, staðið yfir lengi hafi stefnandi hlotið að verða hans var við skoðun eignarinnar án viðeigandi viðbragða. Vitaskuld sé það svo að stefnandi þurfi að sanna að 26. gr. og/eða 27. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002 eigi hér við. Tilraunir stefnanda til að halda fram öfugri sönnunarbyrði séu marklausar. Fyrirliggjandi sé að stefnandi hafi búið í annarri íbúð í húsinu allt frá barnæsku með foreldrum sínum. Foreldrar hans hafi selt sína íbúð í byrjun janúar 2002 og hafi stefnandi þá flutt út úr eigninni. Stefnanda hafi því mátt vera ljóst ástand eignarinnar almennt auk þess sem faðir stefnanda hafi tekið þátt í kaupsamningsferlinu með honum og vottað m.a. kaupsamning aðila. Hann hafi haft mjög haldgóða þekkingu á húsinu og sér í lagi viðhaldsþörf á þaki eignarinnar. Er faðir stefnanda hafi selt íbúð sína í janúar 2006 hafi hann látið þess getið við viðsemjanda sinn að þakið væri komið á tíma og að viðhaldsaðgerða væri þörf fyrr eða síðar. Í ljósi þess telji stefndu að stefnandi hafi í raun haft eða mátt hafa betri vitneskju um ástand eignarinnar en stefndu auk þess sem stefnandi hafi vitað eða mátt vita að þak eignarinnar væri í lélegu ástandi. Samkvæmt reglum fasteignakauparéttarins verði stefnandi bundinn af þekkingu eða vitneskju föður síns í þessu tilfelli og því skipti ekki máli hvort stefnandi hafi fengið þessar upplýsingar frá föður sínum eða ekki. Raunar telja stefndu fráleitt að stefnandi hafi ekki fengið ítarlegri upplýsingar frá föður sínum um ástand eignarinnar. Stefnandi hafi þannig haft fullt tilefni til að kanna nánar ástand þaksins áður en hann hafi afráðið að kaupa íbúðina af stefndu og beri sjálfur ábyrgð á því sinnuleysi sínu, sbr. 29. gr. laga nr. 40/2002. Engu breyti í þessum efnum hvort ástand þaksins kunni að hafa reynst verra en stefnandi eða faðir hans hafi mátt gera ráð fyrir. Stefndu mótmæla harðlega niðurstöðum matsmanna og leituðu þau, undir rekstri málins, yfirmats á tilteknum þáttum þess, ásamt því að fá dómkvadda matsmenn til að svara spurningum í ljósi málssóknar stefnanda. Meðal annars telja stefndu að í niðurstöðum matsmannsins felist verulega viðameiri aðgerðir en nauðsyn beri til. Aðgerðir þær sem matsmaðurinn leggi til séu að auki miðaðar við byggingafræðilega staðla sem eigi á engan hátt við, svo sem að framan greini. Jafnframt telja stefndu að meintar úrbætur séu í senn gerðar umfangsmeiri en efni standi til og sanngjarnt sé að leggja á stefndu á annað borð. Þá telja stefndu að kostnaður við þær sé verulega ofmetinn. Kostnaður sé ekki metinn m.t.t. hagkvæmustu aðferða sem völ sé á auk þess sem stór hluti af metnum kostnaði felist í því að rífa niður og skipta um ýmsa hluti í íbúðinni, sem komast megi hjá. Einnig mótmæla stefndu forsendum matsgerðarinnar um skiptingu kostnaðar milli séreignar og sameignar. Um lögfræðilega úrlausn sé að ræða, m.a. á grundvelli laga um fjöleignarhús nr. 26/1994, og ekki í verkahring matsmanns að taka afstöðu um slík atriði. Þar að auki telja stefndu að sú skipting kostnaðar sem fram komi í matinu sé röng og að sá mikli kostnaður sem talinn sé falla undir séreignahluta stefnanda tilheyri sameign hússins í raun. Í þessu sambandi sé m.a. vísað til 9. gr. laga um fjöleignarhús nr. 26/1994, enda byggi stefndu á því að kostnaður við gerð þaksins í öndverðu, eða við hugsanlegar breytingar á síðari stigum, komi slíkt í ljós, hafi verið greiddur af öllum eigendum hússins. Í ljósi umtalsvert ríkari þekkingar stefnanda og nánustu aðstandenda hans á sögu hússins og aðildar stefnanda að húsfélagi hússins nú, skoruðu stefndu á stefnanda að afla upplýsinga um þetta. Öllu þessu til viðbótar byggja stefndu á því að ákvæði laga um fjöleignarhús geti vart verið túlkað svo að einangrun í þaki fjöleignarhúss og allir þeir þættir aðrir sem matsmaður telur rétt að lagfæra, teljist séreignarhluta risíbúðar. Hluti af kröfugerð stefnanda sé vegna óbeins tjóns í skilningi 2. mgr. 59. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002. Undir þetta falli m.a. þættir er lúti að pökkun og tilfærslu á húsgögnum, þrif eftir framkvæmd og leiga meðan á framkvæmdum stendur. Skilyrði bótaskyldu stefndu, verði á hana fallist á annað borð, sé bundin við beint tjón samkvæmt 43. gr. laganna og óbeint tjón sé því undanskilið nema því aðeins að stefnandi sanni saknæma háttsemi stefndu, samkvæmt 2. mgr. ákvæðisins. Slík sönnun muni trauðla takast, enda engri sök til að dreifa hjá stefndu í málinu. Stefndu mótmæla kröfu stefnanda um kostnað vegna skýrslu VGK Hönnunar hf., að fjárhæð 111.677 krónur. Um sé að ræða skjal sem stefnandi hafi kosið að afla einhliða og á eigin ábyrgð. Stefndu verði ekki dæmd til að greiða kostnað stefnanda af öflun slíks gagns. Bótaskylda stefndu að þessu leyti styðjist ekki við nein ákvæði laga um fasteignakaup og meint greiðsluskylda að öðru leyti sé verulega vanreifuð af hálfu stefnanda. Sýkna beri stefndu af þessari kröfu óháð úrslitum málsins að öðru leyti. Auk framangreinds byggja stefndu sýknukröfu sína á því að skilyrði 18. og 19. gr. laga um fasteignakaup séu ekki fyrir hendi, svo sem stefnandi haldi fram. Í því sambandi byggja stefndu einkum á því að meintir ágallar sem kunni að vera á eigninni séu hvorki þess eðlis né slíkir að umfangi að varðað geti bótaskyldu. Um notaða og gamla eign sé að ræða og með hliðsjón af dómafordæmum um beitingu svonefnds bótaþröskuldar 2. málsliðar 18. gr. laganna, og öðrum atvikum málsins, byggja stefndu á því að meint verðmætisrýrnun sé of lág til að hægt sé að taka bótakröfu stefnanda til greina, enda engin sök til staðar hjá stefndu. Aldur eignarinnar og ásýnd hennar að öðru leyti leiðir til þess, að mati stefndu, að verðmætisrýrnun í skilningi 18. gr. laganna þurfi að nema 10% af kaupverði. Kaupverðið hafi verið 19.500.000 krónur og hinn svonefndi bótaþröskuldur sé því að fjárhæð 1.950.000 krónur. Þótt kröfur stefnanda séu hærri en svo, samkvæmt stefnu, telja stefndu allt að einu að markinu sé ekki náð. Í fyrsta lagi beri að fella út allt óbeint tjón, svo sem að framan greini. Í öðru lagi beri að hafna kostnaði af skýrslu VGK Hönnunar hf., svo sem að framan greini. Í þriðja lagi beri að hafna kostnaði af endurbótum sem leiði af vangá stefnanda sjálfs, brotum hans á skyldu sinni samkvæmt 29. gr. laganna og því sem hann hafi vitað eða mátt vita um ástand eignarinnar, svo sem að framan greini. Í fjórða lagi byggja stefndu á því að með yfirmati sé sýnt fram á að hugsanlegar úrbætur og kostnaður vegna þeirra sé verulega ofmetinn í matsgerð hins dómkvadda matsmanns. Í fimmta lagi telja stefndu að við mat á verðmætisrýrnun í skilningi 18. gr. laganna verði að taka tillit til inneignar í hússjóð að fjárhæð 113.313 krónur, sem fylgt hafi íbúðinni, og muni augljóslega nýtast til að standa straum af kostnaði við úrbætur á eigninni og draga þannig úr verðmætisrýrnun hennar fyrir stefnanda í skilningi ákvæðisins. Í sjötta lagi byggja stefndu á því, að við mat á verðmætisrýrnun beri að taka tilliti til ávinnings stefnda af þeim úrbótum sem kunni að vera gerðar á eigninni. Augljóst sé að endurnýjun á þaki eignarinnar muni hafa í för með sér verulegan verðmætisauka fyrir stefnanda. Slíkan verðmætisauka beri að reikna inn í verðmætisrýrnun vegna galla, því ella myndi stefnandi njóta óréttmæts ávinnings á kostnað stefndu, yrði fallist á kröfu hans að öðru leyti. Að öllu framangreindu virtu byggja stefndu á því að hugsanleg verðmætisrýrnun eignarinnar vegna meintra galla á henni sé langt undir þeim takmörkum sem leiði af 18. gr. laganna. Stefnanda hafi vitaskuld verið kunnugt um þessar takmarkanir laganna, og sérstaka þýðingu aldurs eignarinnar í því sambandi, er hann hafi afráðið að festa kaup á eigninni án nokkurs áskilnaðar eða fyrirvara fyrir sitt leyti. Til viðbótar byggja stefndu á því að taka beri tillit til þeirrar skyldu stefnanda að takmarka tjón sitt samkvæmt 60. gr. margumræddra laga um fasteignakaup. Fyrirliggjandi sé að stefnandi hafi vitað af meintum ágöllum þaksins, að minnsta kosti allt frá 15. október 2007. Ekkert sé fram komið um það að stefnandi hafi gripið til ráðstafana í því skyni að draga úr því tjóni sem kunni að hafa orðið á eigninni. Áskilnaður stefndu um dómkvaðningu matsmanna lúti einnig að þessu atriði og hugsanlegu mati á því hversu stór hluti af meintum ágöllum sé til kominn vegna skorts á viðeigandi aðgerðum af hálfu stefnanda til að draga úr meintu tjóni sínu. Samkvæmt því sem nú hafi verið talið hafni stefndu allri greiðsluskyldu gagnvart stefnanda og krefjist sýknu af öllum kröfum hans í málinu. Byggja stefndu á því að skilyrði bótaskyldu samkvæmt ákvæðum laga um fasteignakaup nr. 40/2002 séu ekki fyrir hendi í málinu. Jafnframt mótmæla stefndu því að stefnandi geti með réttu beitt stöðvunarrétti samkvæmt 44. gr. laganna. Beiting stöðvunarréttar sé þar að auki á áhættu stefnanda sjálfs og áskilja stefndu sér rétt til að krefja stefnanda um eftirstöðvar kaupverðs, með dráttarvöxtum frá umsömdum gjalddaga þeirra, gegn útgáfu afsals í sérstöku dómsmáli síðar, allt eftir úrslitum þessa máls og að því gefnu að stefndi efni ekki skuldbindingar sínar af sjálfsdáðum verði slík skuldbinding leidd af niðurstöðu þessa máls. Kröfu stefnanda um vexti og dráttarvexti sé mótmælt. Byggja stefndu á því að skilyrði slíkrar kröfu séu ekki til staðar í málinu samkvæmt ákvæðum laga nr. 38/2001. Krafa um vexti samkvæmt 1. mgr. 8. gr. eigi ekki við eins og atvikum málsins sé háttað. Verði fallist á greiðsluskyldu stefndu að einhverju leyti geti skylda til greiðslu vaxta ekki miðast við fyrri dagsetningu en 1. nóvember 2008, er mánuður hafi verið liðinn frá því að stefndu hafi verið kynnt niðurstaða matsmanns og bótakrafa gerð. Á hinn bóginn telja stefndu að ekki beri að reikna neina vexti af hugsanlegum kröfum stefnanda fyrr en í fyrsta lagi frá dómsuppsögu enda verulegur vafi um greiðsluskyldu stefndu í málinu. Komi vaxtakrafa stefnanda til greina að einhverju leyti byggja stefndu á því að taka beri óhjákvæmilega fullt tillit til dráttarvaxta vegna vanskila stefnanda á lokagreiðslu kaupverðs. Um lagarök vísa stefndu til meginreglna fasteignakauparéttar, ákvæða laga nr. 40/2002, laga nr. 94/2004, sbr. 26/1994 og laga nr. 38/2001. Kröfu um málskostnað byggja stefndu á lögum nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum lögum nr. 50/1988. V Eins og að framan greinir keypti stefnandi fasteign í húsinu Laugarteig 6, Reykjavík af stefndu með kaupsamningi dagsettum 21. september 2007. Kaupverðið var 19.500.000 krónur. Hefur stefnandi greitt kaupverðið að frátalinni lokagreiðslu, samkvæmt samningi, að fjárhæð 1.000.000 krónur, sem greiða átti hinn 15. mars 2008, þar sem hann taldi eignina vera gallaða í skilningi laga nr. 40/2002. Stefndu hafa mótmælt kröfum stefnanda og byggja á því að fasteignin hafi ekki verið gölluð í skilningi laga um fasteignakaup. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi. Kvaðst hann hafa séð umrædda fasteign auglýsta og strax gert tilboð í hana sem hafi verið samþykkt. Í söluyfirliti hafi komið fram að íbúðin væri mikið endurnýjuð. Hann kvaðst hafa skoðað eignina í ágúst 2007 ásamt systur sinni og unnustu. Hann kvaðst hafa spurt um leka, en stefnda, Helga, sagt að enginn leki væri í íbúðinni. Hann hafi farið upp á háaloft þegar hann skoðaði, en þá hafi engir pollar verið. Hann hafi ekki farið upp á þak. Hann hafi bara séð rakabletti á viðnum en ekki fúa, ekki heldur í október er hann skoðaði í seinna skipti. Hann hafi vitað að þakklæðing væri úr áli og reiknaði með því að þakið væri í lagi. Hann kvað að ekki hefði verið minnst á það við sig að orðið hefði vart við leka í íbúðinni fyrir neðan. Skipt hafi verið um klæðningu að innan, panellagt og skipt um einangrun. Á grundvelli þessa hafi hann gert kauptilboð, dagsett 30. ágúst 2007. Kvað hann að fyrir hafi legið að hann setti íbúðina í leigu og hafi hann því ekki ætlað að fara út í endurbætur. Kaupsamningur hafi síðan verið undirritaður 21. september 2007. Samkomulag hafi orðið um að stefndu, seljendur eignarinnar, fengju nokkra mánuði til að afhenda íbúðina. Hann kvaðst hafa fengið íbúðina afhenta fyrr en ráðgert hafi verið. Kvöldið fyrir afhendingu hafi stefnda hringt og sagst hafa orðið vör við raka. Hafi stefnda sagt honum frá gallanum símleiðis og sagt að er hún hafi verið að flytja hafi hún orðið vör við galla, þar sem fyrirhugað sé að setja svalir á íbúðina. Þau hafi ákveðið að hann skoðaði lekann og athugað yrði hvað kostaði að gera við þetta. Hafi verið talið að um óverulegan kostnað væri að ræða, sem kæmi til afsláttar kaupverði. Hann kvaðst hafa farið inn í íbúðina 15. október 2007. Þá hafi íbúðin verið vel loftræst og tiltölulega hlýtt og hafi hann séð ummerki um raka. Daginn eftir hafi hann fundið fúkkalykt í íbúðinni. Hafi hann þá farið upp á háaloft og séð þar polla. Kvað hann aðgengi upp á loftið vera auðvelt. Hann kvaðst hafa greint stefndu, Helgu, frá því að hann ætlaði að bera fyrir sig gallann. Hann kvaðst strax hafa haft samband við fasteignasöluna, en ekki fengið góðar leiðbeiningar um hvernig hann skyldi bregðast við. Hann kvaðst þá hafa leitað til verktakans, VGK, og fengið verkfræðing þaðan til að skoða íbúðina og gefa yfirlit um það hvað væri að eigninni. Hann hafi ráðlagt honum að hafa samband við verktaka, sem sagði að kostnaður við lagfæringu væri á bilinu 5.000.000 til 11.000.000 króna. Hann kvaðst þá fyrst hafa orðið mjög hræddur en síðan mjög reiður. Stefndu hafi verið sent bréf að loknum þessum skýrslum, 26. mars 2008. Hann kvað sér hafa verið kunnugt um að risíbúðin hefði verið gerð mun síðar eða í kringum 1990. Hann kvaðst hafa búið í 23-24 ár í þessu húsi, eða frá fæðingu til ársins 2006, en búið í Kópavogi hjá foreldrum sínum þegar hann keypti íbúðina. Foreldrar hans hafi vitað af því að hann væri að kaupa hana. Stefnda, Helga Helgadóttir, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hún kvaðst hafa búið í íbúðinni frá desember 2003 og selt hana haustið 2007. Engar framkvæmdir hafi farið fram á þaki hússins meðan hún bjó í því. Hún kvaðst engar áhyggjur hafa haft af kostnaði vegna viðhalds hússins þegar hún seldi. Hún kvaðst hafa gert tilboð í íbúð í sama húsi nokkrum vikum áður en hún seldi þessa íbúð. Kvaðst hún fyrst af tekið eftir leka í eigninni í lok september 2007, þegar hún var að flytja. Hún kvaðst fyrst hafa séð raka í kvistglugga. Einnig hafi hún þá tekið eftir leka á háaloftinu, þegar hún var að tæma þar. Hún kvaðst aldrei hafa orðið vör við fúkkalykt í íbúðinni, en fundið fúkkalykt þegar búið var að tæma íbúðina. Lekinn hafi verið ræddur á húsfundi mjög fljótlega eftir það, en einnig hafi farið að leka í íbúðinni fyrir neðan. Hún kvaðst hafa hringt í stefnanda eftir húsfundinn og látið hann vita af lekanum og lagt áherslu á það við hann að þau myndu skoða þetta. Hún kvaðst hafa talað við fasteignasalann, þar sem henni hafi fundist eðlilegt að hún tæki þátt í einhverjum kostnaði vegna lekans. Hún kvað stefnanda hafa spurt mikið um þakið en íbúðareigendur hafi talað um það í nokkurn tíma að þakið væri lélegt. Nokkrum árum áður hafði lekið í íbúðinni fyrir neðan, og stefnandi vitað af því, þar sem að hann hafi þá búið í húsinu. Hún kvað aldrei hafa verið gert við þakið. Hún hafi vitað að kvistgluggarnir voru ekki hluti af upprunalega húsinu, en ekki talið að þakið hefði verið endurnýjað. Dómkvaddur undirmatsmaður, Auðunn Elíson, gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvað það svo vera að þegar farið væri í byggingaframkvæmdir þyrfti að uppfylla byggingarreglugerð sem þá væri í gildi, eins og hægt er. Ekki sé alltaf sótt um byggingarleyfi en hins vegar eigi að sækja um leyfi til byggingarfulltrúa ef rými er útbúið sem íbúð og þar af leiðandi eigi að uppfylla byggingarreglugerð. Hefði verið auðvelt að uppfylla byggingarreglugerð þegar íbúðin var gerð. Ekki sé venja að uppfylla þurfi ákvæði byggingarreglugerðar um einangrun ef skipt er um lítinn hluta þaks heldur frekar þegar skipt sé um stærri hluta þaksins. Hann kvað fyrirhugaðar viðgerðir í séreign, samkvæmt matsgerð hans, allar tengjast tilfæringum sem gera þurfi til þess að uppfylla lágmarksviðmið í byggingarreglugerð. Hjalti Sigmundsson, dómkvaddur yfirmatsmaður, gaf skýrslu við aðalmeðferð. Hann kvað íbúðina ekki vera haldna göllum á innra byrði, eins og lýst sé í undirmati. Hann kvað yfirmatsmenn telja að frágangur þaks hafi uppfyllt kröfur samkvæmt reglugerð sem í gildi var þegar húsið var byggt og ekki sé nauðsynlegt að uppfæra fráganginn til nútíma horfs. Engar skemmdir hafi gefið tilefni til lagfæringa. Hann kvað verðmætaaukningu fasteignarinnar vegna framkvæmda á ytra byrði vera jafna þeim kostnaði, sem metinn sé við framkvæmdina. Ytra byrðið hafi runnið sitt skeið og þarfnist lagfæringar og við viðgerð aukist því verðmæti sem nemi kostnaði. Hann kvað það vera eðlileg vinnubrögð að víkja frá kröfum byggingarreglugerðar frá 1979 vegna einangrunarþykktar. Sama ástæða sé fyrir því að ekki sé nauðsynlegt að uppfæra einangrun til þess sem gerð sé krafa um núna. Farið sé að þeim reglum sem voru í gildi þegar húsið var byggt þó að það sé æskilegt að uppfæra til nútímahorfs. Umræddri fasteign hafi verið, um og eftir 1982, breytt úr óráðstöfuðu rými og útbúin íbúð. Einangrun fyrir 1945 hafi verið mjög takmörkuð, og ef engin einangrun sé, bara sperrur, þá sé leitast við að uppfylla kröfurnar. Hann kvaðst, aðspurður, staðfesta að einangrunin sé í bága við reglugerð frá 1979, en kvaðst jafnframt álíta að ekki eigi að fylgja þeirri reglugerð, enda hefði getað verið erfitt að uppfylla skilyrði hennar. Hann kvað það ekki hafa verið staðreynt að fengið hefði verið leyfi byggingarfulltrúa, en samþykktar teikningar séu inni í málinu. Ekki sé alltaf hægt að uppfæra mannvirki til nútímahorfs nema með miklum tilfæringum og velti það á aðstæðum hvort forsvaranlegt sé að leggja út í þann kostnað. Hann kvað ekki nauðsynlegt að hafa lagnagrind, þ.e. engin krafa sé um það. Helgi S. Gunnarsson yfirmatsmaður gaf skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvað yfirmatsgerð víkja frá kröfum reglugerðar 1979 varðandi einangrunarþykktir en almennt sé, og viðtekin venja þegar byggingar, byggðar fyrir gildistíma núverandi reglugerðar, séu endurbættar, að horfa til öryggisatriða og miða við gildandi reglugerð, en varðandi tæknilega þætti sem ekki lúti að öryggisatriðum að miða við eldri reglugerðir og gefa undanþágur. Hafi byggingarfulltrúi tekið sér þá heimild að gefa undanþágu frá því með því að samþykkja uppdrætti og hafi það viðgengist í framkvæmd. Ólafur Ágúst Axelsson, íbúi að Laugateig 6, gaf og skýrslu við aðalmeðferð málsins. Hann kvaðst hafa keypt íbúðina á 1. hæð, sem hann búi nú í, af foreldrum stefnanda. Faðir stefnanda hafi bent honum á, er hann keypti, að þakið væri upprunalegt og þyrfti viðhalds við innan nokkurra missera. Það væri og augljóst með því að horfa á húsið. Hins vegar hafi ekki verið talað um leka á þeim tíma. Hann kvaðst ekki hafa vitað um endurbætur á þakinu áður en hann keypti íbúðina. Kvaðst hann hafa fengið vitneskju um leka á 2. hæð hússins, sennilega um það leyti sem stefnandi keypti íbúðina, en hann hafi verið ræddur eitthvað áður, líklega veturinn 2006-2007, og rætt hafi verið um endurbætur á þaki árið 2003, samkvæmt fundargerð í húsfélagi. Leki sem komið hafi fram í íbúð stefndu, Helgu, þegar íbúðin hafi verið tóm, áður en stefnandi hafi tekið við henni, hafi sést í geymslurými fyrir ofan íbúðina. Sperrur séu þar sýnlegar og raki hafi verið utan á sperrum og pollur á gólfi. Sýnilegt hafi verið að festingar á þaki væru ryðgaðar og jafnvel horfnar, plötur lausar og tæringarblettir kringum festingar. Hann kvað að gert hefði verið við þakið síðastliðið sumar og ekki orðið vart við leka eftir það. Skipt hafi verið um klæðningu á þakinu og skipt á timburverki, eins og þurft hafi. Einangrun þaksins hafi ekki verið breytt og ekki breytt rakavörn. Óumdeilt er að þak hússins lekur, eins og staðfest hefur verið með framlögðum matsgerðum. Samkvæmt fyrirliggjandi matsgerðum, bæði undir- og yfirmati, er eignin haldin þeim göllum að þakvirki, þakklæðningu, þakglugga og steypta rennu þurfi að endurbæta og til að koma í veg fyrir leka þurfi að rífa báruál af þaki, endurgera pappalögn, áfellur og þéttingu við skorstein. Einnig þurfi að setja áfelli frá þaki niður í þakrennu til að koma í veg fyrir að vatn leiti inn í þakrými. Endurnýja þurfi ysta borð í borðaklæðningu þaks og þétta þakrennu. Í matsgerð yfirmatsmanna er þó jafnframt talið að bæta þurfi við útloftunarrörum og ventlum. Yfirmatsmenn taka þó fram að sá frágangur sem var fyrir sé hefðbundinn frágangur þess tíma sem húsið var byggt á. Eign sú, sem stefnandi keypti af stefndu, var útbúin síðar í óinnréttuðu þakrými hússins í kringum 1990, en ekki liggur þó fyrir í málinu hvenær nákvæmlega það var gert. Þá er óumdeilt að við þá framkvæmd var ekki fylgt ákvæðum byggingarreglugerðar frá 1979 um einangrun þaksins. Hefur undirmatsmaður komist að þeirri niðurstöðu að svo hafi átt að gera en yfirmatsmenn hafa komist að öndverðri niðurstöðu. Undirmatsmaður vísar í mati sínu til byggingareglugerðar frá árinu 1979, sem í gildi var þegar byggingarnefnd samþykkti teikningar af kvistum á risi árið 1982. Bendir matsmaður á það, að þykkt einangrunar í sperrum uppfylli ekki kröfur reglugerðarinnar um kólnunartölur og reiknar hann út kostnað við að bæta þar úr. Í gr. 7.5.14 segir svo um einangrun og kólnunarkröfur: „Við endurbyggingu íbúðarhúsa eða endurnýjun á einstökum þáttum þeirra, t.d. gluggum, skal leitast við að ná þeim kólnunartölum sem tilgreindar eru í gr. 7.5.2.“ Hafa yfirmatsmenn fullyrt að sú venja sé ríkjandi að ekki séu gerðar svo strangar kröfur við breytingar á gömlum byggingum að einangrun sé færð í það horf sem krafist sé í nýbyggingum samkvæmt byggingarreglugerð heldur sé látið nægja að fylgt sé öryggisráðstöfunum sem byggingarreglugerð krefst. Viðgengist hafi að víkja frá byggingarreglugerð varðandi kólnunartölur og því telja þeir ekki að um galla sé að ræða á eigninni hvað það varði. 1. mgr. 18. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002 er kveðið á um það, að notuð fasteign telst ekki gölluð, nema ágallinn rýri verðmæti hennar svo nokkru varði eða seljandi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi. Samkvæmt framlögðu söluyfirliti segir svo m.a. í lýsingu á eigninni: „Að sögn eiganda er búið að taka íbúðina mikið í gegn svo sem nýlegir gluggar, vatnslagnir, ofnar, rafmagn, tafla og innréttingar. Húsið er með álþaki. Nýlega búið að helluleggja fyrir framan hús, hiti í stéttum.“ Verður ekki talið að fyrrgreindar upplýsingar í söluyfirliti hafi getað gefið stefnanda til kynna að þak hússins hafi verið nýuppgert. Liggur ekkert fyrir um það í málinu að stefnandi hafi mátt búast við því að þakið hefði verið endurnýjað og verður því að líta svo á að honum hafi mátt vera kunnugt um að ástand þaksins væri í samræmi við aldur þess. Samkvæmt því sem fyrir liggur urðu stefndu fyrst vör við leka er þau voru að tæma íbúðina fyrir afhendingu og óumdeilt er að stefnda, Helga, lét stefnanda strax vita af lekanum. Er ekkert það fram komið í málinu sem hnekkir þeirri fullyrðingu stefndu að lekans hafi þá fyrst orðið vart, enda liggur fyrir að við skoðun stefnanda á íbúðinni fyrir kaup sá hann engin lekamerki. Sem fyrr greinir er fjölbýlishúsið Laugarteigur 6, Reykjavík byggt árið 1945. Fyrir liggur að stefnandi skoðaði íbúðina ásamt systur sinni og þáverandi unnustu áður en kaup fóru fram. Þá liggur fyrir að stefnandi bjó hjá foreldrum sínum í umræddu húsi í rúmlega 20 ár og liggur fyrir að faðir stefnanda vottaði kaupsamning um eignina, en stefnandi bjó hjá honum er umrædd kaup fóru fram. Í 1. mgr. 29. gr. fasteignakaupalaga er kveðið á um það að kaupandi fasteignar geti ekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann þekkti til eða átti að þekkja til þegar kaupsamningur var gerður. Þegar framangreint er virt verður að telja að stefnandi hafi haft næga vitneskju um ástand þaksins er kaup voru gerð. Þá verður samkvæmt framansögðu ekki litið svo á að stefnandi hafi getað vænst þess að einangrun íbúðarinnar uppfyllti kröfur byggingarreglugerðar frá 1979 varðandi einangrunargildi, en ekki hefur verið hnekkt þeirri fullyrðingu sem fram kemur í yfirmati, að samkvæmt venju séu ekki gerðar kröfur um aukna einangrun við breytingar á gömlum húsum. Þá ber að líta til þess að kostnaður við endurbætur á einangrun og rakavörn, er samkvæmt framlagðri undirmatsgerð það lítill í samanborið við kaupverð eignarinnar að gallinn verði að teljast minniháttar, sbr. fyrrgreinda 18. gr. fasteignakaupalaga. Hins vegar er í yfirmati fallist á að rakavörn sé gölluð og kostnaður við viðgerð á henni nemi 82.610 krónum á verðlagi í ágúst 2007, sem ekki getur talist rýra verðmæti eignarinnar svo nokkru nemi eða að stefndu hafi leynt þessum ágalla með saknæmum hætti. Að öllu framangreindu virtu er því ekki fallist á að stefnandi eigi kröfu á hendur stefndu vegna galla á fasteigninni. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Rétt þykir þrátt fyrir þessa niðurstöðu, eins og atvikum málsins er háttað, að hver aðila beri sinn kostnað af málinu. Stefndu var veitt gjafsókn með bréfi dóms- og kirkjumálaráðuneytisins, dagsettu 1. desember 2008. Gjafsóknarkostnaður stefndu, sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur, sem er þóknun lögmanns stefndu, greiðist úr ríkissjóði. Hefur þá ekki verið litið til virðisaukaskattsskyldu stefndu. Dóminn kvað upp Hervör Þorvaldsdóttir héraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt meðdómendunum Frey Jóhannessyni tæknifræðingi og Ríkharði Kristjánssyni verkfræðingi. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Helga Helgadóttir og Helgi Kristjánsson, eru sýkn af kröfum stefnanda, Hans Benjamínssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu, 700.000 krónur, sem er þóknun lögmanns þeirra, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 261/2012
Kærumál Matsgerð
Staðfestur varúrskurður héraðsdóms um að S hf. fengi að afla mats dómkvaddra matsmanna, áðuren munnlegur málflutningur um frávísunarkröfu A hf. færi fram, í máli sem S hf.hafði höfðað gegn A hf.
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Greta Baldursdóttir ogIngibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. apríl 2012, sem barst héraðsdómi samadag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2012, þar sem tekin var til greina krafavarnaraðila um að afla mats dómkvaddra manna áður en málflutningur fer fram umkröfu sóknaraðila um frávísun málsins frá héraðsdómi. Kæruheimild er í c. lið1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þessað hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og áðurgreindri kröfuvarnaraðila hafnað. Þá er krafist málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilikrefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Meðvísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðilaverður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinnkærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili,A1988 hf., greiði varnaraðila, Samskipum hf., 250.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 590/2011
Aðildarskortur
L ehf. krafðist viðurkenningar á því aðfélagið væri eigandi að 62 bílastæðum í bílageymslu á lóð hússins við Borgartún19 í R. Aðild L ehf. byggði á óþinglýstu afsali þar sem félagið keypti af Hs ehf. tiltekinn eignarhluta í bílageymsluhúsi á lóðunumvið Borgartún 19 og 21-21a. Talið var að ekki yrði séð að kaup þessi veittu Lehf. sjálfstæðan rétt til umframbílastæða í bílageymsluhúsinu, ef um það væriað ræða, þar sem sá réttur héldist í hendur við byggingarréttinn sem L ehf.hvorki ætti né hefði heimild til að nýta. Var því staðfest niðurstaðahéraðsdóms um sýknu A hf. af kröfum L ehf. með vísan til 2. mgr. 16. gr. laganr. 91/1991 um meðferð einkamála.
Dómur Hæstaréttar. Málþetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Greta Baldursdóttirog Benedikt Bogason settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega tilHæstaréttar 13. september 2011. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 26.október 2011 og áfrýjaði hann öðru sinni 3. nóvember það ár samkvæmt heimild í4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þessaðallega að „viðurkennt verði með dómi að [hann] sé eigandi að 62 bílastæðumsem til staðar eru í bílageymsluhlutanum sem liggur á lóð hússins nr. 19 viðBorgartún Reykjavík.“ Til vara krefst áfrýjandi þess að stefndi greiði honum286.750.000 krónur „í bætur vegna sömu bílastæða“ með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. október 2008 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur stefnt þrotabúi Landic Property hf. tilréttargæslu fyrir Hæstarétti. Þrotabúið hefur ekki látið málið til sín taka. Þegar af þeim ástæðum sem greinir íforsendum héraðsdóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiðastefnda málskostnað fyrir Hæstarétti sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal veraóraskaður. Áfrýjandi, Lillý Investehf., greiði stefnda, Arion banka hf., 500.000 krónurí málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. júní 2011. Mál þetta,sem tekið var til dóms að loknum munnlegum málflutningi 30. maí sl., er höfðaðfyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Lillý Invest ehf.,Brúnastöðum 63, Reykjavík, gegn Arion banka hf.,Borgartúni 19, Reykjavík, og til réttargæslu þrotabúi LandicProperty hf., Kringlunni 4-12, Reykjavík, með stefnuáritaðri um birtingu 14. og 15. maí 2009. Dómkröfurstefnanda eru þessar: Aðviðurkennt verði með dómi að stefnandi sé eigandi að 62 bílastæðum sem tilstaðar eru í bílageymsluhlutanum sem liggur á lóð hússins nr. 19 við Borgartúní Reykjavík. Til vara erþess krafist að stefndi greiði stefnanda samtals 286.750.000 kr. í bætur vegnasömu 62 bílastæða með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38 /2001frá 1. október 2008 til greiðsludags. Í báðum tilfellumer krafist málskostnaðar að mati dómsins. Dómkröfurstefnda eru þessar: Stefndikrefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Stefndi krefstþess jafnframt að stefnanda verði gert að greiða stefnda málskostnað aðskaðlausu samkvæmt mati réttarins. Réttargæslustefndigerir ekki sjálfstæðar efniskröfur í máli þessu enda eru ekki gerðarsjálfstæðar kröfur á hendur honum í málinu. Réttargæslustefndi gerir þó kröfuum málskostnað úr hendi stefnanda að mati dómsins. Meðúrskurði uppkveðnum 31. ágúst 2010 var hafnað kröfum stefnda um frávísunmálsins. Málsatvik Málsatvikeru þau að Höfðaborg ehf., síðarHoltasel ehf., stóð fyrir byggingu og endurbótum á húsum á lóðunum viðBorgartún nr. 19 og 21-21a á árunum 2000 til 2003. Auk skrifstofubygginga var byggtbílageymsluhús á lóðunum. Þann 26.febrúar 2002 gerðu Fasteignafélagið Stoðir hf., (nú LandicProperty hf.) og Höfðaborg ehf. með sér kaupsamningum kaup þess fyrrnefnda á allri fasteigninni Borgartún 21, Reykjavík, merkt semmatshluti 06- 0101 hjá Fasteignamati ríkisins, ásamt lóðaréttindum ogtilheyrandi hlutdeild í bílastæðahúsi.Enn fremur var með sama samningi keypt fasteignin Borgartún 21a,Reykjavík, merkt sem matshluti 04 0101 hjá Fasteignamati ríkisins. Eignaskiptayfirlýsingvar gerð fyrir fasteignirnar Borgartún21-21a, sem dags. er 29. janúar 2003, og var þinglýst á eignirnar. Þar kemur fram að sérstakur ónotaðurbyggingarréttur tilheyri eignarhluta 06- 0101. Er síðan frekari lýsing ábyggingarréttinum og hvernig honum er ætlað að nýta öll þau bílastæði sem tilstaðar eru á lóðunum og í bílahúsinu og ekki þurfa að notast vegna þessbyggingarmagns sem þegar er komið á lóðirnar. Samkvæmtsérstakri kvöð, sem þinglýst var á fasteignina að Borgartúni 19 hinn 22.desember 2003 var tiltekið að öll bílastæði í bílastæðahúsi á lóðunum Borgartún19 og 21-21a, sem væru umfram kröfur vegna byggingarmagns á lóðunum, skulitilheyra eign 06- 0101 á lóðinni Borgartún 21-21a. Þá er í kvöðinni vísað til sérstaks kafla íeignaskiptayfirlýsingunni í því sambandi. Með afsali,dags. 11. mars 2003, afsalaði Höfðaborg ehf. til Fasteignafélagsins Stoða hf.byggingunum nr. 21 og 21a við Borgartún, sbr. kaupsamning aðila um þær eignirfrá 26. febrúar 2002. Með afsali,dags. 9. janúar 2004, afsalaði Höfðaborg ehf. síðan fasteigninni að Borgatúni19 einnig til Fasteignafélagsins Stoða hf. Í því afsali kom fram að kaupanda værikunnugt um kvöð vegna bílastæða. Með afsali,dags. 31. maí 2005, afsalaði Fasteignafélagið Stoðir hf. fasteigninni að Borgartúni19 til Kaupþings banka hf., en stefndi tók við réttindum og skyldum þess bankameð ákvörðun Fjármálaeftirlitsins frá 21. október 2008. Samkvæmtkaupsamningum dags. 30. janúar 2007 keypti Kaupþing banki hf. fasteignina aðBorgartúni 17. Sótti bankinn um heimildtil Reykjavíkurborgar til að fá að rífa fasteignina að Borgartúni 17 og sameinalóðirnar við Borgartún 17 og 19 í eina lóð og var hún eftir sameininguna nefndBorgartún 19. Í framhaldiaf sameiningunni sótti bankinn um heimild til stækkunar þeirrar byggingar semvar á lóðinni nr. 19 og fékk hann samþykkt aukið byggingarmagn um 4.870,1m2.Hafi sú aukning verið háð því að til væru bílastæði fyrir þessumviðbótarfermetrum í samræmi við reglur Reykjavíkurborgar. Með bréfi, dags. 23. maí 2007, til Kaupþingsbanka hf. gerði Höfðaborg ehf. tilkall til bílastæða í bílageymsluhúsi á lóðBorgartúns 19 og 21 og áskildi sér rétt til að dómkveðja matsmenn til að metaverðmæti þeirra. Í svarbréfi lögmanns bankans, dags. 13. júlí 2007, var þeimkröfum hafnað og ekki talið að grundvöllur væri fyrir því að fram færu viðræðurmilli aðila um bótakröfur. Samkvæmt beiðni Höfðaborgar ehf. voru dómkvaddir matsmenn 9. nóvember2007 í Héraðsdómi Reykjavíkur til þess að kveða á um fjölda og meta verðmætibílastæða í bílastæðahúsinu við Borgartún 19 og verðmæti byggingarréttar viðBorgartún 21 til 21-a í tengslum við þau bílastæði, eins og nánar greinir ímatsbeiðni. Samkvæmt matsgerð, dags. 30. september 2008, var niðurstaðamatsmanna varðandi fjölda bílastæða sú að 62 bílastæði gengu af íbílastæðahlutanum sem liggur á lóð hússins nr. 19 við Borgartún. Samkvæmt afsali, dags. 21. janúar 2008, hefur stefnandi keypt afHoltaseli ehf. (áður Höfðaborg ehf.) eignarhluta 06- 0101 í bílageymsluhúsi álóðunum við Borgartún 19 og 21-21a. Kröfur stefnanda í málinu eru byggðar á greindri matsgerð. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandibyggir á því að þeir sem hann leiðir rétt sinn frá hafi byggt húsin aðBorgartúni 19 og 21-21a ásamt bílageymslu. Hann vísartil þess að áður en byggingunum hafi verið ráðstafað hafi byggingarréttur á lóðunum nr. 21-21a veriðundanskilinn svo og þau bílastæði í bílageymsluhúsinu sem ekki voru nauðsynlegtil að fullnægja því byggingarmagni sem þá voru byggð á lóðunum og seld. Þessiráðstöfun á byggingarrétti og bílastæðum hafi verið framkvæmd með því að útbúa og þinglýsaeignaskiptayfirlýsingu á fasteignina að Borgartúni 21-21a og með því aðþinglýsa kvöð vegna bílastæðahúss á fasteignina að Borgartúni 19. Stefnanditelur þessar yfirlýsingar mjög skýrar og ekki geti farið á milli mála hvað hafiverið undanskilið við sölu fasteignanna. Stefndihafi haldið því fram að skilja beri yfirlýsingar í kvöðinni þannig að átt sévið byggingarmagn sem sé til staðar þegar byggingarrétturinn verði nýttur afstefnanda. Heldur stefnandi því fram aðtúlkun þessi fái ekki staðist. Aðsjálfsögðu sé átt við það byggingarmagn sem hafi verið til staðar þegarbyggingarrétturinn var undaskilinn og bílastæðin um leið. Stefnandivísar til þess að á þessum tíma hafi legið fyrir það byggingarmagn sem þá var komið á lóðirnar svo ogbílastæðaþörfin vegna þess, og allt annað hafiverið undanskilið með eignaskiptalýsingunni svo og kvöðinni. Ekkert hafi verið eftir af stæðum. Hann hafiátt allan ónýttan byggingarrétt á lóðinni nr. 21-21a við Borgartún og öllaukabílastæði á 19 og 21-21a. Stefnandibendir á að á þessum tíma hafi ekkertlegið fyrir um sameiningu lóðanna nr. 17 og 19 við Borgartún. Það hafi veriðhonum óviðkomandi og ekki hafi verið leitað álits hans á því. Hins vegar vísarhann til þess að við það að sameina lóðirnar hafi aldrei getað myndast rétturtil handa stefnda til að hrifsa til sín bílastæðin gegn skýrri yfirlýsinguþinglýstu kvaðarinnar. Stefndihafi gert þau mistök við sameiningu lóðanna að framvísa bílastæðum í eiguannars aðila til að auka byggingarmagn sitt við það hús sem hann keypti afHöfðaborg ehf. Sú bygging sem hann keypti hafi aðeins haft ákveðinn fjöldabílastæða sem ekki dugði fyrir stækkuninni,en önnur hafi seljandi átt. Stefnukrafangeri ráð fyrir að þeim misskilningi stefnda verði eytt þar sem hann virðistþeirrar skoðunar að hann geti framvísað bílastæðum í rándýru bílastæðahúsi semseljandi hafi byggt og sem hann undanskildi þegar hann ráðstafaði fasteigninni. Þar semágreiningur sé milli aðila um hver hafi átt bílastæðin 62 eftir að samningarvoru gerðir milli þeirra sé nauðsynlegt fyrir stefnanda að fá úr því skorið aðhann sé eigandi stæðanna og hafi þar með ráðstöfunarrétt yfir þeim. Gangi aðalkrafan út á að eyða þeirri óvissu. Reyniststaðan hins vegar vera sú að stefndi hafi ráðstafað stæðunum og ekki sé um þaðað ræða að sú ráðstöfun gangi til bakagerir stefnandi í málinu þá varakröfu að stefndi greiði honum skaðabætur. Í málinu séArion banka hf. stefnt þar sem gengið sé út frá aðbankinn hafi yfirtekið öll réttindi og allar skyldur Kaupþings banka hf. hvaðvarðar allt er viðkomi fasteigninni að Borgartúni 19. Varðandilagarök vísar stefnandi til almennra reglna samningalaga og kröfuréttar svo ogtil reglna um skaðabætur. Varðandi málskostnaðarkröfuna vísar hann til 129. gr.og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda Stefndibyggir á því að sýkna beri hann með vísan til 1. mgr. 22. gr. laga nr. 26/1994um fjöleignarhús, en samkvæmt þeirri grein skulu bílskúrar jafnan fylgjaákveðnum séreignarhlutum í húsinu og sé sérstök sala þeirra eða framsalbílskúrsréttinda til annarra en eiganda í húsinu óheimil. Sama regla eigi við um stæði í bílageymslu.Stefndi byggir á því að til þess að stefnandi geti átt kröfu um viðurkenningu áeignarrétti yfir bílastæðum og/eða gert kröfu um viðurkenningu á slíkum réttiþurfi stefnandi að vera eigandi að eignarhluta í fasteignunum Borgartúni 19, 21eða 21a, en fyrir liggi að svo sé ekki. Byggir stefndi þannig á því að þegar afþeirri ástæðu beri að sýkna stefnda með vísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála. Stefndibyggir á því að sýkna beri hann á þeim grundvelli að stefnandi eigi ekki þauréttindi sem hann krefst. Stefndi byggir á eignaskiptayfirlýsingu, dags. 29.janúar 2003. Samkvæmt henni tilheyri byggingarréttur eign 06- 0101 viðBorgartún 21. Samkvæmt 3. gr.kaupsamnings, dags. 26. febrúar 2002, sé ónýttur byggingarréttur sem fylgieigninni eign kaupanda, en samkvæmt kaupsamningnum sé kaupandiréttargæslustefndi og núverandi eigandi sé Landfestar ehf., eins og vottorðúrFasteignaskrá og veðbandayfirlit beri með sér. Ljóst sé að byggingarréttur ogréttur til umfram-bílastæða haldist í hendur og því ætti eigandibyggingarréttar kröfu til stæðanna sé slík krafa til staðar, en ekki stefnandi.Byggir stefndi þannig á því að þegar af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda meðvísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 191/1991 um meðferð einkamála. Stefndibyggir á 3. gr. kaupsamnings frá 26. febrúar 2002. Samkvæmt greininni séseljanda einum heimilt að nýta byggingarréttinn. Samkvæmt 1. gr. viðauka viðkaupsamning sé þetta skilgreint þannig að seljanda sé einum heimilt að nýta sérumræddan rétt með þeim skilyrðum sem sett séu fram í viðaukanum. Samkvæmt 4.gr. fyrrgreinds viðauka sé nýting byggingarréttar háð því að seljandi(Höfðaborg ehf.) verði a.m.k. að verulegu leyti í eigu sömu aðila og núer. Stefndi byggir á því að meðfyrrgreindum viðauka hafi nýtingarréttur á byggingarrétti verið bundinn viðseljanda, Höfðaborg ehf., og ekki framseljanlegur, án samþykkis eigandaeignarinnar. Ekki sé sýnt fram á í málinu að stefnandi leiði rétt sinn tilbílastæða frá Höfðaborg ehf., en sé slíkur réttur til staðar ætti hann aðtilheyra Höfðaborg ehf. Byggir stefndiþannig á því að jafnframt af þeirri ástæðu beri að sýkna stefnda með vísan til2. mgr. 16. gr. laga nr. 191/1991 um meðferð einkamála. Stefndibyggir jafnframt kröfu sína um sýknu vegna aðildarskorts á því að verði taliðað stefnandi sé eigandi bílastæðahússins hafi hann ekki fylgt ákvæðum 22. gr. aí lögum um fjöleignarhús nr. 26/1994, um að bjóða öðrum aðilum lóðarinnarbílastæðahúsið til kaups og því sé kaupsamningur sá sem stefnandi byggirmeintan rétt sinn til eignarinnar á, ógildur sbr. 6. mgr. 22. gr. a, sl. og því geti stefnandi ekki byggt rétt áfyrrgreindum samningi í máli þessu. Verði ekkifallist á sýknu á grundvelli aðildarskorts þar sem stefnandi sé ekki sá aðilisem eigi með réttu þá hagsmuni sem hann krefst, byggir stefndi á eftirfarandimálsástæðum til stuðnings sýknukröfu sinni. Að svo miklu leyti sem við eigivísar stefndi til sjónarmiða hér að ofan málatilbúnaði sínum tilstuðnings. Stefndivísar til kvaðarinnar, sem þinglýst var á fasteignina Borgartún 19 hinn 22.desember 2003. Svo sem fram komi í þeirri kvöð þá skulu öll bílastæði íbílastæðahúsunum við Borgartún 19 og 21-21a, sem á hverjum tíma séu umframkröfur vegna byggingarmagns á lóðunum, tilheyra eign 06- 0101 á lóðinni Borgartún21-21a. Þetta sé síðan ítrekað síðar íkvöðinni en þar segir: „Byggingaréttursem, að uppfylltum skilyrðum byggingaryfirvalda, þegar og ef leyfi verður veit[t] til nýtingar, er hér meðskilgreindur sem hluti eignar 06.0101.“ Stefndibyggir á því að í orðum kvaðarinnar felist að réttindi þau sem eigandaeignarinnar að Borgartúni 21-21a voru áskilin í sameiginlegu bílastæðahúsi, séuívilnandi og taki aðeins til bílastæða sem séu umfram kröfur byggingayfirvaldaá hverjum tíma svo sem orðalag kvaðarinnar beri með sér. Þar sem fyrir liggi aðekki séu umfram-stæði á lóðinni Borgartún 19, liggi fyrir að stefnandi getiekki byggt rétt á kvöðinni. Stefndibyggir á 43. og 44. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997, en samkvæmtþeim greinum sé heimild til útgáfu byggingarleyfis háð samþykkibyggingaryfirvalda. Stefndi byggir áþví, svo sem ofangreind tilvitnun í nefndri kvöð beri með sér, að það séskilyrði þess að byggingarréttur sé nýttur að leyfi byggingaryfirvalda fáist. Þá virðist mega ráða af kvöðinni að forsendaþess að rétthafi byggingarréttar geti virkjað rétt til umfram-stæða sé aðbyggingarréttur sé nýttur. Ekkert liggifyrir í málinu um að stefnandi hafi fengið leyfi til stækkunar á Borgartúni 21eða að hann muni eða hyggist nýta áður greindan byggingarrétt. Þá liggi ekkifyrir í málinu að sótt hafi verið um leyfi til frekari bygginga á fyrrgreindrilóð og jafnframt liggi ekki fyrir teikningar af þeirri byggingu sem stefnandihyggst reisa á lóðinni. Stefndibyggir á eignaskiptayfirlýsingu um Borgartún 21–21a. Í henni komi fram að byggingarréttur aðuppfylltum skilyrðum byggingaryfirvalda, þegar og ef leyfi verði veitt, séhluti eignar nr. 06- 0101. Íeignaskiptayfirlýsingunni segir síðan: „Nýtingþessa réttar hefur áhrif til stækkunar á umfangi byggingarréttarins, en er háðsamþykki byggingaryfirvalda þegar byggingarétturinn verður nýttur.“ Samkvæmt26. gr. reglugerðar nr. 910/2000, um eignaskiptayfirlýsingar, útreikninghlutfallstalna o.fl. í fjöleignarhúsum, sbr. 17. gr. laga nr. 26/1994, umfjöleignarhús, skal byggingarfulltrúi staðfesta eignaskiptayfirlýsingar. Uminntak staðfestingar byggingarfulltrúa sé fjallað í 27. gr. sömureglugerðar. Þar segir m.a. að í áritunbyggingarfulltrúa felist staðfesting á því að eignaskiptayfirlýsing sé yfirfarinog í samræmi við lög um fjöleignarhús og nefnda reglugerð. Stefndi byggir á því, svo sem fyrr greinir,að samkvæmt 22. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús sé óheimilt að ráðstafabílskúrum til annarra en eigenda ákveðinna séreignarhluta í húsinu og sérstöksala þeirra eða framsal bílskúrsréttinda til annarra en eiganda í húsinu séóheimil. Byggir stefndi þannig á því aðhefði inntak kvaðarinnar verið að taka frá ákveðinn fjölda stæða, stefnanda eðafyrirrennurum hans til eignar, hefði slík ráðstöfun verið í andstöðu viðfyrrgreinda lagagrein og byggingarfulltrúi því ekki áritaðeignaskiptayfirlýsinguna um staðfestingu líkt og hann gerði. Stefndibendir á að hefði ætlan samningsaðila verið að kvöðin fæli í sér rétt tiltiltekins fjölda bílastæða miðað við stöðu byggingarmagns á þeim tíma semkvöðin var gefin út, hefði verið kveðið á um það í kvöðinni og sá fasti fjöldibílastæða hefði verið afmarkaður sem sjálfstæð eign og eigandi þeirra greitt afþeim skatta og greitt kostnað af rekstri þeirra þ.m.t. viðhald. Fyrir liggi í málinu að ekkert af þessu hafiverið gert og hafi stefndi greitt skatta og gjöld af umræddum bílastæðum ogborið kostnað af rekstri þeirra og viðhaldi. Þá vísarstefndi til 22. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, en samkvæmt þeirri greinsé óheimilt að ráðstafa bílskúrum út fyrir húsið og að undanskilja þá við sölueignarhluta nema til eiganda sem eigi annan eignarhluta í húsinu. Stefndi vísar til sjónarmiða hér að ofan tilstuðnings þessari sýknuástæðu. Þannigbyggir stefndi á því að sú fullyrðing stefnanda fái ekki staðist að bílastæði íbílastæðahúsinu hafi verið undanskilin einfaldlega vegna þess að slíkt hefðiverið í andstöðu við fyrrgreinda lagagrein. Þá mótmælirstefndi þeirri fullyrðingu í stefnu að það hafi komið stefnanda eða þeim semhann telur sig leiða rétt sinn frá sérstaklega á óvart að Kaupþing banki skyldisameina lóðirnar við Borgartún 17 og 19 til þess að stækka höfuðstöðvar sínarog nýta til þess umfram stæði á lóðinni.Fyrir liggi að Eykt hf. félag íeigu sömu aðila og stefnandi og fyrirrennarar hans, sá um stækkunhöfuðstöðvanna. Enn fremur sé ekki að sjá hvernig og hvers vegna Kaupþing bankihefði átt að upplýsa stefnanda um sameiningu lóðanna, sér í lagi þegar því sésíðan haldið fram af stefnanda að hann hafi eignast bílageymsluhús með afsalidagsettu 21. janúar 2008, en þá þegar var stækkun höfuðstöðva Kaupþings lokið. Stefndimótmælir því að hægt sé að byggja niðurstöðu í máli þessu á mati dómkvaddramatsmanna. Fyrir liggi að samkvæmt fyrrgreindri kvöð tilheyra bílastæði sem áhverjum tíma séu umfram kröfur vegna byggingarmagns á lóðum við Borgartún 19,21 og 21a eignarhluta 06- 0101 á lóðinni við Borgartún 21-21a. Af þeim sökum verði ekki séð hvernig hægt séað byggja á mati þar sem miðað er við verðlagi í september 2007, en ekkertliggi fyrir í málinu um að staðið hafi til að nýta byggingarréttinn á þeimtíma. Enn fremur liggi ekki fyrir í matsbeiðninnivið verðlag á hverju eigi að miða. Hafi matið verið miðað við verðlag ábílastæðum í september 2007, byggir stefndi á því að slíkt mat gefi ranga myndaf verðlagi í dag. Þá mótmælirstefndi sérstaklega kröfugerð stefnanda. Í málinu sé því haldið fram að stefndihafi hrifsað til sín stæði í bílastæðahúsi við Borgartún 19 og þannig gert þaðað verkum að stefnandi hafi farið á mis við að geta nýtt sérbyggingarrétt. Stefnandi taki síðanverðmæti bílastæðanna samkvæmt fyrrgreindri matsgerð og leggi þau saman viðverðmæti byggingarréttarins samkvæmt sömu matsgerð og fái þannig út fjárhæðvarakröfu. Stefndi byggir á því að slík kröfugerð gangi ekki upp, ef stefnandieigi bílastæðin geti hann ráðstafað þeim til þess að nýta byggingarréttinn ogþannig eigi hann ekki jafnframt rétt á bótum úr hendi stefnda vegna þess aðhafa farið á mis við það að geta nýtt réttinn. Stefndivísar til kauptilboðs frá 22. maí 2003 um fasteignina Borgartún 19. Samkvæmt 2. gr. kauptilboðsins hafi Höfðaborgehf. skuldbundið sig til þess að afhenda Kaupþingi banka hf. eignina kvaða- ogveðbandalausa. Fyrir liggi að fyrrgreindri kvöð hafi verið þinglýst áður enkauptilboðið var samþykkt, en samkvæmt skýru ákvæði þess hafi Höfðaborg ehf.samþykkt að afhenda eignina án allra kvaða.Stefndi byggir þannig á því að stefnandi geti ekki byggt rétt á kvöð semþáverandi eigandi eignarinnar, sá aðili sem stefnandi telur sig leiða rétt sinnfrá, hafi skuldbundið sig til þess að aflýsa fyrir afhendingu eignarinnar. Stefndibyggir á því að hafi stefnandi eða fyrirrennarar hans átt einhvern rétt áfyrrgreindum bílastæðum hafi sá réttur tapast fyrir tómlæti. Fyrir liggi ímálinu að 2. september 2005 hafi stefndi samþykkt tilboð Eyktar í uppsteypu áviðbyggingu á lóðinni við Borgartún 17.Þá liggi fyrir í málinu að Eykt og stefnandi séu í eigu og undir stjórnsömu aðila. Þrátt fyrir þetta hafi stefnandi og/eða fyrirrennarar hans engafyrirvara gert þegar þeir samþykktu uppsteypu á fyrrgreindri viðbyggingu. Það var í raun ekki fyrr en með bréfi frá 23.maí 2007, sem fyrirrennarar stefnanda gerðu athugasemdir, en þá varviðbyggingin risin. Krafan ummálskostnað sé studd við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála. Krafa um virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun sé reist á lögum nr. 50/1988. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur ogberi honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendistefnanda. Stefndimótmælir framsetningu stefnanda á málavöxtum, málsástæðum og málsgrundvelli ogaðild málsins, en stefndi telur málið mjög ruglingslega fram sett, sem geri þaðað verkum að honum sé gert mjög erfitt að verjast því. Þannig bendir stefndim.a. á að í upphafi stefnu sé ekki afmarkað hver sé grundvöllur málsins. Niðurstaða Meðkaupsamningi, dags. 26. febrúar 2002, keypti Fasteignafélagið Stoðir hf. af Höfðaborgehf. fasteignina Borgartún 21, Reykjavík, matshluti 06- 0101, ásamtlóðarréttindum og tilheyrandi hlutdeild í bílastæðahúsi. Enn fremur var meðsama samningi keypt fasteignin Borgartún 21a, Reykjavík, merkt sem matshluti 040101 hjá Fasteignamati ríkisins. Í 3. gr. samningsins er tekið fram að hinniseldu eign tilheyri ónýttur byggingarréttur sem fylgir eigninni og verður eignkaupanda. Tekið er fram að þrátt fyrir eignarhald kaupanda á byggingarréttinumsé seljanda einum heimilt að nýta umræddan rétt eins og nánar greinir í viðaukameð kaupsamningi þessum. Byggingarrétturinn var þannig bundinn við seljanda,Höfðaborg ehf. Íeignaskiptayfirlýsingu um Borgartún 21-21a, þinglýstri 22. desember 2003, kemurfram að byggingarréttur sem áður var í sameign verði að skilgreindri séreigneignar 06- 0101. Nánar segir svo um byggingarrétt þennan íeignaskiptayfirlýsingunni: Byggingaréttur sem, að uppfylltum skilyrðum byggingaryfirvalda,þegar og ef leyfi verður veitt til nýtingar, er hér með skilgreindur sem hlutieignar 06 0101. Byggingarétturinn er réttur til að byggja hús og/eða stækkanúverandi hús á lóðinni Borgartún 21-21a. Viðkomandi rétthafi hefur rétt tilallra þeirra bílastæða á lóðinni Borgartún 21-21a sem ekki hafa verið ráðstafaðvegna krafna um fjölda bílastæða vegna þess byggingamagns sem fyrir er álóðinni þegar byggingarétturinn verður nýttur. Byggingarétturinn hefur einnigrétt á bílastæðum í sameiginlegu bílastæðishúsi með eignum á lóðinni Borgartún19, ákvæði um þetta verður þinglýst á eignina Borgartún 19. Byggingarétturinn nærtil þeirra bílastæða sem eru umfram kröfur um bílastæði fyrir það byggingamagnsem fyrir er á lóðinni Borgartún 19. Þau bílastæði sem eru umfram skulueingöngu reiknast í sameiginlegu bílastæðahúsi með Borgartúni 21-21a. Nýtingþessa réttar hefur áhrif til stækkunar á umfangi byggingaréttarins, en er háðsamþykki byggingaryfirvalda þegar byggingarétturinn verður nýttur. Eigendureignarinnar Borgartún 19 staðfesta með undirritun sinni byggingarétt til nýtingará bílastæðum í sameiginlegu bílastæðahúsi. Þinglýstvar jafnframt kvöð á eignina Borgartún 19 hinn 22. desember 2003 þess efnis aðöll bílastæði í bílastæðahúsi á lóðunum Borgartúni 19 og 21-21a, sem eru áhverjum tíma umfram kröfur vegna byggingarmagns á lóðunum skulu tilheyra eign06- 0101 á lóðinni Borgartún 21-21a. Í kvöðinni var tekinn upp framangreindurtexti úr eignaskiptayfirlýsingu um byggingaréttinn. Samkvæmtframansögðu er ljóst að réttur til bílastæða var í órofa tengslum við byggingarrétteignarinnar 06- 0101 á lóðinni Borgartún 21-21a. Var þar og miðað við þau stæðisem á hverjum tíma eru umfram kröfur vegna byggingarmagns á lóðunum, þegar/efbyggingarréttur yrði nýttur. Í máliþessu krefst stefnandi viðurkenningar á því að hann sé eigandi að 62 bílastæðumsem til staðar séu í bílageymsluhlutanum sem liggur á lóð hússins nr. 19 viðBorgartún í Reykjavík. Sú tilgreining á fjölda bílastæða er byggð á matsgerðdómkvaddra matsmanna, en enginn tilgreindur fjöldi bílastæða var tiltekinn eðaundanskilinn er Kaupþing banki hf. eignaðist Borgartún 19, sbr. afsal dags. 31.maí 2005. Aðildstefnanda að málinu er byggð á óþinglýstu afsali, dags. 21. janúar 2008, ensamkvæmt því keypti hann af Holtaseli ehf. (áður Höfðaborg ehf.) eignarhluta06- 0101 í bílageymsluhúsi á lóðunum við Borgartún 19 og 21-21a. Ekki verðurséð að kaup þessi veiti stefnanda sjálfstæðan rétt til umframbílastæða íbílageymsluhúsinu, ef um það væri að ræða, þar sem sá réttur helst í hendur viðbyggingarréttinn, sem stefnandi hvorki á né hefur heimild til að nýta. Verðurþví fallist á með stefnda að sýkna beri hann af kröfum stefnanda í málinu meðvísan til 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Eftiratvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Eggert Óskarssonhéraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Stefndi, Arion banki hf., skal vera sýkn af kröfum stefnanda, Lillý Invest ehf., í máli þessu. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 234/1999
Ávana- og fíkniefni Skilorð Dráttur á máli Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Upptaka
T var sakfelldur fyrir brot gegn lögum um ávana og fíkniefni og dæmdur til fangelsisrefsingar. Vegna dráttar, sem varð á því að ákæra á hendur honum væri gefin út, var refsing T skilorðsbundin að hluta.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 8. júní 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins, en til vara ómerkingar hins áfrýjaða dóms. Til þrautavara krefst hann þess að refsing verði milduð og að öllu leyti skilorðsbundin. Mál þetta var höfðað í héraði gegn ákærða og meðákærða B fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Í hinum áfrýjaða dómi var ákærða gerð refsing ásamt meðákærða, sem unir dómi. Svo sem greint er í héraðsdómi fylgdust lögreglumenn með ferðum ákærða eftir að þeim hafði borist ábending um sölu hans á fíkniefnum. Fallist verður á með héraðsdómara að með framburði meðákærða, skýrslum lögreglumanna fyrir dómi, ljósmyndum teknum í lystigarðinum Hellisgerði í Hafnarfirði, umbúnaði fíkniefna sem þar fundust og skýrslu tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík um niðurstöður samanburðarrannsóknar á pökkum með fíkniefnum og límbandi, sem fannst að Viðarhöfða 2, sé sannað að ákærði hafi haft í vörslum sínum kannabis og ætlað það til sölu í hagnaðarskyni, svo sem honum var gefið að sök í liðum 1. og 2. í I. kafla ákæru. Þar var magn efnisins talið samtals 2.187,5 g. Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti var það í reynd 2.179,5 g, en mismunur sagður stafa af ritvillu í fyrrnefndum lið ákærunnar. Með þessari breytingu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða samkvæmt þessum ákæruliðum. Í 3. lið I. kafla ákæru var ákærða gefið að sök að hafa haft vörslur og ætlað til sölu 350 g af amfetamíni, sem fundust við leit lögreglu í frystihólfi, sem ákærði hafði á leigu að Gnoðarvogi 44 í Reykjavík. Vitnið Ingi Þorgrímur Guðmundsson bar fyrir héraðsdómi að hann hefði seint á árinu 1996 fengið lykla að herbergi, sem ákærði hafði á leigu, og fengið um leið lykil að nefndu frystihólfi. Vitnið kvaðst hafa tekið hólfið á leigu fyrir kunningja sinn og framleigt honum það. Skýrsla var ekki tekin af þeim, sem sá um útleigu á frystihólfinu. Eins og málið liggur fyrir verður ekki útilokað að fleiri en ákærði hafi haft lykla að því á þeim tíma, sem hér skiptir máli. Gegn eindreginni neitun ákærða verður því ekki talið sannað að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi, sem greinir í umræddum lið ákærunnar. Verður hann sýknaður af kröfum ákæruvaldsins að þessu leyti. Með dómi þessum er ákærði sakfelldur fyrir að hafa haft í vörslum sínum verulegt magn fíkniefna. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin í héraðsdómi fangelsi 2 ár og 6 mánuðir, en til frádráttar komi gæsluvarðhald, sem ákærði sætti í 22 daga vegna rannsóknar málsins. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var ákæra í málinu ekki gefin út fyrr en um tveimur árum eftir að rannsókn lögreglunnar á því lauk. Þessi vítaverði dráttur hefur ekki verið skýrður. Hann brýtur í bága við 1. mgr. 133. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og er í andstöðu við 70. gr. stjórnarskrárinnar, svo sem henni var breytt með 8. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, og 1. mgr. 6. gr. samnings um verndun mannréttinda og mannfrelsis, sbr. lög nr. 62/1994 um mannréttindasáttmála Evrópu. Vegna þessa verður fallist á með héraðsdómara að binda verði refsingu ákærða skilorði með þeim hætti, sem gert var í hinum áfrýjaða dómi. Ákvæði héraðsdóms um upptöku fíkniefna og sakarkostnað verður óraskað. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, svo sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 10. maí 1999. Málið er höfðað með ákæru Lögreglustjórans í Reykjavík, dagsettri 9. mars sl. á hendur ákærðu, Tryggva Rúnari Guðjónssyni, kt. 080665-2969, Hofsvallagötu 61, Reykjavík, og B, [...], Reykjavík, "fyrir eftirgreind brot gegn lögum um ávana- og fikniefni framin í febrúar 1997: I. Ákærði Tryggvi Rúnar með því að hafa haft í vörslum sínum fikniefni, sem hann ætlaði til sölu í hagnaðarskyni svo sem hér greinir: 1. Miðvikudagskvöldið 12. febrúar í atvinnuhúsnæði að Viðarhöfða 2, Reykjavík, 1818,5 g af hassi, flutt efnið í félagi við meðákærða B, í listigarðinn Hellisgerði í Hafnarfirði og falið það í gjótu í garðinum, þar sem lögregla fann efnið og lagði hald á. 2. Fimmtudaginn 13. febrúar í sama húsnæði að Viðarhöfða, 369 g af hassi. 3. Fimmtudaginn 13. febrúar í frystihólfi sem ákærði hafði tekið á leigu að Gnoðarvogi 44, Reykjavík, 350 g af amfetamíni, sem lögregla fann við leit og lagði hald á. II. Ákærði B: [...] Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og að framangreind fíkniefni, sem lögreglan lagði hald á, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65,1974 og 2. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 16,1986". Málavextir. Þriðjudaginn 11. febrúar 1997 hringdi ónafngreindur maður í símsvara lögreglunnar í Reykjavík með ábendingu um að ákærði Tryggvi Rúnar hefði þá að undanförnu verið að selja hass og amfetamín og ekki verið smátækur. Varð þetta til þess að lögreglan fór að fylgjast með ferðum ákærða og sambýliskonu hans og síðar einnig meðákærða, eins og rakið verður. Málið sætti rækilegri rannsókn hjá embætti Lögreglustjórans í Reykjavík og verður ekki annað séð en að henni hafi lokið í mars 1997. Mál var þó ekki höfðað fyrr en 9. mars sl., eins og áður segir. I. 1. Klukkan 20.15 kvöldið eftir tilkynninguna sást hvar ákærðu komu saman út úr veitingastofunni Pottinum og pönnunni í Brautarholti í Reykjavík, sem ákærði B stýrir. Settist B undir stýri í bílnum en Tryggvi Rúnar sótti hvítan plastpoka í bíl sem hann hafði komið á skömmu áður. Settist hann í framsætið hjá meðákærða og óku þeir á brott. Þeir óku að Viðarhöfða 2, þar sem ákærði Tryggvi Rúnar hefur atvinnuhúsnæði á leigu, fóru þar inn og dvöldust þar í um klukkutíma. Óku þeir síðan sem leið lá suður í Hafnarfjörð og að bensínstöðinni við Lækjargötu 46 þar sem B fór inn. Eftir stutta dvöl þar kom hann út aftur. Óku þeir þaðan að bílaplani við Hellisgerði, almenningsgarði þar í bænum. Gengu þeir inn í garðinn en lögreglumenn fylgdust með ferðum þeirra eftir því sem aðstæður leyfðu. Fór einn þeirra í humátt á eftir ákærðu en aðrir höfðu komið sér fyrir í nágrenninu við garðinn. Um 13 mínútum síðar, eða um kl. 22.05 komu ákærðu aftur út úr garðinum og óku til Reykjavíkur. Nokkrir lögreglumenn fylgdust með ferð þeirra þangað en þeir óku að Pottinum og pönnunni og fóru þar inn. Þeir lögreglumenn sem eftir urðu fóru inn í garðinn. Nýleg fótspor lágu af göngustíg í garðinum að flaggstöng sem þar er. Í gjótu sem þar er og undir grjóti og snjó fannst hvítur plastpoki með tveimur pökkum sem innihéldu kannabis sem reyndist vega samtals 1818,5 g. Um pakka þessa var vafið breiðu límbandi, hvoru af sinni gerð, glæru um annan en gráu um hinn og þar undir einnig svörtu límbandi. Ekki fundust fingraför á þessu. Við húsleit sem gerð var í Viðarhöfða 2 fundust límrúllur af sömu gerð og böndin utan um pakkana. Þegar endarnir á þessum rúllum voru bornir saman við endana á límböndunum utan af pökkunum sást að þeir gátu átt saman. Fylgja ljósmyndir af þessu með málinu. Ákærði Tryggvi Rúnar var handtekinn á Keflavíkurflugvelli næsta morgun þegar hann hugðist fara til útlanda. Við meðferð málsins fyrir dómi hefur ákærði Tryggvi Rúnar neitað sök. Hann gefur þá skýringu á ferð þeirra um kvöldið að hann hafi ætlað að “rúnta” í bílnum með meðákærða eins og þeir hafi oft gert áður. Eins hafi hann farið til þess að líta á bíl sem var í Viðarhöfða, enda hafi hann verið á förum til útlanda til þess að kaupa í hann varahluti daginn eftir. Til Hafnarfjarðar hafi förinni verið heitið til þess að hitta pípulagningamann sem hann þekki og taldi að væri að vinna í húsbyggingu þar í Hlíðunum. Hann hafi ekki reynst vera þar og hafi þeir þá ekið að bensínstöðinni þar sem B hafi farið inn til að kaupa sígarettur. Sjálfur hafi hann farið út úr bílnum og fengið sér frískt loft. Þaðan hafi þeir ekið að Hellisgerði þar sem B hafi farið út til þess að reykja. Þeir hafi svo báðir gengið inn í garðinn og að bekk sem er þar og síðan að bílnum aftur. Þeir hafi svo ekið til Reykjavíkur og að Pottinum og pönnunni aftur. Hann kveðst ekki geta skýrt hvernig hafi staðið á límbandsrúllunum en segir að margir hafi haft lykla að húsnæðinu. Hann segist ekki hafa vitað um pakkana með kannabisefninu og enga skýringu geta gefið á því nema þá að meðákærði hafi haft með það að gera. Ákærði B hefur skýrt frá því að þeir Tryggvi hafi hist á Pottinum og pönnunni og kveðst hann hafa ekið þeim upp í Viðarhöfða. Þar inni á verkstæði hafi þeir gengið frá pakkanum. Hann segist ekki hafa vitað hvað í pakkanum var en hann hafi þó grunað að það væri hass. Tryggvi hafi svo fengið sig til þess að aka suður í Hafnarfjörð og þeir gengið inn í garðinn “án nokkurra plastpoka”, eins og hann orðar það. Þar hafi þeir gengið um og kveðst hann einnig hafa fengið sér að reykja á meðan Tryggvi Rúnar gekk eitthvað frá. Þeir hafi svo farið úr garðinum og haldið til Reykjavíkur. Annars hefur B sagt að hann muni þetta ekki allt lengur og vísar til skýrslna sinna hjá lögreglunni í Reykjavík í febrúar 1997. Þar kom fram að hann hefði vitað að fíkniefni hefðu verið í pakkanum sem hefði verið falinn undir sturtu­botni í Viðarhöfða 2. Hefði Tryggvi Rúnar verið búinn að gefa það í skyn að hann væri að “vesenast” í fíkniefnum. Kvaðst hann hafa staðið á verði meðan Tryggvi Rúnar gekk frá efninu en einnig hafa hjálpað honum við það. Hefði efninu verið pakkað í þrjá pakka. Einn pakkinn hefði verið skilinn eftir en Tryggvi Rúnar komið með hina tvo út í bílinn sem ákærði hafði verið búinn að gangsetja. Tryggvi Rúnar hefði sagt honum að aka suður í Hafnarfjörð og hvaða götur skyldi ekið. Þegar í Hellisgerði kom hefði Tryggvi Rúnar komið efnunum fyrir og kvaðst hann ekki hafa séð þegar hann gerði það. Niðurstaða. Skýrsla ákærða Tryggva Rúnars er með talsverðum ólíkindum. Með skýrslum meðákærða og lögreglumannanna sem komið hafa fyrir dóminn svo og þeim sönnunargögnum, sem færð hafa verið fram, þykir vera sannað, þrátt fyrir eindregna neitun ákærða, að hann hafði í vörslum sínum, eins og lýst er í ákærunni, þau 1818,5 g af kannabisefnum sem ákært er fyrir og telja verður að hafi verið ætluð til sölu í hagnaðarskyni. Hefur hann með því brotið þau lagaákvæði sem tilfærð eru í ákærunni. 2. Fyrir liggur að eftir að ákærði Tryggvi Rúnar hafði verið handtekinn á Keflavíkurflugvelli hafði hann ráðrúm til þess að hringja úr farsíma í meðákærða, kl. 8.18. Þennan morgun var fylgst með Viðarhöfða 2 og sást B koma þangað akandi í bíl sínum og fara þar inn. Eftir um 2 mínútur sást hann koma þaðan út aftur og aka á brott. Var hann handtekinn á vinnustað sínum, Pottinum og pönnunni síðar um morguninn og vísaði hann á 369 g af kannabisefni í bifreiðinni sem hann sagðist hafa sótt í Viðarhöfða 2 fyrr um morguninn. Var efnið í pakka sem vafinn var með breiðu, svörtu límbandi. Þegar endinn á svartri límrúllu sem fannst í Viðarhöfða 2 var borinn saman við endann á límbandinum utan af pakkanum kom í ljós að þeir gátu átt saman. Fyrir dómi hefur B skýrt frá því að meðákærði hafi hringt þennan morgun og sagt sér að búið væri að handtaka hann og beðið sig að fara í Viðarhöfða og fjarlægja pakkann með kannabisefninu. Kvaðst hann hafa verið með lykil að húsnæðinu til þess að geta þvegið bílinn sinn þar. Hann kveðst svo hafa verið handtekinn og þá vísað á pakkann í bílnum. Ákærði Tryggvi neitar sök algerlega og segist hann hafa hringt í B og beðið hann um að hafa samband við lögmann. Niðurstaða. Telja verður sannað með skýrslu ákærða B og því sem rakið hefur verið hér að ofan um athafnir ákærðu í Viðarhöfða svo og þeim gögnum sem gerð hefur verið grein fyrir að ákærði Tryggvi Rúnar hafði í vörslum sínum í Viðarhöfða 2 þau 369 g af kannabis sem greinir í ákærunni og telja verður að hafi verið ætluð til sölu í hagnaðarskyni. Hefur hann orðið sekur um brot gegn þeim lagaákvæðum sem tilgreind eru í ákærunni. 3. Ákærði Tryggvi Rúnar hafði á þeim tíma sem málið kom upp á leigu frystihólf í Gnoðarvogi 44, Reykjavík, á nafni annars manns. Fannst kvittun fyrir leigugjaldinu í fórum hans og leiddi það til þess að lögreglan leitaði í hólfinu. Fundust þar í gler­krukku 350 g af amfetamíni í sjö 50 g skömmtum. Auk krukkunnar var þarna allstór poki með niðursöguðu kjöti. Ákærði neitar sök og kveðst ekki vita neitt um þetta fíkniefni. Hann segist hafa tekið frystihólfið á leigu vegna þess að hann hafi ekki haft frystihólf í ískápnum sínum á Skólavörðustíg þar sem hann bjó. Hann kveðst hafa gefið upp nafn vinar síns sem leigutaka þar sem hann hefði verið gjaldþrota á þessum tíma. Hann segir aðra hafa haft lykla að hólfinu. Lyklar að hólfinu hafi fylgt húslyklunum að Skóla­vörðustíg og hafi hann leigt það strák sem kallaður væri I bílasali en ákærði getur ekki sagt nánari deili á. Hafi I þessi spurt sig hvort ekki fylgdi frystihólf með húsnæðinu og ákærði játað því og I þannig fengið lykil að frystihólfinu. Eins hafi B búið á Skólavörðustígnum í um mánaðartíma. Niðurstaða. Frásögn ákærða er harla tortryggileg. Þykir dómaranum einsýnt að hún sé ósönn. Þykir verða að hafna henni og slá því föstu að ákærði hafi haft í vörslum sínum þau 350 g af amfetamíni sem greinir í ákærunni og telja verður að hafi verið ætluð til sölu í hagnaðarskyni. Hefur hann þannig orðið brotlegur við þau lagaákvæði sem þar eru tilfærð. II. [...] Refsing, viðurlög og sakarkostnaður. Ákærða Tryggva Rúnari var refsað 11 sinnum á tímabilinu 1984 til 1993 fyrir ýmisleg brot, aðallega gegn umferðarlögum. Meðal annars hlaut hann tvo dóma fyrir hegningarlagabrot, 1991 og 1992. Refsing hans þykir hæfilega ákveðin fangelsi 2 ár og 6 mánuðir. Dráttur sá sem orðið hefur á máli þessu hjá ákæruvaldi og lögreglu er óhæfilegur og verður ákærða ekki kennt um hann. Er af þeim sökum rétt að fresta framkvæmd 2ja ára og 3ja mánaða af refsingunni og ákveða að sá hluti hennar falli niður að liðnum 3 árum, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Frá hinum óskilorðsbundna hluta refsingarinnar ber að draga gæsluvarðhaldsvist ákærða, 22 daga. [...] Dæma ber ákærðu til þess að sæta upptöku á 2.195,1 g af kannabis og 350 g af amfetamíni samkvæmt þeim lagaákvæðum sem tilfærð eru í ákærunni. Dæma ber ákærða Tryggva Rúnar til þess að greiða verjanda sínum, Kristni Bjarnasyni hrl., 60.000 krónur í málsvarnarlaun og ákærða B til þess að greiða verjanda sínum, Erni Clausen hrl., 60.000 krónur í málsvarnaralun. Dæma ber ákærðu til þess að greiða annan sakarkostnað óskipt. Mál þetta sótti Kolbrún Sævarsdóttir fulltrúi Lögreglustjórans í Reykjavík. Pétur Guðgeirsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Tryggvi Rúnar Guðjónsson, sæti fangelsi í 2 ár og 6 mánuðir. Frestað er framkvæmd 2ja ára og 3ja mánaða af refsingunni og fellur sá hluti hennar niður að liðnum 3 árum, haldi ákærði almennt skilorð. Frá hinum óskilorðsbundna hluta refsingarinnar dregst 22 daga gæsluvarðhaldsvist. [...] Ákærðu sæti upptöku á 2.195,1 grammi af kannabis og 350 grömmum af amfetamíni. Ákærði Tryggvi Rúnar greiði verjanda sínum, Kristni Bjarnasyni hrl., 60.000 krónur í málsvarnarlaun og ákærði B greiði verjanda sínum, Erni Clausen hrl., 60.000 krónur í málsvarnaralaun. Annan sakarkostnað greiði ákærðu óskipt.
Mál nr. 648/2016
Kærumál Frestur
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem G o.fl. var veittur frestur til að skila greinargerð í máli sem J hafði höfðað á hendur þeim. Í úrskurði héraðsdóms, sem staðfestur var með vísan til forsendna í Hæstarétti, kom fram að G o.fl. hefðu lagt fram greinargerðir í þinghaldi 17. febrúar 2016 þar sem einungis hafi verið gerð krafa um að málinu yrði vísað frá dómi með heimild í 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 7. gr. laga nr. 78/2015. Með úrskurði héraðsdóms 11. maí sama ár hafi kröfum J verið vísað frá héraðsdómi að hluta en sá úrskurður hafi ekki verið kærður til Hæstaréttar. Samkvæmt fyrrgreindu lagaákvæði bæri dómara því að veita G o.fl. sérstakan frest til að leggja fram greinargerð um efnisvarnir. Var umbeðinn frestur G o.fl. því veittur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson ogHelgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14.september 2016 en kærumálsgögn bárust réttinum 23. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Suðurlands 5. september 2016, þar sem kröfu sóknaraðila umdómtöku málsins var hafnað og varnaraðilum veittur frestur til að leggja framgreinargerð um efnisvarnir. Kæruheimild er í h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála. Hann krefst þess aðallega að varnaraðilum verði synjað umfrest til að leggja fram greinargerð í málinu, en til vara að „greinargerðumsem öllum stefndu var heimilað að leggja fram með hinum kærða úrskurði verðivísað frá héraðsdómi.“ Þá krefst hann aðallega málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar, til vara að kærumálskostnaður verði látinn niður falla en aðþví frágengnu að „hann verði hafður í lágmarki.“Varnaraðilar krefjast þess aðallega að kæru sóknaraðilaverði vísað frá Hæstarétti en til vara að hinn kærði úrskurður verðistaðfestur. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar.Engir þeir annmarkar eru á kröfugerð sóknaraðila sem leittgeta til frávísunar málsins frá Hæstarétti. Verður aðalkröfu varnaraðila þvíhafnað.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hannstaðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilumkærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Sóknaraðili, Jakob Adolf Traustason, greiði óskipt varnaraðilum,Gerði Björgu Guðfinnsdóttur, Gísla Guðfinnssyni og Maríu GuðbjörguGuðfinnsdóttur, 450.000 krónur í kærumálskostnað.ÚrskurðurHéraðsdóms Suðurlands 5. september 2016Mál þetta sem þingfest var þann 20.janúar 2016, var tekið til úrskurðar þann 5. september sl., um kröfu stefnandaum dómtöku málsins, sem og kröfu stefndu um frest til framlagningargreinargerðar. Var ágreiningur aðila tekin til úrlausnar eftir að gefinn hafðiverið kostur á munnlegum athugasemdum, og gerði dómari í þinghaldi 5. septembersl., munnlega grein fyrir niðurstöðu sinni, sbr. 3. mgr. 112. gr. laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, með síðari breytingum. Þá krefjast stefndumálskostnaðar vegna þessa þáttar málsins.Kröfu sína um dómtöku málsins byggirstefnandi á 1. og 2. mgr. 99. gr., sbr. og 5. mgr. 101. gr. laga nr. 91/1991,og ber við að stefndu hefðu átt að óska eftir fresti til greinargerðar viðþingfestingu málsins. Stefndu hafna kröfu stefnanda umdómtöku málsins og krefjast frests til framlagningar greinargerðar með vísantil 2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991, með síðari breytingum, og vísa til þessað þeir hafi lögum samkvæmt rétt á fresti til að taka til efnislegra varna ímálinu. Þann17. febrúar sl., lögðu stefndu fram greinargerðir þar sem einungis var gerðkrafa um að máli þessu yrði vísað frá dómi. Í greinargerðum stefndu var vísaðtil heimildar í 2. mgr. 99. gr. laga nr.91/1991, sbr. 7. gr. laga nr. 78/2015. Með úrskurði dómsins þann 11. maí sl.,var vaxtakröfum stefnanda, aðal-, vara-, og viðbótarkröfu, vísað frá dómi, enað öðru leyti var frávísunarkröfu stefndu hafnað. Framangreindur úrskurður varekki kærður til Hæstaréttar Íslands. Í2. mgr. 99. gr. laga nr. 91/1991, sbr. 7. gr. laga nr. 78/2015, segir aðkrefjist stefndi þess að máli verði vísað frá dómi sé honum heimilt að leggjafram greinargerð einungis um þá kröfu, enda sé hún lögð fram innan fjögurravikna frá þingfestingu málsins. Þá segir í áðurnefndir lagagrein að nú verðimáli ekki vísað frá dómi og beri þá dómara að veita stefnda sérstakan frest tilað leggja fram greinargerð um efnisvarnir. Að framangreindu virtu er kröfustefnanda um dómtöku málsins hafnað og stefndu veittur frestur tilframlagningar greinargerða eins og nánar greinir í úrskurðarorði. Rétt þykirað ákvörðun um málskostnað bíði efnisdóms í málinu. Ragnheiður Thorlacius settur dómstjóri kveðurupp úrskurð þennan. Úr s k u r ð a r o r ð :Kröfu stefnanda um dómtöku málsins erhafnað. Stefndu öllum er veittur sérstakurfrestur til að leggja fram greinargerðir um efnisvarnir til miðvikudagsins 5.október nk., kl. 13:00. Ákvörðun málskostnaðar bíður efnisdóms.
Mál nr. 550/2008
Manndráp af gáleysi Líkamsmeiðing af gáleysi Bifreið Matsgerð
X var sakfelldur fyrir hegningar- og umferðarlagabrot með því að hafa, þegar X ók bifreið frá R áleiðis í B, dregið kerru sem var ekki í notkunarhæfu ástandi og að hafa á leið vestur V ekið bifreiðinni yfir á akrein fyrir umferð á móti með þeim afleiðingum að árekstur varð við bifreið, sem ekið var austur sama veg, farþegi í þeirri bifreið hlaut slíka áverka að hún lést nær samstundis og ökumaður bifreiðarinnar slasaðist illa. Héraðsdómur, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, féllst á það með X að ástand kerrunnar hefði ekki átt þátt í árekstrinum og þar með slysinu. Þá taldi héraðsdómur að árekstur bifreiðanna mætti rekja til þess að X hefði sveigt bifreið sinni til vinstri og við það hefðu hægri framendar bifreiðanna skollið saman með þeim afleiðingum sem í ákæru greindi. Hæstiréttur taldi að þegar litið væri til matsgerðar dómkvaddra manna, sem aflað hafði verið eftir uppkvaðningu málsins í héraði, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms yrði hann staðfestur um annað en ökuréttarsviptingu, en ákæruvaldinu hafði láðst að geta hennar í greinargerð fyrir Hæstarétti. Var refsing X ákveðin fangelsi í þrjá mánuði en fullnustu refsingar frestað skilorðsbundið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 1. október 2008 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að héraðsdómur verði staðfestur um sakfellingu ákærða, en refsing hans þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing verði milduð og fullnustu hennar frestað. Fyrir Hæstarétti féll ákæruvaldið frá kröfu á hendur ákærða um ökuréttarsviptingu, sem dæmd var í héraði, þar sem láðst hafi að geta hennar í greinargerð þess hér fyrir dómi. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms óskaði ákærði eftir að dómkvaddir yrðu tveir sérfróðir menn. Var leitað eftir því að metið yrði í fyrsta lagi hvort unnt væri að staðreyna og staðsetja stöðu bifreiðar ákærða VA-665 og bifreiðarinnar M-259 við árekstur þeirra á Vesturlandsvegi 16. ágúst 2006, sem málið varðar, í öðru lagi að upplýst yrði hvaðan komið hefði rauður vökvi, sem greina mátti á vettvangi á árekstrarstað, í þriðja lagi að reiknaður yrði ætlaður hraði bifreiðanna greint sinn og í fjórða lagi að upplýst yrði hvort unnt væri miðað við vettvang og aðstæður að öðru leyti að sjá til ferðar bifreiðar, sem ekið væri á réttum vegarhelmingi í gagnstæða átt við þá sem ákærði ók. Í fimmta lagi var þess óskað að könnuð yrði sjónlína úr 150, 200 og 250 m fjarlægð frá árekstrarstað með hliðsjón af vætti Ásgeirs Einarssonar, sem ók fólksflutningabifreið nokkuð á eftir bifreið ákærða, og hvort bifreið, sem kæmi úr gagnstæðri átt á röngum vegarhelmingi, væri sýnileg og loks í sjötta lagi hvort áreksturinn hefði getað átt sér stað fyrirvaralaust eða hvort hann hefði þurft einhvern aðdraganda þegar litið væri til þess að hægri framhorn beggja bifreiðanna hafi rekist saman. Tveir prófessorar, annar í eðlisfræði en hinn í vélaverkfræði, voru dómkvaddir í Héraðsdómi Reykjavíkur 18. júní 2009 samkvæmt framangreindri beiðni og luku þeir matsgerð 23. október sama ár. Í henni voru skýrðar aðferðir matsmanna við að reikna hraða bifreiðar, líkan var gert af atburðarás og að lokum var gerð grein fyrir niðurstöðum matsins. Forsendur þess voru reistar á lögregluskýrslum, framburði vitna, uppdrætti og ljósmyndum lögreglu af vettvangi og bíltæknirannsókn, en gögn þessi voru lögð fram við meðferð málsins í héraði. Niðurstöður útreikninga matsmannanna urðu þær að hraði bifreiðar ákærða VA-665 hafi verið um 72 km við áreksturinn, en hraði M-259 um 80 km. Um einni til tveimur sekúndum fyrir áreksturinn hafi bifreiðinni VA-665 verið sveigt til vinstri og náð að lokum stefnu sem viki 7° frá stefnu vegar. Á þessum tíma hafi bifreiðin farið 20 til 40 m fram á við og jafnframt færst um rúma 3 m til vinstri miðað við fyrri aksturslínu, sem væntanlega hafi verið nálægt miðlínu hægri akreinar. Erfitt sé að segja hverjar séu ástæður þessarar stefnubreytingar, en kerra, sem bifreiðin VA-665 hafi dregið, hafi verið illa útbúin varðandi hjólabúnað, dempara og margt fleira. Þá hafi háfermi verið á kerrunni og hún því orðið fyrir verulegri loftmótstöðu, líkt og hún hefði staðið kyrr í vindhraða 25 til 30 m á sekúndu. Miðað við allar aðstæður væri líklegt að kerran hefði getað rykkt í bifreiðina og ákærði þurft að bregðast við því, en jafnframt orðið að fylgjast með farminum á kerrunni í baksýnisspeglum. Öll þessi atriði hefðu „auðveldlega getað leitt til snöggrar stefnubreytingar í akstrinum eins og staðreyndir á vettvangi bera ótvíræðan vott um.“ Matsmenn töldu að hálfri til einni sekúndu fyrir árekstur hafi ökumaður bifreiðarinnar M-259 brugðist við þessu með því að sveigja líka til vinstri og hafi því verið kominn í stefnu 5° til vinstri við vegstefnu við áreksturinn. Á þeim tíma hafi bifreiðin færst um rúman metra til vinstri miðað við fyrri aksturslínu, sem væntanlega hafi verið nálægt miðlínu réttrar akreinar. Jafnframt hafi hún færst um 10 til 25 m í akstursstefnu. Þótt ökumaðurinn hafi líklega ætlað að hemla hafi þetta gerst á svo örstuttum tíma að ekki hafi mátt búast við að hemlaför sæjust á veginum. Hreyfing bifreiðanna eftir áreksturinn hafi tekið um tvær sekúndur og á þeim tíma hafi bifreið ákærða snúist um 210°, en M-259 um 135°. Snúningurinn hafi verið eðlileg afleiðing af stöðu bifreiðanna rétt fyrir árekstur þar sem þær hafi rekist saman á hægri framhornum. Í svörum matsmanna við einstökum matsspurningum var í fyrsta lagi talið tvímælalaust að unnt væri staðsetja hvar áreksturinn varð. Í því sambandi var tekið sérstaklega fram að eftir árekstur sem þennan hreyfist svokallaðar massamiðjur bifreiða eftir beinum línum, sem greinilega komi fram á uppdrætti lögreglu og ljósmyndum af vettvangi. Staða bifreiðanna eftir áreksturinn komi heim og saman við að hann hafi orðið um einn metra frá miðlínu vegar á akrein fyrir umferð í gagnstæða átt við þá sem bifreiðinni VA-665 var ekið, en samkvæmt teikningu matsmanna af afstöðu bifreiðanna var talið að þá hafi bifreið ákærða að langmestu leyti verið komin yfir miðlínuna, en kerran hins vegar enn handan hennar. Í öðru lagi töldu matsmenn líklegast að rauðleitur vökvi sem fannst á vettvangi væri úr bifreiðinni M-259, en ekki væri ljóst hvort hún hafi verið kyrrstæð þegar vökvinn fór úr henni. Þá var ekki talið unnt að álykta með vissu hvernig far í malbiki á veginum, þar sem vökvi þessi var, hafi komið til. Í þriðja lagi veittu matsmenn það svar að hraði bifreiðar ákærða hafi verið á bilinu 70 til 80 km á klukkustund rétt fyrir áreksturinn, en hraði bifreiðarinnar M-259 hafi verið 80 til 92 km. Í fjórða lagi töldu matsmenn ekki fært að segja nákvæmlega til um hvort unnt hefði verið miðað við vettvang og aðstæður að sjá úr gagnstæðri átt bifreið sem ekið hefði verið á réttum vegarhelmingi úr sömu átt og M-259. Í fimmta lagi þótti matsmönnum framburður vitnisins Ásgeirs Einarssonar geta staðist, enda hafi bifreiðin M-259 verið „í sjónlínu vitnisins að miklu leyti í allt að því hálfa mínútu áður en áreksturinn varð.“ Þá væru „hverfandi líkur á því að sjónlínur frá M-259 hafi aldrei verið opnar ef hann hefði verið á röngum vegarhelmingi.“ Loks varðandi þá spurningu hvort áreksturinn hafi getað átt sér stað fyrirvaralaust töldu matsmenn líklegt að „færsla“ bifreiðar ákærða „til vinstri hafi gerst tiltölulega snöggt og allt að því eins snögglega og mögulegt er.“ Aðdragandi slyssins hafi tekið „svo stuttan tíma að viðstaddir hafa yfirleitt ekki náð að gera sér grein fyrir því sem var að gerast fyrr en áreksturinn var orðinn að veruleika“. Þegar litið er til þessarar matsgerðar dómkvaddra manna, sem ekki hefur verið hnekkt, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, sem skipaður var sérfróðum meðdómsmönnum, verður hann staðfestur um annað en ökuréttarsviptingu ákærða, en eins og fyrr greinir er ekki gerð krafa um hana fyrir Hæstarétti. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en ökuréttarsviptingu ákærða, Halldórs Kristjánssonar. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, samtals 781.654 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, 373.500 krónur. Málið, sem dómtekið var 10. september sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu, útgefinni 20. maí 2008 á hendur „Halldóri Kristjánssyni, kt. 000000-0000, Garðavík 13, Borgarnesi, fyrir hegningar- og umferðarlagabrot með því að hafa, miðvikudaginn 16. ágúst 2006, þegar ákærði ók bifreiðinni VA-665 frá Reykjavík áleiðis í Borgarnes, dregið kerru sem var ekki í notkunarhæfu ástandi vegna ástands hjólbarða, hjólalega og fjaðrabúnaðar, ryðskemmda í burðarvirki og frágangs og slits í lásfestingu tengibúnaðar auk þess sem ljósabúnaður hennar var ekki í lögmæltu ástandi en kerran var með háfermi af steinull sem ásamt sliti í hjólalegum og fjaðrabúnaði skerti stöðugleika hennar og rásfestu og að hafa þá á leið vestur Vesturlandsveg við Árvelli á Kjalarnesi ekið bifreiðinni yfir á akrein fyrir umferð austur sama veg með þeim afleiðingum að árekstur varð við bifreiðina M-259, sem ekið var austur sama veg, farþegi í þeirri bifreið, Linda Björg Rafnsdóttir, fædd 14. ágúst 1990, hlaut slíka áverka að hún lést nær samstundis og ökumaður bifreiðarinnar, Eiríkur Jón Ingólfsson, fæddur 3. apríl 1944, hlaut mjög slæmt kurlað og opið olnbogabrot, sköflungsbrot, liðhlaup milli viðbeins og herðablaðs og loftbrjóst. Telst þetta varða við 215. og 219. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 1. mgr. 4. gr., 1. mgr. 14. gr. og 59., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. gr. umferðarlaga, sbr. 25. gr. laga nr. 44/1999.“ Ákærði neitar sök og krefst sýknu. Þess er krafist að sakarkostnaður falli á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða. Málavextir eru þeir að kl. 12.35 miðvikudaginn 16. ágúst 2006 barst lögreglunni tilkynning um mjög alvarlegt umferðarslys við Árvelli á Kjalarnesi. Þar hafði orðið árekstur með bifreiðinni VA-665, sem ákærði ók og var á leið vestur Vesturlandsveg og bifreiðinni M-259 sem nefndur Eiríkur Jón ók, en hann var á suðurleið. Bifreið ákærða er af gerðinni Musso Sport og af myndum af dæma er hún jeppi með palli. Í lögregluskýrslu segir að hún hafi dregið stóra ónúmeraða kerru sem hlaðin var einangrunarull og fleiru. Hin bifreiðin er af gerðinni Ford Escape og er jeppi af minni gerðinni. Í lögregluskýrslu er aðkomunni á slysstað lýst þannig að bifreiðarnar hafi lent saman með hægri framenda og hafi bifreið ákærða ásamt kerrunni kastast til suðurs og stöðvast utan vegar en hin bifreiðin hafi kastast til norðurs og stöðvast við akbrautarkant. Á yfirlitsmynd sést að bifreið ákærða er utan vegar vinstra megin miðað við akstursstefnu hans og snýr til suðurs. Hin bifreiðin er utan vegar hinu megin og snýr framendinn til vesturs. Farþegi í bifreið Eiríks Jóns, nefnd Linda Björg, var látin en hann sjálfur meðvitundarlaus og var hann fluttur á sjúkrahús. Ákærði var vankaður og ekki fullmeðvitaður um hvað hafði gerst. Eftir honum er haft í skýrslunni að hann hafi ekið á réttri akrein í vesturátt á 60 – 70 km hraða. Á vettvangi var haft eftir ákærða að hann myndi ekkert eftir árekstrinum eða aðdraganda hans. Samkvæmt læknisvottorði hlaut Linda Björg mikla áverka víðs vegar um líkamann og var dánarorsökin fjöláverkar. Eiríkur Jón hlaut þá áverka sem lýst er í ákæru og byggir sú lýsing á læknisvottorði. Í skýrslu tæknideildar lögreglunnar segir um aðkomuna á slysstað og ástand bílanna. „Miklar ákomur voru á hægri framendum beggja ökutækjanna. Brak úr bifreiðunum var á vinstri vegarhelmingi, þ.e. akrein fyrir umferð vestur Vesturlandsveg, og aðeins yfir á þá hægri. Stór olíupollur var á vinstri akreininni og var hann frá bifreiðinni VA-665 en rennsli lá frá pollinum að framenda VA-665. Við áreksturinn hefur olíupannan sprungið og heit olían farið beint niður á akbrautina. Hægri hæðarlisti VA-665 lá á miðri vestari akreininni og þar fyrir framan lá fremri númerplata M-259. Framhöggvari VA-665 lá þvert á akreininni og yfir á hægri akreinina. Ályktun: Ofangreind ummerki á vettvangi gefa sterka vísbendingu um að árekstur bifreiðanna varð á vinstri akreininni, fyrir umferð austur Vesturlandsveg. Mestar ákomur eru á hægri framendum beggja ökutækjanna sem bendir til þess að báðum ökutækjunum hefur verið beygt til vinstri við áreksturinn, enda snerust bæði ökutækin eftir áreksturinn og höfnuðu bæði út við akbrautarkant annars vegar og vegöxul hins vegar. Af því leiðir að öðru ökutækinu hefur verið beygt yfir á öfugan vegarhelming miðað við akstursstefnu rétt áður en bifreiðarnar rákust á. Athygli vakti á vettvangi rauðleit feiti sem var á vinstri akbrautinni um tveimur metrum austan við ætlaðan árekstrarstað. Feitin var við djúpar rispur í malbikinu en rispurnar lágu frá vinstri akreininni til norðurs yfir á hægri akreinina og staðnæmdust við hægri framenda M-259. Við áreksturinn hefur M-259 snúist í hálfhring og drifskaft bifreiðarinnar brotnað í sundur. Við skoðun á afturdrifi M-259 (draglið) kom í ljós rauð feiti inni í drifskaftinu og rispur á því neðanverðu. Þá var möl sjáanleg í feitinni. Þau ummerki benda til þess að bifreiðin M-259 hafi verið á réttum vegarhelmingi þegar áreksturinn varð með ökutækjunum en rispurnar eftir drifskaftið í malbiki vinstri akreinar hefðu ekki verið sjáanlegar ef árekstrarstaðurinn hefði verið á hægri akreininni. Ummerki á vettvangi benda ennfremur til þess að áreksturinn hefur verið fyrirvaralaus þar sem engin hemlaför voru sjáanleg eftir bifreiðarnar VA-665 og M-259.“ Samkvæmt vottorði Veðurstofunnar var veðri lýst svo klukkan 12 á hádegi þennan dag: Hálfskýjað, skyggni 70 km, hiti 13,2, vestan vindur, 4 metrar á sekúndu, mesti vindhraði 4,1 metri og mesta hviða 5,9 metrar. Ákærði var yfirheyrður af lögreglu 1. september 2006 og skýrði hann svo frá að „hann hafi ekið vestur Vesturlandsveg á leið heim til sín í Borgarnesi, hann hefði verið með kerru í eftirdragi, hlaðna steinull og með rafsuðuvél á palli bílsins og því ekki getað ekið hratt eða verið á um 70 km/klst. Hann muni að það hafi bíll verið búinn að vera á eftir honum í talsverðan tíma. Hann hafi litið í hægri hliðarspegilinn á bílnum til að aðgæta með kerruna. Er hann hafi aftur litið fram hafi hann heyrt mikinn hávaða í bílvél og einhver dökk flygsa komið æðandi. Þá hafi hann rykkt stýrinu til vinstri, reynt að koma í veg fyrir árekstur með því að beygja út í móa. Næst muni hann eftir að það kom högg á bílinn og allt varð svart. Hann hafi síðan rankað við sér fastur í bílnum og bíllinn snéri öfugt.“ Síðar í yfirheyrslunni var ákærða bent á að vettvangsuppdráttur og ljósmyndir af vettvangi bentu til þess að hann hefði ekið á röngum vegarhelmingi. Hann svaraði því til að sér fyndist það ekki heldur hafi þetta verið eins og hinn bíllinn hafi komið æðandi á sig. Eiríkur Jón Ingólfsson var yfirheyrður af lögreglu sama dag. Hann kvaðst hafa verið á suðurleið umræddan dag og hafi dótturdóttir hans verið farþegi í bílnum og þau verið að ræða saman. „Segir Eiríkur að hann hafi ekið á um 80 -90 km/klst. og ekki veitt mótaðila neina sérstaka athygli fyrr en hann allt í einu hafi séð að bíll kom á móti honum á öfugum veghelmingi og hafi stefnt beint á hann. Eiríkur kveðst muna að hann sagði við Lindu eitthvað á þá leið, hann lendir á okkur. Kveðst Eiríkur líka aðeins muna að hann hefði aðeins hugsað hvort hann ætti að beygja til hægri og útaf eða beygja til vinstri og upp með bílnum. Aðdragandinn var þó svo stuttur að það hafi ekki verið neinn tími til að hugsa. Næst muni hann eftir sér á spítalanum.“ Næst á eftir ákærða óku bandarísk hjón. Á vettvangi skýrðu þau svo frá að þau hefðu ekki séð annað en bíll hans og kerran hefðu verið á réttum vegarhelmingi. „Síðan hafi komið mikill hávaði og ökutækin snúist og farið útaf veginum. Kváðust þau ekki geta fullyrt meira en þetta þar sem þau hafi ekki séð vel fram fyrir kerruna og því séð ökutækin illa.“ Hjónin fóru af landi brott nokkrum dögum síðar og var því ekki tekin af þeim skýrsla. Þeim voru hins vegar sendar spurningar sem þau svöruðu. Í svörum þeirra kemur fram að þau hafi verið að aka í norður frá Reykjavík og ekið á eftir litlum pallbíl með tengivagni frá því þau fóru úr bænum. Pallbílnum hafi verið ekið á eðlilegan hátt og ekkert slæmt eða óeðlilegt hafi verið við aksturslagið. Hann hafi alltaf verið á miðju akreinarinnar fyrir framan þau. Þau kváðust ekki hafa séð pallbílinn sveigjast til á veginum, hann hafi alltaf verið á réttri akrein og hraðinn hafi verið eðlilegur. Þau kváðust ekki hafa séð bílinn sem kom á móti. Lögreglan lét rannsaka sérstaklega báða bílana og kerruna. Í niðurstöðum þessarar bíltæknirannsóknar um bílana segir að orsök slyssins verði ekki rakin til ástands þeirra þrátt fyrir verulegan mismun á loftþrýstingi í hjólbörðum sem nánar er gerð grein fyrir. Segir í niðurstöðunum að engar vísbendingar hafi fundist á slysstað eða í rannsókninni um að þessi mismunur hafi raskað stöðugleika ökutækjanna í aðdraganda árekstursins. Um kerruna segir svo í niðurstöðum rannsóknarinnar: „Ljós á kerrunni voru brotin en perur virkuðu eðlilega. Glitaugu aftan á kerrunni voru of framarlega og gátu dulist þegar sjónlína vegfaranda var utan hugsaðrar miðlínu kerrunnar. Glitaugu vantaði á hlið kerrunnar og framgafl. Hjólbarðar voru verulega slitnir og gúmmí á slitfleti barðans vinstra megin sprungið inn í striga. Loftþrýstingur var verulega misjafn og verulega of mikill eða 45 og 66 psi í stað um 30 psi. (Pund á fertommu). Slíkur þrýstingur og misþrýstingur leiddi til verulegrar skerðingar á stöðugleika kerrunnar og rásfestu. Hjólalegur voru verulega slitnar og komnar á hættustig. Slit í legum leiddi til verulegrar skerðingar á stöðugleika kerrunnar og rásfestu. Fjaðrabúnaður var í verulega slæmu ástandi. Fóðringar í fjaðrahengslum voru upp eyddar, sæti fyrir fjaðrabolta verulega slitin og að hluta voru snittaðir boltar notaðir í stað fjaðrabolta. Engir höggdeyfar og samsláttarpúðar voru í kerrunni. Fjaðrirnar voru slitnar og fjaðurmagn þeirra verulega skert. Verulegt slit í fjaðrabúnaði leiddi til verulegrar skerðingar á stöðugleika kerrunnar og rásfestu. Tengibúnaður var slitinn og lóðrétt hreyfing lásfestingar á dráttarkúlunni nam 4,00 mm. Lásfestingunni á kerrubeislinu var þannig fyrir komið að brotsvæði myndaðist í festingunni þar sem hún fór í sundur í árekstrinum. Líkur eru á að sprungur hafi verið komnar í festinguna fyrir áreksturinn. Verulegar ryðskemmdir voru í burðarvirki kerrunnar. Verulega skorti á að eðlilega hafi verið gengið frá farmi. Í kerrunni var steinull sem stóð mjög hátt og tók hún á sig vind í samræmi við ökuhraða. Telja verður fullvíst að háfermi kerrunnar hafi leitt til verulegrar skerðingar á stöðugleika hennar og rásfestu. Rannsókn leiddi í ljós að kerran var ekki í notkunarhæfu ástandi í aðdraganda slyssins vegna ástands hjólbarða, hjólalega, fjaðrabúnaðar, ryðskemmda í burðarvirki og frágangs og slits í lásfestingu tengibúnaðar. Verulegar líkur eru á að kerran hafi rásað til hliðanna í akstri og það ástand ásamt háfermi af léttum varningi sem tók á sig verulega vind hafi dreift athygli ökumanns á akstrinum í aðdraganda slyssins.“ Ákærði bar að hann hefði ekið bifreið sinni vestur Vesturlandsveg áleiðis heim til sín í Borgarnes. Hann hefði ekið eðlilega á allan hátt og hraðinn verið um 70 km/klst. Hann hafi verið með kerru í eftirdragi sem hlaðin var glerull. Á palli bílsins hafi verið 70 – 80 kílóa rafsuðuvél. Ákærði kvaðst hafa vitað af bíl á eftir sér, en ekki verið sérstaklega að fylgjast með honum. Hann kvaðst fyrst hafa orðið var við bílinn sem kom á móti rétt áður en þeir skullu saman og hafi hann beygt til vinstri en bíllinn hafi skollið á sér þrátt fyrir það. Þessi bíll hafi verið á öfugum kanti eins og ákærði orðaði það og verið á ofsa ferð. Þá bar ákærði að enginn hafi verið við stýrið þegar ákærði sá bílinn. Undir ákærða var borið það sem haft er eftir honum í lögregluskýrslu og að framan var rakið og kvað ákærði rétt eftir sér haft, en hann hafi ekki haft hugann sérstaklega við umferð sem var á eftir honum, enda ekki þurft þess þar sem speglarnir séu svo stórir. Hann kvað kerruna engin áhrif hafa haft á aksturseiginleika bílsins. Þetta hafi verið gömul kerra en ekki í slæmu ástandi. Hann hafi átt hana lengi og aldrei orðið var við að hún rásaði. Ýmislegt hafi verið farið að slitna, en hún hafi verið sterkbyggð og í góðu lagi. Ákærði tók sérstaklega fram að hann hafi haft ljósabretti á kerrunni. Þau atriði sem tiltekin eru í ákæru og varða ætlaðan vanbúnað kerrunnar voru borin undir ákærða og neitaði hann því að þessi atriði hafi verið í ólagi. Hann kvað farminn á kerrunni ekki hafa staðið hátt upp og yfir hann hafi verið fest net. Kerran hafi ekki truflað sig við aksturinn. Eiríkur Jón Ingólfsson bar að hann hafi ekið Vesturlandsveg í átt til Reykjavíkur og hafi dótturdóttir hans verið farþegi í bílnum. Hann kvaðst hafa ekið á milli 80 og 90 kílómetra hraða og ekki vita fyrr en bíll hafi komið á móti sér á öfugum vegarhelmingi, hann hafi sveigt mjög snögglega yfir á sína akrein. Hann hafi fyrst tekið eftir bílnum sem kom á móti þegar hann hafi verið kominn um það bil hálfa leið yfir miðlínu vegarins og hafi hann þá átt mjög stutt eftir í að mæta sér. Eiríkur Jón kvaðst hafa brugðist svo við að aka yfir á vinstri vegarhelming, enda hafi bílinn verið beint á móti sér. Meira kvaðst hann eiginlega ekki muna. Cindy Anne Smith var farþegi í bíl sem ók á eftir ákærða. Hún bar að hún og eiginmaður hennar hafi ekið í jeppa um það bil 150 metrum á eftir ákærða allt frá Reykjavík á 45 eða 50 mílna hraða. Lítil umferð hafi verið og allt í einu hafi verið eins og stormsveipur fyrir framan þau og þá mun áreksturinn hafa orðið á sömu akrein og þau voru á. Hún kvað ákærða alltaf hafa ekið á réttri akrein og ekki farið yfir á hina. Kerran hafi ekki rásað yfir á hina akreinina og ekki innan réttrar akreina meira en eðlilegt má teljast. Hún kvaðst ekki hafa séð bílinn sem kom á móti fyrr en eftir áreksturinn. Mats Nyberg vörubílstjóri og eiginmaður Cindy Anne, kvaðst hafa ekið á eftir ákærða á um það bil 75 eða 80 kílómetra hraða. Hann hafi ekið á um 150 til 200 metrum á eftir ákærða. Allt í einu hafi hann séð bíl ákærða lenda í árekstri, en allt hafi gerst mjög hratt. Mats kvaðst ekki hafa séð bíl ákærða fara yfir á vinstri akrein og hafi hann verið á sama hraða og hann sjálfur. Þá kvaðst hann heldur ekki hafa séð kerruna rása til. Hann kvaðst ekki hafa séð bílinn sem kom á móti fyrr en eftir áreksturinn. Mats kvaðst hafa séð að áreksturinn varð á sinni akrein sem var sú sama og ákærði ók eftir. Ásgeir Einarsson ók í rútu áleiðis í Borgarnes og kvaðst hafa komið að árekstrinum. Hann kvaðst ekki hafa veitt bíl ákærða neina sérstaka athygli fyrr en áreksturinn varð. Ásgeir kvað sér hafa sýnst ákærði fara yfir á vinstri akrein rétt áður en áreksturinn varð. Hann kvaðst þó ekki geta alveg fullyrt þetta því að hann hafi ekki séð það fyrr en höggið varð og þá hafi hann fyrst séð bílinn sem kom á móti. Sér hafi sýnst sá bíll hafa verið á réttri akrein og hafi áreksturinn orðið á hægri akrein miðað við að ekið sé frá Borgarnesi. Halldóra Jóna Bjarnadóttir var á hesti og reið til hliðar við Vesturlandsveg í norðurátt. Hún kvaðst hafa veitt bíl ákærða athygli og hafi hann verið á réttri akrein og kerran hafi ekki rásað á veginum, en hún hafi veitt því athygli að plast sem breitt var yfir farminn hafi slegist til. Halldóra Jóna kvaðst ekki hafa séð áreksturinn. Hörður Sigurðsson rannsóknarlögreglumaður ritaði frumskýrslu málsins og staðfesti hana. Hið sama gerði Frímann B. Baldursson lögregluvarðstjóri sem teiknaði vettvangsuppdrátt. Ragnar Jónsson rannsóknarlögreglumaður vann skýrslu tæknideildar um aðkomu á vettvangi. Ragnar staðfesti skýrslu sem hann vann í málinu og rakin var hér að framan. Ragnar kvað sterkar vísbendingar hafa verið um það á vettvangi að áreksturinn hafi orðið á hægri akrein miðað við akstur áleiðis til Reykjavíkur. Benti hann á að þar hafi verið stór olíupollur, en við árekstur brotni iðulega olíupannan og olían fari niður. Þá kvað hann ummerki um rauðan vökva hafa verið á þessari akrein og sams konar vökvi hafi fundist inni í drifskafti M-259. Ragnar B. Ingvarsson og Snorri S. Konráðsson starfsmenn Fræðslumiðstöðvar bílgreina hf. unnu bíltæknirannsókn á bílunum og kerrunni, en grein var gerð fyrir niðurstöðum þeirrar rannsóknar hér að framan. Þeir staðfestu rannsóknir sínar og gerðu grein fyrir niðurstöðum þeirra. Í ákæru er ákærða gefið að sök að hafa við akstur bifreiðarinnar VA-665 16. ágúst 2006 dregið kerru sem ekki var í notkunarhæfu ástandi eins og lýst er í ákæru. Þessi lýsing byggir á niðurstöðu bíltæknirannsóknar sem rakin var hér að framan og hafa rannsóknarmennirnir staðfest hana fyrir dómi. Í skýrslunni eru lýsingar á því sem rannsóknarmenn töldu vera í ólagi og eins eru þar ljósmyndir af umræddum hlutum kerrunnar. Þrátt fyrir neitun ákærða telur dómurinn sannað með þessari rannsókn að umræddum hlutum í búnaði kerrunnar hafi verið áfátt eins og lýst er í ákæru. Ákærði hefur neitað því að kerran hafi rásað á veginum. Þessi framburður hans fær stuðning í framburði vitna eins og rakið var. Þá er það álit hinna sérfróðu meðdómsmanna að hvorki ástand kerrunnar né farmurinn hafi átt þátt í að skerða stöðuleika hennar eða rásfestu á veginum við ríkjandi veðurlag og ástand vegar. Fram kom hjá rannsóknarmönnunum við aðalmeðferð að kerran hafi verið 720 kg með farmi. Að þessu virtu er fallist á það með ákærða að ástand kerrunnar hafi ekki átt þátt í árekstrinum og þar með slysinu. Ákærða er gefið að sök að hafa ekið yfir á akrein fyrir umferð á móti með þeim afleiðingum sem greinir í ákæru. Hér að framan var rakinn framburður ákærða og Eiríks Jóns Ingólfssonar, sem ók hinum bílnum. Þá var þar og gerð grein fyrir framburði bandarísku hjónanna sem óku á eftir ákærða allt frá Reykjavík. Af þessum framburði verður sú ályktun dregin að slysið hafi orðið mjög skyndilega og styðst sú ályktun við ummerki á slysstað, en þar voru engin hemlaför eftir bifreiðarnar. Af ljósmyndum, sem teknar voru á vettvangi sést að nálægt miðri vinstri akrein, miðað við akstursstefnu ákærða, er stór olíupollur sem bendir til þess að þar hafi olíupanna bifreiðar eða bifreiða brotnað og olía farið á veginn. Í jaðri olíupollsins er númeraspjald M-259 auk annars braks og þar fyrir sunnan er greinilegt far í malbikið. Við farið sést rauðleit rák og báru rannsóknarmennirnir og rannsóknarlögreglumaðurinn að það hefði verið vökvi og sams konar vökvi hefði fundist inn í drifskafti bifreiðar Eiríks Jóns. Það er álit hinna sérfróðu meðdómsmanna að farið sé eftir beisli kerrunnar sem þarna hafi losnað af bifreið ákærða og markað farið í malbikið á leið sinni út fyrir veginn vinstra megin, en þar hafnaði kerran og sneri rétt miðað við akstursstefnu ákærða. Bifreið hans, sem lenti utan vegar, snerist hins vegar þannig að framendinn vísaði í suður eða öfugt við akstursstefnuna. Meðdómsmennirnir telja að rauðleiti vökvinn sé úr bifreið Eiríks Jóns og bendi hann til þess að þar hafi áreksturinn orðið. Bifreið Eiríks Jóns snerist einnig og hafnaði utan vegar og vísaði framendi hennar í vestur. Af ljósmyndunum má einnig sjá að þær skemmdir á bifreiðunum sem rekja má til árekstursins eru hægra megin á þeim. Af því sem nú hefur verið rakið telur dómurinn sannað að bifreiðarnar hafi lent saman á vinstri akrein miðað við akstursstefnu ákærða. Ákærði bar að hafa séð bifreið Eiríks Jóns rétt áður en bifreiðarnar skullu saman og hafi hún verið á ofsa ferð og á öfugum kanti, eins og hann orðaði það. Viðbrögð hans hafi verið að beygja til vinstri. Eiríkur Jón bar að bifreið ákærða hafi komið á móti sér á öfugum vegarhelmingi eftir að hafa sveigt þangað mjög snögglega. Bandarísku hjónin báru að ákærði hefði alltaf haldið sig á réttri akrein, en við þann framburð er það að athuga að þau sáu aftan á kerruna og gat bifreið ákærða verið sveigt til án þess að þau sæju það á þeim örstutta tíma sem slysið varð. Ásgeir Einarsson, sem ók rútu á eftir ákærða og mun því hafa setið ögn hærra en þeir sem aka fólksbifreiðum eða jeppum, bar að sér hefði sýnst ákærði fara yfir á vinstri akrein rétt áður en áreksturinn varð. Af því sem nú hefur verið rakið er það niðurstaða dómsins að árekstur bifreiðanna megi rekja til þess að ákærði sveigði sinni bifreið til vinstri og við það skullu hægri framendar bifreiðanna saman með þeim afleiðingum sem í ákæru greinir. Þessi niðurstaða byggir á ummerkjum á vettvangi og styðst við framburð ákærða og Ásgeirs Einarssonar svo og framburð Eiríks Jóns að hluta til. Samkvæmt öllu framansögðu er það niðurstaða dómsins að ákærði hafi með gáleysi átt sök á árekstrinum og verður hann því sakfelldur samkvæmt ákærunni. Brot hans eru þar rétt færð til refsiákvæða. Ákærði hefur hreint sakavottorð. Hann var sjötugur þegar slysið varð. Rannsókn málsins virðist hafa tekið eðlilegan tíma. Hins vegar dróst ákvörðun um saksókn umfram það sem eðlilegt má teljast. Við flutning málsins skýrði sækjandinn það með röskun sem orðið hefði á starfsemi lögreglustjóraembættisins við sameiningu embættanna á höfuðborgarsvæðinu og að þá hefði margt óreynt fólk komið til starfa á ákærusviði. Að þessu virtu er refsing ákærða hæfileg 3 mánaða fangelsi, en skilorðsbinda skal refsinguna og skal hún falla niður að liðnum 2 árum frá birtingu dómsins fyrir ákærða haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Þá verður ákærði sviptur ökurétti í 1 ár frá dómsbirtingu. Ákærði skal greiða 398.942 krónur í sakarkostnað og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns Sigurðar Sigurjónssonar hrl. 334.656 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn ásamt meðdómsmönnunum Gísla Gíslasyni tæknifræðingi og Jóni Hjalta Ásmundssyni vélaverkfræðingi. Ákærði, Halldór Kristjánsson, sæti fangelsi í 3 mánuði en fresta skal fullnustu refsingarinnar og skal hún falla niður að liðnum 2 árum frá birtingu dómsins fyrir ákærða haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði er sviptur ökurétti í 1 ár frá dómsbirtingu. Ákærði greiði 398.942 krónur í sakarkostnað og málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Sigurðar Sigurjónssonar hrl. 334.656 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 452/2006
Kærumál Gæsluvarðhaldsúrskurður felldur úr gildi
Kröfu L um að X sætti áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 var hafnað þar sem óútskýrður dráttur hafði orðið á því að ákæra væri gefin út á hendur honum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. ágúst 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 15. ágúst 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 12. september 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Skilja verður kæru varnaraðila svo að hann krefjist þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi vegna gruns um aðild að skotárás 21. júní 2006 við [...] í Hafnarfirði; frá 22. júní 2006 á grundvelli a. liðar 103. gr. laga nr. 19/1991, en frá 5. júlí 2006 á grundvelli 2. mgr. 103. gr. laganna sbr. dóm Hæstaréttar 7. júlí 2006 í máli nr. 361/2006. Með þeim dómi var styttur sá gæsluvarðhaldstími sem héraðsdómur hafði ákveðið. Af gögnum málsins verður ekki annað ráðið en taka hefði mátt ákvörðun um ákæru á þeim tíma sem þar var ákveðinn. Af hálfu sóknaraðila hefur ekki verið gefin skýring á þeim drætti sem orðið hefur á meðferð málsins að þessu leyti og þau rannsóknargögn sem aflað hefur verið á þessu tímabili, síðast 2. ágúst 2006, réttlæta hann ekki. Við svo búið verður ekki fallist á kröfu sóknaraðila um frekari framlengingu á gæsluvarðhaldi varnaraðila og verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi.
Mál nr. 681/2010
Kærumál Innsetningargerð Börn Umgengni Aðfararheimild Frávísunarúrskurður staðfestur
Með aðfararbeiðni, sem barst héraðsdómi 15. október sl., hefur sóknaraðili, M, kt. [...], [...], [...], krafist þess að úrskurðað verði að jólaumgengni hans og dótturinnar A, kt. [...], samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 22. desember 2005 verði komið á með aðför sbr. 50. gr. laga nr. 76/2003 þannig að hún hefjist 23. desember 2010.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Skilja verður niðurstöðu hins kærða úrskurðar svo, að með honum hafi bæði aðalkröfu og varakröfu sóknaraðila verið vísað frá dómi. Í forsendum úrskurðarins er vísað til dóms Hæstaréttar 2. september 2008 í máli nr. 388/2008. Í þeim dómi var því slegið föstu að almennar reglur laga nr. 90/1989 gildi um kröfur sóknaraðila að því leyti sem annað leiði ekki af fyrirmælum 50. gr. barnalaga. Heimild til aðfarargerðar er því háð því almenna skilyrði að efndatími skyldu, sem leitað er fullnustu á, hafi liðið án þess að sá, sem hana ber, hafi fullnægt henni. Ekki verður fallist á með sóknaraðila að frávik frá þessari reglu felist í dómi Hæstaréttar 29. júlí 2010 í máli nr. 454/2010 milli aðila, enda hafði efndatími skyldunnar þá runnið upp og synjun varnaraðila á rétti sóknaraðila lá fyrir. Að þessu athuguðu verður hinn kærði úrskurður staðfestur með vísan til forsendna hans. Sóknaraðili verður dæmdur til að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, A, greiði varnaraðila, B, 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 171/2008
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Hjördís Hákonardóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 26. mars 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 26. mars 2008, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. apríl 2008 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, til vara að beitt verði farbanni í stað gæsluvarðhalds, en að því frágengnu að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna úrskurðar héraðsdóms verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að X, [kt. og heimilisfang], verði með úrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. apríl 2008 kl. 16.00. Kærði mótmælir kröfunni og krefst þess til vara að beitt verði farbanni og til þrautavara að henni verði markaður skemmri tími. Krafan er reist á því að kærði sé undir rökstuddum grun um brot gegn 231.gr. og 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í greinargerð lögreglustjórans kemur m.a. fram að síðdegis laugardaginn 22. mars s.l. hafi lögreglu borist tilkynning um slagsmál í íbúð í A í Reykjavík. Sjúkrabifreið var send á vettvang þar sem að fyrir lágu upplýsingar um að menn á vettvangi væru alvarlega slasaðir. Íbúi hússins greindi lögreglu frá því á vettvangi að hann hefði séð um 10-12 karlmenn koma á tveimur bifreiðum. Mennirnir hefðu verið vopnaðir járnrörum, slaghömrum og sleggju og farið inn í A. Í kjölfarið hefðu heyrst mikil læti og sagðist vitnið svo hafa séð hvar maður sem var blóðugur í andliti kom hlaupandi af vettvangi. Mennirnir hafi svo ekið á brott og tekið vopnin með sér. Vitnið greindi lögreglu frá útliti bifreiða mannanna og númeri annarrar þeirra (...). Lögreglan á Suðurnesjum stöðvaði sama dag bifreið sem kom heim og saman við lýsinguna en í bifreiðinni voru fjórir karlmenn en í henni fundust einnig nokkur vopn og barefli, sleggja, blóðugt steypustyrkjarjárn, rörbútur og tveir hnífar. Mennirnir voru í kjölfarið úrskurðaðir í þriggja vikna gæsluvarðhald í héraðsdómi Reykjavíkur, þ.e. til mánudagsins 14. apríl nk. Úrskurðirnir hafi nú verið staðfestir af Hæstarétti Íslands. Í íbúðinni í A voru tíu menn og voru sjö þeirra með mikla áverka, m.a opin beinbrot og með áverka á höfði. Brotaþolar eru allir Pólverjar og er ástand eins mannanna talið alvarlegt. Hefur einn brotaþola greint lögreglu frá því að hópur manna hafi ruðst inn íbúðina vopnaðir ýmsum vopnum og bareflum og umsvifalaust ráðist að mönnunum. Árásarmennirnir séu búsettir í B. Ljóst er að enn eru nokkrir árásarmannanna ófundnir. Fjórir menn sitja nú í gæsluvarðhaldi og lýst hefur verið eftir fimmta manninum, en einn brotaþoli hefur nefnt að sá hafi verið í hópi árásarmannanna. Í framburði eins brotaþolans kemur fram að kærði hafi verið í hópi árásarmanna og hafi verið fremstur í flokki þeirra þar sem að þeir gengu inn í húsið. Í framburði brotaþolans kemur fram að kærði hafi slegið hann með einhverju hörðu í öxlina. Brotaþolinn segist þekkja kærða þar sem að þeir hafi unnið saman í fyrirtækinu C og gefur á honum greinargóða lýsingu, sem kemur heim og saman við útlit kærða. Þá sé kærði skráður fyrir bifreið þeirri sem að mennirnir fjórir voru í sem að handteknir voru strax sama dag. Í ljósi þess að kærði hefur sérstaklega verið nefndur sem einn árásarmannanna af manni sem þekkir kærða og er þar að auki skráður eigandi ofangreindrar bifreiðar, þar sem að blóðug vopn fundust, þykir lögreglu sem að fram sé kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi ásamt mönnunum fjórum, sem nú þegar sæta gæsluvarðhaldi, framið brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga sem varðar allt að 16 ára fangelsisrefsingu. Í frumskýrslu lögreglu komi fram lýsing á áverkum árásarþolanna auk þess sem ljósmyndir hafi verið teknar af þeim. Miklir áverkar voru á höfði nokkurra þeirra og sumir höfðu hlotið opin beinbrot. Sjáanleg voru djúp för eftir gaddakylfur á líkama þeirra. Þrír þeirra voru tafarlaust fluttir á sjúkrahús með sjúkrabifreið. Ljóst er að árásin var heiftúðleg og renna fjölmörg vopn og barefli sem fundust í bíl mannnanna stoðum undir það sem og alvarlegir áverkar brotaþola. Kærði var handtekinn í gærkvöldi við [...] í Reykjanesbæ. Hann kvaðst þá að fyrra bragði hafa selt bifreið sína. Aðspurður um hvar hann hefði verið laugardaginn 22. mars síðastliðinn sagðist hann hafa varið deginum í að þvo þvott og horfa á myndir í tölvu. Borið var undir hann að vitni væri að því að hann hefði verið í A í hópi árásarmanna en hann neitaði því. Hann sagðist svo hafa verið sofandi á laugardagskvöld á Hótel D. Hann hefði verið einsamall þá um kvöldið og verið í partýi en gat þó ekki greint frá því hvar það hefði verið haldið, þar sem að hann hefði staðið utandyra allan tímann og að hann myndi ekki hver hefði verið með honum. Það er mat lögreglu að frásögn kærða sé afar ótrúverðug enda hefur hann ýmist sagst hafa verið sofandi heima sl. laugardagskvöld eða í partýi sem hann viti ekki hvar var haldið. Fram sé kominn rökstuddur grunur um að kærði hafi ásamt meðkærðu framið brot gegn 2. mgr. 218. gr. sem getur varðað allt að 16 ára fangelsisrefsingu. Rannsókn málsins standi nú yfir. Rannsóknarhagsmunir krefjast þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Ljóst er að enn eru nokkrir árásarmannanna ófundnir og ástæða til að ætla að kærði muni torvelda rannsókn gangi hann laus, til að mynda með því að vera í sambandi við aðra sakborninga. Málið sé alvarlegt og rannsókn málsins er viðamikil og enn á viðkvæmu stigi og brýnt sé að lögregla fái svigrúm til að sinna henni. Ætluð brot teljast varða við 231. gr. og 2. mgr 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til framanritaðs, framlagðra gagna og a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga um meðferð opinberra mála nr. 19/1991, er þess krafist að krafan nái fram að ganga. Af öllu framangreindu virtu, sem og gögnum málsins að öðru leyti, verður fallist á það með lögreglustjóra að fyrir hendi sé rökstuddur grunur um að kærði hafi átt aðild að fólskulegri árás. Getur háttsemin varðað allt að 16 ára fangelsi. Rannsókn málsins er á frumstigi. Haldi kærði frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins, haft áhrif á framburð vitna og meðsekra og komið undan sönnunargögnum. Verður talið að uppfyllt sé skilyrði a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála til að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Krafa lögreglustjórans verður því tekin til greina eins og hún er fram sett og kærða gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. apríl 2008, kl. 16.00. Sveinn Sigurkarlsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 14. apríl 2008 kl. 16.00.
Mál nr. 317/2005
Sjúkrahús Líkamstjón Skaðabætur Læknir
G, Ó og S kröfðust viðurkenningar ábótaskyldu Í vegna tjóns sem A móðir þeirra varð fyrir í kjölfar sýkingar íbaki sem starfsfólki Í yfirsást að greina og veita meðferð við í framhaldi afrannsókn 2. desember 1997. Í héraðsdómi var margt talið benda til þess að efgripið hefði verið til viðeigandi rannsókna í desember 1997 hefði mátt sjásýkingu þá sem leiddi til þess að A var lögð inn á sjúkrahús í mars 1998.Sönnunarbyrði um að svo hefði ekki verið var lögð á Í og taldi héraðsdómur þásönnun ekki hafa tekist. Þar sem Í hafði ekki leitað mats dómkvaddra manna eðalagt fram önnur gögn til að hnekkja þessari niðurstöðu héraðsdóms var húnstaðfest. Talið var að með mati læknis Tryggingastofnunar ríkisins hefðu veriðleiddar nægar líkur að því að A hefði orðið fyrir líkamstjóni sem Í gæti boriðskaðabótaábyrgð á. Var því fallist á kröfu G, Ó og S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þettadæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, GarðarGíslason, Markús Sigurbjörnsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandiskaut málinu til Hæstaréttar 15. júlí 2005 og krefst þess að hann verðisýknaður af kröfu stefndu. Hann krefst og málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndukrefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefnandi íhéraði var Anna Þuríður Georgsdóttir. Hún lést 9. júlí 2005. Stefndu, sem eruerfingjar eftir hana, hafa lokið einkaskiptum á dánarbúinu og tekið við aðildmálsins. Viðurkenningarkrafastefndu lýtur að bótaskyldu áfrýjanda vegna líkamstjóns, sem Anna Þuríður hafiorðið fyrir „í kjölfar sýkingar í baki sem starfsfólki Landspítala fyrir mistökyfirsást að greina og meðhöndla samkvæmt upplýsingum sem fram komu íniðurstöðum beinaskanns sem framkvæmt var á Landspítalanum þann 2. desember1997.“ Undir þá rannsókn gekkst Anna Þuríður samkvæmt tilvísun sérfræðings íbæklunarlækningum, sem hugðist athuga á þennan hátt hvort spenging á hrygg, semAnna Þuríður gekkst undir á árinu 1995, hafi gengið úr skorðum og valdiðeinkennum, sem gáfu henni tilefni til að leita til hans. Við þessa rannsóknkomu fram vísbendingar um svokallaða upphleðslu í baki Önnu Þuríðar.Sérfræðingurinn, sem hér átti í hlut, taldi að rannsóknin gæfi ekki til kynnaað spenging á hrygg Önnu Þuríðar hefði aflagast eða að sýking væri þar í beini.Við svo búið var rannsókninni lokið án þess að kannað væri frekar af hverjuupphleðsla þessi stafaði. Í mars 1998 greindist á hinn bóginn við frekarirannsókn sýking í mjúkvef í baki Önnu Þuríðar. Hún gekkst þá undir aðgerð ogvar komist þannig fyrir sýkinguna. Héraðsdómur var skipaður sérfróðummeðdómsmönnum. Þá greindi á um læknisfræðileg atriði, sem um er deilt í málinu,og skilaði annar þeirra séráliti. Áfrýjandireisir sýknukröfu sína á því að ósannað sé að Anna Þuríður hafi haft sýkingu íbaki 2. desember 1997. Ekkert samband sé milli ástands hennar á þeim tíma ogsýkingar þeirrar, sem greinst hafi í mars 1998. Því hafi engin yfirsjón orðiðaf hálfu starfsmanna hans, sem leitt geti til þess að sönnunarbyrði verði felldá hann í máli þessu. Íhéraðsdómi var komist að þeirri niðurstöðu að ekki yrði aflað frekari gagna umþá upphleðslu í baki Önnu Þuríðar, sem fram kom við rannsókn í desember 1997.Sýkingin, sem greindist og var upprætt í mars 1998, gæti hafa verið blóðborinog myndast mjög hratt, en það yrði ekki talið sannað. Margt benti einnig tilþess að um hafi verið að ræða sýkingu, sem sennilega hefði mátt sjá í desember1997, hefði verið gripið til viðeigandi rannsókna. Sönnunarbyrði um að svo hafiekki verið var lögð á áfrýjanda, þar sem eðlileg viðbrögð í desember 1997 hefðuað líkindum leitt til þess að betri vitneskja lægi fyrir um upphleðsluna oghvort þar hafi verið um sýkingu að ræða. Þar sem sú sönnun hafi ekki tekistyrði við það að miða að sýkinguna hefði mátt uppræta þegar í desember 1997.Áfrýjandi hefur ekki leitað mats dómkvaddra manna eða lagt fram önnur gögn tilþess að hnekkja þessari niðurstöðu héraðsdóms. Eru því ekki efni til annars enað staðfesta hana. Með málsóknþessari hefur verið neytt heimildar í 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála til að leita að svo stöddu dóms eingöngu um viðurkenningu áskaðabótaskyldu áfrýjanda. Ekkert læknisfræðilegt mat á örorku Önnu Þuríðar fórfram utan mats læknis Tryggingastofnunar ríkisins 5. mars 2001 vegna greiðslnaúr sjúklingatryggingu, sem lýst er í héraðsdómi. Með því mati hafa stefnduleitt nægar líkur að því að Anna Þuríður hafi orðið fyrir líkamstjóni, semáfrýjandi geti verið skaðabótaskyldur fyrir. Stendur fyrrgreint lagaákvæði þvíekki í vegi að taka megi til greina kröfu stefndu, en með því er þá aðeinsleyst úr um skaðabótaskyldu án þess að neinu sé slegið föstu um í hvaða mæliAnna Þuríður kunni að hafa orðið fyrir tjóni. Samkvæmtframangreindu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dómsverður hann staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Áfrýjanda verðurgert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti, svo sem nánar segir ídómsorði. Dómsorð: Viðurkennd er skaðabótaskylda áfrýjanda, íslenska ríkisins, vegnalíkamstjóns, sem Anna Þuríður Georgsdóttir hlaut sökum meinsemdar í baki, semstarfsmönnum Landspítalans fyrir mistök yfirsást að greina og veita meðferð viðí framhaldi af rannsókn, sem þar var gerð 2. desember 1997. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefndu, Guðrúnu Ólafíu Haraldsdóttur, Ólöfu FjóluHaraldsdóttur og Stefáni Má Haraldssyni, hverju fyrir sig 100.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 15. apríl 2005. Málþetta höfðaði Anna Þuríður Georgsdóttir, kt. 240949-7769, Kötlufelli 9,Reykjavík, með stefnu birtri 8. mars 2004 á hendur íslenska ríkinu, kt.550169-2829, en heilbrigðisráðherra er stefnt fyrir þess hönd. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð18. mars sl. Stefnandikrefst viðurkenningar á: „...bótaskyldu stefnda vegna líkamstjóns sem stefnandi hlaut í kjölfar sýkingar íbaki sem starfsfólki Landspítala fyrir mistök yfirsást að greina og meðhöndlasamkvæmt upplýsingum sem fram komu í niður­stöðum beinaskanns sem framkvæmt vará Landspítalanum þann 2. desember 1997.”Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar. Í stefnu er lýst langri söguheilsufarskvilla sem angrað hafi stefnanda.Segir að hún hafi frá unga aldri þjáðst af bakverkjum. Bakverkir þessir hafi ágerst verulega eftirbílslys í september 1991. Í nóvember 1995 var framkvæmdhryggspengingaraðgerð. Í skjölummálsins kemur fram að stefnandi féll illa tvívegis á árinu 1996. Ekki er ástæða til að rekja þau atvik eðaviðbrögð við þeim, en stefndi var skoðuð á göngudeild nokkrum sinnum vegnabakverkja eftir þetta. Í desember 1997 leitaðistefnandi til læknis vegna bakverkja, fyrst til heimilislæknis. Greindist blóðskortur og var stefnandi lögðinn á Sjúkrahús Reykjavíkur þann 3. desember. Daginn áður, 2. desember 1997,var framkvæmt beinaskann á stefnanda á Landspítala. Í umsögn um þá rannsókn segir: "Upphleðsla er svofókalt verulega aukin vinstra megin á mótum L5 og Sl og þó sérstaklega ásacro-iliacamótunum vinstra megin. Hvort tveggja er þetta mjög áberandi ítómógrafíunni, og sést þar að efra svæðið svarar til bogans á L5, og raunarsést einnig verulega aukin upphleðsla í liðbolnum á L5. Neðra svæðið vinstramegin er rétt lateralt við þann stað þar sem málmpinni gengur inn í Sl. ÁLYKTUN: Inflammation neðst í lumbalhrygg (L5) og ásacro-iliacamótunum. Sacro-iliitis? Osteomyelitis? Ekki beint líkt því sem umbrot sé að ræða og fullmikið til að skýrast sem avulsion." Síðarsvöruðu sérfræðingur og yfireðlisfræðingur Ísótópastofu Landspítalansfyrirspurn Landlæknis varðandi rannsóknina.Í niðurlagi bréfs þeirra, sem dagsett er 10. mars 2000, segir aðrannsóknin hafi þótt gefa grun um bólgusjúkdóm, en að ekki hefði verið hægt aðútiloka að eingöngu væri um að ræða brot. HalldórJónsson jr., bæklunarlæknir, skoðaði myndirnar sjálfur 09.12.1997, þegar hannhitti stefnanda á göngudeild og taldi ekki ástæðu til aðgerða. Í bréfi Halldórs til Landlæknis segir um innlögn stefnanda ogaðgerðina 9. mars 1998 að þar hafi verið um blóðborna sýkingu að ræða sem beriyfirleitt mjög brátt að. Kveðst hanntelja að ekkert samband sé á milli þeirrar sýkingar og upphleðslunnar sem sástá beinaskanninu í desember. Þremurmánuðum síðar, í byrjun mars 1998, leitaði stefnandi aftur til heimilislæknissíns vegna roðasvæðis yfir öri á bakinu. Setti hann stefnanda ápensillínmeðferð en þrátt fyrir það jókst roðinn sem varð til þess að hún varlögð inn á lyflækningadeild Landspítala þann 6. mars. Voru þá járn og spengingartæki tekin, í aðgerð sem HalldórJónsson framkvæmdi 10.03.1998. Íaðgerðarlýsingu segir að sjúkdómsgreining sé „Infection and inflammatoryreaction due to internal fixation device”.Þar við er skráð sem athugasemd „Djúp sýking í kringum bakspengingu og ábeintökustað”: Síðan segir: „Var nú innlögð akut vegna hita ogbakverkja. Við skoðun kom í ljós vægur roði yfir aðgerðaröri og fluctuationundir húð. CT sýndi mikinn abscesssubcutant en ekki í kringum spengingartæki.Venjuleg rtg.mynd sýndi ekkertlos á skrúfum. Hér virðist vera umhaematogen-sýkingu að ræða þar sem hún er búin að vera einkennalaus í allanþennan tíma og spöngin hefur gróið alveg eðlilega. Vegna þessa er ástæða til aðgerðar.” Umaðgerðina eru gerðar þessar athugasemdir í lýsingunni: „Um leið og skorið er í húð spýtist út mjöggruggugur vökvi en ekki gröftur. Komiðer niður á cavitet sem liggur subcutant og opnast niður á beintökustað. Gífurlegt slím er í köntum þessararholu. Fascian virðist í fyrstu veraalveg heil en við nánari skoðun kemur í ljós agnarlítið gat vinstra megin viðmiðlínu sem opnast hefur niður í málm.Auk þess er gat frá beintökustaðnum inn á tækið. Vegna þessa er einnig opnað í gegnum fasciubeggja vegna. Mikill slímkenndur vefurer í kringum tækið vinstra megin. Þaðer fjarlægt svo og allur slímvefur.Hægra megin er ekkert slím en hins vegar er málmlitun í mjúkvefjum aðofanverðu og þar kemur í ljós að skrúfan er brotin. Hún næst þó auðveldlega út.Tekin eru strok og vefjasýni til ræktunar. Aðgerðarsvæðið er skafið mjög vel og síðan skolað meðGentamycin-lausn. ... “ Meðbréfi 15. júlí 1998 kvartaði stefnandi til Landlæknisembættisins þar sem húntaldi athafnaleysi lækna stefnda hafa verið orsök þess að veikindi hennar urðujafn alvarleg og raun bar vitni og að það hefði mátt koma í veg fyrir þau. Landlæknisembættiðkomst að því í áliti sínu 7. apríl 2000 að ekki væri annað að sjá en aðeðlilega hafi verið staðið að málum hvað varðar læknismeðferð þá sem stefnandihlaut. Nánar segir í niðurstöðumembættisins: „Einkum hefur verið athugaðhvort Halldór Jónsson hafi fylgt eðlilega eftir svari við beinaskanni, sem hannfékk gert hjá Þuríði þann 02.12.1997.Læknirinn fékk beinaskannið gert einkum í þeim tilgangi að athuga hvortum brot væri að ræða í kjölfar byltu, en ekkert benti til þess. Hann skoðaði sjálfur beinaskannið og taldiekki ástæðu til aðgerða, þrátt fyrir að á svari eðlisfræðings sé rætt umhugsanlega sýkingu í beini. Konan hlautvissulega sýkingu í kringum spengingarjárnin, en engin sýking reyndist vera íbeini, en sýking aðlægt spengingarjárninu.Tekið skal fram að beinaskann er ekki sértæk rannsókn og því erfitt aðslá föstu um hvers konar meinsemd er að ræða í beinum þar sem óeðlilegupphleðsla á sér stað. Halldór Jónssontaldi ekki klínískan grun um sýkingu í beini og við aðgerðina kom í ljós að svovar ekki. Mat hans reyndist þvírétt. Beinaskann var skoðað áskrifstofu embættisins og styður það álit Halldórs Jónssonar. Líklegast er að konan hafi haft blóðbornasýkingu, sem getur breiðst út mjög ört og valdið mikilli ígerð ímjúkvefjum. Halldór Jónsson taldi íekki ástæðu til að fylgja málinu sérstaklega eftir með tilliti tilbeinaskannsins. Tekið skal fram að sökkvar eðlilegt á þessum tíma, svo og hvít blóðkorn. Ekki var unnt að gera segulómun á svæðinu vegnabeinfestingartækjanna, sem annars hefði verið möguleiki á að gera.” Stefnandisætti sig ekki við niðurstöður Landlæknis.Sendi lögmaður hennar bréf til Landspítala-háskólasjúkrahúss 6. október2000. Í bréfinu var krafist skaðabótavegna þess heilsutjóns sem stefnandi taldi sig hafa orðið fyrir. Var byggt á þeim atriðum sem málsókn þessier reist á og verður lýst hér á eftir. Bótakröfustefnanda var hafnað. Var það gert meðbréfi ríkislögmanns 4. janúar 2001. Vegnabótaréttar úr sjúklingatryggingu samkvæmt lögum nr.117/1993 gekkst stefnandiundir örorkumat hjá læknum Tryggingastofnunar ríkisins. Í niðurstöðum matsins, dagsettu 5. mars2001, segir m.a.: „...á sama tíma hafði veriðtekið ísótópaskann af baki vegna vaxandi verkja í mjóbaki, niðurstaða þeirrarrannsóknar var að grunur væri um beinsýkingu, Halldór Jónsson taldi þó svo ekkivera. Um það bil rúmum þremur mánuðum síðar eða í byrjun mars 1998 fann húnroðasvæði á bakinu og hiti mældist 37,8° þetta jókst og hún var lögð inn áLandspítala þar sem kom í ljós graftarkýli aftan við hryggjartinda í mjúkvef enekki í beini. Þetta var tæmt út og spúlað og hún varð betri og hitalaus. Upp úrþessu hefur hún haft stöðuga verki og eymsli í mjóbaki og hún er orðin öll illahaldin af verkjum um allan skrokkinn. Niðurstaða:Ljóst er að fyrir umrædda aðgerð 1995 var Þuríður illan haldin af verkjum ogóvinnufær, þannig er hún fyrir umrædda aðgerð mjög illa farin og með mikinnforskaða þannig að líðan hennar í dag verður að metast út frá því og metaverður því versnun þá sem hún kvartar um núna vegna afleiðinga þeirra atburða.Fyrir umræddar aðgerðir var hún illa haldin af verkjum í baki, hálsi og kominmeð verki og eymsli út um mest allan líkama. Telja verður þó að sýkingin hafiorsakað þó nokkra versnun þó ekki sé alveg með fullu hægt að sanna að hún sévegna aðgerðarinnar þar sem hún kemur ekki fram fyrr en rúmum tveimur árumeftir aðgerðina. Telja verður þó rétt að Anna Þuríður njóti vafans. Með tillititil þessa þykir nú rétt að meta þá varanlegu örorku sem hún telst hafa hlotiðvegna framangreindra atburða. Við matið er stuðst við að henni hafi versnað íbaki og hálsi og einnig að þreyta hafi aukist og einnig er tekið tillit tilþess að blóðskortur sá er uppgötvaðist hjá henni hafi verið tengt notkungigtarlyfja sem hafi valdið blæðingu í þörmum.Tekið er mið af því að gigtarlyfjanotkun hafi verið meiri vegna mikillaverkja og er því tekið tillit til þess í mati þessu. Önnur einkenni sem húnkvartar um svo sem aukinn höfuðverkur, suð í eyrum og cataract er vart hægt aðtelja sem afleiðingu þessara atburða. Sjúkdómsgreining(ar):M54.8 Niðurstaða: Varanleg örorkatelst hæfilega metin 20% frá 03.12.97." Málsástæður stefnanda. Stefnandibyggir kröfur sínar a.v. á því að starfsmenn Landspítala hafi gert mistök viðgreiningu og meðferð í kjölfar niðurstöðu þess beinaskanns sem hún gekkst undirá Landspítala þann 2. desember 1997. Íniðurstöðunum hafi komið fram vísbendingar um bólgusjúkdóm. Þá hafi verið framkvæmd svokölluð ísótópa-eða sneiðmyndarannsókn. Þessarrannsóknir hafi gefið vísbendingar um að eitthvað mikið amaði að í mjóbakistefnanda. Bendir stefnandi á að íbréfi Guðmundar Jóns Elíassonar og Eysteins Péturssonar til landlæknis, dags.10. mars 2000, segi að rannsóknin hafi vakið grun um bólgusjúkdóm (sacroillitisog/eða osteomyelitis), en að ekki væri hægt að útiloka að eingöngu væri um aðræða brot. Stefnanditelur að niðurstaðan hefði með réttu átt að kalla á frekari rannsóknir ogviðbrögð. Niðurstaðan hafi ekki veriðkynnt stefnanda eða heimilislækni hennar.Á sama tíma hafi stefnandi verið í viðamiklum rannsóknum eftirbráðainnlögn á Sjúkrahús Reykjavíkur vegna blóðskorts. Megi ætla að hefðu niðurstöðurbeinaskannsins borist til þeirra sem að þeirri rannsókn stóðu, hefði verið unntað bregðast við sýkingunni í tíma. Stefnanditelur að þó að Halldór Jónsson hafi réttilega útilokað að um væri að ræðasýkingu í beini, hafi verið aðrar ástæður fyrir mikilli upphleðslu og þær hafiekki verið athugaðar. Meinsemdin hafiverið til staðar. Ekki hafi mátt látastaðar numið með því að útiloka sýkingu í beinum, heldu hafi átt að framkvæmafrekari rannsóknir til að komast að orsökum upphleðslunnar. Þó útilokað væri að sýkingin tengdistsérsviði Halldórs Jónssonar hefði hann átt að vísa vandamálum stefnanda áframtil sérfræðinga á öðrum sviðum. Súákvörðun að senda stefnanda ekki í áframhaldandi rannsóknir séu mistök semstefndi verði að bera ábyrgð á. Ekkier gerð nákvæm grein fyrir líkamstjóni því sem stefnandi telur sig hafa orðiðfyrir. Eftir sýkinguna hafi ýmislegtfarið á verri veg í lífi stefnanda. Þau einkenni, sem rekja megi til sýkingarsem vegna mistaka var ekki greind og meðhöndluð, hafi verið metin til 20%varanlegrar örorku af tryggingalækni. Það mat telur stefnandi að staðfestilíkamstjón, þó svo að töluleg kröfugerð hafi ekki verið sett fram. Stefnandikrefst viðurkenningar bótaskyldu samkvæmt heimild í 2. mgr. 25. gr. laga nr.91/1991. Hún vísar til meginreglu íslensksréttar um ábyrgð vinnuveitanda á skaðaverkum starfsmanna, reglunnar umhúsbóndaábyrgð. Málsástæður stefnda. Stefndikveðst byggja á því að stefnandi hafi fengið vandaða læknismeðferð. Mótmælir hann fullyrðingum um hvað hafifalist í umræddu beinaskanni. Stefnditelur að ekki sé fullnægt skilyrðum bótaábyrgðar. Ekki sé orsakasamhengi milli athafna eða athafnaleysisstarfsmanna stefnda og meints tjóns stefnanda.Þá sé heldur ekki fullnægt skilyrðum bótareglna um sök og ólögmæti. Stefnditelur ósannað að sýking hafi verið til staðar hjá stefnanda 2. desember1997. Aðrar orsakir séu fyrir vanlíðanstefnanda en þær sem byggt sé á í stefnu.Þær orsakir séu stefnda óviðkomandi.Telur stefndi að sýking sú sem stefnandi fékk og var greind í mars 1998hafi verið blóðborin sýking og að hana hafi borið brátt að. Styður stefndi þetta við álit HalldórsJónssonar og niðurstöður Landlæknis. Stefndisegir að með beinaskanninu hafi verið kannað hvort stefnandi hefðibrotnað. Fyrst hafi verið tekin röntgenmynd,en síðan beinaskann. Stefndi segir aðbeinaskann sé ekki sértæk rannsókn fyrir sýkingar. Líta þurfi til fleiri atriða þegar metið er hvort sýking sé tilstaðar. Telur hann að ekkert hafi benttil sýkingar, t.d. hafi ekki verið hækkað sökk, ekki hækkun á fjölda hvítrablóðkorna og ekki heldur langvarandi blóðleysi. Eðlilega hafi verið að greiningu stefnanda staðið. Kveðst stefndi byggja á því að sýking hafiekki verið til staðar í desember 1997.Stefnandi hafi þá komið inn á sjúkrahús vegna annarssjúkdómsástands. Stefndisegir að sýkingin sem fram kom í mars 1998 hafi verið mjög bráð. Járn hafi verið fjarlægð og stefnandi hafifengið viðeigandi meðferð. Sýkinginhafi verið upprætt. Áframhaldandiverkir hafi verið ótengdir þessari sýkingu. Stefndibendir á að skoðun framkvæmd 18. ágúst 2001 sýni að ástand stefnanda haldiáfram að versna þó sýking hafi aldrei verið í beini og sýking í mjúkvef hafiverið upprætt. Þetta sýni að ástandstefnanda nú tengist ekki umræddri sýkingu. Forsendur ogniðurstaða. Heimilter að höfða mál til viðurkenningar á bótaskyldu, án þess að jafnframt sé gerðkrafa um tiltekna peningagreiðslu.Styðst þetta við 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og skýrt fordæmi ídómi Hæstaréttar 7. október 1999 í máli nr. 166/1999. Af öðrum dómi réttarins, í máli nr. 146/2001 (uppkveðinn 4. maí2001), verður þó ráðið að sýna verður fram á að tjón hafi orðið, sem krafist erviðurkenningar bótaskyldu fyrir.Stefndi féll raunar undir rekstri málsins frá frávísunarkröfu sinni, ennauðsynlegt er þrátt fyrir það að kanna hvort forsenda er til þess að dæma málþetta efnislega. Íáðurgreindu örorkumati eða slysamati frá 5. mars 2001 er komist að þeirriniðurstöðu að ástand stefnanda hafi versnað vegna spengingarinnar í baki ogþeirrar sýkingar sem fram kom og var upprætt í mars 1998 Er þessi breyting tilhins verra vegna sýkingar metin til20% örorku. Telja má ljóst að hér séreynt að meta þá breytingu til hins verra sem læknirinn telur að hafi orðið áheilsu stefnanda vegna sýkingarinnar sem upp kom í spengingarsvæðið. Hins vegarer ekki tekin afstaða til þess í örorkumatinu, að hve miklu leyti þessi örorkastafar af töfum á greiningu sýkingarinnar Með því að byggja beinlínis á þessumati hefur stefnandi því ekki afmarkaðskýrt hvaða tjón það er sem hún krefst viðurkenningar bótaskyldu fyrir. Kemur ágreiningur um orsakatengsl og sönnunfyrir tjóni þá til skoðunar er bótagrundvöllur verður kannaður. Niðurstaðasú sem lýst er í bréfi Ísótópastofunnar til lækna sýndi að í mjóhrygg stefnandavar upphleðsla, en þrátt fyrir það var tekin ákvörðun um að aðhafast ekki. Ígögnum málsins kemur fram að stefnandi hafði verulega verki eftir fall 28.nóvember 1996. Hún hafði fengiðmorfínskyld verkjalyf um tíma og sprautumeðferð. Þá hafði hún verið lögð inn á Reykjalund til endurhæfingar vegnasama vandamáls, en án árangurs. Íframhaldi af skoðun heimilislæknis 3. desember 1997 var stefnandi lögð inn ályflækningadeild vegna blóðleysis,.Engin ákveðin skýring fannst á blóðleysinu. Ígöngudeildarnótu 9. desember 1997 kemur fram að stefnandi hafi hríðhorast oghaft verki í baki eftir fallið ári áður.Þá er vikið að legu stefnanda á lyflækningadeild sem var þá að ljúka ogrannsóknum á blóðleysi. Kemur fram aðmagablæðing sé talin líkleg skýring. Ínótunni kemur fram að stefnandi hafi verið í beinaskanni sem sýni engin öruggmerki um sprungumyndun í beinspengingunni.Ekki er hér minnst á athugasemdí svari Ísótópastofunnar sem áður er getið. Þegarlitið er til allra þeirra upplýsinga sem lágu fyrir er stefnandi var skoðuð 9.desember 1997 verður að telja að bregðast hefði átt við. Rétt hefði verið að framkvæma frekarirannsóknir til að útiloka sýkingu í beini eða aðlægum mjúkvefjum á þeim staðsem aukinni upphleðslu er lýst í beinaskanninu. Slíkt hefði mátt gera með t.d. frekari myndgreiningarrannsóknum,blóðrannsóknum og ástungu eða sýnatöku.Verður að leggja það læknisfræðilega mat á að viðbrögð lækna stefndahafi verið ófullnægjandi og frekari markvissari aðgerða hafi verið þörf Núverður ekki aflað frekari gagna um þá upphleðslu sem til staðar var í desember1997. Hugsanlegt er að sýking sú sem uppgötvaðist og upprætt varí mars 1998 hafi verið blóðborin sýking og myndast mjög hratt. Ástand stefnanda á þessum tíma veitirnokkrar líkur fyrir því. Þetta verðurþó ekki talið sannað. Margt bendireinnig til þess að um sé að ræða sýkingu sem sennilega hefði mátt sjá ídesember 1997, ef gripið hefði verið til viðeigandi markvissra rannsókna, einsog að framan er lýst. Heilsufar stefnda í desember 1997 getur einnig bent tilþess að sýking hafi verið til staðar þegar á þeim tíma. Stærð sýkingarsvæðis ogútlit eins og fram kemur í aðgerð 10.03.1998 bendir til að sýkingin hafi veriðtil staðar í nokkurn tíma þó ekki verði fullyrt hversu lengi. Staðsetningsýkingar kemur einnig heim og saman við niðurstöðu beinaskanns 02.12.1997. Má og nefna að aukin upptaka á beinaskanniþá getur hafa verið af völdum sýkingar í aðlægum mjúkvefjum. Hvort sýkingin hafi verið blóðborin eða ekkier þannig læknisfræðilegt álitaefni. Aðöllu virtu verður annar hvor kosturinn ekki talinn að mun líklegri. Verður að leggja sönnunarbyrði um þettaatriði á stefnda, þar sem eðlileg viðbrögð í desember 1997 hefðu að líkindumleitt til þess að betri vitneskja lægi fyrir um upphleðsluna og hvort þar varum að ræða sýkingu. Þar sem sönnunhefur ekki tekist um að um nýsprottna sýkingu hafi verið að ræða í mars verðurað miða við að hana hefði mátt uppræta þegar í desember 1997, en telja verðurað það hafi þá verið mögulegt. Ástandistefnanda er lýst í örorkumati sem unnið var 5. mars 2001 vegnasjúklingatryggingar samkvæmt ákvæðum þágildandi laga nr. 117/1993. Mat þetta beinist ekki einvörðungu að þvísem mál þetta fjallar um. Þar erfjallað um ástand sem rakið verður til afleiðinga þeirrar sýkingar sem fram komog var upprætt. Hvorki þar né í öðrumgögnum málsins er gerð tilraun til að afmarka sérstaklega hvaða afleiðingar verði raktar til þess aðekki var gripið til ráðstafana 9. desember 1997. Almenntmá gera ráð fyrir því að sýking valdi því meiri skaða því lengur sem dregst aðgreina hana og meðhöndla. Óvissa er umþetta atriði, en líklegt er að talsverður skaði hljótist af svo langri bið semhér um ræðir. Verður einnig hér að snúasönnunarbyrðinni við og leggja það á stefnda að sýna fram á að afleiðingar þærsem lýst er í örorkumatinu séu ekki afleiðing þess að dróst að uppræta umræddasýkingu. Aðþessu virtu verður að fallast á kröfu stefnanda um viðurkenningubótaskyldu. Samkvæmt þessum úrslitumverður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað, sem ákveðst 350.000krónur. Hefur þá verið tekið tillit tilvirðisaukaskatts. Dómþennan kveða upp Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, og meðdómandinn RagnarJónsson, bæklunarskurðlæknir. MeðdómandinnSigurður Heiðdal, sérfræðingur í lyflækningum og smitsjúkdómum, skilarsératkvæði. D ó m s o r ð Viðurkennder bótaskylda stefnda, íslenska ríkisins, vegna þess tjóns er stefnandi, AnnaÞuríður Georgsdóttir, hlaut af sýkingu við beinspengingarjárn í baki og lýst erí framangreindu örorkumati. Stefndigreiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað. Sératkvæði Sigurðar Heiðdal í héraðsdómsmálinu nr. 2433/2004 Éger sammála meirihluta dómsins fram að þeim stað í niðurstöðukafla þeirra er hefstmeð orðunum Nú verður ekki aflað frekari gagna um þá upphleðslu... Telég að framhaldið ætti að hljóða svo: Nú verður ekki aflað frekari gagnaum þá upphleðslu sem til staðar var í desember 1997. Fallast ber á það að sýking sú sem uppgötvaðist og upprætt var ímars 1998 hafi hugsanlega verið blóðborin sýking og myndast mjög hratt. Ástand stefnanda á þessum tíma veitirnokkrar líkur fyrir því. Þetta verðurþó ekki talið sannað. Ekki er heldurhægt að útiloka að um sé að ræða sýkingu sem hefði mátt greina í desember 1997,ef gripið hefði verið til viðeigandi rannsókna, eins og að framan er lýst. Máþar nefna að aukin upptaka á beinaskanni þá getur hafa verið af völdumsýkingar. Áhinn bóginn þá ræktaðist úr sýkingarstaðnum bakterían Streptococcus mitis. Hún tilheyrir svokölluðum viridansstreptococcum sem eru bakteríur sem fyrst og fremst eru til staðar í munnholifólks. Bakteríur þessar eru mjög vel þekktar að því að valda alvarlegumblóðbornum sýkingum, t.d. eftir tannaðgerðir og aðrar aðgerðir í munnholi. Hin bakterían sem ræktaðist erStaphylococcus coagulasa neikvæður. Það er baktería sem lifir á húðinni ogræktast oft með þegar um er að ræða sýkingar í húð og mjúkvefjum. Er hún þátalin vera „mengun” eða ómarktæk ef annar líklegri orsakavaldur finnst, sem íþessu tilfelli er Streptococcus mitis.Hinsvegar ber að nefna það einnig að Staphylococcus coagulasa neikvæðurgetur sjálfur valdið sýkingum. Er þá oftast um að ræða einkennalitlar og“mallandi” sýkingar sem getur tekið talsverðan tíma að greina. Það er því velhugsanlegt að þessi baktería hafi verið að valda sýkingu sem þegar var tilstaðar og kom þá fram á beinaskanninu 3. desember 1997. En hafi svo verið, væriósennilegt að Streptococcus mitis ræktaðisteinnig. Aðöllu virtu verður að telja mun líklegra að sýkingin sem upprætt var í mars hafiverið bráð, blóðborin sýking. Verðurvanrækslu lækna stefnda ekki um hana kennt.Verður því að hafna kröfum stefnanda um viðurkenningu bótaskyldu ogsýkna stefnda af kröfum hans.
Mál nr. 365/2004
Bifreið Skaðabætur Líkamstjón Matsgerð Fyrning Gjafsókn
S slasaðist í umferðarslysi 28. desember 1993 þegar bifreið, sem hann sat í, var ekið á steinvegg. Var honum metin 10% varanleg örorka og 15% varanlegur miski vegna slyssins. S smitaðist af lifrarbólgu C við blóðgjöf, sem hann fékk eftir slysið og varð uppvíst um smitið á árinu 2000. Héraðsdómur komst að þeirri niðurstöðu að tímabært hefði verið að meta tjón vegna áverka, sem S varð fyrir í slysinu í síðasta lagi á árinu 1997 og því hafi fjögurra ára fyrningarfrestur samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 verið liðinn þegar málið var höfðað 5. september 2003. Tekið var fram að lifrarbólgusýkingin væri þessu óviðkomandi enda hafi ekki verið krafist bóta í málinu vegna hennar. Matsmenn, sem dómkvaddir voru eftir uppkvaðningu héraðsdóms, komust að þeirri niðurstöðu að tímabært hefði verið að meta varanlegar afleiðingar slyssins í lok árs 1996. Þá komust þeir að þeirri niðurstöðu að ólíklegt væri að lifrarbólgusmitið myndi hafa í för með sér varanlegar heilsufarslegar afleiðingar fyrir S með fyrirvara um endurvakningu þess síðar og um sálrænar afleiðingar. Ekki var fallist á það með S að matsgerðin væri haldin ágöllum sem leiða ættu til þess að framhjá henni yrði litið við úrlausn málsins og var niðurstaða héraðsdóms um að krafa S væri fallin niður fyrir fyrningu því staðfest.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Garðar Gíslason og Guðrún Erlendsdóttir. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 23. júní 2004. Stefnan var ekki þingfest og var áfrýjunarstefna gefin út á ný 31. ágúst 2004. Hann krefst þess að stefndu verði dæmdir til að greiða sér óskipt 5.181.507 krónur með 2% ársvöxtum samkvæmt 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum frá 28. desember 1993 til 13. júní 2000, en dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001 og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem honum hefur verið veitt fyrir báðum dómstigum. Stefndu krefjast aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að krafa áfrýjanda verði lækkuð og málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti felldur niður. I. Áfrýjandi slasaðist í umferðarslysi 28. desember 1993 þegar bifreið, sem hann sat í, var ekið á steinvegg við Perluna í Reykjavík. Með matsgerð Jónasar Hallgrímssonar læknis 12. ágúst 2003 var áfrýjanda metin 10% varanleg örorka vegna brots á lærlegg, sem hann hlaut í slysinu, og 15% varanlegur miski vegna þess að lærleggurinn hefur styst, vöðvarýrnunar og álagsverkja í hægri ganglim. Í matinu er þess einnig getið að áfrýjandi smitaðist af lifrarbólgu C við blóðgjöf, sem hann fékk eftir slysið, og uppvíst varð um árið 2000. Tekið er fram að til standi að reyna lyfjameðferð við sjúkdómnum og að ekki sé útséð um framvindu hans, en mat vegna lifrarbólgunnar verði gert síðar. Í málinu krefur áfrýjandi stefndu um greiðslu skaðabóta á grundvelli áðurnefnds örorkumats, en stefndu hafna því að bótaskylda þeirra sé fyrir hendi. Málavextir og málsástæður aðilanna eru nánar raktar í héraðsdómi. Varð niðurstaða málsins í héraði sú að tímabært hafi verið að meta tjón áfrýjanda vegna lærbrotsins og annarra áverka í síðasta lagi á árinu 1997 og leita þá fullnustu kröfunnar. Beri að miða upphaf fjögurra ára fyrningarfrests samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 við það tímamark. Krafa áfrýjanda hafi því verið fallin niður fyrir fyrningu þegar málið var höfðað 5. september 2003. Lifrarbólgusýkingin sé þessu óviðkomandi, enda sé ekki krafist bóta í málinu vegna hennar. Beri því að sýkna stefndu af kröfu áfrýjanda. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagt bréf ríkislögmanns 14. október 2002 til lögmanns áfrýjanda í héraði. Þar er tekið fram að áfrýjandi eigi samkvæmt heimild í fjárlögum rétt á greiðslu vegna lifrarbólgusmitsins, sem hann fékk í aðgerð á Borgarspítalanum 28. desember 1993. Greiðslan verði innt af hendi án viðurkenningar á bótaskyldu og sé fjárhæð hennar háð ákveðnum takmörkunum. II. Áfrýjandi vefengir að hann hafi átt þess kost að leita fullnustu kröfu sinnar á árinu 1997 svo sem héraðsdómari reisir niðurstöðu sína á. Ekki hafi verið ljóst um allar afleiðingar slyssins og rétt áfrýjanda til bóta fyrr en mun síðar og hafi krafan því ekki verið fallin niður fyrir fyrningu þegar málið var höfðað. Örorkumat Jónasar Hallgrímssonar, framburður hans fyrir dómi og önnur gögn, renni stoðum undir þessa málsástæðu áfrýjanda. Gagnstæð niðurstaða héraðsdómara um þetta fái ekki staðist, en dómurinn hafi ekki verið skipaður læknum sem sérfróðum meðdómsmönnum. Stefndu óskuðu eftir því 19. október 2004 að dómkvaddir yrðu tveir matsmenn til að kanna heilsufar og heilsufarssögu áfrýjanda og meta annars vegar hvenær ætla megi, án tillits til lifrarbólgusmitsins, að ástand hans eftir áðurnefnt slys hafi verið orðið stöðugt og fyrst verið tímabært að láta meta varanlegar afleiðingar þess, og hins vegar hvort líklegt sé að lifrarbólgusmitið muni hafa í för með sér varanlegar heilsufarslegar afleiðingar fyrir áfrýjanda og ef svo sé hvenær tímabært verði þá að meta þær afleiðingar. Voru læknarnir Guðjón Baldursson og Atli Þór Ólason dómkvaddir 5. nóvember 2004 til að gera umbeðið mat og hefur matsgerð þeirra 16. janúar 2005 verið lögð fyrir Hæstarétt. Þar segir meðal annars að áfrýjandi hafi ekki komið á boðaðan matsfund og sé því vísað í fyrirliggjandi gögn um læknisskoðun og einkenni hans. Gerð er grein fyrir örorkumati og öðrum læknisfræðilegum gögnum í málinu, en meðal þeirra er vottorð um skoðun Brynjólfs Jónssonar læknis á áfrýjanda 19. júní 2003, sem sögð er vera síðasta læknisskoðunin á honum. Í niðurstöðum matsgerðarinnar segir meðal annars að áfrýjandi hafi um miðjan maí 1994 hafið vinnu á ný eftir slysið og unnið nokkuð samfellt síðan. Verði ekki ráðið að neinar stórvægilegar breytingar hafi orðið á heilsu hans eftir maí 1995. Í byrjun árs 1997 hafi komið í ljós að hægri fótur áfrýjanda hafi reynst vera 0,7 cm styttri en sá vinstri. Slíkur mismunur sé óverulegur og valdi misjöfn lengd ganglima, sem nemi minna en einum sentimetra, sjaldan teljandi líkamlegum einkennum. Þetta hafi ekki haft áhrif á hvenær tímabært var að leggja mat á varanlegar afleiðingar umferðarslyssins. Var svar matsmannanna við fyrri spurningunni, sem fyrir þá var lögð, á þann veg að heilsufarslegt ástand áfrýjanda eftir slysið án tillits til lifrarbólgusmitsins hafi verið orðið stöðugt um mitt ár 1995. Þá hafi fyrst verið tímabært að láta meta varanlegar afleiðingar slyssins og í síðasta lagi í lok ársins 1996 þegar þrjú ár voru liðin frá því. Að því er varðar lifrarbólgusmitið geta matsmennirnir þess að gögn málsins gefi ekki tilefni til að ætla að lifrarbólgan hafi verið virk heldur miklu frekar afar væg. Um sé að ræða veirustofn, sem svari betur lyfjameðferð en aðrir stofnar lifrarbólgu. Áfrýjandi hafi gengist undir lyfjameðferð til að freista þess að uppræta sýkinguna og verði ekki annað ráðið af gögnum málsins en að hún hafi gengið vel. Til svars síðari spurningunni töldu matsmennirnir ólíklegt að lifrarbólgusmitið muni hafa í för með sér varanlegar heilsufarslegar afleiðingar fyrir áfrýjanda með fyrirvara um endurvakningu smitsins síðar og um sálrænar afleiðingar. Eftir að áfrýjandi fór í eftirlit í september 2004 hafi verið tímabært að meta afleiðingar lifrarbólgusmitsins. III. Áfrýjandi telur matsgerðina vera haldna ágalla, sem eigi að leiða til þess að litið verði framhjá henni við úrlausn um það hvenær tímabært var að meta varanlegar afleiðingar slyssins. Þar skipti mestu máli að matsmennirnir skoðuðu ekki áfrýjanda, en svör við þeim spurningum, sem lagðar voru fyrir þá, hljóti einkum að verða reist á skoðun þeirra á manninum, sem álitaefnið varðar. Því hafi ekki þjónað tilgangi hjá þeim að skila fullbúnu mati án þess að slíku grundvallarskilyrði væri fullnægt. Í kafla í matsgerðinni, sem fjallar um málsmeðferð, segir að matsfundur hafi verið haldinn 9. desember 2004. Til fundarins hafi verið boðað með tölvubréfi 13. nóvember sama árs. Staðfesting um móttöku bréfsins hafi borist tveimur dögum síðar frá lögmönnum málsaðila. Hins vegar hafi einungis lögmaður stefndu mætt til fundarins, en hvorki áfrýjandi né lögmaður hans. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti skýrði lögmaður áfrýjanda frá því að farist hafi fyrir að tilkynna um forföll, en áfrýjandi hafi verið veikur þann dag, sem fundurinn var haldinn. Af hálfu stefndu er talið ósannað að áfrýjandi hafi haft lögmæt forföll og jafnframt að skýring um veikindi hafi ekki áður komið fram. Hefur ekki verið mótmælt staðhæfingu þeirra um að áfrýjandi hafi ekki leitað eftir því við matsmenn að fá að koma síðar til skoðunar hjá þeim. Áfrýjanda var veitt færi á að gæta hagsmuna sinna og koma sjónarmiðum sínum á framfæri við matsmenn. Úrlausnarefnið samkvæmt fyrri spurningunni til þeirra lýtur að því hvernig líkamlegt ástand áfrýjanda batnaði frá slysdegi þar til það var orðið stöðugt, en ekki er borið við að öll tiltæk gögn hafi ekki legið fyrir matsmönnunum. Ályktun um þetta hlutu þeir einkum að draga af heimildum um ástand áfrýjanda allt frá árinu 1993 og verður fallist á með stefndu að skoðun á áfrýjanda nú skipti ekki sköpum. Matinu hefur ekki verið hnekkt með yfirmatsgerð. Að virtu öllu því, sem að framan greinir, verður því hafnað að ágallar séu á matsgerðinni, sem dragi úr sönnunargildi hennar í málinu. Í II. kafla að framan var getið þeirrar niðurstöðu matsmannanna að tímabært hafi verið í síðasta lagi í árslok 1996 að láta meta varanlegar afleiðingar slyssins. Samkvæmt því og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti verður ákveðinn eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Svans Þórs Bjarnasonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 2. apríl 2004. Mál þetta, sem dómtekið var 19. mars sl., er höfðað 5. september 2003 af Svani Þór Bjarnasyni, [kt.], Efstasundi 76, á hendur Hinriki Jóhanns­syni, [kt.], Hjallavegi 6, og Vátrygginga­félagi Íslands hf., [kt.], Ármúla 3, öllum í Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að stefndu greiði honum in solidum 5.754.463 krónur með 2% árs­­vöxtum samkvæmt 16. gr. skaða­bótalaga nr. 50/1993 frá 28. desember 1993 til 13. júní 2000, en með dráttarvöxtum samkvæmt vaxtalögum nr. 25/1987 frá þeim degi til 1. júlí 2001, en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandi þess að stefndu greiði honum in solidum 5.181.507 krónur með vöxtum eins og í aðalkröfu. Stefnandi krefst einnig málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en stefnanda var veitt gjafsókn 10. mars 2003. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi var farþegi í bifreiðinni R-73543 þegar henni var ekið á steinvegg nálægt Perlunni í Öskjuhlíð 28. desember 1993, en við það valt bifreiðin og skemmdist mikið. Ökumaður bifreiðarinnar hafði ekið eftir hellulögðum göngustíg, sem liggur umhverfis Perluna, en hann var undir áhrifum áfengis. Stefnandi kastaðist út úr bifreiðinni, en hann hafði setið í hægra framsæti og lá hann fyrir utan bifreiðina hægra megin mikið slasaður þegar lögreglan kom á staðinn. Hann var fluttur á sjúkrahús með sjúkrabifreið og kom þá í ljós að hægri lærleggur hafði brotnað og brot var í mjaðmagrind. Lærbrotið var meðhöndlað með plötu og skrúfum, sem voru fjarlægðar síðar, og vöðvar og sár voru eftir því sem unnt var saumuð saman en vegna mikillar bólgu var ekki unnt að loka sárinu. Í læknisvottorði 28. mars 1994 kemur fram að stefnandi var á sjúkrahúsinu til 13. janúar 1994. Í sama vottorði segir einnig að röntgenmyndir hafi sýnt mjög kurlað brot ofan til í lærleggnum og langt niður fyrir miðju. Gífurleg bólga og blæðing hafi verið í lærinu. Áverkinn sé alvarlegur er taki marga mánuði að gróa, en ekki sé útlit fyrir að stefnandi nái sér að öllu leyti. Hins vegar megi búast við að á sex til átta mánuðum verði hann nokkurn veginn göngufær. Í sjúkraskrá er lækniseftirliti með stefnanda lýst. Þar kemur meðal annars fram að 23. mars 1994 hafi honum liðið vel og að hann hafi engin eymsl haft. Hinn 20. apríl sama ár hafi hann ekkert fundið til og rannsóknir bentu til að brotið greri vel. Hann hafi nær engin óþægindi haft 25. maí sama ár en væga helti. Góð hreyfing var þá í hné og mjöðm. Í september var allt vel gróið og var ráðgert að taka plötuna. Hún var þó ekki tekin fyrr en í apríl 1995. Síðast var stefnandi í eftirliti 31. maí sama ár, en þá var góð lega í beininu og styrkur virtist í góðu lagi. Á árinu 2000 kom í ljós að blóð, sem stefnanda var gefið á sjúkrahúsinu í kjölfar slyssins, var sýkt af C lifrarbólguveiru. Stefnandi hefur haft lítil einkenni vegna þessa, en fylgst er með honum og væntanlega verður sýkingin meðhöndluð með lyfjum. Örorka stefnanda hefur ekki verið metin vegna lifrarbólgusýkingarinnar og eru ekki gerðar kröfur í málinu vegna hennar. Stefnandi leitaði til Jónasar Hallgrímssonar læknis og óskaði eftir mati á afleiðingum slyssins samkvæmt skaðabótalögum með beiðni lögmanns stefnanda 26. júní 2003. Bótakröfur stefnanda í málinu eru byggðar á matinu, en það er dagsett 12. ágúst sama ár. Af hálfu stefndu er bótaskyldu hafnað. Stefndu vísa til þess að kröfur stefnanda séu fyrndar samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en tímabært hafi verið að meta afleiðingar slyssins tveimur árum eftir að stefnandi varð fyrir því, eða í árslok 1996. Frestur til að höfða málið hafi því runnið út í árslok 2000. Enn fremur vísa stefndu til þess að stefndi hafi vitað að ökumaður bifreiðarinnar var verulega ölvaður, en samkvæmt þágildandi réttarreglum um áhættutöku og eigin sök eigi hann engan rétt til bóta. Til vara krefjast stefndu lækkunar á bótakröfu stefnanda með vísan til sömu sjónarmiða um eigin sök og áhættutöku. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýstir málsatvikum þannig að stefnandi hafi lent í bílslysi 28. desember 1993 með þeim afleiðingum að hann hafi slasast alvarlega. Stefnandi hafi ekið bifreiðinni umrætt kvöld, en í henni hafi verið fjórir farþegar, þar á meðal Gunnar Hjálmarsson. Allir farþegarnir hefðu neytt áfengis. Klukkan rúmlega tvö aðfaranótt slysdags hafi stefnandi stöðvað bifreiðina við Perluna og farið út þar sem hann hafi fundið fyrir skjálfta í stýrinu sem hann hafi ætlað að athuga nánar. Þegar hann hafi ætlað að setjast upp í bifreiðina að nýju hefði Gunnar sest í ökumannssætið og ræst bifreiðina. Hann hafi sagt stefnanda að setjast í farþegasætið og hafi hann gert það án þess að loka hurðinni. Stefnandi hafi reynt að fá Gunnar til þess að víkja úr ökumannssætinu og hafi hann ætlað að aka bifreiðinni sjálfur, enda mót­fallinn því að Gunnar æki ölvaður. Stefnandi hafi ítrekað það en Gunnar hafi ekki látið segjast og hafi hann ekið bifreiðinni af stað. Stefnandi hafi ekki náð að loka hurðinni og ekki hafi honum tekist að fá Gunnar til að nema staðar frekar en öðrum farþegum bifreiðar­innar. Gunnar hafi ekið bifreiðinni einn hring í kringum Perluna og hafi verið byrjaður á öðrum hring þegar hann hafi ekið þar á steypt hús við Perluna. Rétt fyrir áreksturinn hafi stefnanda tekist að spenna á sig öryggisbeltið án þess að hann næði að stilla það. Bifreiðin hafi gereyðilagst við áreksturinn og hafi stefnandi slasast allverulega. Hann hafi verið fluttur á slysadeild og hafi hann verið með mjög slæmt lærbrot og einnig hafi hann verið mjaðmagrindarbrotinn. Mikið hafi blætt úr stefnanda og hafi hann fengið blóðgjöf, en við hana hafi hann smitast af lifarbólgu C. Lögreglan segðist hafa haft lýsingu á atburðinum eftir stefnanda á slysadeild, en þá hefði stefnandi þegar fengið allnokkurt magn af morfíni og hann hafi skömmu síðar hætt að anda. Ekki hafi verið tekin formleg skýrsla af stefnanda vegna málsins fyrr en löngu síðar. Gunnar hafi verið ákærður fyrir ölvunarakstur, en í ljós hafi komið að hann hafi haft 1,61‰ áfengismagn í blóðinu. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. september 1994 hafi hann verið dæmdur til greiðslu sektar og til að þola sviptingu ökuréttar í 18 mánuði. Eigandi bifreiðarinnar hafi verið stefndi Hinrik, en bifreiðin hafi verið tryggð með lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda Vátryggingafélagi Íslands hf. Þáverandi lögmaður stefnanda hafi leitað eftir afstöðu vátryggingafélagsins til bótaskyldu á árinu 2000. Með tölvubréfi 13. júní 2000 hafi félagið svarað erindi lögmannsins og hafnað bótaskyldu með vísan til þess að ökumaður hefði verið ölvaður, en stefnandi hafi vitað af því og ætti því ekki rétt á bótum. Núverandi lögmaður stefnanda hafi aftur sent bréf til hins stefnda félags 1. nóvember 2002 og óskað eftir því við félagið að hvor aðili um sig tilnefndi einn aðila til að leggja mat á afleiðingar slyssins. Með tölvubréfi 6. nóvember sama ár hafi því verið hafnað á ný að félagið væri bótaskylt vegna slyssins þar sem ökumaður hefði verið ölvaður og enn fremur hafi félagið talið að málið væri fyrnt. Félagið tæki ekki þátt í að láta lækna framkvæma mat vegna afleiðinga slyssins. Stefnandi hafi sjálfur aflað örorkumats hjá Jónasi Hallgrímssyni lækni með beiðni 26. júní 2003. Niðurstöður Jónasar komi fram í matsgerð 12. ágúst 2003, en þær hafi verið að stefnandi hefði orðið fyrir tímabundnu atvinnutjóni frá slysdegi til 15. maí 1994. Þjáningatímabil hafi verið metið hið sama. Varanlegur miski hafi verið metinn 15% og varanleg örorka 10%. Stefnandi byggi kröfur sínar um skaðabætur á 1. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 90. gr. sömu laga, en af þeim leiði að eigandi vélknúins ökutækis skuli bæta það tjón sem hljótist af notkun þess. Tjón stefnanda verði augljóslega rakið til slyssins, sem hlotist hafi af notkun ökutækis stefnda Hinriks, og því beri hann ábyrgð á tjóninu. Kröfur stefnanda á hendur hinu stefnda vátrygginga­félagi byggi á 95. gr. umferðarlaga, en stefndi Hinrik hafi tekið lögboðna ábyrgðartryggingu vegna öku­tækisins hjá félaginu. Stefnandi mótmæli því að krafa hans sé fyrnd. Stefnandi hafi ekki enn fulla vitneskju um kröfu sína og hafi því ekki enn getað leitað fullnustu hennar, en hann hafi smitast af lifrarbólgu C í slysinu sem leiði til aukinnar örorku. Samkvæmt mati Jónasar Hallgrímssonar sé ekki enn unnt að meta afleiðingar smitsins til örorku. Því sé sannanlega ekki enn ljóst hver endanleg örorka stefnanda vegna slyssins verði. Stefnandi hafi þó getað leitað fullnustu hluta krafna sinna þegar matsgerðin lá fyrir í ágúst 2003, enda sé hún forsenda tölulegrar kröfugerðar í málinu. Enn fremur sé ljóst að eftir dóm Hæstaréttar 25. október 2001 sé afstaða dómstóla önnur en áður um bótarétt þeirra sem slasist í bifreið sem stýrt sé af ölvuðum ökumanni. Stefnandi hafi hvorki haft vitneskju um né hafi hann getað leitað fullnustu kröfu sinnar fyrr en dómur í því máli lá fyrir, enda hafi dómurinn vikið frá áratuga dómvenju, og sett nýtt fordæmi sem sé bindandi í málum sem dæmd verði eftir að dómurinn var kveðinn upp. Dómurinn hafi fallið 25. október 2001 og hafi fjögurra ára fyrning því ekki tekið að líða fyrr en í byrjun árs 2002, verði ekki fallist á síðari tímamörk. Af hálfu stefndu hafi því jafnframt verið haldið fram að fella beri niður bótarétt vegna þess að ökumaður bifreiðarinnar hafi verið ölvaður. Stefndu hafi vísað til 7. mgr. 45. gr. umferðarlaga sem og til þess að stefnandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi en því mótmæli stefnandi. Útilokað sé að líta svo á að stefnandi hafi falið Gunnari stjórn ökutækis. Hvorki hafi falist í háttsemi stefnanda áhættutaka né gáleysi, hvað þá stórkostlegt gáleysi svo sem áskilið sé í 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Ljóst sé að eftir framangreindan dóm Hæstaréttar komi ekki til álita að fella niður bætur að fullu á grundvelli áhættutöku. Meta verði hugsanlega meðábyrgð tjónþola í hverju tilviki fyrir sig þegar þeir slasist í bifreið sem ölvaður ökumaður stýri. Í tilviki stefnanda liggi ekkert fyrir um að hann hafi sýnt af sér háttsemi sem skerða eigi bætur til hans. Stefnandi hafi verið ökumaður bifreiðarinnar skömmu áður en Gunnar tók yfir aksturinn þvert gegn vilja stefnanda og hafi hann haft í frammi mjög ógnvekjandi framkomu gagnvart stefnanda. Stefnandi hafi gert allt sem í hans valdi stóð til að hindra að Gunnar tæki yfir aksturinn. Gunnar hafi ekið bifreiðinni af stað án þess að stefnanda tækist að komast úr henni. Samkvæmt þessu séu engin efni til að líta svo á að tjón stefnanda megi rekja að einhverju leyti til eigin sakar hans. Þvert á móti hafi hann gert það sem til hafi mátt ætlast af honum við þessar aðstæður. Stefnandi hafi verið í mjög alvarlegu ástandi á slysadeild er lögreglan átti samtal við hann eftir slysið og í engu fær um að svara spurningum um atburðinn. Samtalið hafi því enga þýðingu í málinu. Stefnandi hafi í fyrsta sinn gefið skýrslu fyrir lögreglu vegna atburðarins í janúar 2003. Af sama tilefni hafi önnur vitni verið boðuð í skýrslutöku en þau hafi í meginatriðum staðfest framburð stefnanda um að akstur Gunnars hafi verið gegn vilja stefnanda og annarra farþega í bifreiðinni. Tölulegar kröfur stefnanda séu reistar á skaðabótalögum nr. 50/1993 eins og þau hafi verið á slysdegi, þ.e. fyrir breytingar með lögum nr. 42/1996 og 37/1999. Fjár­hæðir bóta taki mið af breytingum á lánskjaravísitölu, sem orðið hafi frá gildis­töku skaðabótalaga til stefnudags (4468/3282), sbr. 15. gr. laganna. Krafist sé 2% vaxta af skaðabótum stefnanda frá slysdegi, 28. desember 1993, sbr. 16. gr. skaðabótalaga, og dráttarvaxta frá 13. júní 2000, en þá hafi hið stefnda vátrygginga­félag hafnað bóta­skyldu í málinu. Stefnandi geri kröfu um annað fjártjón á grundvelli 1. gr. skaðabótalaga eins og þau voru á slysdegi. Alls sé krafan 800.000 krónur. Hér sé um matskennda kröfu að ræða sem miðist m.a. við námstafir stefnanda, sem rekja megi til slyssins, sem og þann mikla kostnað sem leitt hafi af því skömmu eftir tjónið. Stefnandi geri kröfu um tímabundið atvinnutjón á grundvelli 2. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt mati Jónasar Hallgrímssonar hafi tímabundið atvinnutjón stefnanda verið tímabilið 28. desember 1993 til 15. maí 1994, eða í alls 142 daga. Stefnandi hafi verið í námi er slysið átti sér stað. Hins vegar hafi hann hvorki getað sinnt námi né unnið heimilisstörf í 142 daga eftir slysið. Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. skaðabótalaga skuli verðmæti vinnu við heimilisstörf lagt að jöfnu við launatekjur, sbr. 2. gr. skaðabóta­laga. Sé því ljóst að stefnandi eigi rétt á bótum fyrir tímabundið atvinnutjón. Byggt sé á meðaltekjum iðnaðarmanna sem hafi verið 1.542.900 krónur á slysdegi. Að teknu tilliti til lánskjaravísitölubreytinga frá slysdegi (3347/4468) verði tekjuviðmið 2.059.659 krónur. Að viðbættu 6% mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð verði tekjuviðmið 2.183.238 krónur. Krafa um tímabundið atvinnutjón sé því fyrir 142 daga 849.369 krónur (2.183.238 x 142/365). Stefnandi krefjist þjáningabóta á grundvelli 3. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt mati Jónasar Hallgrímssonar hafi stefnandi verið veikur í skilningi skaðabótalaga tímabilið 28. desember til 15. maí 1994, eða í alls 142 daga, en þar af hafi stefnandi verið rúmliggjandi í 17 daga. Stefnandi eigi rétt á bótum að fjárhæð 1.770 krónur fyrir hvern dag sem hann hafi verið rúmliggjandi, eða alls 30.090 krónur (17 x 1.770). Þá eigi stefnandi rétt á 950 krónum fyrir hvern dag sem hann hafi verið veikur án þess að vera rúmliggjandi, eða alls 118.750 krónur (125 x 950). Krafa stefnanda um þjáningabætur sé samkvæmt þessu 148.840 krónur (30.090 + 118.750). Stefnandi geri kröfu um bætur vegna varanlegs miska á grundvelli 4. gr. skaðabótalaga, en samkvæmt mati Jónasar Hallgrímssonar hafi stefnandi hlotið 15% varanlegan miska við umferðarslysið. Bætur fyrir 100% varanlegan miska hafi verið 5.445.500 krónur (3282/4468) þegar málið var höfðað. Alls sé því krafa vegna varanlegs miska 818.825 krónur. Stefnandi krefjist bóta vegna varanlegrar örorku á grundvelli 5.-7. gr. skaðabóta­laga. Tekjur stefnanda árin fyrir slys hafi verið afar sveiflukenndar og sé því ekki unnt að styðjast við meginreglu 1. mgr. 7. gr. skaðabótalaga, eins og ákvæðið hafi verið á slysdegi. Byggt sé á 2. mgr. sömu lagagreinar sem kveði á um þá skyldu að meta sérstaklega árstekjur þegar óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi, t.d. breytingar á tekjum eða atvinnuhögum. Ljóst sé að bæði skilyrði 2. mgr. 7. gr. séu uppfyllt hvað varðar stefnanda, en tekjur hans slysárið hafi verið óvenjulágar miðað við bæði árin á undan og eftir slysið. Krafa stefnanda miði við meðaltekjur iðnaðarmanna og vísist til dómvenju um það viðmið. Meðaltekjur iðnaðarmanna hafi á slysdegi verið 1.542.900 krónur. Að teknu tilliti til lánskjaravísitölubreytinga frá slysdegi (3347/4468) verði tekjuviðmið 2.059.659 krónur. Að viðbættu 6% mótframlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð verði tekjuviðmið 2.183.238 krónur. Stuðull samkvæmt 6. gr. laganna hafi á slysdegi verið 7,5. Jónas Hallgrímsson hafi metið varanlega örorku vegna slyssins 10%. Á grundvelli 5.-7. gr. skaðabótalaga sé krafa stefnanda um bætur vegna varan­legrar örorku samkvæmt framansögðu alls 1.637.429 krónur (2.183.238 x 7,5 x 10%). Varakrafa stefnanda styðjist hins vegar við að beitt verði 8. gr. skaðabótalaga við ákvörðun á tjóni stefnanda vegna varanlegrar örorku. Aðrir liðir aðalkröfunnar séu óbreyttir í varakröfunni. Stefnandi krefjist miskabóta á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga, en í hátterni ökumanns hafi falist mjög vítavert og stórkostlegt gáleysi. Háttsemi hans falli undir lagagreinina, eins og hún hafi verið á slysdegi, en Gunnar hafi ekið bifreið stefnda Hinriks ölvaður á miklum hraða og óvarlega. Þannig hafi hann sýnt af sér algert skeytingarleysi um afleiðingar háttsemi sinnar. Einnig verði að líta til þess að stefnandi hafi smitast við blóðgjöf eftir slysið af lifrarbólgu C og sé ekki óeðlilegt að taka tillit til þess við bætur samkvæmt þessum þætti þar sem afleiðingarnar væru geysimiklar. Stefnandi geri alls kröfu um greiðslu að fjárhæð 1.500.000 krónur á grund­velli lagagreinarinnar. Krafan sé matskennd en að nokkru sé höfð hliðsjón af dómaframkvæmd um bætur samkvæmt lagaákvæðinu. Dómkröfur stefnanda sundurliðist samkvæmt framansögðu þannig: Ábyrgð stefnda Hinriks byggðist á 90., sbr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, en krafan á hendur stefnda Vátryggingafélags Íslands sé byggð á því að bifreið stefnda Hinriks hafi verið tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu samkvæmt 91. gr. umferðalaga nr. 50/1987 og sé félagið greiðsluskylt gagnvart stefnanda samkvæmt 95. gr. laganna. Stefnda Hinriki sé stefnt ásamt vátryggingafélaginu samkvæmt beinum lagafyrirmælum 1. mgr. 97. gr. sömu laga. Kröfuna um óskipta ábyrgð stefndu styðji stefnandi við almennar reglur kröfuréttarins. Málsástæður og lagarök stefndu Málsatvikum er lýst þannig af hálfu stefndu að stefnandi hafi lent í umferðarslysi 28. desember 1993, milli klukkan tvö og þrjú um nóttina. Aðdragandi slyssins hafi verið sá að bifreiðinni, sem stefnandi hafi verið farþegi í ásamt öðrum, hafi verið ekið til vesturs, eftir hellulögðum göngustíg sem umlyki Perluna í Öskjuhlíð. Ökumaður bifreiðarinnar hafi misst vald á henni með þeim afleiðingum að bifreiðin hafi hafnað á vörulyftuhúsi norðan við húsið. Stefnandi hafi hlotið kurlað brot á hægri lærlegg og hafi hann strax verið fluttur á sjúkrahús. Lögreglan hafi tekið skýrslu af öllum sem voru í bifreiðinni á sjúkrahúsinu. Við skýrslutökuna hafi stefnandi sagst vera ódrukkinn og ekki hafi verið að finna af honum áfengislykt né hafi verið sjáanleg á honum ölvunareinkenni. Í skýrslunni komi og fram að frásögn stefnanda hafi verið skýr og greinargóð. Samkvæmt frásögn hans hefði Gunnar ekið bifreiðinni í umrætt sinn, en stefnandi hafi verið ökumaður bifreiðarinnar fyrr um kvöldið er Gunnar hafi skipað honum að stöðva bifreiðina á mótum Bústaðavegar og vegar að Perlunni. Gunnar hafi síðan sagt stefnanda að setjast í farþegasæti bifreiðar­innar hægra megin og síðan hafi Gunnar sest undir stýri bifreiðarinnar. Stefnandi kvað Gunnar og aðra í bifreiðinni hafa verið ölvaða en mismikið þó. Gunnar hafi síðan ekið bifreiðinni af stað í átt að Perlunni með fyrrgreindum afleiðingum. Skýrslur hafi verið teknar af öðrum farþegum og ökumanni bifreiðarinnar um nóttina og hafi þær staðfest frásögn stefnanda af slysinu og aðdraganda þess. Stefnandi hafi leitað eftir afstöðu hins stefnda félags til bótaskyldu 24. maí 2000. Stefndi hafi svarað bréfinu 13. júní sama ár og bent á ákvæði 7. mgr. 45. gr. umferðar­laga er segi að ekki megi fela ölvuðum manni stjórn ökutækis. Stefnandi hafi fyrirgert bótarétti vegna stórkostlegs gáleysis. Löng dómvenja sé fyrir því að það teljist stór­kostlegt gáleysi að taka sér far með ölvuðum ökumanni. Stefndi hafi ítrekaði afstöðu sína með tölvupósti 6. nóvember 2002. Stefnandi hafi höfðað mál á hendur stefnda til greiðslu skaðabóta vegna slyssins 5. september 2003. Stefndu krefjist sýknu á grundvelli áhættutöku stefnanda og stórkostlegs gáleysis. Málsaðilar deili um það hvort stefnandi hafi með því að taka sér far með ölvuðum öku­manni fyrirgert rétti sínum til bóta úr ábyrgðartryggingu bifreiðarinnar er hann var farþegi í. Stefnandi telji svo ekki vera en stefndu telja að hann hafi fyrirgert bótarétti sínum á grundvelli áhættutöku og stórkostlegs gáleysis, sbr. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Stefndu vísi til dómaframkvæmdar Hæstaréttar eftir reglum skaðabótaréttar um áhættutöku þegar hinn slasaði vissi eða mátti vita um ölvun ökumanns og orsakasamband væri á milli hennar og slyssins. Eftir þeirri reglu skaðabótaréttarins hafi stefnandi fyrirgert bótarétti. Stefndu vísi til þess að réttaráhrif dóms Hæstaréttar frá 25. október 2001 gæti ekki hér enda hafi sá dómur varðað um­ferðar­slys, sem hafi átt sér stað 1. nóvember 1997, eða tæpum 4 árum eftir slysið sem hér sé til umfjöllunar. Réttaráhrif Hæstaréttardómsins geti ekki verið afturvirk og hafi dómurinn því ekkert fordæmisgildi í þessu máli. Stefnanda hafi verið fullkunnugt um að Gunnar hafi verið verulega undir áfengis­áhrifum. Stefnandi hafi því sýnt af sér stórkostlegt gáleysi er hann hafi falið honum stjórn bifreiðarinnar og settist sjálfur í hægra framsætið. Samkvæmt því beri að fella niður bótarétt stefnanda fyrir líkamstjón er hann hlaut í umferðarslysinu, sbr. 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Þessi háttsemi stefnanda hafi verið sérlega gálaus og beri því að fella niður bætur til hans en ekki sé ástæða til að lækka bætur, eins og heimilt sé í lagaákvæðinu, enda sé þetta tilvik mun grófara en t.d. þegar farþegi taki sér far með ölvuðum ökumanni, sem hann hafi ekki verið samvistum við um kvöldið eða nóttina. Sú hegðun stefnanda að fela Gunnari stjórn bifreiðarinnar, sem hann hafi vel vitað að var verulega ölvaður, hafi verið sérlega gálaus og beri því að fella bæturnar niður að öllu leyti. Með þessu athæfi hafi hann jafnframt brotið gegn 7. mgr. 45. umferðalaga. Framburði stefnanda hjá lögreglu 6. janúar 2003 sé mótmælt sem ótrúverðugum, enda sé hann í ósamræmi við upphaflega lögregluskýrslu í málinu. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að koma þessum upplýsingum á framfæri strax eftir slysið, enda hafi hann verið allsgáður og skýrsla hans þá skýr og skilmerkileg. Stefnandi hafi ekki gefið neina skýringu á því hvers vegna hann beið með þessar “viðbótarupplýsingar” í rúm níu ár. Í upphafi skýrslutöku stefnanda komi fram að hann hafi mætt á skrifstofu lögreglunnar vegna þess að hann hygðist sækja bætur til tryggingafélags vegna slyssins. Viðbótarframburður stefnanda sé auk þess í verulegu ósamræmi við viðbótar­framburð annarra farþega í bílnum. Ekkert styðji þá frásögn stefnanda að Gunnar hafi haft í frammi mjög ógnvekjandi framkomu gagnvart honum og að stefnandi hafi gert allt sem í hans valdi stóð til að hindra að Gunnar tæki yfir akstur bifreiðarinnar. Einnig sé mótmælt fullyrðingum stefnanda sem röngum og órök­studdum um að hann hafi ekki verið í neinu ástandi til að svara spurningum um atburðinn á spítalanum sökum morfíns. Í lögregluskýrslunni komi fram að frásögn hans hafi verið skýr og greinar­góð og í samræmi við frásögn hinna sem voru í bílnum. Aðalkrafa stefndu um sýknu sé einnig byggð á því að allar kröfur stefnanda á hendur þeim séu fyrndar samkvæmt fjögurra ára fyrningarreglu 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Umrætt slys hafi orðið 28. desember 1993, en stefna hafi ekki verið birt fyrr en 5. september 2003, eða rétt tæpum tíu árum síðar. Ljóst sé af fyrirliggjandi læknagögnum um meðferð og bata vegna áverka á hægri lærlegg svo og eðli áverkans að tímabært hafi verið að meta afleiðingar slyssins í síðasta lagi tveimur árum eftir slysið. Brotið hafi gróið hratt og vel og stefnandi hafi samkvæmt örorkumatinu verið orðinn vinnufær 15. maí 1994, en þá hafi ekki verið að vænta frekari bata þar sem ástand stefnanda hafi verið orðið stöðugt. Engin breyting hafi orðið á ástandi stefnanda eftir að tvö ár voru liðin frá slysinu. Stefnandi hafi því getað látið meta örorku sína af völdum slyssins, reiknað tjón sitt og leitað fullnustu kröfunnar í lok ársins 1995, enda hafi ekkert hindrað hann í því. Fjögurra ára fyrningar­frestur 99. gr. umferðarlaga hafi því í síðasta lagi hafist við árslok 1996 og hafi hann runnið út í árslok 2000. Ekkert hafi hindrað stefnanda í að leita fullnustu kröfu sinnar áður en fjögurra ára fyrningarfresturinn rann út. Stefndu mótmæli fullyrðingu stefnanda um að hann hafi ekki enn fulla vitneskju um kröfu sína og hafi ekki enn getað leitað fullnustu hennar þar sem hann hafi smitast á sjúkrahúsinu eftir slysið af lifrarbólgu C sem leiði til aukinnar örorku hans. Stefndu beri ekki ábyrgð á þessu smiti en smitið sé ekki sennileg afleiðing þess að lenda í umferðarslysi. Íslenska ríkið muni auk þess greiða stefnanda bætur vegna smitsins. Ekkert hafi staðið í vegi fyrir því að stefnandi gæti fyrr leitað fullnustu kröfu sinnar vegna áverka á lærleggnum sem hann hlaut í umferðarslysinu. Matsgerðin sem kröfugerð stefnanda byggðist á taki einungis á þeim áverkum er stefnandi hafi hlotið í umferðarslysinu og miðist bótakrafa stefnanda eingöngu við þá. Af málatilbúnaði stefnanda megi ráða að hann hafi ekki talið sig eiga bótakröfu á hendur stefndu vegna slyssins fyrr en dómur Hæstaréttar 25. október 2001 lá fyrir. Stefndu telji fráleitt að halda því fram að fjögurra ára fyrning hafi ekki tekið að líða fyrr en í ársbyrjun 2002, enda hafi ekkert staðið í vegi fyrir því að stefnandi gæti fyrr leitað fullnustu kröfu sinnar vegna áverkanna er hann hlaut í umferðarslysinu. Dómur Hæstaréttar hafi heldur ekkert fordæmisgildi varðandi umferðarslys er átt hafi sér stað fyrir 1. nóvember 1997. Verði ekki á sýknukröfu stefndu fallist er þess krafist að sök verði skipt í málinu og að stefnukröfur verði lækkaðar verulega. Framangreind rök um áhættutöku og stórkostlegt gáleysi stefnanda eigi einnig við um varakröfu stefndu. Stefndu fallist ekki á að beita eigi 5.-7. gr. skaðabótalaga við útreikning á örorku­bótum stefnanda, en bætur fyrir varanlega örorku hans beri að ákveða eftir 8. gr. þágildandi skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi hafi aðeins verið 19 ára nemandi í fjölbrautaskóla þegar slysið varð. Ekki liggi annað fyrir en að hann hafi stundaði námið með eðlilegum hætti er hann lenti í slysinu og að hann hafi varið meira en helmingi af starfstíma sínum til námsins, þó að hann aflaði tekna í leyfum og sumarfríum. Örorkubætur til stefnanda eigi því að ákveða samkvæmt 8. gr. skaðabótalaga á grundvelli miskastigs, en í athugasemdum við greinina í frumvarpi til skaðabótalaga sé skýrt tekið fram að reglum 8. gr. skuli beitt um ungt námsfólk þótt það afli tekna í vinnu með námi. Stefndu vísi einnig í þessu sambandi til dóma Hæsta­réttar sem hafi verið í samræmi við þessar skýringar lagafrumvarpsins. Engin skilyrði samkvæmt 2. mgr. 7. gr. laganna um óvenjulegar aðstæður séu fyrir hendi. Engar forsendur séu til að leggja til grundvallar meðaltekjur iðnaðarmanna þar sem stefnandi hafi ekki verið iðnaðarmaður á slysdegi og hafi hvorki starfað sem slíkur fyrir né eftir slysið. Tímabundið atvinnutjón stefnanda sé algerlega ósannað en hann beri sönnunar­byrði fyrir því að hann hafi orðið fyrir því tjóni. Stefnandi hafi á engan hátt sýnt fram á eða reynt að sýna fram á raunverulegt tekjutjón samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga. Í mats­gerðinni sé ekki lagt sérstakt mat á hvort og þá að hvað miklu leyti stefnandi hafi verið óvinnufær til heimilisstarfa eða til að stunda námið. Vísað sé til fyrri umfjöllunar um hve ótækt sé að leggja til grundvallar meðaltekjur iðnaðarmanna sem tekju­viðmiðun. Kröfu stefnandi um bætur fyrir annað fjártjón að fjárhæð 800.000 króna sé mótmælt en stefnandi hafi hætt námi eftir slysið og því sé ekki hægt að fara fram á bætur vegna tafa í námi, sem hann hafi aldrei lokið. Ekki sé heldur hægt að fara fram á bætur fyrir útlagðan kostnað sem hægt væri að leggja fram reikninga fyrir. Fjárhæð kröfunnar sé einnig mótmælt sérstaklega sem allt of hárri, enda sé hún með öllu órökstudd. Kröfu stefnanda um miskabætur á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga sé mótmælt. Þó fallist sé á að hátterni Gunnars hafi verið vítavert og teljist til stórkostlegs gáleysis hafi stefnandi sjálfur komið sér í þessa aðstöðu með því að fela Gunnari stjórn bifreiðarinnar og setjast svo í farþegasætið við hliðina á honum. Sé hegðun hans enn ámælisverðari en Gunnars í ljósi þess að hann hefði getað afstýrt þessu tjóni með því að koma í veg fyrir að Gunnar tæki við stjórn ökutækisins. Enginn grundvöllur sé því fyrir því að ákvarða stefnanda bætur samkvæmt þessu ákvæði. Þá sé fjárhæðinni mótmælt sérstaklega sem allt of hárri, en hún sé ekki í neinum takti við dóma sem hafi gengið um þessa lagagrein. Loks sé áréttað að stefndu beri enga ábyrgð á því að stefnandi smitaðist af lifrabólgu C á spítalanum og sé því fráleitt hægt að hafa hliðsjón af því við ákvörðun bótafjárhæðar samkvæmt framangreindri lagagrein. Vaxtakröfu stefnanda sé mótmælt, en eldri vextir en fjögurra ára frá birtingu stefnu séu fyrndir samkvæmt 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905, sbr. og t.d. H. 1996:765. Dráttar­vextir eigi ekki rétt á sér fyrr en frá dómsuppsögudegi. Niðurstaða Stefnandi hefur vísað til þess að hann hafi ekki vitað um kröfuna, sem hann hefur uppi í málinu á hendur stefndu, fyrr en að gengnum dómi Hæsta­réttar 25. október 2001 svo og að afleiðingar slyssins hafi ekki enn komið fram vegna lifrarbólgu­sýkingar­innar og því hafi ekki verið tímabært að meta tjónið. Afleiðingar lærbrotsins hafi ekki komið fram fyrr en síðar og því hafi ekki verið tímabært að meta tjónið vegna þess fyrr en á árinu 2003. Samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 fyrnast allar bótakröfur samkvæmt XIII. kafla laganna á fjórum árum frá lokum þess almanaksárs, sem kröfuhafi fékk vitneskju um kröfu sína og átti þess fyrst kost að leita fullnustu hennar. Í gögnum málsins kemur fram um meiðsl stefnanda vegna slyssins að í september 1994 hafi allt verið vel gróið. Plata sem sett hafði verið í lærlegginn var fjarlægð í apríl 1995 og var brotið þá vel gróið. Í gögnunum kemur ekki fram með skýrum hætti hvenær tímabært hafi verið að meta örorku stefnanda vegna slyssins. Af þeim verður þó ráðið að stefnandi hafi ekki þurft á læknismeðferð að halda eða að um afturför á bata af meiðslunum hafi verið að ræða eftir að hann fékk innlegg í skó vegna styttingar á hægra fæti í apríl 1997. Í framburði Jónasar Hallgríms­sonar læknis fyrir dóminum, sem mat örorku stefnanda á árinu 2003, kemur meðal annars fram að stefnandi hafi farið í göngugreiningu á árinu 1997, en þá hafi verið mæld sjö mm stytting á fætinum, en fram kemur í gögnum málsins að hún hafi verið mæld í apríl það ár. Þá kom fram í fram­burði læknisins fyrir dóminum að ekki væri unnt að gefa ákveðið svar við því hvenær tímabært hafi verið að meta örorku stefnanda vegna lærleggsbrotsins. Það hafi þó verið hægt þegar Brynjólfur Jónsson læknir skoðaði hann á árinu 2003 en þá hafi mælst eins cm stytting á lærleggnum. Þó hefði þurft að taka röntgenmynd af honum til að unnt hafi verið að sjá hvort mæling hafi verið marktæk, en það hafi væntanlega ekki verið gert á árinu 1997. Almennt sé unnt að meta afleiðingar brots eins og stefnandi hlaut þegar það er gróið og ekki sé að vænta frekari breytinga. Í matsgerðinni er haft eftir stefnanda að hann hafi verið slæmur í baki áður en hann fékk innlegg í skó eftir göngugreininguna árið 1997 sem lagast hafi við það. Í vottorði Brynjólfs Jónssonar bæklunarskurðlæknis 19. júní 2003 kemur fram að stefnandi hafi verið til meðferðar hjá lækninum vegna lærbrotsins og mjaðmagrindar­áverkans. Í læknisvottorðinu er haft eftir stefnanda að hann hafi skánað árin eftir slysið en hann hafi alltaf haft viss óþægindi, viðkvæmni í mjöðm, nára og utanverðu læri, en þó aðallega í hægra hnénu. Þá segir í vottorðinu að endurhæfing stefnanda hafi gengið eðlilega fyrir sig, en hann hafi enn ákveðin óþægindi frá lærinu og hnénu, hugsanlega vegna einhverra vöðva- og taugaskemmda. Óþægindin séu þó tiltölulega lítil miðað við þennan mikla áverka. Brot í mjaðmagrind og lærlegg hafi gróið vel. Örokumatið er meðal annars byggt á þessu læknisvottorði. Af þessu verður ráðið að tímabært hafi verið að meta tjón stefnanda vegna lærbrotsins og annarra áverka, sem hann hlaut í slysinu, í síðasta lagi á árinu 1997, enda hafa engar haldbærar skýringar komið fram á því hvers vegna þurft hafi að bíða með það til ársins 2003. Verður að telja að stefnandi hafi því átt þess kost að leita fullnustu um kröfuna í árslok 1997 og að upphaf fyrningar samkvæmt framangreindri lagagrein hafi því verið þá. Engu máli skiptir í því sambandi þótt Hæsti­réttur hafi fellt dóm í október 2001, þar sem reglu um eigin áhættutöku var breytt, enda verður ekki unnt að líta svo á að með dóminum hafi fyrning á kröfu stefnanda verið rofin þannig að nýr fjögurra ára fyrningar­frestur hafi þá byrjað að líða eins og stefnandi virtist halda fram. Lifrarbólgusýkinguna verður að telja kröfunni óviðkomandi enda er ekki krafist bóta í málinu vegna hennar og hefur hún því engin áhrif á upphaf fyrningar­frests kröfunnar. Krafa stefnanda á hendur stefndu var þar með fallin niður fyrir fyrningu þegar málið var höfðað 5. september 2003 samkvæmt 99. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Ber með vísan til þessa að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í málinu. Rétt þykir að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 392.700 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, Eiríks Elís Þorlákssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin 300.000 krónur en þá hefur ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts, en út­lagður kostnaður stefnanda er samtals 92.700 krónur. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Stefndu, Hinrik Jóhannsson og Vátryggingafélag Íslands hf., eru sýknuð af kröfum stefnanda, Svans Þórs Bjarnasonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkissjóði, samtals 392.700 krónur, þar með talin þóknun lögmanns hans, Eiríks Elís Þorlákssonar hdl., 300.000 krónur án virðisaukaskatts.
Mál nr. 161/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
X var gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 27. apríl 2004 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 2004, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að varnaraðili sætti áfram gæsluvarðhaldi allt til þess að dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 5. maí nk. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 27. apríl 2004. Lögreglustjórinn í Reykjavík hafi gefið út tvær ákærur á hendur úrskurðarþola. Annars vegar ákæru dags. 23. desember 2003 þar sem ákært sé fyrir þjófnaði, hylmingarbrot og fjársvik og hins vegar ákæra dags. 23. janúar 2004 þar sem ákært sé fyrir hylmingarbrot, skjalafalsbrot, fjársvik, þjófnaði og tilraun til þjófnaðar. Einnig sé ákærð fyrrverandi sambýliskona X. Mál þetta hafi verið rekið fyrir héraðsdómi Reykjavíkur undir málanúmerinu [...] og Róbert R. Spanó sé dómari í málinu. Mál þetta hafi verið umfangsmikið og málareksturinn tímafrekur en flutningi þess sé nú lokið og málið hafi verið dómtekið og verði dómur uppkveðinn 5. maí nk. kl 11:45. Auk máls [...] sé X einnig kærður í fjölda mála sem séu til rannsóknar og til afgreiðslu hjá lögreglunni í Kópavogi og Reykjavík. Það sé því fyrirséð að önnur ákæra verði gefin út á hendur honum vegna ólokinna mála hans en tekin hafi verið ákvörðun um að ekki skyldi sameina fleiri ákærur máli [...] þar sem málið hafi þegar verið orðið umfangsmikið. Ákærði, X, hafi samkvæmt sakarvottorði langan sakarferil. Hann hafi margsinnis verið dæmdur fyrir brot gegn almennum hegningarlögum og sérrefsilögum en ávallt verið gerð skilorðsbundin refsing. Hann hafi síðast hlotið dóm fyrir héraðsdómi Reykjavíkur þann 3. október 2003 og hafi þá verið dæmdur til 7 mánaða fangelsisrefsingar en fullnustu refsingarinnar hafi verið frestað skilorðsbundið í 3 ár. Ákærði sé grunaður um fjölda brota gegn 155. gr., 244. gr., 248. gr. og 254. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Með vísan til alls framanritaðs, framlagðra gagna og loks með vísan til c-liðar 1. mgr. 103. gr., laga nr. 19, 1991, um meðferð opinberra mála, er þess farið á leit að krafan verði tekin til greina eins og hún sé fram sett. Úrskurðarorð: Kærði, X, sæti áfram gæsluvarðhaldi uns dómur gengur í máli hans en þó eigi lengur en til miðvikudagsins 5. maí 2004, kl. 16:00.
Mál nr. 171/2007
Bifreið Líkamstjón Skaðabætur Miskabætur Yfirmat Gáleysi
S slasaðist í umferðarslysi, sem varð með þeim hætti að fólksbifreið var ekið í veg fyrir strætisvagn, sem S ók, á gatnamótum Bústaðarvegar og Háaleitisbrautar í Reykjavík. S krafði V hf. svo og ökumann og eiganda fólksbifreiðarinnar um nánar tilgreinda fjárhæð í skaðabætur vegna tjóns sem hann hlaut við slysið. V hf. hafði greitt honum bætur í samræmi við niðurstöðu þriggja yfirmatsmanna, en S reisti kröfu sína um frekari greiðslu skaðabóta á undirmatsgerð. Þá laut ágreiningur aðila að því hvort S ætti rétt á sérstökum miskabótum á grundvelli 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Talið var að leggja bæri niðurstöðu yfirmatsgerðarinnar til grundvallar ákvörðun skaðabóta til handa S. Þá var talið að ökumaður fólksbifreiðarinnar hefði í umrætt sinn sýnt af sér gáleysi sem ekki teldist stórfellt í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Bæri S því ekki sérstakar miskabætur á grundvelli ákvæðisins. Þar sem tjón hans var samkvæmt þessu að fullu bætt var kröfu hans um frekari greiðslur hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 25. janúar 2007 en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 14. mars sama ár. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann málinu öðru sinni 26. mars 2007. Áfrýjandi krefst þess að stefndu verði dæmd til að greiða sér 24.572.385 krónur með 2% ársvöxtum frá 17. mars 1998 til 23. mars 2005 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 5.957.178 krónum sem greiddar voru 15. júlí 2003 og 10.232.454 krónum sem greiddar voru 27. janúar 2006. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Í máli þessu krefst áfrýjandi bóta vegna líkamstjóns er hann hlaut í umferðarslysi 17. mars 1998. Stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. hefur greitt honum bætur í samræmi við niðurstöðu þriggja yfirmatsmanna, sem skiluðu matsgerð 17. janúar 2006. Áfrýjandi vill ekki una yfirmatinu og byggir kröfu sína á undirmatsgerð 20. febrúar 2005 þar sem afleiðingarnar höfðu verið taldar meiri. Er gerð ítarleg grein fyrir þessum matsgerðum í hinum áfrýjaða dómi. Þá telur áfrýjandi að stefnda Guðrún Arnarsdóttir hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi sem valdið hafi umferðarslysinu er hún hafi ekið bifreiðinni HT-032 í veg fyrir strætisvagninn sem áfrýjandi ók. Krefst hann á þessum grundvelli sérstakra miskabóta með vísan til 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Dómari metur sönnunargildi matsgerða samkvæmt 2. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991. Að öllu jöfnu hlýtur sönnunargildi yfirmatsgerðar þriggja matsmanna, sem ekki hefur verið hnekkt með öðrum gögnum, að vega þyngra við mat á sönnun en undirmatsgerð tveggja matsmanna, að því tilskildu að ekki hafi verið sýnt fram á ágalla á yfirmatsgerðinni. Yfirmatsgerð í málinu er ítarleg og vönduð. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á að niðurstaða hennar um varanlegan miska hans og örorku hafi verið reist á röngum forsendum. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að leggja yfirmatsgerðina til grundvallar við ákvörðun skaðabóta til handa áfrýjanda. Atvikum að umferðarslysinu 17. mars 1998 er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Ökumaður bifreiðarinnar HT-032, stefnda Guðrún Arnarsdóttir, sýndi af sér gáleysi við aksturinn. Til þess að gáleysi teljist stórfellt þarf það að vera á mjög háu stigi. Umferðaróhöpp verða oftast vegna þess að ökumenn leggja ekki rétt mat á aðstæður. Gögn málsins sýna að mikil hálka hafði myndast á akbrautinni og að meginorsök slyssins verði rakin til hennar. Verður ekki talið að mistök stefndu við aksturinn séu svo óvenjuleg eða sérstök að gáleysi hennar geti talist stórkostlegt í skilningi 26. gr. skaðabótalaga. Verður því staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að sýkna stefndu af kröfum áfrýjanda um sérstakar miskabætur á grundvelli nefnds lagaákvæðis. Samkvæmt framansögðu verður héraðsdómur staðfestur. Áfrýjanda verður gert að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur er óraskaður. Áfrýjandi, Sigurður Stefánsson, greiði stefndu, Vátryggingafélagi Íslands hf., Magnúsi Kristjánssyni og Guðrúnu Arnarsdóttur, sameiginlega 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta var höfðað 10. mars 2005 og dómtekið 14. þ.m. Stefnandi er Sigurður Stefánsson, Þverholti 5, Reykjavík Stefndu eru Vátryggingafélag Íslands hf., Ármúla 3, Reykjavík, Magnús Kristjáns­son, Háleitisbraut 119, Reykjavík og Guðrún Arnarsdóttir, sama stað. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmd til að greiða stefnanda óskipt 24.572.385 krónur með 2% ársvöxtum frá 17. mars 1998 til 23. mars 2005 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 5.957.178 krónum 15. júlí 2003 og 10.232.454 krónum 27. janúar 2006, auk málskostnaðar. Af hálfu stefndu er aðallega krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi þeirra en til vara að kröfur stefnanda verði stórlækkaðar og málskostnaður felldur niður. I Hinn 17. mars 1998, kl. um 18, var stefnandi ökumaður strætisvagns, UF-712, og ók vestur Bústaðaveg inn á Háaleitisbraut þegar fólksbifreiðinni HT-032, sem var ekið austur Bústaðaveg, var beygt norður Háleitisbraut og í veg fyrir strætisvagninn. Báðar bifreiðarnar voru á grænu umferðarljósi. Strætisvagninn lenti á hægra aftur­bretti fólksbifreiðarinnar og snerist hún við höggið. Í lögregluskýrslu um óhappið segir að mikið tjón hafi orðið á fólksbifreiðinni en lítið á strætisvagninum. Hálka hafi verið og snjór og hámarkshraði á veginum 50 km/klst. Við skýrslutöku hjá lögreglu 30. mars 1998 er haft eftir stefnanda: „. . . Ég var á leið vestur Bústaðaveg og var ekki á miklum hraða. . . Ég veitti hinni bifreiðinni athygli en hún var stöðvuð inn á gatnamótunum og var greinilegt að ökumaður hafði ekið austur Bústaðaveg og ætlaði norður Háaleitisbraut. Báðar bifr. voru á grænu ljósi. Rétt sem ég var að koma að bifreiðinni ók ökumaður af stað og þvert í veg fyrir bifreiðina hjá mér. Ég hemlaði og reyndi að beygja undan en tókst ekki að afstýra árekstri. Lenti ég á hægra afturbretti bifreiðarinnar sem snerist við höggið. Ég fór strax að bifreiðinni og var ökumaður með fulla meðvitund en kvartaði undan eymslum. Var því fengin sjúkrabifreið á staðinn sem flutti ökumann á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur. Ég hef kynnt mér vett­vangs­uppdrátt og er hann réttur eins og ég man hann. Ég vil taka það fram að ég þurfti sjálfur að leita læknis eftir óhappið. Fékk ég eymsli í bak. Ég mun hafa tognað eftir því sem læknir segir. Fór ég í Heilsugæslustöðina á Seltjarnarnesi. Ég hef verið frá vinnu síðan óhappið varð.“ Í stefnu er haft eftir stefnanda (tekið úr matsbeiðni): „. . . að bifreið hafi ekið í veg fyrir hann mjög óvænt þegar bifreiðin sem hann ók hafi verið komin á allnokkra ferð, upp undir 60 km hraða. Við áreksturinn hafi hann kastast fram á stýrið, sem hafi verið lágt stillt, slengst yfir stýrið með efri hluta líkamans, en hann hafi haft belti yfir mjaðmirnar eins og tíðkaðist að strætóbílstjórar höfðu á þessum tíma, þannig að hann hafi ekki lyfst úr sætinu. Kveður matsbeiðandi að er hann slengdist fram á stýrið hafi hann heyrt smella í hryggnum á sér en hann hafi lent á stýrinu líkt og slegið sé með svipu. Hann hafi síðan slengst aftur á bak og þá rekið höfuðið í hnakkpúða sætisins, þar næst hafi hann kastast til hægri hliðar og lent með síðuna eða ofan við mjöðm á hurð sem lokaði bílstjórasætið af gagnvart farþegum. Telur matsbeiðandi að hann hafi dofnað upp við áreksturinn og fundið til en meginverkirnir komið seinna. Hann kveður að hann hafi einnig verið vel á sig kominn fyrir slysið og því ekki talið að hann hafi slasað sig eða fengið slíka áverka eins og síðar hafi komið í ljós.“ Ökumaður bifreiðarinnar HT-032 var stefnda, Guðrún Arnarsdóttir, og eigandi stefndi, Magnús Kristjánsson, og var hún tryggð lögboðinni ábyrgðartryggingu hjá stefnda, Vátryggingafélagi Íslands hf. Það hefur ekki sætt ágreiningi að ökumaður bif­reiðarinnar HT-032 hafi átt alla sök á árekstri bifreiðanna. II Hér verður gerð grein fyrir helstu læknisfræðilegum gögnum málsins. Í áverkavottorði heilsugæslulæknis stefnanda, Sigríðar D. Magnúsdóttur, Heilsu­gæslu­stöðinni á Seltjarnarnesi, dags. 29. september 1998, segir: „Lenti í árekstri á mótum Háaleitisbrautar og Bústaðavegar kl. 18.00 þann 17/3 sl. Var ekki í bílbelti – kastaðist fram, síðan aftur og til hliðar. Áður hraustur – engin lyf. Eftir slysið þrálátir bakverkir og stirðleiki í baki, óvinnufær. Lagaðist af sjúkraþjálfun, iðjuþjálfun og hvíld.“ Í læknisvottorði Garðars Guðmundssonar heila- og taugaskurðlæknis, dagsettu 3. janúar 2000, kemur fram að stefnandi hafi fyrst leitað til læknisins 8. ágúst 1999. Þá hafi legið fyrir sneiðmynd af mjóbaki sem lýsi slitbreytingum á þremur neðstu liðbilunum í mjóbakinu og brjósklosi á neðsta liðbilinu. Við komu hafi stefnandi verið óvinnufær í u.þ.b. eina viku. Vandamálið var mjóbaksverkir, mest neðst í mjó­bakinu, sem stundum leiddu ofan í fætur. Verkjaleiðnin í fæturna gat komið við skyndilegar hreyfingar, oft í báða fætur samtímis. Kvaðst engin verkjalyf taka, hafði verið í sjúkraþjálfun eftir slysið 1998 en hafði af henni einungis tímabundið gagn. Ljóst var að stefnandi var ekki á batavegi. Í samantekt læknisins segir að líklegt sé að stefnandi, sem fyrir umrætt slys hafi verið heilsuhraustur, þjáist af stöðugum mjóbaksverkjum. Samkvæmt niðurstöðu læknisins bendir frásögn stefnanda, gögn frá heimilislækninum og umræddar myndatökur ásamt skoðunum læknisins sjálfs, ein­dregið til þess að slitbreytingar í mjóbaki hafi farið að gefa einkenni eftir umrætt vinnuslys/umferðaslys. Afleiðingarnar séu stöðugir mjóbaksverkir. Einnig liggur frammi læknisvottorð Garðars Guðmundssonar, dagsett 12. apríl 2002. Í samantekt og niðurstöðu segir að stefnandi hafi orðið fyrir tveimur slysum, í mars 1997 og mars 1998. Eftir fyrra slysið hafi hann orðið fyrir áverka, m.a. brjósklos í hálsi milli V. og VI. hálsliða vinstra megin og verið illa haldinn á tímabili en náð sér þó án skurðaðgerðar; hafi nokkra rýrnun í vinstri handlegg eftir þetta. Seinna slysið hafi þó verið ennþá alvarlegra, aukið á hálsáverkann sem hann hafi fengið í fyrra slysinu og skapað honum slík mjóbaksvandamál að hann hafi verið óvinnufær frá haustinu 1999 þrátt fyrir margvíslegar meðferðir og rannsóknir. Í vottorði sama læknis, dags. 28. desember 2004, segir að stefnandi hafi upplýst í október 2001 á stofu hjá sér að hann hefði gengið með hálskraga eftir slysið í mars 1998 og að hann teldi að þarna væri um beint samhengi að ræða við slæm hálsvandamál sín. Stefnandi hafi alltaf verið trúverðugur og nákvæmur í lýsingum sínum en jafnan „unnið mest með það vandamál“ sem var stærst og látið það skyggja á önnur vandamál sem einnig kröfðust úrlausnar. Samkvæmt gögnum læknisins telji hann víst að hálsvandamál stefnanda hafi hafist með slysinu 17. mars 1998. Frammi liggur læknisvottorð Bjarna Valtýssonar svæfinga- og gjörgæslu­læknis, dagsett 23. nóvember 2002. Þar kemur m.a. fram að stefnanda hafi verið vísað til læknisins af Garðari Guðmundssyni heila- og taugaskurðlækni til skoðunar og mats vegna einkenna sinna. Læknirinn hitti stefnanda fyrst í viðtali og skoðun 19. maí 2000. Aðalkvartanir eru um verki í baki sem leiða niður í rasskinnar beggja vegna. Í vottorði frá heimilislækni komi fram að hann hafi áður átt við bakverki að stríða, leitað til lækna og verið frá vinnu í nokkrar vikur 1992, sem hafi lagast með hefðbundinni meðferð. Samkvæmt vottorðum virðist stefnandi hafa náð sér eftir áverka líkamsárásar sem hann varð fyrir 22. mars 1997. Um miðjan janúar 2001 fékk hann skyndilega verk er hann sneri höfðinu, sem geislaði frá hryggnum niður vinstri hendi. Fannst hann vera kraftminni þeim megin með dofa aðallega niður í litlafingur. Við skoðun virtust kraftar vera jafnir, þó kannski minni vinstra megin. Það var dofi við snertingu yfir svæðum nærðum af sjöundu og áttundu hálstaugarót. Það voru minnkaðar hreyfingar í hálsi og eymsli yfir smáliðum. Segulómun var gerð af hálsi þann 16. október 2001 og sýndi hún slitbreytingar í hálsi, brjósklos milli fimmta og sjötta hálsliða yfir til vinstri og þrengingu á taugaopi milli sjötta og sjöunda hálshryggjarliða. Hinn 28. september 2001 segist hann hafa verið mjög slæmur í bakinu og farið versnandi. Voru verkirnir einnig stöðugir niður í rasskinnar. Þá voru verkir í hálsi og herðum, aðallega vinstra megin, og höfuðverkur. Í læknisvottorði Marinós P. Hafstein sérfræðings í heila- og taugasjúkdómum, dags. 29. desember 2002, kemur fram að Garðar Guðmundsson heila- og tauga­skurðlæknir hafi sent stefnanda til hans og hafi hann skoðað stefnanda 4. nóvember 2002 og framkvæmt síðan vöðvarafrit og taugaleiðningarannsókn. Segir í niðurlagi vottorðsins: “Af mínum stuttu kynnum af Sigurði Stefánssyni er augljóst að hann þjáist af mjög slæmum mjúkpartatognunum í hálsi, herðum, vinstri olnboga og niður eftir baki auk þess að hafa verið með klemmu á VI. hálsrótartaug vinstra megin.“ Einnig liggur frammi vottorð sama læknis, dags. 24. nóvember 2004. Sam­kvæmt áliti læknisins er stefnandi, eins og læknirinn sér hann 2. nóvember 2004, allur útsettur í sinabólgum og fellur inn í greininguna vefjagigt. Að áliti hans varð stefnandi fyrir meiriháttar hálstognun og mjóbakstognun í slysinu 17. mars 1998. Lýsingin á tilhögun slyssins sé dæmigerð fyrir slæma tognun á hálsi og baki. Auk þess að vera með þessi miklu tognunareinkenni, sem byrjuðu í hálsi og mjóbaki, út um allan líkamann, sé stefnandi orðinn þunglyndur að viti læknisins og mikill kvíði í honum. Hann hafi verið á vegum Kristófers Þorleifssonar geðlæknis frá því í byrjun ársins 2004. Læknirinn álítur að öll einkenni sem stefnandi hafi séu vegna bílslyssins 17. mars 1998 þrátt fyrir að hann hafi áður átt við einhver væg mjóbaksvandamál að stríða. Þá liggur frammi í málinu greinargerð Kristófers Þorleifssonar geðlæknis, dagsett 26. nóvember 2004. Þar kemur fram að stefnandi hafi komið fyrst til læknisins í skoðun og viðtal þann 11. maí 2004 og síðan í viðtal og skoðun þann 28. maí og 12. nóvember s.á. Greindi hann frá því að hann hefði orðið fyrir tveimur slysum, fyrra slysið líkamsárás 22. mars 1997 og seinna slysið umferðar­óhapp/vinnuslys 17. mars 1998. Stefnandi hafi verið algerlega óvinnufær vegna þeirra áverka sem hann hlaut í seinna slysinu, hafi þjáðst af verkjum og átt við sálræna erfiðleika að stríða. Í niðurlagi greinargerðarinnar kveðst læknirinn telja að stefnandi sé haldinn alvarlegu þunglyndi sem svari illa þunglyndislyfjameðferð. Þetta þunglyndi hafi komið í kjölfar slyssins 17. mars 1998. Verkjavandamálið, sem hann stríði við eftir slysið, eigi sennilegast stærstan þátt í þunglyndinu. Jafnframt virðist hann vera með verulega truflun á framheilastarfsemi, hann sé mjög minnislaus og afar hvatvís og hafi laka hvatastjórn, sem hægt sé að rekja beint til slyssins. Einnig telur hann að stöðugleikapunkti hjá stefnanda sé náð hvað varðar andlegt ástand eftir slysið. Þunglyndi hans og framheilaeinkenni telur hann munu vera þess valdandi að hann verði áfram um alla framtíð alls ófær til launaðra starfa. Í læknabréfi Sigríðar Dóru Magnúsdóttur, dags. 20. desember 2004, er vísað til fyrirspurnar um fyrstu komu stefnanda til læknisins og kvartanir um einkenni frá hálsi. Stefnandi hafi fyrst skráð sig á Heilsugæslustöðina Seltjarnarnesi 11. mars 1998. Þá hafi borist pappírar frá fyrri heimilislækni allt frá árinu 1992. Í þeim pappírum sé aldrei getið um óþægindi frá hálshrygg. Læknirinn hitti stefnanda fyrst 23. mars 1998 þegar hann leitaði til hennar sex dögum eftir árekstursins 17. mars 1998. Í því viðtali var rætt um mjóbaksverki svo og í öðrum viðtölum á árinu 1998, eða 14. apríl, 4. maí og loks 28. september 1998. Í sjúkraskrá stefnanda frá þessum komum og vottorðum sem skrifuð voru á þessum tíma sé aldrei getið um einkenni frá hálshrygg eða kvartanir frá hálsi en rétt sé að benda á að ekki sé heldur tekið fram að hann sé einkennalaus frá hálsi. Útilokað sé að hann hafi fengið hálskraga á heilsugæslu­stöðinni. Stefnanda var vísað í sjúkraþjálfun vegna verkja í mjóbaki og var í þjálfun hjá Sjúkraþjálfun Reykjavíkur til 9. júlí 1998. Stefnandi hafi næst verið í sambandi við lækninn í ágúst 1999 og voru einkenni frá mjóbaki ennþá áberandi sem leiddi til tilvísunar á heila- og taugaskurðlækni. Fór stefnandi fyrst til Garðars Guðmundssonar heila- og taugaskurðlæknis 8. september 1999 og var áfram hjá honum. Um það leyti var hann greindur með brjósklos í mjóbaki. Fór síðan í aðgerð á brjósklosi í hálsi og taugalosun í vinstri olnboga hjá Garðari. Hafði stefnandi þá fyrr um sumarið 1999 hitt Gunnar Þór Jónsson bæklunarlækni vegna bakverkja. Samskipti læknisins við stefnanda haustið 1999 snerust um mjóbaksverki og vottorðaskrif vegna fjarvista frá vinnu og breytingu á sumarleyfi vegna verkja. Stefnandi var ekki í sambandi við lækna Heilsugæslunnar aftur fyrr en á árinu 2002 út af öðrum kvillum. Í þeim viðtölum kom fram að hann var í meðferð hjá læknunum Bjarna Valtýssyni i og Garðari Guðmundssyni vegna verkja. III Stefnandi og stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf. óskuðu eftir því við læknana Atla Þór Ólason og Ragnar Jónsson að þeir mætu afleiðingar tveggja slysa sem stefnandi hefði lent í, þ.e. líkamsárásar 22. mars 1997 og umferðarslyss 17. mars 1998. Metin yrði tímabundin og varanleg læknisfræðileg örorka vegna afleiðinga líkams­árásarinnar og afleiðingar umferðarslyssins yrðu metnar samkvæmt lögum nr. 50/1993. Í matsgerð, dags. 1. apríl 2003, segir m.a.: „ Í umferðarslysinu 17.03.1998 hefur Sigurður fengið tognun á mjóbak. Talið er að einkenni hans megi rekja til tognunar og einkenna sem hafa vaknað frá slitbreytingum í mjóbaki. Síðar koma fram einkenni frá hálsi eins og rakið er í gögnum hér að framan. Virðist nokkuð ljóst að einkenni frá hálsi hafi komið alllöngu síðar . . . Virðist því ljóst að ekki er hægt að rekja einkenni frá hálsi og síðar greint hálsbrjósklos og einkenni frá vinstri ölnartaug til afleiðinga umferðarslyssins 17.03.1998. . . Þunglyndiseinkenni hafa komið fram eins og algengt er hjá sjúklingum með langvinn verkjavandamál. . . Við mat á miska er miðað við verulegar afleiðingar baktognunar með rótareinkennum niður í vinstri ganglim. . . Við mat á örorku er miðað við að vegna afleiðinga umferðarslyssins 17.03.1998, þ.e. bakeinkenna hafi dregið talsvert úr vinnugetu Sigurðar . . .“ Matsniðurstöður eru þessar: „Við mat á læknisfræðilegri örorku vegna afleiðinga líkamsárásar 22.03.1997 er: Tímabundin læknisfræðileg örorka frá 22.03.1997-23.04.1997, 100%. Varanleg læknisfræðileg örorka 3%. Mat skv. lögum nr. 50/1993 vegna afleiðinga umferðarslyss 22.03.1997: 1. Tímabundið atvinnutjón skv. 2. gr. ................................ 17.03.1998-15.09.1998, 100%. 2. Þjáningabætur skv. 3. gr. Sigurður telst hafa verið veikur í skilningi skaðabótalaga frá 17.03.1998-15.09.1998, ekkert rúmliggjandi. 3. Varanlegur miski skv. 4. gr. 15%. 4. Varanleg örorka skv. 5.gr. 25%.“ Stefnandi óskaði eftir því að dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta afleiðingar umferðarslyss sem hann varð fyrir 17. mars 1998 svo og líkamsárásar er hann varð fyrir 22. mars 1997 við vinnu sína. Þau Áslaug Björgvinsdóttir lögfræðingur og Stefán Dalberg bæklunarlæknir voru dómkvödd 14. maí 2004 en þar sem Áslaug óskaði eftir því að verða leyst frá störfum var á dómþingi 7. júlí 2004 Páll Sigurðsson, prófessor við lagadeild Háskóla Íslands, dómkvaddur í hennar stað. Matsgerð er dagsett 20. febrúar 2005. ´Niðurstöður bera með sér hverjar spurningar voru lagðar fyrir matsmenn. Í matsgerðinni segir m.a.: „XII Afstaða til matsefna 1. Almennt Um er að ræða 44 ára mann, sem verður fyrir líkamsárás 22.03.1997. Kveðst hann hafa náð sér að fullu, bæði andlega og líkamlega eftir líkamsárásina og ekki hafa kennt sér meins þegar hann lendir í bílslysinu 17.03.1998. Hann var vinnufær að fullu. Verður miðað við þessa niðurstöðu í matsgerð þessari. Hann lendir síðan í fyrrnefndu bílslysi 17.03.1998. Í slysinu kastast hann fram og til baka og síðan til hægri, þar sem hann rak hægri síðuna í lága hurð. Við þetta fær hann hnykk á hryggsúluna. Kveðst hann hafa fengið smell í bakið og fengið strax mjög slæma bakverki. Kveðst einnig hafa fengið hálsverki. Síðan hefur ástandið farið mikið versnandi með árunum og í dag kveðst hann vera sífellt þjáður af verkjum um allan líkamann, þar sem hann er sérlega slæmur í hálsi og mjóbaki. Er enn með mjög slæman verk niður í vinstri efri útlim og slæman stöðugan höfuðverk. Hefur einnig verki frá mjöðmum. Við göngu eða álag fær hann slæman verk niður í hægri ganglim með dofa þar. Hefur haft skjálfta í vinstri hendi sl. 2-3 ár. Þá hrjáir hann sinnuleysi og almennt þróttleysi. Einnig hefur hrjáð hann mikið þunglyndi og minnisleysi. Að áliti matsmanna hafa bakmeiðslin klár og ótvíræð tengsl við umrætt umferðarslys. Hvað hálsmeiðslin varðar, þá virðast þau hafa fallið í skugga bakmeiðslanna, vegna slæmra verkja í baki strax eftir slysið. Það kemur fram í læknisvottorðum Garðars Guðmundssonar heila og taugaskurðlæknis að skv. hans gögnum telur hann víst að hálsvandamál matsbeiðanda hafi hafist í fyrrnefndu bílslysi. Í vottorði Marínós Hafssteins taugalæknis kemur fram, að hann telur að matsbeiðandi hafi orðið fyrir meiriháttar hálstognun og mjóbakstognun í umferðarslysinu. Með vísun til þessa sem og allra aðstæðna við slysið, eftir því sem frekast verður ráðið í þær af málsgögnum, telja matsmenn afar sennilegt að orsakasamband sé á milli slyssins og hálsmeiðslanna. Matsmenn telja einnig mjög sennilegt að beint orsakasamband sé á milli bílslyssins 17.03.1998 og þess þunglyndis, minnisleysis, þróttleysis, stoðkerfisverkja og höfuðverkja sem hrjáð hafa matsbeiðanda eftir slysið. Eru eftirfarandi niðurstöður byggðar á því, er hér hefur verið sagt. 2. Svör við einstökum spurningum í matsbeiðni a. Svar við matsspurningu a. Matsbeiðandi telst hafa orðið fyrir meiðslum á lendhrygg og hálshrygg. Hann hefur einnig þjáðst af ýmsum verkjum frá stoðkerfi og oft haft höfuðverk. Hann hefur þjáðst af þunglyndi og minnisleysi. Framangreint telst tengjast slysinu 17.03.1998. Erfitt er að segja til um hvaða lyf matsbeiðandi muni eiga eftir að taka í framtíðinni og þær aukaverkanir sem þau lyf hafi, þar sem sífellt koma ný lyf á markaðinn, með mismunandi aukaverkunum. Afleiðingar líkamsárásarinnar þann 22.03.1997 teljast ekki vera varanlegar. . . . XIII Niðurstöður 1. Um svar við matsspurningu a. Vísast til þess, sem segir í XII-2-a hér að framan. 2. Þjáningatímabil vegna slyssins 17. mars 1998 er frá þeim degi fram til þess að stöðugleikapunkti er náð, 15.09.1998. Þjáningatímabil vegna slyssins 22. mars 1997 er frá þeim degi fram til þess að stöðugleikapunkti er náð, 23.04.1997. 3. Örorka matsbeiðanda á grundvelli staðals Tryggingastofnunar ríkisins er yfir 75%. 4. Varanlegur miski matsbeiðanda eftir danskri miskatöflu: Vegna slyssins 17. mars 1998: 39% - þrjátíu og níu stig. Vegna slyssins 22. mars 1997: Enginn 5. Varanlegur miski matsbeiðanda eftir miskatöflu örorkunefndar: Vegna slyssins 17. mars 1998: 39% - þrjátíu og níu stig. Vegna slyssins 22. mars 1997: Enginn. 6. Varanleg örorka matsbeiðanda eftir skaðabótalögum: Vegna slyssins 17. mars 1998: 75% - sjötíu og fimm stig. Vegna slyssins 22. mars 1997:Engin.“ Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., fór þess á leit að dómkvaddir yrðu þrír sérfróðir og óvilhallir menn, tveir læknar og einn lögfræðingur, til þess að meta sam­kvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 í yfirmati afleiðingar þess slyss sem stefnandi varð fyrir. Til starfans voru dómkvaddir 26. maí 2005 Björn Daníelsson héraðsdóms­lögmaður, Ríkharður Sigfússon bæklunarskurðlæknir og Torfi Magnússon heila- og taugasérfræðingur. Óskað var svara um eftirtalin atriði: (1) Hvenær megi vænta þess að stöðugleiki hafi verið kominn á líkamlegt ástand yfirmatsþola vegna umferðar­slyssins 17. mars 1998. (2) Hvort varanlegur miski og/eða varanleg örorka yfirmats­þola hafi aukist frá því að læknarnir Ragnar Jónsson og Atli Þór Ólason mátu afleiðingar slyssins í apríl 2003. (3) Hafi varanlegur miski og/eða varanleg örorka aukist, er óskað svara við eftirfarandi: (A) Hvort breytingar á líkamlegu ástandi yfirmatsþola hafi verið ófyrirsjáanlegar er fyrrnefnt mat fór fram. (B) Hvort viðbótar varanlegur miski og/eða varanleg örorka verði rakin til afleiðinga umferðarslyssins 17. mars 1998. (C) Ef svar við b. lið er játandi, hver sé þá viðbótar varanlegur miski og/eða varanleg örorka yfirmatsþola af völdum umferðarslyssins 17. mars 1998. Yfirmatsgerð er dagsett 17. janúar 2006 (í henni kemur fram að matsmönnum hafi ekki borist gögn málsins fyrr en í lok september 2005). Lokakaflar matsins eru svohljóðandi: „§ IX SAMANTEKT OG ÁLIT § IX.1. STÖÐUGLEIKATÍMAPUNKTUR Yfirmatsmenn hafa skoðað ítarlega fyrirliggjandi læknisvottorð í málinu. Í læknabréfi heimilislæknis yfirmatsþola, Sigríðar Dóru Magnúsdóttur, dags. 8. desember 1999, segir að hann hafi verið frá vinnu út af bakverkjum til 15. september 1998. Var á meðan í sjúkraþjálfun, eigin þjálfun og notaði verkjalyf. Við komu á stofu til læknisins 28. september s.á. var rétt staða á hrygg, gat gengið og hreyft sig lipurlega. Áfram þreifieymsli, en minni en áður hæ. megin í mjóbaki. Stirðar hreyfingar í lendhrygg. Næsta koma til læknisins skv. læknabréfinu er skráð í ágúst 1999 (3. ágúst 1999 skv. sjúkraskrá). Í öðrum gögnum kemur fram að yfirmatsþoli hafi verið óvinnufær að hluta allt þar til hann virðist hafa hætt störfum eða frá 7. september 1999 sbr. vottorð Kristjáns Magnússonar, dags. 13. desember 2004. Virðist ekki hafa leitað mikið til lækna frá 28. september 1998 til 3. ágúst 1999. Yfirmatsmenn geta ekki séð að neinn bati hafi orðið á heilsufari yfirmatsþola vegna afleiðinga umferðarslyssins 17. mars 1998 eftir að óvinnufærnistímabili lauk skv. læknabréfi Sigríðar Dóru Magnúsdóttur, dags. 8. desember 1999, þ.e. 15. september 1998. Voru þá um sex mánuðir liðnir frá tjónsdegi. Er hér horft til fyrirliggjandi gagna málsins og þeirra sjúkdómsgreininga sem lagðar eru til grundvallar, þ.e. fyrst og fremst tognunareinkenna í baki, hjöðnunar á þeim einkennum. Batahvörf vegna afleiðinga umferðarslyssins 17. mars 1998 eru því sett 15. september s.á. Eru yfirmatsmenn því sammála dómkvöddum undirmatsmönnum hvað þetta varðar sem og matsmönnum í grunnmati. § IX.2. BREYTINGAR Á HEILSUFARI FRÁ APRÍL 2003 Í yfirmatsbeiðni er spurt um hvort varanlegur miski og/eða varanleg örorka yfirmatsþola hafi aukist frá því að læknarnir Ragnar Jónsson og Atli Þór Ólason mátu afleiðingar umferðar-slyssins [17. mars 1998] í apríl 2003 [matsgerð dags. 1. apríl 2003, matsfundur haldinn 18. mars 2003]. Verður við mat á ofangreindri spurningu að mati yfirmatsmanna – fyrir utan fyrirliggjandi skrifleg gögn málsins – aðallega að styðjast við læknisskoðun og þáverandi kvartanir yfirmatsþola á yfirmatsfundi dags. 5. desember 2005 til samanburðar við sömu þætti á matsfundi dómkvaddra matsmanna dags. 3. desember 2004 og á matsfundi vegna grunnmatsgerðar dags. 18. mars 2003. Áður en lengra er haldið er rétt að benda á, að spurningin er hvort varanleg örorka og/eða varanlegur miski hafi aukist. Ekki er hægt að leggja samasemmerki milli þessarar spurningar og þeirrar spurningar hvort heilsufar yfirmatsþola hafi versnað frá sama tímapunkti að öllu leyti. Það eitt að fyrrgreindir matsþættir þ.e. varanleg örorka og varanlegur miski hafi ranglega verið metnir í grunnmatinu kemur hér einnig til álita. Nánar til tekið er ekki hægt að útiloka að varanleg örorka og varanlegur miski hafi áður verið vanmetin (eða eftir atvikum ofmetinn). Yfirmatsmenn horfa hér aðeins til þeirrar spurningar sem spurt er um og taka ekki afstöðu til þess beint hvort bótaliðir hafa verið ranglega metnir í grunnmatsgerð. Yfirmatsþoli lendir í umferðarslysi 17. mars 1998, matsfundur vegna grunnmats var haldinn þann 18. mars 2003, voru þá liðin um 5 ár frá tjónsdegi. Í dag eru liðin nálægt 8 ár frá slysinu. Þegar horft er á skrifleg gögn málsins liggur fyrir að þau lágu mörg hver fyrir þegar matsfundur var haldinn í grunnmati þann 18. mars 2003. Þá verður einnig að líta til þess tíma sem liðinn var frá tjónsatburðinum til þess tíma að sá matsfundur var haldinn (um 5 ár). Þegar horft er til núverandi einkenna yfirmatsþola, starfsgetu hans og óþæginda, læknisskoðunar á yfirmatsfundi þann 5. desember 2005, og gagna málsins, verður að miða við að varanleg örorka og varanlegur miski sé hærri nú samanborið við það sem lagt er til grundvallar í matgerð Atla Þórs Ólasonar og Ragnars Jónssonar í grunnmatinu. Yfirmatsmenn miða við að heilsufar yfirmatsþola hafi versnað að ákveðnu leyti frá því að grunnmatsgerð var skilað 1. apríl 2003 til dagsins í dag þ.e. á þeim um þremur árum sem liðin eru frá matsfundinum 18. mars 2003. Rétt er þó að taka fram að heilsufar yfirmatsþola í dag verður að mati yfirmatsmanna að teljast sambærilegt og það var á matsfundi dómkvaddra undirmatsmanna dags. 3. desember 2004. Voru þá liðnir um 19 mánuðir frá matsfundi í grunnmati. Er þá bæði horft til andlegra (geðrænna) og líkamlegra einkenna. Hvað andlegu einkennin varðar liggur nú fyrir læknisvottorð Kristófers Þorleifsson geðlæknis, dags. 26. nóvember 2004. Fyrsta koma yfirmatsþola til læknisins er skráð 11. maí 2004, einnig er skráð koma 28. maí s.á og 12. nóvember s.á. Í síðastgreindu vottorði er lýst orsakasamhengi við umferðarslysið 17. mars 1998 og geðrænum einkennum sem hafi farið versnandi. Rétt er þó að ítreka að andleg einkenni voru til staðar á matsfundi þann 18. mars 2003, fór yfirmats­þoli m.a. á bráðaþjónustu geðdeildar þann 23. janúar 2002 vegna skap­erfiðleika. Hvað líkamlegu einkenni varðar er nú talið að nú sé um að ræða meiri líkamlega færnisskerðingu vegna einkenna frá stoðkerfa en var til staðar á matsfundi hjá Ragnari Jónssyni og Atla Þór Ólasyni dags. 18. mars 2003. Yfirmatsmenn svara því framangreindri spurningu játandi. Bætt er hér við að í grunnmatsgerð dags. 1. apríl 2003 er hvað 15 stiga miska varðar, að því er virðist, eingöngu miðað við tognun í baki með rótareinkennum niður í vinstri ganglim. Ekki er í þeirri matsgerð talið að einkenni frá hálsi sé hægt að rekja til umferðarslyssins 17. mars 1998 né heldur virðist tekið tillit til andlegra einkenna við miskamat. Þá er í nefndri matsgerð miðað við að afleiðingar líkamsárásar 22. mars 1997 hafi valdið varanlegri læknisfræðilegri örorku, 3 stigum. Ekki er hægt að sjá af nefndri matsgerð hvaða forsendur er miðað við þegar varanleg örorka er metin til hundraðshluta þ.e. fyrir utan nefndar sjúkdómsgreiningar. Látið er nægja að segja að vegna bakeinkenna hafi dregið talsvert úr vinnugetu yfirmatsþola (sjá s. 13). § IX.3. UM ÓFYRIRSJÁANLEGAR HEILSUFARSBREYTINGAR Yfirmatsmenn eru spurðir að því í yfirmatsbeiðni hvort að breytingar á líkamlegu ástandi yfirmatsþola hafi verið ófyrirsjáanlegar er fyrrnefnd mat fór fram [þ.e. frá því að matgerðinni var skilað 1. apríl 2003]. Er miðað við það hér að bæði sé spurt um geðrænar og líkamlegar afleiðingar slyssins þótt aðeins sé spurt um “líkamlegt ástand”. Yfirmatsmenn svara þessari spurningu játandi. Yfirmatsmenn telja í stuttu máli að ekki hafi mátt sjá fyrir allar þær umkvartanir sem yfirmatsþoli hafði á yfirmatsfundi 5. desember 2005 – og hafði á matsfundi dómkvaddra matsmanna þann 3. desember 2004 – bæði andlegar og líkamlegar, þegar matsfundur fór fram 18. mars 2003. Er þá bæði horft til geðrænna einkenna yfirmatsþola í dag og færniskerðingar vegna minna úthalds í tengslum við einkenni frá stoðkerfi. § IX.4. ORSAKATENGSL VIÐ UMFERÐARSLYSIÐ 17. MARS 2003 (svo) Yfirmatsþoli hefur áður glímt við stoðkerfiseinkenni skv. fyrirliggjandi gögnum og eigin frásögn. Í sjúkraskrá kemur fram að hann haft átt við bakvandamál að stríða, haft mjó-baksverki á árinu 1992. Hann sjálfur nefnir á yfirmatsfundi að þessi einkenni hafi verið minniháttar, hann hafi jafnað sig vel. Það liggur fyrir að 22. mars 1997 varð hann fyrir líkamsárás og fékk þá áverka á háls, höfuð og hné. Hann var frá vinnu um nokkurra vikna skeið í kjölfar árásarinnar en komst síðan til vinnu á ný, og ekki virðast hafa orðið frekari eftirmál af þessari árás. Hann segist sjálfur hafa náð sér fullkomlega eftir þennan tjónsatburð. Var hann hvorki metinn til varanlegs miska né varanlegrar örorku vegna áverka er hann þá hlaut. Telja yfirmatsmenn að einkenni er hann fékk í kjölfar þessa hafi gengið alveg til baka, og sé ekkert af hans vandkvæðum nú að rekja til þeirra áverka. Yfirmatsþoli kveður hálsverki hafa byrjað tiltölulega fljótlega eftir bifreiðaslysið á árinu 1998. Samkvæmt upplýsingum í fyrirliggjandi samtímagögnum virðast þessi einkenni hins vegar hafa byrjað skyndilega á árinu 2001, er hann fékk sára verki í háls og verkjageislun út í handlegg. Yfirmatsmenn telja að á þeim tíma hafi hann fengið brjóskloseinkenni. Ekki er hægt að finna í gögnum er byggja á samtímaskráningu, að hálsverkir hafi verið til skoðunar eða rannsóknar fyrr en í byrjun árs 2001. Telja yfirmatsmenn því ekki hægt að leggja hálseinkenni til grundvallar við matið. Á hitt er jafnframt að líta að einkenni í hálsi eru væg í samanburði við einkenni hans í mjóbaki. Miðað er hins vegar við að hann hafi tognað í baki í umferðarslysinu 17. mars 1998 og að núverandi einkenni þaðan – með tilheyrandi leiðni-einkennum – séu í orsakasamhengi við tjónsatburðinn. Þá verður að miða við að andleg einkenni yfir­mats­þola í dag séu í orsakasamhengi við sama slys. § IX.5. VARANLEGUR MISKI Yfirmatsmenn leggja til grundvallar að varanlegur miski yfirmatsþola vegna tognunar-einkenna frá baki með rótareinkennum niður í vinstri ganglim sé rétt metinn sem 15 stig – fimmtán af hundraði. Yfirmatsmenn telja jafnframt að afleiðingar mjúkvefjaáverka í mjóbaki yfirmatsbeiðanda hafi verið óvenjuslæmar og einkenni breiðst út fyrir sjálft mjóbakið. Telja þeir varanlegan miska vegna þessa rétt metinn sem 5 stig. Þá er miðað við að miskastig vegna geðrænna einkenna séu rétt metin sem 10 stig. Samanlögð miskastig yfirmatsþola skv. mati yfirmatmanna vegna afleiðinga umferðarslyssins 17. mars 1998 eru því rétt metin sem 30 stig – þrjátíu af hundraði. Yfirmatsmenn hafa við mat á varanlegum miska haft til hliðsjónar danskar og íslenskar töflur um miska. Tekið er mið að þeim erfiðleikum sem líkamstjónið veldur honum í daglegu lífi en það hefur breytt lífi hans töluvert eins og kemur fram í §V hér að framan sem og §VI. Gildir það m.a. um atvinnu- og félagssögu. § IX.6. VARANLEG ÖRORKA Við mat á getu yfirmatsþola til að afla vinnutekna – að teknu tilliti til þess líkamstjóns sem hann hefur orðið fyrir – þykir rétt að greina annars vegar milli þess hvort viðhlítandi sönnun sé til staðar fyrir fjártjóni vegna minni getu til tekjuöflunar og hins vegar – ef það er talið vera fyrir hendi í gefnu tilviki – hver hundraðshluti tekjuskerðingarinnar er (%). SÖNNUN TEKJUSKERÐINGAR Yfirmatsmenn leggja til grundvallar að yfirmatsþoli geti ekki vegna afleiðinga umferðar-slyssins 17. mars 1998 stundað líkamlega krefjandi störf líkt og hann hefur aðallega starfs-reynslu til. Þá verður að líta svo á að hann geti ekki sinnt akstri strætisvagns líkt og hann hefur gert undanfarin ár fyrir tjónsdag. Framangreint er einkum að rekja til einkenna frá baki auk þess sem andleg einkenni virðast ætla að vera honum hamlandi. Þau störf sem koma einkum til greina í dag fyrir yfirmatsþola að mati yfirmatsmanna eru létt og hreyfanleg störf s.s. einhvers konar gæslu- eða þjónustustörf. Hvað starfshlutfall varðar er talið að hlutastarf í dagvinnustarfi sé honum mögulegt þegar til lengri tíma ræðir. Hér verður þó að horfa til þess að starfsval er nokkuð skert vegna líkamlegra og andlegra einkenna. Með tilliti til aldurs hans og eðlis líkamstjónsins ætti hálfsdagsstarf, í starfi er hentar, að vera honum mögulegt (þegar til lengri tíma er litið) þrátt fyrir afleiðingar tjónsatburðarins. Við mat á varanlegri örorku hans verður auk framangreinds að því er varðar skert starfsval og lengd vinnutíma, að horfa til þess að mjög líklegt er að starfsævi hans muni skerðast frá því sem áður var áætlað. Yfirmatsþoli er nú 45 ára gamall og telst eiga um 25 ár eftir af hefðbundinni starfsævi án líkamstjóns. Einnig verður að líta til þess að hann hefur þegar orðið fyrir ákveðnu fjártjóni vegna missis á atvinnu frá stöðugleikatímapunkti 15. september 1998 til dagsins í dag. Eins og kemur fram hér að ofan er hann enn ekki farinn að vinna á almennum vinnumarkaði þegar meira en 7 ár eru liðin frá batahvörfum. Loks er ekki hægt að horfa framhjá því að ákveðin störf á heimilinu eru honum erfið og verður, með vísan til tiltölulega ungs aldurs og líkindum á frekara fjölskyldulífi, að meta það til örorka að hann getur ekki lengur sinnt öllum heimilisstörfum með líkamstjóni, gildir það einkum um störf sem teljast vera líkamlega krefjandi. Hafa verður í huga að yfirmatsþoli er mjög lítið menntaður, hefur þó meirapróf. HUNDRAÐSHLUTI TEKJUSKERÐINGAR Yfirmatsmenn hafa skoðað fyrirliggjandi skattframtöl yfirmatsþola – og aðrar upplýsingar um tekjur hans fyrir og eftir umferðarslysið 17. mars 1998. Á tekjuárinu 1996 og 1997 hafði hann til að mynda á þágildandi verðlagi á milli um 1.750.000 kr. – 1.850.000 kr. í árstekjur. Eftir slys hefur hann ekki verið í vinnu svo máli skiptir til samanburðar. Til samanburðar er hér hins vegar nefnt að ýmsar launatölur er að finna í könnun Kjararannsóknarnefndar (4. árs-fjórðungur 2004) s.s. hvað varðar gæslustörf ófaglærða manna. Með hliðsjón af afmörkun fjártjóns yfirmatsþola sem að framan greinir og fyrirliggjandi launatalna, menntunar, aldurs og búsetu hans sem og eðli líkamstjónsins, telja yfirmatsmenn að varanleg örorka hans í dag sé réttilega metin sem 60% - sextíu af hundraði. Er þá horft til allra þeirra þátt sem takmarka getu hans til tekjuöflunar að mati yfirmatsmanna m.a. getu hans til að stunda heimilisstörf og þess að ákveðið fjártjón liggur fyrir frá stöðugleikatímapunkti til dagsins í dag. § X NIÐURSTAÐA Við umferðarslysið 17. mars 1998 varð yfirmatsþoli skv. mati yfirmatsmanna fyrir eftir-farandi tjóni með hliðsjón af SKL: Sjá §IX.4. hér fyrir ofan. 1. Miskabætur: 5.751.500 x 39% kr. 2.243.085 2 Bætur fyrir varanlega örorku: 2.673.000 x 10 x 75% kr. 20.047.500 3. Þjáningabætur: 180 x 1010 kr. 181.800 4. Bætur samkvæmt 26. grein skaðabótalaga kr. 2.000.000 5. Annað fjártjón kr. 100.000 Til frádráttar koma 5.957.178 krónur sem stefndi Vátryggingafélag Íslands hf. greiddi stefnanda 15. júlí 2003, auk bóta fyrir tímabundið tekjutjón og endurgreiðslu ýmissa kostnaðarliða (heildargreiðsla 7.156.703 krónur) og 10.232.454 sem sami stefndi greiddi stefnanda 27. janúar 2006 auk innheimtuþóknunar lögfræðings að upphæð 684.750 krónur með virðisaukaskatti. Í báðum tilvikum var greiðslum veitt viðtaka með fyrirvara. Sýknukrafa stefndu er reist á því að tjón stefnanda hafi verið að fullu bætt. Ekki eru sett fram rök fyrir vaxtakröfu stefnanda. Stefndu mótmæla vaxta­kröfu stefnanda. Eldri vextir en fjögurra ára frá birtingu stefnu séu fyrndir og dráttar­vextir eigi ekki rétt á sér fyrr en frá dómsuppsögudegi. Að því er tekur til þriggja fyrstu kröfuliða stefnanda byggist ágreiningur á því að stefnandi krefst bóta á grundvelli niðurstaðna undirmats en stefndu krefjast sýknu á grundvelli þess að greitt hefur verið samkvæmt niðurstöðum yfirmats. Með niðurstöðum yfirmats var niðurstöðum undirmats hnekkt. Hæfi og hæfni yfirmatsmanna hefur ekki verið dregið í efa og réttra aðferða var gætt við framkvæmd matsins. Yfirmatsgerðin er ítarleg og verða niðurstöður hennar, sem eru rækilega rök­studdar, lagðar til grundvallar dómi. Krafa stefnanda um bætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga styður stefnandi þeim rökum að ökumaður bifreiðarinnar HT-032, stefnda Guðrún Arnarsdóttir, hafi valdið honum tjóni með stórkostlegu gáleysi með því að haga akstri sínum í umrætt sinn á þann hátt að aka fyrirvaralaust í veg fyrir strætisvagninn sem stefnandi ók. Af hálfu stefndu er kröfunni mótmælt. Á það er bent að samkvæmt athugasemdum með frumvarpi sem varð að skaðabótalögum nr. 50/1993 þurfi gáleysi að vera verulegt til þess að tjónsatvik verði talið ólögmæt meingerð og sé ekki fallist á það með stefnanda að háttsemi hins stefnda ökumanns bifreiðarinnar HT-032 teljist til stórkostlegs gáleysis. Þá er fjárkröfu samkvæmt þessum lið mótmælt sem allt of hárri og í engum takti við dómaframkvæmd. Fallist er á framangreind rök stefndu. Akstur stefndu Guðrúnar Arnarsdóttur var vissulega gálaus en það gáleysi verður ekki metið sem stórfellt. Kröfu um bætur vegna annars fjártjóns byggir stefnandi á þeim kostnaði sem hann hafi orðið fyrir við að leita sér lækninga. Hér sé um að ræða kostnað, sem stefnandi hafi ekki hirt um að halda til haga, m.a. vegna símtala, ferðalaga, lyfja og komugjalda til lækna. Þessari kröfu mótmæla stefndu sem ósannaðri, órökstuddri og allt of hárri. Framangreind krafa er engum gögnum studd og verður ekki fallist á hana. Niðurstaða dómsins er samkvæmt þessu sú að tjón stefnanda hafi að fullu verið bætt og því beri að sýkna stefndu af kröfum hans. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður. Mál þetta dæmir Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari. Stefndu, Vátryggingafélag Íslands hf., Magnús Kristjánsson og Guðrún Arnars­dóttir, eru sýkn af kröfum stefnanda, Sigurðar Stefánssonar. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 313/2010
Tryggingarbréf Veðréttindi Aðfararheimild
K ehf. gaf út tryggingarbréf í desember 2003 þar sem vatnshreinsivél félagsins var veðsett L hf. til tryggingar skilvísum greiðslum á fjárskuldbindingum K ehf. við L hf. Kf ehf. festi kaup á hinni veðsettu vatnshreinsivél í október 2008 en K ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta í janúar 2009. L hf. höfðaði mál þetta gegn Kf ehf. til viðurkenningar á því að allar kröfur L hf. á hendur K ehf. nytu veðréttar í vatnshreinsivélinni á grundvelli tryggingabréfsins og að L hf. yrði heimilað að gera fjárnám í vélinni fyrir kröfum sínum. Deila aðila laut að því hvort tilgreindar kröfur L hf., sem stofnað var til á árunum 2006 og 2007 á hendur K ehf., nytu veðréttar samkvæmt tryggingarbréfinu. Í dómi Hæstaréttar segir meðal annars að samkvæmt texta tryggingabréfsins veitti það L hf. meðal annars veðrétt fyrir „tilvonandi skuldum“. Það væri ekki skilyrði fyrir gildi tryggingarinnar að tekið væri fram við stofnun slíkra skuldbindinga að bréfið tæki til þeirra. Var því fallist á kröfur L hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 26. mars 2010, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 12. maí 2010. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 18. maí 2010. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Svo sem lýst er í hinum áfrýjaða dómi gaf Kerfi ehf. út tryggingarbréf 3. desember 2003, þar sem „sjálfvirk tölvustýrð vatnshreinsivél ásamt þvottavél og sjálfvirkri áfyllingarvél frá QIDI ELECTRIC GROUP“ var veðsett stefnda „til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum á öllum núverandi og tilvonandi skuldum og fjárskuldbindingum“ veðsala við stefnda. Var hið veðsetta sett „að veði fyrir allt að 7.000.000 krónum“ bundið við vísitölu neysluverðs með grunnvísitölu 229,3 stig. Áfrýjandi festi kaup á hinum veðsettu vélum 24. október 2008, en fyrri eigandi þeirra, veðsalinn Kerfi ehf., var tekinn til gjaldþrotaskipta 16. janúar 2009. Í málinu er deilt um hvort tilgreindar kröfur stefnda, sem stofnað var til á árunum 2006 og 2007 á hendur veðsalanum, njóti veðtryggingar samkvæmt bréfinu. Stefndi lýsti meðal annars sjö kröfum í þrotabú Kerfis ehf. samtals að fjárhæð 14.891.263 krónur, sem hann krefst staðfestingar á að njóti tryggingar samkvæmt bréfinu. Staðfesti skiptastjóri búsins kröfurnar með þessari fjárhæð 12. júní 2009. Áfrýjandi byggir kröfu sína um sýknu á því að fjárkrafa, sem stofnað hafi verið til á sama tíma og bréfið var gefið út, sé að fullu greidd og hafi veðtryggingin samkvæmt bréfinu þá fallið niður. Þá er þess getið í hinum áfrýjaða dómi að hann hafi einnig byggt á því að bréfið tryggi ekki skuldir samkvæmt yngri samningum, þar sem ekki sé til þess vísað í þeim. Þessu til viðbótar hefur hann nefnt fyrir Hæstarétti að kröfurnar sem stefndi krefst fullnusturéttar fyrir séu ólögmætar, þar sem þær hafi verið bundnar við gengi erlendra gjaldmiðla. Þessi síðastnefnda málsástæða er of seint fram komin, sbr. 2. mgr. 163. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og kemur hún því ekki til úrlausnar í málinu. Samkvæmt texta sínum veitir tryggingarbréf stefnda meðal annars veðrétt fyrir tilvonandi skuldum, eins og komist er að orði. Það er ekki skilyrði fyrir gildi tryggingarinnar að tekið sé fram við stofnun slíkra skuldbindinga að bréfið taki til þeirra. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir og áfrýjanda gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti með þeirri fjárhæð sem ákveðin verður í dómsorði. Dómsorð: Staðfest er að tryggingarbréf í eigu stefnda, Lýsingar hf., að fjárhæð 7.000.000 krónur miðað við grunnvísitölu 229,3 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið 3. desember 2003, hvílir með 1. veðrétti á sjálfvirkri tölvustýrðri vatnshreinsivél ásamt þvottavél og sjálfvirkri áfyllingarvél frá Qidi Electric Group, sem nú er í eigu áfrýjanda, Kerfis fyrirtækjaþjónustu ehf., til tryggingar skuldum Kerfis ehf. samkvæmt fjármögnunar- og rekstrarleigusamningum nr. 132123, 139146, 139604, 139816, 539932, 540702 og 540754, sem viðurkenndar voru í þrotabú Kerfis ehf. 12. júní 2009 með 14.891.263 krónum. Stefnda er heimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sinn samkvæmt bréfinu fyrir framangreindum kröfum sínum. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um málskostnað skal vera óraskað. Áfrýjandi greiði stefnda 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness þriðjudaginn 2. mars 2010 I. Mál þetta, sem dómtekið var 3. febrúar 2010, er höfðað með stefnu birtri 19. júní 2009 af Lýsingu hf., Suðurlandsbraut 22, Reykjavík, á hendur Kerfi fyrirtækjaþjónustu ehf., Birkiási 27, Garðabæ. Dómkröfur stefnanda eru þær að staðfest verði með dómi að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð 7.000.000 krónur, miðað við grunnvísitölu 229,3 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið 3. desember 2003, er hvílir á 1. veðrétti sjálfvirkrar tölvustýrðrar vatnshreinsivélar ásamt þvottavél og sjálfvirkri áfyllingarvél frá Qidi Electric Group, sem er nú í eigu stefnda, Kerfis fyrirtækjaþjónustu ehf., standi til tryggingar skuldum Kerfis ehf., kt. 440402-3050, samkvæmt fjármögnunar- og rekstrarleigusamningum nr. 132123, 139146, 139604, 139816, 539932, 540702 og 540754, að fjárhæð 14.891.263 krónur við stefnanda. Þá er þess krafist að viðurkennt sé að tryggingabréfið standi til tryggingar framangreindum kröfum að því leyti sem það nær og að stefnandi eigi rétt á að gera fjárnám í hinni veðsettu vél fyrir kröfum að fjárhæð 14.891.263 krónur til lúkningar kröfum sínum á hendur Kerfi ehf. Þá gerir stefnandi þær dómkröfur, að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi eða að mati dómsins. Stefndi krefst sýknu að kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi. II. Málavextir eru þeir helstir að þann 3. desember 2003 gaf Kerfi ehf. út tryggingarbréf til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum á öllum þáverandi og tilvonandi skuldum og fjárskuldbindingum félagsins við stefnanda, allt að fjárhæð 7.000.000 króna miðað við vísitölu neysluverðs 229.3 stig. Veðandlagið var sjálfvirk tölvustýrð vatnshreinsivél ásamt þvottavél og sjálfvirkri áfyllingarvél frá Qidi ElectricGroup. Tryggingarbréfinu var þinglýst 9. desember 2003 hjá sýslumanninum í Hafnarfirði. Þann 24. október 2008 gerðu stefndi og Kerfi ehf. með sér kaupsamning um sölu reksturs Kerfis ehf. ásamt öllu tilheyrandi lausafé til stefnda. Í grein 1.2. í kaupsamningnum kemur fram að kaupanda sé kunnugt um að seljandi hafi veðsett Lýsingu hf. sjálfvirka tölvustýrða vatnshreinsivél ásamt þvottavél og sjálfvirkri áfyllingarvél frá Qidi Electric Group, sem sé hluti hins selda lausafjár. Þá kemur þar fram að kaupverðið lækki um 2.500.000 krónur ef Lýsing hf. gangi að veðinu samkvæmt heimild í tryggingarbréfinu. Þann 16. janúar 2009 var bú Kerfis ehf. tekið til gjaldþrotaskipta. Stefnandi gerði kröfulýsingu að fjárhæð 61.033.811 krónur vegna ýmissa fjármögnunarleigusamninga, sem í gildi voru milli Kerfis ehf. og stefnanda. Krafa stefnanda í þrotabúið var samþykkt af hálfu skiptastjóra. Stefnandi krefst í máli þessu viðurkenningar á því að honum sé heimilt að gera fjárnám í umræddri vatnshreinsivél á grundvelli tryggingarbréfsins vegna krafna sem risið hafi út af eftirfarandi samningum stefnanda og Kerfis ehf.: Stefnandi kveður skuld Kerfis ehf. við stefnanda vegna ofangreindra samninga standa í 14.891.263 krónum auk dráttarvaxta og innheimtukostnaðar. Skipastjóri í þrotabúi Kerfis ehf. hefur staðfest fjárhæð skuldar samkvæmt samningunum. Af hálfu stefnda er á því byggt að lán samkvæmt framangreindu tryggingarbréfi hafi verið greitt upp að fullu á árinu 2005. III. Stefnandi byggir kröfur sínar á því að allar kröfur stefnanda á hendur Kerfi ehf. njóti veðréttar í umræddri vatnshreinsivél á grundvelli tryggingarbréfsins. Kerfi ehf. skuldi stefnanda meira en sem nemur hámarki tryggingarbréfsins og því eigi að staðfesta veðréttinn og heimila stefnanda að gera fjárnám í vélinni fyrir kröfum sínum. Stefndi hafi þegar viðurkennt veðrétt stefnanda en sérstaklega sé tekið fram í kaupsamningi stefnda og Kerfis ehf. að stefnandi eigi þennan veðrétt í vélinni og geti gengið að henni til fullnustu á kröfum sínum á hendur Kerfi ehf. Kerfi ehf., sem sé skuldari samkvæmt tryggingarbréfinu, sé gjaldþrota en dómsmál verði almennt ekki höfðað í héraði gegn þrotabúi, sbr. 116. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti o.fl., heldur skuli lýsa kröfunni fyrir skiptastjóra, sbr. 117. gr. sömu laga. Skiptastjóri þrotabús Kerfis ehf. hafi nú þegar viðurkennt að Kerfi ehf. skuldi stefnanda 14.891.263 krónur vegna umræddra samninga. Ekki hafi tekist að leysa úr ágreiningi aðila vegna þessa máls og sé því málshöfðun nauðsynleg svo stefnandi geti fengið fullnustu kröfu sinnar í umræddri vatnshreinsivél. Stefnandi vísar kröfum sínum til stuðnings til meginreglna samninga- og kröfuréttar auk meginreglna veðréttar um heimildir til veðsetningar. Kröfu um málskostnað byggir stefnandi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um varnarþing vísar stefnandi til 33. gr. laga nr. 91/1991. IV. Stefndi byggir sýknukröfu sína á því að lán samkvæmt framangreindu tryggingarbréfi hafi verið greitt upp að fullu á árinu 2005. Þegar lánið hafði verið greitt upp, hefði stefnanda borið að aflýsa láninu af átöppunarvélinni. Það hefði hann hins vegar ekki gert og eftir efnahagshrunið og í kjölfarið forsendubrest fyrir gildi allra gjaldeyrislánasamninga, hefði stefnandi reynt að nota þetta gamla uppgreidda bréf til þess að fá enn frekar upp í uppskrúfaðar og forsendulausar kröfur sem séu tilkomnar vegna bílasamninga. Því sé alfarið mótmælt að tryggingarbréfið standi fyrir bílasamningunum og bendir stefndi á að bréfið hafi verið uppgreitt áður en til þeirra var stofnað og ekki sé með neinum hætti vísað í bréfið í bílasamningunum. Um lagarök vísar stefndi til meginreglna kröfuréttar. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. V. Samkvæmt framlögðu tryggingarbréfi dagsettu 3. desember 2003 setti Kerfi ehf. stefnanda að veði sjálfvirka tölvustýrða vatnshreinsivél ásamt þvottavél og sjálfvirkri áfyllingarvél frá Qidi ElectronicGroup til tryggingar skilvísum og skaðlausum greiðslum á öllum núverandi og tilvonandi skuldum og fjárskuldbindingum við stefnanda allt að 7.000.000 krónum. Jafnframt er tekið fram í tryggingarbréfinu að falli skuld, sem þetta veðbréf tryggi, í gjalddaga og eindaga að einhverjum þeim ástæðum, sem nánar eru tilgreindar í bréfinu, sé stefnanda sem kröfuhafa og veðhafa þessa tryggingarbréfs, heimilt að höfð mál á hendur skuldara og þinglýstum eiganda til staðfestingar á veðréttinum fyrir skuldinni. Tryggingarbréfinu var þinglýst 9. desember 2003. Með kaupsamningi dagsettum 24. október 2008 keypti stefndi, sem þá hét Mína ehf., af Kerfi ehf. allan rekstur félagsins ásamt öllu tilheyrandi lausafé. Tekið er fram í samningnum að stefnda sé kunnugt um að Kerfi ehf. hafi veðsett Lýsingu hf. sjálfvirka tölvustýrða vatnshreinsivél ásamt þvottavél og sjálfvirkri áfyllingarvél frá Qidi ElectricGroup, sem sé hluti hins selda lausafjár, með vísitölubundnu tryggingarbréfi að fjárhæð 7.000.000 króna. Er síðan tilgreint að kaupverð lækki ef Lýsing hf. gengur að veðinu með heimild í tryggingarbréfinu. Er því ljóst að stefnda hefur frá upphafi verið ljóst að framangreindir munir voru settir stefnanda að veði. Af hálfu stefnda hefur því ekki verið mótmælt að Kerfi ehf. skuldi stefnanda eins og stefnandi heldur fram. Þá liggur fyrir í málinu að skiptastjóri í þrotabúi Kerfis ehf. hefur viðurkennt kröfu stefnanda í búið að fjárhæð 14.891.263 vegna þeirra sjö fjármögnunar- og rekstrarleigusamninga sem stefnandi hefur tilgreint í kröfugerð sinni. Með framangreindum kaupsamningi yfirtók stefndi skyldur Kerfis ehf. samkvæmt framangreindu tryggingarbréfi og er ekki um það deilt í málinu. Hins vegar byggir stefndi sýknukröfu sína á því að þær skuldir, sem bréfið tryggir, hafi allar verið greiddar upp að fullu á árinu 2005 og vísaði við munnlegan málflutning til dómskjala nr. 14 og 15 því til sönnunar. Á dómskjali nr. 14 kemur fram að þann 16. október 2007 hafi skuldir samkvæmt þar til greindum skjölum verið greiddar að fullu. Þegar litið er til orðalags tryggingarbréfsins verður hins vegar ekki fallist á með stefnda að tilgreint veðandlag hafi eingöngu verið sett til tryggingar þeim greiðslum enda segir þar að veðið standi til tryggingar öllum núverandi og tilvonandi skuldum og fjárskuldbindingum Kerfis ehf. við stefnanda þessa máls. Verður því ekki fallist á það með stefnda að skuld samkvæmt tryggingarbréfinu hafi verið uppgreidd á árinu 2005 en eins og áður er rakið liggur fyrir að Kerfi ehf. stendur enn í skuld við stefnanda. Er því fallist á það með stefnanda að framangreint tryggingarbréf standi til tryggingar skuldum Kerfis ehf. við stefnanda að fjárhæð 7.000.000 króna. Þau sjónarmið stefnda um að stefnandi hafi við samningu tryggingarbréfsins notið yfirburðarstöðu gagnvart stefnda, hagga ekki þessari niðurstöðu. Þá eru ósannaðar fullyrðingar stefnda, sem fram komu við munnlegan flutning málsins, um að útreikningar stefnanda séu ólöglegir og að verðmat á bifreiðum þeim, sem framangreindir fjármögnunar- og rekstrarleigusamningar snúast um, hafi verið allt of lágt. Að öllu framanrituðu virtu verður fallist á kröfur stefnanda og staðfest að tryggingarbréf í eigu stefnanda að fjárhæð 7.000.000 krónur, útgefið 3. desember 2003, er hvílir á 1. veðrétti sjálfvirkrar tölvustýrðrar vatnshreinsivélar ásamt þvottavél og sjálfvirkri áfyllingarvél frá Qidi Electric Group, sem er nú í eigu stefnda, standi til tryggingar skuldum Kerfis ehf., kt. 440402-3050, samkvæmt fjármögnunar- og rekstrarleigusamningum nr. 132123, 139146, 139604, 139816, 539932, 540702 og 540754, að fjárhæð 14.891.263 krónur við stefnanda. Þá ber að viðurkenna að tryggingabréfið standi til tryggingar framangreindum kröfum að því leyti sem það nær og að stefnandi eigi rétt á að gera fjárnám í hinni veðsettu vél fyrir kröfum að fjárhæð 14.891.263 krónur til lúkningar kröfum sínum á hendur Kerfi ehf. Í samræmi við meginreglu 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn 325.000 krónur. Arnfríður Einarsdóttir kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð : Staðfest er að tryggingarbréf í eigu stefnanda, Lýsingar hf., að fjárhæð 7.000.000 krónur, miðað við grunnvísitölu 229,3 stig, sem breytist í samræmi við vísitölu neysluverðs, útgefið 3. desember 2003, sem hvílir á 1. veðrétti sjálfvirkrar tölvustýrðrar vatnshreinsivélar ásamt þvottavél og sjálfvirkri áfyllingarvél frá Qidi Electric Group, sem er nú í eigu stefnda, Kerfis fyrirtækjaþjónustu ehf., stendur til tryggingar skuldum Kerfis ehf., kt. 440402-3050, samkvæmt fjármögnunar- og rekstrarleigusamningum nr. 132123, 139146, 139604, 139816, 539932, 540702 og 540754, að fjárhæð 14.891.263 krónur við stefnanda. Viðurkennt er að tryggingabréfið stendur til tryggingar framangreindum kröfum að því leyti sem það nær og að stefnandi á rétt á að gera fjárnám í hinni veðsettu vél fyrir kröfum að fjárhæð 14.891.263 krónur til lúkningar kröfum sínum á hendur Kerfi ehf. Stefndi greiði stefnanda 325.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 9/2021
Fasteign Galli Upplýsingaskylda
A og B kröfðu C um greiðslu á eftirstöðum kaupverðs vegna sölu á fasteign. Í málinu var deilt um hvort A og B hefðu við sölu íbúðar sinnar í fjöleignarhúsi til C vanrækt upplýsingaskyldu sína um samskiptavanda íbúa í húsinu þannig að galli teldist á fasteign í skilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Einnig var ágreiningur um hvort C hefði sinnt aðgæsluskyldu í tilefni þeirra upplýsinga um samskiptavandann sem veittar hefðu verið við söluna. Þá deildu aðilar um hvort söluverð fasteignarinnar hefði tekið mið af þeim samskiptavanda sem um ræddi. Í dómi Hæstaréttar var fallist á með A og B að upplýsingar í kauptilboði um að kaupanda hefði verið kunnugt um samskiptavanda þeirra og eigenda íbúðar á miðhæð hefði gefið C tilefni til að afla sér frekari upplýsingar um þann vanda. Var talið fullnægjandi að inna A og B eða þann fasteignasala sem annaðist söluna frekar um samskiptavandann en fram hefði komið að C hefði gert það. Var talið að A og B hefðu leynt upplýsingum sem þær vissu um og máttu vita að C hefði haft réttmæta ástæðu til að ætla að hún fengi enda hefðu þær verið til þess fallnar að hafa áhrif á efni kaupsamnings. Með hliðsjón af matsgerð dómkvadds manns var því slegið föstu að umfang gallans hefði ekki numið lægri fjárhæð en eftirstöðvum kaupsverðs. Var C því sýknuð af kröfum A og B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon.2. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 8. febrúar 2021. Þær krefjast þess að stefndu verði gert að greiða þeim óskipt 1.000.000 króna með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. mars 2018 til greiðsludags. Þá krefjast þær málskostnaðar á öllum dómstigum.3. Stefnda krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Ágreiningsefni4. Í málinu er deilt um hvort áfrýjendur hafa við sölu íbúðar sinnar í fjöleignarhúsi til stefndu vanrækt upplýsingaskyldu sína um samskiptavanda íbúa í húsinu þannig að galli teljist á fasteign við sölu í skilningi laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Einnig er ágreiningur um hvort stefnda hefur sinnt aðgæsluskyldu í tilefni þeirra upplýsinga um samskiptavandann sem veittar voru við söluna. Þá deila aðilar um hvort söluverð fasteignarinnar hafi tekið mið af þeim samskiptavanda sem um ræðir. 5. Áfrýjunarleyfi var veitt 8. febrúar 2021 á þeim grunni að dómur í málinu gæti haft fordæmisgildi um upplýsingaskyldu seljanda við sölu fasteignar og hvað teljist galli í fasteignakaupum.MálsatvikAtvik fyrir og við kaup stefndu á íbúðinni 6. Í fjöleignarhúsinu að [...] eru þrjár íbúðir, ein á hverri hæð, og er sérinngangur í hverja þeirra. Íbúð sú sem mál þetta snýst um er á jarðhæð hússins. Hún var í eigu áfrýjenda, sem eru mæðgur, frá árinu 2015 þar til þær seldu stefndu hana með kaupsamningi 27. október 2017. Frá árinu 2016 hafa hjónin D og E ásamt dætrum sínum búið í íbúð á þriðju hæð hússins. Íbúð á miðhæð hússins er í eigu hjónanna F og G sem búið hafa þar frá júní 2015 ásamt börnum sínum. Íbúðin var afhent stefndu 31. janúar 2018 en hún mun hvorki hafa flutt í íbúðina né leigt hana út. 7. Samkvæmt gögnum málsins hafði mikill samskiptavandi verið milli íbúa í húsinu áður en stefnda keypti íbúðina af áfrýjendum. Töldu íbúar á jarðhæð og þriðju hæð hússins að G hefði sýnt af sér óvenjulega háttsemi, svo sem með því að skilja eftir sig á ýmsum stöðum í húsinu miða með óskiljanlegum skilaboðum og rifin dagblöð sem á voru ritaðir tölustafir og talnarunur, kasta salernispappír á lóðina, kríta á stéttir við húsið, færa til blómapotta í sameign og hrópa ókvæðisorð að öðrum íbúum hússins. Þá eru í gögnum málsins ýmis bréf og orðsendingar frá G með sundurlausu og lítt skiljanlegu efni sem beint var að íbúum hússins. 8. Samkvæmt bréfi lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 8. október 2019 hefur lögregla að minnsta kosti frá september 2015 fengið margar tilkynningar frá íbúum á jarðhæð og þriðju hæð hússins um vandræði tengd íbúum miðhæðarinnar, einkum G. Lutu kvartanirnar meðal annars að eignaspjöllum og tilraunum til líkamsárása. Í bréfinu er meðal annars að finna lýsingu tveggja kvenna sem bjuggu í húsinu og vildu ekki koma fram undir nafni um að þær óttuðust G vegna hegðunar hennar en hún væri andlega veik. Þá kemur fram að lögregla hefði nokkrum sinnum haft afskipti af íbúum miðhæðarinnar vegna þessara tilkynninga, en ekkert aðhafst frekar fyrr en 27. júlí 2016 að G veittist að áfrýjandanum A utandyra við húsið og sló hana tvívegis með flötum lófa í andlitið með þeim afleiðingum að hún hlaut bólgu og eymsli yfir hægra kinnbeini og upp að gagnauga og var aum viðkomu þar. 9. Í gögnum málsins er að finna tölvubréf 3. febrúar 2017 frá áfrýjandanum A til áðurgreinds E í tilefni af dagskrá fundar húsfélagsins sem stóð til að halda. Í bréfinu sagði meðal annars: „Það sem skiptir mestu máli og er aðalatriði. Við teljum hana/þau hættuleg, okkur stafar ógn af þeim. Enda getum við sýnt fram á að hún hefur beitt líkamlegu ofbeldi þar sem lögreglukæra er í gangi. Það er ekki æskilegt fyrir okkur að búa undir sama þaki þar sem hún er andlega veik og er ekki hæf til að búa í fjölbýli. Eina lausnin er að þau flytji eins fljótt og hægt er. Við aðrir íbúar í húsinu óskum eftir því.“ 0. Á aðalfundi húsfélagsins 15. mars 2017 var samþykkt tillaga um að fela stjórn þess í samráði við lögmann Húseigendafélagsins að veita G „áminningu og skora á hana að taka upp betri siði að viðlögðum úrræðum 55. gr. fjöleignarhúsalaga“. Í fundargerð voru tíundaðar lýsingar íbúa hússins á margvíslegri háttsemi G til stuðnings tillögunni. 1. Áðurnefndur F sendi beiðni 12. apríl 2017 til kærunefndar húsamála um álit á lögmæti samþykktarinnar. Kærunefndin veitti það álit 31. ágúst 2017 að ekki hefði verið löglega boðað til aðalfundarins. Væri hann því hvorki lögmætur né bindandi. 2. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 1. júní 2017 var G dæmd fyrir fyrrgreinda líkamsárás 27. júlí 2016. Var háttsemin heimfærð undir 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og henni gert að greiða 50.000 króna sekt til ríkissjóðs auk 100.000 króna í miskabætur til áfrýjandans A. Kom fram í dóminum að áfrýjandinn hefði skýrt svo frá við aðalmeðferð málsins að umræddan dag hefði hún verið að koma akandi heim. Ekkert bílastæði hefði verið laust, en hún séð reiðhjól standa í bílastæði. Hún hefði tekið hjólið og lagt að grindverki og síðan ætlað að leggja bíl sínum í stæðið en heyrt högg og séð ruslapoka lenda á bílnum. G hefði komið að, tekið hjólið og þrykkt því utan í bílinn. Henni hefði tekist að komast út úr bílnum og spurt G hvort hún væri að skemma bílinn hennar en hún þá rekið áfrýjandanum þungan kinnhest. Áfrýjandinn hefði hringt í Neyðarlínuna en þá fengið annað högg og misst sólgleraugu við það. Hefði hún fengið suð fyrir eyrun og höfuðverk og farið á slysadeild. 3. Í ódagsettu söluyfirliti er fylgdi kaupsamningi kom fram að íbúðin á jarðhæð væri 111,4 fm að stærð og fasteignamat hennar 39.000.000 króna en ásett verð 53.500.000 krónur. Í kauptilboði stefndu 12. október 2017 um kaup eignarinnar fyrir 52.000.000 króna, samþykktu af áfrýjendum, var eftirfarandi sérstaklega tiltekið: „Kaupanda er kunnugt um samskiptavanda seljanda og eiganda miðhæðar í húsinu.“ Eins og áður greinir var svo gerður kaupsamningur 27. október 2017. Samkvæmt honum greiddi stefnda 12.000.000 króna við gerð hans og skyldi hún við afhendingu eignarinnar, eigi síðar en 20. janúar 2018, greiða 39.000.000 króna en 1.000.000 króna við útgáfu afsals tveimur mánuðum eftir afhendingu, eða 20. mars 2018. 4. Til viðbótar því sem fram kom í áðurnefndu kauptilboði var stefnda upplýst munnlega um vandamál sem verið höfðu í samskiptum áfrýjenda við íbúa miðhæðar hússins. Málsaðilum ber ekki saman í hverju þær upplýsingar fólust og hvort og með hvaða hætti samskiptavandi varðaði aðra íbúa hússins. Ágreiningslaust er að áfrýjandinn A hafi sagt stefndu að G væri að sínu áliti veik á geði og ætti að vera á lyfjum þess vegna. Þá er ekki ágreiningur um að stefnda hafi fengið upplýsingar um að G hafi bölsótast yfir hundahaldi áfrýjandans og hringt í hundaeftirlitsmann. Jafnframt hefur komið fram að fyrir kaupsamningsgerð var stefnda ekki upplýst um líkamsárásina árið 2016 eða refsidóm ári síðar vegna hennar. Loks liggur fyrir að hvorki áfrýjendur né fasteignasali sem annaðist söluna skýrðu stefndu hvorki frá fyrrgreindri samþykkt á húsfundi 15. mars 2017 né að áfrýjendur eða aðrir íbúar hússins hafi óttast G. 5. Í skýrslutöku fyrir dómi lýsti fasteignasalinn því að hann hefði ekki vitað um annað en að samskiptavandinn hefði einungis verið milli áfrýjandans A og G sem sýnt hefði af sér undarlega hegðun. Hann hefði þó hvorki vitað um alvarleika eða umfang vandans né að húsfélagið hefði viljað grípa til aðgerða gagnvart íbúum miðhæðarinnar eftir ákvæðum 55. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús. 6. Frá 10. október 2017 og þar til kauptilboð stefndu var samþykkt 12. sama mánaðar áttu sér stað töluverð samskipti með smáskilaboðum milli fasteignasalans og stefndu með hugleiðingum um mögulegt kaupverð og greiðslutilhögun þess. Þar bar umræddan samskiptavanda ekki á góma. Atvik eftir kaup stefndu á íbúðinni7. Aðilar máls lýsa því að stefnda hefði ásamt móður sinni heimsótt áfrýjandann A eftir kaupsamningsgerð, eða í desember 2017, og þær meðal annars rætt um samskiptavanda við íbúa á miðhæð. Á hinn bóginn ber þeim ekki saman um efni samtalsins. Kveðst áfrýjandinn A þá hafa lýst inntaki vandans en hvorki skýrt frá líkamsárás þeirri er hún varð fyrir né því að húsfélagið hefði freistað þess að fá íbúana á miðhæðinni brott úr húsinu. Stefnda kveður á hinn bóginn lýsingar áfrýjandans ekki hafa tekið til atriða sem valdið hefðu henni einhverjum áhyggjum, enda hefði áfrýjandinn neitað því aðspurð að nokkuð alvarlegt hefði komið upp milli hennar og nágranna á miðhæðinni. Það hefði ekki verið fyrr en eftir afhendingu eignarinnar 31. janúar 2018 að hún hefði frétt hjá samstarfskonu sinni að málið væri mun alvarlegra en hún hefði verið upplýst um. 8. Með bréfi 16. febrúar 2018 lýsti áfrýjandi yfir riftun á kaupunum með vísan til 42. gr. laga nr. 40/2002 sökum þess að fasteignin hefði verið haldin galla sem fæli í sér verulega vanefnd. Sagði þar að eftir afhendingu eignarinnar hefði stefnda fengið upplýsingar um að veruleg samskiptavandræði hefðu verið við eigendur miðhæðarinnar og að aðrir eigendur hússins hefðu freistað þess að fá þau borin út. Jafnframt hefðu eigendur miðhæðarinnar gerst sekir um líkamsárás gegn þremur eigendum annarra íbúða í húsinu. 9. Kröfu þessari var hafnað af hálfu áfrýjenda með bréfi 20. sama mánaðar með vísun til þess sem fram kom í kauptilboði stefndu um að henni hefði verið kunnugt um samskiptavanda „seljanda og eiganda“ miðhæðar hússins. Hefði tilgreindur fyrirvari vísað til þess að stefnda hefði verið vel upplýst um að annar eigandi miðhæðarinnar ætti við andleg veikindi að stríða og þann vanda sem hefði verið í samskiptum við báða eigendur miðhæðarinnar. 20. Stefnda höfðaði mál 9. maí 2018 á hendur áfrýjendum til viðurkenningar á að íbúðin sem hún keypti væri haldin galla og að áfrýjendum bæri að greiða henni skaðabætur og/eða veita afslátt af kaupverði vegna hans. Málið var þingfest 23. þess mánaðar en áfrýjendur höfðuðu gagnsök 12. júní það ár með kröfu um greiðslu eftirstöðva kaupverðs 1.000.000 króna með dráttarvöxtum frá 20. mars 2018. Með úrskurði héraðsdóms 23. nóvember 2018 var viðurkenningarkröfu stefndu vísað frá dómi. Stóð því eftir fjárkrafa áfrýjenda um greiðslu eftirstöðva kaupverðsins og er sú krafa til úrlausnar í máli þessu.21. Að beiðni stefndu var dómkvaddur maður 7. janúar 2019 til að meta hvort unnt væri að staðfesta hvort umrædd íbúð hefði á söludegi 27. október 2017 verið verðminni en aðrar sambærilegar eignir þar sem engin vandamál væru með nágranna. Í öðru lagi hvort unnt væri að staðfesta að íbúðin hefði verið minna söluvænleg en aðrar sambærilegar eignir, þar sem engin vandamál væru milli nágranna og loks hver væri kostnaður á mánuði við að leigja sambærilega eign hvað varðar stærð, tegund fjölbýlishúss og staðsetningu frá febrúar 2018. Í niðurstöðu matsgerðar 26. mars 2019 sagði að unnt væri að staðfesta að íbúðin hefði verið verðminni vegna galla af þessum sökum sem næmi 5 til 8% af kaupverði. Vildi matsmaður taka fram að forsenda fyrir þessu mati væri að kaupandi hefði ekki verið upplýstur við sölu um vandamál með nágranna. Þá taldi matsmaður að íbúðin hefði ekki verið eins söluvænleg og aðrar sambærilegar eignir ef upplýst væri um þetta við sölu. Loks kom fram að samkvæmt verðsjá leiguverðs sem Þjóðskrá gæfi út hefði leiguverð á sambærilegu íbúðarhúsnæði [...] verið á bilinu 250.000 til 260.000 krónur á mánuði, án húsgjalda, rafmagns og hita. Matsmaður staðfesti matsgerð fyrir dómi. 22. Með héraðsdómi 2. október 2019 var stefnda sýknuð af kröfu áfrýjenda um greiðslu eftirstöðva kaupverðs. Talið var í ljós leitt að íbúðin hefði verið gölluð og gætu aðaláfrýjendur ekki borið fyrir sig að framangreindur fyrirvari þeirra í kauptilboði hefði átt að leiða til þess að stefndu hefði borið að leita frekari upplýsinga um samskiptavanda í fasteigninni en hún gerði. Vísað var til framburðar matsmanns um að markaðsverð eignarinnar án þessa galla hefði verið 52.000.000 króna og jafnframt til matsgerðar um rýrnun á verðgildi eignarinnar sökum hans. 23. Hinn 28. nóvember 2019 höfðaði húsfélagið að [...] dómsmál gegn eigendum miðhæðar hússins með kröfu um að þeim yrði gert skylt „að flytja, ásamt öllu sem þeim tilheyrir, út úr íbúð 0201 að [...]“. Þá var þess krafist að þeim yrði „gert skylt að selja umræddan eignarhluta sinn í húsinu“. Var málatilbúnaður húsfélagsins reistur á aðvörun 14. maí 2019 og vísað til atvika á tímabilinu frá 2015 til og með 2019. Með héraðsdómi 18. nóvember 2020 voru íbúar miðhæðarinnar sýknaðir af kröfum húsfélagsins. Í dóminum sagði meðal annars að ljóst væri að G hefði með háttsemi sinni valdið eigendum og íbúum hússins óróa og óþægindum. Þau kynnu að hafa af þessum sökum upplifað ótta gagnvart henni eins og þau hefðu lýst í skýrslum sínum fyrir dómi. Samrýmdist háttsemi hennar ekki almennum skyldum eigenda í fjöleignarhúsi um að sýna skuli tillitssemi og valda ekki óþarfa ama eða óþægindum, sbr. til hliðsjónar 3. og 4. tölulið 13. gr. og 2. mgr. 26. gr. laga nr. 26/1994 og almennar reglur grenndarréttar. Að virtum gögnum málsins, þar með talið skráningum lögreglu og skýrslum fyrir dómi, yrði aftur á móti ekki fallist á að íbúar miðhæðarinnar hefðu brotið með þeim hætti gegn öðrum eigendum hússins að heimilt væri að beita íþyngjandi úrræðum samkvæmt 3. og 4. mgr. 55. gr. laga nr. 26/1994, sem áskildu að um gróf eða ítrekuð brot væri að ræða. Þá var sérstaklega tekið fram að líkamsárás gegn áfrýjandanum A á árinu 2016 gæti ekki haft beina þýðingu við úrlausn málsins, enda hún ekki lengur aðili að húsfélaginu. Yrði ekki fallist á að háttsemi eigenda miðhæðar hússins eftir að aðvörun hefði verið veitt hefði verið þess eðlis að réttmætt hefði verið að taka ákvörðun um beitingu umræddra úrræða, sbr. 2. mgr. 55. gr. laganna, enda hefðu þau tilvik sem húsfélagið legði áherslu á hvorki falið í sér ofbeldi, eignaspjöll né hótanir sem hefðu verið helsta tilefni aðvörunarinnar. 24. Með dómi Landsréttar 18. desember 2020 var héraðsdómur staðfestur um að fasteignin hefði verið haldin galla við sölu og jafnframt vísað til þess að áfrýjendur hefðu ekki sýnt fram á að með umsömdu kaupverði hefði verið tekið tillit til gallans. Lagagrundvöllur25. Samkvæmt 26. gr. laga nr. 40/2002 telst fasteign gölluð ef kaupandi hefur ekki fengið þær upplýsingar um hana sem seljandi vissi eða mátti vita um og kaupandi hafði réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Þetta gildir þó aðeins ef það hefur haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings að upplýsingarnar voru ekki veittar. Þá segir í 1. mgr. 27. gr. laganna að fasteign teljist gölluð ef hún er ekki í samræmi við upplýsingar sem seljandi, eða aðrir þeir sem koma fram fyrir hans hönd, hafa veitt kaupanda. Hið sama eigi við ef fasteignin er ekki í samræmi við upplýsingar sem veittar voru í auglýsingum, söluyfirliti eða öðrum sölu- og kynningargögnum um hana. Ákvæði 1. mgr. 27. gr. laganna eigi þó aðeins við ef upplýsingar hafa haft áhrif á gerð eða efni kaupsamnings og þær ekki skýrlega leiðréttar í tæka tíð, sbr. 2. mgr. greinarinnar. 26. Í 29. gr. laganna er síðan að finna ákvæði um skoðun og aðra rannsókn á fasteign. Þar segir í 1. mgr. að kaupandi geti ekki borið fyrir sig galla á fasteign sem hann þekkti eða átti að þekkja þegar kaupsamningur var gerður. Hafi kaupandi skoðað fasteign áður en kaup gerðust eða án nægjanlegrar ástæðu látið undir höfuð leggjast að skoða hana, þótt seljandi hafi skorað á hann að gera það, geti hann ekki borið fyrir sig galla sem hann mátti sjá við slíka skoðun. Þetta eigi þó ekki við ef seljandi hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi eða framferði hans strítt með öðrum hætti gegn heiðarleika og góðri trú, sbr. 2. mgr. greinarinnar. Loks er í 3. mgr. tekið fram að ákvæði 1. og 2. mgr. víki fyrir efni 26. gr. um skort á upplýsingum um fasteign.27. Í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum um fasteignakaup segir um 26. gr. að upplýsingaskylda seljanda hafi tvíþætt réttaráhrif í fasteignakaupum, annars vegar að vanræksla á henni geti leitt til þess að fasteign sem ekki teldist gölluð teljist vera það og hins vegar að seljandi teljist skaðabótaskyldur vegna galla sem annars hefði ekki leitt til bótaskyldu heldur eingöngu afsláttar eða eftir atvikum riftunar ef galli teldist verulegur. Lengi hafi verið litið svo á að upplýsingaskylda seljanda sé hluti af gallahugtakinu í fasteignakaupum og talið að upplýsingaskyldan felist bæði í því að veita þær upplýsingar sem honum beri að láta í té og einnig að veita réttar upplýsingar. Ákvæði 26. gr. veiti einungis í almennum orðum lýsingu á inntaki þessarar skyldu því að margbreytileiki fasteigna sé slíkur að það ráðist mjög af atvikum hverju sinni hvenær seljandi fullnægir þessari skyldu sinni. Standi upplýsingaskylda seljanda til þess að veita kaupanda upplýsingar um fasteign sem seljandi vissi eða mátti vita um að kaupandi hefði réttmæta ástæðu til að ætla að hann fengi. Feli það í sér að seljandi skuli hafa frumkvæði að því að veita upplýsingar, en í því felist löglíkur fyrir því að seljandi þekki fasteign svo að hann geti upplýst kaupanda um galla á henni. Það standi seljanda nær að upplýsa um þetta, enda auðveldara fyrir hann en kaupanda að leita galla á henni. Þá hvíli aðgæsluskylda á kaupanda sem takmarki nokkuð upplýsingaskylduna, til dæmis eigi seljandi ekki að upplýsa kaupanda um augljós atriði sem kaupandi geti ekki búist við að fá upplýsingar um. 28. Í athugasemdum við 27. gr. segir einnig að um skýringu á þeirri grein megi að hluta vísa til athugasemda við 26. gr. Vanræksla á upplýsingaskyldu og rangar upplýsingar af hálfu seljanda, sem löglíkur séu á að þekki fasteign til hlítar, sé almennt saknæm háttsemi og eigi því eðlilega að hafa lögfylgjur. Þó beri að undirstrika að ekki sé áskilnaður um saknæma háttsemi seljanda. Þess vegna geti komið til þess að rangar upplýsingar teljist hafa verið veittar þótt seljandi hafi gert það í grandleysi sínu. Með röngum upplýsingum sé ekki aðeins átt við upplýsingar sem eru beinlínis rangar heldur og misvísandi upplýsingar og upplýsingar sem eru aðeins hálfur sannleikur, svo og upplýsingar sem fallnar eru til þess að valda misskilningi. Það sé á ábyrgð seljanda að tjá sig skýrt í þessum efnum. 29. Í athugasemdum við 29. gr. segir meðal annars að ekki hafi þótt rétt að leggja til reglu um fortakslausa skoðunarskyldu kaupanda. Í 1. mgr. væri mælt fyrir um almenna reglu þess efnis að kaupandi gæti ekki borið fyrir sig galla sem hann þekkti til eða átti að þekkja til þegar kaupsamningur var gerður. Reglan um réttindamissi kaupanda vegna þess að hann hafi ekki sinnt aðgæsluskyldu sinni eigi ekki við hafi seljandi sýnt af sér háttsemi sem feli í sér stórkostlegt gáleysi eða framferði hans stríði með öðrum hætti gegn heiðarleika og góðri trú. Loks sé með 3. mgr. sérstaklega ítrekað að upplýsingaskylda seljanda standi óhögguð og takmarkist ekki af aðgæsluskyldu kaupanda.30. Í 55. gr. laga nr. 26/1994 segir meðal annars að gerist íbúi húss sekur um gróf eða ítrekuð brot á skyldum sínum gagnvart húsfélagi eða eigendum, einum eða fleirum, geti húsfélag með ákvörðun lagt bann við búsetu og dvöl hins brotlega í húsinu, gert honum að flytja og krafist þess að hann selji eignarhluta sinn. Áður en húsfélag grípur til aðgerða skal það að lágmarki einu sinni skora á hinn brotlega að taka upp betri siði og vara hann við afleiðingum þess ef hann lætur sér ekki segjast. Láti hinn brotlegi ekki skipast er húsfélagi rétt að banna honum búsetu og dvöl í húsinu og skipa honum að flytja á brott með fyrirvara. Með sama hætti er húsfélagi unnt að krefjast þess að hinn brotlegi selji eignarhluta sinn svo fljótt sem auðið er. Skal veita honum sanngjarnan frest í því skyni sem skal þó að jafnaði ekki vera lengri en þrír mánuðir. 31. Þá kemur fram í 25. gr. laga nr. 26/1994 að þegar eign, sem lögin taka til, er seld skuli seljandi áður en kaupsamningur er undirritaður kynna kaupanda helstu atriði er varða fjöleignarhúsið þar með talið sérstakar samþykktir húsfélagsins ef um þær er að ræða. Annist löggiltur fasteignasali sölu eignar í fjöleignarhúsi skal hann sjá til þess að slíkar upplýsingar og gögn séu rækilega kynnt kaupanda áður en kaupsamningur er gerður og undirritaður. Í athugasemdum með frumvarpi að lögunum segir að greinin hafi það markmið að tryggja að sem gleggst gögn og upplýsingar liggi fyrir við sölu og koma þannig í veg fyrir deilur og eftirmál síðar. Niðurstaða32. Samkvæmt framansögðu telst fasteign gölluð ef hún stenst ekki þær kröfur sem kaupandi má með réttu gera til hennar um gæði, búnað og annað sem leiðir af lögum eða samningi. Skiptir í því sambandi máli hvaða kröfur kaupandi má gera á framangreindum grundvelli til ástands fasteignar í víðasta skilningi. Getur úrlausn um hvort galli er til staðar ráðist af mörgum þáttum svo sem um hvað var samið, hvað seljandi upplýsti um eða lét hjá líða að upplýsa, sbr. 26. og 27. gr. laga nr. 40/2002, eða hvort kaupandi hefur sinnt aðgæsluskyldu sinni, sbr. 29. gr. laganna. Samskiptavandi íbúa í fjöleignarhúsi sem ekki er nægilega upplýst um við sölu getur talist til galla á fasteign. 33. Við mat á efnislegu inntaki upplýsingaskyldu seljanda fasteignar verður að líta til þess að orðalag 26. gr. laga nr. 40/2002 er rúmt að því leyti að seljanda ber að upplýsa kaupanda um atriði sem áhrif geta haft á ákvörðun hans um kaup á fasteign og efni tilboðs þar um. Breyta ákvæði laganna um aðgæsluskyldu kaupanda því ekki, sbr. 3. mgr. 29. gr. þeirra, og stendur skylda seljanda óhögguð ef vafi rís um hverjar upplýsingar hafa verið veittar við sölu. 34. Fallist er á með áfrýjendum að upplýsingar í kauptilboði um að kaupanda væri kunnugt um samskiptavanda áfrýjenda og eigenda íbúðar á miðhæð hafi gefið stefndu tilefni til að afla sér frekari upplýsinga um þann vanda. Hér var fullnægjandi að inna áfrýjendur eða þann fasteignasala sem annaðist söluna frekar út í þýðingu þeirrar yfirlýsingar sem um ræðir. Fram er komið að stefnda leitaði nánari upplýsinga hjá fasteignasalanum en hann benti henni á að ræða við áfrýjandann A um þetta, sem hún og gerði. Þótt fallist verði á með áfrýjendum að ekki hefði þurft að tíunda í smæstu atriðum inntak samskiptavandans í húsinu og miðað verði við að stefnda hafi fengið nokkrar upplýsingar um vanda þennan þá bar áfrýjendum samkvæmt framansögðu að upplýsa um þau atriði sem þau vissu eða máttu vita að stefnda hefði réttmæta ástæðu til að ætla að hún fengi.35. Eins og áður greinir kemur meðal annars fram í tölvubréfi áfrýjandans A 3. febrúar 2017 og fundargögnum vegna fundar húsfélagsins 15. mars 2017 að íbúar á jarðhæð og þriðju hæð hússins töldu að þeim stæði veruleg ógn af íbúa á miðhæðinni. Töldu þau ástandið svo alvarlegt að þau væru knúin til að grípa til aðgerða samkvæmt 55. gr. laga nr. 26/1994. Að virtum ákvæðum 26. og 27. gr. laga nr. 40/2002 var framangreind samþykkt á aðalfundi húsfélagsins 15. mars 2017 þess eðlis að nauðsyn bar til að kynna stefndu hana fyrir kaupin, sbr. og 1. og 5. mgr. 25. gr. laga nr. 26/1994. Skiptir þá ekki máli að ágallar voru á boðun til aðalfundarins. Einnig bar áfrýjendum að veita upplýsingar um líkamsárás gagnvart öðrum áfrýjenda sem íbúi miðhæðarinnar hlaut refsidóm fyrir 27. júlí 2016. Þessi atriði gátu með engu móti rúmast innan áðurnefndrar yfirlýsingar um samskiptavanda í samþykktu kauptilboði.36. Samkvæmt framansögðu leyndu áfrýjendur upplýsingum sem þær vissu um og máttu vita að stefnda hefði réttmæta ástæðu til að ætla að hún fengi enda voru þær til þess fallnar að hafa áhrif á efni kaupsamnings. Fullyrðing áfrýjenda um að söluverð hefði að endingu orðið 1.500.000 króna lægra en ásett verð í söluyfirliti vegna samskiptavanda fær hvorki stoð í frásögn fasteignasala sem annaðist söluna, framburði matsmanns fyrir dómi né öðrum gögnum málsins um samskipti málsaðila fyrir kaupin. Telst þetta því galli við kaupin.37. Með hliðsjón af matsgerð hins dómkvadda manns verður því slegið föstu að umfang gallans nemi ekki lægri fjárhæð en eftirstöðvum kaupverðs. 38. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur og áfrýjendum gert að greiða stefndu málskostnað hér fyrir dómi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjendur, A og B, greiði óskipt stefndu, C, 800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.https://landsrettur.is/domar-og-urskurdir/domur-urskurdur/?id=858672d0-e912-477b-b547-424208faaab8
Mál nr. 336/2012
Nálgunarbann Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti Brottvísun af heimili Kærumál
Kærður varúrskurður héraðsdóms þar sem X var gert skylt að sæta brottvísun af heimili ífjórar vikur og nálgunarbanni í sex mánuði, á grundvelli laga nr. 85/2011 umnálgunarbann og brottvísun af heimili. Hæstiréttur taldi bresta heimild tilkæru úrskurðarins og vísaði málinu því frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, GretaBaldursdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. maí2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Suðurlands 8. maí 2012, þar sem varnaraðila var gert aðsæta brottvísun af heimili sínu og nálgunarbanni eins og nánar greinir íúrskurðarorði. Varnaraðili krefst þess aðallega að kröfum sóknaraðila verðivísað frá héraðsdómi en til vara að þeim verði hafnað. Þá krefst hann málskostnaðarí héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað fráHæstarétti, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefsthann þess að kröfu varnaraðila um greiðslu málskostnaðar verði hafnað. Lög nr. 85/2011 um nálgunarbann og brottvísun af heimilihafa ekki að geyma heimild til að kæra til æðra dóms úrskurð héraðsdóms ágrundvelli laganna, sbr. dóm Hæstaréttar 14. október 2011 í máli nr. 557/2011.Brestur þannig heimild til kæru þessarar og verður málinu vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 554/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. október 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. október 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 10. nóvember 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Sóknaraðili krefst þess að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til 17. nóvember 2006 en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Varnaraðili kærði úrskurðinn fyrir sitt leyti 19. október 2006. Hann krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Í greinargerð sóknaraðila kemur fram að varnaraðili sé grunaður um að hafa framið fjölda hegningarlagabrota á þessu ári og að málin séu til rannsóknar hjá lögreglunni í Keflavík og á Selfossi. Ekki liggja fyrir upplýsingar um hvað líði rannsókn þeirra mála sem lögreglan á Selfossi hefur til athugunar. Varnaraðili hefur sætt gæsluvarðhaldi frá 21. september 2006. Af gögnum málsins verður ráðið að rökstuddur grunur sé um að hann hafi framið allmörg hegningarlagabrot, sem fangelsisrefsing er lögð við. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 55/2002
Vinnusamningur Uppsögn Trúnaðarskylda
E var sagt upp störfum hjá fyrirtækinu O 29. september 2000. Ekki var deilt um lögmæti uppsagnarinnar, né að E hafi borið þriggja mánaða uppsagnarfrestur. Krafðist E launa í uppsagnarfresti auk níu yfirvinnutíma sem hann kvaðst hafa unnið fyrir O í upphafi októbermánaðar en að öðru leyti var vinnuframlags E ekki óskað í uppsagnarfrestinum. Eftir að hafa kvatt samstarfsfólk sitt á starfsstöð O þann 9. október sama ár tengdi E fartölvu sína við tölvukerfi O og fór yfir þau gögn sem honum voru aðgengileg. Ljóst var að aðgerðir E urðu til þess að milli 2000 til 2500 skjöl hurfu af heimasvæði því sem honum hafði verið úthlutað á netþjóni í vélasal O til geymslu gagna. E kvaðst hafa flutt umrædd gögn milli netþjóna í eigu O en af hálfu O var því haldið fram að gögnunum hafi verið eytt og þau ekki fundist þar sem E kvaðst hafa vistað þau, þrátt fyrir leit en unnt hafði verið að nálgast gögnin á öryggisafriti hjá O. Talið var að O hafi ekki tryggt sér nægilega sönnun um þetta mikilvæga atriði og varð fyrirtækið að bera hallann af því. Óumdeilt var að E flutti umrædd gögn af heimasvæði sínu, eftir að reglulegum starfsskyldum hans í þágu O var lokið, án þess að vera um það beðinn og án þess að láta forsvarsmenn O af því vita. Enda þótt þessi framganga E væri ámælisverð varð ekki talið að hann hafi með henni brotið svo gegn starfsskyldum sínum eða trúnaði við O að heimilað gæti fyrirvaralausa brottvikningu úr starfi. Var því fallist á með E að hann ætti rétt til greiðslu launa til loka uppsagnarfrestsins. Jafnframt var fallist á kröfu E um greiðslu vegna þeirra yfirvinnutíma sem hann kvaðst hafa unnið fyrir O í október 2000, en andmæli O við þessum kröfulið þóttu of seint fram komin.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir og Arnljótur Björnsson fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar 1. febrúar 2002. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Mál þetta var dómtekið í héraði að loknum munnlegum málflutningi 25. október 2001. Var héraðsdómur kveðinn upp á dómþingi 19. desember sama árs eftir að aðilar höfðu lýst því yfir að þeir teldu óþarft að málið yrði flutt á ný og dómarinn lýst sig sammála því. Á árinu 2001 mun nafni áfrýjanda hafa verið breytt úr Skyggni ehf. í Origo ehf. I. Málavextir eru þeir að stefnda var sagt upp störfum hjá áfrýjanda 29. september 2000. Aðilar eru sammála um að sú uppsögn hafi verið bréfleg, en uppsagnarbréfið er þó ekki meðal gagna málsins. Hvorki er í máli þessu deilt um lögmæti uppsagnarinnar né að stefnda hafi borið þriggja mánaða uppsagnarfrestur. Aðilum ber saman um að við uppsögnina hafi verið miðað við að stefndi skyldi vinna á uppsagnarfrestinum en þó ekki mæta til vinnu fyrstu viku hans. Á fundi hjá áfrýjanda föstudaginn 6. október 2000 tilkynnti Guðmundur Guðnason, þáverandi framkvæmdastjóri áfrýjanda, stefnda að fyrri ákvörðun hefði verið breytt og ekki væri lengur óskað eftir því að hann ynni á því tímabili sem eftir lifði af uppsagnarfrestinum að öðru leyti en því að til hans mætti leita ef „stór vandamál kæmu upp”. Var á þessum fundi lýst yfir af hálfu áfrýjanda að eftir sem áður yrðu stefnda greidd laun út uppsagnarfrestinn. Í samræmi við það sem ákveðið var á þessum fundi kom stefndi á starfsstöð áfrýjanda að morgni mánudagsins 9. október 2000 í þeim tilgangi að kveðja samstarfsfólk sitt og skila lyklum sem og símkorti og fartölvu sem voru í eigu áfrýjanda. Er hann hafði kvatt samstarfsfólkið tengdi stefndi fartölvuna við tölvukerfi áfrýjanda og fór yfir þau gögn sem honum voru aðgengileg. Á netþjóni í vélasal áfrýjanda hafði hverjum starfsmanni verið úthlutað heimasvæði til geymslu gagna. Urðu aðgerðir stefnda til þess að milli 2000 til 2500 skjöl hurfu af heimasvæði hans á þessum netþjóni. Greinir aðila á um hvað stefndi hafi gert við þessi gögn og hvort þessar aðgerðir hans hafi veitt áfrýjanda heimild til að víkja stefnda úr starfi án aðvörunar eða fyrirvara. Telur áfrýjandi að stefndi hafi í umrætt sinn í þeim tilgangi að valda áfrýjanda tjóni eytt framangreindum gögnum úr tölvukerfi hans. Með því hafi stefndi brugðist trúnaðarskyldum sínum þannig að áfrýjanda hafi verið heimilt að víkja honum úr starfi þegar í stað. Af þessu sökum taldi áfrýjandi sér, eins og nánar er lýst í héraðsdómi, óskylt að greiða stefnda laun eftir 9. október 2000. Stefndi kveðst hafa viljað „taka til“ í tölvugögnum sínum í tengslum við starfslok, meðal annars til að skapa aukið rými á heimasvæði sínu. Hafi hann því vistað umrædd gögn á öðrum netþjóni áfrýjanda sem var hjá James J. Dempsey, starfsmanni félagsins, en að því búnu eytt þeim af netþjóni þeim sem þau voru áður vistuð á. Hann hafi því einungis flutt umrædd gögn milli netþjóna áfrýjanda og því engu tjóni valdið eða aðhafst nokkuð sem réttlætt gæti fyrirvaralaus slit ráðningarsamningsins. Höfðaði hann mál þetta til heimtu launa fyrir það tímabil sem eftir stóð af uppsagnarfrestinum auk launa fyrir nánar tilgreinda yfirvinnu í október 2000 og orlofs af þessum launum. II. Í skýrslu áfrýjanda fyrir héraðsdómi kom fram að gögn þau sem hann eyddi af heimasvæðinu hafi, auk persónulegra gagna, verið gögn sem voru á tölvu hans þegar félag, sem hann áður starfaði hjá, sameinaðist á sínum tíma samsteypu áfrýjanda. Hafi hann þá fært gögnin yfir á fartölvu sem hann fékk þegar hann hóf þar störf eftir sameininguna, en að því búnu hafi hann vistað gögnin á framangreindu heimasvæði. Því hefði verið um að ræða gömul gögn sem hann vissi ekki til að neinn myndi nota og hafi þetta aðeins verið hluti af gögnum þeim sem voru á heimasvæði hans. Þegar hann hafi „tekið til“ í tölvu sinni við starfslok 9. október 2000 hafi hann flutt þessi gögn í þeim tilgangi að skapa pláss á netþjóninum sem hýsti heimasvæðin en þar hafi verið „ákveðin ... plássvandamál“. Gögnin hafi hann flutt og vistað á öðrum netþjóni áfrýjanda sem verið hafi hjá James J. Dempsey samstarfsmanni sínum. Hafi James áður verið búinn að opna fyrir aðgang hans að þeim netþjóni en að honum hafi einhverjir aðrir starfsmenn einnig haft aðgang. Hann hafi ekki sagt forsvarsmönnum áfrýjanda frá gagnaflutningnum á þessum tíma og James hafi þá heldur ekki vitað af honum. Fram kom að framkvæmdastjóri áfrýjanda hafi ekki spurt um hvað orðið hafi af gögnunum. Í málinu liggur fyrir að á fundi 15. nóvember 2000, þar sem leitað var sátta varðandi ágreining þann sem upp var kominn milli aðila, hafi stefndi skýrt forsvarsmönnum áfrýjanda frá því að hann hafi flutt gögnin yfir á netþjóninn hjá fyrrnefndum James. Aðspurður kvað stefndi James vera vin sinn og starfi hann nú sem verktaki hjá fyrirtæki, sem stefndi reki. Í skýrslu Guðmundar Guðnasonar fyrir héraðsdómi kom fram að sett hafi verið upp sérstök „öryggisskráning“ hjá félaginu þegar stefnda var sagt upp störfum. Við athugun á þessari skráningu í síðari hluta október 2000 hafi hann komið auga á að miklu magni af gögnum hafi verið eytt af heimasvæði stefnda að morgni 9. þess mánaðar. Væru þetta gögn sem „að miklu leyti höfðu tilheyrt“ fyrri vinnuveitanda stefnda og áfrýjandi hafi eignast er félögin sameinuðust. Væri ljóst af öryggisskráningunni að notandanafn stefnda hefði verið notað við eyðingu gagnanna. Hann kvað ekkert vandamál hafa verið með pláss á heimasvæði stefnda. Ef slík vandamál kæmu upp væru til aðferðir til að bregðast við þeim. Flutningur gagna til geymslu yfir á netþjón á borð við þann sem James var með og ætlaður væri til að sinna sérstökum verkefnum væri mjög óvenjulegur. Því færi fjarri að aðgangur hafi verið opinn að þessum netþjóni sem almennri gagnageymslu. Hann kvaðst hafa aðgang að öllu tölvukerfi félagsins og hafi hann athugað hvort umrædd gögn hefðu verið færð á netþjón James en þar hafi þau ekki verið. Hann hafi hins vegar getað endurheimt þau gögn sem eytt hafði verið þar sem þau hafi verið til í öryggisafriti. Slík afrit séu þó aðeins geymd í ákveðinn tíma þannig að gögnin hefðu glatast endanlega ef hann hefði ekki séð jafn fljótt og raun bar vitni að stefndi hafði eytt þeim. Hann taldi að gagnanna hafi ekki verið saknað frá því að þeim var eytt af heimasvæði stefnda og þangað til hann komst að því að þeim hafði verið eytt. Hann kvaðst vita að þessi gögn hafi verið notuð eftir starfslok stefnda en gat ekki tilgreint einstök dæmi þess. Fyrir Hæstarétt var af hálfu áfrýjanda lögð fram skýrsla 27. mars 2002, sem Hjörleifur Kristinsson starfsmaður Opinna kerfa hf. gerði að beiðni áfrýjanda. Í henni kemur fram að hann hafi verið beðinn að skýra hvað fælist í hinni sérstöku „öryggisskráningu“ (Security Audit Log), sem Guðmundur sagði fyrir héraðsdómi að tekin hafi verið upp hjá áfrýjanda í tilefni af uppsögn stefnda, og jafnframt að leitað væri eftir því hvað notandinn EA hefði gert á tímabilinu 8.45 til 10.02 hinn 9. október 2001 (svo). Í skýrslunni kemur fram að kerfið sé notað til að fylgjast með því sem gerist í Windows stýrikerfum. Með kerfinu sé til dæmis unnt að fylgjast með því hvenær notandi skráir sig inn eða út úr kerfinu, hvaða skrár hann fer inn á, les, breytir eða eyðir. Síðan segir í skýrslunni að með kerfinu megi sjá að viðkomandi notandi hafi skráð sig inn klukkan 8.45. Hann hafi eytt tilteknum skrám eða „skráarsvæðum“ klukkan 8.45, 9.06 og 9.29 og skráð sig út klukkan 10.02. Ekki kemur ótvírætt fram í skýrslunni hvort lesa hefði mátt úr öryggiskerfinu ef stefndi hefði í raun framkvæmt það sem hann segist hafa gert er hann flutti umræddar skrár yfir á netþjóninn hjá James. Stefndi telur þetta skjal of seint fram komið og þýðingarlaust þar sem þess hafi verið aflað einhliða af áfrýjanda og hafi stefndi hvorki átt kost á að koma að upplýsingum eða leita fyrir dómi skýringa á efni þess. Meðal gagna málsins er ódagsett yfirlýsing fyrrgreinds James J. Dempsey. Þar kemur fram að hann hafi 8. nóvember 2000 framkvæmt venjubundna uppfærslu á gagnaskrám netþjóns síns hjá áfrýjanda. Hafi einum af hörðu diskum netþjónsins verið ætlað að þjóna frá miðjum september sem sameiginlegt drif fyrir tiltekna starfsmenn áfrýjanda þar á meðal stefnda. Hinn 16. sama mánaðar hafi lögmaður stefnda beðið sig að kanna hvort enn mætti finna á netþjóninum tiltekin skjöl frá stefnda. Hafi hann skoðað drifið og komist að því að stefndi hafi skilið þar eftir 2429 skjöl í 211 möppum. James gaf skýrslu fyrir héraðsdómi og staðfesti ofangreinda yfirlýsingu. Hann bar að hann hafi sem starfsmaður stefnda haft yfir að ráða tölvu sem sett hafi verið upp sem netþjónn og hafi stefndi auk annars nafngreinds starfsmanns áfrýjanda haft þar aðgang. Hann sagði að skort hafi rými á hinum almenna netþjóni þar sem minna en 12% af rýminu hafi verið laust, en þegar svo sé ástatt væri þörf á að bæta við diskaplássi eða rýma til. Hann staðfesti að hann hafi tekið öryggisafrit af umræddum netþjóni 8. nóvember 2000. Síðar hafi stefndi haft við sig samband og beðið sig að kanna hvort þar væru vistuð skjöl af heimasvæði stefnda. Hann kvaðst hafa athugað afrit í tölvunni og skjölin verið þar en framburður hans um hvar og hvernig hann hafi athugað þetta er ekki að öllu leyti skýr. Aðspurður um fyrrgreindan framburð Guðmundar Guðnasonar að skjölin hafi ekki fundist sagði hann að í tölvu sinni hafi verið 145.000 skjöl og ef grannt væri leitað væri unnt að finna hvað sem væri. Í framburði hans kom fram að honum mislíkaði hvernig áfrýjandi stóð að starfslokum stefnda. Vitnið lét af störfum hjá áfrýjanda seint í nóvember 2000. III. Eins og að framan er rakið kveðst stefndi hafa flutt margumrædd gögn milli netþjóna í eigu áfrýjanda og hafi gögnin því aldrei horfið úr tölvukerfinu enda þótt þeim hafi verið eytt af heimasvæði stefnda. Framkvæmdastjóri áfrýjanda fullyrðir hins vegar að gögnunum hafi verið eytt og þau ekki fundist þar sem stefndi segist hafa vistað þau þrátt fyrir leit. Vitnisburður James J. Dempsey styður fullyrðingar stefnda en tengsl vitnisins við stefnda draga úr gildi hans. Um þetta stendur því staðhæfing gegn staðhæfingu. Hvorki verður talið að framangreind skýrsla 27. mars 2002 um sérstaka „öryggisskráningu“ skeri þar úr né annað það sem áður er rakið. Áfrýjandi hefur því ekki tryggt sér nægilega sönnum um þetta mikilvæga atriði og verður að bera hallann af því. Óumdeilt er hins vegar að stefndi flutti umrædd gögn af heimasvæði því, sem honum hafði verið úthlutað, eftir að reglulegum starfsskyldum hans í þágu áfrýjanda var lokið, án þess að vera um það beðinn og án þess að láta forsvarsmenn áfrýjanda af því vita. Enda þótt þessi framganga stefnda sé ámælisverð verður ekki talið að hann hafi með henni brotið svo gegn starfsskyldum sínum eða trúnaði við áfrýjanda að heimilað geti fyrirvaralausa brottvikningu úr starfi. Verður því fallist á með stefnda að hann eigi rétt til greiðslu launa til loka uppsagnarfrestsins. Í skýrslu stefnda fyrir héraðsdómi kom fram að hann hafi í desember 2000 tekið að sér tiltekið verkefni fyrir Reykjavíkurborg. Um hafi verið að ræða þróunarverkefni, sem hann hafi ekki gert verkkaupa reikning fyrir nema að hluta. Hafi ekki verið gefinn út reikningur vegna verksins fyrr en um miðjan janúar 2001 og ekki hafi hann tekið sér laun vegna þess fyrr en í apríl þess árs. Þykir ósannað að hann hafi fengið laun vegna þessa verkefnis á uppsagnarfrestinum. Fyrir Hæstarétti var því lýst yfir af hálfu lögmanns stefnda að hann hafi ekki þegið laun frá öðrum á þessu tímabili. Kemur því ekki til skerðingar á kröfu stefnda af þessum sökum. Auk launa á uppsagnarfresti krefst stefndi greiðslu vegna níu yfirvinnutíma sem hann kveðst hafa unnið í október 2000. Í síðari ræðu sinni við munnlegan málflutning fyrir Hæstarétti andmælti lögmaður áfrýjanda þessum kröfulið og taldi engin yfirvinnulaun ógreidd. Verður að fallast á með stefnda að þessi andmæli séu of seint fram komin enda verður ekki af gögnum málsins ráðið að þau hafi fyrr verið höfð uppi. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Origo ehf., greiði stefnda, Eiði Arnarsyni, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 19. desember 2001. Mál þetta sem dómtekið var 25. október sl. er höfðað með stefnu birtri 23. janúar sl. Stefnandi er Eiður Arnarson, Fagrahvammi 3, Hafnarfirði. Stefndi er Skyggnir ehf., Mörkinni 6, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða stefnanda 1.393.500 krónur með dráttarvöxtum af 393.500 krónum frá 31. október 2000 til 30. nóvember s.á., af 893.500 krónum frá þeim degi til 31. desember s.á. en af 1.393.500 krónum frá þeim degi til greiðsludags og að viðurkenndur verði réttur stefnanda til orlofs á stefnufjárhæðina sem var í gjalddaga hinn 15. maí 2001. Þá krefst stefnandi málskostnaðar. Dómkröfur stefnda eru þær aðallega að hann verði sýknaðar af öllum kröfum stefnanda. Til vara er gerð krafa um að krafa stefnanda miðist við að stefndi greiði stefnanda laun til riftunardags hinn 6. nóvember 2000. Til þrautavarakrafa er gerð krafa um að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar. Þá krefst stefndi málskostnaðar. Málavextir: Stefnandi var starfsmaður stefnda, sem er fyrirtæki á sviði tölvuþjónustu, frá miðju ári 2000 þar til honum var sagt upp störfum hinn 29. september sl. Frá janúar 2000 var stefnandi hins vegar starfsmaður móðurfélags stefnda, Tölvumynda hf., en þar áður allt frá árinu 1985 var stefnandi starfsmaður Almennu kerfisfræðistofunnar hf. sem síðar sameinaðist Tölvumyndum hf. Stefnandi starfaði hjá stefnda sem markaðs- og verkefnastjóri. Stefnandi kveður uppsögnina hafa verið fyrirvaralausa en af hálfu stefnda hefur komið fram að ágreiningur hafi verið með stefnanda og forsvarsmönnum stefnda án þess að frekar sé um það fjallað í málatilbúnaði stefnda. Ekki kemur fram í málinu og því reyndar ekki haldið fram að stefnandi hafi sætt áminningu fyrir störf sín hjá stefnda. Við uppsögnina ákvað Guðmundur Guðnason, starfandi framkvæmdastjóri félagsins, að stefnandi skyldi ekki koma til vinnu næstu vikuna en vera hins vegar til taks ef kalla þyrfti hann til vinnu. Stefnandi kveðst hafa verið kallaður til af viðskiptavini stefnda og beðinn um aðstoð. Í samráði við stjórnendur stefnda hafi hann farið sunnudaginn 1. október og unnið fyrir þennan viðskiptavin í 9 klukkustundir. Þann 6. október 2000 hafi stefnandi komið til fundar hjá stefnda. Fundinn hafi setið auk stefnanda Friðrik Sigurðsson, stjórnarmaður stefnda, og Guðmundur Guðnason, framkvæmdastjóri stefnda. Á þessum fundi hafi stefnanda verið tjáð að stefndi óskaði ekki eftir því að hann ynni út uppsagnarfrestinn að öðru leyti en því að þess væri óskað að hann yrði á "bakvakt" þ.e.a.s. að hann kæmi til vinnu þegar og ef kallað yrði í hann. Stefnandi hafi óskað eftir því að þessi tilhögun vinnu í uppsagnarfresti yrði skráð og honum fengið í hendur afrit af því bréfi. Fundarmenn hafi lofað stefnanda því að slíkt bréf yrði ritað og honum afhent það innan viku. Bréf þetta hafi stefnanda ekki borist þrátt fyrir eftirrekstur. Hinn 20. október hafi stefnandi átt tal við Torfa Markússon, starfsmannastjóra stefnda, sem hafi lofað þá enn og aftur að bréf myndi berast allra næstu daga en ítrekað að stefnandi þyrfti ekki að hafa áhyggjur því laun yrðu gerð upp við hann í samræmi við ráðningarsamning. Hinn 9. október kom stefnandi í starfsstöð stefnda, kvaddi samstarfsfólk og afhenti fartölvu og símakort sem hann hafði haft til afnota. Áður en stefnandi afhenti fartölvuna kveðst hann hafa farið yfir þau gögn sem voru á vélinni, eytt persónulegum skjölum og vistað það sem eftir stóð á netþjóni hjá starfsmanni stefnda, James J. Dempsey, en stefnanda og einhverjum fleiri starfsmönnum stefnda hefði verið úthlutað plássi á þeim netþjóni. Ástæðuna kveður stefnandi þá að á þessum tíma hafi verið takmarkað laust pláss á netþjóni stefnda sem geymir heimadrif starfsmanna. Eftir að stefnandi hafði afritað fartölvuna á netþjón James J. Dempsey, kveðst hann hafa hreinsað út af netþjóni stefnda gamalt afrit af fartölvunni, sem enn hafi verið vistað á netþjóninum, í þeim tilgangi að losa um pláss. Undir lok október kveðst stefnandi enn og aftur hafa haft samband við starfsmannastjóra stefnda til að kalla eftir bréfinu sem lofað hefði verið. Torfi starfsmannastjóri hafi þá sagt stefnanda að í ljós hefði komið að hann hefði eytt mikilvægum skjölum úr eigu stefnda og að málið væri komið í hendur Guðmundar Ágústssonar, lögmanns stefnda. Stefnandi hefði haft samband við hann og fengið sömu viðbrögð. Um mánaðamótin hafi stefnandi fengið útborguð laun fyrir 9 fyrstu daga uppsagnarfrestsins en síðan hafi hann ekkert fengið greitt. Hinn 6. nóvember 2000 hafi stefnandi fengið skeyti frá lögmanni stefnda þar sem á hann hafi verið borið að hafa eytt u.þ.b. 2.000 skjölum úr tölvum tilheyrandi stefnda. Hafi lögmaðurinn sakað stefnanda um vísvitandi skemmdarverk á eigum stefnda sem augljóslega hafi verið unnin í því augnamiði að valda stefnda tjóni. Hafi stefnanda jafnframt verið tilkynnt að félagið liti svo á að hann hefði fyrirgert rétti sínum til launa í uppsagnarfresti. Lögmaður stefnda hafi enn fremur tilkynnt stefnanda að óskað yrði eftir því að lögreglan rannsakaði þennan meinta verknað stefnanda. Þeirri rannsókn hefði lokið með því að lögregla felldi málið niður með bréfi 18. október 2001. Í framhaldi þessa hafi bréf gengið á milli aðila og lögmanna þeirra auk þess sem tveir fundir hafi verið haldnir með aðilum í þeirri viðleitni að ná sátt í málinu. Á þessum fundum hafi stefnandi útskýrt hvað gert hefði verið við skjölin og að um venjubundna aðgerð hafi verið að ræða af sinni hálfu, þar sem reglulega sé tekið til á geymslusvæðum tölva og tekið afrit af þeim gögnum sem ekki eru í notkun. Jafnframt hafi hann bent forsvarsmönnum stefnda á þann stað þar sem umrædd gögn voru á tölvu í eigu félagsins og í vörslu þess, þ.e.a.s. á tölvu James Dempseys sem sett hafði verið upp sem netþjónn í þessu skyni. Í framhaldi þessara funda hafi stefnandi óskað eftir því við James að hann kannaði hvort umrædd gögn væru enn til staðar á netþjóni hans. Hafi hann staðfest að gögnin væru öll til staðar. Til að tryggja sönnun um tilvist gagnanna hafi lögmaður stefnanda óskað eftir því að James tæki afrit af tölvunni á geisladisk. James hafi orðið við þessari bón og afhent lögmanni stefnanda geisladisk ásamt bréfi þar sem hann lýsi ofangreindri framvindu. Stefndi kveður þá ákvörðun hafa verið tekna í stjórn stefnda að segja stefnanda upp störfum hjá félaginu frá og með 1. október 2000. Stefnanda hafi verið afhent uppsagnarbréf hinn 29. september 2000. Við uppsögnina hafi staðið til að stefnandi ynni út uppsagnarfrestinn sem voru þrír mánuðir og hafi stefnanda verið kunngert það. Við uppsögnina hafi framkvæmdastjóri stefnda ákveðið að stefnandi tæki sér viku frí frá störfum en kæmi til vinnu aftur mánudaginn 9. október 2000. Á meðan stefnandi var í fríi frá störfum var tekin ákvörðun í stjórn stefnda að breyta fyrri ákvörðun um vinnuskyldu stefnanda í uppsagnarfresti og í stað þess að láta hann vinna uppsagnarfrestinn að greiða honum laun næstu þrjá mánuði. Framkvæmdastjóri stefnda tilkynnti stefnanda þessa ákvörðun föstudaginn 6. október 2000 og bauð honum jafnframt í morgunverðarfund á starfsstöð stefnda að Mörkinni 6, Reykjavík, mánudaginn 9. október 2000, til að kveðja samstarfsfólk sitt ásamt því að hann skilaði þá fartölvu sem hann hafði afnot af, lyklum, farsímakorti og öðru sem tilheyrði stefnda. Það hafi verið vilji framkvæmdastjóra stefnda að viðskilnaðurinn mætti vera í friði og sátt á milli stefnanda og fyrrverandi samstarfsmanna þó ágreiningur væri á milli stjórnar stefnda og stefnanda. Stefnandi hafi þáð þetta boð og á morgunverðarfundinum hinn 9. október hafi farið vel á með honum og starfsfólkinu. Þar hafi stefnandi afhent framkvæmdastjóra stefnda lyklana að húsinu ásamt fartölvunni og farsímakortinu. Eftir að stafsfólkið hefði setið góða stund með stefnanda hafi hann verið kvaddur af framkvæmdastjóra stefnda og þökkuð störf fyrir félagið. Framkvæmdastjórinn hafi síðan þurft að fara á fund og stefnandi orðið eftir með nokkrum starfsmönnum á kaffistofu stefnda. Eigi hafi framkvæmdastjóri stefnda vitað hvenær stefnandi fór út úr húsi en nokkru síðar þegar hann fór að huga að gögnum sem hann vissi að höfðu verið vistuð á heimasvæði stefnanda hafi hann komist að því að eytt hefði verið út af heimasvæðinu um 2.500 skjölum. Við nánari eftirgrennslan hafi komið í ljós að um hafi verið að ræða skjöl sem tilheyrt hafi fyrirtækinu og stefnandi unnið að meðan hann var starfsmaður stefnda. Þrátt fyrir leit á öðrum stöðum í tölvukerfi stefnda hafi þau ekki fundist og eftir að hafa spurt lykilmenn í fyrirtækinu, sem höfðu aðgang að heimasvæðinu, hafi enginn þeirra kannast við að hafa átt við skjölin, fært þau til eða verið beðinn um að vista þau. Þá hafi einnig komið í ljós hjá starfsmönnum stefnda að stefnandi hafi ekki farið eftir morgunkaffið heldur sest við tölvu sína og unnið eitthvað í henni. Starfsmenn hafi ekki vitað hvað hann var að gera og ekki vitað annað en að stefnandi hafi unnið við tölvuna í fullu leyfi frá framkvæmdastjóra stefnda. Framkvæmdastjóra stefnda hafi tekist að ná skjölunum til baka og komist að því að rétt notendanafn hefði verið notað til að komast inn í tölvuna. Það notendanafn hafi tilheyrt stefnanda og enginn annar átt að vita eða haft rétt til að nota það. Framkvæmdastjórinn hafi ekki getað séð að skjölin hefðu verið flutt á annað heimasvæði eða annan netþjón. Það hafi verið greinilegt að tilgangur þess sem þarna var að verki hafi verið sá að eyða skjölunum. Með því að skoða gögnin komst framkvæmdastjóri stefnda að því að eitthvað af gögnum tengdust stefnanda beint en mikill meirihluti þeirra vörðuðu starfsemi stefnda og samskipti stefnda við viðskiptaaðila sína. Þegar framkvæmdastjóra stefnda var þetta ljóst hafi hann tilkynnt verknaðinn til stjórnar stefnda sem hafi tekið þá ákvörðun um mánaðamótin október nóvember að fela lögmanni félagsins málið. Stefnanda hafi í framhaldi af því verið sent símskeyti og tilkynnt formlega um brottrekstur hans frá fyrirtækinu. Jafnframt hafi sú ákvörðun verið tekin að greiða honum einungis laun til 8. október 2000 eða til þess tíma sem verknaðurinn var framinn. Á fundi sem haldinn hafi verið 15. nóvember 2000, hafi stefnandi gengist við því að hafa átt við gögn sem verið hafi á heimasvæði hans en ekki eytt þeim heldur fært þau yfir á annan netþjón hjá stefnda og hafi gefið þá skýringu að hann "hafi verið að hreinsa til eins og fólk gerði þegar það hætti störfum." Þrátt fyrir þessar upplýsingar hefði framkvæmdastjóri stefnda með engu móti getað rakið þessi skjöl frá heimasvæði stefnanda á þann stað sem stefnandi kvaðst hafa vistað þau, á tölvu James J. Dempsey. Framkvæmdastjóri stefnda kveðst hafa eftir þennan fund athugað sérstaklega hvort skjölin hafi verið vistuð hjá James en ekki fundið þau þrátt fyrir mikla leit. Kveður framkvæmdastjóri stefnda að skjölin hafi ekki getað farið fram hjá sér ef þau hefðu verið vistuð á netþjóni James. Hvernig sem á því standi hafi greindur James gefið þá yfirlýsingu, að stefnandi hafi fært gögn yfir á netþjón hans. Í sömu yfirlýsingu hafi hann tilkynnt að hann hafi látið lögmanni stefnanda í té eintak af þeim gögnum. Stefndi tekur fram að James J. Dempsey hafi sagt upp störfum hjá stefnda um miðjan nóvember 2000. Þá fullyrðingu stefnanda í stefnu að honum og öðrum starfsmönnum hafi verið úthlutað plássi á netþjóni James til geymslu gagna kveður stefndi alranga. Fráleitt sé tíðkanlegt að gögn sem vista eigi varanlega séu færð yfir á netþjón sem notaður sé til þróunar- og kerfisprófana. Netþjónn James hafi verið af þeim toga. Stefndi kveður að í þeirri tölvu sem James notaði hafi hann haft harðan disk sem var í eigu hans. Kveðst framkvæmdastjóri stefnda vita að James hafi notað þennan disk fyrir hluta af þeim gögnum sem hann hafi verið að vinna við fyrir Reykjavíkurborg. Aðrir starfsmenn stefnda hafi ekki haft leyfi til að nota þennan harða disk fyrir gagnageymslu. Um hafi verið að ræða marga aðra staði þar sem þeir hefðu getað geymt gögn teldu þeir ástæðu til þess að vista þau á öðrum stöðum en sínu heimasvæði. Engin plássvandræði hafi verið á heimasvæði stefnanda og hafi það verið ástæðulaust fyrir hann að flytja gögnin frá sínu heimasvæði. Engin gögn hafi fundist á netþjóni James eftir að hann fór frá stefnda. Málsástæður: Stefnandi kveðst byggja á munnlegum ráðningarsamningi við stefnda sem hafi tekið mið af samningi sem stefnandi hafði haft við móðurfélag stefnda áður. Samkvæmt þessum samningi hafi mánaðarlaun stefnanda verið 500.000 krónur eins og framlagður launaseðill beri með sér. Tímakaup stefnanda hafi verið 3.000 krónur á tímann í yfirvinnu og í októbermánuði hafi hann unnið 9 yfirvinnutíma. Orlof reiknist á allar þessar fjárhæðir í samræmi við samning aðila og almennar reglur. Stefnandi mótmælir því að hafa unnið stefnda tjón eða yfirleitt gert nokkuð er réttlæti riftun ráðningarsamnings eins og stefndi haldi fram. Það hafi verið staðfest af vitninu James J. Dempsey að vitninu hafi verið falið að opna svæði á tölvu sinni til afnota fyrir ákveðna starfsmenn stefnda og þ.á m. hafi verið stefnandi. Vitnið staðfesti að 2429 skjöl hafi verið afrituð inn á þetta svæði og staðið stjórnendum og starfsmönnum stefnda til afnota hinn 8. nóvember þegar vitnið hafi tekið afrit af tölvunni. Ásakanir stefnda á hendur stefnanda eru því úr lausu lofti gripnar og byggðar á misskilningi um atvik máls. Enginn grundvöllur var því til þess að rifta ráðningarsamningi stefnda og stefnanda og hann á því rétt til fullra launa í samræmi við ráðningarsamning sinn og ákvæði laga. Réttur launafólks til launa í uppsagnarfresti sé ótvíræður og í raun lögákveðinn. Vegna langs starfsaldurs hjá stefnda og þeim félögum sem að honum standa eigi stefnandi ótvíræðan rétt til fullra launa í þrjá mánuði frá 1. október að telja. Stefnukröfur byggi alfarið á þessum réttindum stefnanda. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi fyrirgert rétti sínum til launa og að hann hafi verið í fullum rétti með að reka stefnanda úr starfi frá og með 9. október 2000. Stefnandi hafi framið þann alvarlega verknað að eyða út úr tölvukerfi stefnda um 2.500 skjölum eftir að honum hafði verið tilkynnt að vinnuskyldu hans hjá stefnda væri lokið. Telur stefndi að riftunin hafi ekki í för með sér bótaskyldu af hans hálfu og stefnandi eigi enga kröfu til greiðslu launa í uppsagnafresti. Í máli þessu sé ekki deilt um að stefnandi hafi þurrkað út um 2.500 skjöl af heimasvæði sínu. Hins vegar séu mismunandi skoðanir á því hvort hann hafi eytt þessum gögnum eða flutt þau yfir á netþjón annars starfsmanns. Stefndi telur engan vafa á því leika að tilgangur stefnanda hinn 9. október 2000, hafi verið sá að eyða þessum skjölum varanlega úr tölvukerfi stefnda. Það sé fyrirsláttur að um plássleysi hafi verið að ræða á heimasvæði hans, nægt pláss hafi verið á þessu svæði sem og öðrum svæðum til að geyma gögn af þessu tagi. Þá sé það til að styðja fullyrðingu stefnda að eyðingin/flutningurinn hafi átt sér stað á þeim tíma þegar vinnuskyldum stefnanda gagnvart stefnda var lokið. Það styðji staðhæfingu stefnda enn frekar að skjölunum hafi verið eytt án vitneskju framkvæmdastjóra stefnda eða annarra starfsmanna stefnda. Stefnandi hafi ekki lagt nein skilaboð til framkvæmdastjóra stefnda eða annarra starfsmanna um gagnaflutninga eða látið vitnið, James, vita að hann hefði gögnin á sínum netþjóni. Verknaðurinn hafi ekki verið framinn í ógáti og sú skýring ekki haldbær að stefnandi hafi verið að taka til á heimasvæði sínu. Stefnda sé því ómögulegt að líta á málið öðruvísi en svo að stefnandi hafi vísvitandi verið að gera erfitt fyrir og eyðingin hafi verið hefndarráðstöfun vegna uppsagnarinnar. Stefnda sé treyst sem ábyrgu tölvufyrirtæki fyrir varðveislu og aðgengi að skjölum viðskiptavina sinna, sem séu í vörslu stefnda. Með háttsemi sinni hafi stefnandi stefnt þessu trausti stefnda í hættu. Þau gögn sem stefndi hafi eytt hafi ekki verið gögn viðskiptamanna félagins heldur gögn sem stefnandi og aðrir starfsmenn stefnda hefðu unnið með og samið fyrir stefnda á starfstíma stefnanda hjá stefnda auk annarra gagna sem unnin voru þegar stefnandi var starfsmaður AKS. Þar hafi verið m.a. ýmsir samningar og gögn um samskipti við viðskipavini stefnda. Stefndi geri engan greinarmun á því hvort um hafi verið að ræða gögn í eigu stefnda eða í eigu viðskiptavinar stefnda. Hvers konar óheimil eyðing skjala sé litin mjög alvarlegum augum hjá stefnda og hafi stefnandi vitað það fullvel og einnig að skjölin sem hann eyddi hafi ekki verið hans eigin heldur tilheyrt stefnda. Þá hafi stefnanda einnig verið fullljós þýðing þess fyrir stefnda sem tölvufyrirtækis að eiga afrit af öllum skjölum sem það hefur sent frá sér eða unnið með enda hafi stefndi starfað á þessu sviði í áratugi. Á því leiki enginn vafi að háttsemi stefnanda falli að 1. mgr. 257. gr. alm. hgl. eins og ákvæðinu hafi verið breytt með lögum nr. 39/2000. Tilgangur þeirrar lagasetningar hafi einmitt verið sá að verja eigendur gagna sem geymd séu á tölvutæku formi fyrir eyðingu þeirra og breytingu. Í því sambandi skipti engu máli hvort eyðilegging hafi átt sér stað eða hvort tekist hafi að endurheimta skjölin eða breyta þeim í upphaflegt horf. Það sem ákvæðinu sé ætlað að vernda sé sú eign sem í gögnunum felist og að eigandi þeirra geti treyst því að þeim verði ekki eytt eða breytt án viðurlaga. Það verði að líta á verknaðinn sem slíkan en ekki tjónið. Með ákvæðinu sé verknaðurinn gerður refsiverður. Stefndi telur það engu máli skipta hvort stefnandi hafi verið við vinnu hjá stefnda eða hann framið verknað sinn eftir að honum hafði verið tilkynnt að hann hefði engar vinnuskyldur gagnvart stefnda. Telur stefndi að hann hafi í báðum tilvikum haft trúnaðarskyldur gagnvart stefnda. Þó telur stefndi það sýnu alvarlegra að stefnandi skyldi hafa eytt skjölunum eftir að búið var að tilkynna honum að vinnuframlag hans í uppsagnafresti væri afþakkað. Með því hafi verið búið að gera honum fulla grein fyrir því að hann mætti ekki nota eignir stefnda. Stefndi telur að riftunin eigi að miðast við 9. október 2000, en ekki dagsetningu skeytisins þar sem stefnanda var tilkynnt um riftun samningsins. Vísar stefndi til þess að forsvarsmönnum stefnda hafi ekki verið fyllilega ljóst strax að skjölunum hefði verið eytt. Þá hafi það tekið ákveðinn tíma að fara í gegnum tölvukerfi fyrirtækisins til að staðreyna eyðinguna jafnframt því sem athuga hefði þurft hver verið hafi að verki. Þá hafi það einnig komið til að stjórnarmaður félagsins hafi verið erlendis og ekki hægt að taka á málunum strax. Auk þess hafi þurft að athuga lagalega stöðu og hvernig ætti að bregðast við þessum óvæntu aðstæðum. Þá hafi stefnandi verið erlendis og því erfitt að koma boðum til hans. Til stuðnings kröfum stefnda í aðalsök er vísað til almennra reglna í kröfu og vinnurétti, sérstaklega starfsskyldna launþega og réttar atvinnurekanda til riftunar á vinnusamningi brjóti starfsmaður af sér gagnvart atvinnurekanda. Þá er einnig vísað til þess að það sé fyrirvaralaus brottrekstrarsök ef starfsmaður verður uppvís að refsiverðum verknaði. Varakröfu í málinu miðar stefndi við að stefnanda verði greidd laun til þess tíma að hann fékk riftunarbréfið í hendur, en vísar að öðru leyti til umfjöllunar um aðalkröfu stefnda. Þrautavarakrafa byggist á því að fyrir liggi að stefnandi hafi verið að vinna að verkefni með James Joseph Dempsey og að stefnandi hafi fengið greitt fyrir þá vinnu. Þá hafi einnig komið fram að þeir hafi verið að vinna fyrir tölvufyrirtækið Hugvit ehf. NIÐURSTAÐA Stefnanda var sagt upp störfum 29. september 2000 og á fundi 6. september kynntu forsvarsmenn stefnda honum að ekki væri til þess ætlast að hann ynni í uppsagnarfresti. Mánudaginn 9. september kom stefnandi á skrifstofur stefnda til þess að kveðja samstarfsfólk sitt og ganga frá vinnusvæði. Jafnframt eyddi hann gögnum af heimasvæði sínu og færði á annan netþjón svo sem fram kom hjá vitninu James J. Dempsey. Fram kemur í skýrslu framkvæmdastjóra stefnda, Guðmundar Guðnasonar, að hann hefði þá verið búinn að setja öryggislás á tölvukerfið þannig að gögn eyddust ekki og að unnt var að nálgast gögn þessi. Kemur og fram í greinargerð stefnda að framkvæmdastjórinn gat nálgast gögnin og af skýrslu framkvæmdastjórans fyrir dómi verðir ráðið að sú öryggisaðgerð sem hann hafði framkvæmt hafi leitt til þess að gögnin eyddust ekki þrátt fyrir aðgerðir stefnanda. Samkvæmt því er ekki sýnt fram á að stefndi hafi orðið fyrir tjóni af gagnaeyðingu stefnanda. Þá verður litið til þess að mál vegna kæru á hendur stefnanda var fellt niður af lögreglunni í Reykjavík og því ekki sýnt fram á að stefnandi hafi framið refsiverðan verknað í umrætt sinn. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á það með stefnda að sýnt sé fram á að stefnandi hafi brotið þannig gagnvart honum að leiði til þess að stefnda hafi verið heimilt að fella niður greiðslur launa til hans út uppsagnarfrest hans og verður krafa stefnanda því tekin til greina með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 350.000 krónur í málskostnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, Skyggnir hf., greiði stefnanda, Eiði Arnarsyni, 1.393.500 krónur með dráttarvöxtum af 393.500 krónum frá 31. október 2000 til 30. nóvember s.á., af 893.500 krónum frá þeim degi til 31. desember s.á. en af 1.393.500 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Viðurkenndur er réttur stefnanda til orlofs, sem var í gjalddaga hinn 15. maí 2001, á stefnufjárhæðina. Stefndi greiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 513/1998
Virðisaukaskattur Bókhald
H og S, eigendur og fyrirsvarsmenn hlutafélagsins B, voru ákærðir fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt, bókhaldslögum og lögum um ársreikninga. S, sem var hluthafi í B, átti ekki sæti í stjórn félagsins og hafði hvorki prókúruumboð né fór með framkvæmdastjórn B. Var ekki talið nægilega sannað að staða S hjá félaginu hefði verið slík að hann gæti borið refsiábyrgð vegna þeirra brota sem ákært var fyrir, hvorki sem aðalmaður né hlutdeildarmaður. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu S staðfest. Talið var sannað að H hefði gerst sekur um stórfelld brot gegn lögum um virðisaukaskatt og var um fjárhæðir byggt á útreikningum skattrannsóknarstjóra. Þá var H sakfelldur fyrir brot gegn lögum um bókhald, en ekki voru talin vera skilyrði til að sakfella hann fyrir brot gegn lögum um ársreikninga. Var H dæmdur til fangelsisrefsingar, sem var að hluta til skilorðsbundin, og til greiðslu sektar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 21. desember 1998 af hálfu ákæruvalds og krefst þess að báðir ákærðu verði sakfelldir samkvæmt I. og III. kafla ákæru, refsing ákærða Helga Marteins Gunnlaugssonar þyngd og ákærða Stefáni Axel Stefánssyni gerð refsing. Ákærði Helgi Marteinn Gunnlaugsson krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur að því er hann varðar. Ákærði Stefán Axel Stefánsson krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, en til vara að hann verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. I. Krafa ákærða Stefáns um frávísun málsins frá Hæstarétti er reist á því að hann hafi með hinum áfrýjaða dómi verið sýknaður af kröfum ákæruvaldsins á grundvelli mats héraðsdómara á sönnunargildi munnlegs framburðar síns og annarra, sem gáfu skýrslur við meðferð málsins fyrir dómi. Samkvæmt c. lið 147. gr. og 4. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 7. gr. og 19. gr. laga nr. 37/1994, verði það mat ekki endurskoðað fyrir Hæstarétti, enda hafi engar munnlegar skýrslur verið gefnar hér fyrir dómi. Af þeim lagaákvæðum, sem að framan greinir, verður ályktað að Hæstiréttur geti metið hvort sönnun hafi tekist um sök ákærðs manns að því leyti, sem niðurstaða verður reist á mati á öðrum gögnum en munnlegum framburði eða ákvörðun um hvort sönnunarbyrði sé annars fullnægt. Af 5. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991, svo sem greininni var breytt með 19. gr. laga nr. 37/1994, er og ljóst að Hæstiréttur getur lagt sjálfstætt mat á sönnunargildi munnlegs framburðar, þannig að til ómerkingar komi á héraðsdómi. Af þessum ástæðum er ekki hald í fyrrnefndum rökum fyrir því að vísa skuli málinu frá Hæstarétti. II. Eins og nánar greinir í héraðsdómi stofnaði ákærði Helgi ásamt Ingvari Þórðarsyni og Laufeyju Hrönn Jónsdóttur hlutafélagið Blámenn hinn 6. nóvember 1993. Samkvæmt tilkynningu til hlutafélagaskrár var ákærði Helgi formaður stjórnar félagsins og prókúruhafi, Ingvar meðstjórnandi og Laufey varamaður í stjórn. Var þessi skipan óbreytt þar til Ingvar sagði sig úr stjórn félagsins með bréfi 31. janúar 1995, sem barst hlutafélagaskrá 28. febrúar sama árs. Mun enginn hafa tekið sæti hans í félagsstjórn. Samkvæmt frásögn ákærðu kom Ingvar í reynd aldrei að rekstri félagsins og seldi hann ákærða Stefáni hlut sinn í því, fjórðung hlutafjár, að virðist í janúar 1994. Félagið hafði með höndum rekstur veitingahúss með heitinu Berlín, sem var starfrækt að Austurstræti 22 í Reykjavík, frá því í nóvember 1993 til 15. janúar 1995. Munu ákærðu báðir hafa verið meðal starfsmanna félagsins meðan á þeirri starfsemi stóð, en ákærði Stefán þó frá þeim tíma, sem hann gerðist þar hluthafi. Skattrannsóknarstjóri ríkisins hóf rannsókn á málefnum félagsins 3. mars 1995. Samkvæmt skýrslu um rannsóknina frá 8. júní sama árs kom fram við hana að skattstjóra hafi aldrei verið tilkynnt um að félagið hefði með höndum virðisaukaskattskylda starfsemi og að hvorki hafi verið skilað virðisaukaskattskýrslum vegna starfseminnar né sá skattur greiddur innheimtumanni. Ekki hafi verið afhentar skilagreinar vegna staðgreiðslu opinberra gjalda starfsmanna eða tryggingargjalds og hafi félagið ekki verið á skrá um launagreiðendur. Skattframtölum hafi heldur ekki verið skilað. Engin bókhaldsgögn hafi komið í leitirnar eða gögn um tekjuskráningu félagsins. Við rannsóknina hafi komið fram sú skýring ákærða Helga á fyrstnefndu atriðunum að alltaf hafi staðið til að tilkynna skattstjóra um starfsemi félagsins, afhenda skýrslur og greiða virðisaukaskatt. Hafi ætlunin verið að láta þær aðgerðir bíða þar til félagið hefði ráð á að standa skil á skattinum, en af því hafi ekki orðið. Um bókhaldsgögn hafi sú skýring verið gefin að sjóðbók hafi verið haldin og fylgiskjöl varðveitt, jafnframt því að tekjur af öðru en sölu aðgöngumiða hafi verið færðar í sjóðvélar og skráðar þannig á pappírsstrimla. Þegar breytingar hafi staðið yfir á húsakynnum, þar sem starfsemi félagsins fór fram, hafi þessi gögn verið sett í pappakassa, sem voru síðan geymdir utandyra á svölum á þaki lægri hluta hússins að Austurstræti 22. Þangað hafi einnig verið sett rusl meðan á framkvæmdum stóð. Þegar það var fjarlægt muni bókhaldsgögnin jafnframt hafa verið tekin af vangá og þeim væntanlega fargað. Samkvæmt umræddri skýrslu fékk skattrannsóknarstjóri í hendur við rannsóknina sjö virðisaukaskattskýrslur, sem voru fylltar út í nafni félagsins og undirritaðar ýmist af ákærða Helga eða ákærða Stefáni. Skýrslurnar hafi náð yfir tímabilið frá nóvember 1993 til loka desember 1994 og verið dagsettar, sú elsta 5. febrúar 1994 en sú yngsta sama dag á árinu 1996. Samkvæmt skýrslunum hafi velta félagsins á tímabilinu alls verið 19.284.949 krónur, en virðisaukaskattur að teknu tilliti til innskatts samtals 1.490.410 krónur. Skattrannsóknarstjóri hafi ekki talið fært að leggja þessar skýrslur til grundvallar, því bókhaldsgögn hafi vantað til að sannreyna upplýsingar í þeim. Hafi því verið gerð sérstök athugun á aðföngum félagsins til rekstrarins og farið þar eftir ábendingum ákærða Helga um hvaðan þeirra hafi verið aflað. Fengist hafi upplýsingar um innkaup á áfengi og tóbaki hjá Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins á öllu rekstrartímabili félagsins, innkaup á gosdrykkjum hjá Vífilfelli hf. frá nóvember 1993 til júní 1994 og kaup á skemmtanaskattsmiðum hjá tollstjóranum í Reykjavík frá nóvember 1993 til loka janúar 1995. Upplýsingar hafi hins vegar ekki komið fram um önnur aðföng, sem hafi getað myndað veltu hjá félaginu. Ákærði Helgi hafi greint frá því að húsakynni félagsins hafi verið leigð út undir skemmtanahald þrjú eða fjögur skipti fyrir 30.000 til 70.000 krónur hverju sinni. Hann hafi einnig borið að álagning á áfengi hafi að meðaltali verið 110% að teknu tilliti til rýrnunar og tilboða, en á tóbaki tæplega 40%. Gosdrykkir hafi verið seldir fyrir 100 krónur hvert glas, en verð á aðgöngumiða hafi verið 300 krónur. Í niðurstöðum rannsóknarskýrslunnar er greint frá því að gögn hafi komið fram um að nánar tiltekinn hluti af því áfengi, sem hafi verið keypt í nafni félagsins, hafi verið seldur til annarra veitingahúsa. Hafi því verið litið fram hjá þessu áfengi og gengið út frá því að það hafi verið endurselt á kostnaðarverði. Þá hafi verið miðað við að 1.000 skemmtanaskattsmiðar, sem voru keyptir í nafni félagsins í janúar 1995, hafi ekki skilað því tekjum. Að teknu tilliti til þess magns af áfengi og tóbaki, sem komið hafi fram að félagið hafi keypt, að frádregnu því áfengi, sem það endurseldi öðrum veitingahúsum, og á grundvelli fyrrnefndra upplýsinga ákærða Helga um álagningu á þeim vörum, komst skattrannsóknarstjóri að þeirri niðurstöðu að virðisaukaskattskyld velta félagsins vegna sölu þeirra hefði á árinu 1993 verið 5.030.182 krónur, á árinu 1994 21.910.291 króna, en á árinu 1995 384.494 krónur. Með samsvarandi hætti var komist að þeirri niðurstöðu að skattskyld velta vegna sölu á gosdrykkjum hefði verið 140.241 króna á árinu 1993, en 280.401 króna á tímabilinu frá ársbyrjun til loka júní 1994. Sala aðgöngumiða hafi myndað skattskylda veltu að fjárhæð 240.964 krónur á árinu 1993 og 963.856 krónur á árinu 1994, en enga á árinu 1995. Loks hafi útleiga á veitingasal félagsins skilað skattskyldri veltu á árinu 1994 að fjárhæð 140.562 krónur, en engri á árunum 1993 og 1995. Að þessu gættu hafi virðisaukaskattskyld velta félagsins numið alls 5.411.387 krónum 1993, 23.295.110 krónum 1994 og 384.494 krónum 1995, eða samtals 29.090.991 krónu. Virðisaukaskattur af þeirri fjárhæð hafi verið 1.325.790 krónur á fyrstnefnda árinu, 5.707.302 krónur á því öðru, en 94.201 króna á því þriðja, eða alls 7.127.293 krónur. Innkaupsverð fyrrnefndra aðfanga að viðbættu kaupverði á vörum, sem upplýsingar hafi fengist um en ekki hafi nýst til endursölu, hafi að meðtöldum virðisaukaskatti verið 3.150.817 krónur á árinu 1993, 15.954.802 krónur 1994, en 227.950 krónur 1995, eða alls 19.333.569 krónur. Með þessu hafi myndast hjá félaginu innskattur að fjárhæð 611.885 krónur á fyrstnefnda árinu, 3.107.152 krónur á því öðru, en 44.858 krónur á því þriðja, eða samtals 3.763.895 krónur. Þegar tekið hafi verið tillit til þessa innskatts verði niðurstaðan sú að félagið hafi vanrækt að standa skil á virðisaukaskatti sem hér segir: Á árinu 1993 713.905 krónur, á árinu 1994 2.600.150 krónur og á árinu 1995 49.343 krónur, eða samtals 3.363.398 krónur. Í skýrslu skattrannsóknarstjóra var jafnframt fjallað sérstaklega um rannsókn á launagreiðslum félagsins, skil á staðgreiðslu opinberra gjalda og stofn til álagningar tryggingargjalds. Ekki eru efni til að víkja hér nánar að þeim þætti rannsóknarinnar, enda tekur ákæra ekki til þeirra atriða, sem hann laut að. Með bréfi 3. ágúst 1995 sendi skattrannsóknarstjóri skýrslu sína til ríkisskattstjóra til endurákvörðunar á opinberum gjöldum félagsins. Ríkisskattstjóri tilkynnti félaginu 17. sama mánaðar að fyrirhugað væri að breyta skattálagningu á grundvelli skýrslunnar, sem jafnframt var send því, og var því gefinn kostur á að hreyfa athugasemdum. Munu engar athugasemdir hafa komið fram. Hinn 30. maí 1996 ákvað ríkisskattstjóri hækkun á gjöldum félagsins. Var virðisaukaskattur frá árunum 1993, 1994 og 1995 ákveðinn samtals 7.411.250 krónur að viðbættu álagi, 1.482.250 krónum, eða alls 8.893.500 krónur. Þá var tekjuskattur vegna gjaldáranna 1994 og 1995 hækkaður frá fyrri áætlun skattstjóra, 1.518.000 krónum, um alls 10.374.375 krónur. Af gögnum málsins verður ekki séð að þessi endurákvörðun gjalda hafi verið kærð. Með bréfum 28. júlí og 28. ágúst 1996 tilkynnti skattrannsóknarstjóri ákærðu að fyrirhugað væri að taka ákvörðun um refsimeðferð vegna þeirra atvika, sem greindi í áðurnefndri rannsóknarskýrslu. Ákærði Helgi óskaði eftir því með bréfi til skattrannsóknarstjóra 18. september 1996 að málinu yrði beint til yfirskattanefndar, en ákærði Stefán mun ekki hafa látið þetta erindi til sín taka. Skattrannsóknarstjóri beindi síðan málinu til rannsóknarlögreglu ríkisins með bréfi 30. júní 1997. Skýrslur voru teknar af ákærðu hjá ríkislögreglustjóra 7. og 8. maí 1998, en af gögnum málsins verður ekki ráðið að teljandi aðgerðir hafi farið þar að öðru leyti fram til rannsóknar á því. Fyrir liggur að bú Blámanna ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 12. apríl 1996. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var upplýst af hálfu ákæruvalds að skiptum á búinu hafi nýlega verið lokið og greiðsla ekki fengist upp í lýstar kröfur. Ríkislögreglustjóri gaf út ákæru í málinu 23. júní 1998 og er meginefni hennar tekið orðrétt upp í hinum áfrýjaða dómi. Í I. kafla hennar voru ákærðu gefin að sök brot á lögum um virðisaukaskatt, í II. kafla brot á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, en í III. kafla brot gegn bókhaldslögum og lögum um ársreikninga. Fyrir Hæstarétti hefur af hálfu ákæruvalds verið fallið frá sakargiftum samkvæmt II. kafla ákærunnar. III. Samkvæmt því, sem áður greinir, liggur fyrir í málinu að ákærði Stefán, sem var meðal eigenda að hlutafélaginu Blámönnum og síðar samnefndu einkahlutafélagi, átti ekki sæti í stjórn félagsins, fór ekki með framkvæmdastjórn þess og hafði þar ekki prókúruumboð. Eins og nánar greinir í héraðsdómi hefur ákærði Helgi borið að ákærði Stefán hafi tekið ákvarðanir um allt, sem varðaði rekstur félagsins, til jafns við sig. Að öðru leyti en þessu eru einu gögn málsins, sem tengt geta ákærða Stefán við forræði á rekstri félagsins, áðurnefndar virðisaukaskattskýrslur, sem var þó aldrei skilað til yfirvalda. Gegn eindreginni neitun ákærða Stefáns verða þessi gögn ekki talin nægileg til að sanna að staða hans hjá félaginu hafi verið slík að hann geti borið refsiábyrgð vegna þeirrar háttsemi, sem greinir í I. og III. kafla ákæru, hvorki sem aðalmaður að broti né hlutdeildarmaður. Samkvæmt þessu verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu ákærða Stefáns og sakarkostnað hvað hann varðar. Áfrýjunarkostnaður vegna þessa þáttar málsins verður felldur á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun vegna ákærða Stefáns, allt eins og nánar greinir í dómsorði. IV. Í I. kafla ákæru er ákærða Helga gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því að hafa ekki tilkynnt skattstjóranum í Reykjavík um virðisaukaskattskylda starfsemi Blámanna hf., að hafa vanrækt að gera grein fyrir virðisaukaskattskyldri sölu í rekstri félagsins á árunum 1993 til 1995 og ekki staðið tollstjóranum í Reykjavík skil á virðisaukaskatti frá sama tímabili, samtals 3.363.398 krónum. Með framburði ákærða Helga og öðrum gögnum málsins er sannað að hann hafi gerst sekur um umrædda vanrækslu á tilkynningu um virðisaukaskattskylda starfsemi félagsins. Hann hefur með þessari háttsemi brotið gegn ákvæði 3. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, svo sem greininni var breytt með 3. gr. laga nr. 42/1995, sem hér verður beitt eftir meginreglu 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. áður 2. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sem í gildi var þegar brot ákærða var framið. Þá er með sama hætti sannað að ákærði hafi gerst sekur um að láta hjá líða að afhenda virðisaukaskattskýrslur vegna rekstrar félagsins. Með þeirri háttsemi braut hann gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, svo sem greininni var breytt með 3. gr. laga nr. 42/1995, sbr. áður sömu málsgrein sömu greinar, sem var í gildi þegar brotin voru framin. Eins og greinir í héraðsdómi hefur ákærði Helgi viðurkennt að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti vegna starfsemi félagsins á fyrrnefndu tímabili, en hann telur fjárhæð skattsins hafa verið réttilega reiknaða í virðisaukaskattskýrslum, sem fram komu við rannsókn skattrannsóknarstjóra og áður er getið, eða alls 1.490.410 krónur. Af hálfu ákæruvalds eru sakargiftir á hendur ákærða á hinn bóginn reistar að þessu leyti á fyrrgreindri niðurstöðu í skýrslu skattrannsóknarstjóra 8. júní 1995 um virðisaukaskattskylda veltu félagsins frá nóvember 1993 til janúar 1995, virðisaukaskatt sem reiknaður verði af þeirri veltu, rekstrarútgjöld félagsins á sama tímabili og innskatt, sem af þeim myndast. Er þannig í ákæru talið að fjárhæð virðisaukaskatts, sem ákærði hafi látið hjá líða að greiða af fjármunum félagsins, eigi réttilega að teljast 3.363.398 krónur. Í umræddri skýrslu skattrannsóknarstjóra er gerð ítarleg grein fyrir þeim forsendum, sem bjuggu að baki niðurstöðu um framangreint efni. Svo sem áður er rakið var þar stuðst við gögn, sem fengust um kaup félagsins á áfengi, tóbaki, gosdrykkjum og skemmtanaskattsmiðum, og fundið þannig kostnaðarverð aðfanga til rekstrarins. Ekki var þó byggt til fullnaðar á þessum gögnum, því bæði var tekið tillit til frásagnar ákærða um endursölu á hluta áfengisins til annarra veitingahúsa og til þess að hluti skemmtanaskattsmiða gæti ekki hafa komið félaginu að notum. Þá var jafnframt látið við það sitja að miða innkaup félagsins á gosdrykkjum við fyrirliggjandi upplýsingar um viðskipti þess við Vífilfell hf., sem þó lauk í júní 1994. Eru því bersýnilega vantalin innkaup á slíkum vörum upp frá því og þar til rekstri félagsins lauk. Eru engin haldbær rök til að efast um að þessi gögn gefi rétta mynd af lágmarki þeirra aðfanga, sem félagið aflaði til rekstrar síns. Eins og áður greinir áætlaði skattrannsóknarstjóri á grundvelli þessara upplýsinga um aðföng hver sala félagsins á vörum og þjónustu gæti hafa verið. Um álagningarhlutfall á áfengi og tóbak er hermt þar að stuðst hafi verið við upplýsingar frá ákærða Helga. Eins hafi verið stuðst við frásögn hans um söluverð gosdrykkja og aðgöngumiða, svo og um tekjur af útleigu á veitingasal. Um álagningarhlutfallið, sem var lagt til grundvallar varðandi áfengi, er þess að geta að af hálfu ákæruvalds voru lagðir fyrir Hæstarétt nýir útreikningar skattrannsóknarstjóra á tekjum, sem félagið gæti hafa aflað sér miðað við það magn áfengis, sem fyrir liggur að það keypti, og útsöluverð þess á veitingum samkvæmt verðkönnun samkeppnisstofnunar frá apríl 1994, sem tók til 107 veitingahúsa á höfuðborgarsvæðinu, þar á meðal veitingahússins Berlínar. Í þessum útreikningum kemur meðal annars fram að álagning félagsins á áfengi hafi verið á bilinu frá 217,5% til 248,8% eftir einstökum tegundum. Að þessu gættu og öðru, sem liggur fyrir í málinu, er álagningarhlutfallið 110%, sem stuðst var við í upphaflegum útreikningum skattrannsóknarstjóra, sýnilega í hóf stillt. Verður ekki fallist á þá málsvörn ákærða að þar skorti á að tekið sé nægilegt tillit til rýrnunar vörubirgða og lækkunar á álagningu vegna tímabundinna tilboða á einstökum vörum. Um önnur atriði í forsendum fyrir útreikningum skattrannsóknarstjóra, sem að framan greinir, hafa ekki komið fram rökstudd andmæli. Ekki eru efni til að vefengja áreiðanleika niðurstöðu skattrannsóknarstjóra um vörusölu þótt í skýrslu hans sé lagt til grundvallar að aðföng hafi nýst félaginu að fullu til tekna á sama virðisaukaskattstímabili og þeirra var aflað. Er þá litið til þess að engu skiptir fyrir niðurstöðu málsins á hvaða tíma tekjur hafi nákvæmlega skilað sér af aðföngum, enda ræðst hvorki refsinæmi vanskila á virðisaukaskatti né viðurlög vegna þeirra af því hvenær ætluð brot í málinu voru framin. Auk þess, sem að framan greinir, hefur ákærði borið því við að útreikningar skattrannsóknarstjóra fái ekki staðist, því þar sé ekki tekið tillit til þess að þegar félagið hætti starfsemi hafi það selt rekstur sinn, þar á meðal áfengisbirgðir, en með þær sé allt að einu farið í útreikningum eins og seldar væru í veitingarekstri. Um þetta verður ekki litið fram hjá því að ákærðu hafa borið að Stuðlafell ehf. hafi keypt umræddan rekstur, en samkvæmt framlögðu vottorði hlutafélagaskrár eru þeir sjálfir einu stjórnarmennirnir í því félagi. Engin gögn hafa verið lögð fram um sölu rekstrarins, þótt ákærða Helga hefði vegna stöðu sinnar hjá kaupandanum verið í lófa lagið að koma slíkum gögnum á framfæri. Eru því ekki efni til að taka þessa málsvörn ákærða til greina. Samkvæmt öllu framangreindu er ekki varhugavert að telja nægilega sannað að ákærði Helgi hafi látið hjá líða að standa skil á virðisaukaskatti vegna rekstrar Blámanna hf. frá nóvember 1993 til janúar 1995 að minnsta kosti sem nemur 3.363.398 krónum. Með þeirri háttsemi hefur hann gerst sekur um brot gegn 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, svo sem lögunum var breytt með 3. gr. laga nr. 42/1995. Samkvæmt 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga verður ákvæðinu með áorðnum breytingum þó ekki beitt við ákvörðun refsingar, heldur 1. mgr. 40. gr. fyrstnefndu laganna eins og hún hljóðaði þegar brotin voru framin. Eins og að framan greinir hefur ákærði Helgi gerst sekur um þrenns konar brot gegn 40. gr. laga nr. 50/1988. Að þeim samanlögðum telst brot hans stórfellt. Auk þess, sem áður er getið, verður háttsemi hans því heimfærð til 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, eins og þeim var breytt með 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. áður 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988, sem var í gildi þegar brot ákærða voru framin. V. Í III. kafla ákæru er ákærða Helga gefið að sök að hafa látið undir höfuð leggjast að halda lögboðið bókhald fyrir félagið á árunum 1993, 1994 og 1995 og gera ársreikninga fyrir það. Fyrir dómi bar ákærði að haldið hafi verið bókhald fyrir félagið, en það hafi glatast með þeim hætti, sem hann lýsti við skýrslugjöf hjá skattrannsóknarstjóra og áður er getið. Öll frásögn ákærða í þessum efnum er fjarstæðukennd. Með henni hefur hann þó gengist við því að hafa farið þannig með bókhaldsgögn, sem kunna að hafa verið tiltæk, að engar líkur voru fyrir öðru en að þau færu forgörðum. Hefur ákærði þannig brotið gegn ákvæði 36. gr., sbr. 4. tölulið 1. mgr. 37. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37/1995, og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, svo sem þeim var breytt með 1. gr. laga nr. 39/1995, að því leyti sem verknaður ákærða var í andstöðu við 16. gr. laga nr. 51/1968 um bókhald, sbr. 3. gr. laga nr. 47/1978, og 262. gr. almennra hegningarlaga á þeim tíma, sem hann var framinn. Þessi háttsemi ákærða rúmast innan þeirrar verknaðarlýsingar í ákæru, sem áður er getið. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður ekki fallist á að skilyrði séu til að sakfella ákærða sérstaklega fyrir að hafa vanrækt að gera ársreikninga fyrir félagið. VI. Brotin, sem ákærði Helgi er sakfelldur fyrir samkvæmt framansögðu, eru stórfelld. Samfelld háttsemi hans í atvinnurekstri, sem stóð yfir í nærri 15 mánuði, ber ótvírætt vitni um einbeittan ásetning til brota. Verður við ákvörðun refsingar að líta til ákvæða 1., 2., 5., 6. og 7. töluliðar 1. mgr. 70. gr. og 1. mgr. 77. gr. almennra hegningarlaga. Svo sem greinir í héraðsdómi hefur ákærði þrívegis sætt refsingu fyrir umferðarlagabrot eftir að brotin, sem um ræðir í þessu máli, voru framin. Verður því við refsiákvörðun jafnframt að gæta að ákvæði 78. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur hins vegar ekki áður sætt refsingu, svo áhrif hafi við úrlausn þessa máls. Einnig verður að líta til þess verulega dráttar, sem áður er greint frá að hafi orðið á meðferð málsins í höndum skattyfirvalda og lögreglu frá því að skattrannsóknarstjóri lauk rannsókn sinni með skýrslu 8. júní 1995. Að gættu framangreindu er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í átta mánuði, en af henni skulu fimm mánuðir verða skilorðsbundnir í þrjú ár. Þá verður ákærði jafnframt dæmdur til að greiða í ríkissjóð 1.500.000 krónur í sekt innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæta ella fangelsi í þrjá mánuði. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað að því er ákærða Helga varðar. Ákærði Helgi verður dæmdur til að greiða málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti og helming áfrýjunarkostnaðar vegna málsins, allt eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Helgi Marteinn Gunnlaugsson, sæti fangelsi í átta mánuði. Fullnustu fimm mánaða af þeirri refsingu skal frestað og sá hluti hennar falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu þessa dóms ef ákærði heldur almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði Helgi greiði í ríkissjóð 1.500.000 krónur í sekt innan fjögurra vikna frá uppsögu þessa dóms, en sæti ella fangelsi í þrjá mánuði. Héraðsdómur skal vera óraskaður um sýknu ákærða, Stefáns Axels Stefánssonar, af kröfum ákæruvaldsins. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði Helgi greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 125.000 krónur. Hann greiði jafnframt helming alls áfrýjunarkostnaðar af málinu. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Stefáns fyrir Hæstarétti, Róberts Árna Hreiðarssonar héraðsdómslögmanns, 125.000 krónur, greiðast úr ríkissjóði. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 4. nóvember 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 4. nóvember, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjavíkur, sem háð er í Dómhúsinu við Lækjartorg af Júlíusi B. Georgssyni, settum héraðsdómara, kveðinn upp dómur í sakamálinu nr. 639/1998: Ákæruvaldið gegn Helga Marteini Gunnlaugssyni og Stefáni Axel Stefánssyni sem tekið var til dóms 8. október sl. Málið er höfðað með ákæru ríkislögreglustjórans, dagsettri 23. júní 1998 á hendur ákærðu, Helga Marteini Gunnlaugssyni, Veghúsum 31, Reykjavík, kt. 180766-3839 og Stefáni Axel Stefánssyni, Laugavegi 22, Reykjavík, kt. 291170-2939. „I. Fyrir brot gegn lögum um virðisaukaskatt. Ákærða Helga Marteini sem stjórnarformanni og ákærða Stefáni Axel, báðum sem fyrirsvarsmönnum og eigendum hlutafélagsins Blámanna hf., kt. 511193-2309, sem tekið var til gjaldþrotaskipta með úrskurði upp kveðnum 12. janúar 1996, er gefið að sök að hafa brotið gegn lögum um virðisaukaskatt með því, að hafa ekki tilkynnt til Skattstjórans í Reykjavík um virðisaukaskattskylda starfsemi félagsins, að hafa vanrækt að gera grein fyrir virðisaukaskattskyldri sölu vöru og þjónustu sem fram fór í starfsemi félagsins sem fólst í rekstri skemmtistaðarins Berlínar við Austurstræti á árunum 1993, 1994 og 1995 og að hafa eigi staðið Tollstjóranum í Reykjavík skil á innheimtum virðisaukaskatti sem innheimtur var í starfsemi hlutafélagsins, í samræmi við það sem lög áskilja, samtals að minnsta kosti kr. 3.363.398, og sundurliðast sem hér greinir: Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 6. mgr. 40. gr. laga nr. 50, 1988 um virðisaukaskatt, sjá nú 3. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995. II. Fyrir brot gegn lögum um tekjuskatt og eignaskatt. Með því að hafa látið undir höfuð leggjast að skila skattaskýrslum og telja fram til skatts tekjur félagsins, á árunum 1993, 1994 og 1995 sem námu að lágmarki kr. 9.255.805 og félaginu bar að greiða af tekjuskatt samkvæmt, B-lið 7. gr. laga nr. 75, 1981, um tekjuskatt og eignaskatt og að hafa með þessari hegðun orðið þess valdandi að félagið komst undan greiðslu tekjuskatts af þessum tekjum samtals að fjárhæð kr. 3.054.415 og sundurliðast sem hér segir: Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 6. mgr. 107. gr. laga nr. 75, 1981, um tekjuskatt og eignarskatt, sjá nú 1. gr. laga nr. 42, 1995 og 1. mgr. 262. gr., almennra hegningarlaga, nr. 19, 1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39, 1995 um breytingu á þeim lögum. III. Brot gegn bókhaldslögum og lögum um ársreikninga. Þá er ákærðu gefið að sök að hafa látið undir höfuð leggjast að halda lögboðið bókhald fyrir hlutafélagið á árunum 1993, 1994 og 1995 og að gera ársreikninga fyrir það. Telst þetta varða við 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 25. gr. laga nr. 51, 1968, um bókhald, sjá nú 1., 2., 4 og 5. tölul. 1. mgr. 37. gr., sbr. 36. gr. laga nr. 145, 1994, um bókhald, sbr. 1. gr. laga nr. 37, 1995 um breytingu á þeim lögum, sbr. og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr., 1. gr. laga 39, 1995, og 2. tölul. 1. mgr. 83. gr., sbr. 82. gr. laga nr. 144, 1994, um ársreikninga, sbr. 3. gr. laga nr. 37, 1995 um breytingu á þeim lögum, sbr. og 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga, sbr., 1. gr. laga 39, 1995. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar fyrir framangreind brot." Málavextir: Samkvæmt skráningu Hlutafélagaskrár var hlutafélagið Blámenn, kt. 511193-2309, stofnað 6. nóvember 1993. Hlutafé félagsins var tilgreint ein milljón króna. Í stjórn félagsins og jafnframt stofnendur voru ákærði, Helgi Marteinn formaður, Ingvar H. Þórðarson meðstjórnandi, og Laufey Hrönn Jónsdóttir til vara. Tilgangur félagsins var sagður rekstur veitingahúss, lánastarfsemi og rekstur fasteigna o.fl. Félagið rak skemmtistaðinn Berlín, Austurstræti 22 í Reykjavík. Bú Blámanna hf. var tekið til gjaldþrotaskipta þann 12. apríl 1996. Skiptum er ekki lokið svo kunnugt sé. Með tilkynningu til Hlutafélagaskrár, dagsettri 31. janúar 1995, en móttekinni 28. febrúar sama ár, tilkynnti Ingvar H. Þórðarson um úrsögn sína úr stjórn félagsins. Þann 3. mars 1995 hóf embætti skattrannsóknarstjóra ríkisins rannsókn á bókhaldi, tekjuskráningu, skattskyldri veltu og virðisaukaskattskilum og rekstrargjöldum félagsins auk fleiri þátta sem hér skipta ekki máli. Var upphaf rannsóknarinnar rakið til þess að á fylgiskjali úr bókhaldi annars aðila sem sætti rannsókn sama embættis kom fram nafn veitingahússins Berlínar ásamt kennitölu, sem við eftirgrennslan reyndist vera kennitala Blámanna hf. Við frekari athugun kom í ljós að þetta hlutafélag var ekki á skrá yfir virðisaukaskattskylda aðila og vaknaði því grunur um að rekstur félagsins væri óskráður. Rannsókn skattrannsóknarstjóra tók yfir tímabilið frá og með nóvember 1993 til 15. janúar 1995. Hófst rannsóknin með því að stjórnarformanni félagsins, ákærða, Helga Marteini, var afhent bréf dagsett 23. febrúar 1995 þar sem honum var tilkynnt að hafin væri skattrannsókn á félaginu. Rannsóknin leiddi í ljós að engin skattskil af einu eða neinu tagi höfðu átt sér stað til skattyfirvalda og að af hálfu félagsins var aldrei skilað neinum gögnum sem gætu gefið til kynna að um starfsemi væri að ræða hjá félaginu. Meðal annars kom í ljós að aldrei var sótt um virðisaukaskattsnúmer og því var félagið ekki á skrá yfir aðila með virðisaukaskattskylda starfsemi þá 14-15 mánuði sem það starfaði. Af hálfu embættis skattrannsóknarstjóra ríkisins var leitað eftir því að bókhald fyrirtækisins yrði afhent, svo sem fylgiskjöl bókhalds og bókhaldsbækur varðandi starfsemi félagsins, en slíkum gögnum var ekki til að dreifa. Þá reyndust sjóðvélar þær sem voru á staðnum vera ónothæfar. Niðurstöður rannsóknarinnar um þau atriði er lúta að ákærunni voru þær að stjórnarformaður skattaðila, ákærði, Helgi Marteinn, hefði orðið uppvís að því að starfrækja í um það bil 14 mánuði skemmtistaðinn Berlín í nafni Blámanna hf., án þess að skrá starfsemina hjá skattyfirvöldum. Í öðru lagi hefði ekkert bókhald eða önnur gögn vegna starfsemi skattaðila komið fram í rannsókninni. Hefðu forráðamenn skattaðila að eigin sögn sett bókhaldsgögnin út á þak skemmtistaðarins þaðan sem það hefði horfið. Í þriðja lagi hefði stjórnarformaður skattaðila viðurkennt í skýrslutöku að hafa vísvitandi hvorki skilað virðisaukaskattskýrslum né skráð virðisaukaskattskylda starfsemi skattaðila hjá skattyfirvöldum, til að komast hjá innheimtuaðgerðum skattyfirvalda vegna vangoldins virðisaukaskatts og til að koma í veg fyrir að skemmtistaðnum yrði lokað í kjölfar fyrirsjáanlegra innheimtuaðgerða. Þá hafi forráðamenn skattaðila vísvitandi vantalið virðisaukaskattskylda veltu félagsins og innheimtan virðisaukaskatt frá og með nóvember 1993 til og með 15. janúar 1995. Samtals hefðu forráðamenn félagsins vantalið skattskylda veltu félagsins á greindu tímabili um 29.090.991 kr. og innheimtan virðisaukaskatt samtals að fjárhæð 7.127.293 kr. Vantaldar tekjur félagsins fyrir sama tímabil næmu samtals 29.090.991 kr. Með bréfi dagsettu 30. júní 1997 kærði skattrannsóknarstjóri ríkisins síðan forráðamenn Blámanna hf., ákærðu í máli þessu, til rannsóknarlögreglu ríkisins, fyrir brot gegn lögum um tekjuskatt og eignarskatt, lögum um virðisaukaskatt, lögum um staðgreiðslu opinberra gjalda, lögum um bókhald og almennum hegningarlögum. Við lögreglurannsóknina voru ákærðu báðir yfirheyrðir, ákærði, Helgi Marteinn, þann 7. maí síðast liðinn og ákærði, Stefán Axel, þann 8. sama mánaðar. Við upphaf skattrannsóknarinnar fengu rannsóknarmenn í hendur sjö virðisaukaskattskýrslur, þar af fjórar undirritaðar af ákærða, Helga Marteini, og þrjár af ákærða, Stefáni Axel. Niðurstaða þessara skýrslna, sem taka til tímabilsins nóvember 1993 til og með desember 1994, er sú að virðisaukaskattskyld velta félagsins á tímabilinu hafi verið 19.284.949 krónur og innheimtur en vangoldinn virðisaukaskattur hafi numið 1.490.410. krónum. Munar þar 1.872.988 krónum miðað við það sem byggt er á í ákæru. Verður nú rakinn framburður ákærðu og vitna. Ákærði, Helgi Marteinn, kvaðst vera stofnandi Blámanna hf. og hafa verið stjórnarformaður félagsins þann tíma sem það starfaði. Stofnendur auk hans hefðu verið Laufey Hrönn Jónsdóttir og Ingvar H. Þórðarson. Meðákærði hefði komið inn í félagið í ársbyrjun 1994, þegar Ingvar seldi honum hlut sinn í félaginu, þ.e. 25% hlutafjár. Ákærði kvað félagið aldrei hafa haft virðisaukaskattsnúmer meðan það starfaði. Bæri hann ábyrgð á að hvorki var sótt um virðisaukaskattsnúmer né tilkynnt um virðisaukaskattskylda starfsemi félagsins til skattstjóra. Hefði hann staðið í þeirri trú að nægilegt væri að sækja um skráningu þegar kæmi að greiðslum virðisaukaskatts fyrir fyrsta rekstrartímabil félagsins, sem hefði átt að hafa gerst í síðasta lagi 5. febrúar 1994. Starfsemi félagsins kvað ákærði hafa verið fólgna í rekstri skemmtistaðarins Berlínar við Austurstræti, hér í borg, og hefði reksturinn staðið yfir frá nóvember 1993 fram í janúarbyrjun 1995. Viðurkenndi ákærði að á framangreindu tímabili hefðu aldrei verið staðin skil á virðisaukaskatti til tollstjórans í Reykjavík. Ákærði kvað tölurnar í ákærunni varðandi virðisaukaskattinn ekki réttar. Réttu tölurnar væru í þeim sjö virðisaukaskattskýrslum sem væru meðal gagna málsins. Ákærði staðfesti að félagið hefði ekki skilað skattskýrslum til skattyfirvalda. Í ársbyrjun 1995 hefði uppgötvast að bókhaldsgögn vantaði og væri það skýringin á því að ekki hefði reynst unnt að skila inn skattframtölum. Kvaðst ákærði í fyrstu hafa séð um bókhaldið, en eftir að meðákærði kom til skjalanna hefðu þeir séð um það í sameiningu. Ákærði kvað félagið hafa verið rekið með tapi frá upphafi og því fengi hann ekki séð hvernig það hefði átt að geta borið tekjuskatt. Kvaðst hann vísa þeim tölum sem nefndar væru í II. kafla ákæru á bug. Þær ættu sér enga stoð í raunveruleikanum. Ákærði kvað það vera rangt að látið hefði verið undir höfuð leggjast að halda lögboðið bókhald fyrir félagið. Til hefði staðið að gera ársreikning vegna áranna 1993 og 1994 saman þar sem um mjög skamman tíma hefði verið að ræða á árinu 1993 sem félagið var í rekstri. Ársreikningur hefði ekki verið gerður og áður væri komin fram skýring á því hvers vegna svo var ekki gert. Varðandi þátt meðákærða í rekstrinum kvað ákærði hlutverkaskipti þeirra ekki hafa verið skilgreind nákvæmlega. Þeir hefðu báðir tekið þátt í rekstrinum og séð um hann sameiginlega. Um nákvæma verkaskiptingu hefði ekki verið að ræða. Þannig hefðu þeir skipt á milli sín vöktum, þegar þannig stóð á að hinn gat ekki verið viðstaddur á opnunartíma staðarins. Ákærði kvað afskipti skattrannsóknarstjóra hafa hafist með heimsókn á starfsstöð félagsins og síðan hefði vinna rannsóknarmanna verið í því fólgin að gera sér grein fyrir rekstrinum. Hann hefði þó ekki kynnt sér ítarlega á hverju áætlun þeirra væri byggð. Honum væri þó ljóst að hún byggði á upplýsingum frá ÁTVR um áfengiskaup að frádregnu því áfengi sem selt hefði verið til annarra. Eftir ábendingum ákærða hefðu rannsóknarmenn aflað sér upplýsinga hjá birgjum um kaup á gosdrykkjum og tóbaki. Ákærða var bent á að frá og með júní 1994 væri engum gosdrykkjakaupum til að dreifa og að eftir það væri ekki um önnur kaup að ræða en áfengis- og tóbakskaup. Spurður um hvort hann kynni skil á þessu kvað ákærði sig reka minni til að á einhverju tímabili hefði verið lokað fyrir viðskipti á fyrirtækið hjá Vífilfelli hf. vegna skulda. Minnti ákærða að um skeið hefði verið farin sú leið að fá annað veitingahús til að kaupa gosdrykki fyrir fyrirtækið og greiða það þannig, þótt hann teldi að það hefði ekki verið svo langur tími. Ákærða var bent á að í skýrslu hjá skattrannsóknarstjóra segði hann að álagning hefði verið 110%. Spurður um hvort svo hefði verið allan rekstrartímann kvaðst ákærði ekki geta svarað því með vissu. Hvort álagningin hefði verið í hærri eða lægri kantinum miðað við annan rekstur og við hvað hefði verið miðað kvaðst ákærði ekki muna gjörla og auk þess myndi hann ekki gjörla hvernig þeir hefðu fundið út þessa tölu. Þessi álagningarprósenta hefði verið einhvers konar mála­miðlun milli ákærðu og rannsóknarmannanna. Álagningin hefði verið misjöfn eftir tegundum og einnig hefði selst mismikið eftir tegundum. Það hefði því verið erfitt að sjá út hver meðalálagningin var. Upphæð sú sem áætluð væri sem reiknaðar tekjur fyrir leigu á staðnum í þrjú til fjögur skipti kvað ákærði vera nærri lagi. Ákærði taldi upphæð vangoldins virðisaukaskatts vera of háa. Til staðar hefðu verið þættir sem upplýsingar vantaði um varðandi innskatt og kostnaðarhliðar í rekstrinum sem ekki hefði verið lögð mikil vinna í að leita uppi. Ákærða var bent á að þegar borin væri saman samantekt um innskatt samkvæmt virðisaukaskattskýrslum félagsins annars vegar og það sem rannsóknarmenn fundu með því að rekja innkaupin hins vegar, væri innskatturinn á skýrslunum frá félaginu í mörgum tilvikum lægri en rannsókn leiddi í ljós. Hann kvað skýringuna þá að í útreikningum ákærðu hefðu ekki verið færðir inn reikningar sem búið var að gefa út, en voru ógreiddir. Hjá skattrannsóknarstjóra hefðu reikningarnir verið teknir eins og þeir voru út gefnir og settir inn í viðkomandi virðisaukaskattstímabil. Ákærðu hefðu einungis tekið þá reikninga sem búið var að greiða, en ekki eingöngu reikninga sem búið var að gefa út. Ákærða var bent á að heildarmismunur innskatts samkvæmt rannsókn skattrannsóknarstjóra og samkvæmt þeim skýrslum sem fyrir lægju hjá félaginu næmi innan við 130.000 krónum. Mismunur á heildarveltu samkvæmt virðisauka­skattskýrslum félagsins og heildarveltu samkvæmt rannsókn skattrannsóknarstjóra væri u.þ.b. tíu milljónir króna. Útgjöldin hefðu því bersýnilega ekki verið miklu meiri samkvæmt skýrslum félagsins en rannsóknarmenn hefðu komist að niðurstöðu um. Spurður um hvort hann teldi að mismunurinn lægi í því að tekjurnar hefðu ekki verið eins miklar og rannsóknarmenn hefðu komst að niðurstöðu um kvað ákærði það vera skýringuna að hluta til, en sjálfsagt lægi einnig einhver munur í innskattshliðinni, þar sem það hefði verið talsvert af reikningum sem ekki hefði verið færður innskattur fyrir vegna þess að þeir hefðu enn verið ógreiddir þegar skýrslurnar voru gerðar. Hluta af upplýsingum vantaði samkvæmt því inn í þær tölur sem rannsóknarmenn hefðu gefið sér í athugunum sínum. Ákærði kvaðst hafa gert meðákærða grein fyrir því sérstaklega þegar hann kom inn í fyrirtækið að starfsemi þess væri óskráð hjá yfirvöldum. Kvaðst hann hafa gert meðákærða grein fyrir þessu á fyrstu dögum þess er hann kom inn í reksturinn í byrjun árs 1994, sennilega í janúar og eigi síðar en 5. febrúar. Ákærða var bent á að þegar starfsmenn skattrannsóknarstjóra komu í húsa­kynni fyrirtækisins í marsbyrjun 1995 hefðu engir afgangar fundist af skemmtana­skattsmiðum. Spurður um hvort búið hefði verið að nota þá miða sem keyptir höfðu verið hjá tollstjóra kvaðst ákærði ekki geta svarað því. Hann hefði verið í áfengismeðferð frá 10. janúar til 28. febrúar. Ákærða var bent á að keyptir hefðu verið sjö þúsund skemmtanaskattsmiðar hjá tollstjóra, en síðustu þúsund miðarnir sem keyptir voru væru ekki taldir með þar sem rúllan hefði ekki fundist og væri ekki talin með. Spurður um hvort ekki hefði verið búið að nota miðana kvað ákærði að svo hlyti að vera úr því að þeir væru ekki taldir með. Ákærði kvað áætlun skattrannsóknarstjóra á virðisaukaskatti vera of háa miðað við virðisaukaskattskýrslur félagsins. Spurður um hvort það gæti stafað af rýrnun eða að áætlunin væri of há, hvort rangt væri að miða við 110% jafnaðarálagningu á áfengi, kvað ákærði það vera sambland af þessu tvennu. Reksturinn hefði gengið illa og því hefðu þeir reynt ýmsar leiðir til að koma honum á réttan kjöl. Meðal annars hefðu þeir verið með alls konar tilboð á áfengi á ákveðnum tímum og þar af leiðandi miklu lægri álagningu en aðrir. Væri þetta ástæða þess að álagningin hjá þeim hefði verið lægri en annars staðar. Sjálfsagt hefði einnig verið um talsverða rýrnun að ræða. Álagning á algengasta áfenginu sem selt var hefði ekki nálgast að vera 110%, enda þótt meðaltalsálagning hefði náð því að vera 110%. Spurður um samskipti ákærða og meðákærða varðandi daglegan rekstur, svo sem færslu bókhalds og röðun fylgiskjala, kvað ákærði þá báða hafa séð um það sem og önnur verk. Hefði það farið eftir því hvernig á stóð hjá hvorum þeirra um sig hvor gerði hvað og mætti meðal annars sjá það af virðisaukaskattskýrslunum að þær væru jöfnum höndum undirritaðar af þeim báðum og sama hefði verið um færslu bókhalds og meðferð fylgiskjala. Spurður um hvor þeirra hefði séð um fjármál félagsins, gert upp sjóðvélar og greitt reikninga, kvað ákærði þá hafa gert það báða. Til að byrja með hefði ákærði séð um greiðslu fleiri reikninga en meðákærði, þar sem hann hefði verið prókúruhafi á tékkareikningi félagsins. Það hefði breyst er líða tók á reksturinn. Þá hefði tékkareikningi félagsins verið lokað og sambýliskona meðákærða tekið að sér að fara með tékkareikning fyrirtækisins. Meðan á því stóð hefði meðákærði haft meira með greiðslur reikninga að gera en ákærði. Allir fjármunir, bæði reiðufé og greiðslukortagreiðslur hefðu farið inn á tékkareikningana. Prókúruhafi hefði því að mestu leyti séð um útgjaldahliðina. Ákærði kvað annað fyrirtæki hafa verið búið að taka við rekstri staðarins þegar starfsmenn skattrannsóknarstjóra komu í fyrirtækið í marsbyrjun 1995 og hefði það tekið við rekstrinum í byrjun janúar sama ár. Ákærði kvað að þegar þeir Ingvar ákváðu að fara út í þennan rekstur hefði eignaraðild í raun verið þannig háttað að hann hefði átt að eiga 75% hlut en Ingvar 25% hlut. Aðstæður Ingvars hefðu breyst svo mjög þegar í upphafi að hann hefði aldrei getað sinnt rekstrinum og þar sem ákærði hefði ekki séð sér fært að standa í þessu einn hefði meðákærði komið inn í reksturinn með kaupum á hlut Ingvars. Laufey Hrönn hefði bæði komið inn sem ábyrgðarmaður fyrir ákærða og til að uppfylla formskilyrði laga. Ákærði kvaðst ekki kunna á því skýringu hvers vegna Ingvar fór ekki með tilkynningu um úrsögn sína úr stjórn félagsins til Hlutafélagaskrár fyrr en 28. febrúar 1995. Tók ákærði fram að viðskipti meðákærða og Ingvars hefðu ekki farið fram fyrir milligöngu hans. Meðákærði hefði haft áhuga á að koma inn í reksturinn og leitað til ákærða um upplýsingar, en síðan átt sín viðskipti við Ingvar. Varðandi II. kafla ákæru var ákærða gerð grein fyrir að þar væru útgjöldin dregin saman eins og þeim væri lýst í skýrslu skattrannsóknarstjóra. Dregin væru saman öll vörukaup áranna 1993, 1994 og 1995 og laun sem rannsóknarmenn hefðu fundið út svo og tryggingagjald, og þessar tölur væru dregnar frá heildarveltunni, 29.090.991 kr. Á bls. 15 í skýrslunni væri tafla um launagreiðslur skattaðila. Þar væri gerð áætlun um hvaða launaútgjöld kynni að hafa verið um að ræða og að þau hefðu verið samtals á öllu tímabilinu fjórar milljónir króna. Síðan væru útgjöldin dregin saman í töflum á bls. 16 og með þessu móti væru útgjöld komin á móti þeim tekjum sem næmi heildarveltu samkvæmt rannsóknarniðurstöðunni. Með þessu móti væri fengin fjárhæð sem væri grundvöllur álagningar um tekjur og tekjuskatt. Ákærði kvað það ekki koma fram hvað það væri nákvæmlega sem lægi að baki þessari upphæð. Spurður um hvort hann vefengdi niðurstöðuna í skýrslunni um reikninga varðandi áfengis- og gosdrykkjakaup sem vikið væri að í II. kafla ákæru, þ.e. hvort 29 milljónirnar þar væri of há tala og hvort 12 milljónirnar þar væri of lág tala sem út­gjöld, þ.e. hvort hann teldi að útgjöldin hefðu verið meiri. Ákærði kvað svo vera því bæði vantaði útgjöld vegna ógreiddra reikninga sem voru til staðar þegar virðisaukaskattskýrslurnar voru gerðar og aðra hluta af útgjaldaþættinum. Bókhaldið kvað ákærði hafa verið fært á skrifstofu fyrirtækisins og hefði það verið handfært að öllu leyti. Taldi ákærði að færslulistarnir hefðu verið í sama geymsluformi og bókhaldsgögnin. Öll þessi gögn hefðu verið geymd á sama stað og öll misfarist á sama hátt. Breytingar hefðu staðið yfir á þeim tíma á húsnæðinu, m.a. á skrifstofunni, og kvaðst ákærði halda að breytingunum hefði ekki verið að fullu lokið þegar starfsmenn skattrannsóknarstjóra komu þangað, en hann hefði ekki verið til staðar þegar stór hluti breytinganna átti sér stað. Eftir því sem hann vissi best hefði þessum gögnum verið komið fyrir á vísum stað, en þegar óskyldir aðilar tóku að sér að framkvæma hreingerningar eftir breytingarnar hefðu gögnin óvart glatast. Þegar ákærði byrjaði starfsemina kvaðst hann hafa keypt rekstur sem var þarna í gangi, en hagnaður hefði aldrei orðið af fyrirtækinu. Hann hefði keypt innréttingar og tæki af Sigurði Hilmari Ólasyni, en hjá honum hefði hann átt talsvert fé og hefði sér þótt einsýnt að hann myndi ekki fá það greitt með öðru móti en með einhvers konar samningum. Þannig hefði það komið til að hann eignaðist þennan rekstur. Hann hefði verið að reyna að ná aftur kröfu sem hann átti á hendur Sigurði og þeir hefðu samið um tiltekið verð sem hefði reynst allt of hátt þar sem reksturinn hefði engan veginn gengið upp eins og fyrirheit höfðu verið gefin um. Kaupverðið hefði verið meira en tíu milljónir króna, en krafan sem hann átti á hendur Sigurði hefði numið þremur eða fjórum milljónum króna. Kvaðst ákærði muna að hluti af þeirri milligjöf sem hann átti að greiða Sigurði til að þeir yrðu kvittir eftir þessi viðskipti hefði verið skuldabréf að fjárhæð á fimmtu milljón króna sem Laufey Hrönn hefði undirritað. Húsaleigu fyrir staðinn kvað ákærði hafa verið um 400.000 krónur á mánuði og leigusali Sýr hf., í eigu Gunnars Hjaltalín og Þórarins Ragnarssonar. Þá hefði rafmagns- og hitunarkostnaður verið mjög hár þar sem húsið hefði verið meira og minna óeinangrað og erfitt að halda á því hita, en það hefði verið gert bæði með rafmagni og vatni. Þar af leiðandi hefði rekstur hússins reynst mjög dýr. Auk þess hefði viðhaldskostnaður verið mikill því um gamalt hús hefði verið að ræða. Helstu kostnaðarliði við reksturinn að frátöldum áfengiskaupum, launagjöldum og húsaleigu kvað ákærði hafa verið rekstur húsnæðisins, þ.e. viðhalds- hita- og vatnskostnað. Talsvert hefði einnig verið lagt í auglýsingar. Gjöld í rekstrinum væru því verulega vantalin í skýrslunni og tekjur oftaldar. Ástæða þess að ekki var skilað skattskýrslu vegna tekjuársins 1993 kvað ákærði þá að ákærðu hefðu ætlað að sameina þennan litla hluta þess árs árinu 1994. Ómögulegt hefði reynst að ganga frá þessu þar sem öll gögn voru farin forgörðum. Þegar það kom í ljós hefði framtalsfrestur lögaðila ekki verið runninn út. Fyrirtækið hefði síðan verið lýst gjaldþrota í byrjun árs 1996 og skiptastjóri skipaður og þar með hefði rekstur þessi verið úr þeirra höndum. Varðandi III. kafla ákæru skýrði ákærði svo frá að þegar kom að því að ganga frá fyrsta framtalinu og ársreikningnum hefði bókhaldið ekki verið til staðar. Þau gögn varðandi bókhaldið sem áður hafði verið fært hefðu ekki fundist svo unnt yrði að útbúa ársreikninginn. Spurður um hvað þá hafi verið búið að færa af bókhaldinu kvað ákærði það allt hafa verið fært jafnóðum og þannig frá gengið að hægt hefði verið að reikna út virðisaukaskatt og standa skil á honum fyrir hvert tímabil um sig. Þá hefðu öll fylgigögn verið til staðar í möppum. Hefðu ákærðu báðir séð um að svo væri. Lögboðið bókhald hefði því verið fært fyrir þessi ár, en ársreikningar ekki gerðir af þeim ástæðum sem áður getur. Nánar aðspurður um virðisaukaskattskýrslurnar kvað ákærði Sigurð Jensson og annan starfsmann skattrannsóknarstjóra hafa fundið þær við vettvangsrannsókn í skrifstofu fyrirtækisins. Spurður um vínlager veitingahússins kvað ákærði hann yfirleitt hafa verið að verðmæti á bilinu ein til tvær milljónir króna að innkaupsverði. Þegar rekstur vínveitingahússins var seldur til Stuðlafells hf. í byrjun janúar 1995 hefði söluverð lagersins verið um 1.570.000 krónur. Kvaðst ákærði ekki minnast þess að rannsóknarmenn skattrannsóknarstjóra hefðu spurt sig út í hvort lager Blámanna hf. hefði verið seldur. Afstaða ákærða, Stefáns Axels, til ákærunnar er að hann sé saklaus af þeirri háttsemi sem honum er þar gefin að sök. Ákærði kvaðst hafa verið 25% hluthafi í félaginu, en hvorki setið í stjórn þess né gegnt þar stjórnarstöðum. Hann hefði ekki vitað fyrr en í árslok 1994 að virðisaukaskattsnúmer var ekki fyrir hendi. Hann hefði keypt hlut Ingvars Þórðarsonar, en kaupin gæti hann ekki dagsett nákvæmar en svo að þau hefðu átt sér stað í ársbyrjun 1994, á tímabilinu janúar til mars. Ákærði kvað hlutverk sitt í rekstrinum hafa verið fólgið í samskiptum við starfsfólk, pöntun aðfanga og umsjón með vöktum. Umsjón hans með vöktunum hefði verið í því fólgin að setja upp vaktaplön fyrir starfsfólk, pöntun aðfanga og að sjá til þess að húsið væri í lagi. Þá hefði það falist í þeim vöktum sem hann sá um að hafa verkstjórn og yfirumsjón með meðan opið var. Færslu bókhalds hefði hann ekki séð um. Eftir því er hann best vissi hefði meðákærði séð um færslu þess. Spurður um bókhald félagsins kvað hann það hafa verið fært eftir því er hann best vissi, hann teldi að svo hefði verið. Nánar aðspurður kvaðst ákærði þó ekki geta svarað spurningunni öðruvísi en svo að hann teldi að það hefði verið fært. Spurður um á hverju hann byggði það kvaðst hann byggja það á þeim staðgreiðsluuppgjörum og þeim möppum sem hann hefði séð í hillum á staðnum, en í möppunum hefðu m.a. verið staðgreiðslunótur. Einnig hefðu verið þar fylgiskjalamöppur, en hreyfingalista um færslu á bókhaldi hefði hann aldrei séð. Ákærði kannaðist við að hafa útfyllt nokkrar virðisaukaskattskýrslur. Hefði hann staðið að útfyllingu þeirra að beiðni meðákærða með þeim gögnum sem fyrir lágu um virðisaukaskattskylda veltu. Nánar tiltekið hefðu gögnin verið staðgreiðsluuppgjör og fylgiskjöl. Minnti ákærða að um hefði verið að ræða samandregnar tölur um gögnin. Eftir því sem hann minnti hefði hann ekki sannreynt þær í gögnunum. Nánar tiltekið kvaðst ákærði hafa farið eftir þeim tölum sem lágu fyrir honum á blöðum í samantekt á þessum skjölum. Spurður um hvernig fyrirliggjandi gögn hefðu verið og hvers konar gögn það hefðu verið sem lágu fyrir þegar hann útfyllti skýrslurnar kvað ákærði það hafa verið staðgreiðsluuppgjör og fylgiskjalamöppu. Spurður um hvort hann hefði dregið þessar tölur upp úr gögnunum svaraði ákærði að búið hefði verið að draga saman tölurnar þegar hann fékk þær. Kvað ákærði sig ekki reka minni til þess að hafa sannreynt tölurnar í gögnunum. Spurður um kaup á aðföngum til veitingastaðarins, fjölda gesta og sölu veitinga kvaðst ákærði halda að kaup á gosdrykkjum hefðu ekki átt sér stað hjá öðrum en Vífilfelli hf. og önnur aðföng hefðu ekki verið frá öðrum en Gripið og greitt hf. Kvaðst ákærði telja þetta vera nokkurn veginn tæmandi talningu varðandi kaup á aðföngum. Hann kynni þó enga skýringu á því hvers vegna hvergi kæmu fram kaup á gosdrykkjum til rekstursins frá júnílokum 1994. Með hvaða hætti aðföng voru þá fengin kvaðst ákærði ekki muna. Spurður um hvort þau hefðu verið fengin annars staðar frá kvaðst ákærði ekki muna það. Kvað ákærði sér vera ókunnugt um hvers vegna viðskiptum við Vífilfell hf. var hætt. Ákærða var bent á að umfang rekstursins hvað varðar fjölda gesta væri byggður á fjölda rúllumiða sem keyptir voru hjá tollstjóraembættinu, þó að frádregnum eitt þúsund miðum. Aðspurður hvort hann kynni skýringu á því hvers vegna þessir eitt þúsund miðar sem keyptir voru síðast á rekstrartímabilinu væru ekki taldir með kvaðst ákærði ekki kunna á því skýringu, en væntanlega væru þeir ónotaðir ef þeir hefðu ekki verið taldir með. Ákærði staðfesti að staðurinn hefði verið leigður út tvisvar til þrisvar sinnum. Kvaðst hann telja nærri lagi að leiguverðið hefði verið 50-70.000 krónur í hvert skipti. Ákærði kvað sér vera ókunnugt um hver álagning hefði verið á vörum veitingahússins, en meðákærði hafi ákveðið hana. Í gildi hefði verið ákveðin verðskrá, en auk þess hefði verið um tilboð að ræða. Starfsfólkið hefði farið eftir verðskrá varðandi þau tilboð sem í boði voru á hverjum tíma. Hann kvaðst ekki vera viss um hver álagningin var, en ítrekaði að töluvert hefði verið um tilboð. Spurður um hvort hann teldi niðurstöðutölur um virðisaukaskattskylda veltu vera réttar kvaðst ákærði ekki geta sagt til um það. Ákærði kvaðst ekki kunna á því skýringu hvers vegna yfirlýsing Ingvars H. Þórðarsonar um úrsögn hans úr stjórn Blámanna hf. væri ekki dagsett fyrr en 31. janúar 1995. Hann kvaðst ekki vita til að Ingvar hefði haft afskipti af rekstri félagsins eftir að ákærði kom inn í félagið. Þá kvaðst ákærði ekki vita til að stjórnarfundir hefðu verið haldnir í félaginu. Ákærði staðfesti að einhver hluti af veltu félagsins hefði farið um tékkareikning hjá sambýliskonu hans. Hún hefði verið ráðin af meðákærða sem gjaldkeri með samkomulagi þeirra í milli. Nærri þeirri ráðningu hefði hann hvergi komið. Ákærði var inntur nánar eftir útfyllingu virðisaukaskattskýrslnanna. Kvað hann allar tölurnar hafa verið samandregnar og kvaðst álíta að þær stöfuðu frá meðákærða. Þær virðisaukaskattskýrslur sem væru undirritaðar af sér hefði hann einnig útfyllt að öðru leyti. Ákærða var bent á að í skýrslu hans hjá lögreglu 8. maí sl. hefði hann verið spurður um þetta atriði og þar hefði hann sagt að skýrslurnar væru útfylltar samkvæmt þeim dagsetningum sem á þeim væru, en síðan segði hann að meðákærði hefði beðið sig að útfylla þær skýrslur sem hann hefði undirritað og jafnframt hefði meðákærði gefið honum upp fjárhæðir sem færa skyldi á þær. Ákærði kvað tölurnar hafa legið fyrir, hann hefði fengið þær í hendur frá meðákærða. Spurður um skýrslu á gjalddaga 5. febrúar 1995 og hvort hún hefði verið unnin með sama hætti kvaðst ákærði ekki muna gjörla hvernig þetta var í öllum tilvikum. Eins og hann hefði áður sagt hefði hann í sum skipti annast þetta að beiðni meðákærða og í önnur skipti hefði þetta verið í samantekt. Skýrslan frá 5. febrúar 1995 væri ekki unnin að frumkvæði ákærða. Ákærða var bent á að meðákærði hefði á þessum tíma verið búinn að vera í áfengismeðferð í tæpan mánuð. Hann kvað þá hafa verið í símasambandi. Spurður um hvort meðákærði hefði hringt til ákærða og gefið honum upp tölur kvaðst ákærði ekki muna gjörla í hvaða formi hvert skipti var. Að því er varðar II. kafla ákæru kvaðst ákærði hvorki hafa verið í stjórnunarstöðu hjá félaginu né hafa séð um að skila bókhaldi fyrir félagið og heldur ekki að skila skattyfirvöldum skýrslum þess efnis. Um tölulegar niðurstöður þessa ákæruliðar kvaðst ákærði ekkert hafa að segja. Spurður um hvort hann vissi eitthvað um raunverulega veltu í fyrirtækinu kvað ákærði svo ekki vera. Hvort hann hefði haft möguleika á að meta gildi þeirra talna sem fram kæmu og hvernig rannsóknarmenn hefðu sett þær fram kvaðst ákærði enga möguleika hafa haft til þess. Varðandi III. kafla ákærunnar kvaðst ákærði telja að það hefði ekki verið í sínum verkahring að halda bókhald fyrir félagið, það hefði ekki verið hans starf. Ákærði kvaðst aldrei hafa fengið sendar skýrslur varðandi úttekt skattyfirvalda á málefnum félagsins og engin bréf fengið í hendur. Það hefði ekki verið fyrr en hann mætti til yfirheyrslu hjá lögreglu sem hann fékk að vita um niðurstöður skattrannsóknarinnar. Ákærði kvað Stuðlafell hf. hafa tekið við rekstrinum af Blámönnum hf. í byrjun árs 1995. Nákvæmlega hvenær myndi hann ekki, en hann hefði verið í meirihlutaeign í því félagi. Ákærði staðfesti að Blámenn hf. hefðu selt vínlager félagsins til Stuðlafells hf. fyrir tæpar 1.600.000 krónur. Kvað hann starfsmenn skattrannsóknarstjóra ekki hafa spurt sig út í hvort lager Blámanna hf. hefði verið seldur. Ákærði kvaðst koma nærri rekstri vínveitingahúss um þessar mundir. Kvað hann vínlagerinn að jafnaði vera að verðmæti 2,3 til 2,4 milljónir króna að innkaupsverði. Vínveitingahús þetta væri af sömu stærðargráðu og Berlín var og vínlagerinn væri sambærilegur og þar hefði verið. Loks staðfesti ákærði að starfsmenn skattrannsóknarstjóra hefðu fundið virðisaukaskattskýrslurnar í skrifborðsskúffu í skrifstofu fyrirtækisins. Vitnið, Gunnar Hjaltalín, staðfesti í dóminum að hafa verið í fyrirsvari fyrir leigu­sala vegna Austurstrætis 22. Vitnið kvað Blámenn hf. hafa yfirtekið leigusamning um húsnæðið af Sigurði Ólasyni, en leigusali, Sýr hf., hefði eignast leigusamninginn frá Róm hf. Húsaleiga hefði verið 350.000 krónur á mánuði með byggingarvísitölunni 188,6. Samningurinn hefði einnig verið kaupsamningur um innréttingar staðarins og í því sambandi hefði annars vegar verið um að ræða skuldabréf og hins vegar greiðslur samkvæmt kaupsamningi. Kvað vitnið leigusala hafa fengið greiddar 225.000 krónur á mánuði af skuldabréfinu og 256.000 krónur á mánuði samkvæmt kaupsamningnum. Samtals hefði leigusali því verið að fá greiddar um 830.000 krónur á mánuði frá Blámönnum hf. þar til skuldabréfið og kaupsamningurinn greiddust upp að viðbættri vísitöluhækkun vegna húsaleigunnar. Kvað vitnið kvittanir hafa verið gefnar út til Blámanna hf. Skuldabréfið hefði upphaflega verið að fjárhæð 3.150.000 krónur og ekki borið vexti. Það hefði átt að greiðast með 14 mánaðarlegum afborgunum, í fyrsta skipti 15. mars 1993. Greiðslur samkvæmt kaupsamningnum, upphaflega að fjárhæð 7.000.000 króna bundið lánskjaravísi­tölunni 3273, hefði borið að greiða með 28 mánaðarlegum greiðslum, í fyrsta skipti 5. apríl 1993. Auk þessa hefðu leigutakar átt að greiða fyrir hita og rafmagn samkvæmt mæli til orkuseljenda. Vitnið kvað starfsmenn skattrannsóknarstjóra hafa haft samband við sig og minnti vitnið að hann hefði látið þá hafa yfirlit yfir öll þessi viðskipti og teldi hann að þau ættu að hafa legið fyrir í málinu. Vitnið, Ragnar Björnsson, var starfsmaður hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins þegar skattrannsókn fór fram á Blámönnum hf. Kvaðst vitnið hafa verið forstöðumaður hjá embættinu á þessum tíma og Sigurður Jensson undirmaður hans. Vitnið kvaðst hafa séð um að skipuleggja rannsóknina og rannsóknaraðferðir, en Sigurður hefði borið undir vitnið ýmislegt í rannsókninni. Sigurður hefði séð um hina eiginlegu rannsókn, þ.e. gagnaöflun, textagerð og uppsetningu, en síðan hefði vitnið lesið það yfir og gert breytingar og lagfæringar. Vitnið kvað grun um skattsvik af hálfu forráðmanna félagsins hafa vaknað vegna rannsóknar embættisins á öðru fyrirtæki. Eftir athugun á virðisaukaskattskilum Blámanna hf., en þau hefðu reynst vera engin, hefði verið farið á starfsstöð félagsins og óskað eftir að bókhald og önnur gögn varðandi reksturinn yrðu lögð fram. Engin gögn hefðu legið fyrir og því hefði rannsóknin beinst að því að reyna að finna þá birgja sem selt höfðu fyrirtækinu. Leitað hefði verið eftir upplýsingum frá ÁTVR, Vífilfelli hf. og fleirum til þess að ná utan um vörukaup félagsins og síðan hefði verið reynt, út frá upplýsingum um álagningu, að leggja mat á hugsanlega sölu. Ákærði, Stefán Axel, hefði í skýrslu sinni tilgreint sem birgja ÁTVR, Vífilfell hf., Gripið og greitt hf., Tengi hf. og Rekstrarvörur hf. Taldi vitnið sig geta fullyrt að ekki hefði verið farið út fyrir það sem ákærðu svöruðu til um af hverjum þeir keyptu. Innkaupin hefðu því verið miðuð við ábendingar ákærðu þar að lútandi. Reyndar hefðu rannsóknarmenn leitað eftir upplýsingum hjá Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni hf. varðandi gosdrykkjakaup, en þau hefðu engin verið. Vitninu var bent á að í skýrslunni kæmi fram að frá lokum júní 1994 væri engum innkaupum á gosdrykkjum til að dreifa. Vitnið kvað það næsta víst að þrátt fyrir það hefði verið um að ræða innkaup og sölu á gosdrykkjum, enda hlyti það að fylgja rekstri staðar sem þessa. Hins vegar hefðu athuganir rannsóknarmanna leitt í ljós að hvorki hefði verið um að ræða kaup frá Vífilfelli hf. né Ölgerðinni Agli Skallagrímssyni hf. og því hefði ekki verið ráðist í frekari könnun hvað þetta varðar. Ákærðu hefðu því verið látnir njóta vafans í þessum efnum sem leitt hefði til þess að útgjöld, tekjur og álagning urðu að sama skapi lægri. Vitnið kvað embættið enga viðmiðun hafa haft varðandi álagningarprósentuna. Hún væri byggð á upplýsingum sem fram hefðu komið í skýrslutöku þar sem spurt hefði verið hver álagning hefði verið í rekstrinum að teknu tilliti til tilboða og rýrnunar og því verið svarað að hún hefði að meðaltali numið 110%. Óhætt væri að segja að það væri mjög lág álagningarprósenta í samanburði við aðra staði, en embættið hefði rannsakað talsvert af sambærilegum stöðum. Ætla mætti að sambærileg álagning væri á bilinu 200-300%, en 110% álagning væri lítt trúleg. Sú tala, 110%, byggðist eingöngu á frásögn ákærðu. Spurður um hvernig virðisaukaskattskýrslur þær sem um getur í gögnum málsins hefðu legið frammi, kvað vitnið engin gögn hafa verið á staðnum þegar starfsmenn embættisins komu þangað. Skýrslurnar hefðu verið lagðar fram nokkru seinna. Hvenær það var kvaðst vitnið ekki geta fullyrt, en það hefði verið nokkru eftir að rannsóknin hófst. Spurður um hvort ekki hefði verið ástæða til að leggja skýrslur ákærðu til grundvallar í málinu kvað vitnið að það hefði þeim ekki fundist sökum þess að við rannsókn á vörukaupum og álagningu hefði salan reynst vera talsvert hærri. Vitninu var bent á að rannsóknarmenn hefðu unnið virðisaukaskattsþáttinn með þeim hætti að tekin hefðu verið öll áfengiskaup og gert væri ráð fyrir að öll sala á því magni hefði átt sér stað í sömu mánuðum og það var keypt. Spurður um hvort ekki væri varhugavert að ganga út frá að barir tæmdust með öllu um hver mánaðamót kvað vitnið rannsóknarmenn hafa orðið að gefa sér einhverjar forsendur þar sem þeir hefðu ekkert haft í höndunum og til einföldunar hefði þessi aðferð verið viðhöfð. Vitninu var bent á að þekkt væri í vínveitingahúsum að ýmsar tegundir lægju og seldust nánast aldrei, en þær yrði þó að hafa. Spurður um hvort ekkert tillit hefði verið tekið til þessa kvað vitnið rýrnunina koma inn í álagninguna þannig að hún skilaði sér þar, en hann teldi að óvinnandi væri að ætla að hafa frestun eða seinkun á milli kaupa og sölu. Spurður um hvort ekki væri alveg ljóst að salan yrði ekki með þeim hætti sem þeir gerðu ráð fyrir, þ.e. að það tæmdist ekki allt fyrir hvert og eitt virðisaukaskattstímabil, kvað vitnið það vitaskuld ekki gerast. Þessu hefði verið stillt upp með þessum hætti til einföldunar þannig að einhver vegur yrði að vinna þetta. Vitninu var bent á að áður hefði verið nefnt í sambandi við álagningu á áfengi að miðað hefði verið við 110% álagningu að teknu tilliti til rýrnunar, en að í veitinga­húsum sem þeir hefðu kannað væri hún 200-300%. Spurður um hvort það fengi staðist að álagning væri 200-300% í vínveitingahúsum kvað vitnið svo vera, en hann gæti ekki nefnt neinar tölur í því sambandi. Vitninu var bent á að fram hefði komið að innskatturinn hefði verið vanreiknaður í sumum tilvikum hjá stjórnendum félagsins og því borið við að það hefði verið reiknað þannig í þeim skýrslum sem gerðar voru að innskatturinn hefði yfirleitt verið tekinn af greiddum reikningum. Spurður um hvort það gæti ekki staðist og skýrt þennan mismun kvaðst vitnið ekkert hafa fyrir sér um hvernig hann hefði verið reiknaður, það hefði aldrei komið fram. Ákærðu hefðu að vísu haldið því fram að það hefði verið gert á grundvelli bókhalds. Vitnið vissi ekki skýringuna á því af hverju það væri misræmi þarna á milli, vera kynni að það væri skýring, hún væri hugsanleg. Ef eitthvað væri ógreitt af vörukaupum og innskattur byggði á greiddum reikningum þá væri hann augljóslega lægri en ella og ylli þá einhverri skekkju síðar. Vitninu var bent á að í II. kafla ákæru væru dregnar saman vantaldar óframtaldar tekjur. Þær væru heildarvelta að frádregnum útgjöldum og tekjuskattsprósentan 33%. Hann var spurður um hvers vegna ekki hefði verið fundinn út greiddur tekjuskattur. Vitnið kvaðst halda að ekki hefðu verið birtar tölulegar niðurstöður varðandi vangoldna skatta, heldur skattstofna eða vantaldar tekjur og vantalda staðgreiðslu. Ekki hefði verið venja að birta vantalinn tekjuskattstofn heldur hefði ríkisskattstjóra verið látið eftir að tíunda það í úrskurði. Þetta væru því forsendur þess að á þessum tölum væri byggt. Ástæða þess væri sú, að það sem þeir kölluðu möguleg gjöld og mögulegan innskatt, væri ekki tíundað í tölulegu niðurstöðunum með því að samkvæmt skattalögum ættu aðilar ekki rétt á innskatti og gjöldum nema það byggðist á færðu bókhaldi. Úrskurður ríkisskattstjóra tæki því ekki tillit til þessa mögulega innskatts og þessara mögulegu gjalda. Vitninu var bent á að í útreikningum rannsóknarmanna á tekjum og gjöldum félagsins fyrir árin 1993, 1994 og 1995 tækju þeir sem gjöld einungis þau gjöld sem þeir áætluðu eða sem væru með virðisaukaskatti. Ekki væru tekin með í reikninginn útgjöld á borð við húsaleigu, rafmagn, hita og auglýsingar og þannig leitað eftir hvaða gjöld þarna hefðu átt að koma til frádráttar. Vitnið kvað engin gögn hafa legið fyrir í þeim efnum. Vitninu var þá bent á að við rannsóknina hefði Gunnar Hjaltalín, fulltrúi leigusala, verið kallaður fyrir þótt þess sæi ekki stað í gögnum skattrannsóknarstjóra, en Gunnar hefði gefið skýrslu fyrir dómi. Spurður um hvers vegna þeirra upplýsinga, sem þeir hefðu fengið hjá honum um útgjaldaliði rekstrarins, væri hvergi getið svaraði vitnið að hann hefði ekki rætt við Gunnar og gæti því ekki upplýst hvað hann sagði. Spurður um hvort ekki væri eðlilegt að draga frá tekjum þætti á borð við húsaleigu, rafmagn og hita kvað vitnið forráðamenn hafa verið spurða um helstu birgja. Vitninu var bent á að leigusali flokkaðist ekki undir slíka. Vitnið kvað það vera ógjörning að ætla að ná fullkomlega utan um alla útgjaldaliði rekstrar sem þessa. Á hinn bóginn hefði ákærðu verið hægur vandi að koma því að í málinu eftirá. Vitnið kvað ákærðu ekki hafa verið spurða út í aðra kostnaðarþætti í rekstrinum en varðandi innkaup og birgja. Vitninu var bent á að í skýrslunni væri stofnkostnaðar hvergi getið. Spurður um hvort ekki hefði verið eðlilegt að taka stofnkostnað með í reikninginn, eignfærðan og afskrifaðan, þannig að hann kæmi til frádráttar, kvað vitnið þennan þátt ekki hafa verið kannaðan. Spurður um hvort eðlilegt væri að taka allt slíkt með áður en skattar væru álagðir svaraði vitnið að ef menn gætu sýnt fram á kostnað væri e.t.v. hægt að segja að það væri eðlilegt. Vitninu var þá bent á að rannsóknarmenn hefðu verið að rannsaka meinta refsiverða háttsemi og að þeim hefði einnig borið að kanna það sem væri sakborningum í hag. Vitnið kvað ætlun þeirra ekki hafa verið að undanskilja neitt, en meira en það sem fram kæmi í málinu hefði ekki verið kannað. Vitninu var bent á að í skýrslugjöf ákærða, Helga Marteins, hjá skattrannsóknarstjóra 24. apríl 1995 hefði hann nefnt nöfn nokkurra birgja, svo sem Gripið og greitt hf. og Tengis hf. og viðskiptamanna svo sem Húsasmiðjunnar hf. og BYKO hf. auk tveggja útvarpsstöðva sem félagið hefði keypt auglýsingar hjá. Spurður um hvort haft hefði verið samband við þessi fyrirtæki kvaðst vitnið ekki geta fullyrt neitt um það, enda hefði hann ekki séð um upplýsingaöflun hjá þessum fyrirtækjum. Hann teldi þó að það hefði verið kannað. Spurður um hvort skoðað hefði verið hvort um staðgreiðsluviðskipti gæti hafa verið að ræða, þannig að þessi viðskipti hefðu ekki verið bókfærð sem reikningsviðskipti og hvort verið gæti að þar kæmi fram eitthvert frávik eða hvort eitthvað hefði verið staðgreitt sem kæmi ekki fram á viðskiptamannayfirliti svaraði vitnið að þeir vissu ekki hvort félagið hefði átt staðgreiðsluviðskipti til að mynda um gosdrykki. Beðið hefði verið um upplýsingar varðandi öll viðskipti við Blámenn hf. Í ljósi þess að eingöngu væru upplýsingar um viðskipti við ÁTVR og Vífilfell, fyndist vitninu líklegt að ekki hefði verið um að ræða viðskipti hjá öðrum. Vitnið var beðið að láta uppi álit á því hve nákvæma hann teldi rannsóknina vera í tölum, hve mikið frávik hann teldi vera varðandi fjárhæðir. Vitnið kvað það mat sitt varðandi tekjurnar að um algjörar lágmarksfjárhæðir væri að ræða og vísaði þar um til álagningarprósentunnar sem hann teldi of lága. Síðan væri hugsanlegt að um væri að ræða einhver útgjöld eins og komið hefði fram varðandi húsaleigu og rekstur á húsnæði, en hver þau hefðu verið væri ómögulegt að segja. Varðandi álagningu á tóbak kvað vitnið það hafa komið fram í skýrslutöku að ákærðu teldu hana hafa verið 40% og reiknað væri með því varðandi þann þátt. Spurður um hvort rannsóknarmenn hefðu sundurgreint áfengið með einhverjum hætti, svo sem léttvín, sterkt vín og bjór og skoðað álagninguna í því samhengi og reynt að finna út hvernig salan skiptist milli þessara flokka kvað vitnið að um hefði verið að ræða mismunandi álagningu að einhverju leyti, en til einföldunar hefði 110% meðalálagningin verið notuð. Vitnið kvað rýrnunina hafa verið tekna með, þannig að spurt hefði verið hver álagning hefði verið á þessa þætti að teknu tilliti til tilboða. Spurður um hvort rannsóknarmenn hefðu einhverjar upplýsingar um hvað teldist eðlileg rýrnun á stöðum sem þessum eða hver mætti ætla að rýrnunin væri í ljósi þess að í sumum vöruflokkum, svo sem bjór, einkum kranabjór, væri oft veruleg rýrnun vegna ýmis konar vandamála sem þar kæmu upp, kvað vitnið einhvern tíma hafa verið reynt að meta þetta og alls konar svör komið fram, en hann hefði heyrt nefnda 5-10% rýrnun. Spurður um hvort hann gæti nefnt tölu um sambærileg fyrirtæki sem hann hefði tekið þátt í að rannsaka um svipað leyti og rannsókn þessi fór fram. Vitnið giskaði á að hann hefði komið nærri rannsókn tveggja til fimm slíkra fyrirtækja. Ítrekað spurður hversu áreiðanlega vitnið teldi þessa áætlun vera og hve mikil frávik hann gæti hugsanlega ímyndað sér kvað vitnið að varðandi tekjurnar væri byggt á framburði forráðamanna varðandi álagninguna, sem hann teldi of lága. Því áliti hann að salan hefði verið talsvert meiri en tölurnar segðu til um. Þessi niðurstaða byggði eingöngu á ákveðnum forsendum varðandi álagningu og vörukaup. Rannsóknarmenn hefðu fengið upplýsingar frá ákærðu um vörukaup fyrirtækisins á þessum tíma og einnig upplýsingar um álagningu á hinar aðkeyptu vörur. Eins og hann hefði áður sagt teldi hann álagninguna vera hærri og þá gæfi það auga leið að salan hefði verið töluvert hærri en þetta. Þetta væri lágmarksfjárhæð að mati vitnisins, byggð á framburði ákærðu og gögnum varðandi vörukaup og engu við bætt í því tilliti. Frávikið yrði því fremur til hækkunar en lækkunar. Vitnið, Sigurður Jensson, vann að skattrannsókninni ásamt vitninu, Ragnari Björnssyni. Vitnið kvaðst við upphaf rannsóknarinnar, þann 3. mars 1995, hafa farið í starfsstöð félagsins. Lýsti vitnið aðkomu starfsmanna skattrannsóknarstjóra þannig að starfsmaður, sem eftir því sem vitninu skildist var að vinna við ræstingar eða hreinsun, hefði hleypt þeim inn. Forráðamenn félagsins hefðu ekki verið á staðnum, en síðar um daginn hefðu rannsóknarmenn hitt ákærða, Helga Martein, raunar annars staðar, farið með honum í Austurstræti 22 og afhent honum bréf skattrannsóknarstjóra, dagsett 23. febrúar 1995. Þegar spurst var fyrir um bókhaldið, hefði þeim verið sagt að það hefði glatast. Það hefði verið sett út á þak skemmtistaðarins sem hreinsunardeild borgarinnar hefði hreinsað af og í þeim aðgerðum hefði bókhaldið verið tekið. Spurður um hvort rannsóknarmenn hefðu framkvæmt húsleit svaraði vitnið að þeir hefðu skoðað inn í eitt herbergjanna sem bent hefði til að væri skrifstofuaðstaða. Þeir hefðu skoðað sig um og leitað eftir bókhaldsgögnum og litast um eftir stað sem hugsanlegt væri að bókhaldsgögn væru geymd á. Kvaðst vitnið ekki minnast þess að nokkuð hefði fundist nema ef vera kynni ein minnisbók. Virðisaukaskattskýrslurnar sem fyrir lægju í málinu hefðu ekki verið á starfsstöð félagsins þegar rannsóknin hófst. Þær hefðu borist síðar og þá verið afhentar í skrifstofu embættis skattrannsóknarstjóra. Vitninu var þá bent á að þetta væri ekki rétt. Vitnið kvað sig minna að skýrslurnar hefðu a.m.k. ekki verið fyrirliggjandi samdægurs. Spurður um hvernig virðisaukaskattskýrslurnar hefðu komist í hendur rannsóknarmanna kvað vitnið að í huga sínum væri það ákærði, Helgi Marteinn, sem hefði afhent þær. Kvaðst vitnið ekki muna gjörla hvernig þær komu, en hann héldi því fram að þær hefðu ekki verið afhentar sama dag og rannsóknin hófst. Vitnið kvað öll bókhaldsgögn hafa vantað og þar sem þau voru ekki til staðar hefði þurft að finna einhverja leið til að átta sig á umfangi rekstrarins. Sú leið hefði verið farin að skoða gjöldin í starfseminni og í því sambandi hefðu verið send bréf til ÁTVR, Vífilfells hf. og fleiri aðila og þannig reynt að nálgast upplýsingar um hvað hugsanlega hefði verið selt til gesta veitingahússins. Út frá gögnunum sem bárust við fyrirspurnunum hefði verið lagður grunnur að áframhaldandi rannsókn málsins. Komið hefðu fram gögn sem bent hefðu sterklega til að þarna hefði verið umtalsverð starfsemi á þessu tímabili. Kvað vitnið þau gögn sem á væri byggt varðandi innkaup félagsins á áfengi, að frádregnu því áfengi sem það hefði selt öðrum, kaup á gosdrykkjum frá Vífilfelli hf. og kaup frá Gripið og greitt hf., m.a. á tóbaki, vera samkvæmt ábendingum ákærðu, einkum ákærða Helga Marteins. Vitninu var bent á að í ljós hefði komið að eftir mánaðamótin júní/júlí 1994 hefðu engin kaup átt sér stað á gosdrykkjum og þar af leiðandi engin sala. Vitnið kvað rannsóknarmenn engar frekari upplýsingar hafa haft en fram að þeim tímapunkti sem þeir fengu gögn um, og því hefðu þeir ekki farið út í að áætla neitt umfram það. Spurður um hvort reynt hefði verið að fara út fyrir útskýringar ákærðu varðandi gosdrykkjakaup kvað vitnið það ekki hafa verið gert. Þó minnti vitnið að haft hefði verið samband við Ölgerðina Egil Skallagrímsson hf., en úr þeirri könnun hefðu engar niðurstöður komið. Benti vitnið á að mögulegt hefði verið að kaupa gosdrykkina í matvöruverslunum, en rannsóknarmenn hefðu engar forsendur haft til að nálgast slíkar upplýsingar. Tók vitnið fram að ekki hefði verið leitað til annarra fyrirtækja en þessara tveggja varðandi gosdrykkjakaupin. Vitninu var bent á að reiknað væri með gestafjölda miðað við þá aðgöngumiða sem keyptir voru hjá tollstjóra að frádregnum þúsund miðum sem keyptir hefðu verið í ársbyrjun 1995. Spurður um hvort þessir þúsund miðar hefðu verið til staðar ónotaðir á staðnum kvað vitnið sig ekki reka minni til þess að hafa séð þá þar. Rannsóknarmenn hefðu metið það svo að vafasamt væri að taka þá með í útreikninga sína sökum þess um hve stutt tímabil var að ræða. Því hefðu þeir ákveðið að halda þessum miðafjölda utan við útreikningana þar sem ekkert hefði legið fyrir um að þeir hefðu verið notaðir. Varðandi álagningu á vínveitingum og gosdrykkjum var vitninu bent á að reiknað væri með 110% sem ákærði Helgi Marteinn hefði lýst sem álagningunni. Vitnið var spurt hvort grundvöllur þessa hefði verið kannaður nánar og hvort þessi tala væri trúleg, líkleg eða eðlileg. Vitnið kvað hafa staðið yfir hjá embættinu rannsókn á öðrum veitingahúsum og miðað við gögn í þeim málum hefði hún verið í lægra lagi eða lágmarki. Ekki hefði verið farið út í að senda fyrirspurnir til annarra aðila. Framburður ákærðu hefði verið látinn standa, þótt rannsóknarmenn hefðu metið það svo að álagningin væri í lægra lagi. Spurður um hvort einhverju hefði munað sem máli skipti kvað vitnið þá hafa heyrt og séð álagningartölur uppá 250-300%, en 200% hefði ekki verið óeðlileg álagningartala. Vitninu var bent á að í skýrslunni væri húsaleiga ekki tekin með í reikninginn. Spurður um hvort hann teldi að hún myndi hafa haft áhrif á virðisaukaskattinn kvað vitnið svo ekki vera. Sá þáttur hefði engu breytt varðandi þann kafla ákæru er tæki til virðisaukaskattsins. Vitninu var bent á að fram hefði komið hjá vitninu, Gunnari Hjaltalín, að tekin hefði verið af honum skýrsla um húsaleigu og þann kostnað sem leigutaki hefði þurft að bera varðandi rekstur á húsinu, en um þetta kæmi ekkert fram í gögnum málsins. Vitnið kvað sig reka minni til að hafa farið til Gunnars og rætt við hann, en hann hefði ekki tekið skýrslu af honum. Spurður um eftir hvaða upplýsingum rannsóknarmenn hefðu verið að leita kvað vitnið þá hafa verið að fá það staðfest að Blámenn hf. hefðu haft starfsemi í umræddu húsnæði. Á þessu tímamarki hefðu þeir einkum verið að leita staðfestingar á að virðisaukaskattskyld starfsemi hefði farið fram í húsinu. Hann hefði ekki spurt Gunnar út í annan virðisaukaskattskyldan kostnað, svo sem hita og rafmagn. Þau atriði hefðu ekki verið rannsökuð frekar. Vitninu var bent á að fram kæmi í skýrslunni að ákærði, Helgi Marteinn, hefði tilgreint ákveðna birgja sem félagið hefði átt viðskipti við. Einungis væri um að ræða upplýsingar um tvo þeirra, þ.e. ÁTVR og Vífilfell hf. Spurður um hvort hann kynni á þessu skýringu kvað vitnið rannsóknarmenn hafa fengið upplýsingar frá ÁTVR og Vífilfelli hf. og að þeir hefðu tekið tillit til gjalda og mögulegs innskatts frá þeim aðilum sem þeir hefðu fengið svör frá um viðskipti þessara aðila. Vitninu var bent á að gögn málsins bæru hvorki með sér að fyrirspurnir hefðu verið gerðar né svör fengist. Eins og gögnin væru fram sett mætti ætla að engar fyrirspurnir hefðu verið gerðar til þessara aðila. Vitnið kvað einhverjar fyrirspurnir hafa verið gerðar með því að hringja í viðkomandi. Sér fyndist að þannig hefði það verið með Tengi hf. Kvaðst vitnið álíta að starfsmenn þess fyrirtækis hefðu ekki fundið kennitölu Blámanna hf. á skrá hjá sér sem viðskiptamanns. Vitninu var bent á að í skýrslunni kæmi fram að við útreikning virðisaukaskattsins tækju skýrsluhöfundar innkaup á hverju virðisaukaskattstímabili og reiknuðu síðan út eins og allt hefði verið selt á sama tímabili. Spurður um hvort þessi aðferð væri ekki bersýnilega röng þar sem samkvæmt henni liti út fyrir að veitingastaðurinn hefði tæmst af vörum í lok hvers virðisaukaskattstímabils, þar sem varan þyrfti ekki endilega öll að hafa selst á því tímabili. Vitnið kvað svo ekki þurfa að vera því vera kynni að verið væri að kaupa og selja fyrir dag og dag í senn. Niðurstaða. Ákærðu ber engan veginn saman um ábyrgð ákærða, Stefáns Axels, á rekstri Blámanna hf. Báðir hafa þeir lýst verksviði sínu hjá félaginu og hefur ákærði, Stefán Axel, verið þaulspurður þar um. Ákærði, Helgi Marteinn, heldur því fram að ákærði, Stefán Axel, hafi tekið þátt í ákvörðunum um hvaðeina er laut að rekstri félagsins til jafns við hann sjálfan, en því hefur sá síðarnefndi staðfastlega mótmælt. Þannig hefur ákærði, Stefán Axel, neitað því að störf hans hjá félaginu hafi verið stjórnunarstörf af neinu tagi. Þá fullyrðir hann að fjármálastjórn og færsla bókhalds hafi alfarið verið á verksviði og ábyrgð ákærða, Helga Marteins. Einu gögn málsins sem tengja ákærða, Stefán Axel, við fjármál félagsins eru þrjár virðisaukaskattskýrslur sem hann hefir staðfest að hafa útfyllt og undirritað, en það hafi hann gert að beiðni meðákærða og í því efni stuðst við tölur sem unnar voru upp úr bókhaldi félagsins af meðákærða. Enda þótt framburður ákærða sé lítt trúverðugur í þessum efnum þykir þó ekki unnt að hafna honum sem marklausum. Verður að telja að réttmætur vafi leiki á um þátt ákærða, Stefáns Axels, í ákvarðanatökum um þau málefni félagsins sem ákæra tekur til. Samkvæmt framansögðu og eins og gögnum málsins er háttað verður að telja ósannað að ákærði hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Verður ákærði, Stefán Axel, því sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Með játningu ákærða, Helga Marteins, og öðrum gögnum málsins er sannað að hann sem stjórnarformaður og einn af eigendum hlutafélagsins Blámanna hf. hafi ekki tilkynnt til skattstjórans í Reykjavík um virðisaukaskattskylda starfsemi félagsins og vanrækt að gera grein fyrir virðisaukaskattskyldri sölu vöru og þjónustu sem fram fór í starfsemi þess eins og nánar greinir í I. kafla ákæru. Svo sem að framan greinir fundu rannsóknarmenn skattrannsóknarstjóra engin bókhaldsgögn þegar þeir komu í starfsstöð Blámanna hf. þann 3. mars 1995. Hins vegar fengu þeir afhentar, að líkindum síðar sama dag, sjö útfylltar virðisaukaskattskýrslur, fjórar undirritaðar af ákærða, Helga Marteini, og þrjár af ákærða, Stefáni Axel. Ákærði, Helgi Marteinn, fullyrðir að skýrslur þessar hafi ákærðu unnið á grundvelli bókhalds Blámanna hf. Takmarkast viðurkenning ákærða samkvæmt I. kafla ákæru á vangoldnum innheimtum útskatti við samtölu skýrslnanna, 1.490.410 krónur. Hér að framan hefur verið gerð grein fyrir því með hvaða hætti starfsmenn skattrannsóknarstjóra ríkisins fundu út og áætluðu vantalda virðisaukaskattskylda veltu félagsins og hvernig vangreiddur innheimtur útskattur var fundinn. Byggir I. kafli ákæru á þeirri rannsókn. Hefur ákærði, Helgi Marteinn, mótmælt þessum áætlunum og útreikningum og að þær verði lagðar til grundvallar í málinu, heldur eigi í þeim efnum að fara eftir játningu hans. Áður er því lýst að þegar starfsmenn skattrannsóknarstjóra komu í starfsstöð félagsins fundust þar engin bókhaldsgögn, svo og hvaða skýring þeim var gefin á afdrifum bókhaldsgagnanna. Telja rannsóknarmennirnir í skýrslu sinni frásögn ákærðu um varðveislu bókhalds og bókhaldsgagna afar ótrúverðuga. Þá telja þeir að ekkert bendi til að fullyrðingar ákærðu varðandi bókhald og tekjuskráningu félagsins séu réttar. Ákærðu hafa hins vegar verið samsaga um það við rannsókn og meðferð málsins að bókhald hafi verið haldið. Þá halda þeir því báðir fram að virðisaukaskattskýrslurnar sem rannsóknarmennirnir fengu afhentar byggi á upplýsingum úr uppfærðu bókhaldi félagsins. Sem fyrr greinir mótmælir ákærði, Helgi Marteinn, framangreindum útreikningum og áætlunum. Byggir hann mótmæli sín einkum á því að álagningarprósenta áfengis sé of há og einnig því að í áætlununum sé gengið út frá því að ekkert áfengi hafi verið til í veitingahúsinu við upphaf hvers virðisaukaskattstímabils. Þá heldur hann því fram að þegar félagið hætti starfsemi hafi það selt Stuðlafelli hf. áfengislager fyrirtækisins. Í 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, sbr. 3. gr. laga nr. 42/1995 segir: „Skýri skattskyldur maður af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi rangt eða villandi frá einhverju því er máli skiptir um virðisaukaskatt sinn eða afhendi hann eigi á lögmæltum tíma virðisaukaskattskýrslur eða virðisaukaskatt sem hann hefur innheimt eða honum bar að innheimta skal hann greiða fésekt allt að tífaldri þeirri skattfjárhæð sem undan var dregin, vanrækt var greiðsla á eða endurgreidd var um of og aldrei lægri fésekt en nemur tvöfaldri þessari skattfjárhæð.” Skilja verður orðalag greinarinnar svo að andlag brots sé grundvöllur ákvörðunar sektar. Engar reglur eru lögfestar um það hvernig andlag brots gegn 1. mgr. 40. gr. laganna er ákvarðað og er sönnunarmatið því frjálst. Það er álit dómsins að ákæruvaldið hafi ekki lagt fram gögn sem gera dóminum kleift að meta sjálfstætt og á grundvelli rannsóknargagna hvort um vantalda skattskylda veltu í starfsemi félagsins og vantalinn virðisaukaskatt hafi verið að ræða umfram það sem ákærði, Helgi Marteinn, hefur viðurkennt og hver sú fjárhæð myndi verða. Mat dómsins yrði því að byggjast á áætlunum og mati, á sambærilegan hátt og gert er í skýrslu skattrannsóknarstjóra, en í því fælist að verið væri að áætla andlag brotsins. Í ljósi þess að grundvöllur refsiákvörðunar verður ekki reistur á áætlunum án sérstakrar lagaheimildar, sem eins og fyrr segir er ekki til að dreifa, verða áætlanir þær sem ákæra er reist á ekki lagðar til grundvallar. Ákærði, Helgi Marteinn, hefur eins og áður getur viðurkennt að hafa ekki staðið skil á virðisaukaskatti að fjárhæð 1.490.410 krónur. Með játningu ákærða sem fær að þessu leyti stoð í gögnum málsins telst sannað að hann hafi sem stjórnarformaður og einn af eigendum hlutafélagsins Blámanna hf. ekki staðið tollstjóranum í Reykjavík skil á ofangreindri fjárhæð svo sem lög áskilja. Er háttsemi ákærða rétt færð til refsiákvæða í ákæru. Í II. kafla ákæru er ákært fyrir brot gegn lögum um tekju- og eignarskatt nr. 75/1981. Ákærði, Helgi Marteinn, mótmælir útreikningum þeim og áætlunum er liggja til grundvallar II. kafla ákæru. Byggir hann mótmæli sín á sömu forsendum og varðandi I. kafla ákæru, en til viðbótar bendir hann á að engin rannsókn hafi farið fram á frádráttarbærum útgjaldaliðum á borð við húsaleigu. Þetta sé einnig staðfest af vitnunum Ragnari Björnssyni og Sigurði Jenssyni. Í 1. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 1. gr. laga nr. 42/1995 segir: „Skýri skattskyldur maður af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi rangt eða villandi frá einhverju því er máli skiptir um tekjuskatt sinn eða eignaskatt skal hann greiða fésekt allt að tífaldri skattfjárhæð af þeim skattstofni sem undan var dreginn og aldrei lægri fésekt en nemur tvöfaldri skattfjárhæðinni. Skattur af álagi skv. 106. gr. dregst frá sektarfjárhæð. Stórfellt brot gegn ákvæði þessu varðar við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga.” Skilja verður tilvitnaða lagagrein með sama hætti og 1. mgr. 40. gr. laganna um virðisaukaskatt, það er að andlag brots sé grundvöllur ákvörðunar sektar og þar sem engar reglur séu lögfestar um það hvernig andlag brots er ákvarðað sé sönnunarmatið frjálst. Með sama hætti og áður greinir er það álit dómsins að ákæruvaldið hafi ekki lagt fram gögn sem gera dóminum kleift að meta sjálfstætt og á grundvelli rannsóknargagna hvort tekjur félagsins hafi numið þeirri fjárhæð sem haldið er fram í II. kafla ákæru og að vangreiddur tekjuskattur hafi þar með numið þeirri fjárhæð sem þar greinir. Að öðrum kosti yrði mat dómsins að byggjast á fyrirliggjandi áætlunum, en í því fælist að verið væri að áætla andlag brotsins. Í ljósi þess að grundvöllur refsiákvörðunar verður ekki reistur á áætlunum án sérstakrar lagaheimildar, sem er ekki til að dreifa í lögum þessum, verða áætlanir þær sem II. kafli ákæru er reistur á ekki lagðar til grundvallar. Verður ákærði samkvæmt því sýknaður af II. kafla ákæru um framangreind atriði. Í 6. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 1. mgr. laga nr. 42/1995 segir svo: „Hafi maður af ásetningi eða stórkostlegu hirðuleysi vanrækt að gegna skyldu sinni samkvæmt ákvæðum 91., 92. eða 94. gr. skal hann sæta sektum eða varðhaldi.” Ákærði hefur viðurkennt að hafa látið undir höfuð leggjast að skila skattskýrslu og telja fram til skatts tekjur félagsins vegna gjaldársins 1993. Með játningu ákærða er sú háttsemi hans sönnuð. Áður hefur verið gerð grein fyrir afdrifum bókhaldsgagna félagsins og því að af þeim sökum hafi ekki reynst unnt að skila skattaskýrslu og telja fram til skatts tekjur félagsins vegna gjaldársins 1994. Líta verður svo á að meðferð þeirra gagna sem bókhald félagsins átti að byggjast á lýsi stórkostlegu hirðuleysi og vanrækslu. Þykir verða að gera ákærða ábyrgan fyrir meðferðinni á bókhaldsgögnunum sem varð þess valdandi að skattframtali var ekki skilað til skattstjóra vegna gjaldársins 1994. Framanlýst háttsemi ákærða varðar við 6. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 1. gr. laga nr. 42/1995. Samkvæmt 3. mgr. 93. gr. laga nr. 75/1981 er framtalsfrestur lögaðila 31. maí ár hvert. Bú Blámanna hf. var tekið til gjaldþrotaskipta þann 12. apríl 1996. Var forræði ákærða á málefnum félagsins þar með úr höndum hans. Í ljósi þess verður ekki felld sök á ákærða fyrir að láta hjá líða að skila skattframtali vegna gjaldársins 1995. Verður ákærði samkvæmt því sýknaður af II. kafla ákæru að því er það ár varðar. Í III. kafla ákæru er ákært fyrir brot gegn bókhaldslögum og lögum um ársreikninga. Ákærði, Helgi Marteinn, hefur við rannsókn og meðferð málsins staðfastlega haldið því fram að lögboðið bókhald hafi verið haldið fyrir félagið og ákærði, Stefán Axel, telur að svo hafi verið. Í skýrslu skattrannsóknarstjóra ríkisins er komist að þeirri niðurstöðu að ekkert bendi til að fullyrðingar ákærðu varðandi bókhald og tekjuskráningu séu réttar. Engin gögn séu til staðar sem rennt geti stoðum undir framburð þeirra. Framburður ákærðu um þetta ákæruatriði er lítt trúverðugur, en ekki þykja þó efni til að hafna honum sem marklausum. Að því virtu og gegn eindreginni neitun ákærða, Helga Marteins, verður að telja sannað að lögboðið bókhald hafi verið haldið fyrir hlutafélagið Blámenn hf. á árunum 1993, 1994 og 1995. Í 82. gr. laga nr. 144/1994 um ársreikninga, sbr. 3. gr. laga nr. 37/1995 segir svo: „Hver sem af ásetningi eða stórfelldu gáleysi brýtur gegn ákvæðum laga þessara á þann hátt sem lýst er í 84.-87. gr. skal sæta fésektum, en brot gegn 83. gr. og önnur meiri háttar brot brot gegn 84. og 85. gr. varða varðhaldi eða fangelsi allt að sex árum skv. 262. gr. almennra hegningarlaga eða fésektum ef málsbætur eru miklar.” Í 1. mgr. 83. gr. sömu laga, sbr. 3. gr. laga nr. 37/1995 segir: „Svofelld háttsemi stjórnarmanna eða framkvæmdastjóra félaga skv. 1. gr. telst ætíð meiri háttar brot gegn þeim.” Síðan segir í 2. tl. 1. mgr.: „Ef þeir rangfæra ársreikning, samstæðureikning eða einstaka hluta þeirra, byggja ekki samningu þeirra á niðurstöðu bókhalds eða láta rangar eða villandi upplýsingar fylgja, enda varði brotið ekki við 158. gr. almennra hegningarlaga.” Ákærði hefur viðurkennt að hafa ekki látið gera ársreikning fyrir félagið vegna ársins 1993 og borið því við að hann hafi ætlað að taka það ár með við gerð ársreiknings 1994 sökum þess hve skammur rekstrartíminn var á árinu 1993. Í 91. grein laganna segir að lögin öðlist gildi 1. janúar 1995 og skuli gilda um ársreikninga fyrir hvert það reikningsár sem hefst frá og með þeim tíma. Ljóst er samkvæmt framansögðu að lögin taka ekki til áranna 1993 og 1994. Verður ákærða því ekki refsað fyrir brot gegn lögunum að því er þau ár varðar. Lögin eiga hins vegar við um ætlað brot ákærða að því er varðar árið 1995. Í því sambandi er þess að geta að bú Blámanna hf. var tekið til gjaldþrotaskipta þann 12. apríl 1996. Var forræði ákærða á málefnum félagsins þar með úr höndum hans. Í ljósi þess verður ekki felld sök á ákærða fyrir að láta hjá líða að gera ársreikning fyrir félagið vegna ársins 1995. Verður ákærði samkvæmt því sýknaður af III. kafla ákæru að því er það ár varðar. Áður en lögin um ársreikninga voru sett var engum slíkum lögum til að dreifa. Hins vegar voru sérstök ákvæði um ársreikninga í III. kafla bókhaldslaga nr. 51/1968 og XII. kafla hlutafélagalaga. Samkvæmt 1. mgr. 94. gr. síðarnefndra laga skal reikningsár hlutafélags vera tólf mánuðir, en við stofnun félags getur tímabilið verið skemmra eða lengra, þó ekki lengra en átján mánuðir. Sambærilegt ákvæði er í 8. gr. laganna um ársreikninga. Ákærði hefur gefið þá skýringu að hann hafi ætlað að gera saman ársreikning fyrir árin 1993 og 1994, en það hefði honum verið heimilt samkvæmt tilvitnuðu ákvæði í 1. mgr. 94. gr. laga nr. 32/1978, enda var félagið ekki stofnað fyrr en snemma í nóvember 1993. Honum hefði einnig verið heimilt á sama grundvelli að láta ársreikninginn taka til starfsemi félagsins allt árið 1994. Þegar haft er í huga að félagið hætti í raun starfsemi í byrjun árs og með vísan til þess sem að framan greinir verður ákærði einnig sýknaður af III. kafla ákæru að því er varðar gerð ársreiknings vegna ársins 1994. Við ákvörðun refsingar ákærða verður að líta til þess að brotastarfsemi hans stóð yfir í rúmt ár og að ákveðin leynd hvíldi yfir henni þar sem aldrei var tilkynnt um hina virðisaukaskattskyldu starfsemi til skattyfirvalda. Á hinn bóginn ber að líta til þess að starfsemi félagsins fólst í rekstri skemmtistaðar sem hafði vínveitingaleyfi og að ákærði átti í þeim umsvifum sem fyrirsvarsmaður félagsins viðskipti við opinber fyrirtæki og stofnanir á borð við ÁTVR, tollstjórann í Reykjavík og lögreglustjórann í Reykjavík. Þá ber og að líta til þess að ákærði veitti fúslega umbeðnar upplýsingar og torveldaði á engan hátt rannsókn málsins. Jafnframt ber að hafa hliðsjón af þeim tíma sem leið frá upphafi rannsóknarinnar þar til ákæra var út gefin. Sakaferill ákærða hefur ekki þýðingu við refsiákvörðun að öðru leyti en því að honum verður gerður hegningarauki, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga, við þrjár sáttir sem hann gekkst undir fyrir akstur sviptur ökurétti í mars og júní 1995 og janúar 1996. Að öllu þessu virtu og með hliðsjón af 77. gr. almennra hegningarlaga er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í fimm mánuði. Unnt þykir með hliðsjón af atvikum öllum að ákveða að fresta skuli fullnustu refsingarinnar í þrjú ár frá uppkvaðningu dómsins haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 22/1955. Þá verður ákærði einnig dæmdur til greiðslu sektar til ríkissjóðs er þykir hæfilega ákveðin 800.000 krónur og komi fangelsi í 70 daga í stað sektarinnar verði hún ekki greidd innan 4 vikna. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Helga Marteins Gunnlaugssonar, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, þykja hæfilega ákveðin 180.000 krónur. Verður ákærði dæmdur til greiðslu málsvarnarlaunanna að 2/5 hlutum, en 3/5 hlutar þeirra greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Stefáns Axels Stefánssonar, Róberts Árna Hreiðarssonar héraðsdómslögmanns, þykja hæfilega ákveðin 150.000 krónur. Þar sem ákærði er sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins í málinu verða málsvarnar­launin felld á ríkissjóð. Saksóknarlaun í ríkissjóð eru hæfilega ákveðin 180.000 krónur. Rétt þykir að ákærði, Helgi Marteinn, verði dæmdur til að greiða þau að 1/3 hluta, en ríkissjóður að 2/3 hlutum. Loks þykir rétt að ákveða að annan sakarkostnað greiði ákærði að 1/3 hluta, en 2/3 hlutar hans verði lagðir á ríkissjóð. Uppkvaðning dómsins hefur dregist vegna embættisanna dómarans. Dómsorð: Ákærði, Helgi Marteinn Gunnlaugsson, sæti fangelsi í 5 mánuði, en fresta skal fullnustu refsingarinnar í 3 ár frá uppkvaðningu dóms þessa, og falli hún niður að þeim tíma liðnum haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði greiði 800.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu dóms þessa, en sæti ella fangelsi í 70 daga. Ákærði, Stefán Axel Stefánsson, er sýkn af kröfum ákæruvalds í máli þessu. Ákærði, Helgi Marteinn, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Björgvins Þorsteinssonar hæstaréttarlögmanns, 180.000 krónur, að 2/5 hlutum, en 3/5 hlutar greiðist úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Stefáns Axels, Róberts Árna Hreiðarssonar héraðsdómslögmanns, 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Saksóknarlaun í ríkissjóð, 180.000 krónur, greiði ákærði, Helgi Marteinn, að 1/3 hluta, en ríkissjóður að 2/3 hlutum. Annan sakarkostnað greiði ákærði, Helgi Marteinn, að 1/3 hluta, en ríkissjóður að 2/3 hlutum.
Mál nr. 487/2016
Ávana- og fíkniefni Erlendur dómur Ítrekun Játningarmál
M var sakfelld fyrir brot gegn 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa staðið að innflutningi á samtals 746,96 g af kókaíni til landsins. Til refsimildunar var litið til þess að M hafði játað brot sitt skýlaust fyrir dómi og ekki hefði verið sýnt fram á að hún hefði komið að skipulagningu eða fjármögnun innflutningsins. Á hinn bóginn var það virt henni til refsiþyngingar að um umtalsvert magn af sterku fíkniefni var að ræða. Þá hafði hún hlotið dóm erlendis sem hafði ítrekunaráhrif eftir 2. mgr. 71. gr. laga nr. 19/1940. Var refsing M ákveðin fangelsi í tuttugu mánuði.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, EiríkurTómasson og Þorgeir Örlygsson.Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. júní 2016 í samræmi viðyfirlýsingu ákærðu um áfrýjun. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist aðrefsing ákærðu verði þyngd.Ákærða krefst þess að refsingsamkvæmt hinum áfrýjaða dómi verði milduð. Fyrir Hæstarétti er einungis til endurskoðunar ákvæði héraðsdóms umrefsingu ákærðu fyrir brot gegn 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940,sem hún gekkst skýlaust við fyrir dómi og laut að innflutningi á 746,96 g afkókaíni til landsins 24. febrúar 2016. Við ákvörðun refsingar má eins og íhinum áfrýjaða dómi líta til ákvæða 1., 3., 5. og 6. töluliðar 1. mgr. 70. gr.almennra hegningarlaga, en ekki á hér við 9. töluliður 1. mgr. 74. gr. laganna,enda sagði ákærða ekki af sjálfsdáðum til brots síns. Þá hefur ákærða gerst hérsek um ítrekað brot, sbr. 8. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974 um ávana- og fíkniefniog 2. mgr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga, en dómur, sem hún hlaut erlendisog getið er í hinum áfrýjaða dómi, hefur hér áhrif eftir 2. mgr. 71. gr. sömulaga. Að þessu öllu virtu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest á þannhátt, sem í dómsorði greinir.Ákærðu verður gert að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar meðtalin málsvarnarlaun verjanda síns, sem ákveðin eru að meðtöldumvirðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að til frádráttarrefsingu ákærðu, Maria Pena, kemur gæsluvarðhald, sem hún hefur sætt frá 25.febrúar 2016.Ákærða greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, 635.091 krónu, þar meðtalin málsvarnarlaun verjanda síns, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns,620.000 krónur.DómurHéraðsdóms Norðurlands eystra föstudaginn 14. júní 2016.Mál þetta, sem dómtekið var þann23. maí sl., er höfðað með ákæru héraðssaksóknara, útgefinni 13. maí 2016, áhendur Maríu Pena, fæddri 1. júní 1972, hollenskum ríkisborgara, en meðdvalarstað í fangelsinu á Akureyri;„fyrir stórfelltfíkniefnalagabrot, með því að hafa miðvikudaginn 24. febrúar 2016, staðið aðinnflutningi á samtals 746,96 g af kókaíni, sem hafi að meðaltali 53%styrkleika, ætluðum til söludreifingar hér á landi í ágóðaskyni. Fíkniefnin flutti ákærða til Íslands, semfarþegi með flugi FI-[...] frá Amsterdam í Hollandi til Keflavíkurflugvallar,falin í nærbuxum og líkama hennar í 76 pakkningum.Telst þetta varða við 173. gr. a.almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 64/1974, sbr. 1. gr.laga nr. 32/2001.Þess er krafist að ákærða verðidæmd til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.Þá er þess krafist aðframangreind fíkniefni, 746,96 g af kókaíni, sem lögregla lagði hald á viðrannsókn málsins, verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- ogfíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni ogönnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002.“Björgvin Halldór Björnsson hdl.,skipaður verjandi ákærðu, krefst þess að hún verði dæmd til vægustu refsingarsem lög leyfa og að gæsluvarðhaldsvist hennar frá 25. febrúar sl. verði dreginfrá með fullri dagatölu. Þá krefstverjandinn að allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði og þ.m.t.málsvarnarlaun og ferðakostnaður hans við alla meðferð málsins.ISamkvæmt rannsóknargögnumstöðvuðu tollverðir í Flugstöð Leifs Eiríkssonar ákærðu þann 24. febrúar sl.,kl. 17:02, en hún var þá að koma með flugi frá Amsterdam í Hollandi. Vegna grunsemda um að ákærða hefði fíkniefnimeðferðis var hún handtekin af lögreglu, en við leit á henni innanklæða fundust4,12 grömm af ætluðu kókaíni. Íframhaldi af þessu var ákærða færð á heilbrigðisstofnun og kom þá í ljós að húnvar með talsvert magn af aðskotahlutum innvortis. Vegna rannsóknarhagsmuna var ákærða úrskurðuðí gæsluvarðhald þann 25. febrúar sl.Samkvæmt gögnum skilaði ákærða á næstu dögum af sér yfir 70 pakkningumsem innihéldu alls 742,84 grömm af ætluðu kókaíni. Samtals hafði ákærði því meðferðis 746,96grömm af ætluðu kókaíni.Í málinu liggur m.a. fyrirmatsgerð frá Rannsóknarstofu í lyfja og eiturefnafræði Háskóla Íslands, semdagsett er 30 mars 2016, vegna rannsóknar á innihaldi umræddra pakkninga og þám.a. með tilliti til styrkleika efnisins.Segir í matsgerðinni að alls hafi verið rannsökuð fimmtán sýni, sem hafiinnihaldið kókaín á bilinu 41-69% að styrk, öll að mestu í formikókaínklóríðs. Segir að meðalstyrkurkókaíns í sýnunum hafi verið 53%. Ímatsgerðinni segir að neyslustyrkur fíkniefna geti verið breytilegur frá einulandi til annars, frá ári til árs og jafnvel milli borga í sama landi, en hannhafi ekki verið rannsakaður sérstaklega hérlendis. Þá segir að í útreikningum hafi verið gengiðút frá tölum um neyslustyrkleika kókaíns í Danmörku, en hann hafi að meðaltaliverið 30% á landsvísu árið 2014. Aðþessu sögðu er staðhæft að úr 742,84, grömmum af dufti sem innihaldi 53% kókaínsé samkvæmt framangreindum forsendum hægt að búa til 1.312 grömm af efni semværi 30% að styrk, að gefnum þeim forsendum að efnið sé þynnt með óvirku efniog ekkert fari til spillis í þeirri aðgerð.Við rannsókn lögreglu var ákærðatvívegis yfirheyrð um sakarefnið, í fyrra sinnið þann 25. febrúar sl., en ísíðara sinnið 4. mars sl.Eins og fyrr sagði var ákærðu meðdómsúrskurði gert að sæta gæsluvarðhaldi, fyrst þann 25. febrúar 2016. Síðan hefur gæsluvarðhald ákærðu ítrekaðverið framlengt og allt til þessa dags.IIHér fyrir dómi hefur ákærðaskýlaust játað sakargiftir samkvæmt ákæru.Ákærða staðfesti efni framangreindra yfirheyrsluskýrslna hjá lögreglu,en þar kom m.a. fram að hún hefði flutt fyrrnefnd fíkniefni til landsins gegnloforði um greiðslu tiltekinnar fjárhæðar.Þar sem játning ákærðu er ísamræmi við rannsóknargögn lögreglu þykir nægilega sannað að hún hafi gerst sekum þá háttsemi sem henni er gefin að sök í ákæru og þar er réttilega heimfærðtil refsiákvæða.Mál þetta var rekið með hliðsjónaf 164. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88, 2008.IIIÁkærða, sem er 44 ára, hefur samkvæmtsakavottorði ákæruvalds ekki áður gerst sek um refsiverða háttsemi hér á landisvo kunnugt sé. Af hálfu fulltrúaákæruvalds var lagður fyrir dóminn dómur Hæstaréttar Parísarborgar frá 6. júlí2012, en þar kemur m.a. fram að ákærða var sakfelld fyrir samverknað fyrir aðhafa 9. og 10. nóvember 2010 verið með í vörslum sínum yfir 20 kílógrömm afkókaíni með miklum styrkleika. Meðnefndum dómi var ákærða dæmd til fjögurra ára refsivistar, en jafnframt varhenni bannað að koma á franskt yfirráðasvæði í 10 ár. Í máli þessu hefur ákærða veriðsakfelld fyrir stórfellt fíkniefnalagabrot, en með því hefur hún brotið gegn173. a. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. mgr. laga nr. 64, 1974,sbr. 1. gr. laga nr. 32, 2001. 1.málsgrein lagagreinarinnar hljóðar svo: „Hver,sem andstætt ákvæðum laga um ávana- og fíkniefni lætur mörgum mönnum í téávana- og fíkniefni eða afhendir þau gegn verulegu gjaldi eða á annansérstaklega saknæman hátt, skal sæta fangelsi allt að tólf árum.“ Þá hljóðar 2. mgr. lagagreinarinnar svo: „Sömu refsingu skal sá sæta, sem gegn ákvæðumnefndra laga framleiðir, býr til, flytur inn, flytur út, kaupir, lætur afhendi, tekur við eða hefur í vörslum sínum ávana- og fíkninefni í því skyni aðafhenda þau á þann hátt, sem greint er í fyrstu málsgrein.“Við ákvörðun refsingar verðurlitið til lýstrar háttsemi ákærðu og að um verulegt magn af sterku fíkniefnivar að ræða, sbr. m.a. ákvæði 1., 3. og 6. tl. 1. mgr. 70. gr. almennrahegningarlaga nr. 19, 1940. Þá verður samkvæmt 2. mgr. 71. gr. hegningarlagannahinn franski dómur látinn hafa ítrekunaráhrif á brot það sem hér er fjallað um.Til refsimildunar verður litið til skýlausrar játningar ákærðu við alla meðferðmálsins, sbr. að því leyti 9. tl. 1. mgr. 74. gr. hegningarlaganna, en einnigþykir mega horfa til 5. tl. 1. mgr. 70. gr. laganna, sbr. dskj. nr. 8. Loks þykir ekki sýnt fram á annað en aðákærða hafi verið svokallað burðardýr, og að hún hafi þannig ekki komið aðskipulagningu eða fjármögnun innflutningsins.Að öllu ofangreindu virtu þykirrefsing ákærðu eftir atvikum hæfilega ákveðin tuttugu mánaða fangelsi. Rétt þykir að gæsluvarðhald sem ákærða hefursætt frá 25. febrúar 2016 að telja komi til frádráttar refsingunni með fullridagatölu.Ákærða sæti upptöku á 746,96grömmum af kókaíni, sem lögregla lagð hald á og tilgreint er í ákæru.Í ljósi málsúrslita ber að dæmaákærðu til að greiða sakarkostnað málsins.Er um að ræða útlagðan kostnað lögreglu að fjárhæð 1.097.554krónur. Þá verður ákærða dæmd til að greiðamálsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, en einnig ber að líta til starfa hans viðlögreglurannsókn málsins, en þau ákvarðast að meðtöldum virðisaukaskatti, einsog segir í dómsorði. Einnig skal ákærðagreiða útlagðan ferðakostnað verjandans, eins og nánar segir í dómsorði.Ólafur Ólafsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan.D Ó M S O R Ð :Ákærða, María Pena, sæti tuttugumánaða fangelsi og kemur gæsluvarðhald sem hún hefur setið í frá 29. febrúar2016 til frádráttar refsingunni með fullri dagatölu.Ákærða sæti upptöku á 746,96grömmum af kókaíni.Ákærða greiði allan sakarkostnað2.060.979 krónur, en þar eru meðtalin málsvarnarlaun skipaðs verjanda hennar,Björgvins Halldórs Björnssonar, héraðsdómslögmanns, 920.700 krónur svo og42.725 krónur vegna ferðakostnaðar hans.
Mál nr. 282/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur HæstaréttarMál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I.Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8.maí 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður erúrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. maí 2017, þar sem varnaraðila var gertað sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 5. júní 2017 klukkan 16. Kæruheimilder í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi, til vara að farbanni verði beitt í stað gæsluvarðhalds, en aðþví frágengnu að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 8. maí 2017.Héraðssaksóknari hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði, með vísan til 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, að X, kt. [...], [...], verði gert að sæta áframgæslu­varðhaldi allt til mánudagsins 5. júní 2017, kl. 16.00.Í greinargerð héraðssaksóknara kemur fram aðmál þetta hafi borist héraðs­sak­sókn­ara frá lögreglustjóranum á Suðurlandi21. mars sl. en ákærði sé sterklega grun­aður um þrjú kynferðisbrot gagnvartþremur brotaþolum sem framin hafi verið á Hótel [...] að morgni mánudagsins 13.febrúar sl. Með ákæru Héraðs­saksóknara dags. 5. maí sl. sé ákærða gefin að sökþrjú brot: tvær nauðganir og eitt kynferðisbrot gegn þremur konum með skömmumillibili en konurnar hafi allar verið gestir á Hótel [...] umrætt sinn og hverí sínu herbergi þegar brotin hafi verið framin. Tvö ætl­aðra brota kunni aðvarða við 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga og hið þriðja við 199. gr.laganna. Brot gegn 194. gr. almennra hegn­ing­ar­laga geti varðað allt að 16ára fangelsi og því ljóst að brotin séu alvarleg. Ákærði hafi neitað sök hjálögreglu.Þrátt fyrir neitun ákærða sé að matiákæruvaldsins kominn fram sterkur grunur um öll brotin þrjú. Þann grun sinnibyggir ákæruvaldið meðal annars á því að ákærði hafi verið handtekinn ávettvangi síðasta brotsins, framburðum brotaþola og annarra vitna. Auk þesshafi ákærði sjálfur, í framburði hjá lögreglu, kannast við að hafa farið inn íþrjú herbergi á hótelinu umrætt sinn og lýst því að hann hafi haft samræði ogönnur kyn­ferðismök við tvær konur. Framburður ákærða hafi hins vegar verið áþann veg að það hafi verið með samþykki brotaþolanna. Að mati ákæruvaldsins séfram­burður ákærða ótrúverðugur með hliðsjón af framburðum brotaþola, vitna ogvið­brögðum brota­þola í kjölfar hinna meintu brota. Ákæruvaldið telji hið samaeiga við um þann framburð ákærða að hann hafi verið að leita að tóbaki sínuuppi í rúmi þriðja brota­þolans og þess vegna hafi hann verið með hendurnarundir sæng brota­þolans.Mat ákæruvaldsins á því að sterkur grunur séfyrir brotum ákærða hafi fengið stoð í úrskurðum Héraðsdóms Suðurlands nr.9/2017 frá 17. febrúar sl. og 13/2017 frá 17. mars sl. ásamt dómum Hæstaréttarnr. 128/2017, 186/2017 og 241/2017 en síðast­nefndi dómurinn hafi verið kveðinnupp 12. apríl sl. Enn sé beðið niður­stöðu úr grein­ingu á DNA-sýnum sem hafiverið tekin á upphafsstigum rann­sóknar. Þar eð vænta megi þeirrar niður­stöðuinnan skamms hafi verið ákveðið að höfða mál á hendur ákærða. Ákæruvaldið telurekkert hafa komið fram, undir lok rann­sóknar málsins, sem gefi tilefni tilþess að breyta framangreindu mati Hæstaréttar. Héraðssaksóknari telur skilyrði 2. mgr.,sbr. 4. mgr. 95. gr. laga um með­ferð saka­mála uppfyllt með vísan tilalvarleika brotsins sem ákærði sé sterklega grun­aður um en það geti varðaðallt að 16 ára fangelsi. Að mati héraðssaksóknara er gæslu­varð­hald einnignauðsynlegt með vísan til eðlis brotsins og þess að almannahagsmunir krefj­istþess að ákærði fari ekki frjáls ferða sinna á meðan mál hans sé til meðferðarfyrir dóm­stólum en slíkt myndi stríða gegn réttarvitund almennings. Með vísantil alls fram­an­greinds, fyrri úrskurða Héraðsdóms Suðurlands og dóma Hæstaréttarsem vísað hafi verið til svo og framlagðra gagna, sé þess krafist að krafan náifram að ganga.Um heimild til að úrskurða ákærða ígæsluvarðhald er vísað til, 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Niðurstaða Héraðssaksóknari gaf, föstudaginn 5. maí sl., út ákæruá hendur ákærða fyrir þrjú brot. Tvö hinna ætluðu brota kunna að varða við 2.mgr. 194. gr. almennra hegn­ing­ar­laga og hið þriðja við 199. gr. laganna.Brot gegn 194. gr. almennra hegn­ing­ar­laga getur varðað allt að 16 árafangelsi. Það mat ákæruvaldsins að sterkur grunur liggi fyrir um brotin hefurverið staðfest af Hæstarétti, nú síðast í máli nr. 241/2017 12. apríl sl. Það skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, aðsterkur grunur leiki á að sak­born­ingur hafi framið brot sem varðað getur 10ára fang­elsi, er því fyrir hendi. Með vísan til eðlis brotanna og fyrrgreindsdóms Hæsta­réttar Íslands er einnig fallist á það að varðhald sé nauðsynlegtmeð tilliti til almanna­hags­muna. Sakborningurinn hefur nú setið í gæsluvarðhaldi írúmar 11 vikur. Hins vegar er upp­fyllt það skilyrði 4. mgr. 95. gr. að málhafi verið höfðað gegn honum. Af þessum sökum verður fall­ist á þá kröfusóknaraðila að ákærði sæti gæsluvarðahaldi á grund­velli heim­ildar í 2. mgr.95. gr. laga nr. 88/2008 eins og í úrskurðarorði greinir. Ingiríður Lúðvíksdóttir, setturhéraðsdómari, kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Ákærði, X, kt. [...], skal áframsæta gæslu­varðhaldi, allt til mánudagsins 5. júní 2017, kl. 16.00.
Mál nr. 570/2009
Húsaleigusamningur Forkaupsréttur
Með yfirlýsingum dagsettum í maí 2007 var fasteigninni Síðumúla 2, eignarhluta 0101, sem áður hafði verið í eigu H og R, þinglýst á nafn D ehf. Í yfirlýsingunum kemur m.a. fram að þann 18. apríl 2002 hefði eignarhald á fasteigninni flust frá H og R, yfir til K ehf. og D ehf., en þau síðar verið sameinuð undir heiti áðurnefnds félags. Í málinu krafðist S ehf. þess að viðurkennt yrði með dómi að forkaupsréttur hans hefði orðið virkur við framsal H og R á eignarhlutum sínum í fyrrgreindri eign. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að samkvæmt leigusamningi aðila skyldi S ehf. hafa forkaupsrétt að hinu leigða húsnæði ef ákveðið yrði að selja það á leigutímanum. Yfirfærsla eignaréttar að húsnæðinu, sem aðilar miðuðu við að hefði átt sér stað 18. apríl 2002, á hlut hvors þeirra um sig til einkahlutfélags sem sá hinn sami átti að fullu, gegn endurgjaldi sem eingöngu fólst í hlutum í félaginu, teldist ekki sala í skilningi framangreinds samningsákvæðis. Voru H, R og D ehf. því sýknuð af viðurkenningarkröfu S ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 7. október 2009. Hann krefst þess aðallega að viðurkennt verði að forkaupsréttur hans hafi orðið virkur við framsal stefndu Hafsteins Guðmundssonar og Hreins Guðmundssonar á eignarhlutum sínum í Síðumúla 2, eignarhluta 0101, til Kleifa ehf. og stefnda Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf. 18. apríl 2002. Til vara krefst hann þess að viðurkennt verði að forkaupsréttur hans hafi orðið virkur við undirritun yfirlýsingar vegna framsals stefndu Hafsteins og Hreins á eignarhlutum sínum í fyrrgreindri eign til stefnda Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf. 8. maí 2007. Þá krefst áfrýjandi þess að stefndu verði dæmdir til að greiða honum óskipt málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndu krefjast staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi var samið 26. maí 1999 um þá breytingu á leigusamningi áfrýjanda og stefndu Hafsteins og Hreins að áfrýjandi skyldi hafa forkaupsrétt að hinu leigða húsnæði ,,ef ákveðið verður að selja það á leigutímanum.“ Hið leigða var þá að hálfu í eigu stefnda Hafsteins og að hálfu í eigu stefnda Hreins. Yfirfærsla eignarréttar að húsnæðinu, sem aðilar miða við að átt hafi sér stað 18. apríl 2002, á hlut hvors þeirra um sig til einkahlutafélags sem sá hinn sami átti að fullu, gegn endurgjaldi sem eingöngu fólst í hlutum í félaginu, telst ekki sala í skilningi framangreinds samningsákvæðis. Ákvæði 56. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt hefur ekki þýðingu við túlkun á forkaupsréttarákvæðinu. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um sýknu stefndu af viðurkenningarkröfu áfrýjanda. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður um sýknu stefndu Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf., Hafsteins Guðmundssonar og Hreins Guðmundssonar af kröfu áfrýjanda, Sjónvarpsmiðstöðvarinnar ehf., um viðurkenningu á forkaupsrétti að eignarhlutum í Síðumúla 2, Reykjavík. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, 175.000 krónur til hvers þeirra. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. júlí 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 30. júní sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Sjónvarpsmiðstöðinni ehf., Síðumúla 2, Reykjavík, gegn Eignarhaldsfélaginu Donnu ehf., Grenibergi 7, Hafnarfirði, Hafsteini Guðmundssyni, Þórsbergi 14, Hafnarfirði og Hreini Guðmundssyni, Grenibergi 7, Hafnarfirði, með stefnu áritaðri um birtingu 25. júní 2008. Dómkröfur stefnanda eru þær aðallega að viðurkennt verði með dómi að forkaupsréttur stefnanda hafi orðið virkur við framsal stefndu Hafsteins Guðmundssonar og Hreins Guðmundssonar á eignarhlutum þeirra í Síðumúla 2, eignarhluta 0101, til eignarhaldsfélagsins Kleifar ehf. og stefnda Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf., þann 18. apríl 2002. Til vara er þess krafist að viðurkennt verði með dómi að forkaupsréttur stefnanda hafi orðið virkur við undirritun yfirlýsingar vegna framsals stefndu Hafsteins Guðmundssonar og Hreins Guðmundssonar á eignarhlutum þeirra í Síðumúla 2, eignarhluta 0101, til stefnda Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf., þann 8. maí 2007. Þá er þess krafist að stefndu verði dæmdir in solidum til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefndu eru þær að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefnanda. Þá er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefndu málskostnað að mati réttarins auk virðisaukaskatts. Með úrskurði uppkveðnum 28. janúar sl. var frávísunarkröfu stefndu hafnað. Málsatvik Helstu atvik málsins eru þau stefnandi tók fasteignina Síðumúla 2, Reykjavík, eignarhluta 0101, á leigu með leigusamningi dags. 27. október 1988, af þáverandi eiganda fasteignarinnar Járni hf. Leigutími samkvæmt samningnum var frá 1. nóvember 1988 til 31. janúar 1991. Með viðbótarsamkomulagi, dags. 20. október 1989, var gerð breyting á leigutíma og hann framlengdur til 31. janúar 1994. Stefndu Hafsteinn og Hreinn eignuðust í kjölfarið fasteignina og með samkomulagi dags. 28. janúar 1989 og dags. 1. febrúar 1995, var leigutími framlengdur enn frekar og með síðarnefnda samkomulaginu til 31. janúar 2000. Með viðauka við leigusamning, dags 26. maí 1999, sem undirritaður er af stefndu Hafsteini og Hreini og titlaður er „Breyting á húsaleigusamningi“, var gildistími leigusamnings aðila framlengdur enn frekar til 31. febrúar 2006. Í umræddum samningi var bætt svohljóðandi ákvæði við 15. gr. samnings aðila: „Leigutaki hefur forkaupsrétt á hinu leigða húsnæði ef ákveðið verður að selja það á leigutímanum“. Húsaleigusamningur aðila var síðan enn framlengdur með samkomulagi, dags. 20. júní 2005, og gildistími hans ákveðinn til 28. febrúar 2011. Í samningum er sérstaklega kveðið á um að samningurinn sé að öðru leyti óbreyttur. Stefndu Hreinn og Hafsteinn stofnuðu á árinu 2002 tvö einkahlutafélög, Kleifar ehf. í eigu stefnda Hafsteins og Eignarhaldsfélagið Donnu ehf. í eigu stefnda Hreins. Félög þessu voru síðan sameinuð undir nafni Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf. árið 2004. Með yfirlýsingum, dags. 8. maí 2007, var fasteigninni Síðumúla 2, eignarhluta 0101, þinglýst á nafn stefnda Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf. Í yfirlýsingum þessum kemur fram að eignarhald á fasteignunum hafi flust frá stefndu Hafsteini og Hreini yfir til fyrrnefndra einkahlutafélaga þann 18. apríl 2002, og þau síðan verið sameinuð. Vegna þessa var farið fram á það í umræddum yfirlýsingum að fasteignin yrði þinglýst eign stefnda Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf. Stefnanda var ekki gert tilboð um að ganga inn í kaupin á grundvelli forkaupsréttar hans og hafa jafnframt ekki verið veittar upplýsingar um kaupverð fasteignarinnar. Stefnanda var heldur aldrei tilkynnt um fyrrnefnd kaup stefnda Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf. á fasteigninni, hvorki árið 2002 né við breytingu á þinglýstu eignarhaldi hennar. Sömuleiðis hafa greiðslur vegna húsaleigu verið greiddar stefnda Hafsteini, samkvæmt greiðsluseðlum allt fram á þennan dag. Stefnanda hafi fyrst orðið ljóst vorið 2008 að eigendaskipti höfðu orðið á fasteigninni og sendi stefndu í kjölfarið bréf þar sem farið var fram á að forkaupsréttarákvæði leigusamnings aðila yrðu virt, en því var hafnað af stefndu munnlega. Með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 11. mars 2008, var þess krafist að forkaupsréttur stefnda yrði viðurkenndur og að staðið yrði við forkaupsréttarákvæði samnings aðila. Þessum kröfum stefnanda var hafnað með tölvubréfi lögmanns stefndu, dags. 17. mars 2008. Í kjölfarið fóru fram samningaviðræður sem ekki hafa borið árangur. Sé stefnandi því nauðbeygur til að höfða mál til viðurkenningar á kröfum sínum. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á meginreglum kröfu- og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga, einkum efndir in natura. Í málinu liggi fyrir viðauki, dags. 29. maí 1999, við 15. gr. þinglýsts leigusamnings aðila, dags 27. október 1988, þar sem kveðið sé á um það með skýrum hætti að stefnandi eigi forkaupsrétt á fasteigninni verði hún seld á leigutímabilinu. Fyrir liggi samkvæmt yfirlýsingum stefndu, dags. 8. maí 2007, að fasteignin hafi verið framseld þann 18. apríl 2002 til stefnda Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf. og Kleifa ehf., sem sameinaðist síðar stefnda Eignarhaldsfélaginu Donnu ehf. Bar stefndu því þegar árið 2002 að efna fyrrnefnt forkaupsréttarákvæði 15. gr. leigusamnings aðila og bjóða stefnanda að ganga inn í kaupin á sama verði og kaupverð fasteignarinnar var á umræddum tíma. Stefnandi byggir á því að um kaup sé að ræða í skilningi meginreglna kröfuréttar um forkaupsrétt, enda ljóst að stefndu Hafsteinn og Hreinn hafi afsalað sér hinu umdeilda húsnæði og fengið í staðinn eignarhlut í stefnda Eignarhaldsfélaginu Donna ehf. Stefndi Hreinn fyrst í Kleifum ehf. sem síðar sameinaðist stefnda Eignarhaldsfélaginu Donnu ehf. Sé því ljóst að hvoru tveggja sé fyrir hendi kaupverð og endurgjald. Sömuleiðis liggi fyrir að eignarhald á fasteigninni hafi flust frá einstaklingi til lögaðila með aðra kennitölu. Beri framsal stefndu á eignarhaldi fasteignarinnar því öll einkenni kaupa í skilningi meginreglna kröfuréttar. Til vara hvað þetta varðar sé á því byggt að viðskipti aðila feli í öllu falli í sér makaskipti á eignum, sem sömuleiðis virki forkaupsrétt samkvæmt meginreglum kröfuréttar. Að þessu virtu telur stefnandi ljóst að skilyrði ólögfestra reglna kröfuréttar um stofnun forkaupsréttar, sem hafi gilt fyrir gildistöku laga nr. 40/2002 um fasteignakaup, séu fyrir hendi og forkaupsréttur stefnanda hafi orðið virkur. Í þessu sambandi sé á það bent að með aðgerðum sínum séu stefndu að koma sér undan að virða ákvæði þinglýsts leigusamnings aðila, því ljóst sé að ef stefndu sé heimilt að selja hið umdeilda húsnæði með þessum hætti megi auðveldlega komast hjá forkaupsréttarákvæðum leigusamnings aðila með því að selja stefnda Eignarhaldsfélagið Donnu ehf. Sé þar af leiðandi á því byggt af hálfu stefnanda að forkaupsréttarákvæði samnings aðila beri að túlka rúmri skýringu, m.a. á grundvelli megnreglna samningaréttar um efndir samninga in natura og um trúnaðarskyldur aðila í samningssambandi. Leiði slík túlkun til þess að framsal hinnar umdeildu fasteignar falli innan forkaupsréttarákvæðis leigusamnings aðila. Stefnandi byggir sömuleiðis á því að stefnanda hafi fyrst verið kunnugt um framsal hinnar umdeildu fasteignar í byrjun árs 2008. Þrátt fyrir að töluvert sé um liðið frá því að framsalið átti sér stað hafi því fyrst verið þinglýst í maí 2007 og án nokkurrar tilkynningar til stefnanda um umrædda breytingu. Grandleysi sínu til stuðnings vísar stefnandi til þess að húsaleiga fyrir húsnæðið hafi ætíð verið krafin í nafni stefnda Hafsteins og engin breyting hafi orðið þar á þrátt fyrir umrædda sölu og þinglýsingu yfirlýsinga um eignarhald. Sé því ljóst að stefnandi hafi brugðist við þegar í stað er honum varð ljós salan, eða með bréfi í byrjun árs 2008, sem fylgt hafi verið eftir með bréfi lögmanns stefnanda, dags. 11. mars 2008. Stefnandi styður heimild sína til að gera viðurkenningarkröfu í málinu við 2. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð einkamála, en stefnanda hafi ekki verið kynnt kaupverð fasteignarinnar og sé því ómögulegt að setja fram kröfu um útgáfu afsals gegn tiltekinni greiðslu. Að öllu þessu virtu telur stefnandi ljóst að forkaupsréttur stefnanda í fasteigninni Síðumúla 2, eignarhluta 0101, hafi orðið virkur við framsal stefndu á eignarhlutum sínum í fasteigninni þann 18. apríl 2002. Beri því að fallast á dómkröfur stefnanda í málinu. Varakrafa stefnanda byggist á sömu málsástæðum og lagarökum og aðalkrafa eftir því sem við á. Verði ekki fallist á kröfur stefnanda um viðurkenningu á því að forkaupsréttur hafi stofnast þann 18. apríl 2002 sé á því byggt til vara að forkaupsréttur hafi í öllu falli stofnast þann 8. maí 2007, við undirritun yfirlýsingar um breytingu á eignarhaldi á fasteigninni. Sé á einhvern hátt óljóst hvenær aðilaskipti á fasteigninni hafi átt sér stað sé að mati stefnanda í öllu falli ljóst að þau hafi átt sér stað við formlega undirritun yfirlýsinga þar um. Verði framsal á fasteigninni ekki talið hafa átt sér stað árið 2002, telur stefnandi að um framsalið gildi ákvæði laga nr. 40/2002 um fasteignkaup en formlegur frágangur kaupanna hafi átt sér stað eftir gildistöku laganna. Stefnandi byggir á því að samkvæmt skýrum ákvæðum 9. gr. laga nr. 40/2002 hafi stefndu borið að bjóða stefnanda að ganga inn í kaupin. Hvað þetta varðar sé vísað til fyrri umfjöllunar um að fyrir liggi að um kaup á fasteigninni væri að ræða, og gildir þá einu hvort gerður hafi verið sérstakur kaupsamningur um söluna eða yfirlýsing um framsal látin duga. Sé því ljóst að 1. málsliður 1. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2002 eigi við um framsal stefndu og skilyrði ákvæðisins því uppfyllt. Til vara hvað þetta varðar sé á því byggt að framsalið teljist í öllu falli makaskipti í skilningi 3. málsliðar 1. mgr. 9. gr. laganna og því eigi ákvæðið við um viðskipti aðila. Ljóst sé að stefndu hafi vanrækt að tilkynna stefnanda um kaupin, eins og skylt var samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr. 40/2002 og í ljósi vanrækslu þeirra á að sinna umræddri skyldu verði ekki séð að um nokkurs konar tómlæti af hálfu stefnanda sé að ræða, enda hafi honum verið ókunnugt um viðskiptin eins og áður hafi verið rakið. Stefnandi styður kröfur sínar m.a. við ólögfestar meginreglur kröfu- og samningaréttar. Þá styður stefnandi kröfur sínar við ákvæði fasteignakaupalaga nr. 40/2002, einkum 9. gr. Heimild til að setja fram viðurkenningarkröfu styður stefnandi við 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálalaga. Um varnarþing er vísað til 34. og 35. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Varðandi málskostnað er vísað til 130. gr. sömu laga. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu byggja sýknukröfu sína á því að forkaupsréttur stefnanda samkvæmt leigusamningi aðila verði aðeins virkur við sölu hins leigða húsnæðis. Stefndu hafi ekki selt hið leigða og því hafi forkaupsréttur stefnanda ekki enn orðið virkur. Stefndu Hafsteinn og Hreinn mótmæla því að breyting þeirra þann 18. apríl 2002 á rekstrarformi og þar með eignarhaldi að fasteigninni Síðumúla 2, hafi gert það að verkum að umsaminn forkaupsréttur stefnanda hafi orðið virkur. Stefndu taka fram að frá skjölum til þinglýsingar vegna hins breytta rekstrarforms og hinnar breyttu eignaraðildar hafi verið gengið þann 8. maí 2007 og þau innfærð í fasteignabók sýslumannsins í Reykjavík í maí 2008. Forkaupsréttur stefnanda hafi ekki orðið virkur við þessa ráðstöfun, sem gerð hafi verið samtímis sameiningu Kleifa ehf. við stefnda Eignarhaldsfélagið Donnu ehf. Stefndu halda því fram að framangreind breyting rekstrarforms þeirra um Síðumúla 2 hafi byggst á sérstakri heimild í 57. gr. C eldri laga um tekju- og eignaskatt nr. 75/1981, sem lögfest hafi verið með lögum nr. 133/2001. Fyrir setningu laga þessara hafi verið litið á breytingu úr einstaklingsrekstri yfir í hlutafélög, sem sölu með tilheyrandi skattlagningu. Heimild til yfirfærslu einstaklingsrekstrar í einkahlutafélög sé nú að finna í 56. gr. laga um tekjuskatt nr. 90/2003.Yfirfærsla þessi hafi ekki í för með sér skattskyldar tekjur fyrir eiganda eða eigendur einkarekstrarins sé skilyrðum, sem talin séu upp í 56. gr. fullnægt. Stefndu byggja á því að fyrir úrslit þessa máls skipti c-liður 1. mgr. 56. gr. mestu, sbr. áður c lið 1. mgr. 57. gr. C. Samkvæmt c-lið 1. mgr. 56. gr. megi gagngjaldið fyrir eignir og skuldir rekstrarins við yfirfærsluna eingöngu vera hlutir í einkahlutafélaginu. Eignayfirfærsla stefndu Hafsteins og Hreins til einkahlutafélaganna Kleifa ehf. og Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf. þann 18. apríl 2002 hafi því ekki falið í sér kaup heldur skipti, skipti þar sem greiðslan við skiptin hafi verið einstaklega ákveðin. Hið sama gildi um sameiningu Kleifa ehf. við stefnda Eignarhaldsfélagið Donnu ehf. Þegar svo sé geti samningsbundinn forkaupsréttur, sem bundin sé við sölu ekki orðið virkur, þar sem forkaupsréttarhafinn, stefnandi máls þessa, geti ekki innt af hendi það sem fyrir eignina kom, þ.e. hluti í einkahlutafélögum. Stefnandi geti því ekki fengið viðurkenningardóm fyrir því að forkaupsréttur hans hafi orðið virkur við yfirfærslu einstaklingsrekstrar í einkahlutafélag og sameiningu þeirra. Beri því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda og dæma stefndu málskostnað úr hendi stefnanda. Tilvísun stefnanda í þeim kafla stefnunnar, sem beri yfirskriftina, málsástæður og lagarök, til meginreglna kröfu- og samningaréttar um efndir fjárskuldbindinga, einkum efndir in natura í, sé með öllu óskiljanleg. Í samningsbundnum forkaupsrétti felist það eitt að rétthafinn eigi rétt til að ganga inn í kaup, ef eigandi hafi skuldbundið sig til að selja eign þá sem forkaupsrétturinn nái til. Það sé því ávallt mjög óvíst hvort forkaupsréttarhafinn fái að beita rétti sínum. Samningsbundinn forkaupsréttur hafi litlar takmarkanir á umráðarétt eigandans. Samningsbundinn forkaupsréttur geti ekki komið í veg fyrir það að eigandinn leiti allra hagkvæmustu leiða til að reka eign sína t.d. með stofnun einkahlutafélags um rekstur hennar, eins og reyndin hafi verið með stefndu máls þessa. Hin takmörkuðu og óbeinu eignaréttindi, sem í forkaupsrétti felist, geti ekki gengið framar rétti eigandans til að haga rekstri eiga sinna með þeim hætti sem hagkvæmast sé fyrir hann hverju sinni m.a. í skattalegu tilliti. Stefndu telja því að á þeim hafi ekki hvílt skylda til að upplýsa stefnanda um breytt rekstrarform, eins og stefnandi virðist að einhverju leyti byggja málssókn sína á, enda heldur ekki samið um neitt kaupverð, sem greiða átti fyrir eignahlut þann í Síðumúla 2, sem stefnandi leigi. Stefndu telja að samningsbundin forkaupsréttarákvæði verði ávallt að túlka eftir efni sínu og orðanna hljóðan en ekki rúmt, eins og stefnandi virðist byggja málssókn sína á. Stefndu telja að í máli þessu skipti forkaupsréttarákvæði laga um fasteignakaup nr. 40/2002 engu, enda hvorki um fasteignaviðskipti né makaskipti í skilningi þeirra laga að ræða. Stefndu mótmæla þeirri aðdróttun stefnanda að þeir séu með hinu breytta rekstrarformi að koma sér undan að virða forkaupsrétt stefnanda. Stefndu kveða forkaupsréttarákvæðið enn vera í gildi verði fasteignin seld. Stefndu byggja málskostnaðarkröfu sína á 129 og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Stefndu byggja kröfu sína um virðisaukaskatt á lögum nr. 50/1988. Niðurstaða Óumdeilt er að samkvæmt leigusamningi um fasteignina Síðumúla 2, Reykjavík, dags. 27. október 1988, og með síðari breytingum á þeim samningi, hefur stefnandi forkaupsrétt á hinu leigða húsnæði ef ákveðið verður að selja það á leigutímanum, eins og kveðið er á um 15. gr. samnings aðila. Leigusamningurinn er nú með gildistíma til 28. febrúar 2011. Svo sem fram er komið var eignarhluta í Síðumúla 2, sem áður hafði verið í eigu stefndu, Hafsteins og Hreins, þinglýst á nafn stefnda Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf. með yfirlýsingum dags. 8. maí 2007. Í yfirlýsingum þessum kemur fram að eignarhald á fasteigninni hafði flust frá stefnda Hafsteini til Kleifa ehf. og frá stefnda Hreini til stefnda Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf. 8. apríl 2002. Við sameiningu þessara einkahlutafélaga hafi eignarhald fasteignarinnar færst yfir á stefnda Eignarhaldsfélagið Donnu ehf. Fram kemur í yfirlýsingum þessum að breytt eignarhald sé vegna breytingar á einkarekstri í einkahlutafélag. Eins og atvikum er háttað í málinu verður ekki annað séð en stefnandi hafi brugðist við til að gæta réttar síns þegar tilefni varð til. Um tómlæti af hans hálfu var því ekki að ræða. Ágreiningur er með aðilum um það hvort sú yfirfærsla eigna, sem fyrr getur, hafi gert það að verkum að forkaupsréttur samkvæmt 15. gr. samningsins hafi orðið virkur. Ákvæðið er svohljóðandi: „Leigutaki hefur forkaupsrétt á hinu leigða húsnæði ef ákveðið verður að selja það á leigutímanum“. Forkaupsréttur felur það í sér að forkaupsréttarhafi á rétt á því að kaupa eign, sem eigandi selur og yfirleitt með sömu skilmálum og kjörum, sem kaupanda bjóðast. Forkaupsréttur er þannig bundinn við sölu eignar og verður virkur er kaupsamningur hefur verið gerður. Eins og hér háttar til ákváðu stefndu Hafsteinn og Hreinn að breyta rekstrarformi einkarekstrar um fasteign yfir í einkahlutafélag og fluttu í því skyni eignarhluta sína í greindri fasteign yfir í tilgreind hlutafélög. Sú eignaryfirfærsla hafði ekki í för með sér að samningsbundinn forkaupsréttur yrði virkur, þar sem ekki var um sölu eignar að ræða heldur breytingu á rekstrarformi eignar í samræmi við ákvæði 56. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og eignarskatt. Ekki er heldur fallist á þá málsástæðu stefnanda að viðskiptin feli í sér makaskipti á eignum sem virki forkaupsrétt samkvæmt meginreglum kröfuréttar, enda fær eigandi rekstrarins eingöngu hluti í einkahlutafélaginu sem gagngjald fyrir yfirfærðar eignir samkvæmt c-lið 1. mgr. 56. gr. laga nr. 90/2003. Rúm lögskýring leiðir ekki heldur til þess að eignayfirfærsla þessi falli innan forkaupsréttarákvæðis í samningi aðila eins og stefnandi byggir á. Verður því ekki fallist á aðalkröfu stefnanda um það að forkaupsréttur hans í fasteigninni Síðumúla 2, Reykjavík, hafi orðið virkur við yfirfærslu stefndu Hafsteins og Hreins á eignarhlutum þeirra í fasteigninni þann 18. apríl 2002. Með sömu rökum verður ekki heldur fallist á varakröfu stefnanda í málinu um það að forkaupsréttur stefnanda hafi orðið virkur við undirritun yfirlýsingar vegna yfirfærslu stefndu Hafsteins og Hreins á eignarhlutum þeirra í Síðumúla 2, Reykjavík, til stefnda Eignarhaldsfélagsins Donnu ehf. 8. maí 2007. Ákvæði laga nr. 40/2002 um fasteignakaup eiga hér ekki við, enda var ekki um að ræða fasteignakaup í skilningi þeirra laga. Samkvæmt framansögðu ber því að sýkna stefndu af kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir þessum úrslitum málsins ber að dæma stefnanda til að greiða stefndu málskostnað, sem telst hæfilega ákveðinn 260.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til málflutnings um frávísunarkröfu og virðisaukaskatts. Eggert Óskarsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefndu, Eignarhaldsfélagið Donna ehf., Hafsteinn Guðmundsson og Hreinn Guðmundsson, skulu vera sýkn af kröfum stefnanda, Sjónvarpsmiðstöðvarinnar ehf., í máli þessu. Stefnandi greiði stefndu 260.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 520/2006
Þjófnaður
X var gefið að sök að hafa brotist inn í Skíðaskálann í Hveradölum í félagi við Y og haft þaðan á brott nánar tilgreind verðmæti. X neitaði sakargiftum fyrir dómi og bar við minnisleysi. Sagði hann lögreglu hafa lagt sér orð í munn í skýrslu sem hún tók af honum. Meðákærða Y kom ekki fyrir dóm til skýrslugjafar um aðild X að ætluðu broti þeirra. Lögreglumaðurinn sem tók skýrsluna af X og lögreglumaður sem skráður var vottur að henni voru heldur ekki yfirheyrðir um hvernig skýrslutökunni var háttað, þrátt fyrir að fullt tilefni hefði verið til þess í ljósi framburðar X um gang hennar. Samkvæmt þessu var hvorki talið unnt að byggja í málinu á framburði X né meðákærðu Y fyrir lögreglu. Gegn neitun X var því ekki talið að komin væri fram lögfull sönnun þess að hann hefði gerst sekur um þá háttsemi sem honum var að sök gefin og var hann því sýknaður af refsikröfu ákæruvaldsins í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut máli þessu til Hæstaréttar 21. september 2006, í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst staðfestingar á sakfellingu ákærða en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst sýknu af kröfu ákæruvaldsins. Ákærða er gefið að sök að hafa brotist inn í Skíðaskálann í Hveradölum aðfaranótt 12. febrúar 2004 í félagi við Y og haft þaðan á brott verðmæti sem talin eru upp í ákæru og nánar er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Lögregla handtók þau við Litlu Kaffistofuna í Ölfusi í bifreið, sem meðákærða mun hafa ekið, skömmu eftir að innbrotið var tilkynnt lögreglu. Ákærðu neituðu bæði við yfirheyrslu lögreglu síðar sama dag að hafa brotist inn í Skíðaskálann og slegið eign sinni á umrædd verðmæti. Ákærði óskaði ekki eftir að honum yrði skipaður verjandi að svo stöddu og var verjandi því ekki viðstaddur yfirheyrsluna yfir honum. Í skýrslunni er bókað eftir ákærða að meðákærða hafi brotist þarna inn og stolið verðmætunum. Hún hafi kallað til hans úr dyragættinni og beðið hann að taka svartan plastpoka og fara með út í bifreiðina og það hafi hann gert. Í pokanum hafi verið matvæli. Ákærði neitaði sakargiftum fyrir dómi og bar við minnisleysi um atburði næturinnar. Hann kvaðst þó fullviss um að hann hefði ekki tekið þátt í þjófnaðinum. Aðspurður um áðurgreindan framburð sinn hjá lögreglu kvaðst hann ekki hafa munað atvik þá og sagði að lögregla hafi lagt honum orð í munn. Meðákærða mætti fyrir dóm 11. apríl 2006 og neitaði sök og var ekki spurð frekar um sakarefni. Hún kom ekki á ný fyrir dóm áður en málið var dómtekið. Sakflytjendur gerðu ekki athugasemdir við það að hún yrði ekki yfirheyrð um sakargiftir og var því látið við það sitja. Bar hún því ekki fyrir dómi um aðild ákærða að ætluðu broti þeirra. Lögreglumaðurinn sem tók skýrsluna af ákærða 12. febrúar 2004 og lögreglumaður sem skráður er vottur að henni voru heldur ekki yfirheyrðir um hvernig skýrslutökunni var háttað, þrátt fyrir að fullt tilefni hafi verið til þess í ljósi framburðar ákærða um gang hennar. Samkvæmt þessu verður hvorki unnt að byggja í máli þessu á framburði ákærða né meðákærðu fyrir lögreglu. Gegn neitun ákærða er því ekki komin fram lögfull sönnun þess að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er að sök gefin og verður hann því sýknaður, sbr. 45. gr. og 46. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Eftir þessum málsúrslitum verður allur sakarkostnaður málsins lagður á ríkissjóð. Niðurstaða héraðsdóms um fjárhæð málsvarnarlauna og útlagðan kostnað skipaðs verjanda ákærða verður staðfest. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti verða ákveðin að meðtöldum virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, skal vera sýkn af kröfu ákæruvalds. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun og útlagður kostnaður skipaðs verjanda ákærða í héraði, sem ákveðinn var í héraðsdómi, og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Einars Gauts Steingrímssonar hæstaréttarlögmanns, 249.000 krónur. Mál þetta, sem þingfest var 9. mars sl. og dómtekið 6. júní sl. að lokinni aðalmeðferð, er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 21. nóvember 2005, á hendur Y [kennitala] [heimilisfang] og X [kennitala] [heimilisfang]. I. ,,Gegn ákærðu Y a fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa, aðfaranótt fimmtudagsins 12. febrúar 2004, ekið bifreiðinni [...], skráningarnúmer [...] undir slíkum áhrifum slævandi lyfja og örvandi efna að hún var ófær um að stjórna bifreiðinni örugglega, frá Skíðaskálanum í Hveradölum vestur Suðurlandsveg, Ölfusi, að Litlu Kaffistofunni, þar sem lögregla hafði afskipti af akstri ákærðu. b fyrir brot á lögum um ávana- og fíkniefni, með því að hafa, aðfaranótt fimmtudagsins 12. febrúar 2004, haft í vörslu sinni í bifreiðinni IG 872, alls 4,92 grömm af hassi sem fundust í úlpu ákærðu, við leit lögreglu, í framhaldi af handtöku ákærðu vegna þess brots sem lýst er í I. kafla ákæru. II. Gegn ákærðu Y og X í sameiningu, fyrir þjófnað, með því að hafa aðfaranótt fimmtudagsins 12. febrúar 2004 brotist inn í Skíðaskálann í Hveradölum og haft þaðan á brott með sér kr. 2000 í 50. kr. mynt, hitakönnu og ýmis matvæli sbr. munaskrá (433-2004-652), sem fundust í bifreiðinni IG 872 við leit lögreglu.’’ Ákæruvaldið segir háttsemi ákærðu Y samkvæmt ákærulið I a varða við 2. mgr. 44. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr., umferðarlaga nr. 50/1987 og samkvæmt ákærulið I b varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr., laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 60/1980, sbr. 9. gr. laga nr. 75/1982, sbr. lög nr. 13/1985 og 68/2001 og 2. gr., sbr. 1. mgr. 14. gr., reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 248/2002. Ákæruvaldið segir háttsemi ákærðu beggja samkvæmt ákærulið II varða við 1. mgr. 244. gr., sbr. 2. mgr. 70. gr., almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákæruvaldið krefst þess að ákærðu bæði verði dæmd til refsingar og að ákærða Y verði jafnframt dæmd til að sæta upptöku á framangreindum fíkniefnum og til sviptingar ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993. Verjendur ákærðu beggja krefjast sýknu og að málsvarnarlaun þeirra greiðist úr ríkissjóði. Málsatvik. Aðfaranótt fimmtudagsins 12. febrúar 2004 barst lögreglunni á Selfossi tilkynning frá A, eiganda Skíðaskálans í Hveradölum, um að þar væri innbrot í gangi. Lögreglumenn fóru áleiðis á vettvang frá Reykjavík og Selfossi. Lögreglumenn úr Reykjavík mættu bifreiðinni [...], skráningarnúmer [...], við Svínahraun og veittu henni eftirför. Um kl. 06:04 var bifreiðinni gefið stöðvunarmerki og var hún þá um 500 metra vestan við Litlu Kaffistofuna. Þegar bifreiðin var stöðvuð sat ákærða Y undir stýri en ákærði X sat í farþegasæti frammí. Á vettvangi var einnig staddur B, sonur tilkynnanda. Ákærðu voru bæði handtekin og færð á lögreglustöðina á Selfossi. Við leit á ákærðu Y á lögreglustöðinni fannst fjölnota lyfseðill, skráður á nafngreinda konu, box með notuðum sprautum og nálum, 2000 krónur í 50 króna mynt í búnti merkt SPRON og 5 molar af ætluðu hassi. Kl. 07:47 var tekið blóðsýni úr ákærðu Y og kl. 08:40 var tekið þvagsýni úr ákærðu. Síðdegis þann 12. febrúar var gerð leit í bifreiðinni [...] með leyfi ákærðu Y og að henni viðstaddri. Við leitina fannst svartur plastpoki og í honum ýmis matvæli auk hitakönnu. Framburður ákærðu og vitna fyrir dómi. Ákærði X kvaðst, aðspurður um málsatvik, ekki geta lýst þeim þar sem hann hafi verið í mikilli fíkniefnaneyslu á þessum tíma. Hann viti þó að þau hafi verið á ferðinni á þessum slóðum og stoppað einhversstaðar. Ákærði X sagðist, aðspurður um hvort hann og ákærða Y hafi ekið útaf í Kömbum, hafa verið mjög ruglaður á þessum tíma og muni varla neitt. Aðspurður um hvort ákærða Y hafi keyrt bílinn úr Ölfusi kvað ákærði X hana hafa keyrt allan tímann. Ákærði X sagðist aðspurður ekki muna af hverju hann og ákærða Y hafi ekið að skíðaskálanum. Aðspurður um ástand ákærðu Y kvað ákærði X hana líklega hafa verið í sama ástandi og hann sjálfur. Nánar spurður sagðist ákærði X ekki geta fellt neinn dóm á það en þau hafi bæði verið í mikilli fíkniefnaneyslu á þessum tíma. Aðspurður um hvort hann myndi til þess að ákærða Y hafi neytt fíkniefna eða lyfja þann dag sagði ákærði X að hún hafi örugglega gert það, hann teldi það nokkuð víst, en hann myndi ekki eftir því. Ákærði X sagðist ekki muna hvað gerst hafi þegar þau komu að skíðaskálanum. Ákærða Y hafi brotist inn og hann vitað fyrst af því eftir á. Aðspurður um ummæli í lögregluskýrslu að ákærða Y hafi brotið glugga í skíðaskálanum kvaðst ákærði X halda að hann hafi sagt hvað sem er við skýrslutökuna. Honum hafi verið haldið í sólarhring án svefns og matar. Ákærði kvaðst ekkert muna eftir atburðarásinni. Aðspurður hvort framburður hans í lögregluskýrslunni væri bara bull svaraði X að hann teldi svo vera, allavega í stórum dráttum. Sér hefðu verið lögð orð í munn. Aðspurður sagðist ákærði X ekki muna eftir að við leit í bílnum hafi fundist svartur ruslapoki með matvælum í sem honum hafi verið sýndur. Ákærði X kvaðst ekki muna eftir því að ákærða Y hafi verið skorin á höndum. Aðspurður um hvort hann teldi sig hafa munað betur þegar lögregluskýrsla var gefin en núna svaraði ákærði X að hann teldi sig ekki hafa munað betur þá en núna. Aðspurður hvort efni skýrslunnar væri steypa svaraði ákærði X að hann gæti ekki annað sagt en það hefði átt að ljúka málinu þarna og hann gæti ekki einu sinni munað hvað hann hafi verið lengi inni. Aðspurður sagðist ákærði X ekkert hafa sofið. Ákærði X neitaði, aðspurður hvort hann teldi einhverjar líkur á að hann hafi lagt á ráðin með að brjótast inn í skíðaskálann, það væri fáránlegt að hann hafi haft nokkuð um það að segja. Aðspurður hvort hann hafi einhvern tíma gert slíkt kvaðst ákærði X hafa átt sín unglingsár en aldrei á fullorðinsaldri. Aðspurður kvað ákærði X engar líkur vera á því að hann hafi aðstoðað ákærðu Y við innbrotið, hann teldi engar líkur á að hann myndi brjótast inn einhvers staðar. Aðspurður um hvort sú frásögn í lögregluskýrslunni að hann hafi hjálpað ákærðu Y með þýfi inn í bíl væri frá honum komin svaraði X að þetta hafi komið frá ákærðu Y og lögreglunni og að hann hafi verið plataður inn í málið. Ákærði X kvaðst, aðspurður um af hverju hann hafi undirritað skýrsluna, hafa viljað koma sér burt, hann hefði gert nokkurn veginn hvað sem er til að koma sér burtu. Ákærði X kvaðst ekki telja neinar líkur á að lögregluskýrslan geymdi rétt atvik, hann teldi engar líkur á að hann myndi fremja jafn fáránlegan glæp. Ákærði X kvað aðspurður um þau orð í lögregluskýrslu að ákærða Y hafi kallað til hans úr dyrunum að skíðaskálanum og beðið hann að koma, að hann hafi farið að dyrunum og þar fyrir innan hafi verið svartur ruslapoki sem hún hafi beðið hann um að taka og fara með í bílinn, að hann hafi sjálfur sagt að það hafi verið kjöt og önnur matvæli í pokanum og hann hafi sett hann í aftursæti, og hvort þetta væru ekki hans orð og ef ekki, hvaðan þau kæmu, að þetta hlyti að koma frá ákærðu Y eða lögreglunni. Aðspurður um að þetta væri ekki það sem ákærða Y segði sagði ákærði X að hún gæti verið tvísögul. Hann myndi ekki eftir atburðum og teldi útilokað að hann myndi taka þátt í svona fráleitum verknaði. X kvaðst vita að þetta væri skýrslutaka af honum sjálfum. Aðspurður um hvers vegna hann hafi sagt þetta svaraði ákærði X að hann vissi það ekki. Aðspurður um hvort honum hafi dottið þetta í hug á staðnum svaraði ákærði X að hann vissi það ekki. Aðspurður um þau ummæli í lögregluskýrslu að framburður hafi verið greinargóður, málfar skýrt, jafnvægi stöðugt og sjáaldur eðlileg og hvort hann hafi verið í vímu umrætt sinn, kvaðst ákærði X ekki telja lögregluna færa um að úrskurða hvort hann hafi verið í vímu. Nánar aðspurður um hvort þessi ummæli lögregluskýrslunnar væru rétt neitaði ákærði X því og sagði að hann hefði ekki verið að þvælast með ákærðu Y ef hann hefði ekki verið í algjöru ruglástandi. Aðspurður um hvort hann hafi neytt svipaðra efna og ákærða Y svaraði ákærði X að hann teldi sig hafa neytt sömu efna og hún. Aðspurður um hvort hann hafi, þegar hann gaf skýrsluna, yfirleitt munað eftir einhverjum atburðum sem máli skiptu, þannig að hann álykti að þessi frásögn hefði ekki getað stafað frá honum, svaraði X að svo væri. Aðspurður um hvort hann hafi á þessum tíma verið lengi í neyslu svaraði ákærði X að hann hafi verið fíkniefnaneytandi nær allt sitt líf. Aðspurður um hvort hann hafi töluvert þol gegn fíkniefnum svaraði ákærði X að svo væri, hann hafi þó, þegar atvik málsins gerðust, verið nýkominn af Vogi og verið vel trappaður niður og án efna í um mánuð. Ákærði X kvaðst aðspurður hafa verið án vímuefna í um tvö ár. B gaf skýrslu fyrir dómi gegnum síma og sagði svo frá atvikum málsins að kl. 5 aðfaranótt fimmtudagsins 12. febrúar 2004 hafi Securitas hringt í foreldra vitnisins, eigendur skíðaskálans, og sagt að þjófavarnakerfið væri farið af stað í skálanum. Vitnið hafi farið af stað til að kanna málið. Þegar hann kom að skálanum hafi hann farið inn og orðið var við mannaferðir. Hann hafi þá farið aftur út í bíl og hringt í lögregluna. Aðspurður kvað B bifreiðina hafa verið mannlausa. Aðspurður um hvort matvæli hafi verið tekin sagðist B ekki vita hvort eitthvað hafi verið tekið. Aðspurður um hvort hann hafi ekið fram hjá bifreiðinni kvaðst B hafa beðið við afleggjarann. B neitaði því að hafa litið inn í bifreiðina, en sagðist hafa séð að hann væri mannlaus. Aðspurður hvort hann hafi stoppað og kíkt eða ekið viðstöðulaust sagði B að hann hafi lagt og gengið að bifreiðinni. Síðan hafi hann farið inn og heyrt læti inni. Þá hafi hann farið aftur inn í bíl og út á afleggjara og hringt í lögregluna. Síðan hafi bifreiðin komið og ekið fram hjá. Hann hafi elt bifreiðina, lögreglan tekið fram úr á leiðinni og stöðvað bifreiðina við Litlu Kaffistofuna. Aðspurður um veðrið kvað B hafa verið myrkur og blautt. Aðspurður kvaðst B hafa gengið vinstra megin fram hjá bílnum. B sagðist aðspurður ekki hafa séð neitt borið inn í bílinn eða séð neitt til athafna ákærðu. C, lögregluvarðstjóri á Selfossi, kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Vitnið kvaðst aðspurt ráma í atvik málsins. Aðspurður um hver hans aðkoma að málinu hafi verið svaraði C að tilkynnt hafi verið um yfirstandandi innbrot í skíðaskálanum. Hann hafi þá verið staddur inni á lögreglustöð. Í tilkynningunni hafi komið fram að fólkið væri ennþá innandyra í skálanum. Lögreglan hafi farið með forgangi á staðinn. Tilkynnandi hafi beðið við afleggjara eftir bíl fólksins. Lögreglan hafi heyrt gegnum fjarskipti að bíllinn væri farinn af stað áleiðis til Reykjavíkur. Lögreglan frá Reykjavík hafi komið á móti og stöðvað bílinn við Litlu Kaffistofuna og handtekið ökumann og farþega. Hann hafi séð um flutning á ákærðu Y á lögreglustöðina á Selfossi. Lögreglubíll frá Reykjavík hafi flutt farþegann, ákærða X. Aðspurður um hvort hann gæti lýst því þegar bíllinn var stöðvaður svaraði C að hann hafi ekki verið viðstaddur, lögreglan frá Reykjavík hafi stöðvað bílinn. Lögreglan frá Reykjavík hafi tjáð þeim að ákærða Y hafi ekið og ákærði X hafi verið farþegi. Þau hafi bæði verið vistuð á Selfossi. Við öryggisleit á lögreglustöðinni á ákærðu Y hafi fundist ætlað hass og smámynt, 50 krónu mynt í búnti frá sparisjóði. Aðspurður um ástand ákærðu Y svaraði C að hún hafi verið verulega æst og illviðráðanleg. Lögreglumennirnir hafi orðið að færa hana í handjárn og hún hafi virst undir talsverðum áhrifum fíkniefna. Ekkert hafi verið hægt að ræða við hana og hún hafi látið illum látum í lögreglubílnum og alla leið inn í klefa. Hún hafi barist um og ekki verið hægt að ræða við hana. Aðspurður um viðbrögð ákærðu Y við leit á henni svaraði C að öryggisleit hafi verið framkvæmd í úlpu hennar. Hún hafi verið mjög upptrekt og æst og brugðist illa við öllu sem lögreglan gerði. Aðspurður um hvort ákærða Y hafi verið með hrufl á höndum við handtöku og blætt úr hægri hönd hennar kvaðst C muna eftir þessu, hún hafi verið með sár á hendinni þegar lögreglumennirnir tóku við henni. Sárið hafi litið út fyrir að vera nýtt. Aðspurður um hver reynsla hans væri varðandi vímueinkenni svaraði C að hún væri þó nokkur, hann hafi verið um 10 ár í lögreglunni og verið í þó nokkrum málum sem vörðuðu lyfjaakstur og þó nokkrum fíkniefnamálum. Ákærða Y hafi borið öll einkenni fíkniefnaneyslu, hún hafi verið ör og æst og vaðið úr einu í annað. Aðspurður um ástand X sagðist C hafa ósköp lítil afskipti haft af honum og hann gæti ekki vitnað um ástand hans. X hafi verið við bílinn þegar C kom að og sér hafi virst hann vera í annarlegu ástandi. C staðfesti að hafa ritað frumskýrslu og handtökuskýrslur, sem voru lagðar fyrir hann. D, lögreglumaður á Selfossi, kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Vitnið kvaðst aðspurt muna lítillega eftir atvikum málsins, það væri langt um liðið. Aðspurður um málsatvik sagði D að tilkynnt hafi verið um innbrot í gangi í skíðaskálanum. Lögreglan hafi farið á staðinn. Á leiðinni hafi fólkið farið af vettvangi og lögreglan frá Reykjavík hafi stöðvað bíl þeirra, við Litlu Kaffistofuna að hann minni. Þegar þeir hafi komið á staðinn hafi verið búið að handtaka fólkið og þeir hafi aðstoðað við að flytja það á lögreglustöðina á Selfossi og koma þeim í klefa. D kvaðst aðspurður ekki muna eftir að hafa haft afskipti af ákærða X. Þeir hafi flutt ákærðu Y, en afgreitt ákærðu bæði í klefa. Aðspurður hvort hann myndi eftir ástandi ákærðu Y við handtöku kvað D hana hafa verið í mjög annarlegu ástandi og æsta, undir áhrifum áfengis og sennilega einhvers meira. Lögreglumennirnir hafi þurft að slást við hana og halda henni fastri í lögreglubílnum meirihluta leiðarinnar frá vettvangi og þar til þeir komu henni inn í klefa á Selfossi. Aðspurður um hvort hann hafi verið viðstaddur leit á ákærðu Y svaraði D að svo væri, leitað hafi verið á henni áður en hún var sett inn í klefa. Aðspurður um hvað fundist hafi á ákærðu Y sagði D að eitthvað hafi fundist af ætluðu hassi, einhverjir molar, hann muni ekki hve margir, og einhverjir smáhlutir aðrir sem hann gæti ekki tilgreint. Aðspurður um hvort hann muni til þess að ákærða Y hafi verið með hrufl á höndum og blætt hafi úr hægri hendi svaraði D að hann myndi ekki eftir því. Aðspurður um reynslu hans af því að meta vímueinkenni kvað D það gerast alltof oft í sinni vinnu að það yrði að meta það og fást við það. Aðspurður sagðist D hafa verið lögreglumaður síðan 1999 eða í sjö ár. E, lögreglumaður í Reykjavík, kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Vitnið kvaðst aðspurt muna lauslega eftir því, það væri langt um liðið. Aðspurður hvort hann gæti greint frá atvikum svaraði E að lögreglan hafi verið beðin um að stöðva bifreið sem hefði hugsanlega verið í innbroti í skíðaskálanum. Hann muni aðeins að það hafi verið mikil þoka þetta kvöld. Hann hafi verið á ómerktri bifreið. Þeir hafi séð bifreið við Litlu Kaffistofuna og sett upp stöðvunarmerki. Nokkurn tíma hafi tekið fyrir bifreiðina að stöðva. Þegar bifreiðin var stöðvuð hafi lögreglumennirnir stigið úr sinni bifreið. Sig minni að farþeginn hafi komið út úr bílnum með hníf í hendi. Þeir hafi beðið hann um að sleppa honum, sem hann hafi gert. Hann hafi ekki sýnt neina ógnandi tilburði. Honum hafi þótt þau bæði í mjög annarlegu ástandi. Þeir hafi flutt ákærða X á Selfoss. Aðspurður um ástand þeirra á leiðinni svaraði E að þau hafi verið í annarlegu ástandi. Aðspurður um ástand ákærðu Y svaraði E að hún hafi verið í annarlegu ástandi sem hann gæti ekki skilgreint nánar. Það væri svo langt um liðið. Aðspurður um hrufl á höndum ákærðu Y svaraði E að hann myndi ekki eftir því. Aðspurður sagðist E hafa verið lögreglumaður síðan 1999. Aðspurður um reynslu af vímueinkennum svaraði E því að hann hefði aðallega unnið við fíkniefni. F, lögreglumaður í Reykjavík, kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Aðspurður kvaðst vitnið muna eftir atvikum málsins, þó ekki mjög vel. Aðspurður hvort hann geti greint frá atvikum málsins svaraði F að tilkynnt hafi verið um innbrot í skíðaskálann. Þeir hafi farið upp eftir til að hafa uppi á þjófunum. Einhver lýsing hafi legið fyrir á bifreið, að hann minnti. Þeir hafi fundið bifreiðina og stöðvað hana. Í honum hafi verið maður og kona í frekar annarlegu ástandi. Bifreiðin hafi verið full af alls kyns dóti og drasli. Þar á meðal hafi verið, að sig minni, poki við fætur farþega. Þau hafi verið handtekin og Selfosslögreglan tekið við þeim. Aðspurður hvort hann myndi eitthvað frekar eftir ástandi ákærðu svaraði F að honum hafi virst þau vera ölvuð eða undir áhrifum einhverra lyfja. F kvaðst hafa séð það af hegðun þeirra og hvernig þau hafi komið fyrir. Aðspurður hvort þau hafi verið óskýr eða reikul í spori svaraði F að þau hafi verið hálf undarleg að því að hann minni, hann gæti ekkert skýrt það nánar. Aðspurður hvort hann myndi til þess að Y hafi verið með hrufl á höndum svaraði F að hann myndi það ekki. Aðspurður sagðist F hafa verið lögreglumaður síðan sumarið 2000. G, rannsóknarlögreglumaður í Reykjavík, kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Vitnið sagðist aðspurt muna óljóst eftir atvikum málsins. Hann myndi eftir að lögreglan hafi fengið útkall um innbrot í skíðaskálann. Hann hafi farið með F í lögreglubíl. Þegar þeir komu að Litlu Kaffistofunni hafi verið búið að stöðva bifreið og hafi þeir gætt hennar þar til hann var dreginn burt af dráttarbíl. Það hafi verið mjög vont veður, það sé nokkurn veginn það sem hann muni. Aðspurður um hvort hann muni eftir ástandi fólksins svaraði G að hann myndi ekkert eftir því. H, rannsóknarlögreglumaður, kom fyrir dóminn og gaf skýrslu. Aðspurður hvort hann gæti sagt frá atvikum máls sagði H að það væri ekki mikið um það að segja annað en að hann hafi verið kallaður út af bakvakt vegna innbrots í skíðaskálann og þjófnaðar þaðan síðla nætur. Hann hafi farið á vettvang. Þá þegar hafi verið búið að handtaka tvo aðila grunaða um aðild að því máli. Hans starf hafi falist í rannsóknarvinnu og hann hafi tekið ljósmyndir af vettvangi. Rúður hafi verið brotnar á tveimur stöðum í veislusal og vesturhlið. Á vesturhlið salarins hafi gluggi verið spenntur upp og fótspor sést á borði, á norðurhlið salarins hafi rúður í hurð verið brotnar og blóðtaumar verið í kring. Rótað hafi verið í hirslum, m.a. á bar og inni í eldhúsi, farið hafi verið inn í kæligeymslu og rótað til og farið hafi verið út um kjallaradyr. H staðfesti að myndir sem honum voru sýndar hafi verið teknar á vettvangi. H staðfesti að hann hafi unnið skýrslu sem honum var sýnd. Aðspurður sagði hann skýrsluna vera svo seint til komna vegna þess að hann hafi verið kallaður af vettvangi til annars máls í Hveragerði og orðið frá að hverfa. Það mál hafi tekið allan hans tíma næstu vikur. Aðspurður um hvort hann hafi rætt við eigendur skíðaskálans svaraði Jón neitandi, sér hafi ekki verið úthlutað máli þessu til rannsóknar. I, dósent í eiturefnafræði við læknadeild Háskóla Íslands, gaf skýrslu fyrir dómi gegnum síma og staðfesti undirritun sína á matsgerð dagsettri 3. maí 2004 og að þar væri rétt greint frá. I var spurður út í fullyrðingu í matsgerðinni um að samanlögð áhrif klónazepams, nítrazepams og nordíazepams, sem fundist hafi í blóði ákærðu Y, hafi dregið verulega úr hæfni ökumanns til aksturs bifreiðar og hann hafi því ekki verið fær um að stjórna henni örugglega er blóðsýnið var tekið, og svaraði I, aðspurður hvort þessari niðurstöðu mætti jafna við 0,5‰ af alkóhóli, að þetta samsvaraði að sínu mati meira magni. Aðspurður hvort það samsvaraði mun meira magni svaraði I að það væri erfitt að meta. Hann teldi þetta magn líklega samsvara einhverju meira en 0,7‰. Aðspurður um lýsingu í handtökuskýrslu á ástandi ákærðu Y, að hún hafi verið mjög æst og uppstökk, sjáöldur útvíkkuð, jafnvægi óstöðugt, framburður ruglingslegur og málfar óskýrt, hvort þessi lýsing gæti samræmst niðurstöðum matsgerðarinnar, svaraði I að benzódíazepínsambönd gætu valdið æsingi og árásarhneigð í sjaldgæfum tilvikum, en hann myndi frekar búast við að einstaklingur væri sljór. Aðspurður um að fleiri efni hafi fundist í blóði ákærðu Y sagði I að lítið amfetamín hefði fundist og ekki virtust hafa verið örvandi lyf í blóði hennar. Beiðnin bæri með sér að leitað hafi verið að algengustu lyfjum. Hann hafi ekki fyrir framan sig að hverju nákvæmlega hafi verið leitað. Hann geri ráð fyrir að öll algengustu efni hefðu fundist. Aðspurður um hvort lýsingin gæti átt við svaraði I að það væri erfitt að segja af eða á, en að þessi efni hafi verið í blóði hennar þá útiloki það ekki ástand ökumanns eins og því er lýst. Ástand hennar þurfi hinsvegar ekki að vera af þessum efnum. Ákærða Y kom ekki fyrir dóm við aðalmeðferð málsins og voru ekki gerðar athugasemdir við það af hálfu sakflytjenda. Verjandi hennar upplýsti að ákærða væri í mikilli fíkniefnaneyslu og hefði verið útilokað að ná sambandi við hana. Niðurstaða. Ákæruliður I a. Ákærða Y hefur neitað sök í þessum ákærulið. Fyrir liggur framburður vitnisins B um að hann hafi elt bifreiðina [...] frá skíðaskálanum og að Litlu kaffistofunni. Þá liggur fyrir framburður lögreglumannanna E og F um að þeir hafi stöðvað akstur bifreiðarinnar [...] við Litlu Kaffistofuna og hafi ákærða Y ekið bifreiðinni. Framburður þeirra fær stoð í frumskýrslu ritaðri af C, lögregluvarðstjóra. Blóðsýni var tekið úr ákærðu Y kl. 07:47 og þvagsýni kl. 08:40. Í matsgerð I, dósents í eiturefnafræði, kemur fram að í þvagi ákærðu Y hafi fundist amfetamín, metamfetamín, metýlfenidat, benzódíazepínsambönd, kannabínóíðar, kódein og vottur af koffeini og nikótíni. Þá hafi fundist í þvagi tetrahýdrókannabínólsýra. Í blóði ákærðu Y hafi fundist amfetamín, 24 ng/ml, klónazepam, 85 ng/ml, nítrazepam, 80 ng/ml, og nordíazepam, 55 ng/ml og vottur af klórdíazepoxíði og umbrotsefnum þess. Styrkur amfetamíns hafi ekki verið nægur til að hafa marktæk áhrif á hæfni til aksturs bifreiða. Gera megi ráð fyrir að samanlögð áhrif klónazepams, nítrazepams og nordíazepams hafi dregið verulega úr hæfni ökumanns til aksturs bifreiðar. Styrkur þessara efna kunni að hafa verið örlítið hærri þegar ökumaður var stöðvaður en það hafi þó ekki marktæk áhrif á niðurstöður matsins. I kom fyrir dóminn og staðfesti matsgerðina. Aðspurður kvað I niðurstöðuna samsvara meira en 0,5‰ af alkóhóli, líklega eitthvað meira en 0,7‰. Framburður I fær stoð í framburði lögreglumannanna C, sem kvað ákærðu Y hafa virst undir talsverðum áhrifum fíkniefna, og D, E og F. Lögreglumennirnir kváðust aðspurðir hafa starfað í lögreglunni í sex til tíu ár og hafa C, D og E borið að þeir hafi talsverða reynslu af fíkniefnamálum. Framburður Iog lögreglumannanna fær ennfremur stoð í handtökuskýrslu ákærðu Y, þar sem ástandi hennar er lýst svo að sjáöldur hafi verið útvíkkuð, jafnvægi óstöðugt, framburður ruglingslegur, málfar óskýrt og að hún hafi verið ,,mjög æst og uppstökk’’. Samkvæmt framangreindu verður talið sannað að ákærða Y hafi aðfaranótt fimmtudagsins 12. febrúar 2004 ekið bifreiðinni [...] frá Skíðaskálanum í Hveradölum vestur Suðurlandsveg, Ölfusi, að Litlu Kaffistofunni undir slíkum áhrifum lyfja að hún hafi verið ófær um að stjórna bifreiðinni örugglega. Er háttsemi ákærðu Y réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru, sbr. nú ákvæði 1., sbr. 2. mgr., 45. gr. a umferðarlaga, sbr. lög nr. 66/2006, sbr. einnig 2. gr. laga nr. 19/1940. Ákærða Y hefur með háttsemi sinni unnið sér til refsingar. Ákæruliður I b. Ákærða Y hefur neitað sök í þessum ákærulið. Fyrir liggur framburður lögreglumannanna C og D, sem fær stoð í frumskýrslu, að leit hafi verið framkvæmd á ákærðu Y á lögreglustöðinni á Selfossi og að í úlpu hennar hafi fundist fimm molar af ætluðu hassi. Þá liggur fyrir í gögnum málsins efnaskýrsla tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík þar sem fram kemur að efnið hafi greinst við litaprófun sem hass. Í efnaskýrslunni segir að efnið hafi vegið 4,79 grömm, en í ákæru en þyngd efnisins sögð 4,92 grömm. Samkvæmt framangreindu verður talið sannað að ákærða Y hafi aðfaranótt fimmtudagsins 12. febrúar 2004 haft í vörslu sinni 4,79 grömm af hassi. Er háttsemi ákærðu Y réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærða Y hefur með háttsemi sinni unnið sér til refsingar. Ákæruliður II. Ákærðu Y og X hafa bæði neitað sök í þessum ákærulið. Ákærða Y kom ekki fyrir dóm við aðalmeðferð og liggur því ekki fyrir annar framburður hennar en sá sem fram kemur í lögregluskýrslu dagsettri 12. febrúar 2004. Við skýrslutökuna neitaði ákærða Y að hafa farið inn í skíðaskálann. Ákærði X hafi tekið við akstri bifreiðarinnar eftir að þau lentu út af veginum í Kömbunum. Þau hafi ekið vestur Hellisheiði og beygt að skíðaskálanum vegna vandræða með hægra framhjólið. Hún hafi barið á einar dyr skálans en farið aftur inn í bíl þegar enginn kom til dyra. Hún viti að ákærði X hafi farið inn í skíðaskálann en viti ekki hvar eða hvernig. Hún hafi beðið lengi eftir ákærða X í bifreiðinni. Á meðan hún hafi beðið eftir honum hafi ljós birst aftan við bifreiðina, sem hún gat sér til um að hafi verið bifreið. Ákærði X hafi farið inn og út úr skálanum nokkrum sinnum og í síðasta sinn sem hann kom út úr skálanum hent einhverju dóti inn í bifreiðina og afhent henni rúllu af 50 krónu mynt. Þegar hún hafi ekið frá skíðaskálanum inn á Suðurlandsveg hafi kyrrstæð bifreið verið við afleggjarann. Við skýrslutöku 12. febrúar 2004 neitaði ákærði X að hafa brotist inn í skíðaskálann og haft á brott með sér varning. Ákærða Y hafi ekið eftir að þau lentu út af veginum í Kömbunum vestur Hellisheiði að skíðaskálanum þar sem hún hafi ætlað að hitta einhverja menn. Þegar að kom hafi ákærða Y farið fyrst út úr bifreiðinni. Hann haldi að hún hafi brotið rúðu á hlið hússins, en kvaðst ekki muna hvort hann hafi séð ákærðu Y gera það, en kúbein sem hafi verið í bifreiðinni hafi legið í snjóskafli framan við brotnu rúðuna. Ákærða Y hafi farið inn um gluggann og verið inni í húsinu í um fimm til tíu mínútur en hann hafi spásserað á meðan fyrir utan. Hún hafi kallað til hans úr aðaldyrunum og beðið hann að koma, sem hann hafi gert. Ákærða Y hafi þá látið hann fá svartan plastpoka og beðið hann að fara með hann í bifreiðina. Ákærði X kvað kjöt og önnur matvæli hafa verið í plastpokanum. Hann hafi farið með pokann og sett í aftursæti bifreiðarinnar. Nánar aðspurður sagði ákærði X ákærðu Y hafa skorið sig og blóðgast við að brjóta rúðu á norðurgafli hússins. Hann hafi þó ekki séð hvar hún skar sig. Ákærði X kvaðst ekki hafa orðið var við neina umferð við skíðaskálann. Ákærði X hefur dregið framburð sinn í lögregluskýrslu frá 12. febrúar 2004 til baka og neitar með öllu þátttöku í innbroti í skíðaskálann. Ákærði X ber við minnisleysi vegna vímu og kveðst ekki muna eftir neinum atburðum næturinnar. Ákærði telur sig ekki hafa munað neitt betur við skýrslutökuna. Ákærði X aftekur með öllu að hann myndi fremja slíkt afbrot, jafnvel þó í vímu væri. Efni lögregluskýrslunnar sé bull komið frá lögreglunni og ákærðu Y og sér hefðu verið lögð orð í munn. Hann hafi undirritað skýrsluna því hann hafi viljað komast burtu og viljað gera næstum hvað sem er til þess. Honum hafi verið haldið án svefns og matar. Þá ber ákærði X brigður á það mat lögreglu að hann hafi verið vímulaus þegar skýrslutakan fór fram. Sannað er með myndum af vettvangi að rúður voru brotnar í hurð á skíðaskálanum. Á annarri myndinni sjást blóðtaumar á hurðinni, sem bendir eindregið til þess að sá sem braut rúðurnar hafi skorist á hendi við verknaðinn. Sannað er með framburði C lögreglumanns, sem fær stoð í frumskýrslu, að ákærða Y hafi við handtöku verið með nýtt hrufl á höndum, sem blætt hafi úr. Ekkert liggur fyrir um að ákærði X hafi verið með áverka á höndum við handtöku. Þá liggur fyrir framburður vitnisins B um að enginn hafi verið í bifreiðinni [...] þegar hann kom á vettvang. Verður því talið nægilega sannað gegn neitun ákærðu Y að hún hafi aðfaranótt fimmtudagsins 12. febrúar 2004 brotist inn í Skíðaskálann í Hveradölum og haft á brott með sér kr. 2000 í 50. kr. mynt, hitakönnu og ýmis matvæli sem fundust í bifreiðinni við leit lögreglu. Er háttsemi ákærðu Y réttilega heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærða Y hefur með háttsemi sinni unnið sér til refsingar. Framburður ákærða X í lögregluskýrslu er samhljóða framburði ákærðu Y um að þau hafi lagt af stað frá húsi rétt hjá Hveragerði, ákærða Y hafi ekið bifreiðinni og að þau hafi lent út af og fest bifreiðina í Kömbunum og losað hana með hjálp frá kranabifreið. Ákærðu ber hinsvegar ekki saman um atvik máls eftir að bifreiðin var losuð. Þau greinir á um hver hafi þá tekið við stjórn bifreiðarinnar eða hvers vegna þau hafi ekið að skíðaskálanum. Þá benda ákærðu á hvort annað sem gerendur innbrotsins. Þegar að skíðaskálanum var komið telur ákærði X að ákærða Y hafi brotið rúðu í skálanum. Eins og að framan greinir er talið sannað að ákærða Y hafi brotið rúðu í hurð á skíðaskálanum. Þá segir ákærði X að hann hafi farið með svartan plastpoka út í bíl og í honum hafi verið kjöt og önnur matvæli. Þá kveður ákærði X ákærðu Y hafa ekið bifreiðinni frá skíðaskálanum áleiðis til Reykjavíkur þar til lögregla stöðvaði för þeirra. Framangreindur framburður er ítarlegur og sýnist ekki ótrúverðugur og er að nokkru leyti í samræmi við frásögn ákærðu Y í lögregluskýrslu. Fyrir liggur að ákærði X var yfirheyrður af sömu lögreglumönnum og yfirheyrðu ákærðu Y og að ákærða Y var yfirheyrð á undan. Slíkt rennir þó engum stoðum undir þá staðhæfingu ákærða X að lögreglumennirnir hafi lagt honum orð í munn. Þá var ákærða Y ekki viðstödd skýrslutökuna af ákærða X og því vandséð hvernig hún hefði átt að hafa áhrif á framburð hans. Verður því talið ósannað að lögreglan hafi með óeðlilegum hætti haft áhrif á framburð ákærða X í lögregluskýrslu. Eins og framan greinir er framburður ákærða X í lögregluskýrslu ítarlegur og ekki ótrúverðugur og fær nokkra stoð í framburði ákærðu Y. Þá verður ekki litið fram hjá því að lýsing ákærða X á innihaldi svarta ruslapokans er í samræmi við lýsingu á innihaldi hans í munaskrá lögreglu. Er framburður ákærða X um minnisleysi, bæði við skýrslutöku og síðar, í því ljósi ótrúverðugur. Þá liggur fyrir framburður vitnisins B um að enginn hafi verið í bifreiðinni [...] þegar hann kom á vettvang. Samkvæmt framangreindu verður að telja nægilega sannað gegn neitun ákærða X að hann hafi aðfaranótt fimmtudagsins 12. febrúar 2004 brotist inn í Skíðaskálann í Hveradölum og haft á brott með sér kr. 2000 í 50. kr. mynt, hitakönnu og ýmis matvæli sem fundust í bifreiðinni við leit lögreglu. Er háttsemi ákærða X réttilega heimfærð til refsiákvæðis í ákæru. Ákærði X hefur með háttsemi sinni unnið sér til refsingar. Telja verður að ákærðu hafi framið innbrotið í skíðaskálann í sameiningu og er ekki fært að meta þátt annars þeirra sem hlutdeild. Ákvörðun refsingar. Ákærða Y. Ákærða Y hefur frá árinu 1989 hlotið tíu refsidóma, þar af fimm fyrir auðgunarbrot, síðast 13. febrúar 2004. Sakarferill ákærðu Y hefur að öðru leyti ekki áhrif á ákvörðun refsingar í máli þessu. Um var að ræða samverknað ákærðu Y og ákærða X, sbr. 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Við ákvörðun refsingar ákærðu Y verður ennfremur litið til 72. gr., 2. mgr. 244. gr. og 255. gr. sömu laga. Er refsing ákærðu Y hæfilega ákveðin fangelsi í 4 mánuði. Vegna sakaferils ákærðu Y þykir ekki fært að skilorðsbinda dóminn. Refsing ákærðu Y er hegningarauki við dóm Héraðsdóms Vestfjarða frá 13. febrúar 2004, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá verður ákærða Y dæmd til að sæta upptöku á 4,79 grömmum af hassi. Þá verður ákærða Y dæmd til sviptingar ökuréttar í 6 mánuði frá birtingu dómsins að telja. Ákærði X. Ákærði X hefur ekki áður sætt refsingu svo vitað sé. Við ákvörðun refsingar hans verður tekið tillit til 2. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Er refsing ákærða X hæfilega ákveðin fangelsi í einn mánuð, en rétt þykir að fresta fullnustu refsingarinnar og falli hún niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Málskostnaður. Samkvæmt framlögðu yfirliti lögreglu er sakarkostnaður málsins 273.515 krónur og féll hann allur til vegna rannsókna á broti ákærðu Y samkvæmt ákærulið I. Alkóhólrannsókn á þvagi ákærðu Y leiddi í ljós að hún var ekki undir áhrifum áfengis. Ber því að draga frá þann kostnað, 14.264 krónur. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærðu Y til greiðslu kostnaðarins sem er, að frádregnum kostnaði við alkóhólrannsókn á þvagi, 259.251 króna. Málsvarnarlaun verjanda ákærða X, Einars Gauts Steingrímssonar hrl., þykja hæfilega ákveðin 186.750 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu Y, Rúnu Soffíu Geirsdóttur hdl., þykja hæfilega ákveðinn 217.875 að meðtöldum virðisaukaskatti. Kostnaður Einars Gauts vegna aksturs nam 16.440 krónum og útlagður kostnaður Rúnu Soffíu vegna aksturs o.fl. nam 34.558 krónum. Samkvæmt 1. mgr. 165. gr., sbr. a-lið 1. mgr. 164. gr., laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærðu til greiðslu framangreinda málsvarnarlauna og kostnaðar. Hjörtur O. Aðalsteinsson, dómstjóri, kveður upp dóm þennan. Uppkvaðning dómsins hefur dregist fram yfir lögbundinn frest vegna mjög mikilla embættisanna dómarans. D ó m s o r ð : Ákærða, Y, sæti fangelsi í 4 mánuði. Ákærði, X, sæti fangelsi í einn mánuð. Fresta skal fullnustu refsingarinnar og fellur hún niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærða, Y, er svipt ökurétti í 6 mánuði frá birtingu dóms þessa að telja. Ákærði, X, greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Einars Gauts Steingrímssonar hrl., 186.750 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti og 16.440 krónur vegna útlagðs kostnaðar verjandans.
Mál nr. 61/2000
Kærumál Haldlagning Frávísun frá Hæstarétti Kærufrestur
Málið barst Héraðsdómi Reykjavíkur 11. janúar sl. með bréfi lögmanns gerðarbeiðanda, sem dagsett er 4. nóvember 1999. Það var tekið til úrskurðar 25. janúar sl. að afloknum munnlegum málflutningi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason og Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 8. febrúar 2000, sem barst réttinum 18. sama mánaðar ásamt kærumálsgögnum. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 2. febrúar 2000, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að honum yrðu afhentar tvær haglabyssur og einn riffill, sem lögregla fjarlægði af heimili hans 1. október 1999. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og haldlagningu aflétt af fyrrgreindum skotvopnum. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði auk kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík 1. febrúar 2000 var höfðað opinbert mál gegn varnaraðila fyrir að hafa aðfaranótt föstudagsins 1. október 1999 geymt inni í stofu á dvalarstað sínum að Meðalholti 13 í Reykjavík þrjú skotvopn og skotfæri, óaðskilin og ekki í læstum hirslum, en er lögregla kom á staðinn hafi varnaraðili verið ölvaður með tvo syni sína, 6 og 13 ára hjá sér. Er háttsemin talin varða við ákvæði vopnalaga nr. 16/1998 og reglugerðar um skotvopn, skotfæri o.fl. nr. 787/1998. Hinn kærði úrskurður fær stoð í 79. gr., sbr 78. gr. laga nr. 19/1991, en samkvæmt 2. mgr. 144. gr. sömu laga er frestur til að lýsa kæru til Hæstaréttar þrír sólarhringar frá því að kærandi fékk vitneskju um þá úrlausn, sem hann vill kæra. Samkvæmt endurriti úr þingbók héraðsdóms var lögmaður varnaraðila viðstaddur er úrskurðarorð var lesið í heyranda hljóði. Var því kærufrestur liðinn er kæra hans, sem dagsett er 8. febrúar 2000, barst héraðsdómi, en hún er árituð um móttöku héraðsdómarans 11. sama mánaðar. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 517/2014
Kærumál Samaðild Vanreifun Frávísunarúrskurður staðfestur
G höfðaði mál gegn Í og krafðist viðurkenningar á því að Í hefði verið óheimilt að hækka mánaðarlega höfuðstól veðskuldabréfs, sem G og eiginkona hans höfðu gefið út, miðað við breytingar á vísitölu neysluverðs. Í úrskurði héraðsdóms kom fram að G og eiginkona hans væru sameiginlega ábyrg fyrir greiðslu skuldarinnar og að útreikningur afborgana hennar varðaði hagsmuni þeirra beggja. Væri óhjákvæmilegt að eiginkona G ætti aðild að málinu með honum. Var málinu því vísað frá dómi á grundvelli 2. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Í dómi Hæstaréttar kom hins vegar fram að þegar skuldarar væru fleiri en einn væri það meginregla kröfuréttar að þeir bæru óskipta ábyrgð gagnvart kröfuhafa. Honum væri þannig unnt að ganga að hverjum þeirra um efndir að fullu án þess að þörf væri á aðild þeirra allra. G og eiginkona hans bæru samkvæmt þessu ekki óskipta skyldu þannig að samaðild væri fyrir hendi í skilningi áðurgreinds ákvæðis. Á hinn bóginn taldi rétturinn að héraðsdómsstefna málsins fullnægði ekki áskilnaði 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um skýran og ótvíræðan málatilbúnað. Var í því sambandi tekið fram að í stefnunni væri undir fyrirsögninni dómkröfur blandað saman í samfelldu máli kröfugerð, lýsingu á málsatvikum og málsástæðum G án þess að fram kæmi glögg lýsing á kröfugerð G í sérgreindu máli. Var frávísunarúrskurður héraðsdóms því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 17. júlí 2014 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júlí 2014 þar sem vísað var frá dómi máli sóknaraðila á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Samhliða er þess krafist að ,,lagt verði mat á hvort meðferð héraðsdóms á málinu hafi verið í samræmi við ákvæði laga ... nr. 91/1991 og lög um dómstóla nr. 15/1998“. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Með samningi 17. júlí 2000 festi Ragnheiður Benediktsdóttir, eiginkona sóknaraðila, kaup á efri hæð í hússins að Haukshólum 6 í Reykjavík. Kaupverðið greiddi hún meðal annars með fasteignaveðbréfi skiptanlegu fyrir húsbréf. Það veðbréf gáfu hún og sóknaraðili út sama dag og nam fjárhæð þess 6.420.000 krónum, bundin vísitölu neysluverðs, með tilgreindum ársvöxtum. Bréfið var til 40 ára með mánaðarlegum gjalddögum og tryggt með 1. veðrétti í eigninni, sem mun vera þinglýst eign konunnar. Fasteignaveðbréfið var síðan framselt varnaraðila. Sóknaraðili og eiginkona hans tókust bæði á hendur að greiða skuld samkvæmt því fasteignaveðbréfi sem þau gáfu út. Þegar skuldarar eru fleiri og standa samhliða er það meginregla kröfuréttar að þeir bera óskipta ábyrgð gagnvart kröfuhafa. Af því leiðir að unnt er að ganga að hverjum þeirra um efndir skuldarinnar að fullu og engin þörf er á aðild þeirra allra að máli sem rekið er um skuldbindingu hvers þeirra, þar með talin lánskjör. Samkvæmt þessu er ekki um það að ræða að sóknaraðili og eiginkona hans beri óskipta skyldu í málinu þannig að samaðild sé fyrir hendi samkvæmt 1. mgr. 18. gr. laga nr. 91/1991. Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði er í héraðsdómsstefnu undir fyrirsögninni dómkröfur blandað saman í samfelldu máli kröfugerð, lýsingu á málsatvikum og þeim málsástæðum sem sóknaraðili reisir málatilbúnað sinn á. Er hér um að ræða meginefni stefnunnar en því til viðbótar er stuttur kafli undir fyrirsögninni málavextir og málsástæður. Þótt stefnandi hafi að lögum óbundnar hendur um uppsetningu og efnisröð stefnu takmarkast það svigrúm af áskilnaði réttarfarslaga um skýran og ótvíræðan málatilbúnað. Í því tilliti er ófullnægjandi ef stefna hefur ekki að geyma í sérgreindu máli glögga lýsingu á kröfugerð, enda getur ekki komið í hlut dómara að afmarka hana á grundvelli samfelldrar lýsingar á málatilbúnaði stefnanda. Að þessu leyti fullnægir stefna í málinu ekki kröfum 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 og er þessi annmarki slíkur að staðfesta ber niðurstöðu héraðsdóms um að vísa málinu frá dómi. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 517/2012
Kærumál Gjaldþrotaskipti Kröfuskrá Lögvarðir hagsmunir Frávísun frá héraðsdómi
Talið var að T og A hefðu ekki lögvarða hagsmuni af því að krefjast afhendingar hlutafjár í SM ehf. sem tekið hafði verið til gjaldþrotaskipta. Þá hafði skiptastjóri þrotabús SM ehf. ekki tekið afstöðu til þeirra krafna sem T og A höfðu lýst í búið líkt og honum bar að gera samkvæmt 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991, né hafði hann leitast við að jafna ágreining um kröfurnar, sbr. 2. mgr. 120. gr. sömu laga. Var málinu því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 19. júlí 2012, sem barst héraðsdómi sama dag og Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júlí 2012, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila á hendur varnaraðila um afhendingu hlutafjár í SevenMiles ehf., að fjárhæð 90.000 krónur vegna sóknaraðilans Tómasar Ottós og að fjárhæð 410.000 krónur vegna sóknaraðilans Önnu Brynju, og að bú félagsins verði í kjölfarið afhent sóknaraðilum til umráða og vísað frá dómi kröfum sem þau lýstu í búið vegna „innleystra ábyrgða.“ Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og áðurgreindar kröfur þeirra teknar til greina. Til vara krefjast sóknaraðilar þess „að kröfur þeirra vegna innleystra ábyrgða vegna skulda SevenMiles ehf., að fjárhæð kr. 248.005.964, vegna Önnu Brynju Ísaksdóttur, en að fjárhæð kr. 55.185.745 vegna Tómasar Ottós Hanssonar, verði samþykktar sem almennar kröfur í bú SevenMiles ehf.“ Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar en að því frágengnu að málskostnaður falli niður á báðum dómsstigum. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Það athugist að varakröfu sína fyrir Hæstarétti höfðu sóknaraðilar uppi í héraði við hlið kröfunnar um afhendingu hlutafjár í SevenMiles ehf. sem fyrir Hæstarétti er höfð uppi sem aðalkrafa þeirra. Ekki verður talið að sóknaraðilar hafi lögvarða hagsmuni af því að krefjast „afhendingar hlutafjár“ í einkahlutafélagi sem tekið hefur verið til gjaldþrotaskipta. Verður fyrri kröfu vísað frá héraðsdómi þegar af þessari ástæðu. Á skiptafundi í þrotabúi SevenMiles ehf. 12. nóvember 2010 lagði skiptastjóri fram kröfuskrá svo sem honum bar samkvæmt 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991. Í skránni kom fram að skiptastjóri hefði ekki tekið afstöðu til nokkurra krafna í búið, þar á meðal þeirra fjárkrafna sem sóknaraðilar höfðu lýst og þau hafa uppi í þessu máli. Kom fram í skránni að þessi háttur væri hafður á þar sem vitað væri fyrirfram að ágreiningur yrði vegna þessara krafna. Í 1. mgr. 119. gr. laga nr. 21/1991 segir að skiptastjóri skuli í kröfuskrá sinni láta í ljós sjálfstæða afstöðu sína til þess hvort og þá hvernig hann telji að viðurkenna eigi hverja kröfu um sig. Undantekning frá þessari skyldu skiptastjóra, sem er að finna í niðurlagsákvæði 1. mgr. 119. gr., á ekki við hér. Í 1. mgr. 120. gr. laganna kemur síðan fram að sá, sem ekki vill una afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar kröfu sinnar á hendur þrotabúinu eða sá, sem vill mótmæla afstöðu skiptastjóra til viðurkenningar kröfu sem annar kröfuhafi hefur gert, skuli lýsa mótmælum á skiptafundi. Síðan er gert ráð fyrir í 2. mgr. 120. gr. að skiptastjóri reyni að jafna ágreining sem upp er kominn. Verði hann ekki leystur skuli skiptastjóri beina málinu til héraðsdóms eftir 171. gr. laganna. Samkvæmt þessum lagareglum er það skilyrði fyrir því að héraðsdómur taki til úrlausnar ágreining um kröfur sem lýst er í þrotabú, að skiptastjóri hafi tekið afstöðu til þeirra og leitast við að jafna ágreininginn. Þessu skilyrði var ekki fullnægt að því er snertir þann ágreining sem um er fjallað í málinu. Samkvæmt framansögðu verður málinu vísað frá héraðsdómi. Rétt þykir að málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður falli niður. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 640/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. og b. liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4 nóvember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 11. nóvember 2009 klukkan 16, og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Greinargerðir málsaðila bárust Hæstarétti 6. nóvember 2009. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur í dag krafist þess að Héraðsdómur Reykjaness úrskurði að X, kt. [...], verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 18. nóvember 2009, kl. 16.00. Þá er þess krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldinu samkvæmt b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Er krafan aðallega byggð á a-lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 en til vara á b- og d- liðum sama lagaákvæðis. Í greinargerð lögreglustjórans á Suðurnesjum segir að hann hafi í samvinnu við önnur lögregluembætti, allt frá 10. október sl., haft til rannsóknar ætlað mansal ásamt fleiri brotum sem lögreglan ætlar að séu hluti af ætlaðri skipulagðri glæpastarfsemi. Sé kærði grunaður í því máli og hafi hann setið í gæsluvarðhaldi frá 18. október sl. Varðandi frekari málsatvik vísist til fyrri krafna um gæsluvarðhald fyrir dómnum svo og til gagna málsins. Lögregla telji rökstuddan grun til að ætla að kærði hafi innritað konuna á hótel Leifs Eiríkssonar þann 15. október sl. og verið í samskiptum við konuna á meðan hún var ekki í umsjá lögreglu en fyrir liggi að símanúmer kærða var í tengslum við símanúmer konunnar á þeim tíma auk þess sem myndir séu af kærða og konunni í eftirlitsmyndavél hótelsins þann sama dag. Þá hafi konan borið um það að hafa verið í samskiptum við kærða á þeim tíma sem hún var ekki í umsjá lögreglu. Kærði hafi að mestu neitað að tjá sig um málið og verið heldur ósamvinnufús við lögreglu. Það sé því ætlun lögreglu að kærði kunni að tengjast komu og veru hins ætlaða fórnarlambs mansals hingað til lands. Rannsókn máls þessa sé í fullum gangi og miði vel en það sé mjög umfangsmikið og teygi anga sína víða og telji lögreglan að rökstuddur grunur leiki á því að um sé að ræða verulega umfangsmikla skipulagða glæpastarfsemi sem kærði tengist ásamt meðkærðu. Rannsókn málsins hafi verið unnin í nánum samskiptum við erlend lögregluyfirvöld og sérstaklega til Litháen en fyrir liggi fjöldi gagna þaðan sem unnið sé að því að þýða og varðar forsögu og aðdraganda að ferð konunnar hingað til lands. Sú háttsemi, sem kærða hafi verið gefin að sök, telji lögreglustjóri að kunni einkum að varða við ákvæði 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en ætlað brot gegn því ákvæði geti varðað fangelsisrefsingu, allt að 8 árum. Rannsókn málsins á ætluðu mansali sé verulega flókin og að mati lögreglu ljóst að hún taki lengri tíma en flestar aðrar rannsóknir. Varðandi aðalkröfuna telji lögregla að ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka og/eða vitni eða geti komið undan sönnunargögnum gangi hann laus en um verulega umfangsmikið mál sé að ræða og hafi kærðu á engan hátt verið samvinnufúsir við lögreglu og lögreglan því þurft að eyða afar miklum tíma í það að yfirfara gögn og bera þau saman, sem nauðsynlegt sé að gera, og bera þau svo undir kærðu áður en þeir geti sammælst við hverja aðra eða aðra mögulega samverkamenn. Sú vinna standi enn og sex manns sitji nú í gæsluvarðhaldi vegna málsins og gæti verulegs ósamræmis í framburði þeirra hjá lögreglu. Varðandi varakröfu lögreglu vísi lögreglustjóri til þess að kærði sé af erlendu bergi brotinn og því séu verulegar líkur á að hann reyni að yfirgefa Ísland eða komast undan ætlaðri refsingu verði hann fundinn sekur af þeirri háttsemi sem lögreglan ætlar að hann hafi átt aðild að. Þá vísi lögreglustjóri jafnframt til þess að þær sakir sem lögreglan ætli að kærði kunni að eiga aðild að, séu verulega alvarlegar og varði helgustu réttindi fólks. Með vísan til þess telji lögreglan nauðsynlegt að kærði sæti áfram gæsluvarðhaldi til að verja aðra fyrir árásum hans. Þess sé krafist að kærða verði gert að sæta einangrun í gæsluvarðhaldi skv. b-lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Þá sé þess jafnframt krafist að kærða verði gert að sæta takmörkunum sbr. a- til f-liði 1. mgr. sömu greinar. Með vísan til alls framangreinds, gagna málsins, rannsóknarhagsmuna, aðallega a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála, en til vara við b- og d-liði sama ákvæðis, 227. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 telji lögreglustjóri brýna rannsóknarhagsmuni standa til þess að kærða verði áfram gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 18. nóvember 2009, kl. 16.00. Samkvæmt rannsóknargögnum málsins er kærði undir rökstuddum grun um að hafa framið brot sem fangelsisrefsing liggur við. Rannsókn málsins er í fullum gangi og enn á viðkvæmu stigi. Haldi kærði óskertu frelsi sínu gæti hann torveldað rannsókn málsins með því að koma sönnunargögnum undan eða hafa áhrif á samseka og vitni. Er fallist á það með lögreglustjóra að uppfyllt séu skilyrði a-liðar 1. mgr. 95. gr. og b-liðar 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008, um meðferð sakamála, og verður kærða því gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi. Kærði hefur nú þegar setið í gæsluvarðhaldi frá 18. október sl. Eins og málið liggur nú fyrir er það mat dómsins að rétt sé að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er. Er kærða því gert að sæta gæsluvarðhaldi til miðvikudagsins 11. nóvember 2009 kl. 16:00. Verður kærða gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Úrskurð þennan kveður upp Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari. Úrskurðarorð: Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 11. nóvember 2009, kl. 16.00. Kærði skal sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 371/2000
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. september 2000, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 13. október nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar úrskurðar héraðsdóms. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 611/2017
Skaðabætur Orsakatengsl Eigin sök Vátryggingarsamningur Vátrygging Ábyrgðartrygging Endurgreiðsla
S hf. krafði SF ehf. og T hf., ábyrgðartryggjanda félagsins, um greiðslu skaðabóta vegna tjóns sem B ehf. varð fyrir er skip þess Perlan RE sökk í Reykjavíkurhöfn. Hafði B ehf. samþykkt tilboð SF ehf. um að taka skipið í slipp. Tilboðið fól meðal annars í sér að taka skipið upp og sjósetja á ný þegar slippvinnu lyki. Til viðbótar óskaði B ehf. eftir því að SF ehf. ynni ýmis aukaverk og var eitt þeirra vinna við botntanka skipsins. Voru göt gerð á stokk og á botntank í tengslum við viðgerðir til að koma í veg fyrir leka milli botntanka í skipinu. Þegar verkinu samkvæmt tilboðinu var lokið var skipið sjósett á ný. Tók þá sjór að leka í lestar þess og fylltist það að lokum af sjó og sökk. Greiddi S hf. bætur til B ehf. á grundvelli vátrygginga sem félagið var með hjá S hf. Talið var að þrjár samverkandi orsakir hefðu verið fyrir því að sjór náði að berast inn í skipið með þeim afleiðingum að sökk. Í fyrsta lagi hefði blöndunarloki verið opinn þegar skipið var sjósett, í öðru lagi hefðu verið skorin tvö göt í lestargólfið og ofan við botntank stjórnborðsmegin þannig að sjór átti greiða leið niður úr lestinni í botntankinn. Í þriðja lagi hefði mannop verið opið úr botntanknum og inn í verkstæði. Þar með hefði sjór komist úr honum inn í þurrrými skipsins. Var talið að engin ein þessara orsaka hefði verið nægileg en hver þeirra nauðsynleg forsenda skipskaðans. Ósannað var í málinu að skipið hefði verið yfirfarið af SF ehf. með fulltrúum B ehf. áður en því var slakað niður í sjó eins og áskilið var í verklagsreglum sem SF ehf. hafði sett sér. Þá hefði meðal þeirra aukaverka sem SF ehf. tók að sér verið smíðavinna og önnur aðstoð til að komast fyrir leka milli botntanka. Hlyti úttekt og yfirferð yfir þau verk sem unnin hefðu verið áður en sjósetning fór fram meðal annars að hafa náð til stöðu þess verks og aðstæðna þar, þó að verkið hefði að einhverju leyti verið unnið í samvinnu við B ehf. Gæti SF ehf. því ekki borið fyrir sig að það hefði ekki verið í verkahring hans að taka þennan verkþátt út með tilliti til öryggis við sjósetninguna. Þá hefðu það verið saknæm mistök af hálfu starfsmanna SF ehf. að huga ekki að stöðu blöndunarlokans áður en niðurslökun fór fram. Var því talið að SF ehf. bæri skaðabótaábyrgð á tjóninu. Á hinn bóginn var talið að B ehf. eða skipstjóri skipsins, sem ekki var um borð umrætt sinn, hefði ekki tryggt að vélstjóri hjá B ehf., sem var um borð, væri upplýstur um nauðsyn þess að loka blöndunarlokanum og hvernig það skyldi gert. Með þessu hefði B ehf. sýnt af sér vanrækslu sem átti þátt í því að tjónið varð. Var jafnframt talið að ófullnægjandi mönnun skipsins við sjósetninguna hefði átt þátt í því að viðbrögð skipverja urðu fálmkennd eftir að það fór að halla. Var S hf. því látinn bera helming tjónsins. SF ehf. og T hf. héldu því fram að sýkna bæri þá af kröfu um greiðslu úr hagsmunatryggingu skipsins þar sem S ehf. hefði í engu sannað að B ehf. hefði orðið fyrir tilteknu tjóni við að missa skipið úr rekstri sínum vegna þess að skipið hefði orðið ónýtt. Kom fram að hagsmunatrygging fæli í sér fyrirfram umsamdar bætur, meðalhófsbætur, fyrir það tjón sem B ehf. yrði fyrir við að missa skipið úr rekstri sínum. Fullvíst væri að B ehf. hefði við það orðið fyrir tjóni. Gæti S hf. því krafið SF ehf. og T ehf. um þá fjárhæð sem hann hafði þegar greitt B ehf. úr hagsmunatryggingunni, sbr. 2. mgr. 19. gr. og 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Var SF ehf. og T hf. gert að greiða S hf. helming þess sem S hf. hafði greitt B ehf. úr húfutryggingu meðal annars vegna björgunar, hagsmunatryggingu og áhafnartryggingu skipsins.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirMarkús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson og Arngrímur Ísberghéraðsdómari.Aðaláfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 27. september2017. Þeir krefjast aðallega sýknu afkröfu gagnáfrýjanda, en til vara að hann „verði látinn bera meginhluta tjónsins.“Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 25.október 2017. Hann krefst þess að aðaláfrýjendum verði óskipt gert að greiða sér 225.025.790krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 1. desember 2016 til greiðsludags. Þá krefst hannmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Staðfest verður sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms aðsannað sé að skilyrðum þess að gagnáfrýjandi innti af hendi greiðsluvátryggingarbóta, 16.500.000 krónur, úr hagsmunatryggingu Perlu RE hafi veriðfullnægt. Aðaláfrýjendur halda því fram að allt að einu beri að sýkna þá afþessum kröfulið þar sem gagnáfrýjandi hafi í engu sannað að hinn vátryggði hafiorðið fyrir tilteknu tjóni við það að missa Perlu RE úr rekstri sínum vegnaþess að skipið hafi orðið ónýtt. Ekki sé unnt að gera kröfu um endurgreiðsluvátryggingarfjárhæðarinnar nema að því marki sem raunverulegt fjártjón hinsvátryggða hafi verið sannað. Hagsmunatrygging sú, sem vátryggði tók hjágagnáfrýjanda, felur í sér vernd gegn því tjóni sem hann verður fyrir við aðmissa skipið úr rekstri sínum. Vátryggingarfjárhæðin er fyrirfram umsamin semtiltekið hlutfall af vátryggingarverði þess skips, sem hún tengist.Ágreiningslaust er að vátryggingarfjárhæðin hafi verið ákveðin í samræmi viðvátryggingarskilmála. Vátryggingarfjárhæðin er því fyrirfram umsamdar bætur,meðalhófsbætur, fyrir það tjón sem vátryggður verður fyrir við að missa skipiðúr rekstri sínum. Fullvíst er að vátryggður hefur við það orðið fyrir tjóni.Það kann að hafa verið meira eða minna en greitt var samkvæmt vátryggingunni.Vátryggingarfjárhæðin er ákveðin með þessum hætti þar sem vandkvæðum er bundiðað sanna tjón hins vátryggða eins og við á í rekstrarstöðvunartryggingum. Í 2.mgr. 19. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 er mælt fyrir um að skaðabótarétturstofnist vegna tjóns sem munatryggingar og rekstrarstöðvunartryggingar takatil. Með sama hætti veitir 1. mgr. 22. gr. laganna vátryggingafélagi, semgreitt hefur bætur úr skaðatryggingu, en til hennar heyra meðal annarsframangreindar vátryggingar, rétt tjónþola á hendur hinum skaðabótaskylda aðþví marki sem það hefur greitt bætur. Gagnáfrýjandi gat því krafiðaðaláfrýjendur um þá fjárhæð sem hann hafði greitt vátryggða úrhagsmunatryggingunni. Með framangreindum athugasemdum, en að öðru leyti meðvísan til forsendna hins áfrýjaða dóms, verður hann staðfestur.Með því að héraðsdómi hefur verið áfrýjað af hálfuallra málsaðila er rétt að hver þeirra beri sinn kostnað af rekstri málsinsfyrir Hæstarétti.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður.HéraðsdómsReykjavíkur 12. júlí 2017I Mál þetta,sem var dómtekið 23. maí 2017, er höfðað 1. nóvember 2016 af Sjóvá-Almennumtryggingum hf., Kringlunni 5 í Reykjavík, gegn Stálsmiðjunni-Framtaki ehf.,Vesturhrauni 1 í Garðabæ, og Tryggingamiðstöðinni hf., Síðumúla 24 í Reykjavík. Dómkröfur stefnandaeru þær að stefndu verði gert að greiða félaginu óskipt (in solidum)231.234.990 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1. desember 2016 tilgreiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar óskipt úr höndum stefndu. Stefndukrefjast aðallega sýknu af öllum kröfum stefnanda en til vara að dómkröfur hansverði lækkaðar verulega. Þá gera stefndu kröfu um greiðslu málskostnaðar. Aðalmeðferðmálsins hófst með vettvangsgöngu 26. apríl sl. Þá var sanddæluskipið Perlan REskoðað á athafnasvæði Furu ehf. við Hafnarfjarðarhöfn, en félagið hafði þáeignast skipið til niðurrifs. Sama dag var gengið á vettvang á athafnasvæðistefnda, Stálsmiðjunnar-Framtaks ehf., við Reykjavíkurhöfn. Aðalmeðferð var svofram haldið dagana 22. og 23. maí sl.II Stefnandier vátryggingafélag. Félagið gerði vátryggingarsamning við Björgun ehf. þar semstefnandi samþykkti að húftryggja skipið Perlu RE með skipsnúmerið 1402. Skipiðer dýpkunar- og sanddæluskip sem er ríflega 331 rúmlest að stærð. Samkvæmtframlögðu vátryggingarskírteini nam vátryggingarverðmæti skipsins 135.000.000 króna og eigin áhætta í hverjutjóni nam 4.830.000 krónum. Einnig veitti stefnandi Björgun ehf.hagsmunatryggingu vegna sama skips að fjárhæð 16.500.000 krónur sem ogáhafnatryggingu með vátryggingarfjárhæð allt að 270.000.000 króna vegna hverseinstaks tjóns. Að lokum sömdu stefnandi og Björgun ehf. um svokallaða P&Iábyrgðartryggingu vegna skipsins og var vátryggingarfjárhæð 500.000.000bandaríkjadollara. Stefndi, Stálsmiðjan-Framtak ehf. (Stálsmiðjan) rekurviðgerðar- og skipaþjónustu í Reykjavíkurhöfn. Þar eru skip tekin í slipp, enþá eru þau skorðuð í þar til gerðan sleða og dregin á land þar sem viðhalds- ogviðgerðarvinna fer fram. Skipin eru síðan sjósett þannig að sleðanum er slakaðút í sjó að nýju þar sem þau eru losuð úr sleðanum. Stefndi Stálsmiðjan er meðábyrgðartryggingu hjá stefnda, Tryggingamiðstöðinni hf. Stefndi Stálsmiðjan gerði Björgun ehf. tilboð 15. september2015 um að taka Perlu RE í slipp. Tilboðið fól meðal annars í sér að taka„skipið upp og sjósetja að nýju þegar slippvinnu lýkur“. Að öðru leyti lauttilboðið m.a. að botnþvotti og -málningu, þvotti og málningu á síðum, sem ogþvotti og málningu „ofandekks“. Ef nauðsyn krefði yrðu botn- og síðulokareinnig teknir í sundur og lokahús hreinsað og málað, auk þess sem „sæti ogkeila“ yrðu slípuð, spindill liðkaður og hreinsaður og allt sett saman að nýju.Um verktíma sagði í tilboðinu að hann réðist af veðurfari og umfangi verks, enáætlað var að það tæki u.þ.b. tvær til þrjár vikur. Þá kom fram í tilboðinu aðverkið gæti hafist frá 1. til 20. október 2015 „eða eftir samkomulagi“. Ekki liggur annað fyrir en að fyrirsvarsmenn Björgunar ehf.hafi samþykkt tilboðið og samningur hafi því komist á á grundvelli þess.Ágreiningslaust er að skipið hafi verið tekið í slipp 23. september 2015. Í greinargerð stefndu kemur fram að til viðbótar við verksem tilgreind voru í tilboðinu hafi Björgun ehf. óskað eftir því að ýmis önnurverk yrðu unnin. Hafi átt að vinna þau gegn gjaldi samkvæmt tilboðinu. Í stefnusegir um þetta atriði að þegar unnið hafi verið að viðgerð í samræmi viðsamkomulag aðila hafi komið í ljós að tiltekin aukaverk hafi veriðóhjákvæmileg, s.s. að skipta um forpikksþil, þétta þil milli sjótanka ogþrýstiprófa þá. Stefnandi kveður stefnda Stálsmiðjuna hafi samþykkt að vinnaþessi aukaverk. Í málinu er að nokkru leyti deilt um að hvaða marki stefndihafi samþykkt að vinna aukaverk af þessum toga. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi var slipptökuPerlu RE hagað á þann veg að skipinu var siglt 23. september 2015 að slippnum íReykjavíkurhöfn. Ægir Þór Sverrisson skipstjóri sigldi skipinu ásamt BjörgviniHelgasyni stýrimanni, en auk þeirra var Ágúst Ágústsson vélstjóri um borð.Þegar skipinu hafði verið komið fyrir í sleðanum sem notaður var til að dragaþað á land opnaði skipstjórinn, í samráði við Gunnar Richter, slippstjóra hjástefnda Stálsmiðjunni, fyrir sérstakan blöndunarloka sem er notaður til aðhleypa sjó inn og út úr lest skipsins, til að tæma lestina af sjó.Blöndunarloki þessi er framarlega á skipinu en er stjórnað úr brú meðvökvadælu. Daginn eftir, 24. september 2015, varð að slaka skipinuaftur niður í sjó þar sem það sat skakkt í sleðanum. Fyrrgreindur blöndunarlokivar þá opinn. Þegar skipið hafði náð að setjast rétt í sleðann var það dregið áland að nýju. Meðan unnið var að viðgerð á skipinu var Ágúst Ágústssonvélstjóri á verkstað fyrir hönd Björgunar ehf. Fyrir dómi kvaðst hann hafaverið að fylgjast með og sjá til þess að verkið gengi eðlilega fyrir sig.Stefndu telja aftur á móti að Ágúst hafi haft stjórn á verkum sem Björgun ehf.hafi haft umsjón með, þ. á m. viðgerð á þili milli botntanka undir lestskipsins og þrýstiprófun þeirra. Upplýst er að meðal þess sem stefndi Stálsmiðjan gerði meðanskipið var í slipp var að skera göt á botni skipsins til að unnt væri aðhreinsa sand úr lestum þess. Þeirri hreinsun sinnti verktaki á vegum Björgunarehf. Þegar henni var lokið lokuðu starfsmenn stefnda þessum götum. Þá liggurfyrir að starfsmenn stefnda hafi skorið þrjú göt á botni lestar skipsins, tvöofan í botntank nr. 1 stjórnborðsmegin og eitt í stokk sem liggur eftir miðrilestinni. Samkvæmt því sem fram kom í skýrslu Ágústs Ágústssonar og JóhannsHumarang, starfsmanns stefnda, Stálsmiðjunnar, voru götin gerð í tengslum viðviðgerðir til að koma í veg fyrir leka milli botntanka í skipinu. Í greinargerð stefndu er því haldið fram að vinnu samkvæmttilboði hafi verið lokið í lok október 2015. Hafi Páll Kristjánsson,aðalverkstjóri og einn eigenda stefnda Stálsmiðjunnar, því óskað eftir því aðskipið yrði sjósett 29. október 2015. Jóhann Garðar Jóhannsson, útgerðarstjóriBjörgunar ehf. hafi þá óskað eftir því að sjósetningu yrði frestað. Sjósetningfór fram 2. nóvember 2015. Hafði Hermann Baldvinsson verkstjóri og einn eigendastefnda Stálsmiðjunnar þá tekið við yfirumsjón verksins af hálfuStálsmiðjunnar. Ágreiningur er um samskipti Jóhanns Garðars við Pál og síðarHermann í aðdraganda sjósetningarinnar og tilefni hennar sem og um hvort vinnuaf hálfu stefnda Stálsmiðjunnar hafi að öllu leyti verið lokið þegarsjósetningin fór fram. Fyrir liggur í málinu að ekki hafi staðið til að ræsaaðalvél skipsins og að dráttarbáturinn Magni frá Faxaflóahöfnum hafi átt aðflytja skipið að Ægisgarði í Reykjavíkurhöfn þar sem stefnandi segir að ljúkahafi átt vinnu við skipið. Í greinargerð stefndu kemur fram að starfsmennstefnda Stálsmiðjunnar hafi í fyrstu talið að skipinu yrði siglt aðathafnasvæði Björgunar ehf. við Sævarhöfða, en þar hafi átt að ljúka vinnu viðað lagfæra skipið af hálfu útgerðarinnar. Sjósetning hófst að morgni dags 2. nóvember 2015, eins ogáður segir. Þrír voru um borð í skipinu, Ágúst Ágústsson vélstjóri og tveirstarfsmenn stefnda Stálsmiðjunnar, fyrrgreindur Jóhann Humerang auk JasonsPineda. Gunnar Richter, slippstjóri hjá stefnda Stálsmiðjunni, stjórnaðisjósetningunni. Hann stóð á bryggju sem liggur út í sjó til hliðar við hallannþar sem sleðanum með skipinu var slakað niður. Hann var í talstöðvarsambandivið áhöfn dráttarbátsins og í kallfæri við þá sem stóðu á dekki skipsins.Sjósetningin mun hafa hafist kl. 10, en fram er komið að bilun í rafbúnaði íspili hafi seinkað henni. Ágúst vélstjóri mun hafa ræst ljósavél skipsins og aftengtlandstraum. Skipinu var því næst slakað niður á hefðbundinn hátt. Þegar skuturskipsins var kominn í sjó var spilið stöðvað og þeir sem voru um borð gengu úrskugga um hvort botn- og síðulokar lækju. Í ljós kom að leki var á tveimurstöðum í afturvélarými sem Ágúst og Jason þéttu. Fram kemur í stefnu að þeirhafi síðan athugað hvort leki væri í lest og framvélarými skipsins. Skipinu vareftir það slakað áfram niður í sjó. Í stefnu segir að Ágúst hafi þá verið íafturvélarými skipsins. Þegar skipið var komið nógu langt niður til þess að þaðgæti flotið voru gálgar sem héldu því á sleðanum látnir síga. Samkvæmt því sem fram hefur komið fyrir dómi byrjaði skipiðað halla á stjórnborða fljótlega eftir að það losnaði úr sleðanum. Að sögnstefnanda mun Ágúst þá hafa tekið eftir því að sjór hafði lekið inn í lestina.Ágreiningur er um samskipti Ágústs og Gunnars í kjölfarið. Ágúst kveðst hafafarið upp í brú og reynt að ræsa vökvadæluna sem stjórnar lokum, en það hafiekki tekist sem skyldi. Kvað hann rafkerfið í skipinu hafa slegið út og að hannhafi ekki náð að slá því inn aftur þar sem of mikill sjór var þá kominn neðanþilja. Það hafi enn fremur komið í veg fyrir að unnt væri að ræsa sanddæluna úrlest skipsins. Klukkan 10.25 lagðist dráttarbáturinn Magni upp að hliðPerlu RE og dráttartaug var komið fyrir milli skipanna. Hafnsögumaður af Magna,Erling Þór Pálsson, átti að fara um borð í Perlu RE, en það var ekki taliðóhætt sökum þess að skipið hallaði of mikið. Meðan á flutningi skipsins stóðjókst hallinn á því. Klukkan rúmlega 10.34 óskaði áhöfn dráttarbátsins eftirþví að Gunnar Richter kallaði eftir dælum til að dæla sjó úr Perlu RE þar semdælurnar í skipinu virkuðu ekki. Skipið lagðist að bryggju við Ægisgarð umklukkan 10.43 og var það bundið við bryggjuna. Fimm mínútum síðar varframskipið komið á kaf og landfestar slitnuðu. Skipið sökk dýpra, fyrst meðstefnið, auk þess sem það hallaði mikið á stjórnborða. Afturskipið náði síðanað fyllast af sjó þannig að skipið sökk til botns í höfninni kl. 11.13. Slökkvilið kom á vettvang en dælur höfðu ekki undan að dælasjó úr skipinu þegar hér var komið sögu. Þremenningunum sem voru um borð varhjálpað í land. Lögregla kom einnig á vettvang. Í lögregluskýrslu kemur fram aðÁgústi vélstjóra hafi verið boðið inn í lögreglubíl til viðræðna um atvikið. Íhenni er gerð grein fyrir lýsingu hans á því sem gerst hafði. Þar segirorðrétt: Ágúst kvaðst hafa óskað eftir því fyrr ummorguninn, við yfirmann hjá Björgun, að fá skipstjóra með sér í verkefnið enverið neitað um það þar sem ekki hafi staðið til að sigla úr höfninni. Ástæðaþess að skipið sökk sagði Ágúst vera að einhverjar stórar lestarlokur í stefniskipsins hafi verið opnar. Aðspurður um hver bæri ábyrgðina á þessu sagði Ágúst„ætli ábyrgðin sé ekki mín“ en tók það jafnframt skýrt fram að hann hefði þurftmeiri mannskap í þetta verkefni. Ágúst sagði að venjulega stjórnaðiskipstjórinn svona lokum og hann hefði hreinlega aldrei komið að því að lokaeða opna lestarlokum. Ágúst sagðist hafa steingleymt þeim. Ágúst ritaði ekki undir skýrsluna. Þá ber hún ekki með sérað honum hafi verið kynnt vitnaskylda og vitnaábyrgð. Fulltrúar stefnanda og stefndu sem og Björgunar ehf.,hafnaryfirvalda, lögreglu, Umhverfisstofnunar, slökkviliðsins ogHeilbrigðiseftirlits Reykjavíkur funduðu um björgunaraðgerðir sama dag ogóhappið varð. Þar mun hafa verið ákveðið að Björgun ehf. skyldi sendahafnarstjóra áætlun um hvernig koma skyldi í veg fyrir mengun og ná skipinu afbotni hafnarinnar. Degi síðar var lögð fram aðgerðaráætlun sem var samþykkt afFaxaflóahöfnum með tilteknum skilyrðum. Allt frá því að skipið sökk unnu kafarar að því að þétta öllop skipsins. Við skoðun kafara kom m.a. í ljós að mannop, sem liggur úrbotntanki nr. 1 á stjórnborða upp í rými framan við lestina, sem er skilgreintsem verkstæði/geymsla á teikningum, var opið. Reynt var að ná skipinu á flot 4.og 6. nóvember 2015, en það tókst ekki þar sem ekki náðist að lyftaframskipinu. Aðgerðaráætlunin var þá endurskoðuð og frekaristöðugleikaútreikningar gerðir af hálfu skipaverkfræðinga og -tæknifræðinga fráNAVIS ehf. og Ráðgarði skiparáðgjöf ehf. Kafarar unnu áfram að því að þéttaskipið. Ný aðgerðaráætlun var samþykkt á fundi 12. nóvember 2015. Aðgerðir tilað ná skipinu á flot hófust að nýju 16. nóvember 2015. Þá tókst að lyftaskipinu og flaut það bundið við bryggju þá um kvöldið. Stefnandi fékk skiptatæknifræðinga og -verkfræðinga hjáNAVIS ehf. til þess að skoða og meta „með óháðum hætti, með tilliti tilábyrgðar vátryggjenda, eðli, umfang og orsakir tjóns sem varð af völdum“ þessaslyss, „ásamt því að skoða og meta viðgerðir á umræddu tjóni með tilheyrandiskýrslugerð“. Skýrsla um þessi atriði er dagsett 30. nóvember 2015 ogundirrituð af Hirti Emilssyni skiptatæknifræðingi. Þar er farið yfiratburðarásina 2. nóvember 2015 þegar Perla RE var sjósett. Þá erbjörgunaraðgerðum þar lýst og gerð grein fyrir því sem fram kom við skoðunkafara og aðgerðum þeirra meðan skipið var á hafsbotni. Í niðurstöðukafla umástæður þess að skipið sökk segir orðrétt í skýrslunni:Þegar skipið var sjósett úr dráttarbrautStálsmiðjunnar í Reykjavík streymdi sjór óhindrað í gegnum opinn Ø 450 mmblöndunarloka á botni skipsins framanverðum. Sjór komst þannig í lest skipsinsí gegnum gat sem skorið hafði verið í tankbotninn í stokk sem liggur eftirmiðri lestinni endilangri. Úr lestinni streymdi sjórinn niður í ballasttank nr.1, SB-megin í gegnum tvö mannop sem skorin höfðu verið á tanktoppinn. Þegartankur nr. 1 fylltist streymdi sjór upp úr honum í gegnum opið mannop átanktoppnum á verkstæðinu/geymslunni sem er framan við lestina og einnig inn íþurrrými sem opin eru frá verkstæðinu aftur með lestinni á bæði borð. ... Afþessu orsökum fylltist skipið af sjó og hallaði í SB og sökk að lokum til botnsí höfninni þar sem það hafði verið bundið við Ægisgarð. Í skýrslunni kemur fram að engin mengun hafi hlotist afóhappinu og að engin slys hafi orðið á fólki. Var áætlað að viðgerðarkostnaðurskipsins myndi nema u.þ.b. 202.400.000 krónum og að kostnaður viðbjörgunaraðgerðir væri áætlaður 70 milljónir króna. Í stefnu kemur fram aðvátryggingafélagið hafi metið það svo að um altjón væri að ræða. Niðurstaða í lokaskýrslu rannsóknarnefndar samgönguslysa frá16. september 2016 var á sömu leið um ástæður þess að skipið sökk og virðastaðilar sammála um framangreindar meginorsakir þess að svo fór. Aðila greinirhins vegar á um hver beri ábyrgð á tjóninu. Með bréfi 10. desember 2015 áskildi stefnandi sér rétt tilþess að endurkrefja stefnda, Tryggingamiðstöðina hf., um þann kostnað semstefnandi kæmi til með að verða fyrir vegna þessa tjónsatviks. Í bréfinu varhinu stefnda tryggingafélagi gefið færi á því að skoða skipið frekar til aðleggja eigið mat á hvort um altjón væri að ræða. Stefndi, Tryggingamiðstöðinhf., svaraði með tölvuskeyti 21. desember 2015. Þar kom fram að félagið gætiekki fallist á að atvik málsins væru með þeim hætti að þau ættu undirábyrgðartryggingu stefnda Stálsmiðjunnar. Í stefnu kemur fram að stefnandi hafi greitt Björgun ehf. ogaðilum sem komu að björgunaraðgerðum samtals 232.911.668 krónur. Skipið hafiverið selt Furu ehf. til niðurrifs en engar greiðslur hafi komið til vegnaþess.III. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandireisir kröfur sína á hendur stefndu á því að starfsmenn stefnda Stálsmiðjunnarberi ábyrgð á því tjóni sem varð þegar sanddæluskipið Perlan sökk íReykjavíkurhöfn 2. nóvember 2015. Telur stefnandi ljóst að við niðurslökunPerlunnar umrætt sinn hafi starfsmenn stefnda sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Í fyrsta lagi hafi stefndi sýnt af sérstórkostlegt gáleysi við undirbúning sjósetningar Perlunnar, meðal annars hafiekki verið farið eftir þeim reglum sem stefndi hafi sjálfur sett um niðurslökunskipa úr dráttarbraut, s.s. þá reglu að kanna áður alla botnloka. Í öðru lagi hafi Gunnar Richterslippstjóri hjá stefnda ekki sinnt beiðni um að taka skipið aftur upp ídráttarbrautina þegar í ljós hafi komið að mikill leki var kominn að skipinu. Í þriðja lagi hafi Gunnar Richter ekkisinnt óskum um að koma skipinu að bryggjunni við hlið slippsins en með þvíhefði mátt koma í veg fyrir það tjón sem varð. Stefnanditelur að öll skilyrði almennu skaðabótareglunnar séu uppfyllt og að hann eigiþví rétt á því að endurkrefja stefndu um þær bætur sem hann hafi þurft aðgreiða Björgun og öðrum aðilum vegna tjónsins sem varð þegar sanddæluskipiðsökk. Um bótaskyldu stefnda Stálsmiðjunnar fari eftir hinni almennu reglu umábyrgð vinnuveitenda á skaðaverkum starfsmanna fyrirtækisins en ábyrgð stefndaTryggingamiðstöðvarinnar byggi á 44. gr. laga nr. 30/2004, umvátryggingasamninga, enda sé stefndi Stálsmiðjan með ábyrgðartryggingu hjástefnda Tryggingamiðstöðinni. Stefnanditelur að orsakir tjónsins megi rekja til stórkostlegs gáleysis starfsmannastefnda Stálsmiðjunnar. Hann byggir á því að vanræksla þeirra hafi verið saknæmog ólögmæt auk þess sem tjónið sé sennileg afleiðing hennar. Stefnandikveður endurkröfuna byggja á almennum reglum skaðabótaréttar um heimild til aðendurkrefja þann sem ber skaðabótaábyrgð á tjóni að því marki sem tjónsbæturhafi verið greiddar. Þá vísar stefnandi til 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaga nr.50/1993 og ákvæða í skilmálum þeirra vátrygginga sem stefnandi hafði veittBjörgun. Að mati stefnanda verði þessi réttur hans ekki takmarkaður með nokkrumhætti, sbr. II. kafla skaðabótalaga nr. 50/1993. Tilstuðnings því að starfsmenn stefnanda hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysivísar stefnandi til þess að stefndi Stálsmiðjan hafi haft umráð og borið ábyrgðá Perlunni meðan á framkvæmdum við viðgerð stóð. Hafi meðal annars verið tekiðfram í verktilboði að upptaka og sjósetning skipsins væri hluti af verkistefnda. Þá liggur fyrir að viðgerð hafi ekki verið lokið. Ætlunin hafi veriðað halda henni áfram við bryggju við austanverðan Ægisgarð. Umráðaréttur ogábyrgð á skipinu hafi því verið hjá stefnda þegar skipið sökk í Reykjavíkurhöfn2. nóvember 2015. Jafnframt vísar stefnandi til þess að Hermann Baldvinsson,verkstjóri hjá stefnda, hafi talið að fullnægjandi væri að einungis Ágústvélstjóri yrði viðstaddur úr áhöfn skipsins við niðurslökunina. Stefnandi kveður starfsmenn stefnda hafa gert röð mistakavið niðurslökunina. Hafiverklag og framkvæmd hennar af hálfu stefnda farið í bága við hans eiginverklagsreglur. Í þessu sambandi tekur stefnandi fram að starfsmenn stefndahafi haft vitneskju um að blöndunarloki á skrokki skipsins væri opinn, endahafi Gunnar Richter, slippstjóri stefnda, veitt skipstjóra Perlunnar leyfifyrir því að hann yrði hafður opinn eftir að skipið hafði verið tekið í slippþann 23. september 2015. Einnig hafi starfsmönnum stefnda verið ljóst að sjórkæmist í lest skipsins þar sem degi síðar, eða þann 24. september 2015, hafiskipinu verið slakað niður og það tekið aftur upp þar sem það hafi setið skakktí sleðanum. Við þá aðgerð hafi sérstaklega verið vísað til þess að viðframkvæmdina þyrfti að hafa hraðar hendur þar sem sjór kæmist inn í lestina. Stefnandibendir einnig á að við viðgerðina hafi starfsmenn stefnda síðan skorið þrjú götá framanverðan botn lestar skipsinsofan í botntank nr. 1 stjórnborðsmegin. Hafi götin verið opnuð til að komast aðvegna viðgerðar í botntönkunum sem enn hafi ekki verið lokið. Þar sem viðgerðhafi enn verið yfirstandandi hafi starfsmenn stefnda ekki heldur verið búnir aðloka opnanlegu mannopi á botntanki nr. 1 stjórnborðsmegin í framvélarrými endasuðuvinnu ekki lokið og hafi hún átt að klárast við bryggju. Að öllu eðlilegukveður stefnandi að þessu mannopi hefði verið lokað eftir viðgerð og síðanhefði farið fram þrýstiprófun til að taka viðgerðina út áður en skipinu hefðiverið slakað úr slippnum. Stefnandidregur þá ályktun af framangreindu að starfsmönnnum stefnda Stálsmiðjunnar hafiverið fulljóst hver verkstaðan var og að blöndunarloki væri opinn. Þá hafistarfsmenn stefnda skorið götin í botntankinn og opnað framangreint mannop semhafi átt eftir að skipta sköpum þegar altjón varð á Perlunni. Stefnandi kveðurumrædd mannop hafa verið ástæðu þess að sjór hafi komist í þurrrými skipsins ogskipið sokkið. Fullyrðir stefnandi að ekkert tjón hefði orðið hefðu mannopinekki verið skorin á botntankinn enda hefði sjór þá ekki komist úr botntankinumog yfir í þurrrými. Af hálfu stefnanda er á það bent að í verklagsreglu semstefndi Stálsmiðjan hafi sett sér um niðurslökun skipa komi fram að yfirfaraskuli öll verk sem hafi veri framkvæmd. Þá segi þar að athuga skuli sérstaklegaað allir botnlokar og síðulokar séu komnir í. Einnig sé vísað til þess að áðuren niðurslökun hefjist skuli yfirfara skipið með verkkaupa. Að mati stefnandasé ljóst að stefndi hafi ekki sinnt þessum starfsskyldum. Ekki hafi verið fariðyfir þau verk sem höfðu verið unnin eða voru enn í vinnslu. Þá hafi botnlokarekki verið athugaðir og yfirferð yfir skipið ekki átt sér stað með verkkaupaáður en niðurslökun hófst. Stefnanditekur einnig fram að í umræddum verklagsreglum komi fram að upptökustjóri hafisamband við áhöfn og dráttarbáta um hvenær allt sé tilbúið til slökunar.Stefnandi byggir á því að þegar Gunnar Richter hafi hafið niðurslökun hafi ekkiverið gengið úr skugga um að allt væri tilbúið til slökunar. Því hafi hannbrotið gegn þessari verklagsreglu. Í verklagsreglunum sé því einnig lýst að eftir að byrjað erað slaka skipi niður skuli dráttarbraut stoppuð þegar sjávarhæð nær u.þ.b.sjólínu og athuga hvort botnlokar og síðulokar séu þéttir. Verkstjórinn, GunnarRichter, hafi einnig brotið gegn þessari reglu. Þegar Gunnar hafi stoppaðniðurslökun og gefið Ágústi, ásamt Jóhannesi og Jasoni, tækifæri til að kannahvort leka væri vart, þá hafi skipið ekki verið komið nægjanlega langt niðurþannig að hægt væri að kanna leka í framvélarrými eða lest. Enginn sjór hafiþví verið kominn undir framskipið þegar Gunnar stöðvaði niðurslökunina. Gunnarhafi verið á bryggjunni að stýra niðurslökun og hafi því haft þá yfirsýn semhafi þurft til að meta hversu langt skipið væri komið og hvort hægt væri aðkanna leka í framvélarrými eða lest. Þeir sem hafi verið í skipinu hafi hinsvegar ekki haft slíka yfirsýn og orðið að treysta alfarið á Gunnar að þessuleyti. Gunnar hafi því brotið gegn hinni skýru verklagsreglu um að stöðvaskipið þegar sjávarhæð væri náð auk þess sem honum hafi mátt vera ljóst, miðaðvið afstöðu skipsins á þeim tíma sem hann stöðvaði niðurslökunina, að það hefðienga þýðingu að kanna leka í framvélarrými þegar skipið var ekki komiðnægjanlega langt niður þannig að sjór gengi undir framskipið. Öll skoðun þeirrastarfsmanna sem hafi verið um borð í skipinu á framvélarrými á þessum tíma hafiþví verið algerlega þýðingarlaus. Aðlokum byggir stefnandi á því að verkstjórinn hafi brotið gegn þeirriverklagsreglu að samþykki þurfi frá fulltrúa útgerðar fyrir endanlegri slökunskips úr dráttarbraut. Ekkert liggi fyrir um að Gunnar hafi fengið samþykki fráÁgústi Ágústssyni vélstjóra um að endanlega mætti slaka Perlunni úrdráttarbrautinni. Ágúst hafi gefið Gunnari meldingu um að komist hefði veriðfyrir leka í afturvélarrými. Hins vegar verður ekki ráðið að með því hafi hannverið að veita samþykki fyrir endanlegri slökun skipsins úr dráttarbrautinni.Með vísan til þess að viðgerð á skipinu var ekki lokið var enn ríkari ástæðafyrir stefnda til að fylgja öllum verklagsreglum um sjósetningu. Þegar allt framangreint er virt telur stefnandi ljóst aðstarfsmenn stefnda hafi þverbrotið eigin verklagsreglur um niðurslökun umrættsinn. Hafi sú vanræksla falið í sér stórkostlegt gáleysi af þeirra hálfu enafleiðing af þeirri vanrækslu hafi verið að sjór hafi komist óhindraður inn ígegnum opinn blöndunarloka á framanverðum botni skipsins og niður um göt semstarfsmenn stefnda höfðu skorið ofan í botntank nr. 1 stjórnborðsmegin og þaðaninn í geymslu og þurrrými í framvélarrými skipsins. Um hafi verið að ræða götsem starfsmenn stefnda höfðu sjálfir ýmist skorið upp eða opnað með því að losamarga bolta í tilviki mannopsins í framvélarrými, enda hafi viðgerð skipsinsenn þá staðið yfir. Við þetta hafi skipið fyllst af sjó og sokkið til botns áinnan við 50 mínútum. Stefnandi telur að vanræksla starfsmanna stefnda hafi einnigfalist í því að hafa ekki orðið við ósk Ágústs Ágústssonar vélstjóra um að takaPerluna aftur upp dráttarbrautina þegar ljóst var að skipið hallaði verulega,að sjór streymdi inn um blöndunarlokann og inn um mannopin. Perlan hafi þá ennverið við dráttarbrautina og telur stefnandi að tiltölulega einfalt hefði veriðað taka skipið aftur upp hana eða í það minnsta halda því við dráttarbrautinaþar sem dýpi hafi verið lítið. Gunnar Richter slippstjóri hafi hins vegar ekkifallist á þessa beiðni og óskað eftir því við áhöfn dráttarbátsins Magna aðkoma línu yfir í Perluna. Einnig hafi hann óskað eftir dælum þegar í ljós hafikomið að dælur Perlunnar virkuðu ekki þar sem vélar og rafkerfi hafi veriðkomið á kaf í sjó og því óstarfhæf. Að mati stefnanda hafi Gunnar Richter slippstjóri sýnt afsér stórkostlegt gáleysi þegar hann hunsaði beiðni Ágústs um að skipið yrðitekið aftur upp dráttarbrautina. Hafi Gunnari mátt vera vel ljóst á þessumtímapunkti að eitthvað verulega mikið hefði farið úrskeiðis, enda hafi veriðkominn töluverður halli á skipið. Einnig sé ljóst að bæði Ágúst, ásamt þeimJóhannesi og Jasoni, hafi upplýst Gunnar um að sjór streymdi inn í lestskipsins og hafi hann því fengið fullnægjandi upplýsingar um ástandið í skipinusjálfu. Stefnandi kveður Gunnar hafa haft fullnægjandi upplýsingartil að leggja mat á hvaða úrræði myndu fela í sér minnsta röskun á þeimhagsmunum sem í húfi voru. Í stað þess að bregðast við hafi Gunnar haldiðóbreyttri áætlun um að dráttarbáturinn Magni myndi halda áfram með sitthlutverk auk þess sem hann hafi óskað eftir dælum þegar í ljós hafi komið aðskipsdælur Perlunnar yrðu ekki virkjaðar. Telur stefnandi að þetta stórkostlegagáleysi Gunnars hafi átt meðvirkandi þátt í því að tjónið hafi orðið eða í þaðminnsta að tjón stefnanda hafi orðið svo umfangsmikið sem raun bar vitni. Stefnandi telur að starfsmenn stefnda hafi einnig sýnt afsér stórfellt gáleysi með því að bregðast ekki við beiðni Ágústs Ágústssonarvélstjóra um að leggja Perlunni við setningsbryggjuna þegar í ljós kom að sjórstreymdi inn í lest og vélarrými skipsins. Ágúst hafi kallað til GunnarsRichter slippstjóra að leggja skipinu við setningsbryggjuna til að hægt væri aðkanna botnlokana nánar. Gunnar hafi hins vegar ekki orðið við þessari beiðniheldur haldið því til streitu að láta draga skipið til bryggju við austanverðanÆgisgarð eða alls um 400 metra leið. Stefnandi telur ljóst að Gunnar Richter hafi sýnt af sérstórkostlegt gáleysi umrætt sinn. Augljóst hafi verið á þessu tíma að eitthvaðverulega mikið hafði farið úrskeiðis enda hafi skipið hallað töluvert. Þábárust Gunnari strax upplýsingar frá Ágústi, Jóhannesi og Jasoni um að sjórstreymdi inn í skipið. Gunnar hafi því haft fullnægjandi upplýsingar til aðleggja mat á hvað skyldi taka til bragðs og skynsamlegast væri að leggjaskipinu við setningsbryggjuna svo að tóm gæfist til að kanna nánar með botnlokaellegar gera aðrar ráðstafanir til að fyrirbyggja það tjón sem síðar hafi orðiðraunin. Í þessu sambandi bendir stefnandi á að dýpi viðsetningsbryggjuna sé 1,5 til 1,9 metrar þar sem stefni skipsins var en 3,8metrar við skut þess. Þannig sé ljóst að ef skipinu hefði verið lagt viðsetningsbryggjuna, og allt farið á versta veg, hefði sjór ekki komist íþurrrými. Í stað þess hafi Gunnar Richter tekið þá afdrifaríku ákvörðun að látadráttarbátinn Magna draga Perluna að bryggjunni í austanverðum Ægisgarði þarsem dýpi sé um 7 metrar. Þar virðist hafa ráðið mestu að stefndi hafi viljaðtryggja að ekkert gæti hindrað upptöku annarra skipa í dráttarbrautina í staðþeirra hagsmuna sem fólust í því að tryggja að Perlan myndi ekki sökkva. Í tengslum við sakarmatið telur stefnandi nauðsynlegt aðhafa í huga að stefndi sé sérfræðingur á sínu sviði og selji útgerðum þjónustusem felist í viðgerð og endurbótum á skipum. Öll sérfræðiþekking og reynslaliggi því hjá starfsmönnum stefnda og hafi þeir áratuga reynslu af slíkumverkum. Þá hafi Gunnar Richter slippstjóri ekki brugðist við beiðnum frávélstjóra um borð sem hefði orðið til þess að koma í veg fyrir tjónið eðaallavega stærstan hluta þess. Að mati stefnanda feli háttsemi starfsmannastefnda við niðurslökun skipsins í sér stórkostlegt gáleysi eða að minnstakosti einfalt gáleysi og því teljist saknæmisskilyrði almennuskaðabótareglunnar uppfyllt. Í stefnu er gerð grein fyrir umfangi tjónsins. Þar kemurfram að þegar hafi verið hafist handa við að kanna það af hálfu eigandaskipsins, Björgunar ehf., eftir að tekist hafði að koma því á flot. Daníel Friðriksson,skipatæknifræðingur hjá Ráðgarði skiparáðgjöf ehf., hafi verið fenginn til þessað leggja mat á kostnað við viðgerð skipsins eftir tjónið. Að mati bæði eigandaskipsins og Daníels Friðrikssonar hafi verið talið að um altjón væri að ræða áskipinu. Því hafi Björgun krafist fullra bóta úr þeim tryggingum sem stefnandihafði veitt félaginu. Stefnandiupplýsir í stefnu að félagið haf greitt samtals 232.911.668 krónur ívátryggingabætur vegna þess tjóns sem orðið hafi þegar Perlan sökk.Bótagreiðslurnar séu sundurliðaðar þannig að 130.170.000 krónur hafi komið tilgreiðslu úr húftryggingu skipsins, 85.615.747 krónur hafi verið greiddar vegnabjörgunaraðgerða, 16.500.000 krónur hafi verið greiddar úr hagsmunatrygginguskipsins og 625.921 króna úr áhafnatryggingu. Í stefnu er nánar fjallað umhvernig þessar kröfur eru til komnar. Varðandikröfu um greiðslu 130.170.000 króna, sem greitt hafi verið úr húftryggingu,vísar stefnandi til vátryggingarskírteinis nr. 1928204. Vátryggingarverðmætiskipsins hafi numið 135.000.000 króna en eigin áhætta numið 4.830.000 krónum.Samkvæmt ákvæði í grein 20.2 í vátryggingarskilmálum hafi stefnanda borið aðgreiða bætur í þeim tilvikum þegar skipið verður fyrir svo miklum skemmdum aðkostnaður við að bjarga því og gera við það nemur hærri fjárhæð envátryggingarverði. Að mati stefnanda sé ljóst að Perlan hafði orðið fyriralgeru tjóni og voru Björgun ehf. greiddar fullnaðarbætur samkvæmt tryggingunniað teknu tilliti til eigin áhættu eða alls 130.170.000 krónur. Þá sé í 23. gr. vátryggingarskilmálahúftryggingar skipsins vísað til þess réttar stefnanda að öðlast rétt vátryggðsgagnvart þriðja manni sem ber skaðabótaábyrgð á tjóni, að því marki sem tjónhafi verið bætt. Þetta ákvæði sé sama efnis og 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaganr. 50/1993. Stefnandikveðst hafa fengið greiðslu frá endurtryggjendum vegna tjónsatburðarins semnemi 76.591.015 krónum. Endurtryggjendur hafi framselt stefnanda þá kröfu meðvísan til þess að þeim beri einnig réttur til að endurkrefja tjónvald um þaðtjón sem þeir hafa orðið fyrir. Þar af leiðandi endurkrefur stefnandi stefnduum alla þá greiðslu sem greidd hafi verið Björgun ehf. Um útlagðankostnað við björgunaraðgerðir að fjárhæð 85.615.747 krónur vísar stefnandi tilþess að stefnandi hafi greitt útlagðan kostnað sem stofnast hafi til í þvískyni að bjarga Perlunni. Kostnaðurinn felist að stærstum hluta í greiðslum tilþeirra aðila sem komið hafi að björguninni, s.s. köfunarþjónustu ogskipatæknifræðinga en einnig fyrir vinnu starfsmanna Björgunar. Í stefnu séþessi kostnaður sundurliðaður með eftirfarandi hætti: Kostnaður vegna köfunarþjónustu kr. 48.231.903,- Kostnaður vegna þjónustu Navis ehf. kr. 1.977.138,- Kostnaðurvegna vinnu/kostnaðar Björgunar ehf. kr. 35.405.206,- Kostnaður sýslumanns v/veðbókarvottorðs kr. 1.500,- _______________________________________________________________ Samtals: kr. 85.615.747,- Stefnandi bendir á að við björgunaraðgerðir hafi veriðnauðsynlegt að leita til kafara til að koma í veg fyrir olíuleka úr skipinu,auk þess sem þeir hafi séð um að þétta öll op. Hafi það verið nauðsynlegurundanfari þess að dæla sjó úr skipinu og lyfta því upp á yfirborðið. Kostnaðurköfunarþjónustu felist einkum í vinnu kafara ásamt útlögðum kostnaði í tengslumvið dælur, kapla og annan útbúnað. Stefnandi hafi greitt KöfunarþjónustuSigurðar ehf. samtals 48.231.903 krónur úr vátryggingunni. Stefnandi tekur fram að hluti af björgunaraðgerðum hafiverið að fá skipaverkfræðinga til að gera ítarlega stöðugleikaútreikninga fyrirskipið og útbúa teikningar sem hafi síðan verið lagðar til grundvallaraðgerðaáætlun við björgun skipsins. Stefnandi hafi greitt Navis ehf. samtals1.977.138 krónur úr vátryggingunni til. Eins og áður segir vísar stefnandi tilþess að hann hafi greitt Björgun ehf. kostnað í tengslum við björgunaraðgerðirskipsins, samtals 35.405.206 krónur. Hafi sá kostnaður einkum falist í vinnuframlagistarfsmanna, kaupum á efni sem nýtt hafi verið við björgunaraðgerðir, vinnustarfsmanna og notkun tækja frá Faxaflóahöfnum, auk þjónustu skipaverkfræðingaog lögmanna. Sá kostnaður er sundurliðaður í stefnu auk þess sem þar er vísað tilframlagðra reikninga án virðisaukaskatts. Undir rekstri málsins lækkaðistefnandi kröfu sem á þessu byggist um 1.679.678 krónur. Þeir liðir sem eftirstanda og stefnandi krefst endurgreiðslu á eru eftirfarandi: Olía kr. 401.760,- Einangrun kr. 57.961,- Akstur, lestun og losun kr. 4.560,- Aðstoð starfsmanna Hafrannsóknastofnunar kr. 1.250.000,- Plötuefni kr. 30.411,- Krossviður kr. 12.760,- Leiga á dælum og börkum kr. 434.796,- Olíubíll kr. 447.252,- Dælubíll kr. 1.082.662,- Vörubíll og vinna bílstjóra kr. 188.250,- Suðumúffa kr. 9.355,- Faxaflóahafnir kr. 5.441.559,- Ráðgarður skiparáðgjöf kr. 1.684.800,- Stálsmiðjan-Framtak – vinna og útlagður kostnaður kr. 7.196.758,- Lögfræðiráðgjöf kr. 874.820,- Teikningar – Samgöngustofa kr. 9.350,- Stöðugleikaútreikningar – Navis kr. 2.037.551,- Slökkvilið höfuðborgarsvæðisins kr. 7.007.373,- Vinna starfsmanna Björgunar ehf. kr. 6.209.200,- _______________________________________________ __________________ Samtals: kr. 34.381.178,- Samkvæmt vátryggingarskírteini hafi eigin áhætta numið5.000 bandaríkjadollurum. Við útgreiðslu úr vátryggingunni hafi verið miðað viðsölugengi bandaríkjadollars 8. janúar 2016 og miðist eigin áhætta því við652.650 krónur (130,53 x 5.000 = 652.650). Útgreiðsla úr vátryggingu stefnandahafi því numið alls 35.405.206 kr. vegna þessa hluta tjónsins (36.057.856 –652.650 = 35.405.206). Stefnandi kveðst hafa greitt Björgun ehf. úrtryggingunni sem þessu nemur, en vegna lækkunar kröfunnar á hendur stefnanda íþessum lið er gerð krafa um 34.381.178 – 652.650 krónur eða 33.728.528 krónur. Auk þessa liggi fyrir útlagður kostnaður að fjárhæð 1.500kr. vegna veðbókarvottorðs, en stefnandi hafi greitt þann útlagða kostnað úrvátryggingunni. Að viðbættum framangreindum liðum vegna köfunarþjónustu,48.231.903 krónur, og vegna þjónustu Navis ehf., 1.977.903 krónur, nemikröfugerð á hendur stefndu vegna björgunarkostnaðar 83.939.069 krónum. Stefnandi bendir á að samkvæmtákvæðum liðum A-D í 12. kafla undir reglu 2 í skilmálum P&I ívátryggingunni eigi vátryggingartaki rétt til greiðslu fyrir allan þann kostnaðsem til fellur við að bjarga skipsflaki. Réttur stefnanda til endurkröfu ráðistaf ákvæði 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandivísar og til þess að Björgun hafi haft hagsmunatryggingu skipa hjá stefnanda átjónsdegi, sbr. vátryggingarskírteini nr. 1931324. Samkvæmt ákvæði 4. og 5. gr.skilmála tryggingarinnar skuli stefnandi greiða vátryggingartakavátryggingarverðið ef hið vátryggða skip verður fyrir algeru tjóni í skilningi20. gr. húftryggingarskírteinis. Með greiðslu 21. mars 2016 hafi stefnandigreitt Björgun ehf. vátryggingarverðið, alls 16.500.000 krónur. Með vísan til6. gr. skilmála hagsmunatryggingar, sbr. 23. gr. skilmála húftryggingar og 1.mgr. 22. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993, byggir stefnandi á því að honum sé réttað endurkrefja þann sem skaðabótaábyrgð ber á tjóninu um þennan kostnað. Stefnandikveður Björgun hafa á tjónsdegi haft gilda áhafnatryggingu hjá stefnanda, sbr.skírteini nr. 1924735. Samkvæmt ákvæði 1. gr. C-hluta vátryggingarskilmálatekur tryggingin til tjóns á eigum skipverja. Þegar Perlan sökk hafi orðið tjóná farangri skipverja sem fellur undir framangreint ákvæði skilmálanna. Í stefnueru þær greiðslur sundurliðaðar með eftirfarandi hætti: Tjóná fatnaði Ægis Þórs Sverrissonar kr. 121.810,- Tjóná fatnaði Ágúst Ágústssonar kr. 193.100,- Tjóná fatnaði Óttars Jónssonar kr. 90.700,- Tjóná fatnaði Péturs Matthíassonar kr. 62.500,- Tjóná fatnaði Þórs Sævaldssonar kr. 157.811, ________________________________________________________________ Samtals: kr. 625.921,- Framkemur í stefnu að stefnandi hafi bætt framangreint tjón með greiðslum tiláhafnameðlima. Með hliðsjón af 4. gr. skilmála áhafnatryggingar og 1. mgr. 22.gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 geti stefnandi endurkrafið þann semskaðabótaábyrgð beri á tjóninu um þennan kostnað. Stefnandiáréttar að endurkrafa hans sé reist á almennum reglum skaðabótaréttar umheimild til að endurkrefja þann sem ber skaðabótaábyrgð á tjóni að því markisem tjónsbætur hafi verið greiddar. Þá vísar stefnandi til 1. mgr. 22. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993 og áðurgreindra ákvæða í skilmálum þeirra vátryggingasem stefnandi hafi veitt Björgun. Að mati stefnanda verði þessi réttur hansekki takmarkaður með nokkrum hætti, sbr. II. kafla skaðabótalaga nr. 50/1993.Tjóninu hafi verið valdið í einkaatvinnurekstri auk þess sem stefnandi telurljóst að tjóninu hafi verið valdið með stórfelldu gáleysi starfsmanna stefnda. Stefnandivísar einnig til þess að stefndi beri ábyrgð á skaðaverkum starfsmanna sinnasamkvæmt hinni ólögfestu reglu íslensks skaðabótaréttar um vinnuveitandaábyrgð.Fyrir liggi að tjóni því sem hafi orðið þegar sanddæluskipið Perlan sökk hafiverið valdið með saknæmri og ólögmætri háttsemi starfsmanna stefnda viðniðurslökun skipsins úr dráttarbraut stefnda. Óumdeilt sé að þeir starfsmennsem komið hafi að verkinu umrætt sinn teljist hafa verið starfsmenn stefnda ískilningi reglunnar. Stefnandikveður kröfu sína á hendur stefnda Tryggingamiðstöðinni byggja á 44. gr. laganr. 30/2004, um vátryggingarsamninga, en félagið sé ábyrgðartryggjandi stefnda.Um varnarþing vísar stefnandi til 42. gr. laga nr. 91/1991 en varnarþingstefnda Tryggingamiðstöðvarinnar sé í Reykjavík. Kröfu sína um dráttarvextibyggir stefnandi á 9. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, en stefnandi telur að dráttarvextir skuli lagðir á dómkröfunafrá því þegar mánuður var liðinn frá þingfestingu málsins, eða þann 8. desember2016. Kröfusína um málskostnað styður stefnandi við XXI. kafla laga nr. 91/1991, um með­ferðeinka­mála, einkum 1. mgr. 130. gr.2. Málsástæður og lagarök stefndu Stefndu vísa til þess að því séhaldið fram af hálfu stefnanda að stefndi Stálsmiðjan beri ábyrgð á tjóni þvísem hlaust þegar Perla RE sökk í Reykjavíkurhöfn. Geri stefnandi annars vegarkröfu um húftryggingarverðmæti skipsins, sem greitt hafi verið útgerð þess, oghins vegar um afleiddan kostnað vegna björgunar skipsins af hafsbotni, en þærgreiðslur hafi verið inntar af hendi til fjölmargra aðila. Stefndu vísa tilþess að samkvæmt meginreglum skaðabótaréttarins verði stefnandi að sýna fram áog sanna að tjóninu hafi verið valdið af stefnda með saknæmum og ólögmætumhætti og að orsakasamband sé á milli bótaskyldrar háttsemi og þess tjóns semgerð sé krafa um. Stefndubyggja sýknukröfu sína á því að stefndi Stálsmiðjan hafi að öllu leyti staðiðvið skuldbindingar sínar gagnvart útgerð Perlu og að tjónið verði með engu mótirakið til saknæmrar og ólögmætrar athafnar starfsmanna stefnda. Ítilefni af málsástæðum stefnanda fyrir kröfum sínum leggur stefndi áherslu ánokkur atriði sem hafa verði í huga. Í fyrsta lagi fari skipstjóri með æðstavald á skipi samkvæmt 15. tölulið 2. mgr. 3. gr. laga um áhafnir íslenskrafiskiskipa, varðskipa, skemmtibáta og annarra skipa, nr. 30/2007. Samkvæmt 1.mgr. 12. gr. laganna skuli vera skipstjóri á hverju skipi. Samkvæmt 6. gr. siglingalaga nr. 34/1985annist skipstjóri um að skip sé haffært og að það sé vel útbúið. Þegar Perluhafi verið siglt í slipp í Reykjavíkurhöfn hafi Ægir Sverrisson skipstjóri,Björgvin Helgason stýrimaður og Ágúst Ágústsson vélstjóri verið um borð ískipinu. Þeir hafi allir verið um borð meðan upptakan fór fram og ekki fariðfrá borði fyrr en skipið hafði verið dregið á land. Stefndutaka fram að samkvæmt 23. tölulið 2. mgr. 3. gr. laga nr. 30/2007 sé það útgerðsem manni skipið, en í því felist ábyrgð á að skip sé rétt mannað. Útgerðinhafi metið það svo að nauðsynlegt væri að hafa skipið vel mannað við upptökuna.Við sjósetningu hafi verið gert ráð fyrir því að skipstjóri yrði um borð endahafi hann verið lögskráður á skipið. Útgerðin hafi hins vegar ákveðið að hafahvorki skipstjóra né stýrimann við sjósetninguna og þar með hafi enginn veriðum borð sem hafi þekkt til stjórnbúnaðar í brú skipsins. Með þessu hafiútgerðin ekki aðeins brotið gegn lögum nr. 30/2007 og lögum nr. 34/1985 heldurhafi útgerðin einnig sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Stefnduvísa einnig til þess að blöndunarloki hafi verið hafður opinn til að hleypa sjóúr lestum skipsins eftir að skipið var komið í slipp. Hafi það veriðvenjubundið verk þegar Perla kom í slipp. Blöndunarlokanum sé stýrt frá brúskipsins. Af stefnu verði ráðið að skipstjórinn hafi lítið eða ekkert komið áverkstað meðan á viðgerð og viðhaldi stóð. Að loka blöndunarlokanum hafi veriðverkefni skipstjórans. Með því að loka ekki blöndunarlokanum eða fela öðrumfulltrúa útgerðarinnar að gera það hafi skipstjórinn sýnt af sér stórkostlegtgáleysi. Tjónið verði með beinum hætti rakið til þessa gáleysis skipstjórans.Starfsmenn stefnda hafi aldrei annast þetta verk og hafi engan aðgang haft aðstýribúnaði blöndunarlokans í brú skipsins. Af framburði Ágústs Ágústssonarvélstjóra hjá lögreglu, en Ágúst hafi verið eini fulltrúi útgerðarinnar viðsjósetningu, verði ráðið að hann hafi ekki kunnað að loka blöndunarlokanum „oghann hefði hreinlega aldrei komið að því að loka eða opna lestarlokum“. Ískýrslu rannsóknarnefndar samgönguslysa sé haft eftir Ágústi að „hann hafi ekkihaft þekkingu á stjórnun blöndunarlokans“. Stefndubenda einnig á að í lögregluskýrslunni sé haft eftir Ágústi vélstjóra að hannhafi fyrr um morguninn óskað eftir því við yfirmann hjá Björgun að fáskipstjóra með sér í verkefnið en verið neitað um það þar sem ekki hafi staðiðtil að sigla úr höfninni. Útgerðin hafi því ákveðið að eini fulltrúi hennar umborð yrði vélstjórinn, sem áður hafi farið fram á að vera leystur undan þeirriábyrgð sem fólst í því að tilkynna skipið hæft til sjósetningar og bera ábyrgðá flutningi þess um Reykjavíkurhöfn. Með því að hafa ekki skipstjóra um borðhafi útgerðin brotið gegn 1. mgr. 12. gr. laga nr. 30/2007. Þá hafi skipstjóriekki sinnt þeirri skyldu sem á honum hafi hvílt að annast um að skip sé haffærtog að það sé vel útbúið og nægilega mannað, sbr. 1. mgr. 6. gr. siglingarlaga. Afhálfu stefndu er enn fremur vísað til þess að Ágúst vélstjóri hafi óskað eftirþví að starfsmenn stefnda Stálsmiðjunnar skæru tvö göt á botn lestar skipsinsofan í botntank nr. 1 stjórnborðsmegin og eitt í stokk sem liggur eftir miðjulestarinnar. Þessi verk hafi ekki verið hluti tilboðsins en skilgreind semaukaverk. Starfsmenn stefnda hafi að öðru leyti ekki komið að vinnu við botntankinnog aldrei verið beðnir um að loka þessum götum. Stefndi hafi lánað einnstarfsmann sem hafi verið vélstjóranum til aðstoðar. Einnig hafi vélstjórinnopnað mannop á tanktoppnum. Opið mannop og göt á botntanki 1 hefðu ekki komiðað sök hefði skipstjórinn lokað blöndunarlokanum eða vélstjóri gætt að því áðuren hann tilkynnti skipið hæft til sjósetningar. Áður en vélstjóri hafi gefiðfyrirmæli um að skipið væri hæft til sjósetningar hafi honum borið að yfirfaraþá verkþætti sem voru á ábyrgð útgerðarinnar, s.s. að sjá til þess aðblöndunarloki væri lokaður og að sjór gæti ekki flætt um göt eða mannop semhann hafði fyrirskipað að yrðu gerð. Þegarskipið var komið á flot og ábyrgð alfarið í höndum útgerðarinnar hafi þeir semum borð voru orðið varir við leka. Vélstjórinn, sem ábyrgð bar á flutningiskipsins, hafi m.a. getað gripið til þess að gangsetja dælustöð fyrir opnun oglokun blöndunarlokans og lokað blöndunarlokanum. Það hafi hann ekki gert, enfram hafi komið að hann hafi ekki kunnað að loka blöndunarlokanum. Hann hafieinnig getað ræst dæluvél skipsins. Þetta hafi hann getað gert hvenær sem varfrá því að skipið flaut og þar með einnig frá því að menn um borð urðu fyrstvarir við að sjór flæddi inn í lestar skipsins. Þetta hafi hann ekki gert. Þá hefðihann getað óskað eftir því að skipið yrði fært aftur í sleða og dregið á þurrt.Það hafi hann ekki heldur gert. Jafnframt hefði hann getað óskað eftir því aðMagni flytti skipið að setningsbryggjunni en þar hefði skipið aldrei sokkið íkaf, enda dýpi þar innan við tveir metrar. Það hafi hann ekki gert. Að lokumhefði hann getað óskað eftir því að Magni ýtti skipinu á land að vestanverðu áathafnasvæði slippsins en „strand“ þar hefði ekki haft skemmdir í för með sérþar sem skipið er flatbotna. Þetta hafi hann ekki gert. Í stað þess að grípatil þeirra aðgerða sem hér sé lýst hafi fulltrúi útgerðarinnar, vélstjórinn umborð, ákveðið að halda áætlun um að Magni flytti skipið að Ægisgarði. Með þessuháttalagi telur stefndi að vélstjórinn hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysisem hafi orðið þess valdandi að skipið sökk. Stefndivísar til þess að skýrslum rannsóknarnefndar samgönguslysa um rannsókneinstakra slysa og atvika verði ekki beitt sem sönnunargögnum í dómsmálum, sbr.5. mgr. 4. gr. laga nr. 18/2013, um rannsókn samgönguslysa. Í ljósi meginregluíslensks réttar um frjálst mat á sönnun er tilvitnað lagaákvæði því hins vegarekki til fyrirstöðu að við staðreynslu atvika málsins sé litið til lýsingarrannsóknarnefndar samgönguslysa á tildrögum atviks, svo og gagna sem nefndinkann að hafa aflað, þ. á m. frásagna sjónarvotta, sbr. dóm HéraðsdómsReykjavíkur í málinu E- 962/2016. Stefnditekur fram að við rannsókn rannsóknarnefndar samgönguslysa hafi m.a. komið framhjá skipstjóra að hann hefði opnað blöndunarlokann þegar skipið var tekið íslipp eins og alltaf sé gert við þær aðstæður. Skipstjórinn hafi ekki verið umborð í skipinu við sjósetninguna og engar ráðstafanir hafi verið gerðar til aðtryggja þéttleika lokans, en umræddum loka var stjórnað úr brú. Enn fremur aðeinn vélstjóri úr áhöfn hafi verið um borð þegar skipið var sjósett og hafihann einungis haft eftirlit með ástandi í vélarúmi. Komið hafi fram hjá honumað hann hafi ekki haft þekkingu á stjórnun blöndunarlokans. Þá hafi komið framvið rannsóknina að þegar dráttarbáturinn Magni hafði tekið við Perlu hafi aðþeirra mati verið kominn talsverður stjórnborðshalli og kvaðst hafsögumaðurinnþá hafa óskað eftir upplýsingum um ástandið hjá vélstjóranum um borð. ÁhöfnMagna hafi dregið þá ályktun af fyrstu upplýsingum um ástandið að lítil hættaværi á ferðinni. Á grundvelli þeirra upplýsinga hafi verið haldið áfram meðskipið að Ægisgarði. Að lokum hafi komið fram við rannsóknina að eigendur skipsséu samkvæmt verklagi slippsins ávallt áminntir um að manna skip þannig aðsigling og/eða flutningur þess úr slippnum sé öruggur. Skipum sé ekki slakaðnema samþykki skipsmanna liggi fyrir enda skipið á þeirra ábyrgð þegar þaðflýtur. Afhálfu stefndu er gerð athugasemd við það sem fram kemur í stefnu að stefndiStálsmiðjan hafi haft umráð og borið ábyrgð á skipinu meðan á viðgerð þessstóð. Í því sambandi leggja stefndu áherslu á að ábyrgð stefnda hafi fyrst ogfremst lotið að þeim verkþáttum sem hann hafði tekið að sér samkvæmt tilboðieða samkvæmt umsömdum aukaverkum. Ábyrgð útgerðarinnar hafi áfram verið tilstaðar á þeim verkum sem útgerðin hafi framkvæmt sjálf og aðrir á hennar vegum.Verki stefnda samkvæmt tilboðinu hafi verið lokið þegar ákveðið hafi verið aðsjósetja skipið. Við sjósetninguna hafi ábyrgðin venju samkvæmt og samkvæmteðli máls alfarið færst á hendur útgerðar, enda enginn starfsmaður stefnda meðskipstjórnarréttindi eða með þekkingu á stjórnbúnaði skipsins. Stefndi hafifyrst gert ráð fyrir því að skipinu yrði siglt á starfsstöð Björgunar viðSævarhöfða. Útgerðin hafi hins vegar ákveðið að færa skipið aðeins að bryggjuvið Reykjavíkurhöfn. Útgerðin hafi ákveðið hvernig staðið yrði að mönnunskipsins. Útgerðinni hafi lögum samkvæmt borið að hafa skipstjóra um borð viðsjósetninguna enda hafi slíkt verið ráðgert samkvæmt lögskráningarvottorði.Stefndi mótmælir því að Hermann Baldvinsson, verkstjóri hjá stefnda, hafi taliðfullnægjandi að Ágúst vélstjóri yrði einn viðstaddur úr áhöfn skipsins. Þettahafi aldrei verið borið undir Hermann. Það sé heldur ekki í verkahringHermanns, né annarra starfsmanna stefnda, að ákveða hvernig útgerðin vill mannaskip sitt. Það sé hlutverk útgerðarinnar og skipstjóra, sbr. 23. tölulið 2.mgr. 3. gr. laga nr. 30/2007 og 1. mgr. 6. gr. laga nr. 34/1985. Stefndumótmæla því að starfsmenn stefnda Stálsmiðjunnar hafi borið ábyrgð á því aðblöndunarlokinn hafi verið opinn. Starfsmenn hans hafi ekki opnaðblöndunarlokann. Það hafi skipstjórinn gert. Enginn annar en fulltrúiútgerðarinnar hafi getað lokað blöndunarlokanum, enda stjórnbúnaðurinn í brúskipsins. Þetta sé sérstakur loki tengdur sérhæfðu hlutverki skipsins. Hann séekki sjáanlegur ólíkt síðu- og botnlokum. Blöndunarlokinn sé staðsetturframarlega í skipinu og hafi verið notaður til að taka sjó í lestina tilblöndunar við farm (jarðefni) til að auðvelda losun með dælingu. Jóhann GarðarJóhannsson, útgerðarstjóri Björgunar, hafi gefið heimild til að sjósetja skipið2. nóvember. Ágúst vélstjóri hafi tilkynnt starfsmönnum stefnda að skipið væriaf hálfu útgerðarinnar tilbúið til sjósetningar. Jóhann Garðar útgerðarstjóri,Ægir skipstjóri og Ágúst vélstjóri beri fulla ábyrgð á þeim verkþáttum sem hafitilheyrt útgerðinni, þ. á m. að loka blöndunarlokanum. Það sé alfariðskipstjórans að taka ákvörðun um hvort blöndunarlokinn sé opinn eða lokaður viðsjósetningu. Stefndugera athugasemd við það sem stefnandi haldi fram, að rekja megi tjónið til þessað starfsmenn stefnda Stálsmiðjunnar hafi skorið þrjú göt á framanverðum botnilestar skipsins ofan í botntanka nr. 1 stjórnborðsmegin og að starfsmennstefnda hafi ekki verið búnir að loka opnanlegu mannopi á botntanki nr. 1stjórnborðsmegin í framvélarrými. Stefndi tekur fram að starfsmenn hafi skoriðgötin að fyrirskipan vélstjóra enda hluti af verkþætti sem útgerðin hafi haftmeð höndum og borið ábyrgð á. Að öðru leyti hafi starfsmenn stefnda ekki komiðað neinni vinnu í framhluta skipsins. Stefndi hafi lánað útgerðinni einnstarfsmann sem hafi verið vélstjóranum til aðstoðar og lotið verkstjórnarvaldihans. Útgerðin sjálf hafi ætlað að annast þéttingu og þrýstiprófun tanksins,enda hafi vinna við hann alfarið verið á vegum útgerðarinnar. Engin beiðni hafiborist stefnda um að loka þessum götum eða mannopi fyrir sjósetningu. Þá hafiÁgúst vélstjóri komið fram í skipið fyrir sjósetningu, væntanlega til að gangaúr skugga um að enginn leki kæmist þar að skipinu. Götin og opið mannop hafiekki getað farið fram hjá honum við þá skoðun. Opið mannop og göt á botntanki 1hefðu ekki komið að sök hefði skipstjórinn lokað blöndunarlokanum eða vélstjórigætt að því áður en hann tilkynnti skipið hæft til sjósetningar. Stefndutaka fram að réttilega sé fullyrt í stefnu að komast hefði mátt hjá tjóninuhefði mannopið ekki verið opið. Fyrir það fyrsta hafi það verið opnað af vélstjóranumsjálfum og sem liður í þeim verkþætti sem útgerðin hafi sjálf haft með höndum.Það sem skipti sköpum hafi verið að útgerðin hafi gleymt og vanrækt að lokablöndunarlokanum sem skipstjórinn opnaði. Ekkert tjón hefði orðið hefði hannmunað eftir að loka blöndunarlokanum eða falið einhverjum sem kunni ástjórnbúnað skipsins í brúnni að gera það. Enn hafi verið hægt að lokablöndunarlokanum eftir sjósetningu meðan straumur var á skipinu ef einhverhefði verið um borð á vegum útgerðarinnar sem kunni á stjórnbúnaðblöndunarlokans í brú skipsins. Stefndumótmæla því að stefndi Stálsmiðjan hafi ekki sinnt starfsskyldum sínum ogverklagsreglum, eins og haldið sé fram í stefnu, og gætt að því hvort botnlokarog síðulokar væru komnir í. Venju samkvæmt hafi starfsmenn stefnda farið yfirþá verkferla sem tilheyrðu þeim. Allir síðu- og botnlokar hafi verið í, enengin vanræksla á yfirferð þeirra hafi orðið þess valdandi að skipið sökk. Tilhafi staðið að sjósetningin færi fram 30. október en um hádegi þann dag hafiJóhann Garðar, útgerðarstjóri Björgunar, haft samband við Hermann Baldvinsson,verkstjóra hjá stefnda, og beðið hann um að sjósetningu yrði frestað tilmánudagsmorguns 2. nóvember. Eftir að hafa ráðfært sig við Hilmar Kristinsson,verkstjóra hjá stefnda, hafi Hermann samþykkt þessa seinkun með því fororði aðskipið yrði klárt og mannað af hálfu útgerðar á þessum degi. Hermann hafiboðist til að fara yfir skipið fyrir sjósetningu með Jóhanni Garðari og Ágústi.Því hafi verið hafnað með þeim orðum að þeir tveir ætluðu að yfirfara skipið ogþyrftu ekki á hjálp Hermanns að halda við það. Stefndugera jafnframt athugasemd við þá staðhæfingu í stefnu að skipið hafi ekki veriðtilbúið til niðurslökunar þegar Gunnar Richter, slippstjóri hjá stefnda, hóf aðslaka skipin niður. Af hálfu stefndu er á það bent að í verklagsreglum stefndaStálsmiðjunnar segi m.a.: „Upptökustjóri hefur samband við áhöfn og dráttarbátaum hvenær allt er tilbúið til slökunar.“ Þetta hafi Gunnar gert. Vélstjórinnfyrir hönd áhafnar og útgerðar hafi gefið heimild til slökunar og sjósetningar.Skipum sé aldrei slakað nema með leyfi skipsmanna. Stefndugera einnig athugasemd við þá staðhæfingu í stefnu að starfsmaður stefnda,Gunnar Richter, hafi brotið verklagsreglur með því að stöðva ekki sjósetninguþegar sjávarhæð náði u.þ.b. sjólínu og athuga hvort botnlokar og síðulokar væruþéttir. Botnlokar sem stefndi hafi unnið við hafi eingöngu verið í afturskipiog hafi þeir allir verið yfirfarnir af starfsmönnum stefnda. Tjónið verði ekkirakið til þess að lekið hafi með botnlokum eða síðulokum. Tjónið verði rakiðtil þess að skipstjórinn eða fulltrúi útgerðarinnar lokaði ekkiblöndunarlokanum sem var eingöngu á færi hans og útgerðarinnar að gera. Þágera stefndu athugasemd við það sem segir í stefnu að ekkert liggi fyrir um aðGunnar hafi fengið samþykki Ágústs vélstjóra fyrir endanlegri slökun skipsins.Samt sé staðhæft að Ágúst hafi gefið Gunnari meldingu um að komist hefði veriðfyrir leka í afturrými. Þessi melding hafi verið gefin eftir að slökun hófst.Ágúst vélstjóri hafi verið þátttakandi í slökun skipsins frá upphafi til enda.Hann hafi gefið leyfi fyrir slökun og tilkynnt að skipið væri tilbúið af hálfuútgerðarinnar. Það hafi hins vegar verið rangt mat hjá honum og á því beristefndi enga sök. Jóhann Garðar, útgerðarstjóri Björgunar, hafi áður gefiðheimild til sjósetningar þennan dag og fullyrt að skipið yrði þá tilbúið tilsjósetningar og fullmannað. Fullyrðing stefnanda, að ekki hafi legið fyrirsamþykki útgerðar fyrir sjósetningu, sé því með öllu haldlaus að mati stefnda. Þegarallt framangreint er virt telja stefndu að verklag stefnda Stálsmiðjunnar viðsjósetningu skipsins hafi verið með hefðbundnum hætti. Starfsmenn stefnda hafifarið yfir þá verkþætti sem þeir höfðu unnið við og hafi verið á þeirra ábyrgð.Skipstjóri skuli annast um að skip sé haffært, sbr. 6. gr. siglingarlaga nr.34/1985. Stefndi hafnar því alfarið að starfsmenn hans hafi sýnt af sérstórkostlegt gáleysi við undirbúning og sjósetningu skipsins. Stefndustaðhæfa að starfsmenn útgerðarinnar, útgerðarstjóri og vélstjóri hafifullvissað starfsmenn stefnda að skipið væri tilbúið til sjósetningar af þeirrahálfu. Það hafi reynst rangt. Útgerðin hafi neitað vélstjóranum um að hafaskipstjórann viðstaddan sjósetninguna, skipstjórann sem hafi opnaðblöndunarlokann. Með því hafi útgerðin brotið gegn lögum nr. 30/2007. Svovirðist sem vélstjórinn hafi ekki vitað að skipstjórinn hafði skiliðblöndunarlokann eftir opinn. Vélstjórinn hafi ekki kunnað að lokablöndunarlokanum enda aldrei komið að því að loka eða opna lestarlokum. Súyfirsjón útgerðarinnar, að hafa ekki skipstjórann við sjósetninguna, hafivaldið því að enginn hafi verið í áhöfn skipsins sem hafi haft þekkingu til aðbregðast við og loka blöndunarlokanum. Þar sé um saknæma og ólögmæta yfirsjónað ræða af hálfu útgerðarinnar og verði tjónið að öllu leyti rakið til þessararyfirsjónar. Stefndumótmæla því sem haldið er fram í stefnu að rekja megi tjónið til þess að GunnarRichter, slippstjóri hjá stefnda, hafi hafnað beiðni Ágústs vélstjóra um aðtaka skipið aftur upp í dráttarbrautina. Stefndi kveður þessi samskipti aldreihafa átt sér aldrei stað. Fullyrðingum stefnanda um þau er hafnað, þau séósönnuð og er þeim mótmælt. Þegar þeir sem komið hafi að sjósetningunni hafiorðið þess áskynja að skipið hallaði hafi vélstjórinn sagt að hann ætlaði aðdæla milli tanka og rétta skipið af eins og algengt sé við sambærilegaraðstæður. Hvorki Gunnar Richter slippstjóri eða aðrir í landi hafi gert sérgrein fyrir því að útgerðin hefði gleymt að loka blöndunarlokanum. Ágústvélstjóri hafi aldrei óskað eftir því að færa skipið aftur upp ídráttarbrautina. Engin ástæða hefði verið til að synja beiðni um slíkt hefðihenni verið komið á framfæri við starfsmenn stefnda. Vélstjórinn hefði einniggetað komið beiðni um að færa skipið aftur í upptökusleða á framfæri við áhöfnMagna. Það hafi hann ekki gert. Vélstjórinn, fulltrúi útgerðarinnar um borð, ogsá sem stjórnaði flutningnum hafi ekki gert sér grein fyrir alvarleikanum. Þaðhafi verið vélstjórinn sem hafi ákveðið að halda óbreyttri áætlun. Þá bendastefndu á að í samskiptum áhafnar dráttarbátsins Magna og Gunnars Richtersslippstjóra, sé aldrei minnst á að færa skipið aftur að upptökusleðanum. Þáhalda stefndu því fram að enn hafi verið rafmagn í skipinu á þessum tíma ogsetja hefði mátt dælubúnað skipsins í gang. Stefndumótmæla enn fremur staðhæfingum í stefnu þess efnis að starfsmenn stefndaStálsmiðjunnar hafi sýnt af sér stórkostlegt gáleysi með því að bregðast ekkivið beiðni Ágústs vélstjóra um að leggja Perlu við setningsbryggjuna þegar íljós hafi komið að sjór streymdi inn í lest og framvélarrými skipsins. Sé þvíhaldið fram að Gunnar Richter, slippstjóri, hafi hunsað beiðni Ágústs vélstjóraum þetta. Þeim fullyrðingum mótmæla stefndu sem ósönnuðum. Þegar skipið hafiverið komið á flot og færst fjær landi hafi samskipti milli lands og skipsverið erfiðari en vélstjórinn hafi þá verið í talfæri við áhöfn dráttarbátsinsog getað gefið henni fyrirmæli um að leggja skipinu við setningsbryggjuna. Þaðhefði þá verið gert. En það hafi vélstjórinn ekki gert, heldur ákveðið að haldaáfram með skipið að Ægisgarði. Stefnduárétta í þessu sambandi að Gunnar Richter slippstjóri hafi ekki haft stjórn áskipinu eftir að útgerðin tók alfarið yfir stjórn þess við sjósetningu.Stjórnanda skipsins, Ágústi vélstjóra, hafi borið að grípa til þeirraráðstafana sem hann taldi réttar til að bjarga skipinu gerði hann sér á annaðborð grein fyrir að það væri í hættu. Hann hafi getað gefið áhöfn Magnafyrirmæli um að færa skipið að setningsbryggjunni. Allar aðgerðir til að bjargaskipi sem er í hættu að geta sokkið séu réttlætanlegar við slíkar aðstæður.Hafi Ágúst vélstjóri talið einhverja fyrirstöðu á því að leggjast viðsetningsbryggjuna hafi hann getað gefið áhöfn Magna fyrirmæli um að fleytaskipinu upp í fjöru í vestanverðum slippnum. Það hefði ekki haft neinarvaranlegar afleiðingar í för með sér enda skipið flatbotna og hefði setið vel ífjörunni. Vélstjórinn, fulltrúi útgerðarinnar, ákvað að grípa ekki til neinnavarúðarráðstafana og koma skipinu í var. Þess í stað hafi hann ákveðið að haldaóbreyttri áætlun og látið færa skipið að Ægisgarði þar sem það sökk eftirskamma viðlegu. StefndiStálsmiðjan hafnar því alfarið að starfsmenn hans hafi sýnt af sér vanrækslueða gáleysi, hvað þá stórkostlegt gáleysi eftir að skipið hafði verið sjósett.Eins og rakið hafi verið hafi ábyrgð á stjórn og flutningi skipsins eftirsjósetningu þess alfarið verið í höndum útgerðar. Útgerðin hafi ekki getað reittsig á að starfsmenn stefnda gætu komið í stað skipstjóra um borð enda hafi þeirenga þekkingu á stjórnbúnaði skipsins eða réttindi til að sinna störfumskipstjóra um borð. Því hafi útgerðinni verið rétt og skylt að manna skip meðáhöfn sem þekki eiginleika skipsins og stjórnbúnað. Útgerðin hafi kosið að geraþað ekki í þessu tilviki. Þá hafi hún hafnað framsettri beiðni vélstjórans umað skipstjóri yrði hafður um borð eins og kveðið sé á um í lögum nr. 30/2007.Útgerðarstjóri skipsins hafi ákveðið að vélstjórinn hefði umsjón með flutningiskipsins um Reykjavíkurhöfn. Vélstjórinn hafi ekki kunnað á stjórnbúnaðskipsins, hann hafi ekki kunnað að loka blöndunarlokanum, og hann hafi ekkiræst dælustöðina meðan enn var rafmagn í skipinu. Vélstjórinn hafi ekki hættvið flutninginn. Enginn kannast við að hann hafi sett fram beiðni um að færaskipið aftur upp í dráttarbrautina. Enginn kannast við að hann hafi óskað eftirað leggja skipinu við setningsbryggjuna. Vélstjórinn hafi ekki gripið tilneinna þeirra ráða sem tiltæk voru þegar ljóst hafi orðið í hvað stefndi. Íþessu sambandi benda stefndu einnig á að í talstöðvarsamskiptum skipstjóraMagna við Gunnar Richter kl. 10:34 komi fram af hálfu skipstjórans að það verði„að dæla úr honum það virkar ekkert hjá honum hérna“. Í kjölfarið spyr Gunnar„virka ekki dælurnar hjá honum“. Áhöfn Magna hafi því næst óskað eftir því aðstefndi útvegaði dælur þar sem dælurnar um borð virkuðu ekki. Gunnar Richterhafi strax brugðist við þessari beiðni og sett sig í samband við HilmarKristinsson, verkstjóra hjá stefnda, sem hafi haft samband við slökkviliðhöfuðborgarsvæðisins, en það hafi yfir að ráða öflugum dælubúnaði. Af gögnummálsins verði ekki annað ráðið en að á þessum tíma hafi Gunnar og aðrirstarfsmenn stefnda fyrst orðið þess varir að ekki væri allt með felldu, en þáhafi skipið verið komið út á höfnina við vesturhorn Ægisgarðs. Í skýrslurannsóknarnefndar samgönguslysa komi fram að samkvæmt mati hafnaryfirvalda hafieini kosturinn á þessu stigi verið að halda áfram með skipið að bryggju þar semekki hafi verið nægur tími til að koma því aftur í sleðann vegna þeirraaðstæðna sem höfðu skapast. Aðmati stefndu beri útgerð Perlu, útgerðarstjóri, skipstjóri og vélstjóri ábyrgðá því að Perla RE sökk í Reykjavíkurhöfn. Starfsmenn útgerðarinnar hafi sýnt afsér stórfellt gáleysi og með saknæmri og ólögmætri hegðun sinni hafi þeirvaldið því tjóni sem um er deilt í dómsmáli þessu. Í ljósi þeirra röksemda semstefndu hafi sett fram í málinu telja þeir að sýkna beri þá af öllum kröfumstefnanda. Tilvara er þess krafist af stefndu að dómkröfur stefnanda verði lækkaðar verulega.Kveða stefndu að sú krafa sé öðrum þræði reist á því að skipta beri sök enhinum þræðinum á því að dómkröfur stefnanda séu tölulega of háar. Krafastefndu um sakarskiptingu byggist á sömu málsástæðum og lagarökum og aðalkrafa.Þá telja stefndu ljóst að starfsmenn útgerðar Perlu beri meginábyrgð á þvíhversu hrapallega tókst til eftir sjósetningu skipsins. Því geti einungis komiðtil álita að stefndu beri lítinn hluta sakar. Ítengslum við athugasemdir stefndu við fjárhæð kröfugerðar stefnanda teljastefndu nauðsynlegt að hafa í huga að krafa á hendur þeim sé endurkrafa áskaðabótagrundvelli og lúti því þeim skilyrðum og þeim sönnunarlögmálum sem umslíkar kröfur gildi. Gildi þá einu hvort stefnandi hafi ákveðið að bæta kostnaðeða tjón úr vátryggingu hjá því félagi á vátryggingarréttarlegum grundvelli. Afhálfu stefndu eru ekki gerðar athugasemdir við fjárhæð kröfunnar að því erlýtur að bótum fyrir algert tjón. Stefndu gera heldur ekki athugasemdir viðgreiðslu bóta úr áhafnatryggingu. Hins vegar gera stefndu athugasemdir viðfjárhæðina að því er lýtur að kostnaði við björgunaraðgerðir. Í greinargerð erutilgreindir tilteknir liðir og reikningar sem stefndi mótmælir í þessusambandi. Að hluta var þeim mótmælt á þeim grunni að ekki bæri að greiða bæturvegna muna sem hefðu verið keyptir við björgunaraðgerðir og aðilinn eignasteftir að hafa fengið þá greidda í formi skaðabóta. Undir rekstri málsins féllstefnandi frá hluta þessara krafna. Eftir standa mótmæli við reikning aðfjárhæð 874.820 krónur vegna lögfræðiráðgjafar, reikning að fjárhæð 9.350krónur frá Samgöngustofu vegna teikninga og reikningur Björgunar ehf. aðfjárhæð 6.209.200 krónur vegna ósundurliðaðrar vinnu útgerðarinnar í 750klukkustundir. Ígreinargerð gera stefndu sérstaka athugasemd við reikninga frálögmannsstofnunni Lex, en þeir telja óljóst á hvaða forsendu stefndu eigi aðgreiða þennan kostnað í formi skaðabóta. Sá reikningur sem enn er tilumfjöllunar í máli þessu vísi aðeins til tjóns á Perlu. Stefndugera einnig athugasemd við reikning vegna vinnu starfsmanna Björgunar ehf. aðfjárhæð 6.209.200 kr. Reikningurinn tilgreini annars vegar aðeins vinnu JóhannsGarðars að fjárhæð 2.117.200 krónur og hins vegar annarra starfsmanna aðfjárhæð 4.092.000 krónur. Enga frekari tilgreiningu sé að finna, hvorki umfjölda tíma, hvaða verk hafi verið unnin eða á hvaða einingaverðum. Þar sem umsjálfan tjónþola sé að auki að ræða verði að telja þennan lið ósannaðan. Stefndutelja framangreinda reikningsliði með öllu vanreifaða og að þeir verði ekkiteknir til greina. Varðandigreiðslu 16.500.000 króna úr hagsmunatryggingunni benda stefndu á að skilyrðigreiðslu samkvæmt skilmálum vátryggingarinnar sé að altjón verði á skipinu.Samkvæmt 1. mgr. 22. gr. skaðabótalaga öðlist vátryggingafélagið rétt tjónþolaá hendur hinum skaðabótaskylda að svo miklu leyti sem það hafi ekki greittbætur. Tjónþoli verði að sanna að hann hafi orðið fyrir tilteknu fjártjóni gagnvarthinum skaðabótaskylda. Stefnandi geti ekki gert kröfu um endurgreiðsluvátryggingarfjárhæðarinnar nema að því marki sem sýnt sé fram á hvertraunverulegt fjártjón útgerðarinnar hafi verið. Hvorki í stefnu né dómskjölumsé sýnt fram á neitt fjártjón útgerðarinnar að þessu leyti. Tjón útgerðarinnarsé því ósannað og þar með endurkrafa stefnanda. Afhálfu stefndu er krafist málskostnaðar, en krafan byggist á 130. gr., sbr. 129.gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.IV Ímáli þessu gáfu eftirfarandi einstaklingar ýmist aðila- eða vitnaskýrslu fyrirdómi: Jóhann Garðar Jóhannsson, útgerðarstjóri hjá Björgun; Ágúst Ágústsson,fyrrverandi vélstjóri hjá Björgun; Ægir Þór Sverrisson, skipstjóri hjá Björgun;Hjörtur Emilsson skipatæknifræðingur; Sverrir Steindórsson, verkstæðisformaðurhjá Björgun, Oddur Jósep Halldórsson, skipstjóri hjá Faxaflóahöfnum; Erling ÞórPálsson, hafnsögumaður hjá Faxaflóahöfnum; Sæmundur Örn Sveinssonlögreglumaður; Bjarni E. Thoroddsen, framkvæmdastjóri og einn eigenda stefndaStálsmiðjunnar, Óskar Rúnar Olgeirsson, verkefnastjóri, stjórnarformaður ogeinn eigenda stefnda Stálsmiðjunnar; Páll Kristjánsson, verkstjóri og einneigenda stefnda Stálsmiðjunnar; Hermann Baldvin Baldvinsson, verkstjóri og einneigenda stefnda Stálsmiðjunnar; Hilmar Kristinsson, verkefnastjóri,stjórnarmaður og einn eigenda stefnda Stálsmiðjunnar; Gunnar Stefán Richter,fyrrverandi slippstjóri hjá stefnda Stálsmiðjunni; Þröstur Sigfreður Daníelssonverktaki; Jóhannes Bouy Perea Humarang, starfsmaður stefnda Stálsmiðjunnar ogJason Dela Cruz Pineda, starfsmaður stefnda Stálsmiðjunnar. Gerð verður greinfyrir því sem fram kom í skýrslum þeirra eftir því sem tilefni er til. Einsog rakið hefur verið hefur stefnandi greitt samtals 232.911.668 krónur á grundvellivátrygginga sem Björgun ehf. var með hjá stefnanda í tilefni af því að skip íeigu félagsins, Perla RE, sökk í Reykjavíkurhöfn 2. nóvember 2015. Í máli þessukrefur stefnandi stefnda um 231.234.990 krónur af framangreindum bótagreiðslummeð þeim rökum að stefndi, Stálsmiðjan-Framtak ehf., beri skaðabótaábyrgð á þvítjóni sem hlaust af því að skipið sökk. Samkvæmt1. mgr. 19. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 stofnast ekki skaðabótaréttur vegnatjóns sem munatrygging tekur til. Sú regla á þó ekki við í tveimur tilvikum,annars vegar þegar tjóninu er valdið af ásetningi eða stórfelldu gáleysi, sbr.1. tölulið 2. mgr. 19. gr. laganna, og hins vegar þegar því er valdið íopinberri starfsemi eða einkaatvinnurekstri eða sambærilegum rekstri, sbr. 2.tölulið sömu málsgreinar. Stefndi Stálsmiðjan er atvinnufyrirtæki og er á þvíbyggt af hálfu stefnanda að starfsmenn þess hafi bakað því skaðabótaábyrgð viðrækslu starfa sinna í þágu fyrirtækisins. Af 2. tölulið 1. mgr. 19. gr.skaðabótalaga leiðir því að einfalt gáleysi af þeirra hálfu nægir til þess aðtil skaðabótaábyrgðar stefnda Stálsmiðjunnar stofnist. Ímálinu er ekki ágreiningur um ástæður þess að Perlan RE sökk í Reykjavíkurhöfn2. nóvember 2015. Eins og ráða má af greinargerð Hjartar Emilssonar, skiptatæknifræðingshjá NAVIS ehf., og fleiri gögnum barst sjór inn um op framarlega á botniskipsins, um opinn blöndunarloka og inn í stokk sem lá eftir lestinniendilangri og þaðan inn í lestina, annars vegar um op sem skorið hafði verið ístokkinn og hins vegar um tvo opna renniloka aftarlega á stokknum. Úr lestinnibarst sjór um tvö göt sem skorin höfðu verið í lestargólfið niður í botntanknr. 1 stjórnborðsmegin í skipinu. Þegar botntankurinn hafði náð að fyllaststreymdi sjór því næst upp úr tankinum í gegnum mannop sem liggur upp íþurrrými í skipinu sem er kallað verkstæði/geymsla á teikningum. Þaðan mun sjórhafa borist inn í önnur þurrrými sem eru opin frá verkstæðinu. Samkvæmtframansögðu voru þrjár samverkandi meginástæður fyrir því að sjór náði að berastinn í skipið með þeim afleiðingum að það sökk. Engin þeirra var út af fyrir signægileg til að svo illa færi, en hver þeirra var nauðsynleg forsenda óhappsins. Ífyrsta lagi var blöndunarlokinn opinn þegar skipið var sjósett. Þessiblöndunarloki er 450 mm í þvermál og staðsettur fremst í stokknum sem liggureftir endilangri lestinni. Að utanverðu sést ekki hvort lokinn er opinn eðalokaður öndvert við botn- og síðuloka skipsins. Eins og fram hefur komið erstjórnbúnaður lokans í brú skipsins. Tilgangur blöndunarlokans er að hleypa sjóinn í lestina þegar sandi er dælt úr henni. Þessi útbúnaður tengist þvísérstöku hlutverki skipsins. Í skýrslu Ægis Þórs Sverrissonar skipstjóra fyrirdómi kom fram að hann hafi opnað lokann í samráði við Gunnar Richter, slippstjórahjá stefnda Stálsmiðjunni, þegar komið var með skipið í slipp. Gunnar staðfestifyrir dómi að hann hefði beðið Ægi Þór um að bíða með að opna blöndunarlokannþar til skipið væri „staðið í kjölinn“ bæði að framan og aftan. Síðan hafi hanngefið Ægi Þór til kynna að það væri í lagi að opna lokann. Í greinargerð sem ogí skýrslum Páls Kristinssonar, verkefnisstjóra hjá stefnda Stálsmiðjunni, ogÆgis Þórs skipstjóra fyrir dómi kemur fram að blöndunarlokinn sé ávallt hafðuropinn meðan skipið er í slipp. Gunnar Richter staðfesti fyrir dómi að daginneftir að skipið hafði verið tekið í slipp hafi þurft að færa það til. Hafiskipið þá verið sjósett í stutta stund, en ekki skipti þá máli hvortblöndunarlokinn var opinn eða lokaður. Hann kvaðst fyrir dómi hins vegar ekkihafa áttað sig á því að blöndunarlokinn var enn þá opinn þegar skipið varsjósett 2. nóvember 2015. Íöðru lagi verður óhappið rakið til þess að tvö göt höfðu verið skorin ílestargólfið ofan við botntank nr. 1 stjórnborðsmegin þannig að sjór áttigreiða leið niður úr lestinni í botntankinn. Við það jókst slagsíðan á skipinuog stöðugleika þess var raskað. Af skýrslu Ágústs Ágústssonar vélstjóra ogJóhanns Humarang, starfsmanns stefnda Stálsmiðjunnar, verður ráðið að þessi göthafi verið gerð til þess að finna út hvar læki milli botntanka skipsins ogkomast að lekastöðum til að unnt væri að lagfæra þilið þar á milli. Fyrirliggur að Jóhann skar götin en ljóst er af skýrslu þeirra beggja að Ágúst tókþátt í vinnu við að komast fyrir lekann milli tankanna. Af skýrslum þeirraverður jafnframt ráðið að búið hafi verið komast fyrir leka á einum stað millitankanna, en Ágúst kvað þá hafa átt eftir að finna fleiri lekastaði þegarskipið var sjósett. Ljóst er af skýrslum Jóhanns og Gunnars Richter, sem og þvísem fram kom fyrir dómi í skýrslum Páls Kristinssonar verkefnastjóra ogHermanns Baldvinssonar, verkstjóra stefnda Stálsmiðjunnar, að þeir hafi, aukÁgústs, vitað af því að opið var niður í botntank úr lestinni þegar skipið varsjósett. Íþriðja lagi var mannop opið sem liggur úr verkstæði ofan við botntank nr. 1niður í tankinn. Þar með komst sjór úr honum inn í þurrrými skipsins, en það,ásamt stjórnborðshallanum, leiddi að lokum til þess að skipið sökk. Í skýrsluÁgústs fyrir dómi kemur fram að mannop þetta hafi verið opnað, en lokað aftur,og opnað að nýju miðvikudaginn 28. október 2015 vegna fyrirhugaðrareftirlitsheimsóknar frá Samgöngustofu. Þá má ráða af skýrslu hans sem og þeimskýrslum sem Jóhann Garðar Jóhannsson, útgerðarstjóri Björgunar ehf., ogSverrir Steindórsson, verkstæðisstjóra fyrirtækisins, gáfu fyrir dómi aðeftirlitsmaður frá Samgöngustofu hafi skoðað skipið fimmtudaginn 29. samamánaðar. Hafi þá verið farið niður um mannop þetta og hafi eftirlitsmaðurinnm.a. viljað að þilið milli botntankanna yrði þykktarmælt. Samkvæmt skýrslumÁgústs og Sverris hafi sérfræðingur í þykktarmælingu ætlað að koma daginn eftirtil að mæla þykkt þilsins, en hann hafi ekki látið sjá sig. Af þessari ástæðuvirðist mannopið enn þá hafa staðið opið að morgni mánudagsins 2. nóvember2015. Ekki verður annað ráðið af skýrslu Ágústs en að hann hafi vitað af þessuþegar sjósetningin fór fram. Þá bar Hermann Baldursson, verkstjóri stefndaStálsmiðjunnar, fyrir dómi að hann hafi haft „hugmynd um“ að mannop þetta væriopið, en Ágúst og Jóhannes hefðu minnst á það. Gunnar Richter kvaðst hins vegarekki hafa vitað af því að mannop væri opið frá botntanki upp í þurrrými þarfyrir ofan. Íþví ástandi sem lýst hefur verið er einsýnt að skipið Perla RE var ekki nægilegaöruggt til að láta það fljóta, enda átti sjór greiða leið upp í þurrrými þessum opinn blöndunarloka og þau mannop sem rakin hafa verið. Stefnandi rökstyðurkröfu sína á hendur stefnda Stálsmiðjunni einkum með því að við undirbúning ogframkvæmd sjósetningar Perlu RE hafi starfsmenn stefnda gert röð mistaka semleiddi til þess að skipið var sjósett í þessu ástandi. Hafi þeir m.a. ekkifylgt því verklagi sem stefndi hafði sett sér við niðurslökun skipa úrslippnum. Mótmælistefndu lúta einkum að því að starfsmenn stefnda Stálsmiðjunnar hafi ekki boriðábyrgð á því að blöndunarlokinn var opinn, en honum sé stjórnað úr brúskipsins. Þá hafi vinna við að þétta botntanka og þrýstiprófa þá ekki verið íhöndum stefnda heldur hafi útgerðin, Björgun ehf., borið ábyrgð á þeimverkþáttum. Hafi fulltrúi útgerðarinnar borið að yfirfara þá fyrirsjósetninguna og geti stefndu ekki borið hallann af misbrestum við þá yfirferð.Þá byggja stefndu á því að starfsmenn stefnda Stálsmiðjunnar hafi fylgtviðeigandi verklagi við niðurslökunina og farið gaumgæfilega yfir þau verk semfélagið bar ábyrgð á. Einsog rakið er í kafla II var sjósetning hluti af tilboðsverki því sem stefndiStálsmiðjan tók að sér þegar Perla RE var tekin í slipp. Félagið seldi Björgunehf. sérfræðiþjónustu á því sviði og verður að meta ábyrgð þess í því ljósi. Félagiðhafði sett sér skriflega verklýsingu um niðurslökun skipa úr slippnum. Liggurhún fyrir í málinu. Páll Kristinsson, verkefnastjóri hjá stefnda, sem ogslippstjórinn, Gunnar Richter, og Hermann Baldursson verkstjóri, báru allir áþann veg að þessu verklagi sé ávallt fylgt við sjósetningu hjá stefndaStálsmiðjunni. Páll gat þess jafnframt að eintak af þessu skjali eigi að liggjafyrir þegar farið sé yfir skipið og að þeir sem annist þá yfirferð setjiupphafsstafi sína á skjalið að henni lokinni. Hann gat hins vegar ekki borið umhvort þessi háttur hefði verið hafður á við niðurslökun á Perlu RE í umrættsinn, enda hefði hann farið í frí fimmtudaginn 29. október 2015. Ekki hefurverið lagt fram í málinu eintak af verklýsingunni sem ber með sér að hafi veriðnotað við sjósetningu Perlunnar RE 2. nóvember 2015. Verklýsingþessi gerir ráð fyrir því að farið sé yfir öll verk „sem voru framkvæmd“. Þareru einstakir liðir tilgreindir og bent á hvað þurfi að „athuga sérstaklega“.Enn fremur er gert ráð fyrir því að farið skuli yfir skipið með verkkaupa áðuren niðurslökun hefst. Eru útgerðarstjóri og vélstjóri sérstaklega nefndir íþessu sambandi. Áður en byrjað er að slaka niður er við það miðað íverklýsingunni að slippstjóri hafi samband við áhöfn og dráttarbát um hvenær„allt er tilbúið til slökunar“. Síðan er landtenging aftengd og hafist handavið að slaka skipinu niður. Þegar sjávarhæð „nær c.a. sjólínu“ erdráttarbrautin stöðvuð „og botnlokar og síðulokar athugaðir hvort þeir séuþéttir“, eins og segir í verklýsingunni. Að því loknu er fengið „samþykki fráfulltrúa útgerðar fyrir endanlegri slökun skips úr dráttarbraut“. Samkvæmtþví sem fram hefur komið fyrir dómi hugðist stefndi Stálsmiðjan sjósetja skipiðfimmtudaginn 29. október 2015. Jóhann Garðar Jóhannsson, útgerðarstjóriBjörgunar ehf., mótmælti því og var sjósetningu þá frestað. Hermann Baldvinssontók við verkstjórn af Páli Kristinssyni frá þeim tíma. Aftur var fyrirhugað aðsjósetja skipið föstudaginn 30. sama mánaðar. Fram kemur í skýrslum Hermanns ogJóhanns Garðars fyrir dómi að sá síðarnefndi hafi þá óskað eftir því að henniyrði aftur frestað þar sem útgerðin taldi vinnu við skipið ólokið. Hermannkvaðst fyrir dómi hafa samþykkt í samráði við annan verkefnisstjóraStálsmiðjunnar, Hilmar Kristinsson, að fresta sjósetningu til mánudagsins aðþví tilskildu að útgerðin sæi til þess að skipið „yrði klárt af þeirra hálfu“að morgni þess dags. Jóhann Garðar kannaðist fyrir dómi ekki við að Hermannhafi sagt þetta. Þvert á móti kvað hann sig hafa tjáð Hermanni að kæmi til þessað skipið yrði sjósett á mánudeginum þyrfti Stálsmiðjan „að klára skipið“ umhelgina. Hermannbar einnig fyrir dómi að hann hafi boðið þeim Jóhanni Garðari og Ágústivélstjóra að fara yfir skipið með þeim þegar þeir hittust föstudaginn 30.október 2015. Hann kvað þá hafa afþakkað það, en að þeir hafi síðan fariðsjálfir um borð til að ganga úr skugga um að allt væri í lagi. Í skýrslumJóhanns Garðars og Ágústs var ekki vikið að þessu. Þvert á móti kvað JóhannGarðar að hann hafi aldrei verið beðinn um að koma „í úttekt“ á skipinu. GunnarRichter slippstjóri var einnig spurður að því fyrir dómi hvort hann vissi tilþess að úttekt hefði farið fram á skipinu áður en það var sjósett. Svaraði hannspurningunni með því að vísa til þess að Hermann hafi boðið Jóhanni Garðari uppá úttekt en að hann hafi ekki þegið það. Kvaðst Gunnar hins vegar hafa farið „íkringum skipið á landi“ með Ágústi á mánudagsmorgninum án þess þó að þeir færuum borð. Gangaverður út frá því að úttekt af hálfu stefnda Stálsmiðjunnar yfir unnin verk semog yfirferð yfir skipið með verkkaupa, sem verklýsing stefnda mælir fyrir um,miði m.a. að því að meta, í samvinnu við verkkaupa, hvort óhætt sé að sjósetjaskipið. Í ljósi þess sem hér hefur verið rakið úr skýrslum fyrir dómi erupplýst að skipið var ekki yfirfarið af hálfu stefnda með fulltrúum Björgunarehf. áður en því var slakað niður mánudaginn 2. nóvember 2015, eins og kveðiðer á um í fyrrgreindum verklagsreglum. Með vísan til þess sem fram hefur komiðfyrir dómi verða fullyrðingar af hálfu starfsmanna og eigenda stefndaStálsmiðjunnar, um að Jóhann Garðar hafi hafnað því að slík úttekt færi fram,að teljast ósannaðar. Aðilareru sammála um að stefndi Stálsmiðjan tók að sér að vinna aukaverk við skipiðmeðan það var í slipp. Í málinu hefur verið lagt fram yfirlit stefndaStálsmiðjunnar yfir svonefnd reikningsverk í tengslum við vinnu við Perlu RE.Lýtur hún m.a. að vinnu við tanka í lest, en þar eru tilgreindir samtals 825tímar. Páll Kristinsson, sem áður er getið, bar fyrir dómi að mestur hlutiþessarar vinnu hafi lotið að því að skera göt og loka þeim aftur á ytra byrðiskipsins í tengslum við hreinsun á sandi úr lest skipsins. Hluti þessarareikningsverka hafi þó verið vegna vinnu Jóhanns Humarangs við þrýstiprófun oglagfæringu á botntönkum. Áður hefur verið gerð grein fyrir því sem fram kom ískýrslum Ágústs Ágústssonar vélstjóra og Jóhanns Humarang fyrir dómi um þávinnu. Af því verður ekki annað ráðið en að þeir hafi unnið sameiginlega að þvíað finna út úr því hvar læki milli botntanka og ráða fram úr því hvernig skyldibrugðist við. Jóhann virðist þó einn hafa unnið nauðsynlega smíðavinnu ítengslum við þennan verkþátt, en ekkert liggur fyrir um að Ágúst hafi haftréttindi til slíkrar vinnu. Íþessu ljósi verður að ganga út frá því að meðal þeirra aukaverka sem stefndiStálsmiðjan tók að sér hafi verið smíðavinna og önnur aðstoð til að komastfyrir leka milli botntanka. Hlaut úttekt og yfirferð yfir þau verk sem unninhöfðu verið áður en sjósetning færi fram m.a. að ná til stöðu þessa verks ogaðstæðna þar, þó að verkið hafi að einhverju leyti verið unnin í samvinnu viðútgerðina. Getur stefndi Stálsmiðjan, sem eins og áður segir hafði tekið að sérað sjósetja skipið úr slippnum, ekki borið fyrir sig að það hafi ekki verið íverkahring félagsins að taka þennan verkþátt út með tilliti til öryggis viðsjósetninguna. Þá verður að ætla að við yfirferð um skipið með verkkaupa hefðiverið skoðað hvort óhætt væri að hafa mannop opið niður í botntank nr. 1 viðsjósetningu skipsins í ljósi þess að göt voru úr lestinni niður í tankinn. Einsog áður segir fór sú yfirferð hins vegar aldrei fram þvert á verklýsingustefnda Stálsmiðjunnar um niðurslökun. Hvaðsem þessu líður þá er ljóst að frumástæða tjónsins var að blöndunarlokinn varopinn þegar skipið var sjósett. Aðstæður í lest og botntönkum hefðu ekki skapaðþá hættu sem til staðar var við sjósetninguna 2. nóvember 2015 efblöndunarlokinn hefði verið lokaður. Eins og rakið hefur verið vissuverkefnastjóri og slippstjóri hjá stefnda Stálsmiðjunni af því aðblöndunarlokinn hafði verið opnaður þegar skipið var tekið í slipp. Þá varstaðfest í skýrslu Páls Kristinssonar fyrir dómi að þessi loki væri alltafhafður opinn meðan skipið væri í slipp. Ekkert er fram komið í málinu um aðfulltrúi útgerðarinnar á staðnum hafi í orði eða verki gefið starfsmönnumstefnda Stálsmiðjunnar til kynna að blöndunarlokinn hefði verið lokaður. Aðmati dómsins voru það því saknæm mistök af hálfu starfsmanna stefndaStálsmiðjunnar, sem stjórnuðu sjósetningu skipsins, að huga ekki að stöðublöndunarlokans áður en niðurslökun hófst, eða gefa sér að honum hefði veriðlokað. Íljósi þess hvernig skipið var útbúið, og með vísan til þess að blöndunarlokinnhafði staðið opinn í slippnum og starfsmenn stefnda Stálsmiðjunnar vissu eðamáttu vita um götin í lestargólfinu niður í botntank nr. 1, er það einnig matdómsins að rétt hefði verið að stöðva niðurslökun, og gefa þeim sem voru umborð í skipinu færi á því að athuga hvort sjór læki inn í lestina áður enskipið var losað af sleðanum og það látið fljóta. Eins og rakið hefur verið erblöndunarlokinn inni í stokk sem liggur af framanverðum botni skipsins og undirendilöngu lestargólfinu. Inntakið í stokkinn er framar á skipinu en botn- ogsíðulokar í vélarrými. Þá þarf skipið að ná sjávarhæð sem nær upp fyrir botnlestarinnar til að í ljós komi hvort sjór leki þangað inn. Af þeim sökum verðurað ganga út frá því skipið hafi ekki verið komið nógu djúpt við inntakið inn ístokkinn þegar slippstjóri stöðvaði niðurslökun til að athuga botn- og síðulokaog fleira. Því urðu þeir sem voru um borð ekki varir við leka þegar litið varinn í lestina í umrætt sinn, heldur varð að slaka skipinu lengra út til aðganga úr skugga um hvort þar læki. Það var ekki gert. Við niðurslökunina varþví ekki hugað nægilega að lekahættu í lestina. Verður að virða þaðstarfsmönnum stefnda Stálsmiðjunnar, sem önnuðust sjósetningu skipsins ogstjórnuð framkvæmd hennar, til sakar að hafa ekki gert það. Samkvæmtframansögðu er upplýst að starfsmenn stefnda Stálsmiðjunnar hafi sýnt af sérsaknæmt aðgæsluleysi við undirbúning og framkvæmd niðurslökunar á Perlu RE 2.nóvember 2015. Af þeim sökum var skipið sjósett í ástandi sem skapaði miklahættu á því að það yrði fyrir tjóni þegar það varð laust úr sleðanum viðslippinn. Skilyrðum um orsakatengsl og sennilega afleiðingu er við þessaraðstæður fullnægt að mati dómsins. Í þessu ljósi og að teknu tilliti til almennrareglna skaðabótaréttar verður því að fallast á með stefnanda að stefndiStálsmiðjan beri skaðabótaábyrgð á því tjóni sem hlaust af því að skipið sökk íReykjavíkurhöfn. Kemurþá skoðunar hvort viðbrögð starfsmanna stefnda Stálsmiðjunar eftir að skipið varsjósett auki þá ábyrgð sem stefndu bera á tjóninu. Í því sambandi verður aðhafa í huga að viðgerð á skipinu á vegum stefnda Stálsmiðjunnar var ólokið,eins og rakið hefur verið, en ganga verður út frá því henni hafi átt að ljúkameð skipið bundið við Ægisgarð. Í þessu efni verður þó einnig að líta tilfyrirmæla siglingalaga nr. 34/1985 um stjórn skipa. Samkvæmt 6. gr. laganna erþað skipstjóri sem annast um að skip sé haffært og það sé vel útbúið ognægilega mannað. Þá á hann að sjá til þess að skipi sé stjórnað og með þaðfarið í samræmi við góðar venjur og kunnáttu í siglingum og sjómennsku, sbr. 7.gr. laganna. Sé skip ekki fest í höfn eða við akkeri í tryggu lægi máskipstjóri ekki vera frá skipi „nema að nauðsynjaerindum“, eins og segir í 2.mgr. 12. gr. siglingalaga. Fari skipstjóri frá skipi skal hann áður gefa „hinumæðsta stýrimanni sem kostur er á eða að öðrum kosti, ef ekki næst tilstýrimanns, öðrum skipverja eða skipverjum nauðsynleg fyrirmæli eðaleiðbeiningar um það sem þörf er á“, sbr. 1. mgr. sömu greinar. Meðgagnályktun af fyrrgreindri 2. mgr. 12. gr. siglingalaga verður að komast aðþeirri niðurstöðu að við flutning á skipi innan hafnarsvæðis eigi skipstjórieða skipverji, sem fengið hefur nauðsynleg fyrirmæli eða leiðbeiningar skipstjóra,að vera um borð. Ekki eru fyrirmæli í lögum sem létta þessari kvöð afskipstjóra sem og útgerð og eiganda skips þó að ætlunin sé að draga skipiðstutta vegalengd innan hafnarsvæðisins. Vélstjóri, sem var lögskráður á skipið,var um borð þegar Perla RE var sjósett. Í þessu ljósi verður að ganga út fráþví að við sjósetninguna hafi ábyrgð á skipinu færst í hendur útgerðar ogskipstjóra þó að vinnu stefnda Stálsmiðjunnar við það hafi ekki enn þá veriðlokið. Ímálinu er ágreiningur um hvað hafi farið á milli Gunnars Richters slippstjóraog Ágústs Ágústssonar vélstjóra eftir að skipið byrjaði að halla. Við þaðkveðst Ágúst hafa óskað eftir því að skipið færi aftur í sleðann, en að Gunnarhafi neitað því þar sem skipið hallaði of mikið. Fyrir dómi þvertók Gunnarfyrir að slíkri ósk hafi verið komið á framfæri af hálfu Ágústs. Þá kveðstÁgúst hafa farið fram á leyfi Gunnars til þess að skipinu yrði lagt viðbryggjuna þar sem Gunnar stóð. Gunnar neitaði því einnig fyrir dómi að beiðniþess efnis hafi komið fram. Lýsti hann því yfir að ekkert hefði verið því tilfyrirstöðu að skipið hefði verið fest við þá bryggju en dýpi þar er minna envið Ægisgarð. OddurJósep Halldórsson, skipstjóri á dráttarbátnum Magna, og Erling Þór Pálssonhafnsögumaður gáfu skýrslu við aðalmeðferð málsins. Að þeirra sögn var kominnof mikil slagsíða á Perlu RE, þegar dráttarbáturinn kom upp að hlið skipsins,til þess að Erlingur Þór kæmist um borð. Var á Erlingi að skilja að hann hafifrá þeim tíma þó verið í aðstöðu til að heyra samskipti Gunnars og Ágústs.Kvaðst hann hvorki hafa heyrt Ágúst fara fram á að skipið yrði dregið á land néað það fengi að leggjast upp að setningsbryggjunni. Í skýrslum Odds Jóseps ogErlings Þórs fyrir dómi kom einnig fram að ekki sé óvenjulegt að skip halliþegar þau eru sjósett. Gunnar Richter slippstjóri bar á sama veg um þettaatriði en kvað Perlu RE hafa hallað óvenjumikið. Því hafi hann kallað tilÁgústs og spurt hann hvort allt væri lagi og hafi hann svarað því játandi, þaðþyrfti bara að „dæla á milli tanka“. Erlingur Þór kvaðst fyrir dómi einnig hafaspurt Ágúst hvort eitthvað væri að þegar dráttarbáturinn var kominn upp aðPerlu RE. Kvað hann Ágúst hafa ítrekað fullyrt að svo væri ekki. Staðhæfingarstefnanda um að Gunnar Richter hafi neitað að gripið yrði til framangreindraráðstafana, til koma í veg fyrir eða draga úr hættu á því að skipið yrði fyrirtjóni, fá samkvæmt framansögðu ekki stoð í öðru en skýrslu Ágústs fyrir dómi. Íljósi staðfastrar neitunar Gunnars um þetta atriði, og að teknu tilliti tilframburðar Erlings Þórs, þykir stefnandi ekki hafa fært sönnur á framangreindarstaðhæfingar sínar. Liggur þannig ekki fyrir að Ágúst hafi óskað eftir því aðvikið yrði frá upphaflegri áætlun um að fara með skipið að Ægisgarði. Í þessuljósi verður ekki talið upplýst að Gunnar Richter eða aðrir starfsmenn stefndaStálsmiðjunnar hafi sýnt af sér sök, er auki auki ábyrgð stefndu í málinu,eftir að skipið var komið á flot og fór að halla. Stefndikrefst lækkunar á bótakröfu stefnanda m.a. á þeim grunni að tjónþoli, Björgunehf., hafi sýnt af sér eigin sök. Félagið var eigandi skipsins og fulltrúiþess, Ágúst Ágústsson vélstjóri, fylgdist með viðgerðum og tók þátt í vinnu viðað komast fyrir leka milli botntanka þess. Þá verður í ljósi þess sem rakið hefurverið að ganga út frá því að hann hafi tekið við skipinu af hálfu eiganda viðsjósetningu þess. Ágúst hóf störf sem vélstjóri hjá Björgun ehf. í febrúar 2015og hafði því aðeins unnið í skamman tíma hjá félaginu þegar atvik urðu. Fyrirliggur að hann kunni ekki á stjórnbúnað blöndunarlokans, enda er honum stjórnaðaf skipstjóra eða stýrimanni úr brú. Þá má af skýrslu hans fyrir dómi ogframlagðri lögregluskýrslu ráða að hann hafi verið í óvissu um það hvortblöndunarlokinn væri opinn eða lokaður. Einsog rakið hefur verið opnaði skipstjóri Perlu RE, Ægir Þór Sverrisson,blöndunarlokann þegar skipið var tekið í slipp. Samkvæmt því sem fram hefurkomið fyrir dómi varð honum ekki lokað nema með því að ræsa rafstöð fyrirglussakerfi og þrýsta á hnapp í brú skipsins. Það stóð því raunarskipstjórnarmönnum nær en starfsmönnum stefnda Stálsmiðjunnar að loka fyrirblöndunarlokann fyrir sjósetningu. Skipstjórinn var lögskráður á skipið 28.október 2015, daginn áður en fyrst stóð til að sjósetja skipið, og allt til 3.nóvember 2015. Gefur það vísbendingu um að það hafi staðið til að hann væri umborð við sjósetningu skipsins. Jóhann Garðar Jóhannsson, útgerðarstjóriBjörgunar ehf., ákvað hins vegar að skipstjórinn yrði fjarstaddur. Áleit hannekki þörf á því að hann væri um borð þar sem ekki var fyrirhugað að skipiðsigldi fyrir eigin vélarafli auk þess sem ætlunin var að ljúka vinnu við skipiðvið Ægisgarð skammt frá slippnum. Þegarhefur verið gerð grein fyrir efni 6. og 7. gr. siglingalaga er lýtur að hlutverkiog ábyrgð skipstjóra á skipi. Þá ber að árétta að skipstjóra Perlu RE barsamkvæmt 12. gr. sömu laga, sem rakin hefur verið, að vera við stjórn skipsinseftir að skipið varð laust úr sleðanum við slippinn nema að nauðsyn krefði aðhann væri annars staðar, enda skipið ekki fest í höfn eða við akkeri. Hafi ekkiverið kostur á því bar honum að tryggjaað skipverjinn, sem þar var um borð, fengi þau fyrirmæli ogleiðbeiningar sem honum voru nauðsynlegar. Dómurinntelur að alvarlegur misbrestur hafi orðið á þessu við sjósetningu Perlu RE.Þannig verður ekki séð að tryggt hafi verið að Ágúst vélstjóri væri upplýsturum nauðsyn þess að loka blöndunarlokanum áður en skipið var sjósett og hvernigþað skyldi gert. Sérstaklega var mikilvægt að huga að þessu í ljósi þess aðviðgerð á botntönkum var ólokið og enn þá opið niður úr lestinni í botntank nr.1 stjórnborðsmegin. Með þessu sýndu starfsmenn tjónþola af sér vanrækslu semátti þátt í því að tjónið varð. Þá er það niðurstaða dómsins að ófullnægjandimönnun skipsins við sjósetningu þess hafi átt þátt í því að viðbrögð skipverjaurðu fálmkennd eftir að skipið fór að halla. Með skipstjóra um borð hefðimögulega mátt draga úr því tjóni sem varð. Í þessu ljósi verður einnig að fellasök á tjónþola í máli þessu. Rétturstefnanda til endurgreiðslu vátryggingarbóta helgast af upphaflegum réttitjónþola til bóta. Endurgreiðslukrafan er reist á almennum reglumskaðabótaréttar. Verður að virða saknæma vanrækslu tjónþola á þann veg aðendurgreiðsluréttur stefnanda skerðist í hlutfalli við meðábyrgð tjónþola.Vanræksla af hálfu stefnda Stálsmiðjunar og tjónþola varð til þess að skipiðsökk. Dómurinn telur hins vegar ekki efni til þess að álykta að annar berimeiri sök en hinn á tjóninu. Í ljósi alls þess sem að framan er rakið þykirrétt að skipta sök þannig að stefndi Stálsmiðjan beri helming tjónsins en aðþað hvíli að öðru leyti á stefnanda. Einsog rakið hefur verið eru gerðar athugasemdir af hálfu stefnda við einstaka liðií fjárkröfu stefnanda. Lúta mótmæli stefnda m.a. að kröfu sem á rætur að rekjatil reiknings tjónþola, Björgunar ehf., vegna vinnu starfsmanna ogstjórnarmanna félagsins í tengslum við björgun á skipinu af botni hafnarinnar.Reikningurinn er að fjárhæð 6.209.200 krónur auk virðisaukaskatts. Hann byggistannars vegar á vinnu „v/Perlu við Ægisgarð, Jóhann G.“, að fjárhæð 2.117.200krónur, og hins vegar á vinnu „v/Perlu við Ægisgarð, aðrir starfsmenn“, aðfjárhæð 4.092.000 krónur. Undir rekstri málsins lagði stefnandi fram nánarisundurliðun á því hvaða starfsmenn og stjórnarmenn ættu í hlut auk þess sem þarer gerð grein fyrir vinnutíma þeirra hvern sólarhring við málið á tímabilinu 2.til 17. nóvember 2015. Einingaverð eru breytilegt eftir því hver á í hlut, alltfrá 15.800 krónum niður í 6.500 krónur. Af þessum gögnum verður ekki ráðið áhvaða grunni þessi krafa er fram sett. Þannig er óljóst hvort ætlað tjón, semreikningurinn á að endurspegla, helgist af greiddum launum og launatengdumgjöldum vegna þeirrar vinnu sem um ræðir, eða hvort um sé að ræða útseldavinnu. Krafa stefnanda er að þessu leyti vanreifuð og kemur því ekki til álitaað fallast á hana. Stefndumótmæla einnig kröfu sem byggist á reikningi frá lögmannsstofunni LEX aðfjárhæð 874.820 krónur auk virðisaukaskatts. Reikningur þessi er beint aðtjónþola, Björgun ehf. Til stuðnings þessari kröfu hefur stefnandi lagt framyfirlit yfir vinnu tveggja lögmanna í samtals 38,75 klukkustundir. Yfirlitþetta gefur til kynna að umrædd vinna hafi lotið að hagsmunagæslu fyrirtjónþola í tengslum við tjónið sem varð á Perlu RE og aðstoð vegna samskiptavið vátryggingafélag tjónþola. Fyrir liggur að stefnandi hefur greittreikninginn og ber að fallast á það með honum að sá kostnaður sem hann lýtur aðsé afleitt tjón sem hlaust af því að skipið sökk. Verður krafan því tekin tilgreina að þessu leyti. Stefndumótmæla einnig kröfu sem byggist á reikningi Samgöngustofu vegna vinnu við aðafla teikninga. Reikningur þessi var gerður á hendur Björgun ehf. og er aðfjárhæð 9.350 krónur. Með reikningnum fylgdi vinnuskýrsla þar sem fram kemur aðvinnan, sem liggur honum til grundvallar, átti sér stað 9. nóvember 2015. Þarer vinnunni lýst á þann veg að teikningar hafi verið fundnar og „sendar DaníelRáðgarði og Frímann Navis ehf.“. Eins og málið liggur fyrir má ganga út frá þvíað um sé að ræða teikningar af skipinu Perlu RE sem hafi þurft að afla ítengslum við stöðugleikaútreikning og endurskoðun aðgerðaráætlunar til að náskipinu af hafsbotni. Fyrir liggur að stefnandi hefur greitt reikninginn og berað fallast á með honum að sá kostnaður sem hann lýtur að sé afleitt tjón semhlaust af því að skipið sökk. Verður krafa þessi því tekin til greina. Stefndimótmælir því einnig að hann eigi að bera ábyrgð á greiðslu úr hagsmunatryggingutjónþola hjá stefnanda að fjárhæð 16.500.000 krónur. Mótmælin eru á því reistað ekki liggi fyrir að skilyrði greiðslu samkvæmt skilmálum vátryggingarinnarum altjón hafi verið fullnægt. Samkvæmtskilmálum tryggingar þessarar greiðir vátryggingafélagið bætur þegar „algerttjón verður á skipinu, sbr. 20. gr. húftryggingarskírteinisins“. Í 20. gr.skilmála húftryggingarinnar kemur fram að algert tjón verði m.a. þegar skipiðverður fyrir svo miklum skemmdum að kostnaður við að bjarga því og gera við þaðnemi hærri fjárhæð en vátryggingarverði. Fyrir liggur að vátryggingarverð PerluRE nam 135 milljónum króna. Stefnandileitaði til verkfræði- og ráðgjafafyrirtækisins Navis ehf. m.a. til að metakostnað við að gera við Perlu RE. Samkvæmt framlagðri skoðunarskýrslufyrirtækisins, dags. 30. nóvember 2015, var það mat unnið af Hirti Emilssyniskipatæknifræðingi og Karli Lúðvíkssyni skipaverkfræðingi. Þeir áætluðu aðþessi kostnaður næmi samtals 202.400.000 krónum. Áætlunin var gerð 6. nóvember2015, en þá hafði skipinu ekki verð náð upp af botni hafnarinnar. Áætlunin ersundurliðuð þannig að hreinsun á innréttingum á tækjum sem og raflögnum úrýmsum vistarverum skipsins kæmi til með að verða 10 milljónir króna. Þá varáætlað að viðgerð og hreinsun á aðalvél og gír, á fjórum hjálparvélum, á skrúfu-og stýrisbúnaði sem og yfirferð á drifbúnaði þverskrúfu, yfirferð og hreinsun ádælum og skilvindum o.fl. myndi kosta 45 milljónir króna. Talið var aðkostnaður við nýjar innréttingar í stýrishús, íbúðum í reisn og undirafturþilfari næmi 41 milljón króna. Nýjar raflagnir, lýsing og tæki í íbúðum,stýrishúsi og vélarúmi var áætlað að myndi kosta 35 milljónir króna. Jafnframtvar talið að endurnýja þyrfti fjarskipta- og rafeindatæki sem og annantækjabúnað fyrir 20 milljónir króna. Kostnaður við ýmsar lagfæringar ogviðgerðir ofan þilfars var áætlaður 7 milljónir króna. Þá myndi slipptaka ogmálun kosta 8 milljónir króna og teikningar og eftirlit 10 milljónir króna.Ófyrirséður kostnaður var áætlaður 15% eða 26.400.000 krónur. Stefnduvar með bréfi stefnanda 10. desember 2015 gerð grein fyrir því að framangreindkostnaðaráætlun lægi fyrir sem og önnur áætlun frá Ráðgarði skiparáðgjöf ehf.þar sem viðgerðarkostnaður var talinn nema 241 milljón króna. Var stefndu gerðgrein fyrir því að Björgun ehf. hefði lýst yfir altjóni á skipinu. Þá var þarvísað til þess að tjónamatsmaður frá Tryggingamiðstöðinni hefði þegar skoðaðástand skipsins eftir að það náðist upp af botni hafnarinnar. Með bréfinu varfélaginu gefið færi á því að skoða skipið frekar ef það teldi að ekki væri umaltjón að ræða. Ekki liggur fyrir hvort slík skoðun hafi farið fram af hálfustefnda Tryggingamiðstöðvarinnar. Stefnduáttu þess kost samkvæmt framansögðu að leggja sjálfir mat á viðgerðarkostnaðskipsins eða afla mats sérfræðinga, eftir atvikum með dómkvaðningu matsmanna,til að hnekkja þeim áætlunum um viðgerðarkostnað sem stefnandi aflaði íöndverðu. Það gerðu stefndu ekki og er ósannað að viðgerðarkostnaður skipsinsnemi lægri fjárhæð en 135 milljónum króna. Telur dómurinn að stefndu verði aðbera hallann af því. Ekki er því efni til annars en að greiðsla úrhagsmunatryggingunni komi ásamt öðrum tryggingabótum til endurgreiðslu ísamræmi við ábyrgð stefndu á tjóninu sem varð þegar Perla RE sökk íReykjavíkurhöfn. Samkvæmtframansögðu er á það fallist að stefndu greiði stefnanda óskipt helming þesssem stefnandi hefur greitt úr húftryggingu Perlu RE, eða 65.085.000 krónur. Ennfremur verður stefndu gert að greiða stefnanda helminginn af 77.726.869 krónum(83.939.069 - 6.209.200), eða 38.863.435 krónur, sem stefnandi hefur greitt úrP&I ábyrgðartryggingu Perlu RE. Þá er á það fallist að stefndu greiðistefnanda helminginn af því sem stefnandi hefur greitt úr hagsmunatryggingusama skips, eða 8.250.000 krónur, sem og helming þess sem greitt hefur verið úráhafnatryggingu skipsins, eða 312.960 krónur. Samtals verður stefndu því gertað greiða stefnanda óskipt 112.511.395 krónur. Stefnandikrefst dráttarvaxta á grundvelli 9. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, frá þeim degi er mánuður var liðinn frá málshöfðuninni.Dráttarvaxtakröfunni er ekki mótmælt og verður á hana fallist eins og ídómsorði greinir. Íljósi niðurstöðu málsins og með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, þykir rétt að hver aðila beri sinn kostnað af rekstrimálsins fyrir dómi. Dómsuppkvaðninghefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 vegnaembættisanna dómsformanns. Dómendur og aðilar töldu ekki efni til þess að máliðyrði flutt að nýju. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum BárðiHafsteinssyni skipaverkfræðingi og Jóni I. Pálssyni skipatæknifræðingi.D Ó M S O R Ð: Stefndu,Stálsmiðjan-Framtak ehf. og Tryggingamiðstöðin hf., greiði stefnanda,Sjóvá-Almennum tryggingum hf., óskipt 112.511.395 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 1.desember 2016 til greiðsludags. Málskostnaðurmilli aðila fellur niður.
Mál nr. 216/2007
Aðild Frávísun frá héraðsdómi
S höfðaði mál gegn hlutafélaginu B til greiðslu skaðabóta vegna slyss sem hann varð fyrir á vinnustað sínum í versluninni Bónus, Spönginni. Í greinargerð í héraði upplýsti stefndi að hann væri ekki hlutafélag heldur einstaklingsfyrirtæki og lagði fram útprentun úr fyrirtækjaskrá því til staðfestingar. Stefndi B var sýknaður af kröfu S í héraði og áfrýjaði hann dóminum. Ekki var talið að gerð hefði verið grein fyrir því við rekstur málsins hvernig B gæti haft aðildarhæfi samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Málinu var því sjálfkrafa vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 26. febrúar 2007, en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 11. apríl sama ár. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann héraðsdómi öðru sinni 23. apríl 2007. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna líkamstjóns, sem áfrýjandi varð fyrir í vinnuslysi 21. desember 2000, er hann féll á gólf vinnustaðar síns í versluninni Bónus, Spönginni, Grafarvogi og slasaðist á hægri fæti. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti en til vara að hann verði aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna slyssins og að málskostnaður falli niður. Áfrýjandi hefur stefnt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Samkvæmt stefnu í héraði var mál þetta höfðað á hendur „Bónus hf. kt. 450199-3389, Skútuvogi 13, 104 Reykjavík“. Í greinargerð stefnda í héraði var sérstakur kafli um aðild þar sem segir: „Í upphafi skal tekið fram að stefndi er ekki hlutafélag eins og sagt er í stefnu heldur er stefndi einstaklingsfyrirtæki. Heiti stefnda er því Bónus en ekki Bónus hf.” Í greinargerðinni var vísað til útprentunar úr fyrirtækjaskrá Lánstrausts hf., þar sem segir að um sé að ræða „einstaklingsfyrirtæki með kennitölu (skráð fyrir 1. júlí 2003).“ Samkvæmt málflutningi fyrir Hæstarétti mun Bónus vera heiti í eigu Haga hf. Ekki hefur verið gerð grein fyrir því við rekstur málsins hvernig stefndi Bónus geti haft aðildarhæfi samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991. Af því leiðir að máli þessu verður vísað sjálfkrafa frá héraðsdómi. Málskostnaður verður ekki dæmdur en niðurstaða héraðsdóms um gjafsóknarkostnað verður staðfest. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnað skal vera óraskað. Mál þetta, sem var dómtekið 12. desember sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Sigmundi Friðgeiri Guðlaugssyni, Andrésbrunni 15, Reykjavík á hendur Bónus, Skútuvogi 13, Reykjavík og Sjóvá-Almennum Tryggingum hf., Kringlunni 5, 103 Reykjavík, til réttargæslu, með stefnu birtri 5. september 2006. Dómkröfur stefnanda eru eftirfarandi. Að viðurkennd verði með dómi skaðabótaskylda stefnda, Bónus, vegna tjóns sem stefnandi varð fyrir í vinnuslysi hinn 21. desember 2000, er hann féll á gólf vinnustaðar síns og slasaðist á hægra fæti. Þá er þess krafist að stefnda verði gert að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt málskostnaðaryfirliti lögmanns stefnanda, eins og ekki væri um gjafsóknarmál að ræða. Stefndi krefst þess aðallega að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Stefndi krefst þess til vara að hann verði aðeins talinn skaðabótaskyldur að hluta vegna þess slyss sem stefnandi varð fyrir hinn 21. desember 2000 og að málskostnaður verði felldur niður. Engar kröfur eru gerðar á hendur réttargæslustefnda og hefur hann engar kröfur gert í málinu. Málavextir. Stefnandi var starfsmaður stefnda í versluninni í Spönginni í Grafarvogi. Ágreiningslaust er að um kl. 7.00 árdegis hinn 21. desember 2000 féll hann á blautu gólfi verslunarinnar en ræstingafólk var þá enn að störfum. Er óhappið átti sér stað var stefnandi á gangi á milli frystikistu og vörurekka. Hann rann þar til og skall við það niður á annað hnéið. Stefnandi byggir á því að gólfið hafi verið nýbónað og því blautt og hann hafi ekki verið varaður við því. Stefnandi slasaðist við fallið á hægra hné og fann fyrir sárum verkjum og leitaði strax til Stefáns Dalbergs læknis. Var þann dag tappað af hnénu 60 ml af blóði. Hinn 26. janúar 2001 fór stefnandi í speglun á hné og kom í ljós rifinn framhluti medial menisk og mikill synovit auk blæðinga suprapatellert. Einnig sáust skemmdir í liðbrjóski á lærlegg í femuro patellar liðnum. Var einnig tekinn hluti medial menisk. Hinn 10. apríl 2001 var stefnandi speglaður á ný vegna verkja frá hnénu. Sást þá rifinn hluti af lateral menisk og var skemmdi hluti þess liðþófa tekinn. Stefnandi var enn speglaður 12. febrúar 2002 vegna verkja í hné. Sást við það að brjóskið, er skemmst hafði áður í femuropaterall liðnum, hafði losnað upp á smásvæði. Var það brjósk fjarlægt. Slysið var tilkynnt Vinnueftirliti ríkisins með tilkynningu sem móttekin var hinn 11. janúar 2001. Með bréfi 29. apríl 2002 óskaði þáverandi lögmaður stefnanda eftir að réttargæslustefndi tæki afstöðu til bótaskyldu stefnda. Bótaskyldu úr ábyrgðartryggingu var hafnað með tölvupósti 12. ágúst 2002. Hins vegar var fallist á greiðsluskyldu úr slysatryggingu launþega. Stefnandi vísaði málinu þá til Tjónanefndar vátryggingafélaganna sem komst að þeirri niðurstöðu að tjónið yrði ekki rakið til sakar stefnda og skyldi því ekki bætast. Stefnandi vísaði málinu því næst til Úrskurðarnefndar í vátryggingamálum sem komst að sömu niðurstöðu og tjónanefndin, þ.e. að ekki hefði verið sýnt fram á saknæma háttsemi starfsmanna stefnda eða vanbúnaðar sem hann bæri ábyrgð á. Stefnandi hefur, án árangurs, krafist viðurkenningar á bótaskyldu stefnda á líkamstjóni sínu. Hann telur sig hafa lögvarða hagsmuni af því að leita viðurkenningardóms um kröfur sínar, skv. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og höfðar því mál þetta. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi byggir kröfur sínar á, að leggja verði þá skyldu á vinnuveitanda, þegar hættulegar aðstæður skapist á vinnustað líkt og í þessu tilfelli, að upplýsa aðra starfsmenn um þá hættu sem er til staðar. Það gerði vinnuveitandinn ekki í þessu tilfelli. Byggir stefnandi á, að það hafi verið óforsvaranlegt að bóna gólf vinnustaða rétt áður en fólk mætti til vinnu. Byggir stefnandi á, að gólfið þar sem hann rann, hafi litið eins út, eins og það hefði verið þrifið og bónað um nóttina, eins og venja var. Gólfið hafi litið út eins og venjulega að morgni dags og gat stefnandi með engu móti séð að það hefði verið bónað seinna en vanalega og væri enn blautt. Byggir stefnandi á, að vinnuveitanda á slíkum vinnustað beri að láta þrífa gólf sem þessi utan vinnutíma annarra starfsmanna, en að öðrum kosti að vara starfsfólk við þeirri hættu sem skapast, með viðeigandi merkingum. Byggir stefnandi á, að eðlilegum öryggisráðstöfunum hafi ekki verið sinnt umræddan morgun við þrif á gólfi verslunarinnar. Slysið er stefnandi varð fyrir megi því rekja til þessarar saknæmu háttsemi vinnuveitanda stefnanda. Stefnandi byggir á, að þó ræstingarfólk hafi enn verið við störf á vinnustað hans, þegar hann mætti til vinnu, hafi hann mátt treysta því að starfsfólkið hefði ekki skilið umrætt gólf eftir sig nýbónað og hált, án þess að ræstingarfólkið eða yfirmaður hans myndi vara hann sérstaklega við slíkri hættu. Stefnandi byggir á að slysið megi rekja til ófullnægjandi og hættulegrar vinnuaðstöðu hjá stefnda. Stefnandi telur stefnda hafa brotið gegn skyldum sínum skv. lögum nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustað og reglugerðum settum skv. þeim. Bar stefnda að hafa vinnuaðstæður þannig að ekki skapaðist hætta af vinnu-umhverfi og athafnarými starfsmanna, þannig að hamlaði vinnuöryggi, sbr. 42. gr. laga nr. 46/1980, sbr. 6. gr. reglugerðar um húsnæði vinnustaða, nr. 581/1995, settar af stjórn vinnueftirlits ríkisins skv. heimild í 38., 43. og 44. gr. laga nr. 46/1980 og með hliðsjón af tilskipun 89/391EBE. Stefnandi byggir á, að ljóst sé að vinnuveitandi hans beri sök á því að hafa gólfið þar sem stefnandi féll nýbónað og blautt í upphafi vinnudags. Það komi beinlínis fram í gögnum málsins og sé höfuðorsök fyrir slysinu. Hvað varðar hins vegar sök stefnanda eða gáleysi, þá falli það meinta gáleysi undir svokallaða eigin sök tjónþola, en samkvæmt grunnreglum skaðabótaréttar beri vinnuveitandinn, tjónvaldurinn, sönnunarbyrði um eigin sök tjónþola. Neitar stefnandi að í gögnum málsins liggi fyrir sönnun um eigin sök stefnanda og sökum þess, að stefndi hafi ekki tilkynnt slysið til Vinnueftirlitsins, beri hann hallann af því sem óljóst má telja í málinu og þar með hallann af sönnunarskorti. Stefnandi byggir og á því að hann hafi orðið fyrir varanlegu líkamstjóni í ofangreindu slysi. Stefnandi styður dómkröfur sínar við almennu skaðabótaregluna og regluna um vinnuveitendaábyrgð. Stefnandi vísar til almennra reglna vinnuréttarins um fullkomnar og hættulausar vinnuaðstæður, til l. nr. 46/1980 um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum, einkum 42. gr. og reglna nr. 581/1995, um húsnæði vinnustaða, einkum 6. gr. Vísað er til 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 varðandi viðurkenningarkröfuna. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og vaxtakröfu við lög nr. 38/2001. Málsástæður og lagarök stefnda. Til vara byggir stefndi á því að tjón stefnanda sé að mestu leyti að rekja til eigin sakar stefnanda og ef til vill óhappatilviljunar. Stefnandi eigi því að bera stærstan hluta tjóns síns sjálfur. Því til stuðnings vísast til sömu málsástæðna og fram koma til rökstuðnings aðalkröfu eftir því sem við á. Um lagarök vísar stefndi einkum til reglna skaðabótaréttar um sönnun tjóns og sönnunarbyrði, gáleysi og eigin sök tjónþola. Um málskostnað er vísað til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Forsendur og niðurstöður. Óhapp stefnanda átti sér stað 21. desember 2000. Fyrir liggur í lögregluskýrslu af stefnanda, sem gefin var 10. apríl 2002, að hann sá að ræstingafólk var að störfum þegar hann mætti til vinnu svo og að verið var að skúra þann hluta gólfins þar sem óhappið átti sér stað og undirbúa hann undir bón. Í skýrslu stefnanda fyrir dómi ber hann að þegar hann hafi komið til vinnu hafi hann séð að gólf verslunarinnar var glansandi fínt. Á þeim stað þar sem óhappið átti sér stað sá stefnandi að gólfið var rennandi blautt, en gerði ekki greinarmun á, annars vegar nýbónuðu gólfi og hins vegar rennandi blautu gólfi. Í lögregluskýrslu frá 10. apríl 2002 af Guðmundi Karli Guðmundssyni, en hann var vitni að óhappinu, kemur fram að gólfið þar sem stefnandi féll hafi verið áberandi blautt, en hann vissi ekki hvort búið hefði verið að bóna það. Í lögregluskýrslu af Lofti Jens Magnússyni verslunarstjóra, dagsettri 10. apríl 2002, kemur fram að þar sem stefnandi féll hafi gólfið verið blautt og verið var að undirbúa þann hluta undir bón. Í skýrslu af Svavari Þór Lárussyni fyrir dómi, en hann stjórnaði þrifunum í versluninni, kom fram að hann sá stefnanda detta. Vitnið sagði að búið hefði verið að bóna gólfið og það hefði verið þurrt, því það væri bannað að ganga inná gólf sem væri blautt af bóni, þar sem bónið myndi þá eyðileggjast. Hann taldi ástæðu þess að stefnandi féll vera þá, að snjór hafi verið undir skóm hans. Með vísan til framangreinds lítur dómurinn svo á, að ekki sé hægt að rekja óhapp stefnanda til saknæmrar háttsemi hjá stefnda. Það er ekki saknæmt að þrífa gólf verslunarinnar þó að starfsmenn séu að mæta til vinnu. Stefnandi upplýsti sjálfur að gólfið hefði verið blautt og ekkert sem styður að það hafi verið blautt af bóni. Í ljósi þess að stefnandi vissi að gólfið var blautt hefði sérstök viðvörun frá öðrum ekki skipt máli. Að mati dómsins er hér um óhappatilvik að ræða. Stefnandi var fullfær sjálfur um að meta slysahættuna af því að ganga inn á blautt gólf. Þá er einnig til þess að líta að stefnandi var veill fyrir í hné en hann var nýkomin til vinnu eftir aðgerð á hnéinu og hafði hann því sérstaka ástæðu til að sýna varfærni. Það gerði hann ekki og því ber hann sjálfur ábyrgð á því tjóni sem hann varð fyrir. Óhapp þetta var tilkynnt til Vinnueftirlitsins 11. janúar 2001, það er um þremur vikum eftir að það átti sér stað. Að mati dómsins skiptir ekki máli í þessu tilviki þótt tilkynningin hafi borist svo seint, þar sem telja verður sannað að stefnandi rann í bleytu sem hann vissi um og ekkert í málinu hefur rennt stoðum undir þá fullyrðingu stefnanda að um blautt bón hafi verið að ræða. Með vísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða málsins að stefndi er sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Eftir atvikum þykir rétt að hvor aðili um sig beri sinn kostnað af málinu. Stefnandi hefur gjafsókn í málinu. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda, þar með talin málflutningsþóknun lögmannsins, Þormóðs Skorra Steingrímssonar hdl., sem er hæfilega ákveðin 250.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Við ákvörðun þóknunarinnar hefur ekki verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Af hálfu stefnanda flutti málið Þormóður Skorri Steingrímsson hdl. Af hálfu stefnda flutti málið Kristín Edwald hrl. Sigrún Guðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Stefndi, Bónus, er sýknaður af kröfu stefnanda, Sigmundar Friðgeirs Guðlaugssonar. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda greiðist úr ríkis­sjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, Þórmóðs Skorra Steingrímssonar hdl., 250.000 krónur.
Mál nr. 774/2016
Tryggingarbréf Veðréttindi Aðfararheimild Kröfugerð Frávísun frá héraðsdómi
L hf. höfðaði mál á hendur G o.fl. og krafðist þess að sér yrði heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt sinn í eignarhlutum þeirra í nánar tilgreindum fasteignum á grundvelli tveggja tryggingarbréfa. Málinu var vísað frá héraðsdómi þar sem í dómkröfu L hf. var ekki tilgreint fyrir hvaða fjárkröfu hann krefðist að sér yrði heimilað að gera fjárnám, sbr. d. lið 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Áfrýjendur skutu málinu upphaflega til Hæstaréttar 9. september 2016.Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 26. október 2016 og áfrýjuðu þauöðru sinni 21. nóvember sama ár. Þau krefjast þess aðallega að málinu verðivísað frá héraðsdómi, en til vara að þau verði sýknuð af kröfum stefnda. Þákrefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms ogmálskostnaðar fyrir Hæstarétti.Eftir áfrýjun héraðsdóms var búáfrýjandans Kristins G. Þórarinssonar tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur 14. desember 2016. Áfrýjandinn vísar um heimild tilreksturs málsins í eigin nafni, en til hagsbóta búinu, sbr. 1. og 2. mgr. 130.gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., til samþykkis skiptastjóra 4.janúar 2017. Í máli þessu krefst stefndi þess að sérverði heimilað að gera fjárnám inn í veðrétt sinn í eignarhluta áfrýjendannaGyðu Þórdísar Þórarinsdóttur og Jóhannesar Valgeirs Reynissonar í fasteigninniað Vesturfold 48 í Reykjavík og veðrétt sinn í eignarhluta áfrýjendannaGuðrúnar Hjaltalín Jóhannsdóttur og Kristins G. Þórarinssonar í fasteigninni aðBakkastöðum 17 í Reykjavík á grundvelli nánar tilgreindra tryggingarbréfa, enþau standi til tryggingar fjárskuldbindingum GKS eigna ehf. við stefndasamkvæmt „lánssamningi nr. 9318, útg. 10.09.2007, að fjárhæð kr.356.825.284,-.“ Í dómkröfu stefnda er ekki tilgreint fyrirhvaða fjárkröfu hann krefst að sér verði heimilað að gera fjárnám inn íveðrétti sína samkvæmt fyrrgreindum tryggingarbréfum. Vegna þessa óskýrleikakröfugerðarinnar verður málinu vísað frá héraðsdómi, sbr. d. lið 1. mgr. 80.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála.Samkvæmt 2. mgr. 130. gr., sbr. 166. gr.,laga nr. 91/1991 verður stefnda gert að greiða áfrýjendum málskostnað, semákveðinn verður í einu lagi á báðum dómstigum eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi.Stefndi, Landsbankinn hf., greiðiáfrýjendum, Gyðu Þórdísi Þórarinsdóttur, Jóhannesi Valgeiri Reynissyni, GuðrúnuHjaltalín Jóhannsdóttur og Kristni G. Þórarinssyni, hverju fyrir sig, samtals250.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur HéraðsdómsReykjavíkur10. júní 2016 Mál þetta, sem var dómtekið 18.maí sl., var höfðað með birtingu stefnu 14. og 21. október 2014 af stefnanda,Landsbankanum hf., Austurstræti 11 í Reykjavík á hendur stefndu, Gyðu ÞórdísiÞórarinsdóttur og Jóhannesi Valgeiri Reynissyni, báðum til heimils að Vesturfold48 í Reykjavík og Kristni G. Þórarinssyni og Guðrúnu Hjaltalín Jóhannsdóttur,báðum til heimilis að Bakkastöðum 17 í Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að honum verði með dómiheimilað að gera fjárnám inn í veðrétt sem hann á í eignarhlutum stefndu GyðuÞórdísar og Jóhannesar Valgeirs í fasteigninni Vesturfold 48, Reykjavík,fastanúmer 204-0501, ásamt tilheyrandi hlutdeild í eignarlóðum og öllu því semeigninni fylgir og fylgja ber, á grundvelli tryggingarbréfs nr. 0115-63-150891,útgefnu 14. september 2007, að fjárhæð 10.000.000 króna, verðtryggt samkvæmtvísitölu neysluverðs, þá 273,1 stig, sem sett var til tryggingar skuldum ogfjárskuldbindingum GKS eigna ehf. við stefnanda samkvæmt lánssamningi nr. 9318,útg. 10. september 2007, að fjárhæð 356.825.284 krónur. Jafnframt krefststefnandi þess að honum verði með dómi heimilað að gera fjárnám inn í veðréttsem hann á í eignarhlutum stefndu Kristins og Guðrúnar í fasteigninniBakkastöðum 17, Reykjavík, fastanúmer 224-0801, ásamt tilheyrandi hlutdeild íeignarlóðum og öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber, á grundvellitryggingarbréfs nr. 0115-63-150890, útgefnu 10. september 2007, að fjárhæð10.000.000 króna, verðtryggt samkvæmt vísitölu neysluverðs, þá 273,1 stig, semsett var til tryggingar skuldum og fjárskuldbindingum GKS eigna ehf. viðstefnanda samkvæmt lánssamningi nr. 9318, útg. 10. september 2007, að fjárhæð356.825.284 krónur. Þá krefst stefnandi málskostnaðar, auk virðisaukaskatts afmálflutningsþóknun. Stefndu krefjast sýknu og málskostnaðar til handa hverju þeirra um sig,auk virðisaukaskatts. Stefndu kröfðust upphaflega frávísunar málsins en meðúrskurði dómsins 8. maí 2015 var kröfunni hafnað. I Einkahlutafélagið GKS eignirkeypti fasteignirnar Gerplustræti 13-15, 17-19 og 21-23 af félaginu HFH hf.árið 2007 á 302.400.000 krónur. Landsbanki Íslands hf. og GKS eignir ehf. gerðuþann 10. september 2007 með sér lánssamning nr. 9318 vegna þessara kaupa. Lániðvar að jafnvirði 302.400.000 krónur í hlutföllunum og myntunum 50% svissneskurfranki, 25% japanskt jen og 25% Bandaríkjadollar. Lánstími var eitt ár ogskyldi lánið greiðast að fullu með einni greiðslu afborgunar og áfallinna vaxtaí lok lánstímans 28. ágúst 2008. Vextir skyldu vera breytilegir, jafnháirLIBOR-vöxtum í samræmi við lengd vaxtatímabils hverju sinni, auk 2,5%vaxtaálags. Vextir skyldu reiknast frá útborgunardegi og greiðast eftir á ágjalddögum. Við vaxtaútreikning skyldi taka mið af þeim vaxtareglum er varðidagsfjölda sem í gildi voru á alþjóðlegum gjaldeyrismörkuðum á hverjum tíma. Skilmálabreyting var gerð álánssamningnum með viðauka 4. september 2008. Þar kom fram að eftirstöðvarlánsins 28. ágúst 2008 voru 2.907.280,44 svissneskir frankar, 1.250.823,43Bandaríkjadollarar og 137.257.761 japanskt jen. Með viðaukanum var lánstímanumbreytt þannig að greiða bar lánið 8. október 2008. Vextir skyldu reiknast frá28. ágúst 2008. Til tryggingar skilvísri ogskaðlausri greiðslu lánssamningsins gaf GKS eignir ehf. út tryggingarbréf nr.0115-63-150890 þann 10. september 2007 til tryggingar skilvísri og skaðlausrigreiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum félagsins við stefnanda,upphaflega að fjárhæð 10.000.000 króna, verðtryggt samkvæmt vísitöluneysluverðs m.v. grunnvísitöluna 273,1 við undirritun. Með bréfinu varfasteignin Bakkastaðir 17 í Reykjavík, fastanúmer 224-0801, sett að veði.Stefndu Kristinn og Guðrún eru þinglýstir eigendur fasteignarinnar og samþykktuþau veðsetninguna með undirritun sinni. Uppreiknuð staða tryggingarbréfsins 19.september 2014 var 15.455.877 krónur. Þá gaf GKS eignir ehf. út annaðtryggingarbréf, nr. 0115-63-150891 þann 14. september 2007 til tryggingarskilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingumfélagsins við stefnanda, upphaflega að fjárhæð 10.000.000 króna, verðtryggtsamkvæmt vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitöluna 273,1 við undirritun.Með bréfinu var fasteignin Vesturfold 48 í Reykjavík, fastanúmer 204-0501, settað veði. Stefndu Gyða Þórdís og Jóhannes Valgeir eru þinglýstir eigendur fasteignarinnarog rituðu þau undir skjalið til samþykkis veðsetningunni. Uppreiknuð staðatryggingarbréfsins 19. september 2014 var 15.455.877 krónur. Þann 17. maí 2010 var gerðurkaupsamningur og afsal milli GKS eigna ehf. og Hamla 1 ehf., dótturfélags stefnanda,um fasteignirnar að Gerplustræti. Samkvæmt samningnum keyptu Hömlur 1 ehf.fasteignirnar á 90.000.000 króna. Með úrskurði HéraðsdómsReykjavíkur 4. október 2010 var bú GKS eigna ehf. tekið til gjaldþrotaskipta.Stefnandi lýsti kröfum í þrotabúið að fjárhæð 1.278.002.799 krónur á grundvelli111. gr. laga nr. 21/1991, en eftirstöðvum samkvæmt 113. og 114. gr. laganna.Skiptum lauk í þrotabúinu 17. desember 2010 án þess að greiðsla fengist upp ílýstar kröfur. Óumdeilt er að stefnandi hefurtekið við réttindum samkvæmt framangreindum lánssamningi og tryggingarbréfum.II Stefnandi byggir kröfur sínar á lánssamningi nr. 9318 og tryggingarbréfum nr. nr.0115-63-150891 og 0115-63-150890 og skilmálum þeirra. Skuldsamkvæmt lánssamningnum hafi gjaldfallið við töku bús GKS eigna ehf. tilgjaldþrotaskipta, sbr. 99. gr. laga nr. 21/1991. Uppgreiðsluverðmætisamningsins á úrskurðardegi hafi verið 1.232.613.112 krónur. Stefnandi hafilýst kröfum í búið en engar eignir hafi fundist og skiptum hafi lokið í því meðformlegum hætti 17. desember 2013, skv. 155. gr. laga nr. 21/1991, án þess aðgreiðsla fengist upp í lýstar kröfur. Við þær aðstæður sem hafiskapast þegar héraðsdómur hafi komist að þeirri niðurstöðu að ákvæði umgengistryggingu lána væri ólögmæt verðtrygging hafi það verið talinn rétturlántakenda og ábyrgðarmanna að þurfa ekki að þola fullnustuaðgerðir af hálfukröfuhafa sinna á meðan réttaróvissa ríkti í tengslum við lögmæti lána þeirra.Í kjölfar dóma Hæstaréttar um ólögmæti gengistryggðra lána hafi bankinnendurreiknað lán viðskiptavina sinna í samræmi við ákvæði laga nr. 151/2010 semhafi m.a. falið í sér breytingar á lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.Það hafi verið mat stefnanda að lán nr. 9318 fæli í sér slíka gengistryggingu.Eftirstöðvar lánsins hafi því verið endurreiknaðar í samræmi við ákvæði laganr. 38/2001, sbr. lög nr. 151/2010, miðað við lægstu óverðtryggðu vexti semSeðlabanki Íslands birti. Eftirstöðvar lánsins fyrir útreikning hafi verið1.011.483.500 krónur en eftir endurútreikning 356.825.284 krónur.Endurútreikningurinn hafi miðast við 29. ágúst 2011. Lántakanda, GKS eignumehf., hafi verið sent bréf með þessari niðurstöðu, dags. 30. ágúst 2011. Framkomi í bréfinu að eftirstöðvar eftir endurútreikning myndi nýjan höfuðstóllánsins og að þar sem breytingar á láninu hafi verið framkvæmdar í samræmi viðákvæði vaxtalaga þurfi ekki að gera skriflegan viðauka við lánið. Með dómumHæstaréttar í málunum nr. 600/2011 og 464/2012 hafi verið komist að þeirriniðurstöðu að greiðslukvittanir hefðu jafngilt fullnaðarkvittunum og aðendurútreikningur lána hefði átt að taka mið af því. Þar sem aldrei hafi veriðgreitt af láni nr. 9318 séu engar fullnaðarkvittanir til. Það sé því matbankans að ekki hafi þurft að leiðrétta endurútreikninginn frekar. Í ljósiframangreinds sé tekið mið af nýrri stöðu lánsins í kröfum stefnanda. Stefnandi byggi á því að kröfurhans á hendur GKS eignum ehf. njóti veðréttar í framangreindum fasteignumstefndu á grundvelli tryggingarbréfa nr. 0115-63-150891 og 0115-63-150890. GKSeignir ehf. skuldi stefnanda meira en sem nemi hámarki tryggingarbréfanna ogþví beri að heimila stefnanda að gera fjárnám inn í þá veðrétti sem stefnandieigi í eignarhlutum stefndu í fasteignum þeirra fyrir kröfum sínum. Ekki séunnt að höfða mál gegn skuldara lánssamningsins, GKS eignum ehf. Stefnandi hafiekki tryggt sér aðfararhæfa kröfu á hendur GKS eignum ehf. áður en bú þess hafiverið tekið til gjaldþrotaskipta. Honum sé því nauðsyn á að fá dóm um að honumsé heimilað fjárnám í umræddum fasteignum stefndu að því marki semveðtryggingarnar taki til dómkrafnanna samkvæmt ákvæðum tryggingarbréfanna. Íbáðum tilfellum sé um að ræða allsherjarveð og því ekki unnt að fara beint íaðför samkvæmt 1. gr. laga nr. 90/1989 eða beiðast nauðungarsölu samkvæmt 6.gr. laga nr. 90/1991 á grundvelli þess. III Stefndu reisa sýknukröfu sínafyrst og fremst á því að um aðildarskort sé að ræða. Skuldskeyting hafi orðið álánasamningi nr. 9318 með samningi, dags. 17. maí 2010. Aðalskuldari áhvílandiveðskulda hafi þar orðið Hömlur 1 ehf. GKS ehf. hafi gengið tilfullnaðaruppgjörs við stefnanda með því að afsala öllum eignum félagsins tildótturfélags stefnanda að hans frumkvæði. Hömlur 1 ehf. hafi með samningnumtekist á hendur skyldur veðsala og skuldara, en í 7. gr. samningsins segi: „Meðþví að kaupandi, Hömlur 1 ehf. hefur yfirtekið framangreindar veðskuldir og þarmeð staðið seljanda, GKS eignir ehf. full skil á kaupverði ...“ Uppgefiðkaupverð hafi verið 90.000.000 króna sem nemi tæplega 30% af kaupverði samkvæmtkaupsamningi milli GKS eigna ehf. og HFH hf., en það hafi verið til málamynda.Af samningnum megi ráða að kaupverðið hafi verið hærra en höfuðstólsfjárhæðskuldar GKS eigna ehf. en endanlegir endurútreikningar hafi ekki farið fram. Þar sem nýr aðalskuldari hafikomið að láninu falli skuldbindingar ábyrgðarmanna og veðsala niður nema þeirsamþykki annað. Ef stefnandi telur enn fram kröfu vegna lánssamningsins sébyggt á því að veðsalar hafi ekki veitt samþykki sitt og því verði ekki gengiðað fasteignum veðsala eftir skuldaraskipti. Stefnanda hafi því borið að aflýsabréfunum af fasteignum stefndu. Eftir skuldskeytinguna eigi stefndu ekki aðildað málinu. Þá sé jafnframt byggt á því aðábyrgð stefndu hafi fallið niður þegar viðauki var undirritaður þann 4.september 2008 án þess að aflað væri samþykkis stefndu. Þá hafi ábyrgð stefnduverið felld niður með því að Þórarinn Kristinsson hafi tekist á hendursjálfskuldarábyrgð að fjárhæð 75.000.000 króna. Stefnandi hafi fallið frá kröfumá hendur Þórarni og ábyrgð annarra ábyrgðarmanna hafi því fallið niður, sbr. 2.mgr. 10. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. GKS eignir ehf. hafi gengið tilfullnaðaruppgjörs við stefnanda með framangreindum samningi. Það verði ráðið aforðanna hljóðan þrátt fyrir villandi framsetningu. Stefnandi hafi ekki sýntfram á vanskil Hamla 1 ehf. eða að félagið hafi vanhaldið skyldur sínar.Stefndu hafi aldrei móttekið neinar tilkynningar um vanskil. Byggt sé á því aðlánssamningurinn sé uppgreiddur. Stefndu hafi ekki fallist á áframhaldandiveðsölu vegna skuldskeytingar þótt stefndu Kristinn og Gyða hafi ritað undirfyrir hönd GKS eigna ehf., en þau hafi ritað firmað. Stefndu eða GKS eignir ehf. hafiekki haft neina aðkomu að ráðstöfun veðanna að Gerplustræti. Stefnandi hafiekki greint frá því hvernig Hömlur 1 ehf. hafi rækt skyldur sínar sem veðsali.Skyldur veðsala séu ríkar og varði helst að tryggja verðmæti eigna. Hömlur 1ehf. hafi tekist á hendur skyldur veðsala. Samþykki lánveitandi að veð standi ekkilengur til tryggingar efndum samnings þannig að staða ábyrgðarmanna versni tilmuna falli ábyrgðir þeirra niður, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 32/2009.Stefndu verði ekki bundin af málamyndagerningum stefnanda þar sem eignir séuseldar óvenjulega lágu verði. Þá telja stefndu aðkaupsamningur og afsal frá 17. maí 2010 sé svo óskýr og villandi að það séósanngjarnt að bera hann fyrir sig. Því beri að túlka hann stefndu í hag eðabreyta ákvæðum hans þannig að skyldur stefndu falli niður, eins og stefndu hafimátt ætla af orðalagi hans. Horfa verði til 1. og 2. mgr. 36. gr. laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Verulegur aðstöðumunurhafi verið á aðilum við samningsgerðina auk þess sem hún hafi öll verið á hendistefnanda. Jafnframt verði að líta til laganr. 99/2004 um sölu fasteigna, fyrirtækja og skipa varðandi sölu fasteignannaað Gerplustræti til Hamla 1 ehf. Stefnandi hafi verið milligönguaðili viðsöluna, sbr. 1. gr. laganna, og hafi því borið að fara eftir þeim lögum, ekki síst15. gr. um góða starfshætti, sem áskilji að gæta þurfi hagsmuna beggja aðila ogsjá til þess að aðila séu ekki settir ólögmætir, ósanngjarnir eða óeðlilegirkostir í samningnum. Orðalag kaupsamningsins og afsalsins sé óskýrt ogóeðlilegt. Einnig verði að líta til 19. gr. laga nr. 161/2002 umfjármálafyrirtæki, en þar sé fjallað um góðar venjur og viðskiptahætti. Þaðgeti ekki talist til góðra viðskiptahátta að byggja rétt á tryggingarbréfumþegar aðili megi með réttu ætla að fjárskuldbinding hafi verið gerð upp fyrirtilstuðlan fjármálafyrirtækisins sjálfs. Þá beri að líta til laga nr.32/2009 um ábyrgðarmenn, en lögin taki jafnframt til veðsala. Stefnandi hafivanrækt að kynna stefndu afstöðu sína fram til júní 2014. Þannig hafi þau ekkifengið tilkynningar í samræmi við 7. gr. laganna. Stefndu byggi jafnframt á því aðkrafa að baki tryggingarbréfinu sé fyrnd. Hún hafi fyrnst frá lokumgjaldþrotaskipta á tveimur árum frá skiptalokum að telja, sbr. 2. mgr. 165. gr.laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Krafan hafi því verið fyrnd 30.desember 2012 þótt veðrétturinn haldi. Þá byggi stefndu á því aðstefnandi hafi sýnt af sér tómlæti við að hirða um kröfur sínar. StefnduKristinn og Guðrún hafi gengið í gegnum endurskipulagningu skulda sinna hjástefnanda án þess að fjallað hafi verið um þessa kröfu. Ráðstöfun veða aðGerplustræti hafi ekki verið í samráði við stefndu þrátt fyrir hagsmuni þeirra.Þá hafi stefndu ekki verið kynnt að stefnandi teldi þau enn til ábyrgðarmanna. Að lokum krefjist stefndu lækkunará fjárkröfu stefnanda með vísan til innborgana. IV GKS eignir ehf. gaf út tvötryggingarbréf, 10. og 14. september 2007 til tryggingar skilvísri ogskaðlausri greiðslu á öllum skuldum og fjárskuldbindingum sínum við LandsbankaÍslands hf., nú eða síðar, í hvaða formi sem er, á hvaða tíma sem er og í hvaðagjaldmiðli sem er. Var fjárhæð beggja tryggingarbréfanna 10.000.000 króna aukdráttarvaxta, verðbóta og kostnaðar. Voru bankanum settar að veði tværfasteignir. Samkvæmt öðru tryggingarbréfinu var um að ræða fasteignina aðVesturfold 48 í Reykjavík og var tryggingarbréfið áritað um samþykki þinglýstraeigenda, stefndu Gyðu Þórdísar og Jóhannesar Valgeirs. Samkvæmt hinutryggingarbréfinu var fasteignin að Bakkastöðum 17 í Reykjavík sett að veði ogundirrituðu þinglýstir eigendur fasteignarinnar, stefndu Kristinn og Guðrún,bréfið til samþykkis veðsetningunni. Stefnandi krefst þess að honum verðiheimilað að gera fjárnám inn í veðrétt sinn í fasteignum stefndu samkvæmttryggingarbréfunum. Byggir stefnandi á því að lánið sé ekki að fullu greitt og ekki hafifengist greiðsla upp í skuldina við gjaldþrotaskipti GKS eigna ehf. Sýknukrafa stefndu byggist í fyrsta lagi á því að umaðildarskort sé að ræða. Nýr aðalskuldari hafi komið að láninu við yfirtökuHamla 1 ehf. Með kaupsamningi og afsali, dags. 17. maí 2010, seldi og afsalaðiGKS eignir ehf. fasteignunum að Gerplustræti 13-15, 17-19 og 21-23 til Hamla 1ehf. Stefndu Kristinn og Gyða Þórdís lýstu því bæði fyrir dóminum að þau hefðuverið boðuð á fund hjá Landsbanka Íslands hf. þar sem kaupsamningurinn ogafsalið hafi verið tilbúið, en bankinn hafi tekið eignir félagsins á 90.000.000króna og þau hafi ekkert haft um þá fjárhæð að segja. Þau hafi bæði litið svo áað um fullnaðaruppgjör vegna skulda félagsins hafi verið að ræða og þau væruþví laus allra mála. GKS eignir ehf. keypti fasteignirnar að Gerplustrætiá 302.400.000 krónur og tók lán hjá Landsbanka Íslands hf. fyrir allri þeirrifjárhæð. Um byggingarlóðir var að ræða og hugðist félagið reisa íbúðarhúsnæði álóðunum. Ekkert varð hins vegar af þeim framkvæmdum. Þegar kaupsamningurinn viðHömlur 1 ehf. var gerður, 17. maí 2010, var lánið í vanskilum og var staða þessyfir 1.000.000.000 króna. Samkvæmt samningnum voru fasteignirnar keyptar á 90.000.000króna með yfirtöku kaupanda á skyldum veðsala samkvæmt veðskuldum. Stefndutelja að verðið hafi einungis verið sett inn til málamynda, enda nemi þaðeinungis um 30% af upphaflegu kaupverði. Í málinu liggur frammi tölvuskeytifasteignasala til starfsmanns stefnanda, dags. 28. maí 2010, þar sem fram kemurað verðmat fasteignasölunnar sé 25.000.000 króna fyrir hverja lóð. Þá liggurframmi útprentun úr fasteignaskrá þar sem fasteignamat hverrar lóðar, á þessuári, er skráð rúmlega 28.000.000 króna, en við gerð kaupsamningsins var þaðrúmlega 15.000.000 króna af hverri lóð. Með hliðsjón af þessu þykja stefnduekki hafa sýnt fram á að um ósanngjarnt verð sé að ræða. Stefndu telja að Höldur 1 ehf. hafi tekist á hendur skyldurveðsala og skuldara með framangreindum kaupsamningi og afsali. Í 5. gr. samningsins erfjallað um veðbönd og kvaðir. Þar kemur fram að lóðirnar séu seldar án annarrakvaða en komi fram í veðbandayfirliti. Kaupandi yfirtaki skyldur veðsala vegnaallra áhvílandi veðskulda, en þar sé um að ræða tryggingarbréf að fjárhæð362.400.000 krónur, dags. 10. september 2007, með skjalnúmerið411-U-010282/2007 sem hvíli á öllum eignunum. Ekki er því um það að ræða aðskuld samkvæmt lánssamningi 9318 eða aðrar skuldir GKS eigna ehf. hafi veriðteknar yfir. Er stefndu því ekki hald í framangreindri málsástæðu og var enginástæða til þess að leita samþykkis stefndu vegna þessa. Stefnandi hefur gert grein fyrir því í gögnum málsinshvernig framangreindri greiðslu var ráðstafað inn á skuldir GKS eigna ehf. Þáhefur verið gerð grein fyrir öðrum innborgunum og endurútreikningi. Stefnduhafa ekki sýnt fram á að kaupverðið hafi í raun verið hærra enhöfuðstólsfjárhæð skuldarinnar eins og þau halda fram. Þá kom fram hjá stefndufyrir dóminum að þau hefðu ekki ritað undir önnur skjöl en kaupsamninginn ogafsalið. Er því ekkert sem bendir til þess að gengið hafi verið frá einhverskonar fullnaðaruppgjöri eða að líta beri á kaupsamning og afsal frá 17. maí2010 sem slíkt. Stefndu byggja jafnframt á því að ábyrgð þeirra hafifallið niður við undirritun viðauka 4. september 2008 án þeirra samþykkis. Aftryggingarbréfum sem stefndu undirrituðu er ljóst að ekki var þörf samþykkisþeirra fyrir breytingum á skuldbindingum GKS eigna ehf., en með þeim samþykktuþau veðsetningu fasteignar sinnar til tryggingar öllum skuldbindingum GKS eignaehf. til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu á öllum skuldum ogfjárskuldbindingum félagsins við Landsbanka Íslands hf., hvort sem þær væru tilstaðar nú eða síðar, í hvaða formi sem þær væru, hvenær sem er og í hvaðagjaldmiðli sem er. Þá var ekki um það að ræða að aukið væri við skuldbindingustefndu með skilmálabreytingunni heldur var GKS eignum ehf. veitturgjaldfrestur vegna lánsins sem var þegar gjaldfallið. Framangreindri málsástæðustefndu verður því hafnað. Stefndu telja einnig að ábyrgðþeirra hafi fallið niður með því að stefnandi hafi fallið frá kröfum á hendurÞórarni Kristinssyni sem hafi tekist á hendur sjálfskuldarábyrgð vegna skuldarGKS eigna ehf. að fjárhæð 75.000.000 króna, með vísan til 2. mgr. 10. gr. laganr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Stefndu hafa ekki sýnt fram á að skuldir GKS eignaehf. hafi fengist greiddar að því marki að þær séu orðnar lægri en uppreiknuðstaða tryggingarbréfanna og hafa sjálfskuldarábyrgðir annarra ekki áhrif áskuldbindingar þeirra sem veðsala. Þá verður ekki talið að stefndu séuábyrgðarmenn í skilningi laga nr. 32/2009. Samkvæmt 2. gr. laganna er meðábyrgðarmanni átt við einstakling sem gengst persónulegaí ábyrgð eða veðsetur tilgreinda eign sína til tryggingar efndum lántaka. Íathugasemdum með frumvarpi til laganna segir að þegar um persónulega ábyrgðræði standi að meginstefnu til allar eignir viðkomandi til tryggingar efndumlánsins en þegar veitt er veð sé það jafnan tilgreind eign eða eignir. Umsamningsveð gildi lög nr. 75/1997, en samkvæmt 19. gr. þeirra öðlast veðrétturréttarvernd við þinglýsingu. Ljóst er því að veðréttindi og persónuleg ábyrgðveðsala þurfa ekki að fara saman eða fylgjast að. Í málinu er ekki gerðfjárkrafa á hendur stefndu heldur er byggt á því að þau séu veðsalar sem hafisamþykkt veðsetningu eigna sinnar án persónulegrar ábyrgðar til tryggingarskuld við stefnanda. Er því um að ræða veðréttindi án persónulegrar ábyrgðarveðsala. Stefndu bera því við að þeim hafi ekki borist neinartilkynningar frá stefnanda um vanskil skuldara og vísa um það til 7. gr. laga nr. 32/2009 um ábyrgðarmenn. Samkvæmtákvæðinu skal lánveitandi senda ábyrgðarmanni skriflega, svo fljótt sem kosturer, tilkynningu um vanefndir lántaka, um að veð eða aðrar tryggingar séu ekkilengur tiltækar og um andlát lántaka eða hvort bú hans hafi verið tekið tilgjaldþrotaskipta. Þá skal lánveitandi eftir hver áramót senda upplýsingar umstöðu láns sem ábyrgð stendur fyrir og yfirlit yfir ábyrgðir. Stefnandi hefurlagt fram í málinu afrit tilkynninga sem hann kveðst hafa sent stefnduöllum. Er þar að finna innheimtuviðvörun, dags. 25. júní 2014, oginnheimtubréf, dags. 5. ágúst 2014. Þá hefur hann einnig lagt fram tilkynningutil ábyrgðarmanns um gjaldþrot skuldara, dags. 8. október 2010, og yfirlitábyrgða 1. janúar 2011, 1. janúar 2012, 5. janúar 2013, 31. desember 2013 og 3.janúar 2015. Í öllum þessum tilkynningum er stefndu gerð grein fyrir lánsveðinuog hver ábyrgðarfjárhæðin er. Allar framangreindar tilkynningar bera með sér aðhafa verið sendar stefndu. Ekki eru gerðar kröfur til þess í lögunum aðtilkynningar séu sendar með sannanlegum hætti. Er því ekki unnt að fallast áþað með stefndu að þau hafi ekki fengið neinar tilkynningar. Stefndu bera því við að kaupsamningur og afsal frá17. maí 2010 séu svo óskýr og villandi að ósanngjarnt sé fyrir stefnanda aðbera samninginn fyrir sig. Stefndu voru ekki aðilar að samningnum frá 17. maí2010. Þá verður ekki séð að GKS eignir ehf. hafi gert neinar athugasemdir viðsamninginn. Það er almenn regla kröfuréttar að aðilar samnings hafa einirforræði á túlkun hans og framkvæmd og geta einir haft uppi kröfur í tilefni afætlaðri vanefnd hans. Aðrir, svo semábyrgðarmenn á skuldum samningsaðila, eiga almennt ekki aðild að slíkum málumenda þótt þeir kunni að hafa hagsmuni af því hvernig samningur er skýrður eðaframkvæmdur. Þar sem stefndu voru ekki aðilar að framangreindum samningi getaþau ekki reist kröfur sínar á því að ákveðin framkvæmd eða túlkun hans væriþeim hagfelldari en önnur. Stefndu byggja jafnframt áþví til stuðnings sýknukröfu sinni að krafan að baki tryggingarbréfinu séfyrnd. Hún hafi verið fyrnd í árslok 2012, eða tveimur árum eftir skiptalok íþrotabúi GKS eigna ehf. Skuldbinding GKS eigna ehf. byggðist á lánssamningi enkrafa samkvæmt honum fyrnist á 10 árum og hefst fyrningarfresturinn á gjalddagakröfunnar. Allar kröfur á hendur GKS eignum ehf. féllu í gjalddaga við töku búsfélagsins til gjaldþrotaskipta, sbr. 99. gr. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl. Stefndu byggja á því að nýr fyrningarfrestur hafi byrjaðað líða við skiptalok í þrotabúi GKS eigna ehf., sem var 17. desember 2010,sbr. 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., en þar segirað þrotamaður beri ábyrgð á skuldum sínum sem fáistekki greiddar við gjaldþrotaskiptin. Hafi kröfu verið lýst viðgjaldþrotaskiptin og ekki fengist greidd við þau sé fyrningu slitið gagnvartþrotamanninum og byrji þá nýr tveggja ára fyrningarfrestur að líða á þeim degisem skiptunum er lokið. Við lok gjaldþrotaskipta á búi lögaðila hættir hann aðvera til og getur ekki eftir það borið nein réttindi eða skyldur. Einstaklingurber hins vegar enn ábyrgð á skuldum sínum sem fást ekki greiddar viðgjaldþrotaskiptin. Ljóst er því að 2. mgr. 165. gr. laga nr. 21/1991 á eingönguvið um einstaklinga en ekki lögaðila. Með hliðsjón af framangreindu verður þvíhafnað að krafa stefnanda sé fyrnd. Stefndu byggja ennfremur á því að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti. Verður ekki fallist á aðstefnandi hafi sýnt af sér vanrækslu við að gæta hagsmuna sinna sem leiði tilþess að ábyrgð þeirra falli niður, en eins og þegar hefur verið rakið vorustefndu sendar margar tilkynningar vegna málsins. Þá er ekkert fram komið í málinusem getur leitt til þess að það yrði talið ósanngjarnt og andstætt góðriviðskiptavenju að bera framangreind tryggingarbréf með veði í fasteignumstefndu fyrir sig, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga. Ekki verður séð aðnein efni séu til að taka til greina kröfu um lækkun í málinu, en stefnandihefur gert fulla grein fyrir ráðstöfun allra innborgana í málinu. Með hliðsjón af ölluframangreindu verður fallist á kröfu stefnanda um að honum verði heimilaðfjárnám inn í veðrétt hans í fasteignunum að Vesturfold 48 og Bakkastöðum 17. Meðhliðsjón af málsúrslitum og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991verða stefndu dæmd til að greiða stefnanda málskostnað sem þykir hæfilegaákveðinn 600.000 krónur. Barbara Björnsdóttirhéraðsdómari kveður upp þennan dóm. D Ó M S O R Ð : Stefnanda, Landsbankanum hf., erheimilt að gera fjárnám inn í veðrétt sem hann á í eignarhlutum stefndu, GyðuÞórdísar Þórarinsdóttur og Jóhannesar Valgeirs Reynissonar, í fasteigninniVesturfold 48, Reykjavík, fastanúmer 204-0501, ásamt tilheyrandi hlutdeild íeignarlóðum og öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber, á grundvellitryggingarbréfs nr. 0115-63-150891, útgefnu 14. september 2007, að fjárhæð10.000.000 króna, verðtryggt samkvæmt vísitölu neysluverðs, þá 273,1 stig, semsett var til tryggingar skuldum og fjárskuldbindingum GKS eigna ehf. viðstefnanda samkvæmt lánssamningi nr. 9318, útg. 10. september 2007, að fjárhæð356.825.284 krónur. Stefnanda er jafnframt heimiltað gera fjárnám inn í veðrétt sem hann á í eignarhlutum stefndu, Kristins G.Þórarinssonar og Guðrúnar Hjaltalín Jóhannsdóttur, í fasteigninni Bakkastöðum17, Reykjavík, fastanúmer 224-0801, ásamt tilheyrandi hlutdeild í eignarlóðumog öllu því sem eigninni fylgir og fylgja ber, á grundvelli tryggingarbréfs nr.0115-63-150890, útgefnu 10. september 2007, að fjárhæð 10.000.000 króna,verðtryggt samkvæmt vísitölu neysluverðs, þá 273,1 stig, sem sett var tiltryggingar skuldum og fjárskuldbindingum GKS eigna ehf. við stefnanda samkvæmtlánssamningi nr. 9318, útg. 10. september 2007, að fjárhæð 356.825.284 krónur. Stefndu greiðistefnanda óskipt 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 474/2013
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Frávísun frá Hæstarétti
Embætti sérstaks saksóknara hefur í dag krafist þess að X, kt. [...], verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til mánudagsins 15. júlí 2013 kl. 16.00. Til vara er þess krafist að X verði gert að sæta farbanni allt til 31. júlí 2013 kl. 16.00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júlí 2013, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærðir eru í einu lagi úrskurðir Héraðsdóms Reykjaness 10. júlí 2013, þar sem varnaraðila var annars vegar gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 15. júlí 2013 klukkan 16 og hins vegar einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinir kærðu úrskurðir verði felldir úr gildi en til vara „að í stað gæsluvarðhalds- og einangrunarvistunar verði vægustu úrræðum beitt“ samkvæmt ákvæðum sakamálalaga. Verði ekki fallist á aðalkröfu krefst varnaraðili þess að réttindi hans samkvæmt c., d. og e. liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 haldist óskert, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fyrir liggur að varnaraðili var látinn laus aðfaranótt 14. júlí 2013. Samkvæmt því hefur varnaraðili ekki lengur lögvarða hagsmuni af að leyst verði úr kæru hans. Verður málinu því vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 151/2008
Kauphöll Tilkynning Áminning Févíti
A krafðist þess að ógilt yrði með dómi ákvörðun K um að áminna félagið opinberlega og beita það févíti, og að K yrði gert að birta dóm þess efnis á fréttavef sínum að viðlögðum dagsektum. Hafði K áminnt félagið fyrir brot á reglum K um birtingu á 6 mánaða uppgjöri félagsins sem K taldi ekki taka nægjanlega mið af samstæðuuppgjöri A heldur fyrst og fremst uppgjöri móðurfélagsins. Í málinu byggði A meðal annars á því að félagið hefði farið að öllum tilmælum K um úrbætur á tilkynningunni sem að endingu hefði uppfyllt reglur K. Talið var að þrátt fyrir að fyrirsögn tilkynningar A hefði eingöngu snúið að afkomu móðurfélagsins hefði afkoma samstæðunnar mátt vera ljós af lestri tilkynningarinnar. Að þessu virtu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms, þar sem meðal annars kom fram að óskýrleika orðalags reglna K yrði að túlka A í hag, var fallist á kröfu félagsins um ógildingu ákvörðunar K og K gert að birta dóminn á fréttavef sínum að viðlögðum dagsektum.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir, Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Páll Hreinsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 18. mars 2008 og krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málsatvikum og málsástæðum aðila er lýst í hinum áfrýjaða dómi. Það er hvorki hlutverk áfrýjanda að gera athugasemdir við reikningsskil félaga sem skráð eru í Kauphöllinni né framsetningu eða efni árshlutauppgjörs þeirra. Þrátt fyrir að fyrirsögn tilkynningar stefnda sem birt var 26. september 2006 hafi eingöngu snúið að afkomu móðurfélagsins mátti afkoma samstæðunnar vera ljós af lestri tilkynningarinnar. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur um annað en málskostnað. Eftir atvikum verður hvor aðili látinn bera sinn kostnað af málinu í héraði. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði fellur niður. Áfrýjandi, Kauphöll Íslands hf., greiði stefnda, Atorku Group hf., 400.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Mál þetta, sem dómtekið var 21. nóvember sl., var höfðað 2. febrúar sl., af Atorku Group hf., Hlíðasmára 1, Kópavogi, gegn Kauphöll Íslands hf., Laugavegi 182, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að ógilt verði með dómi ákvörðun stefnda 2. október 2006 um að áminna stefnanda opinberlega og beita hann févíti. Ef fallist er á kröfu um ógildingu er þess krafist að stefndi skuli birta dóminn í heild sinni á fréttavef sínum að viðlögðum 50.000 króna dagsektum er renni til stefnanda og falli á að liðnum 15 dögum frá aðfararhæfi dómsins. Þá er krafist málskostnaðar að skað­lausu að mati dómsins. Af hálfu stefnda er krafist sýknu af kröfum stefnanda. Einnig er krafist málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Í áminningu stefnda til stefnanda 2. október 2006 segir að stefnandi hafi sent stefnda fréttatilkynningu 30. ágúst 2006 vegna birtingar á sex mánaða uppgjöri félagsins. Þar er einnig rakið að í fyrirsögn tilkynn­ingar­innar segi að hagnaður stefnanda eftir skatta á fyrri helming ársins hafi verið tæplega 4,9 milljarðar króna. Við lestur uppgjörsins komi í ljós að hagnaður samstæðunnar hafi verið 187 milljónir króna. Lykiltölur sem fram komi í fréttatilkynningunni hafi aðeins verið móður­félagsins en engar lykiltölur um samstæðuna. Þar sem fyrirsögn fréttatilkynningar­innar og meginmál hennar hafi fjallað um uppgjör móður­félagsins en ekki sam­stæðuna hafi stefndi haft samband við stefnanda daginn eftir og óskað eftir leiðrétt­ingu á frétta­tilkynningunni. Fundur var haldinn með starfs­mönnum málsaðila 13. september þar sem rætt var um hvað koma skyldi fram í fréttatilkynn­ingu stefnanda vegna sex mánaða uppgjörsins. Eftir það sendi stefnandi stefnda nokkrar fréttatil­kynn­ingar og heldur stefnandi því fram að farið hefði verið að tilmælum stefnda í þeim. Af hálfu stefnda er því hins vegar haldið fram að fréttatilkynningar stefnanda hafi allar verið ófull­nægjandi. Fréttatilkynning stefnanda var birt 26. sama mánaðar, en í tölvupósti starfs­manns stefnda þann dag til stefnanda segir að stefndi telji tilkynn­inguna enn ófull­nægjandi þar sem enn sé fjallað um móðurfélagið í fyrirsögn hennar og áður en fjallað sé um samstæðuna. Í tölvupóstinum var óskað staðfestingar á því að fréttatilkynningin skyldi birtast og vakin athygli á því að þótt hún yrði birt fælist engin viðurkenning í því af hálfu stefnda að málinu væri lokið. Í framhaldi af því var staðfest af hálfu stefnanda með tölvupósti sama dag að fréttatilkynningin skyldi birt. Í málinu er deilt um það hvort réttmætt hafi verið af hálfu stefnda að veita stefnanda áminningu eins og gert var vegna fréttatilkynningarinnar og beita hann févíti. Af hálfu stefnanda er málsatvikum lýst þannig að stefnandi hafi sent stefnda fréttatilkynningu 30. ágúst 2006 vegna birtingar á sex mánaða uppgjöri stefnanda, ásamt árshlutauppgjöri móðurfélagsins og samstæðunnar. Fyrirsögn fréttatilkynn­ingar­innar hafi verið: „Hagnaður Atorku Group eftir skatta á fyrri helmingi ársins var tæplega 4,9 milljarðar króna.“ Stefndi hafi gert athugasemdir við innihald og fyrirsögn fréttatilkynningarinnar og óskað eftir því við stefnanda í bréfi 4. september s.á. að tilkynningunni yrði breytt og tekið mið af samstæðureikningi stefnanda. Í bréfinu segi meðal annars að „umfjöllun í fréttatilkynningunni miðaðist aðeins við uppgjör móðurfélagsins“. Þessi staðhæfing stefnda sé röng. Í fréttatilkynningunni kæmu fram ýmsar upplýsingar um samstæðuna. Þar hafi til dæmis verið fjallað um helstu atvik í rekstri þeirra dótturfélaga sem falli undir megin starfsþætti sam­stæðunnar og rekstrarafkomu í einstökum starfsþáttum. Stefnandi hafi engu að síður ákveðið að hafa góðan samstarfsvilja að leiðarljósi og óskað eftir fundi við stefnda til að unnt væri að finna lausn á málinu og birta fréttatilkynningu vegna 6 mánaða uppgjörsins hið fyrsta. Fundurinn hafi verið haldinn 13. september og niðurstaða hans orðið sú að stefnandi gerði tillögu að nýrri fréttatilkynningu. Stefnandi hafi sent stefnda nýjar fréttatilkynningar 14., 19. og 21. september s.á. Í þeim hafi verið reynt eftir fremsta megni að veita eins ítarlegar og gagnlegar upplýs­ingar og unnt var, ásamt því að hafa tilmæli stefnda til hliðsjónar. Stefndi hafi engu að síður talið þær ófullnægjandi og til þess fallnar að villa um fyrir fjárfestum. Stefnandi hafi sent stefnda nýja fréttatilkynningu 25. september s.á. sem birt var á fréttavef stefnda 26. sama mánaðar. Uppsetning og efni hennar sé það sama og í óbirtri fréttatilkynningu frá 21. september. Í þessari fréttatilkynningu hafi verði tekið tillit til allra ábendinga stefnda. Fyrirsögn hennar sé: „Hagnaður Atorku Group, móður­félags, eftir skatta á fyrri helmingi ársins 2006 var tæplega 4,9 milljarðar króna.“ Eins og fyrirsögnin beri með sér sé augljóslega verið að tala um hagnað móður­félagsins, en ekki samstæðunnar. Í tilkynningunni sé fjallað ítarlega um bæði móðurfélags- og samstæðureikning stefnanda og gerður skýr greinarmunur á þeim. Síðustu fréttatilkynningunni hafi fylgt bréf þar sem sjónarmið stefnanda væru útskýrð auk þess sem lýst hafi verið yfir samstarfsvilja af hálfu stefnanda um að málið fengi farsælan endi og þess vænst að því yrði lokið af hálfu stefnda. Sérstaklega hafi verið farið fram á að ef stefndi hefði einhverjar athugasemdir við breytingar, sem stefnandi hefði gert á fréttatilkynningunni og fyrirsögn hennar, yrði gerð ítarleg grein fyrir þeim svo og þeim lögum og reglum sem þær styddust við. Stefndi hafi síðan ákveðið fyrirvaralaust 2. október 2006 að áminna stefnanda opinberlega og beita hann févíti að fjárhæð 2.500.000 króna. Þessi ákvörðun stefnda sé ekki til komin vegna reikningsskila stefnanda, enda hefðu hvorki verið gerðar athuga­­semdir við þau né þær aðferðir sem stefnandi beitti. Ákvörðun stefnda sé ein­göngu reist á athugasemdum við fréttatilkynningu varðandi 6 mánaða uppgjör stefnanda og texta í fyrirsögn. Í ákvörðuninni sé því ranglega haldið fram að megin­efni fréttatilkynningarinnar frá 26. september sé móðurfélagið en fyrirsögn hennar upplýsi hver hagnaður móður­félagsins hafi verið á síðastliðnum 6 mánuðum. Í til­kynn­­ingunni sé fjallað jöfnum höndum um lykiltölur og árshlutareikninga móður­félagsins og samstæðunnar. Þá sé einnig gerð grein fyrir þeim reikningsskilaaðferðum sem stefnandi hafi beitt, bæði við gerð móður­félags- og samstæðureikningsins. Ákvörðun stefnda um að áminna stefnanda og beita hann févíti hafi verið birt samdægurs á fréttavef stefnda. Ákvörðun stefnda hafi verið fyrirvaralaus, enda hafi forráðamenn stefnanda fengið að vita um hana með boðsendu bréfi u.þ.b. einum til tveimur tímum áður en hún var birt opinberlega. Stefnandi hafi því hvorki getað brugðist við henni né fengið tækifæri til andmæla. Þá hafi stefndi enn fremur hafnað beiðni stefnanda 2. október s.á. um að birta fréttatilkynningu á fréttavef stefnda um sjónar­mið stefnanda vegna ákvörðunar stefnda þótt þau ættu beint erindi við fjárfesta. Lög­maður stefnanda hafi ítrekað þá beiðni með bréfi 3. október s.á., en henni hafi verið hafnað með bréfi lögmanns stefnda 7. sama mánaðar. Í kjölfar ákvörðunar stefnda 2. október hafi stefnandi óskað sérstaklega eftir því við stjórn stefnda í bréfi 7. s.m. að ákvörðunin yrði dregin til baka og að fundin yrði ásættanleg lausn á málinu, enda um mikið hagsmunamál að ræða fyrir stefnanda. Þeirri beiðni hafi verið hafnað í bréfi stefnda 11. s.m. Stefnandi sé algerlega ósam­mála afstöðu stefnda í þessu máli, bæði hvað varði hina opinberu áminn­ingu og févíti, og því hafi honum verið nauðugur sá kostur að höfða mál þetta til að fá viðunandi úrlausn á þessu ágreiningsefni. Stefnandi byggi í fyrsta lagi á því að stefnda hafi borið að haga ákvarðanatöku sinni í samræmi við málsmeðferðarreglur stjórnsýslulaga nr. 37/1993, enda hafi stefnda verið fengið vald á grundvelli laga nr. 34/1998 um starfsemi kauphalla og skipulegra tilboðsmarkaða. Stefndi hafi hlutverki að gegna, sem telja verði opinbers réttar eðlis, þótt starfsemi stefnda ráðist að miklu leyti af einkaréttar­legum reglum. Kauphöll teljist vera lögbært yfirvald í skilningi Evrópuréttar, sbr. 1. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 434/1999 um opinbera skrán­ingu verðbréfa í kauphöll. Í greinargerð með frumvarpi til kauphallarlaga segi að kauphallir hafi m.a. skyldu til þess að hafa eftirlit með því að útgefendur fari að þeim lögum og reglum sem um kauphallir gildi. Þær fari því með ákveðið stjórnsýsluhlutverk. Framkvæmdastjóri stefnda hafi tekið ákvörðun um að áminna stefnanda opinberlega og beita félagið févíti. Á honum hafi því hvílt skylda til að fara að reglum stjórnsýslulaga þar sem hlutverk og starfsemi stefnda ráðist bæði af reglum einkaréttar og opinbers réttar. Ákvörðun stefnda hafi verið fyrirvaralaus og harkaleg. Stefnandi hafi enga vit­neskju haft um þessi áform stefnda og honum hafi heldur ekki verið gefinn kostur á að tjá sig um efni ákvörðunarinnar. Þar sem stefndi hafi ekki gætt að þessu við meðferð málsins hafi ákvörðun hans brotið harkalega gegn þeim öryggis- og verklagsreglum sem honum hafi borið að fylgja sem eftirlitsaðila á verðbréfamarkaði. Stefndi hafi farið strangar í sakirnar en nauðsyn hafi borið til og ekki tekið tillit til hagsmuna stefnanda við ákvarðanatöku sína. Öll málsmeðferðin hafi því gengið í ber­högg við meðalhófsreglu 12. gr. laga nr. 37/1993 og þann andmælarétt sem stefnanda sé tryggður í 13. gr. laganna. Hin umdeilda ákvörðun stefnda sé mjög íþyngjandi og af þeirri ástæðu einni leiði framangreindir vankantar á málsmeðferð stefnda ótvírætt til þess að ógilda beri ákvörðunina. Auk þess hafi málsmeðferð stefnda brotið gegn óskráðri reglu stjórn­sýslu­­réttarins um misbeitingu valds þar sem hin skyndilega ákvörðun hafi verið tekin með það að leiðarljósi að komast hjá flóknari og tímafrekari málsmeðferð. Stefnda hafi borið að leggja málið í réttan farveg og gæta að megin­reglum stjórnsýslulaga. Þar sem stefndi hafi misbeitt valdi sínu við val á leið til úrlausnar málsins beri að ógilda ákvörðunina. Í öðru lagi byggi stefnandi á því að fréttatilkynningin 25. september uppfyllti í alla staði reglur stefnda fyrir útgefendur verðbréfa í Kauphöll Íslands hf. frá 1. janúar 2006. Í tilkynningunni sé fjallað skýrlega og að jöfnu um móðurfélags- og samstæðu­reikning stefnanda. Fréttatilkynningin og fyrirsögn hennar hafi tekið miklum breyt­­ingum frá 30. ágúst til 26. september. Stefnandi hafi sent stefnda fjölmargar tillögur að tilkynningunni og að lokum hafi hún verið þannig úr garði gerð að lögð var jöfn áhersla á móður­félags- og samstæðureikninginn. Þess konar fram­setning sé í góðu sam­ræmi við ákvæði framangreindra reglna. Í ákvæði 2.1.6 sé fjallað um form og innhald tilkynninga, en þar segi meðal annars að útgefandi skuli í allri upp­lýsingagjöf sinni gæta þess að gefin sé skýr mynd af því sem fjallað sé um hverju sinni og að leitast skuli við að hafa orðalag í tilkynningum skýrt og ótvírætt þannig að fjárfestum sé strax ljóst hvað fjallað sé um í henni. Fréttatilkynning stefnanda 26. september sé í góðu samræmi við þetta, enda komi skýrlega fram í fyrir­sögn hennar að hagnaður móður­félagsins, en ekki samstæðunnar, hafi verið tæplega 4,9 milljarðar króna. Í til­kynn­ingunni sé einnig greint skýrlega á milli lykiltalna í móður­félags- og sam­stæðureikningi stefnanda. Frétta­­tilkynningin sé jafnframt í samræmi við 8. gr. reglu­gerðar nr. 433/1999, enda gefi hún, líkt og ákvæðið geri ráð fyrir, skýra mynd af því sem fjallað er um. Hinum almenna fjárfesti sé því vissulega ljóst um hvað sé fjallað þar sem skýrt komi fram að hagnaðurinn stafi frá móður­félaginu, en ekki sam­stæðunni. Í ákvörðun stefnda sé vísað til framangreindra reglna fyrir útgefendur verð­bréfa. Stefnandi sé talinn brjóta í bága við ákvæði 2.3.7. Þetta ákvæði eigi við um fréttatilkynningu félags vegna ársuppgjörs, en ekki árshlutauppgjörs. Reglur um hið síðargreinda sé að finna í ákvæði 2.3.8 reglnanna. Heimfærsla stefnda til ákvæða í reglunum sé því röng. Fréttatilkynning stefnanda og fyrirsögn hennar uppfylli öll þau skilyrði sem fram komi í báðum þessum ákvæðum og breyti því í raun engu þótt um árshlutauppgjör hafi verið að ræða en ekki ársuppgjör. Ákvæði 2.3.7 geri jafnframt ráð fyrir því að félög hafi verulegan sveigjanleika þegar tölur eru valdar í frétta­tilkynningu, en þar segi að skipta megi út ákveðnum lykiltölum eða kenni­tölum fyrir aðrar sem gefi gleggri mynd. Sú ákvörðun stefnanda að haga fyrirsögn fréttatilkynningarinnar þannig að leggja áherslu á hagnað móðurfélagsins, hafi verið tekin í því skyni að hinn almenni fjárfestir gæti betur áttað sig á rekstri félagsins. Árshlutareikningur móðurfélagsins gefi mun betri og gleggri mynd af rekstri félagsins en öll samstæðan. Þær lykiltölur sem fjárfestar horfi til í reikningum geti verið afar mismunandi eftir eðli reksturs. Stefnandi sé fjárfestingarfélag með umbreytingar og vöxt á fyrirtækjum að leiðarljósi og dótturfélögin rekin sjálfstætt. Markmiðið með fjárfest­ingum félagsins sé að selja þær aftur og innleysa hagnað. Þessi afstaða stefnanda sé í samræmi við niðurstöður í áliti frá Viðskiptafræðistofnun Háskóla Íslands sem unnið hafi verið fyrir stefnanda í október 2006. Þar segi að starfsemi fjárfestingafélaga einkennist af því að það sé ekki hagnaðurinn sem dótturfélagið (þ.e. fjárfestingarverkefnið) skapi sem móðurfélagið (þ.e. fjárfestingafélagið) einblíni á, heldur sé það fjárhagslegi ávinningurinn, þ.e. hagnaðurinn sem fáist þegar dótturfélagið er selt. Fjárfestingarfélög fjárfesti í hlutafé, en ekki hagnaði eða eignum dótturfélaga. Því gefi árs- eða árs­hluta­reikningur móður­félags í fjárfestingar­starfsemi gleggri mynd en samstæðu­reikningsskil, þótt vissu­lega sé mikil kostur að skila inn báðum reikningunum, líkt og stefnandi hafi gert. Stefnandi hafi einmitt haft þessi sjónarmið til hliðsjónar þegar hann útbjó hina umdeildu frétta­tilkynningu, enda sé hún til þess fallin að gefa hlut­höfum og öðrum sem gleggsta mynd af rekstri félagsins. Í álitinu komi einnig fram að banda­ríska reikningsskilaráðið (FASB) hafi gefið út túlkun, FIN 46(R), þar sem fram komi að skráð fjárfestingafélög séu undanþegin samstæðureikningsskilum. Reikningsskila­ráð Kanada hafi einnig tekið sömu afstöðu, en í kjölfar FIN 46(R) hafi reiknings­skilastöðlunum Accounting Guideline AcG-15, sem tóku gildi á árinu 2004, verið breytt þannig að nú þurfi fjár­festingafélög þar í landi ekki að gera samstæðu­reikningsskil. Sams konar reglur væru ekki í gildi um hérlend fjárfestingafélög. Stefnandi hafi heldur ekki hagað reikningsskilum sínum og aðferðum við birtingu frétta­tilkynninga með þeim hætti að gera ekki samstæðureikningsskil. Þvert á móti hafi reikningsskil stefnanda verið þannig að bæði var gerður móðurfélags- og sam­stæðu­reikningur, eins og gert sé ráð fyrir í lögum nr. 3/2006 um ársreikninga. Í frétta­tilkynningunni hafi einnig verið ítarleg umfjöllun um árshlutareikning móður­félagsins annars vegar og samstæðunnar hins vegar. Þetta sé í samræmi við hérlenda réttar­fram­kvæmd þar sem hvergi sé kveðið á um í lögum, reglugerðum, settum reglum eða öðrum réttarheimildum að fjárfestinga­félög megi ekki birta móðurfélags- og sam­stæðu­­reikning í senn. Slík reikningsskil megi öllu heldur telja til fyrirmyndar, enda sé kveðið á um það í lögum nr. 3/2006 um ársreikninga að félög, sem eru skráð í kauphöll, sé skylt eftir 1. janúar 2007 að gera móðurfélagsreikninga samkvæmt IFRS. Með þessari háttsemi sinni hafi stefnandi því aðeins verið að sjá til þess að reiknings­skil hans væru sem gleggst og gæfu fjárfestum réttar upplýsingar um félagið. Í áminningu stefnda sé einnig vísað til 7. gr. reglugerðar nr. 433/1999 til stuðnings niðurstöðu stefnda. Þar segi að „fréttatilkynning Atorku vegna upp­gjörs­ins átti að endurspegla uppgjör samstæðunnar þar sem Atorka er samstæða, sbr. 2. mgr. 7. gr.“ Stefndi túlki því umrætt ákvæði þannig að þeir útgefendur sem beri að gera samstæðuuppgjör skuli miða fréttatilkynningu vegna uppgjörs við sam­stæðu­uppgjörið og að uppgjör móður­félagsins megi fylgja með sem ítarefni og sé því nokkurs konar viðbótarupplýsingar. Í ákvæðinu komi hins vegar ekki fram að fréttatilkynningin eigi að „endurspegla“ upp­gjör sam­stæðunnar. Þar segi eingöngu að sé félagið hluti af sam­stæðu skuli birta sam­stæðu­reikninga. Stefnandi hafi uppfyllt þetta skilyrði ákvæðisins og birt samstæðureikning. Í 8. gr. reglu­gerðarinnar sé aftur á móti fjallað um frétta­tilkynningu vegna birtingar ársreiknings. Þar sé því aftur um ranga heimfærslu til viðkomandi reglna að ræða af hálfu stefnda, sem sé mjög bagalegt í jafn íþyngjandi ákvörðun og þeirri sem hér um ræði. Þótt 8. gr. fjalli um fréttatilkynningu vegna birtingar árs­reiknings, en ekki árshlutareiknings, megi hafa ákvæðið til hliðsjónar við gerð frétta­tilkynningar, ásamt 9. gr. sömu reglugerðar þar sem fjallað sé um hálfsárs­uppgjör skráðra félaga. Í 8. gr. sé heldur ekkert kveðið á um að frétta­tilkynningin skuli endur­spegla samstæðu­uppgjör félagsins. Ákvæði 7. gr. reglu­gerðarinnar verði að skilja eins og það sé ritað, en ekki eins og henti stefnda hverju sinni. Þar að auki sé staðhæfing stefnda röng um að stefnandi hafi hagað fréttatilkynningu sinni með þeim hætti að veita nær eingöngu upplýsingar um niður­stöðu reikningsskila móðurfélagsins. Jafnítarlegar upplýsingar séu um bæði móður­félags- og samstæðureikning félagsins og hafi stefnandi hvorki brotið gegn 2. mgr. 7. gr. né 8. gr. reglugerðar nr. 433/1999. Upplýsingar um móður­félags­reikning stefnanda mega ekki vera viðbótarupplýsingar í fréttatilkynn­ingum þar sem þær gefi mun betri og gleggri mynd af rekstri félagsins heldur en öll samstæðan, enda væri slíkt í ósamræmi við 1. mgr. 7. gr. reglugerðar­innar, þar sem segi að félag skuli leitast við að láta reikningsskil sín ávallt uppfylla ströngustu kröfur sem almennt væru gerðar til félaga í þeirri grein sem það starfi. Stefndi hafi engar athugasemdir gert við fréttatilkynningu stefnanda vegna þriggja mánaða uppgjörs félagsins sem birt hafi verið á fréttasíðu stefnda 30. maí 2006. Þar segi í fyrirsögn: „Hagnaður Atorku Group, móðurfélags, eftir skatta á fyrsta ársfjórðungi 2006 var rúmlega 4 milljarðar króna.“ Í textanum komi fram að vísað sé í hagnað móðurfélagsins, en ekki samstæðunnar. Sú skyndilega ákvörðun stefnda að áminna stefnanda vegna fréttatilkynningar um sex mánaða uppgjör félagsins, sem gerð hafi verið með sams konar hætti og tilkynning vegna þriggja mánaða uppgjörsins, sé því óskiljanleg og í engu samræmi við þær aðferðir og vinnureglur sem stefndi eigi að hafa að leiðarljósi sem eftirlitsaðili á verðbréfamarkaði. Heimildir til arðgreiðslna úr sjóðum stefn­anda taki mið af reikningum móður­félagsins, sbr. 1. mgr. 99. gr. laga nr. 2/1995 um hluta­félög. Upplýsingar um fjármuni í frjálsum sjóðum félagsins hafi því beina þýðingu fyrir mat á arðgreiðslum frá félaginu í framtíðinni og þar með verðmat þess. Vegna þessa sé óeðlilegt að birta aðeins samstæðureikninga stefnanda eða haga frétta­til­kynningu frá félaginu þannig að þar sé eingöngu að finna upplýsingar um sam­stæðuna. Krafa stefnanda sé enn fremur reist á því að forstjóri stefnda hafi tekið ákvörð­un um að beita stefnanda viðurlögum. Heimildar­­ákvæði til að taka slíkar ákvarðanir sé í 7.3 gr. reglna stefnda fyrir útgef­endur verðbréfa frá 1. janúar 2006. Í ljósi ófrá­víkjanlegra reglna um valdsvið félags­stjórnar og framkvæmdastjóra í hlutafélögum, en stefndi sé hlutafélag að lögum, leiki vafi á því hvort sú tilhögun, að fela forstjóra að taka ákvarðanir í eftirlitsmálum og beita viðurlögum, sé trúverðug og standist ákvæði laga nr. 2/1995 um hlutafélög. Samkvæmt 2. mgr. 68. gr. laganna annast fram­kvæmda­stjóri (forstjóri) daglegan rekstur félagsins og skuli í þeim efnum fara eftir þeirri stefnu og fyrirmælum sem félagsstjórn hafi gefið. Hinn daglegi rekstur taki ekki til ráðstafana sem séu óvenju­legar eða mikils háttar en til þeirra þurfi sérstaka heimild frá félagsstjórn. Ákvarð­anir á sviði eftirlits, sem lúti að viðurlögum eins og opinberri áminningu eða févíti, teljist mikilvægar ákvarðanir og falli því utan vald­sviðs fram­kvæmdastjóra samkvæmt lögum um hlutafélög. Stjórn stefnda hafi því lögum samkvæmt borið að taka ákvörðun í málefnum stefnanda og óheimilt hafi verið að framselja ákvörðunar­valdið til for­stjóra félagsins. Samkvæmt öllu framangreindu sé ljóst að reikningsskil stefnanda og fréttatil­kynning vegna sex mánaða uppgjörs félagsins, ásamt fyrirsögn hennar, sé í samræmi við gildandi lög, góða reikningsskilavenju og reglur stefnda um gerð og birtingu fréttatilkynninga. Stefnandi vísi til framangreindra lagaákvæða og annarra réttarheimilda, sem málatilbúnaður hans styðjist við, og til XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr., til stuðnings málskostnaðarkröfu sinni. Af hálfu stefnda er vísað til þess að stefnandi hafi sent frá sér fréttatilkynningu 30. ágúst 2006 og sé hún undirrót máls þessa. Stefnandi sé fjárfestingafélag sem eigi fjölda dótturfélaga. Stefnandi og dótturfélögin séu samstæða samkvæmt 4. mgr. 2. gr. laga um hlutafélög og 7. tl. 2. gr. laga nr. 3/2006 um ársreikninga. Við lestur upp­gjöra, sem fylgt hafi frétta­tilkynningunni, komi í ljós að hagnaður samstæðunnar hafi verið 187 milljónir króna. Lykiltölur sem fram komi í fréttatilkynningunni hafi aðeins verið lykiltölur móður­félags­ins. Engar lykiltölur hafi verið um samstæðuna og rekstrar­­niðurstöðu hennar ekki getið. Fyrirsögn fréttatilkynningarinnar og umfjöllun í meginmáli fjalli um upp­gjör móðurfélagsins, ekki samstæðunnar. Af fyrirsögninni mætti þó ætla að hún tæki til sam­stæðunnar, eins og rétt hefði verið. Vegna þessa hafi starfsmenn stefnda óskað eftir leiðréttingu þegar daginn eftir í símtölum við stefnanda. Leiðrétting hafi ekki borist og hafi stefndi því haft samband að nýju við stefnanda 4. september s.á. Af stefnanda hálfu hafi ekki verið talið tilefni til leiðréttingar. Að því svari fengnu hafi stefndi ritað stefnanda bréf sama dag en stefnandi haldi því fram að röng staðhæfing sé í bréfinu þar sem frétta­tilkynningin innihaldi ýmiss konar upplýsingar um samstæð­una. Hið rétta sé að þar sé nokkur umfjöllun um helstu dótturfélög stefnanda, en hins vegar ekki nokkur umfjöllun um samstæðureikning, aðeins vísan til með­fylgj­andi árs­hluta­reikninga. Því síður hafi lykiltölur samstæðunnar verið settar fram í tilkynning­unni, svo sem gera skuli. Stefnanda hafi frá fyrsta samtali verið gerð grein fyrir því að efni tilkynningar skyldi miðast við samstæðuuppgjör og áhersla lögð á það. Þáverandi framkvæmdastjóri stefnanda hafi farið fram á fund með forsvars­mönnum stefnda 7. september s.á. og hafi fundur verið haldinn 13. s.m. Þar hafi enn verið ítrekuð sjónarmið stefnda þess efnis að fréttatilkynning skyldi taka til samstæðunnar. Fundinum hafi lokið á þann veg að stefnandi myndi senda inn nýja fréttatilkynningu án tafar þar sem farið yrði að forskrift stefnda. Tilkynning hafi borist daginn eftir. Í stað þess að hún færi að forskrift stefnda hafi hún verið lítt breytt frá fyrri tilkynningu, en skeytt inn því sem kallað var „Lykiltölur, samstæðureikningur“. Fyrirsögn hafi verið óbreytt og megináherslan enn sem fyrr á móðurfélagið, þvert á það sem stefndi hefði margítrekað lagt áherslu á. Stefndi hafi ítrekað haft samband við stefnanda 14. og 15. september í því skyni að fá frá honum leiðrétta tilkynningu, án árangurs. Enn hafi verið rætt við stefnanda 17. og 18. s.m. og hafi komið alveg skýrt fram í þeim samtölum að stefndi mæti tilkynningu ófullnægjandi og krefðist leiðréttingar. Stefnandi hafi loks gert grein fyrir því að leiðréttingar væri að vænta 19. september. Eftir lokun markaða þann dag hafi loks borist ný útgáfa fréttatilkynningarinnar. Fyrirsögn hafi þá verið breytt með því að skeytt hafi verið þar inn í að hagnaðurinn tilheyrði móðurfélagi, auk þess sem bætt hafi verið nokkru við umfjöllun um samstæðuuppgjör. Stefndi hafi enn talið, og af sömu ástæðu og fyrr, að tilkynningin væri ófullnægjandi, enda þungamiðjan móður­félags­uppgjörið og ekki vikið að samstæðu í fyrirsögn. Stefndi hafi gert stefnanda grein fyrir því að hann teldi tilkynninguna ófull­nægjandi með tölvuskeyti 20. september s.á. og beðið um staðfestingu á því að birta skyldi hana engu að síður. Í tölvuskeyti stefnanda komi fram að honum hafi verið ljóst hverjar tillögur stefnda væru en hann kysi að fara ekki eftir þeim. Í svari stefnanda til stefnda 21. s.m. hafi stefnandi staðfest að hann vildi að frétta­tilkynningin yrði birt, auk þess sem farið væri fram á bréf þar sem tilgreint yrði „í smáatriðum hvað þið teljið ófullnægjandi í leiðréttu tilkynningunni“. Því hafi verið hafnað um klukku­stund síðar af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi hafi stefndi talið að stefnanda væri alveg ljóst hvað stefndi teldi vanta upp á tilkynninguna, en hann væri því einfaldlega ósam­mála. Hins vegar fari ekki saman við eftirlitshlutverk stefnda að taka að sér að skrifa fréttatilkynningar einstakra útgefenda eða gefa þeim nákvæma forskrift. Vísað hafi verið til þess sem fram hefði komið í fyrri samskiptum aðila og í tilgreind ákvæði reglna stefnda. Í tölvupóstsamskiptum hafi stefnandi lýst því yfir að hann liti svo á að gerði stefndi ekki skriflega grein fyrir sjónarmiðum sínum teldi hann málið niður fallið. Stefndi hafi svarað því þannig að ekki yrði liti svo á af hans hálfu. Enn á ný hafi borist tilkynning frá stefnanda eftir lokun markaða 21. september og í tölvuskeyti stefnanda til stefnda þann dag komi fram að umfjöllun um samstæðu sé orðin ítarlegri og að vonast sé til að það verði til þess að leysa málið. Yrði svo ekki hafi verið óskað upplýsinga um „nákvæmlega hvað vantar og nákvæmlega hvað er að“. Stefndi hafi svarað skeytinu morguninn eftir á þann veg að leiðréttingin væri ekki fullnægj­andi og málinu því ekki lokið. Þar hafi verið sagt: „Megináherslan og þungamiðjan í tilkynningunni á að vera á samstæðuna, ekki móðurfélagið.“ Það hafi enn verið ítrekun þess sem fram komi í fyrstu athugasemd, en stefnandi ekki viljað verða við. Stefnandi haldi því fram að tilmæli stefnda hafi verið höfð til hliðsjónar við tilkynninguna en það sé rangt. Stefnanda hafi verið ljóst hverjar athugasemdir stefnda voru en hann hafi tekið ákvörðun um að fara ekki eftir þeim. Síðasta fréttatilkynning stefnanda hafi borist 25. september. Í tölvuskeyti, sem henni hafi fylgt, hafi verið óskað birtingar. Stefndi hafi svaraði tölvuskeytinu og enn hafi komið fram að tilkynningin væri talin ófullnægj­andi af sömu ástæðum. Þá hafi verið beðið um staðfestingu þess að tilkynningin skyldi birtast og tekið fram að í birtingu fælist ekki nokkur viðurkenning á málalokum. Tilkynningin hafi birst á vef stefnda 26. september. Í stefnu segi að í fréttatilkynningunni hafi „verið tekið tillit til allra ábendinga stefnda“, en það sé ekki rétt. Þetta komi fram í því sem þegar hafi verið rakið, auk þess sem starfsmenn málsaðila hafi margoft talað saman á þeim tíma. Þrátt fyrir framangreint reisi stefnandi málatilbúnað sinn á því að stefndi hafi fyrirvaralaust beitt sig viðurlögum. Málavextir beri glöggt með sér að það sé fjarri sanni. Nær lagi væri að halda því fram að stefndi hefði ekki gengið nógu hratt fram og gefið stefnanda of rúmt svigrúm og mörg tækifæri til þess að bæta úr ágöllum á tilkynn­ingu sinni. Málatilbúnaður stefnanda sé á því byggður að stefndi hafi í ákvarðanatöku sinni verið bundinn af málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga og m.a. vísað til þess að stefnda sé fengið hlutverk sem lögbæru yfirvaldi í skilningi Evrópuréttarins. Stefndi sé hlutafélag í eigu einkaaðila. Stjórnsýslulögin eigi því eftir efni sínu ekki við um starf­semi stefnda. Með kauphallarlögunum nr. 34/1998 og reglugerð, sem sett hafi verið með stoð í þeim, væri stefnda fengin ákveðin verkefni sem tengdust skráningu félaga á markað og aðild að kauphöll. Eftir 1. mgr. 13. gr. laganna beri stefnda að rökstyðja ákvörðun um synjun aðildar að kauphöll eða ákvörðun um að fella verðbréfaflokka endanlega af skrá. Þá sé stefnda einnig fengið eftirlitshlutverk með upplýsingagjöf útgefenda í reglugerð nr. 433/1999. Samt sem áður væru ákvarðanir stefnda varðandi skráningu og eftirlit hvorki skilgreindar sem stjórnsýsluákvarðanir í lögum né kveðið á um að stjórnsýslureglur giltu um slíkar ákvarðanir. Eftirlit stefnda með upplýsingagjöf stefnanda sé ekki á grundvelli heimildar hans sem lögbærs yfirvalds, heldur samnings við stefnanda um skráningu hlutabréfa hans á markað. Með samningnum hafi stefnandi selt sig undir eftirlitsvald stefnda, sbr. 1. og 3. gr. hans. Í 5. gr. samningsins séu viðurlög við vanefndum útgefanda tilgreind. Sömu viðurlög væru tilgreind í gr. 7.3 í reglum stefnda. Á grund­velli þessa samnings, reglna sem stefndi setji um starfsemi sína með heimild í 3. tl. 11. gr. kauphallar­laganna og eftirlitshlutverks sem stefnda sé fengið samkvæmt 4. tl. 11. gr. sömu laga, hafi stefndi beitt stefnanda viðurlögum. Málsmeðferðarreglur stjórn­sýslu­laga taki því ekki til samskipta stefnda við stefnanda í aðdraganda þessa máls. Málsmeðferð stefnda hafi þó í einu og öllu og umfram skyldu fullnægt þeim kröfum sem gerðar væru til stjórnsýslumáls. Stefnandi hafi hins vegar ekki orðið við margítrekuðum tilmælum stefnda um úrbætur á fréttatilkynningu sinni, eins og mála­vextir beri glöggt með sér. Frá fyrstu samskiptum hafi legið fyrir hvers efnis stefndi teldi að úrbætur ættu að vera, þ.e. að áherslan skyldi lögð á samstæðu stefnanda. Stefnandi hafi kosið að fara ekki að athugasemdunum og þegar fullreynt hafi verið um úrbætur hafi stefnda verið það ráð eitt tækt að beita viðurlögum. Stefnanda hafi ekki getað dulist að þannig hlyti að fara þegar hann neitaði að verða við beiðni um úrbætur. Í ljósi aðdraganda ákvörðunarinnar sé fráleitt að tala um brot á meðalhófi eða að andmælaréttur hafi verið brotinn, en málavextir og framlögð skjöl beri með sér hvernig samskiptum aðila var háttað í aðdraganda hinnar umþrættu ákvörðunar. Viðurlögin sjálf eigi sér stoð í og væru í samræmi við samning aðila og reglur stefnda. Þá hafi févíti verið ákveðið sem svaraði þreföldu árgjaldi stefnanda hjá stefnda, en hefði mátt vera allt að tíföldu árgjaldinu. Ekki hafi verið um mistök að ræða hjá stefnanda heldur hafi hann vísvitandi farið á svig við margítrekaða beiðni stefnda um úrbætur. Enn fjarlægara sé að ákvörðun stefnda hafi verið valdníðsla eða misbeiting valds. Ákvörðunin hafi alls ekki verið tekin til þess að komast hjá „flóknari og tímafrekari“ málsmeðferð, eins og stefnandi haldi fram. Ákvörðunin hafi verið tekin að vel íhuguðu máli eftir vandaðan undirbúning og stefnanda hafi margítrekað verið gefinn kostur á að leiðrétta fréttatilkynninguna. Helst mætti finna að því hversu langan tíma málið tók, enda grafalvarlegt að markaðnum séu veittar upplýsingar sem eftirlits­aðili telji ófullnægjandi. Stefnandi byggi efnislega á því að tilkynning hans 26. september sé fullnægj­andi en um það sé hinn raunverulegi ágreiningur aðila. Þá haldi stefnandi því fram að í tilkynningunni sé lögð jöfn áhersla á samstæðureikninginn og móðurfélags­reikn­inginn. Engu að síður sé löngu máli varið í það í stefnu að réttlæta að fyrirsögn taki einungis til móðurfélagsreikningsins. Þegar af þeirri ástæðu sé augljóst að ekki sé jöfn áhersla á móðurfélagsreikninginn og samstæðureikninginn. Hefði jöfn áhersla verið lögð á reikningana tvo hefði einnig verið í fyrirsögn að hagnaður samstæðunnar hefði verið 186 milljónir króna, ekki einungis hver hagnaður móðurfélagsins hafi verið. Stefnandi hafi ekki fengist til þess að ganga lengra í leiðréttingu á fyrir­sögninni. Stefnandi haldi því fram í stefnu, og áður í samskiptum við stefnda, að móðurfélagsreikningur gæfi betri mynd af stöðu félagsins en samstæðureikningur. Um það vísi hann til reikningsskilastaðla, sem ekki hafi verið skylt að fara eftir þegar uppgjörið var gert. Hann vísi og til þess að bandaríska reikningsskilaráðið undanþiggi skráð fjárfestingafélög samstæðureikningsskilum, án þess að leggja fram gögn þeirri staðhæfingu til staðfestu, hvað þá að leitast við að sýna fram á hvaða þýðingu það gæti haft fyrir niðurstöðu þessa máls. Loks vitni stefnandi til skýrslu sem hann hafi látið Viðskiptafræðistofnun Háskóla Íslands vinna fyrir sig. Niðurstaða skýrslunnar sé hins vegar á þann veg að hún geti ekki skipt nokkru máli við úrlausn málsins. Skýrsla sem annar aðili dómsmáls láti vinna fyrir sig án atbeina dóm­stóls og án þess að gagnaðila gefist kostur á að láta til sín taka eigi yfirleitt ekki erindi í málið. Þessi málatilbúnaður stefnanda geti ekki varðað nokkru um niðurstöðu máls­ins. Óumdeilt sé að stefnandi sé samstæða í skilningi 2. gr. laga um hlutafélög og laga um ársreikninga. Samkvæmt 67. gr. síðarnefndu laganna beri stefnda að semja sam­stæður­eikning, en undanþágur þar eigi ekki við um stefnanda. Þessi grein sé efnis­leg innleiðing IFRS, reglu IAS 27.4, um samstæðureikninga. Á þeim tíma sem hér skipti máli hafi hins vegar ekki verið lagaskylda að semja móður­félags­reikning. Í reglugerð nr. 433/1999 sé kveðið á um að birta skuli samstæðureikning í 2. mgr. 7. gr. og samstæðumilliuppgjör í 3. mgr. 9. gr. Í gr. 2.3.5 í reglum stefnda sé kveðið á um að birta skuli uppgjör og tekið fram að fréttatilkynning skuli vera svo ítarleg, að ekki felist í uppgjörinu „...viðbótar­upplýsingar sem gætu haft veruleg áhrif á verðmyndun...“ Samskonar regla sé í 1. mgr. 8. gr. reglugerðar nr. 433/1999. Í gr. 2.3.7 í reglum stefnda, sem taki til ársuppgjöra, og 2.3.8, sem taki til milliuppgjöra, sé nánari tilgreining á því hvað skuli felast í fréttatilkynningunni. Greinarnar séu sama efnis að teknu tilliti til þess munar sem sé á ársreikningi og milliuppgjöri. Þetta sé vand­lega rakið í ákvörðun stefnda. Því breyti engu að stefnandi sé í ákvörðuninni sagður brotlegur við gr. 2.3.7 í reglunum, ekki 2.3.8, svo sem vera ætti þar sem um milliuppgjör sé að ræða. Að því er hér skipti máli væru greinarnar algerlega sama efnis. Stefnandi reyni að gera sér mat úr því að heimfærsla til ákvæðis 2.3.7 í reglunum hafi verið röng, en noti síðan efnisatriði úr sama ákvæði málstað sínum til stuðnings. Þar sem stefnanda sé skylt að gera og birta samstæðuuppgjör, ekki móður­félags­uppgjör, hljóti fréttatilkynningin að eiga að miðast við uppgjörið sem skylt sé að vinna, ekki hitt sem unnið væri umfram skyldu. Í því felist kjarni ágreinings aðila. Ársreikningaskrá deili þessari skoðun með stefnda, eins og fram komi í bréfi til stefnda 12. september 2006. Rétt sé hins vegar hjá stefnanda að til fyrirmyndar sé að vinna sem allra mestar upplýsingar um félagið. En upplýsingar sem væru umfram það sem af lögum leiði hljóti að teljast til fyllingar þeim upplýsingum sem skylt sé að vinna og birta. Þær geti ekki verið þungamiðja upplýsingagjafarinnar, eins og verið hafi hjá stefnanda í frétta­tilkynningum hans. Stefnandi haldi því fram að það sé túlkun stefnda, sem ekki eigi sér stoð í orða­lagi, að ákvæði 2. mgr. 7. gr. reglugerðar nr. 433/1999 feli í sér skyldu til þess að miða birtingu við samstæðu. Stefnandi gangi meira að segja svo langt að halda því fram að um ranga heimfærslu til ákvæðis sé að ræða. Stefndi telji þetta misskilning hjá stefnanda svo sem við blasi af gr. 2.3.5 í reglum stefnda og 1. mgr. 8. gr. reglugerðar nr. 433/1999 sem sé efnislega eins og gr. 2.3.5 í reglum stefnda. Fréttatilkynningar vegna ársreikninga og milliuppgjöra þurfi að vera samkynja, eigi þær að vera tækar til upplýsingar. Augljóst sé að ekki gangi að tilkynning vegna ársuppgjörs taki til samstæðu en milliuppgjör aðeins til móðurfélags, svo sem ætla mætti af málatilbúnaði stefnanda að hann álíti. Fjárfestar verði að fá upplýsingar sem þeir geti borið saman, annars sé upplýsingagjöf einskis virði. Stefnandi sé eini útgefandi hlutabréfa hjá stefnda sem hafi þennan hátt á birtingu. Aðrir útgefendur sambærilegir stefnanda virtust ekki telja sér heimilt að haga birtingu á þann veg sem stefnandi telji sér heimilt. Þetta skipti sérstaklega miklu máli í ljósi þess hlutverks stefnda að gera fjárfestum kleift að bera saman kosti. Séu birtar upplýsingar ekki sambærilegar frá einu félagi til annars fari það hlutverk fyrir lítið. Aðrir útgefendur virtust ekki deila þeirri skoðun með stefnanda að fréttatil­kynning um móðurfélag gefi gleggsta mynd. Stefndi hafi fengið upplýsingar frá Kauphöllinni í Stokkhólmi, þess efnis að félögum beri að birta samstæðutölur, jafnvel fjárfestingar­félögum. Í stefnu haldi stefnandi því fram að fréttatilkynning vegna þriggja mánaða upp­gjörs hafi verið sams konar og fréttatilkynning vegna sex mánaða uppgjörs. Það sé ekki rétt. Í þriggja mánaða uppgjörinu komi fram í fyrirsögn að hagnaður, sem vísað var til, væri móðurfélagsins. Þar hafi einnig strax í upphafi tilkynningar verið vísað til þess að tvö uppgjör væru unnin og fylgdu með fréttatilkynningunni, auk þess sem um­fjöllun hafi verið um lykiltölur úr báðum reikningum fremst í tilkynningunni. Ekkert af þessu eigi við um fréttatilkynninguna 30. ágúst. Verulegur munur hafi því verið á þessu tvennu, en fyrri tilkynningin væri mun nær því að vera fullnægjandi en sú sem væri undirrót þessa máls. Annað mál sé að við nánari athugun sé ljóst að fyrirsögn í frétta­tilkynningu vegna þriggja mánaða uppgjörsins sé ekki fullnægjandi. Stefnandi geti þó ekki byggt rétt á því að stefnda hafi yfirsést fyrri brot stefnanda á reglum. Gríðarlegur munur sé á móðurfélagsuppgjöri og samstæðuuppgjöri stefnanda. Samstæðuuppgjörið sé það uppgjör sem skylt sé að vinna. Niðurstaða þess væri byggð á rekstrarniðurstöðu, þ.e. á rauntölum. Niðurstaða móðurfélags væri aftur á móti byggð á mati stjórnar á verðmæti eignasafns, yrði það selt. Augljóslega sé sú niður­staða hvergi nærri eins vís og rekstrarniðurstaða samstæðu. Þetta sé ástæða þess að reglur og kröfur væru eins og þær eru, með áherslu á samstæðuna. Fréttatilkynningu beri að gera þannig úr garði að ekki þurfi að kafa í reikningana sjálfa eftir upplýs­ingum, sbr. gr. 2.3.5 í reglum stefnda og 1. mgr. 8. gr. reglugerðar nr. 433/1999. Það sé í raun vonlaust með móðurfélagsreikning. Matið á eignunum sé grundvallaratriðið í honum og fyrir því verði ekki gerð viðhlítandi grein í frétta­tilkynningu. Reyndar sé furðu lítil grein gerð fyrir því hvernig matsniðurstöður væru fengnar í uppgjörinu sjálfu. Verðmat hljóti að ráðast að verulegu leyti af rekstri dótturfélaganna, sem koma eigi fram í samstæðuuppgjöri. Verðmat verði því aðeins framkvæmt án rekstrar­niðurstaðna að um sé að ræða hrakvirði og til standi að leggja rekstur niður. Í móður­félagsuppgjörinu komi fram að uppgjörið ætti að lesa með hlið­sjón af samstæðu­uppgjörinu en stefnandi hafi ekki talið ástæðu til þess að taka það fram í frétta­tilkynningum sínum. Stefnandi noti sem rök fyrir kröfum sínum að möguleikar til arðgreiðslna samkvæmt 99. gr. hlutafélagalaga verði takmarkaðir. Það sé ekki rétt. Megi yfir höfuð nota „sjóði“, sem til verði við endurmat á eignum til greiðslu arðs, þá breyti innihald fréttatilkynninga til stefnda engu þar um. Hins vegar mætti ætla að slík takmörkun á heimild til arðgreiðslna væri í samræmi við tilgang tilvitnaðs ákvæðis. Með því sé ætlunin að sporna við því að félög, sem ekki eigi sjóði, greiði arð. Mat stjórnenda á verðmæti eignasafns skapi enga sjóði sem hægt sé að ganga í. Það gangi þvert á tilgang ákvæðisins að heimila arðgreiðslu vegna slíkrar bókfærðrar verðmætis­aukn­ingar. Stefnandi byggi málatilbúnað sinn loks á því að ákvörðun stefnda hafi verið tekin af forstjóra stefnda, en hefði átt að falla undir verksvið stjórnar eftir ákvæðum hlutafélagalaga. Það sé byggt á því að viðurlagaákvörðun hljóti alltaf að teljast mikilsverð og ekki hluti daglegs rekstrar. Stefndi sé ósammála þessu. Stefnda sé með lögum og reglugerðum falið eftirlit með upplýsingagjöf skráðra félaga. Félögin semji sig undir slíkt eftirlit með beinum samningi við stefnda. Eftirlitið sé því meginþáttur í daglegum rekstri stefnda. Því verði illa sinnt á annan hátt en þann að þeir sem með daglegt eftirlit fari, framkvæmdastjóri og starfsmenn stefnda, beiti þvingunarúrræðum sem reglurnar mæli fyrir um. Eðli starfseminnar sé slík að beiting þeirra væri hluti venjulegs rekstrar stefnda, þótt ekki komi oft til þess. Auk þess hafi stjórn stefnda tekið ákvörðun um að fela forstjóra að taka ákvarðanir í eftirlitsmálum. Þær taki hann í samvinnu við starfsmenn á grundvelli vandaðs undir­búnings, m.a. á þann veg að ákvarðanir væru teknar af nefnd sem skipuð er starfsmönnum stefnda og skýringa sé ávallt leitað hjá útgefanda. Þessi ákvörðun stjórnar sé í fullu samræmi við það að eftirlitið sé hluti venjubundins rekstrar stefnda og feli á engan hátt í sér framsal á valdi sem eigi eftir hlutafélagalögum að vera í höndum stjórnarinnar. Til grundvallar þessari skipan liggi yfirveguð ákvörðun stjórnar og í ljósi eðlis rekstrar stefnda hljóti að þurfa mikið til að dómstóll endurskoði þetta mat stjórnar á því hvað falli undir verksvið fram­kvæmda­stjóra. Þess utan hafi stjórn stefnda staðfest í reynd ákvörðunina, að mótteknum athuga­semdum frá stefnanda og beiðni um endurskoðun. Einstakir stjórnarmenn hafi fengið greinargóðar upplýsingar um málið og gefist kostur á að spyrja út í það áður en því hafi verið lokið með bókun. Krafa stefnanda um að stefnda verði gert að birta dóm í heild sinni á fréttavef sínum að viðlögðum dagsektum eigi sér enga lagastoð. Því sé sérstaklega krafist sýknu af henni. Málskostnaðarkrafa sé gerð með stoð í 129. til 131. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Með bréfi stefnda 2. október 2006 var stefnandi áminntur opinberlega og beittur févíti að fjárhæð 2.500.000 krónur fyrir brot á reglum stefnda. Stefnandi hafði með tilkynningu sinni 30. ágúst sama ár birt upplýsingar um 6 mánaða uppgjör sitt, sem að mati stefnda gaf tilefni til athugasemda. Með bréfi stefnda 4. september 2006 var stefnanda formlega gerð grein fyrir athugasemdum stefnda. Fram kom að um­fjöllun í fréttatilkynningu miðaðist aðeins við uppgjör móðurfélagsins þegar miða ætti við samstæðuuppgjör, enda gerði stefnandi samstæðuuppgjör. Vísaði stefndi til þess að samkvæmt ákvæði 2.3.7 í reglum Kauphallarinnar fyrir útgefendur verðbréfa skyldi „fréttatilkynningin vera útdráttur úr ársreikningi“. Í niðurlagi bréfs stefnanda kemur fram að óskað sé skýringa á því „af hverju fréttatilkynningin frá 30. ágúst sl. hafði ekki að geyma umfjöllun um samstæðuna eins og reglur Kauphallarinnar gera ráð fyrir“. Óskað var eftir skýringum stefnanda fyrir 11. september 2006. Í framhaldi af bréfi stefnda hófust óformleg samskipti á milli aðila máls þessa er, ásamt bréfi stefnda, leiddu til þess að nýjar leiðréttar tilkynningar voru sendar af hálfu stefnanda 14., 19. og 21. september. Leiðrétt tilkynning var síðan birt frá stefnanda 26. september. Stefndi taldi sig hafa gert stefnanda fullnægjandi grein fyrir því að hann teldi tilkynninguna enn ófullnægjandi og að í birtingu fælist ekki viðurkenning á því að málinu væri lokið af hálfu stefnda. Fyrrnefnt bréf stefnda 2. október 2006, þar sem stefnandi er áminntur og beittur févíti, ber ekki með sér með skýrum hætti hvort áminningin og févítið beinist að upphaflegri tilkynningu stefnanda 30. ágúst 2006, að leiðréttum óbirtum tilkynn­ingum eða að lokaútgáfu tilkynningarinnar, sem var birt 26. septem­ber. Hins vegar ber bréfið með sér að stefndi hafi ekki talið lokaútgáfu tilkynningar­innar fullnægjandi og að „Sú framsetning félagsins að láta upplýsingar um uppgjör móðurfélagsins í fyrirsögn og gera það að meginefni tilkynningarinnar er til þess fallin að villa um fyrir fjárfestum í ljósi skyldu félagsins að miða tilkynninguna við samstæðuuppgjör.“ Samkvæmt þessu telur dómurinn að niðurstaða í máli þessu velti ekki á því hvort tilkynning stefnanda frá 30. ágúst hafi verið ófullnægjandi og til þess fallin að gefa villandi mynd af afkomu félagsins miðað við samstæðuuppgjör þess. Við mat á viðurlögum sem stefndi beitti stefnanda, í formi opinberrar áminningar og févítis, verður að horfa til efnis og framsetningar leiðréttrar lokaútgáfu tilkynningar stefnda sem var birt 26. september 2006. Rétt er að hafa sérstaklega í huga að ekki er um það að ræða að stefndi hafi haft uppi neinar athugasemdir við framsetningu árshluta­uppgjörs stefnanda eða innihald þeirra áður en til áminningar og févítis kom og varða viðurlögin því ekki á neinn hátt framsetningu eða innihald árshlutauppgjörsins. Ákvörðun stefnda, í framangreindu bréfi 2. október 2006, var byggð á heimild í ákvæði 7.3 í reglum fyrir útgefendur verðbréfa í Kauphöll Íslands, þar sem fram kemur að stefndi geti ákveðið að birta opinbera yfirlýsingu varðandi umrætt mál og ef sakir eru miklar enn fremur ákveðið að beita viðurlögum í formi févítis. Með beitingu févítis til viðbótar við opinbera birtingu taldi stefndi því að sakir stefnanda væru miklar að því er varðaði brot á ákvæðum 2.1.6 og 2.3.7 í reglum Kauphallarinnar fyrir útgefendur verðbréfa. Að mati dómsins eru reglur Kauphallar fyrir útgefendur verðbréfa ekki það skýrar og afdráttarlausar að þær segi fyrir um hvað nákvæmlega verði að vera í fyrirsögn hverju sinni og virðast reglurnar jafnframt veita útgefendum ákveðið svig­rúm varðandi innihald tilkynninga svo lengi sem þær upplýsingar sem að lágmarki þurfa að koma fram séu skýrlega hluti af tilkynningum útgefenda. Ákvæði 2.1.6 í framangreindum reglum kveður meðal annars á um að í fyrir­sögn tilkynningar skuli koma fram „efni tilkynningarinnar“ og að leitast skuli við að láta þær upplýsingar sem mestu máli skipta koma fram í upphafi. Stefndi taldi að sú framsetning stefnanda „að láta upplýsingar um uppgjör móðurfélagsins í fyrirsögn og gera það að meginefni tilkynningarinnar“ hafi verið til þess fallin að villa um fyrir fjárfestum í ljósi skyldu stefnanda að miða tilkynninguna við samstæðuuppgjör. Ákvæði 2.3.7 í sömu reglum, sem stefndi vísar til í bréfi sínu, fjallar um fréttatilkynningu vegna ársuppgjörs, sem hér á ekki við þar sem um árshlutauppgjör var að ræða. Ákvæði 2.3.8 varðar hins vegar fréttatilkynningu árshlutauppgjörs og á því við um tilkynningu stefnanda, en ákvæði þessi eru ekki algerlega samhljóða. Sá munur sem felst í ákvæðum 2.3.7 og 2.3.8 að því er varðar innihald tilkynningar er einkum sá að samkvæmt ákvæði 2.3.7, sem vísað var til og varðar ársuppgjör, skal frétta­tilkynningin „vera útdráttur úr ársreikningi“, sem var það orðalag er stefndi notaði í framangreindu bréfi til stefnanda 4. september 2006. Orðalag ákvæðisins gefur þannig til kynna að tilkynningin eigi að vera meira miðuð við ársreikninginn sjálfan og þar með samstæðureikninginn þegar slíkur samstæðureikningur er gerður eins og skylda er fyrir stefnanda að gera. Dómurinn leggur ekki mat á hvort tilvísun stefnda til þessa ákvæðis fremur en ákvæðis 2.3.8 skýrist af þessu orðalagi ákvæðis 2.3.7 enda skiptir það í raun ekki máli fyrir niðurstöðu þessa máls. Orðalagsmunur á þessum ákvæðum felur ekki í sér að mismunandi kröfur séu gerðar til tilkynninga eftir því hvort um árshlutauppgjör eða ársuppgjör er að ræða að því marki sem hér skiptir máli. Orða­lagið um útdrátt úr ársreikningi vísar til atriða eins og skýrslu stjórnar, áritunar endurskoðanda og annarra upplýsinga sem ársreikningar hafa að geyma en árshlutareikningar ekki endilega. Innihald ákvæða 2.3.7 og 2.3.8 um það sem fram þarf að koma um rekstur að öðru leyti er hins vegar samhljóða að því marki er hér skiptir máli. Ákvæði 2.1.6, 2.3.7 og 2.3.8 í reglum Kauphallarinnar fyrir útgefendur verð­bréfa verður að skoða í ljósi ákvæða reglugerðar nr. 433/1999, um upplýsingaskyldu útgefenda, kauphallaraðila og eigenda verðbréfa, sem skráð eru í kauphöll. Samkvæmt reglugerðinni er ekki vafi á því að stefnandi, sem hluti af samstæðu, skal gera samstæðuuppgjör og senda stefnda slíkt uppgjör, sbr. 9. gr. reglugerðarinnar. Í 8. gr. reglugerðarinnar er fjallað um birtingu ársreiknings og kemur fram að í frétta­tilkynningu skulu vera svo ítarlegar upplýsingar að ársreikningurinn feli ekki í sér, að mati félagsins, viðbótarupplýsingar sem gætu haft veruleg áhrif á verðmyndun skráðra verðbréfa viðkomandi félags. Þar sem 8. gr. fjallar aðeins um ársreikning er í samræmi við það aðeins kveðið á um í grein 2.3.7 í reglum Kauphallarinnar fyrir útgefendur verðbréfa að „fréttatilkynningin skuli vera útdráttur úr ársreikningi“ en sama orðalag ekki notað í ákvæði 2.3.8. Sú túlkun stefnda sem fram kom í bréfi hans 4. september 2006 að tilkynningin ætti að vera útdráttur úr ársreikningi er því ekki byggð á ákvæði 2.3.8, sem er það ákvæði sem á við um tilkynningu stefnanda. Til þess að meta hvort stefndi hafi, í tilkynningu sinni 26. september 2006, fullnægt ákvæði 2.3.8 verður því að skoða hvaða upplýsingar komu fram í tilkynn­ingunni. Við þá skoðun verður einnig að hafa í huga að í framangreindu bréfi stefnda frá 4. september var þess krafist að stefndi tæki inn í fréttatilkynninguna „umfjöllun um samstæðureikninginn“. Ljóst er að lykiltölur úr samstæðureikningi komu fram í framangreindri tilkynningu og var lykiltölurnar að finna framarlega í henni þó svo að þær væru ekki fremstar. Einnig var að finna samanburðartölur úr samstæðureikningi fjögurra ársfjórðunga næst á undan eins og kveðið er á um í ákvæði 2.3.8. Í tilkynningunni er einnig getið sérstaklega að greiningu á mismunandi afkomu móður­félagsins annars vegar og samstæðunnar hins vegar sé að finna í skýringu 2.1 í báðum árshlutareikningum. Þá er til þess að líta að tilkynningin var í samræmi við tilkynn­ingu stefnanda um árshlutauppgjör fyrsta ársfjórðungs, sem hafði verið birt athuga­semda­laust af hálfu stefnda. Mikil breyting á birtingarformi uppgjörs hefði hugsanlega verið til þess fallin að gefa villandi mynd af muninum á afkomu stefnanda á fyrsta og öðrum ársfjórðungi. Dómurinn telur að líta verði svo á að í tilkynningu stefnanda hafi verið lögð mikil áhersla á afkomu móðurfélagsins. Hins vegar er ekki hægt að fallast á það með stefnda að stefnandi hafi hagað tilkynningu sinni með þeim hætti að „veita nær eingöngu upplýsingar um niðurstöðu reikningsskila móðurfélagsins“, eins og fram kemur í bréfi stefnda 2. október 2006. Eins og að framan greinir telur dómurinn að reglur Kauphallar fyrir útgefendur verðbréfa séu ekki svo skýrar og afdráttarlausar sem æskilegt væri að því leyti er hér skiptir máli. Þannig virðast þær veita útgefendum ákveðið svigrúm varðandi innihald tilkynninga svo lengi sem þær upplýsingar sem að lágmarki þurfa að koma fram samkvæmt ákvæðum 2.3.7 og 2.3.8 koma skýrlega fram. Upplýstum lesanda tilkynn­ingar stefnanda 26. september 2006 mátti vera afkoma samstæðunnar ljós og verður hér að hafa í huga að ekki hafa verið gerðar neinar athugasemdir við reikningsskil stefnanda. Að því er varðar fyrirsögn tilkynningarinnar frá 26. september 2006 þá er orðalag ákvæðis 2.1.6, að í fyrirsögn skuli koma fram efni tilkynningar, til þess fallið að gefa útgefendum ákveðið svigrúm, enda hefur sú verið raunin í tilkynningum útgefenda í Kauphöll Íslands að þeir reyna að draga fram jákvæða þætti í uppgjörum sínum í fyrirsögn. Fyrirsögn stefnanda í þessari tilkynningu ber með sér að um sé að ræða tilkynningu um afkomu félagsins á fyrri helmingi ársins 2006. Með vísan til þess og þar sem orðalag fyrirsagnarinnar ber með sér að hagnaðartalan eigi einungis við um móðurfélagið verður að telja að óskýrleiki orðalags ákvæðis 2.1.6 um hvað raunverulega megi hafa í fyrirsögn slíkrar tilkynningar verði að túlkast stefnanda í hag. Með vísan til alls framanritaðs kemst dómurinn að þeirri niðurstöðu að opinber áminning stefnda og beiting févítis verði ekki réttilega byggð á því að stefnandi hafi brotið reglur með umræddri fréttatilkynningu. Ber þegar af þeirri ástæðu að fella umrædda ákvörðun stefnda úr gildi. Stefnandi krefst þess að stefndi skuli birta dóminn í heild sinni á fréttavef stefnda að viðlögðum 50.000 króna dagsektum er renni til stefnanda og falli á að liðnum 15 dögum frá aðfararhæfi dómsins. Samkvæmt 3. tl. gr. 7.3 í reglum fyrir útgefendur verðbréfa í Kauphöll Íslands hf. getur stefndi ákveðið að birta opinberlega yfirlýsingu varðandi tiltekið mál þegar um brot á reglum er að ræða. Áminningin er stefndi veitti stefnanda 2. október 2006 var birt á fréttavef stefnda samkvæmt þessari reglu. Þar sem áminningin hefur verið felld úr gildi með dóminum þykir rétt að líta svo á að stefnda beri að birta dóminn með sama hætti og áminninguna eins og stefnandi krefst að viðlögðum 50.000 króna dagsektum er renni til stefnanda en heimild til að verða við kröfu stefnanda og ákveða dagsektir er í 4. mgr. 114. gr. laga um meðferð einkamála. Rétt þykir með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála að stefndi greiði stefnanda málskostnað sem þykir hæfilea ákveðinn 600.000 krónur. Dóminn kváðu upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari og meðdómsmennirnir Árni Harðarson lögmaður og Knútur Þórhallsson, löggiltur endurskoðandi. Dómsorð: Felld er úr gildi ákvörðun stefnda, Kauphallar Íslands hf., 2. október 2006 um að áminna stefnanda, Atorku Group hf., opinberlega og beita hann févíti. Ber stefnda að birta dóminn í heild sinni á fréttavef sínum að viðlögðum 50.000 króna dagsektum er renni til stefnanda og falli á að liðnum 15 dögum frá aðfararhæfi dómsins. Stefndi greiði stefnanda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 63/2013
Kærumál Vitni
Úrskurður héraðsdóms, um að ákæruvaldinu væri heimilt að leiða tvö nafngreind vitni í sakamáli sem höfðað hafði verið á hendur X, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, Eiríkur Tómasson og Þorgeir Örlygsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. janúar 2013 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 24. janúar 2013, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að hann mætti leiða tvö nafngreind vitni í sakamáli sem hann hefur höfðað gegn varnaraðila. Kæruheimild er í c. lið 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Þeir menn, sem sóknaraðili hyggst leiða sem vitni í sakamálinu gegn varnaraðila, hafa gefið formlega skýrslu hjá lögreglu. Af skýrslunum má sjá að þeir geta hvor um sig borið um atvik í samskiptum sínum við varnaraðila sem þýðingu geta haft við úrlausn málsins. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 450/2015
Ólögmæt meingerð Miskabætur
M, J, E, K og T kröfðust miskabóta úr hendi H hf. vegna háttsemi starfsmanna H hf. þegar þau voru stoppuð á leið sinni út úr versluninni B vegna gruns um þjófnað. Reyndist grunurinn ekki á rökum reistur. Í dómi Hæstaréttar kom fram að enda þótt játa yrði verslunareigendum ákveðið svigrúm við eftirlit með þjófnaði úr verslunum sínum bæri þeim að haga verklagi við eftirlitið á þann hátt að ekki væri gengið lengra en þörf krefði og að nærgætni og háttvísi væri gætt. Sú háttsemi starfsmanna H hf. að gera M, J, E, K og T að tæma vasa sína í opnu rými verslunarinnar, að öðrum viðskiptavinum ásjáandi og að undangegnum ósönnum staðhæfingum um þjófnað, hefði verið meiðandi og falið í sér ólögmæta meingerð gegn persónu þeirra og æru, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Var H hf. því gert að greiða M, J, E, K og T hverju fyrir sig 200.000 krónur í miskabætur.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Helgi I. Jónsson hæstaréttardómari og HjördísHákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar.Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 8. júlí 2015. Þau krefjast þess aðstefndi greiði hverju þeirra um sig 1.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1.mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 21. janúar 2014 til18. september 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeimdegi til greiðsludags. Loks krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrirHæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IMálsatvik eru þau að 21. janúar 2014 voru áfrýjendurnir María og Emmanuelað kaupa inn matvöru í verslun Bónus að Lóuhólum í Reykjavík og voru áfrýjendurnir,Jaden, Karl og Trishia með í för, en þau eru öll börn að aldri. Er gengið hafðiverið frá greiðslu fyrir vörurnar og þau voru á leið út úr versluninni höfðu starfsmennstefnda afskipti af þeim, þar á meðal verslunarstjóri stefnda. Samkvæmtskýrslugjöf hans fyrir héraðsdómi kvaðst hann hafa ávarpað þau og beðið þau umað víkja til hliðar. Hann hafi beðið þau um að koma með sér og ,,taka vörur uppúr vösunum“ og hafi þau orðið ,,svolítið hissa“ en fylgt sér að svokölluðu,,sjóðsherbergi“ og tæmt vasa sína við afgreiðslukassa sem ekki var í notkun. Þarsem þau hafi verið svo mörg hafi ekki verið unnt að koma þeim öllum fyrir íumræddu herbergi en venjan sé að fara ,,með svona mál inn í sjóðsherbergi“. Hannkvað ekki marga hafa verið í versluninni á þessum tíma og að ,,það hafi ekkertallir verið að góna á þetta. Það hefur kannski einn og einn tekið eftir þessu“.Komið hafi í ljós að áfrýjendur hafi ekki verið með neinar ógreiddar vörur.Hann kvað Maríu hafa orðið reiða og hissa og hefði henni greinilega fundistþetta ,,mjög óþægilegt“. Þá kvaðst hann hafa rætt við son Maríu sem komið hafiá staðinn að hennar ósk. Hann hafi sagt að henni hefði þótt þetta ,,mjögsærandi og erfitt“. Spurður um hvort hann hafi fengið ábendingu frá öryggisvörðumsem fylgdust með rafrænni vöktun verslunarinnar kvað hann svo ekki hafa verið.Hann hafi sjálfur hringt í öryggisvörð vegna þess að ,,þau eru mikið að skoðahárliti sem er mjög vinsælt að stela í búðinni ... og svo er búið að taka úthárliti og setja inn hárliti ... og svo þegar þau labba frá hárlitunum“ hafihann athugað hvort allar pakkningar væru ,,ennþá með vörum í“ og fundið einatóma pakkningu. Viðbrögð öryggisvarðarins hafi verið þau að ,,þetta værilíklegast þjófnaður“ og hafi öryggisvörðurinn reist þann grun á því að fundisthefðu tómar umbúðir og ,,hegðunin sem er svona þetta mynstur.“Í gögnum málsins er svokölluð dagbók lengri frá lögreglustjóranum áhöfuðborgarsvæðinu, 21. janúar 2014, þarsem fram kemur að sama dag hafi þau María og Emmanuel óskað eftir aðstoðlögreglu við að ,,kæra starfsmenn Bónus fyrir að gruna þau um þjófnað.“ Komlögreglumaður á staðinn. Í fyrrgreindri dagbók lengri kom fram að haft hafiverið eftir verslunarstjóra stefnda að fólkið hafi komið saman í verslunina.Þau hafi farið víða um, eins og algengt sé að þjófar geri til að trufla athyglistarfsmanna, og hafi starfsfólk því farið að fylgjast með þeim. Þau hafi veriðað skoða hárliti í hillu og vegna grunsamlegrar hegðunar þeirra við ,,hárlitahilluna“hafi grunur fallið á þau. Fyrir dómi bar verslunarstjórinn að rétt væri eftirsér haft í dagbók lögreglu.Áfrýjandinn Emmanuel bar fyrirdómi að er hann var á leið út úr versluninni hafi verslunarstjórinn komið aðsér með tóman kassa utan af vöru og sagt að áfrýjendur hefðu stolið því sem varí kassanum og það hafi sést í öryggismyndavél. Hafi hann endurtekið þettaþrisvar sinnum og beðið þau um að tæma vasa sína. Hann hefði verið ,,í sjokki“af því að margt fólk hefði verið á staðnum og séð það sem fram fór. ÁfrýjandinnMaría bar á sömu lund og Emmanuel.Ágreiningslaust er að áfrýjendur dvöldust um stund í versluninni eftir aðafskiptum starfsmanna stefnda af þeim lauk.IIEins og rakið hefur verið voru áfrýjendur stöðvuðvegna gruns um þjófnað á leið sinni út úr versluninni Bónus eftir að þau höfðugreitt fyrir vörur sem þau höfðu keypt.Af framburði verslunarstjóra stefnda verður ráðið að grunur um þjófnað hafikomið þeim Emmanuel og Maríu í opna skjöldu og að Maríu hafi þótt framkomastarfsmanna stefnda í þeirra garð mjög óþægileg og særandi. Enda þótt játa verði verslunareigendum ákveðið svigrúm við eftirlit meðþjófnaði úr verslunum sínum ber þeim að haga verklagi við eftirlitið á þannhátt að ekki sé gengið lengra en þörf krefur og að nærgætni og háttvísi ségætt. Sú háttsemi starfsmanna stefnda að gera áfrýjendum að tæma vasa sína í opnu rými verslunarinnar, að öðrum viðskiptavinumásjáandi og að undangengnum ósönnum staðhæfingum um þjófnað, var meiðandi og fólí sér ólögmæta meingerð gegn persónu þeirra og æru, sbr. b. lið 1. mgr. 26. gr.skaðabótalaga nr. 50/1993. Verður stefnda því gert að greiða áfrýjendum miskabætursem eru ákveðnar 200.000 krónur auk vaxta til hvers þeirra um sig, allt eins ogí dómsorði greinir.Stefnda verður gert að greiða áfrýjendum málskostnað á báðum dómstigum einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Stefndi, Hagar hf., greiði áfrýjendum,Maríu Cecilia P. Antioquia, Jaden Chelsea Ósk Gaurino, Emmanuel Pastolero Antioquia, KarliAntioquia og Trishia Antioquia Astro, hverjum fyrir sig 200.000 krónur meðvöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá21. janúar 2014 til 18. september 2014, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði hverjum áfrýjenda um sig samtals 250.000 krónur í málskostnaðí héraði og fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 10. apríl 2015.Mál þetta, sem dómtekið var 18.mars sl., var höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 10. september 2014.Stefnendur eru Maria Cecilia P.Antioquia, Kleppi starfsmannahúsi, Reykjavík, Jaden Chelsea Ósk Gaurino, Kleppistarfsmannahúsi, Reykjavík, Karl Antioquia, Vallarbraut 7, Hafnarfirði, TrishiaAntioquia Astro, Vallarbraut 7, Hafnarfirði og Emmanuel Pastolero Antioquia,Faxabraut 34B, Reykjanesbæ.Stefndi er Hagar hf., Hagasmára1, Kópavogi.Stefnendur gera eftirfarandikröfur: . Maria Cecilia P. Antioquiakrefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða henni 1.000.000 króna ímiskabætur með vöxtum samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. janúar 2014 tilþingfestingardags stefnu þessarar en þá með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr., sbr.5. gr., sömu laga frá þeim tíma til greiðsludags. Stefnandi krefstmálskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins auk virðisaukaskatts.2. Maria Cecilia P. Antioquiakrefst þess fyrir hönd ófjárráða dóttur sinnar, Jaden Chelsea Óskar Gaurino, aðstefndi verði dæmdur til að greiða henni 1.000.000 króna í miskabætur meðvöxtum samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. janúar 2014 tilþingfestingardags stefnu þessarar en þá með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr., sbr.5. gr., sömu laga frá þeim tíma til greiðsludags. Stefnandi krefstmálskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins auk virðisaukaskatts.3. Guadalupe Pastolero Antioquiakrefst þess fyrir hönd ófjárráða sonar síns, Karls Antioquia, að stefndi verðidæmdur til að greiða honum 1.000.000 króna í miskabætur með vöxtum samkvæmt 3.gr. laga nr. 38/2001 frá 21. janúar 2014 til þingfestingardags stefnu þessararen þá með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr., sbr. 5. gr., sömu laga frá þeim tímatil greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar að skaðlausu að mati dómsinsauk virðisaukaskatts.4. Guadalupe Pastolero Antioquiakrefst þess fyrir hönd ófjárráða dóttur sinnar, Trishia Antioquia Astro, aðstefndi verði dæmdur til að greiða henni 1.000.000 króna í miskabætur meðvöxtum samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. janúar 2014 til þingfestingardagsstefnu þessarar en þá með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr., sbr. 5. gr., sömu lagafrá þeim tíma til greiðsludags. Stefnandi krefst málskostnaðar að skaðlausu aðmati dómsins auk virðisaukaskatts.5. Emmanuel Pastolero Antioquiakrefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða honum 1.000.000 króna ímiskabætur með vöxtum samkvæmt 3. gr. laga nr. 38/2001 frá 21. janúar 2014 tilþingfestingardags stefnu þessarar en þá með dráttarvöxtum samkvæmt 6. gr., sbr.5. gr., sömu laga frá þeim tíma til greiðsludags. Stefnandi krefstmálskostnaðar að skaðlausu að mati dómsins auk virðisaukaskatts.Stefndi gerði þá dómkröfuaðallega að málinu yrði vísað frá dómi en með úrskurði dómsins uppkveðnum 21.janúar sl. var þeirri kröfu hafnað. Endanlega krafa stefnda er sú að hann verðisýknaður af öllum kröfum stefnenda og þá krefst hann málskostnaðar in solidumúr hendi stefnenda samkvæmt framlögðu málskostnaðaryfirliti. I.Í stefnu er málavöxtum lýst áþann veg að hinn 21. janúar 2014 um kl. 16:00 hafi stefnandi Maria verið stöddí verslun Bónuss í Lóuhólum ásamt börnunum Jaden, dóttur hennar, Karli ogTrishiu, börnum systur hennar Guadalupe, ogstefnanda málsins, Emmanuel P.Antioquia, bróður Mariu. Er því síðan lýst að þegar stefnandi Maria hafðigreitt fyrir vörur við einn afgreiðslukassa verslunarinnar og hún var, ásamtbörnunum og bróður sínum, komin að útgangi verslunarinnar á leið út, hafi þrírstarfsmenn stefnda gengið á móti þeim með útréttar hendur og meinað þeim för útúr versluninni. Þau hafi öll verið sökuð um að hafa stolið varningi og meðskipunum og hótun um valdbeitingu verið neydd til að tæma vasa sína. Hefði þeimverið gert að tæma vasa sína á eitt afgreiðsluborðið við búðarkassa fyrirframan fjölda viðskiptavina. Stefnendur hafi farið úr yfirhöfnum sínum um leiðog þeir tæmdu vasa sína og hafi starfsmenn verslunarinnar staðið yfir þeim ámeðan. Atburðarás þessi hafi tekið um það bil 30 mínútur og átt sér stað áálagstíma fyrir framan aðra viðskiptavini verslunarinnar sem séu kunningjarstefnenda og nágrannar.Stefndi mótmælirmálsatvikalýsingu stefnenda sem einhliða og ófullkominni sem gefi ekki réttamynd málavöxtum. Auk þess sé lýsingin röng, ýkt og gildishlaðin á köflum.Staðhæfingum um ofbeldi eða hótanir um ofbeldi og frelsissviptingu er jafnframtmótmælt sem röngum og ósönnuðum. Lýsir stefndi málavöxtum þannig að umrætt sinnhafi vaknað grunur hjá starfsmönnum stefnda um að tiltekið fólk kynni að hafagerst sekt um þjófnað. Hefði sá grunur einkum verið reistur á því að fólkið varað skoða tilteknar vörur í versluninni og skömmu síðar hefði starfsmaður tekiðeftir því að eina slíka vöru vantaði í hilluna. Meðal annars af þeim sökumhefði starfsmaður verslunarinnar óskað eftir því að fólkið stigi til hliðar viðafgreiðslukassasvæðið svo unnt yrði að ræða við þau. Hefðu þeim verið kynntargrunsemdir starfsmannsins og hefði afgreiðsla framangreinds máls af hálfustarfsmanna og meðferð þess að öðru leyti verið í engu frábrugðin afgreiðslu áöðrum sambærilegum málum. Hefðu hlutaðeigandi verið vinsamlegast beðin um aðtæma vasa sína og það hefðu þau gert. Ekkert óeðlilegt hefði komið framog hefðu starfsmenn stefnda því álitið að málinu væri lokið af hálfuverslunarinnar. Hins vegar hefðu stefnendur, óumbeðin og að eigin frumkvæði,klætt sig úr flíkum og þannig gert meira úr málinu en tilefni var til.Ennfremur hefðu stefnendur, Maria og Emmanuel, hringt í lögmann sinn að eiginfrumkvæði og jafnframt óskað eftir því að lögregla kæmi á vettvang. II.Stefnendur byggja dómkröfur sínará því að háttsemi starfsmanna stefnda umrætt sinn, bæði orð þeirra og athafnir,hafi falið í sér alvarlega meingerð. Stefnendur hafi öll verið niðurlægð fyrirframan fjölda fólks, m.a. nágranna sína í hverfinu. Börnin hefðu orðið mjöghrædd og öllu hafi þau orðið fyrir áfalli sem aldrei líði þeim úr minni.Stefnendur telji að stefndi hafi brennimerkt þau sem þjófa fyrir framan fjöldafólks með því að fullyrða hvað eftir annað að hann væri „positiv eðapottþéttur“ á því að þau hefðu stolið vörum úr verslun. Myndavélakerfið hefði áttað staðfesta þá staðhæfingu hans en þó hefði ekki verið unnt að sýna þeimmyndir úr því fyrr en eftir á í návist manna frá öryggisfyrirtækinu Securitas.Stefnendur benda á að þau hafi verið í versluninni umrætt sinn í löglegum ogheiðarlegum erindum við innkaup á matvörum til heimilisins, eins og framlögðkvittun gefi til kynna. Stefnendur vísa til þess aðeigandi verslunarinnar sé ábyrgur vegna athafna starfsmanna sinna, sem hafibrotið af sér með vítaverðum eða gáleysislegum hætti. Beri stefndi húsbóndaábyrgðsamkvæmt meginreglum skaðabótaréttarins á ólögmætu og refsiverðu framferðistarfsmanna sinna. Athafnir starfsmannanna, beiting ofbeldis eða hótun umbeitingu þess, frelsissvipting og rangur sakburður um refsiverða háttsemi,skipanir um að tæma úr vösum við afgreiðslukassa í opnu rými stefnda brjóti íbága við 225. gr., 234. gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þáhafi starfmennirnir meitt æru stefnanda Mariu og barnanna með móðgandi framkomuog athöfnum sbr. 225. gr. og 234. gr. sömu laga. Stefnandi Emmanuel hafi einnigverið færður með ofbeldi að afgreiðslukassanum og látinn tæma vasa sína fyrirallra augum um leið og hann fór úr yfirhöfn sinni. Hann hafi m.a. skoðað sjampónálægt hárlitahillunni og muni grunur eða ásökun um þjófnað á hárlit því hafaeinkum beinst að honum. Starfsmaður stefnda hefði sótt tómt hárlitabox og sagtvið Emmanuel að boxið væri tómt og að hann hefði stolið innihaldinu. Þettahefði starfsmaðurinn endurtekið a.m.k. í tvígang fyrir framan alla viðstadda íopnu rými verslunarinnar. Þessi sakburður hefði fengið svo mjög á stefnandaEmmanuel að honum hefði legið við yfirliði vegna svima. Telja stefnendur þessaháttsemi starfsmanna stefnda varða við 225., 234. og 235. gr. almennrahegningarlaga.Þá hefðu starfsmenn stefnda sakaðstefnendur um þjófnað eða a.m.k. dróttað að því við stefnendur, Mariu ogbörnin, að þau væru þjófar eða hefðu tekið einhverja hluti í versluninniófrjálsri hendi. Með því að færa þau með valdi að afgreiðslukassa og skipa þeimað tæma alla vasa, að öllum viðskiptavinum ásjáandi, hugsanlega öðrum tilviðvörunar hefðu starfsmennirnir framið brot gegn frjálsræði stefnenda semvarði við 225. gr. almennra hegningarlaga.Þessi sakburður starfsmannastefnda, orð og athafnir hafi orðið til þess að virðing stefnenda beið hnekki íaugum viðstaddra starfsmanna og viðskiptavina og ekki síst í þeirra eigin huga.Með því að drótta refsiverðum verknaði að stefnendum á þann hátt að handtakaeða reka þau að afgreiðslukassa, bera fram rangar sakargiftir og láta þau tæmavasa fyrir framan starfsmenn og viðskiptavini stefnda í opnu rými og bera útaðdróttunina hafi starfsmenn stefnda gerst sekir um brot gegn 225. gr., 234.gr. og 235. gr. almennra hegningarlaga. Hafi starfsmennirnir gerst sekir ummeingerð, sem flokkist undir sakarreglu skaðabótaréttarins, gegn öllumstefnendum málsins. Stefnendur hafi allir orðið fyrir andlegu áfalli vegnaframkomu starfsmannanna við að meina þeim útgöngu úr versluninni, reka þau aðafgreiðslukassa í almenningsrými, halda þeim þar föngnum í allt að 30 mínúturog yfirheyra þau með þeim hætti sem þeim hafi verið óheimilt.Stefndi beri vinnuveitendaábyrgðá gjörðum og störfum starfsmanna sinna í þessu máli en þeir hafi farið offari íaðgerðum sínum og tekið lögin í eigin hendur sem þeir hafi ekki haftlagaheimild til að gera. Sé það eingöngu á færi lögreglu að handtaka grunaðanmann og færa til yfirheyrslu. Hér hafi stefndi því farið langt út fyrirlöglegar heimildir og beri hann ábyrgð samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993 á hinni ólögmætu meingerð gegn frelsi, friði og æru stefnenda. Meingerð þessa megi meta tilmiska samkvæmt reglum skaðabótaréttarins og 26. gr. skaðabótalaga og beristefnda að greiða miskabætur í samræmi við kröfugerð hvers og eins stefnenda.Stefnendur, Emmanuel og Maria, hafi orðið fyrir andlegu áfalli. Börnin hafiekki síður orðið fyrir varanlegu og alvarlegu áfalli og telja verði líklegt aðatburðurinn hafi greipst í huga þeirra. Telja verði að barnssálin, sem sé afarviðkvæm fyrir slíkum áföllum, falli undir ábyrgð samkvæmt framangreindri 26.gr. skaðabótalaga. Börnunum hafi öllum liðið illa vegna þessa atburðar og viljiekki lengur fara í þessa verslun. Fariþau með stefnanda Mariu, spyrji þau iðulega hvort verið sé að mynda þau eðafylgjast með þeim. Sjái þau einkennisklæddan öryggisvörð í verslun, spyrji þauhvort lögreglan eða einhver annar ætli að taka þau föst. Hafi atburðurinn þvískaðað börnin og skapað þeim óöryggi, sem jafnframt lýsi sér í því að þau hafiupplifað hin harkalegu viðbrögð starfsmanna stefnda sem kynþáttamismunun.Atburður þessi hafi m.a. ýtt undir það að stefnandi Maria flutti búferlum meðbarn sitt úr hverfinu. Stefndi uppfylli öll skilyrðibótaskyldu eftir saknæmisreglunni. Hann hafi sýnt af sér ólögmætt atferli ogvaldið tjóni í formi miska sem valdið hafi verið af ásetningi eða gáleysi. Hafi miskinn leitt tilfjárhagslegs tjóns og hafi tjón eða miski stefnenda verið fyrirsjáanlegur ogsennileg afleiðing hins ólögmæta atferlis starfsmanna stefnda gagnvart stefnendummálsins. Starfsmennirnir hafi mátt gera sér grein fyrir afleiðingummeingerðarinnar.Stefnendur kveða dómstóla einfæraum að meta miskabætur að álitum til hvers og eins stefnenda en þrír þeirra séuundir lögaldri. Sé því nauðsynlegt að forráðamenn hinna ófjárráðu barna gerikröfur fyrir þeirra hönd og sæki málið fyrir dómstólum þar sem börnin brestihæfi til að ráðstafa sakarefninu. Stefnendur leggja áherslu á að ekki sé síðurástæða til að dæma hinum ungu stefnendum miskabætur en stefnendum, Mariu ogEmmanuel, þar sem þessi atburður hafi haft sterk áhrif á öll börnin. Stefnendur byggja á sakarregluskaðabótaréttarins, reglum skaðabótaréttarins umvinnuveitendaábyrgð/húsbóndaábyrgð stefnda á starfsmönnum sínum. Þá er byggt á26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 og 225., 234. og 235. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Um aðild lögráðamanna vísast til 3. mgr. 17. gr.laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um málskostnað er vísað til 129. og130. gr. laga nr. 91/1991. Um varnarþing vísast til 1. mgr. 33. gr. laga nr.91/1991. Þá er vísað til laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt, þar semstefnendur eigi að vera skaðlausir af málsókn þessari.III.Stefndi byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi á aðildarskorti. Máli verðiekki réttilega beint að öðrum en þeim sem getur látið hagsmunina af hendi eðaverður að þola þá. Að sama skapi verði sá aðili, sem krefst dóms um hagsmuni,að vera rétthafi þeirra. Sé brotið gegn þessari grundvallarreglu, sé umaðildarskort að ræða sem leiði til sýknu stefnda, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga ummeðferð einkamála, nr. 91/1991.Stefndi telur ljóst með hliðsjón af gögnum málsins að stefnendur séu ekkirétthafar þeirra hagsmuna, sem krafist sé í máli þessu, og beri því að sýknastefnda af kröfum þeirra. Í því sambandi bendir stefndi á að stefnendur gerienga tilraun til þess að rökstyðja aðild sína að málinu né skýra á hvaðalagagrundvelli hún sé byggð. Stefnendur séu fimm og krefjist þeir hver um sigmiskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna. Í stefnu sé ekki gerð grein fyrir aðildhvers og eins stefnenda í málinu en telja verður með hliðsjón af ölluframansögðu að það hafi verið nauðsynlegt. Af þessum sökum beri að sýknastefnda af öllum kröfum stefnanda með vísan til aðildarskorts, sbr. 16. gr.laga nr. 91/1991.Stefndi byggir sýknukröfu sína íöðru lagi á því að kröfugerð og bótagrundvöllur málsins sé óljós og þá verðiathafnir starfsmanna hans, sem um ræðir í máli þessu, ekki heimfærðar tilákvæða almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá telur stefndi ljóst að enginlagaskilyrði séu uppfyllt svo fallist verði á skaðabótakröfur stefnenda, hvorkimeð vísan til hinnar almennu sakarreglu né reglunnar um vinnuveitendaábyrgð,enda hafi starfsmenn stefnda ekki gerst sekir um saknæma háttsemi. Ennfremurséu ekki efni til að dæma miskabætur samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr.50/1993. Af framangreindum ástæðum, einumog sér eða saman, beri að sýkna stefnda af kröfum stefnenda. Sýknukrafastefnda er í þriðja lagi byggð á því að tjón stefnenda og fjárhæð þess séósönnuð. Kröfugerð stefnenda í máli þessu lúti að því að stefndi verði dæmdurtil þess að greiða hverjum og einum stefnenda 1.000.000 króna. Ekki sé hinsvegar ljóst á hvaða lagagrundvelli slík krafa er sett fram. Stefnendur virðisthalda því fram að þeir hafi orðið fyrir tjóni í formi miska sem nemi umræddrifjárhæð í kröfugerð, án þess að það sé sundurliðað og rökstutt nánar að því ervarðar hvern stefnanda um sig. Engan rökstuðning sé að finna í stefnu fyrirfjárhæð miskabótakrafnanna.Þá sé hvergi í stefnu gerð tilrauntil þess að sýna fram á og sanna að stefnendur hafi orðið fyrir þeim miska semþeir halda fram. Ekki hafi heldur verið gerður áskilnaður um öflun matsgerðar ímálinu. Stefndi telji að stefnendur hafi ekki orðið fyrir tjóni og sé það íöllu falli ósannað. Er öllum fullyrðingum stefnenda um annað mótmælt.Stefndi kveður stefnendur ekkigeta gert kröfu um að dæmdar verði bætur að álitum þar sem slíkt komi ekki framí kröfugerðinni sjálfri. Mótmælir stefndi slíkri kröfu komi hún fram undirrekstri málsins. Af framangreindum ástæðum, einum og sér eða saman, krefststefndi sýknu af kröfum stefnenda. Stefndi mótmælir vaxtakröfumstefnenda og bendir á að í stefnu sé engin umfjöllun um hana og þá sé þarhvorki gerð grein fyrir grundvelli hennar né upphafsdegi vaxta. Málskostnaðarkrafa stefnda erreist á 129.-132. gr. laga um meðferð einkamála og krafa um virðisaukaskatt afmálflutningsþóknun er byggð á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Um lagarök fyrir sýknukröfu sinnivísar stefndi til meginreglu réttarfars um aðildarskort, sbr. 2. mgr. 16. gr.laga um meðferð einkamála nr. 19/1991, auk almennra reglna réttarfars umsönnun. IV. Ágreiningurmáls þessa lýtur að því, hvort stefnendum beri skaðabætur úr hendi stefndavegna miska sem starfsmenn stefnda hafi valdið þeim með saknæmum og ólögmætumhætti. Stefnendur byggja skaðabótakröfur sínar á því að athafnir starfsmannastefnda umrætt sinn hafi falið í sér beitingu ofbeldis eða hótun um beitinguþess og frelsissviptingu. Með því og sakburði um refsiverða háttsemi og skipunum til stefnenda um að tæma úr vösumvið afgreiðslukassa í opnu rými stefnda hafi starfsmenn brotið í bága við 225.gr., 234. gr. og 235. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Þá hafi starfmennirnir meitt æru stefnenda, Mariu ogbarnanna, með móðgangi framkomu og athöfnum. Á þessari háttsemi starfsmannasinna beri stefndi vinnuveitendaábyrgð. Stefndi hefur mótmælt öllumkröfum og málsástæðum stefnenda. Hann byggir sýknukröfu sína í fyrsta lagi áþví að um aðildarskort sé að ræða. Með hliðsjón af gögnum málsins sé ljóst aðstefnendur séu ekki rétthafar þeirra hagsmuna sem krafist sé í málinu. Hafistefnendur hvorki rökstutt aðild sína að málinu né lagagrundvöll hennar.Í stefnu er gerð grein fyrir þvíhverjir eru stefnendur málsins og jafnframt hver sé fjárhæð dómkröfu hversstefnanda fyrir sig. Bæði í dómkröfukafla og í lýsingu málsástæðna kemur framað kröfur stefnenda eru settar fram sem miskabótakröfur vegna ólögmætrarmeingerðar starfsmanna stefnda. Í kafla stefnunnar um málsástæður gerastefnendur grein fyrir því að þeir byggi miskabótakröfur sínar á því aðstarfsmenn stefnda hafi gerst sekir um alvarlega meingerð gagnvart stefnendummeð þeim orðum og athöfnum sem lýst er í málavaxtakafla. Vísa stefnendur tilákvæða 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Tilvísun til ákvæða almennrahegningarlaga nr. 19/1940 virðist lúta að því að færa rök fyrir ætluðu ólögmætiþeirrar háttsemi starfsmanna stefnda. Er á því byggt af hálfu stefnenda aðætluð ólögmæt meingerð starfsmanna stefnda hafi beinst að öllum stefnendummálsins, enda hafi þeir allir verið stöðvaðir og tæmt vasa sína umrætt sinn.Hafi starfsmenn stefnda með aðkomu sinni engan greinarmun gert á stefnendum aðþessu leyti. Fram kom í skýrslu Eiríks Einars Egilssonar, fyrrverandiverslunarstjóra Bónuss, að viðskiptavinirnir, sem stöðvaðir voru umrætt sinn,hefur verið fimm talsins, þ.e. tveir fullorðnir og þrjú börn. Er ekkert komiðfram í málinu sem bendir til annars en að stefnendur máls þessa, tveir þeirrafullorðnir og þrjú börn, hafi verið þeir viðskiptavinir, sem hér um ræðir, svosem stefnendur halda fram. Breytir engu að þessu leyti þótt ekki hafi veriðminnst á veru þeirra stefnenda, sem eru börn að aldri, á staðnum fyrr en íbréfi lögmanns stefnenda til stefnda, dagsettu 13. maí 2014. Að framangreindu virtu verðurekki fallist á það með stefnda að stefnendur geti ekki verið aðilar að máliþessu, sbr. 16. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Verður sýknukrafastefnda ekki reist á þessari málsástæðu og er henni því hafnað. Stefndi byggir sýknukröfu sína íöðru lagi á því að engin lagaskilyrði standi til þess að fallist verði áskaðabótakröfur stefnenda, hvorki með vísan til hinnar almennu sakarreglu néreglunnar um vinnuveitendaábyrgð, enda hafi starfsmenn stefnda ekki gerst sekirum saknæma háttsemi þegar þeir höfðu afskipti af stefnendum umrætt sinn. Sé súmálsástæða stefnenda bæði röng og ósönnuð.Fram er komið að stefnendur voruvið innkaup í Bónusverslun stefnda við Lóuhóla í Reykjavík umrætt sinn. Þegarþau höfðu greitt fyrir vörur sínar við afreiðslukassa verslunarinnar og vorukomin að útgöngudyrum, bar að starfsmenn stefnda, þ. á m. Eirík Einar Egilsson,þáverandi verslunarstjóra. Stefnendur, Maria Cecilia P. Antioquia og EmmanuelPastolero Antioquia, báru við skýrslutökur fyrir dóminum á sama veg um háttsemistarfsmanna stefnda umrætt sinn. Kváðu þau þrjá starfsmenn verslunarinnar hafakomið á móti þeim og varnað þeim útgöngu með því að setja handleggina út tilhliðanna. Hefði verslunarstjórinn sýnt þeim tóman kassa og sagt að það sæist áeftirlitsmyndavél að þau hefðu stolið innihaldi kassans, sem mun hafa veriðhárlitur. Hefðu þau síðan verið færð að afgreiðslukössunum og beðin um að tæmavasa sína sem þau hefðu gert. Hefði verslunarstjórinn sagt ítrekað að þau hefðustolið hárlitnum. Svo hefði þeim verið sagt að fara úr yfirhöfnunum. Sérstaklega aðspurð um það, hvortstarfsmenn stefnda hefðu beitt stefnendur ofbeldi, kvað stefnandi Maria enguofbeldi hafa verið beitt þegar hún var látin stíga til hliðar og þá hefðu enginorðaskipti átt sér stað milli stefnenda og verslunarstjórans eftir aðstefnendur tæmdu vasa sína. Hins vegar hefði hún álitið það vera ofbeldi aðvera varnað útgöngu. Stefnandi Emmanuel kvaðverslunarstjórann hafa verið ókurteisan við stefnendur þar sem hann hefðifullyrt að stefnendur hefðu stolið og ekki beðist afsökunar á því eftir á. Þákvaðst stefnandi hafa litið svo á að honum hefði verið haldið inni íversluninni í 30 mínútur enda hefði hann talið að hann gæti ekki farið út. Vitnið, Eiríkur Einar Egilssonþáverandi verslunarstjóri, kvað hegðun stefnenda í snyrtivörudeildverslunarinnar þegar þau skoðuðu hárliti hafa vakið grunsemdir starfsmanna umað þau hefðu tekið hárlit ófrjálsri hendi. Þegar stefnendur hefðu yfirgefiðsnyrtivörudeildina, hefði fundist þar tómur kassi undan hárlit. Kvaðst hannhafa haft samband við öryggisdeild fyrirtækisins í kjölfarið og þá veriðhvattur til þess að hafa afskipti af stefnendum vegna gruns um þjófnað. Vitnið lýsti afskiptum sínum afstefnendum umrætt sinn á þann veg að hann hefði, ásamtaðstoðarverslunarstjóranum, nálgast stefnendur þegar þau voru komin aðútgöngudyrunum og beðið þau um að stíga til hliðar sem þau hefðu gertathugasemdalaust. Hefði hann rétt út aðra höndina til þess að vísa þeim veginnað svonefndu sjóðsherbergi sem sé staðsett uppi við afgreiðslukassaverslunarinnar, í um það bil 10 metra fjarlægð frá útgöngudyrunum. Aðspurðurmundi hann ekki hvort aðstoðarverslunarstjórinn rétti einnig út höndina enkvaðst yfirleitt sjá sjálfur um samskiptin við viðkomandi viðskiptavini viðþessar aðstæður. Hann kvaðst hafa spurt stefnendur hvort þau væru með vörur semþau hefðu ekki greitt fyrir og bað þau síðan um að taka allt úr vösum sínum.Hinir fullorðnu stefnendur hefðu gert það og lagt það, sem var í vösum þeirra,á afgreiðsluborð sem ekki var í notkun. Hins vegar kvaðst vitnið ekki munahvort börnin hefðu gert slíkt hið sama. Hefði þetta ferli tekið um það bil 5til 7 mínútur. Stefnendur hefðu spurt hvort þau ættu líka að fara úr úlpunum ogkvaðst hann hafa jánkað því. Þegar engin ógreidd vara hefðifundist í fórum stefnenda, kvað vitnið afskiptum sínum af þeim hafa lokið oghefðu stefnendur þá klætt sig aftur í yfirhafnir sínar en hann ogaðstoðarverslunarstjórinn hefðu haldið aftur til fyrri starfa sinna. Hins vegarhefðu stefnendur verið í versluninni í um það bil eina og hálfa til tværklukkustundir eftir að afskiptum starfsmanna stefnda af stefnendum lauk. Óumdeilt er að stefnandi Mariahafði þegar þar var komið sögu samband við lögmann sinn og lögreglu og þáliggur frammi í málinu færsla úr dagbók lögreglu um umrætt atvik. Ídagbókarfærslunni segir að kl. 17:04 hinn 21. janúar 2014 sé skráð hjá lögregluað komið hafi til ágreinings milli starfsfólks Bónuss í Lóuhólum 2-6 ogviðskiptavinar vegna meints þjófnaðar. Kemur fram að stefnendur, Maria ogEmmanuel, hafi óskað eftir aðstoð lögreglu til að kæra starfsmennverslunarinnar fyrir að stöðva þau og m.a. tvö börn þegar þau voru að fara útúr versluninni og bera þau sökum um að hafa stolið hárlit. Er haft eftir EiríkiEinari verslunarstjóra að vegna grunsamlegrar hegðunar hefðu stefnendur veriðbeðin um að koma til hliðar við afgreiðslukassasvæðið. Hefðu þeim verið kynntargrunsemdir starfsmanna og þau beðin um að tæma vasa sína sem þau hefðu gert. Ersíðan rakið að þegar ekkert óeðlilegt hefði komið fram eftir að stefnendurhöfðu tæmt vasa sína, hefði ekkert verið aðhafst frekar. Fram kemur ídagbókarfærslunni að lögmaður stefnenda hefði krafist þess að starfsmennstefnda yrðu kærðir fyrir frelsissviptingu, rangar sakargiftir og brot gegnbarnaverndarlögum. Var lögmanninum hins vegar tilkynnt sú niðurstaða lögregluað ekki væri ástæða til þess að gera kæruskýrslu í málinu.Aðilum ber ekki saman um það,hvort starfsmenn stefnda, sem áttu í samskiptum við stefnendur umrætt sinn,voru tveir eða þrír. Ljóst er þó að Eiríkur Einar verslunarstjóri var einnþeirra og minnti hann að einungis hann sjálfur og aðstoðarverslunarstjórinnhefðu komið að málinu af hálfu stefnda. Stefnendur Maria og Emmanuel kváðustarfsmennina hins vegar hafa verið þrjá. Bæði stefnendur og Eiríkur Einarvirðast þó sammála um að sá síðarnefndi hafi haft sig mest í frammi.Þegar litið er til framangreindralýsinga á háttsemi starfsmanna stefnda þegar þeir stöðvuðu stefnendur umrætt sinnog báðu þau um að víkja til hliðar og tæma vasa sína, verður hvorki talið að íhenni hafi falist ofbeldi, hótun um ofbeldi né frelsissvipting í skilningi 225.gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, svo sem stefnendur halda fram. Fram erkomið að vaknað hafi grunur um þjófnað og bar vitnið Eiríkur Einar um aðviðbrögð starfsmanna stefnda umrætt sinn hefðu verið í fullu samræmi við þaðverklag, sem fylgja bæri við slíkar aðstæður. Gaf hann þá skýringu á því aðstefnendum hefði ekki verið vísað inn í svonefnt sjóðsherbergi umrætt sinn, aðvegna fjölda stefnenda hefði ekki verið rúm fyrir þau öll þar inni. Ljóst er hins vegar að gæta ber fyllstutillitssemi gagnvart þeim sem fyrir slíkum aðgerðum verða, enda er hér um aðræða mjög viðkvæmar aðstæður. Verður að telja að það hafi verið óheppilegráðstöfun að gera stefnendum að tæma vasa sína í opnu rými verslunarinnar fyrirallra augum.Af hálfu stefnenda er byggt á þvíað starfsmenn stefndu hafi þjófkennt stefnendur og hafi með því og athöfnumsínum öllum meitt æru þeirra með þeim hætti sem segir í 234. og 235. gr.almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ekki verður á þetta fallist, enda verðurekki annað séð en að starfsmönnum stefndu hafi borið skylda til þess að gerastefnendum grein fyrir því að þau lægju undir grun um þjófnað og með hvaðarökum. Þá verður ekki fallist á það með stefnendum að starfsmenn stefndu hafimeð háttsemi sinni borið út aðdróttun um þjófnað stefnenda. Er ekkert komiðfram í málinu sem rennir stoðum undir þá fullyrðingu stefnenda að starfsmennstefnda hafi með orðum sínum og athöfnum gerst sekir um slíkt brot gegnstefnendum. Þá benda hvorki lýsingar stefnenda, Mariu og Emmanuel, né annarravitna til þess að samskipti starfsmanna stefnda og stefnenda geti flokkastundir að vera yfirheyrslur í nokkrum skilningi. Með sömu rökum verður heldurekki fallist á þá staðhæfingu stefnenda í stefnu um að um hafi verið að ræðahandtöku stefnenda umrætt sinn. Stefnendur, Maria og Emmanuel, telja að afskiptistarfsmanna stefnda umrætt sinn hafi m.a. átt rót að rekja til kynþáttafordóma,enda hefðu engir aðrir verið stöðvaðir í versluninni vegna gruns um þjófnað.Aðspurður um þetta atriði, kvaðst Keitn Amiel Antioquia, sonur stefnanda Mariusem kom á vettvang eftir að móðir hans hringdi í hann úr versluninni, hafafundið fyrir „smá kynþáttafordómum“ þótt hann gæti þó ekkert um það sagt. Ímálinu liggja ekki fyrirskjöl eða aðrir framburðir semstyðjaframburði stefnenda að þessu leyti. Þá hafa stefnendur, Maria og Emmanuel,hvorki greint frá orðum né athöfnum starfsmanna stefnda sem benda til þess aðsjónarmið sem tengja má kynþáttaandúðhafi ráðið orðum eða gerðum þeirra.Vitnið, Eiríkur Einar þáverandi verslunarstjóri,hafnaði því aðslíksjónarmið hefðu legið þarna að baki og bentiá að almennt væru inngripvegna gruns um þjófnað ekki algengari þegar í hlut ættu viðskiptaviniraferlendu bergi brotnir en ella. Í ljósi framangreinds verður að teljaósannað að kynþáttaandúð hafi legið að baki háttsemi starfsmanna stefnda umrættsinn. Að öllu framangreindu virtu ogeinkum þegar litið er til áður rakinna lýsinga á samskiptum starfsmanna stefndaog stefnenda umrætt sinn verður að telja ósannað að starfsmenn stefndu hafiumrætt sinn sýnt af sér ólögmæta og saknæma háttsemi sem valdið hafi stefnendummiska. Bera stefnendur sönnunarbyrðina að þessu leyti og hefur sú sönnun ekkitekist. Verður stefndi því þegar af þeirri ástæðu sýknaður af skaðabótakröfumstefnenda í máli þessu.Eftir úrslitum málsins verðurstefnendum gert að greiða stefnda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn600.000 krónur.Arnfríður Einarsdóttirhéraðsdómari kveður upp dóm þennan.DÓ M S O R Ð:Stefndi, Hagar hf., skal verasýkn af kröfum stefnenda, Mariu Cecilia P. Antioquia, Jaden Chelsea ÓskarGaurino, Karls Antioquia, Trishia Antioquia Astro, og Emmanuel PastoleroAntioquia, í máli þessu.Stefnendur greiði in solidumstefnda 600.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 748/2009
Eignarréttur Fasteign Þjóðlenda Gjafsókn
Svalbarðshreppur og S höfðuðu mál gegn íslenska ríkinu og krafðist Svalbarðshreppur þess að fellt yrði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að landsvæðið Vatnsendi í Svalbarðshreppi væri þjóðlenda innan tilgreindra marka. Þá krafðist hreppurinn viðurkenningar á því að landsvæðið væri engin þjóðlenda og háð eignarrétti hans. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að samkvæmt gögnum málsins væri Vatnsendi syðst á svokallaðri Álandstungu sem lægi frá norðri við Þistilfjörð til suðurs milli Hölknár í austri og Sandár í vestri. Þar væru jarðirnar Ytra-Áland og Syðra-Áland einar í byggð og bæjarhús þar norðarlega. Fyrrnefnda jörðin mun áður hafa kallast Áland en sú síðarnefnda orðið til sem hjáleiga frá henni ekki síðar en á 17. öld. Var í dóminum vísað til ýmissa heimilda um eignarhald að Vatnsenda. Fram kemur að hvorki staðarhættir, gróðurfar né heimildir um nýtingu landsins mæltu gegn því að allt land Álandstungu til syðstu marka Vatnsenda gætu hafa verið hluti af jörðinni Álandi frá öndverðu. Þá segir að leggja verði til grundvallar að til eignarréttar að löndum sem óbyggðanefnd viðurkenndi að heyrðu til Svalbarðskirkjulands, sem var næst fyrir vestan Álandstungu, Tungusel og Þorsteinsstaðir, sem liggi austan við jörðina, hljóti að hafa stofnast fyrir nám, en lega þessara jarða og staðhættir þar og gróðurfar væru í meginatriðum sambærileg við Álandstungu. Engin rökræn ástæða gæti staðið til þess að álykta að landnám á samfelldu og einsleitu svæði, sem auk þess væri hermt í sögulegum heimildum að hafi verið á einni hendi, hafi í tilteknum tilvikum náð lengra inn til landsins en í öðrum án þess að sérstakar skýringar yrðu fundnar á því svo sem vegna staðhátta. Eftir gögnum málsins yrðu slíkar skýringar ekki fundnar að því er varðaði land á Álandstungu, hvorki að því er varðaði Vatnsenda né aðra hluti hennar. Samkvæmt heimild um sölu jarðarinnar Álands 13. janúar 1379 yrði að álykta að hún hafi náð yfir alla Álandstungu, svo langt sem land hafi verið numið. Leggja yrði til grundvallar að á þeim tíma hafi land sem lýst var innan merkja Vatnsenda í landamerkjabréfi 4. júní 1889 talist hluti af jörðinni Álandi og því verið háð beinum eignarrétti. Ekkert væri fram komið um að þessi eignarréttur hafi síðar verið gefinn eftir eða landið skilið frá Álandi, sem síðar varð Ytra-Áland og Syðra-Áland, fyrir árin kringum 1840. Eftir gögnum málsins hafi á þeim tíma heldur ekkert land á Álandstungu norðan við Vatnsenda verið selt frá þessum jörðum. Þótt ekkert lægi fyrir um hvernig stofnað hafi verið til býlis á Vatnsenda yrði að gæta að því að í jarðatali frá 1847 og jarðamati 1849 hafi verið rætt um að landsvæðið hafi verið byggt út úr Álandsjörðunum tveimur. Af bókun frá manntalsþingi 19. júní 1843 yrði ekki annað ráðið en að land Vatnsenda hlyti áður að hafa verið selt undan þessum tveimur jörðum, en ljóst væri að við skipti á dánarbúi síðasta ábúandans á Vatnsenda, á árunum 1862 og 1863, hefðu bæði hreppstjórinn í Svalbarðshreppi og sýslumaður Þingeyjarsýslu gengið út frá því að þetta væri sjálfstæð jörð í eigu hans. Framangreint studdist jafnframt við reikninga fátækrasjóðsins í Svalbarðshreppi fyrir árið 1877 til 1878. Samkvæmt þessu var aðalkrafa Svalbarðshrepps tekin til greina og úrskurður óbyggðanefndar að þessu leyti felldur úr gildi og viðurkennt að landsvæðið væri háð beinum eignarrétti hreppsins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Markús Sigurbjörnsson og Páll Hreinsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 21. desember 2009. Áfrýjandinn Svalbarðshreppur krefst þess aðallega að fellt verði úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að landsvæðið Vatnsendi sé þjóðlenda innan eftirgreindra marka: „Að norðan ræður Tröllkonuhlaup við Sandá og þaðan bein lína í austur í Balafellsbrún. Þá ræður brúnin í Vatnsendaskarð og þaðan ræður lækur sá er úr skarðinu kemur í Hölkná. Að austan ræður Hölkná frá Skarðslæk inn að Krubbnalæk og ræður hann til upptaka sinna, sem eru utan undir Álftadyngjufallgarðshaus en þaðan ræður sama stefna í suður þar til tekin verður bein lína vestur í Sandá um Þorsteinsnef. Að vestan ræður Sandá frá Þorsteinsnefi til Tröllkonuhlaups.“ Þá krefst sami áfrýjandi að viðurkennt verði að innan þessara merkja sé engin þjóðlenda og allt landsvæðið háð eignarrétti hans. Til vara krefst hann þess ásamt áfrýjandanum Skúla Ragnarssyni að viðurkennt verði að þeir eigi saman einkarétt til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu án endurgjalds á framangreindu svæði, þó að það verði talið þjóðlenda. Að auki krefjast báðir áfrýjendur málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem þeim hefur verið veitt. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Dómendur í málinu fóru á vettvang 9. september 2010. I Samkvæmt ákvæðum laga nr. 58/1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta tók óbyggðanefnd 1. mars 2004 til meðferðar landsvæði á norðausturlandi, sem réðist að vestan af Jökulsá á Fjöllum frá ósi hennar í Öxarfirði að Dyngjujökli, en þaðan var fylgt jaðri hans að Kverkfjöllum í Hveradal, þar sem dregin var lína til suðurs inn á Vatnajökul. Austurmörk svæðisins fylgdu Lagarfljóti frá ósum á Héraðssandi þangað sem Gilsá fellur í það, en þeirri á var svo fylgt og síðan mörkum Fljótsdalshrepps að Geldingafelli, þaðan sem lína var dregin inn á Vatnajökul. Að norðan náði svæðið að hafi. Óbyggðanefnd bárust kröfur stefnda 11. nóvember 2004, sem vörðuðu allt svæðið, og birti hún þær samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58/1998 ásamt því að skora á þá, sem teldu þar til eignarréttinda, að lýsa kröfum sínum. Fjölmargar kröfur og athugasemdir bárust nefndinni. Í júlí 2005 ákvað hún að fjalla um svæðið í fimm aðskildum málum. Eitt þeirra var nr. 4/2005, sem náði til Svalbarðshrepps, Þórshafnarhrepps og Skeggjastaðahrepps, en þeir tveir síðastnefndu hafa nú verið sameinaðir í eitt sveitarfélag, Langanesbyggð. Málið tók meðal annars til landsvæðisins Vatnsenda í Svalbarðshreppi, sem stefndi taldi til þjóðlendna. Áfrýjandinn Svalbarðshreppur kallaði til eignarréttar yfir landsvæðinu, svo og áfrýjandinn Skúli sem eigandi jarðarinnar Ytra-Álands „að því marki sem því hefur ekki verið ráðstafað frá jörðinni“, eins og komist var að orði í úrskurði óbyggðanefndar. Hún komst að þeirri niðurstöðu að Vatnsendi væri þjóðlenda með þeim mörkum, sem áður greinir í dómkröfum áfrýjandans Svalbarðshrepps, en viðurkennt var á hinn bóginn að þetta landsvæði væri í afréttareign hans samkvæmt 2. mgr. 5. gr. og c. lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Áfrýjendur höfðuðu mál þetta 17. janúar 2008 og er ekki deilt um að það hafi verið innan þess frests, sem um ræðir í 1. mgr. 19. gr. laga nr. 58/1998. Í héraði gerði áfrýjandinn Svalbarðshreppur sömu aðalkröfu og hann gerir samkvæmt framansögðu fyrir Hæstarétti, en til vara gerði áfrýjandinn Skúli sömu kröfu fyrir sitt leyti. Að þessu frágengnu gerðu báðir áfrýjendurnir þá kröfu, sem þeir hafa nú uppi sem varakröfu fyrir Hæstarétti. Með hinum áfrýjaða dómi var stefndi sýknaður af þessum kröfum. II Samkvæmt gögnum málsins var gert landamerkjabréf fyrir Vatnsenda 4. júní 1889, þar sem merkjum var lýst eins og greinir í aðalkröfu áfrýjandans Svalbarðshrepps og er óumdeilt að landið sé þar rétt afmarkað. Að norðan ráðast merkin af beinni línu frá Sandá við Tröllkonuhlaup austur í brún Balafells og liggja þau þar að landi Hafursstaða, sem mun fylgja jörðinni Ytra-Álandi. Frá Balafelli fara merkin til suðurs eftir fjallsbrún til Vatnsendaskarðs, en þaðan fylgja þau Skarðslæk austur í Hölkná. Á þessu bili liggja merkin að landsvæðinu Hvappi, sem fjallað er um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 750/2009. Síðan ræður Hölkná austurmerkjum til suðurs þar til Krubbnalækur rennur í hana, en þaðan ræður hann til upptaka sinna við Álftadyngjufjallgarðshaus. Frá honum er haldið áfram eftir línu í sömu stefnu, sem virðist í raun fylgja Hölkná til suðurs, þar til komið er móts við Þorsteinsnef í hornpunkti móts við svonefndan afrétt Svalbarðshrepps í námunda við Þvergil. Þessi merki liggja að landi, sem eigendur jarðarinnar Laxárdals gera tilkall til og fjallað er um í dómi Hæstaréttar í máli nr. 723/2009. Frá síðastnefndum punkti eru síðan suðurmörk Vatnsenda dregin til vesturs með beinni línu til Þorsteinsnefs og liggur landið þar að Hvannstöðum, sem munu vera afréttarland á Hólsfjöllum í sveitarfélaginu Norðurþingi. Frá Þorsteinsnefi fylgja síðan vesturmerkin Sandá allt norður til Tröllkonuhlaups. Að sunnanverðu liggur landið þar að Hafrafellstungu í síðastnefndu sveitarfélagi, en að norðanverðu fyrst að svokölluðu Svalbarðskirkjulandi í Svalbarðshreppi og síðan að Bægisstöðum. Samkvæmt gögnum málsins er Vatnsendi syðst á svokallaðri Álandstungu, sem liggur frá norðri við Þistilfjörð til suðurs milli Hölknár í austri og Sandár í vestri. Um 37 km eru frá sjó til syðstu marka Vatnsenda, en tungan er frá rúmum 2 km upp í um 6 km að breidd. Þar eru jarðirnar Ytra-Áland og Syðra-Áland einar í byggð og bæjarhús norðarlega á Álandstungu. Fyrrnefnda jörðin mun áður hafa kallast Áland og sú síðarnefnda orðið til sem hjáleiga frá henni ekki síðar en á 17. öld. Fyrir miðri Álandstungu var jörðin Hafursstaðir, sem nefnd var „fornt eyðiból” í jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns 1712 og hermt að þar hafi áður verið kirkja eða bænahús. Sunnan við Hafursstaði mun um 1840 hafa verið stofnað til heiðarbýlis á Hvappi, sem áður var nefndur, og búið þar til 1886. Enn sunnar var svo Vatnsendi, þar sem reist var býli um 1840 og búið til 1843 og aftur frá 1844 til 1862. Í landi Vatnsenda, eins og það var afmarkað hér áður, mun hafa byggst Fagranes eða Halldórskot um 7 km sunnan býlisins á Vatnsenda og mun hafa verið búið þar frá 1855 til 1862. Heimildir eru um nokkurn fjölda annarra eyðibýla á Álandstungu, sem ekki eru efni til að gera hér frekari grein fyrir. Í úrskurði óbyggðanefndar er landi Vatnsenda lýst þannig að það sé aflangt og liggi frá norðri til suðurs í 200 til 520 m hæð. Austan til sé fjalllent, en vestan til hallalítið og gróið. Nyrst sé Balafell í 434 m hæð og sunnan þess Vatnsendahnjúkur í 400 m hæð, en á milli þeirra sé Vatnsendaskarð. Vestur undir Vatnsendahnjúk sé Vatnsendavatn í um 280 m hæð, þar sem bæjarhús stóðu, og landið þar hallalítið. Að sunnan taki við Álftadyngjufjallgarður, allbrattur að vestan en hallaminni að austan, og syðst á honum sé Álftadyngjufjallgarðshaus í 523 m hæð. Þar fyrir sunnan og vestan halli land mót vestri. Elstu heimildir um Áland mun vera að finna í bréfi frá 13. janúar 1379, þar sem Arngeir prestur Jónsson seldi klaustrinu á Möðruvöllum jörðina, en þar sagði meðal annars: „áá saugdjord alla iardar eign millum haulknar ok sandar. land gaugn ok fioru gaugn.” Hinn 23. mars 1380 keypti Arngeir jörðina aftur með öllum þeim gögnum og gæðum, sem fylgt höfðu við sölu ári fyrr, en þó að undanskildum „ollum rekum þeim sem þui landi hafa fylgt”. Í testamentisbréfi Gottskálks biskups Nikulássonar á Hólum frá 6. júní 1520 var því lýst að Áland væri meðal þeirra jarða, sem hefðu „vnder oss borid j þann tijma. sem almattugur Gud hefur oss overduganþolad yffer Hola Byskupzdæme“ og hann ráðstafaði þar „heilagri Holadomkyrkiu til æfinligrar eignar“. Áland mun síðan hafa tilheyrt Hólastóli þar til það var selt eins og aðrar jarðir stólsins við Þistilfjörð á fyrstu árum 19. aldar og mun þá Sigurður Magnússon hafa eignast Ytra-Áland og Syðra-Áland. Í máldögum Auðunar biskups rauða Þorbergssonar fyrir Hólabiskupsdæmi frá 1318 var þess getið að Sauðaneskirkja ætti „selfor hia Balafelli.” Samkvæmt samantekt þjóðskjalasafnsins um sögu jarða á svæðinu, sem mál nr. 4/2005 hjá óbyggðanefnd tók til, mun þetta sama hafa komið fram í yngri máldögum Hólastóls, svo og í vísitasíum fyrir Sauðaneskirkju allt frá 16. öld til þeirrar 19. Deilur munu hafa risið milli prestsins á Sauðanesi og fyrrnefnds Sigurðar Magnússonar sökum þess að sá síðarnefndi hafi á árinu 1817 byggt á ný fyrir dóttur sína eyðijörðina Hafursstaði, sem presturinn taldi til sellands í eigu kirkjunnar. Þessar deilur munu hafa staðið um árabil og enn verið óleystar þegar byggð var einnig tekin upp á Hvappi um 1840, en á manntalsþingi 23. júní það ár lét presturinn á Sauðanesi lesa upp bréf, þar sem hann lagði bann við því að nýbýlismenn á Hafursstöðum og Hvappi greiddu Þorsteini Bjarnasyni á Bakka leigu fyrir þau lönd eða leituðu leyfis hans til að nýta þau, þar sem þau væru í landi kirkjunnar. Í fyrrnefndri samantekt þjóðskjalasafns er leitt getum að því að Þorsteinn hafi þá verið orðinn eigandi að Álandi, en niðurstaða virðist ekki hafa fengist í þessari deilu og hún fjarað út kringum 1850. Í málinu liggur ekki fyrir hvernig stofnað var til býlis á Vatnsenda eða hverjir hafi átt þar hlut að máli, en óumdeilt er að það hafi ekki verið gert eftir reglum tilskipunar 15. apríl 1776 um fríheit fyrir þá, sem vilja upp taka eyðijarðir eða óbyggð pláss á Íslandi. Meðal gagna málsins er bókun frá manntalsþingi 19. júní 1843 um að lesið hafi verið upp bréf frá 4. júní 1842, þar sem Bjarni Ólafsson lýsti því yfir að hann myndi selja Jóni Ólafssyni hálfan Vatnsenda innan þriggja ára fyrir tiltekið verð. Þá liggur og fyrir að Jón Ólafsson hafi sett Vatnsenda að veði til Þorláks Jónssonar 11. janúar 1841. Í jarðatali frá 1847 var Vatnsenda getið og tekið fram að hann væri ásamt meðal annars Hvappi og Hafursstöðum „afbýli frá Syðra og Ytra Álandi”. Í jarðamati frá 1849 sagði að Vatnsendi væri „fyrir nokkru byggt úr landareign Ytra- og Siðraálands ... og sérskilin eign”, svo og að „tún er hér ekkert, útheyslægjur eru litlar og erfidar, landrými nægilegt og landkostir gódir ad sumarlagi, enn vetrarbeit eingin ad telja.” Að öðru leyti liggja ekki fyrir gögn í málinu um eignarhald að Vatnsenda á þessu tímabili, en á hinn bóginn hefur verið lagt fram yfirlit um samtals sex ábúendur þar á árabilinu frá 1840 til 1862 og er síðast getið Sigurðar Jóakimssonar, sem hafi búið á Vatnsenda frá 1847 og látist þar 18. júní 1862. Samkvæmt uppskriftargerð vegna skipta á dánarbúi Sigurðar, sem fram fór 28. júlí 1862, var meðal eigna hans „jörðin Vatnsendi með tilheirandi húsakinnum”, sem var virt á 100 ríkisdali. Hreppstjóri Svalbarðshrepps, sem búsettur var á Ytra-Álandi, sendi uppskriftargerðina til sýslumanns með bréfi 16. desember sama ár, þar sem sagði meðal annars að ekkju Sigurðar hafi verið ófært að halda áfram búskap á Vatnsenda og hafi því henni og börnum þeirra verið útveguð önnur vist. Þá sagði jafnframt að „sterfbúss eignarjörðin stendur í eidi þetta arid, því eingin vard til að flitja á hana ... enn þareð forstöðumenn sveitarinnar álitu að jörðin Vatnsendi væri erfíngjunum ónauðsynleg og ef til vill arðlaus eign, þá þótti betur eiga vid að reina til að selja jördina við hönd, og að því búnu skyfta búinu. Enn nú fellur þetta af sjálfu sér, því eingin getur eður vill – hér nálægt – keipt jörð þessa, enn erfingjarnir þarfnast þó stórlega verdsins fyrir hana, því búið – auk fasteignarinnar – gjörir lítid betur – eptir vyrðingarverdi – enn hrökkva fyrir skuldum. ... Jeg vil nú biðja ydar velborinheit að gjöra svo vel, að ráda frammúr med, hvörnin eigi að fara með jördina Vatnsenda”. Þessu bréfi mun sýslumaður hafa svarað 31. mars 1863 með því að selja yrði jörðina á uppboði næsta vorið, en af því hefur sýnilega ekki orðið, því skiptum á dánarbúi Sigurðar var lokið 12. október 1863 og erfingjum hans lagður Vatnsendi út að arfi. Að Sigurði látnum lagðist Vatnsendi í eyði og hefur ekki verið byggð þar síðan. Næstu heimild um eignarhald að jörðinni er að finna i reikningum fátækrasjóðsins í Svalbarðshreppi fyrir 1877 til 1878, en þar var „eiðijörðin Vatnsendi” talin til eigna með andvirðinu 300 krónur og þess getið að „óborgaðar” væru 100 krónur. Landamerkjabréf var síðan gert fyrir Vatnsenda 4. júní 1889 og stóð hreppsnefnd Svalbarðshrepps að því, en það var áritað um samþykki af hálfu Laxárdals, Hafursstaða og Hvapps og lesið á manntalsþingi 26. júní 1890. Af gögnum málsins verður ekki ráðið að þinglýstar eignarheimildir hafi nokkru sinni verið til fyrir Vatnsenda. Í skýrslu, sem Jóhannes Sigfússon, fyrrverandi oddviti áfrýjandans Svalbarðhrepps, gaf fyrir óbyggðanefnd, kom meðal annars fram að engar heimildir væru fyrir því hvernig áfrýjandinn hafi eignast Vatnsenda, en talið hefði verið að þetta hafi gerst með því að hann hafi tekið jörðina upp í skuld ekkju og barna Sigurðar Jóakimssonar vegna sveitarstyrkja. Þá lýsti áfrýjandinn Skúli því í skýrslu fyrir óbyggðanefnd að landið, sem hér um ræðir, hafi verið notað til beitar frá Ytra-Álandi og Syðra-Álandi og hafi bændur þar smalað það. III Í Landnámabók segir að Ketill þistill hafi numið Þistilfjörð milli Hundsness og Sauðaness. Í úrskurði óbyggðanefndar var lagt til grundvallar að Hundsnes hafi áður verið heiti á Rauðanesi, sem er syðst á austurströnd Melrakkasléttu við Þistilfjörð, en Sauðanes sé það sama og Grenjanes á vesturströnd Langaness. Þetta hefur ekki verið vefengt í málinu. Af lýsingu Landnámabókar, sem tekur þannig aðeins til kennileita við sjávarsíðu, verður ekkert ályktað um hversu langt land hafi í öndverðu verið numið til suðurs frá Þistilfirði, en þess er að gæta að landsvæðið, sem deilt er um í málinu, er því sem næst syðri helmingur Álandstungu og eru norðurmörk þess í um 19 km fjarlægð frá sjó. Vestan Vatnsenda og annarra landa á Álandstungu eru jarðir, sem munu fyrr á tímum hafa verið skiptar út úr landi Svalbarðs, en úr norðri frá sjó eru þetta Flaga, Fjallalækjarsel og Bægisstaðir og síðan svokallað Svalbarðskirkjuland syðst. Á merkjum rennur Sandá til sjávar. Austan við Álandstungu er jörðin Laxárdalur allt frá sjó og skilur Hölkná þær að. Fornar heimildir eru um upphaflegu jarðirnar á þessu svæði, sem virðast hafa verið byggðar óháð hverri annarri svo lengi sem vitað er. Ætla verður að búskapur á þeim hafi löngum verið háður því að halda mætti búfénaði til beitar suður til heiða og nýta þar land til annarra þarfa eins og aðstæður leyfðu, enda er stutt á milli merkja upphaflegu jarðanna til vesturs og austurs og þannig takmarkað landrými nyrst, þar sem landið er lægst. Ljóst má vera að áðurnefndar ár, Sandá og Hölkná, hafi sett því veruleg mörk að búfénaður gengi út af Álandstungu eða kæmi inn á hana frá öðrum jörðum og er því engin ástæða til að líta svo á að þetta land hafi svo að máli skipti staðið til afnota fyrir aðra en þá, sem voru með búskap á tungunni. Þótt land Vatnsenda liggi sem áður segir syðst í um 37 km fjarlægð frá sjó verður að gæta að því að Álandstunga er tiltölulega vel gróin og fremur aflíðandi inn til landsins. Hvorki verða fundin náttúruleg skil né farartálmar, sem máli skipta, eftir því sem haldið er suður eftir landinu allt þar til komið er að hálendi við Heljardalsfjöll. Að þessu athuguðu mæla hvorki staðhættir, gróðurfar né heimildir um nýtingu gegn því að allt land á Álandstungu til syðstu marka Vatnsenda geti hafa verið hluti af jörðinni Álandi allt frá öndverðu. Eins og áður greinir eru lönd úr kirkjujörðinni Svalbarði næst fyrir vestan Álandstungu, en austan við hana er Laxárdalur, síðan Hvammur og enn austar Hallgilsstaðir og sameiginlegt land Tungusels og Þorsteinsstaða. Lega þessara jarða og staðhættir þar og gróðurfar er í meginatriðum sambærilegt við Álandstungu. Í úrskurði óbyggðanefndar er greint frá vísitasíu fyrir kirkjuna á Svalbarði frá 10. mars 1686, þar sem henni var eignað allt land frá Sandá í austri að Ormarsá í vestri, en þessi heimild ásamt öðrum yngri leiddi þar til þeirrar niðurstöðu að Svalbarðskirkjuland milli Svalbarðsár og Sandár teldist til eignarlands innan merkja, sem lýst var í landamerkjabréfi frá árinu 1887. Um áðurnefndu jarðirnar Hallgilsstaði, Tungusel og Þorsteinsstaði austan við Álandstungu komst óbyggðanefnd jafnframt að þeirri niðurstöðu að land allt suður til svokallaðs afréttar Þórshafnarhrepps teldist eignarland þeirra, þótt fyrir þeim merkjum hafi ekki verið eldri heimildir en frá síðari hluta 19. aldar, en þau liggja álíka sunnarlega og merkin, sem greinir í landamerkjabréfi Vatnsenda. Leggja verður til grundvallar að til eignarréttar að landinu, sem óbyggðanefnd viðurkenndi að heyrði til Svalbarðskirkjulands, Hallgilsstaða, Tungusels og Þorsteinsstaða, hljóti að hafa stofnast með námi. Engin rökræn ástæða getur staðið til þess að álykta að landnám á samfelldu og einsleitu svæði, sem að auki er hermt í sögulegum heimildum að hafi verið á einni hendi, hafi í tilteknum tilvikum náð lengra inn til landsins en í öðrum án þess að sérstakar skýringar verði fundnar fyrir því, svo sem vegna staðhátta, sbr. meðal annars dóma Hæstaréttar 16. maí 2007 í málum nr. 448/2006, 536/2006 og 24/2007, sem vörðuðu mörk eignarlanda og þjóðlendna sunnan við Mýrdalsjökul, og 21. október 2004 í máli nr. 48/2004 um mörk jarðarinnar Hóla í Biskupstungum. Eftir gögnum málsins verða slíkar skýringar ekki fundnar að því er varðar land á Álandstungu, hvorki að því er varðar Vatnsenda né aðra hluta hennar. Af áðurnefndri heimild um sölu jarðarinnar Álands 13. janúar 1379, þar sem sagði að hún ætti alla jarðareign milli Hölknár og Sandár, landgögn og fjörugögn, verður ályktað að hún hafi náð yfir alla Álandstungu svo langt, sem land hafði verið numið. Í ljósi þess, sem að framan greinir, verður að leggja til grundvallar að á þeim tíma hafi landið, sem lýst var innan merkja Vatnsenda í landamerkjabréfinu 4. júní 1889, talist hluti af jörðinni Álandi og því verið háð beinum eignarrétti. Ekkert er fram komið um að þessi eignarréttur hafi síðar verið gefinn eftir eða landið skilið frá Álandi, sem síðar varð Ytra-Áland og Syðra-Áland, fyrir árin kringum 1840. Eftir gögnum málsins hafði á þeim tíma heldur ekkert land á Álandstungu norðan við Vatnsenda verið selt frá þessum jörðum. Þótt ekkert liggi fyrir um hvernig stofnað hafi verið til býlis á Vatnsenda verður að gæta að því að í jarðatali frá 1847 og jarðamati 1849 var rætt um að hann hafi verið byggður út úr Álandsjörðunum tveimur. Af fyrrnefndri bókun frá manntalsþingi 19. júní 1843 verður ekki annað ráðið en að land Vatnsenda hljóti áður að hafa verið selt undan þessum jörðum, en ljóst er að við skipti á dánarbúi Sigurðar Jóakimssonar, síðasta ábúandans á Vatnsenda, á árunum 1862 og 1863 gengu bæði hreppstjórinn í Svalbarðshreppi og sýslumaður Þingeyjarsýslu út frá því að þetta væri sjálfstæð jörð í eigu Sigurðar. Áðurnefndir reikningar fyrir fátækrasjóðinn í Svalbarðshreppi fyrir 1877 til 1878 gefa til kynna að sá áfrýjandi hafi þá verið eigandi Vatnsenda. Samkvæmt þessu öllu verður tekin til greina aðalkrafa áfrýjandans Svalbarðshrepps. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað verða látin standa óröskuð og er rétt að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Hæstarétti fer samkvæmt því sem segir í dómsorði, en við ákvörðun málflutningsþóknunar lögmanns þeirra er tekið tillit til þess að hann hefur samhliða þessu máli farið með sex önnur mál hér fyrir dómi um mörk eignarlanda og þjóðlendna við Þistilfjörð. Dómsorð: Fellt er úr gildi ákvæði í úrskurði óbyggðanefndar 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005 um að land innan eftirgreindra marka sé þjóðlenda: „Að norðan ræður Tröllkonuhlaup við Sandá og þaðan bein lína í austur í Balafellsbrún. Þá ræður brúnin í Vatnsendaskarð og þaðan ræður lækur sá er úr skarðinu kemur í Hölkná. Að austan ræður Hölkná frá Skarðslæk inn að Krubbnalæk og ræður hann til upptaka sinna, sem eru utan undir Álftadyngjufallgarðshaus en þaðan ræður sama stefna í suður þar til tekin verður bein lína vestur í Sandá um Þorsteinsnef. Að vestan ræður Sandá frá Þorsteinsnefi til Tröllkonuhlaups.“ Viðurkennt er að þetta landsvæði sé háð beinum eignarrétti áfrýjandans Svalbarðshrepps. Ákvæði héraðsdóms um málskostnað og gjafsóknarkostnað skulu vera óröskuð. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjenda, Svalbarðshrepps og Skúla Ragnarssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns þeirra, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 23. september 2009. Mál þetta, sem dómtekið var 28. ágúst sl., eftir endurtekinn málflutning, hafa Svalbarðshreppur, kt. 640269-1979, Ytra-Álandi, 681 Þórshöfn, fyrirsvarsmaður Ragnar Skúlason, og Skúli Ragnarsson, kt. 170745-2489, Ytra-Álandi, 681 Þórshöfn, höfðað hér fyrir dómi á hendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík, með stefnu, birtri 17. janúar 2008. Dómkröfur stefnenda eru: Aðallega krefst stefnandi, Svalbarðshreppur, að felldur verði úr gildi úrskurður óbyggðanefndar frá 29. maí 2007 í máli nr. 4/2005, Svalbarðshreppur, Þórshafnarhreppur og Skeggjastaðahreppur, þess efnis að jörðin Vatnsendi sé þjóðlenda, þ.e. eftirtalin úrskurðarorð: „Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að umrætt landsvæði, svo sem það er afmarkað hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Að norðan ræður Tröllkonuhlaup við Sandá og þaðan bein lína í austur í Balafellsbrún. Þá ræður brúnin í Vatnsendaskarð og þaðan ræður lækur sá er úr skarðinu kemur í Hölkná. Að austan ræður Hölkná frá Skarðslæk inn að Krubbnalæk og ræður hann til upptaka sinna, sem eru utan undir Álftadyngjufallgarðshaus en þaðan ræður sama stefna í suður þar til tekin verður bein lína vestur í Sandá um Þorsteinsnef. Að vestan ræður Sandá frá Þorsteinsnefi til Tröllkonuhlaups. Sama landsvæði er í afréttareign Svalbarðshrepps, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga.“ Af hálfu stefnanda Svalbarðshrepps er gerð krafa um að viðurkennt verði með dómi að enga þjóðlendu sé að finna innan þinglýstra landamerkja Vatnsenda, og þar með að allt Vatnsendaland sé eignarland í samræmi við neðangreind merki: „Að norðan ræður Tröllkonuhlaup við Sandá og þaðan bein lína í austur [í] Balafellsbrún, þá ræður brúnin í Vatnsendaskarð, þaðan ræður lækur sá er úr skarðinu kemur í Hölkná. Að austan ræður Hölkná frá Skarðslæk inn að Krubbnalæk og ræður hann til upptaka sinna, sem eru utanundir Álftadyngjufjallgarðshaus, þaðan ræður sama stefna í suður þar til tekin verður bein lína vestur í Sandá um Þorsteinsnef. Að vestan ræður Sandá frá Þorsteinsnefi til Tröllkonuhlaups.“ Varakrafa. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnanda Svalbarðshrepps, eru gerðar sömu kröfur f.h. stefnanda Skúla Ragnarssonar og að framan greinir. Þess er þá krafist að viðurkennt verði að allt land Vatnsenda sem afmarkað er í aðalkröfu sé eignarland stefnanda Skúla Ragnarssonar. Þrautavarakrafa. Verði ekki fallist á aðalkröfu stefnenda er þess krafist að viðurkennt verði að þeir eigi einkarétt til beitar, veiða, dýraveiða, hagnýtingar vatnsréttinda og nýtingar á auðlindum í jörðu, án endurgjalds, á því svæði sem úrskurðað var afréttareign eiganda Vatnsenda, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laga nr. 58/1998, þótt landið teljist þjóðlenda. Stefnendur krefjast málskostnaðar úr hendi stefnda að mati dómsins, líkt og málið væri eigi gjafsóknarmál, sbr. bréf dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá 13. ágúst 2008. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda. Varðandi þrautavarakröfu stefnenda er af hálfu stefnda miðað við hin þinglýstu merki Vatnsenda, og að land innan merkjanna sé þjóðlenda en í afréttareign þinglýsts eiganda Ytra-Álands, Skúla Ragnarssonar, og sveitarfélagsins Svalbarðshrepps. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af málskostnaðarkröfum stefnenda, en til vara gerir hann kröfu um að hver aðili beri sinn kostnað af málinu. Í stefnu er um aðild vísað til þess að Svalbarðshreppur sé eigandi jarðarinnar Vatnsenda í Þistilfirði. Um aðild Skúli Ragnarsson er í stefnu vísað til þess að hann sé þinglýstur eigandi jarðarinnar Ytra-Álands í Svalbarðshreppi. Varakrafa Skúla sé sett fram verði ekki fallist á aðalkröfu málsins, en hann taki að öllu leyti undir röksemdir og tilkall hreppsins til Vatnsendalandsins. I. 1. Tildrög máls þessa eru þau, að með bréfi, dagsettu 1. mars 2004, tilkynnti óbyggðanefnd fjármálaráðherra þá ákvörðun sína að taka til umfjöllunar landsvæði, sem tekur yfir sveitarfélög í Múlasýslum auk hluta Norður-Þingeyjarsýslu, sbr. 8. gr. og 1. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998, um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Afmarkaðist svæðið nánar, að vestanverðu, af meginfarvegi Jökulsár á Fjöllum, allt frá Jökulsárósi í Öxarfirði að aðalupptökum árinnar í Dyngjufjöllum. Að norðan afmarkaðist landsvæðið af hafi. Eigi er í máli þessu þörf á að rekja afmörkun svæðisins frekar. Kröfulýsingar fjármálaráðherra fyrir hönd stefnda, íslenska ríkisins, á umræddu landsvæði bárust 11. nóvember 2004. Óbyggðanefnd birti tilkynningu um meðferð sína á svæðinu, svo og útdrátt úr kröfum stefnda ásamt uppdrætti, í Lögbirtingablaðinu 28. desember 2004, en einnig í dagblöðum, sbr. ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 58, 1998. Í tilkynningunni var m.a. skorað á eigendur jarða í Svalbarðshreppi, Þórshafnarhreppi og Skeggjastaðahreppi, nú Langanesbyggð, þ.m.t. stefnendur, að lýsa kröfum sínum til landsins fyrir nefndinni, auk þess að gera grein fyrir landamerkjum, í síðasta lagi 31. mars 2005. Þann dag lögðu stefnendur fram sameiginlega kröfulýsingu sína til óbyggðanefndar, en sökum framlengingar á fresti bárust síðustu kröfulýsingar annarra landeigenda í maí 2005. Í júlí 2005 tilkynnti óbyggðanefnd aðilum þá ákvörðun sína að skipta þjóðlendukröfusvæði íslenska ríkisins í fimm mál, þ. á m. mál nr. 4/2005, er varðaði fyrrnefnd sveitarfélög. Var það mál fyrst tekið fyrir á fundi óbyggðanefndar og forsvarsmanna málsaðila þann 17. ágúst 2005. Við fyrirtökur 20. desember 2005 og 9. mars 2006 voru lagðar fram greinargerðir og sýnileg gögn. Málið var tekið til úrskurðar fyrir óbyggðanefnd 7. júlí 2006 að lokinni vettvangsferð, skýrslutökum og munnlegum flutningi. Málsmeðferðin var endurupptekin 17. ágúst sama ár og voru þá lögð fram ný gögn, en málið að því loknu tekið til úrskurðar á ný. Hinn 29. maí 2007 kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn. Var það m.a. niðurstaða nefndarinnar að landsvæði það sem hér er til umfjöllunar, Vatnsendi í Svalbarðshreppi, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998, en að landsvæðið væri afréttareign Svalbarðshrepps, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga. Útdráttur úr nefndum úrskurði óbyggðanefndar var birtur í Lögbirtingablaðinu hinn 18. júlí 2007 svo sem mælt er fyrir um í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 58, 1998. Stefnendur undu ekki niðurstöðu óbyggðanefndar, og leitast þeir við með málsókn sinni hér að fá henni hnekkt, og krefjast ógildingar úrskurðarins að því er hið umrædda landsvæði varðar. Málið er höfðað innan þess frests sem veittur er í 19. gr. fyrrnefndra laga til þess að bera úrskurðinn undir dómstóla, en fjármálaráðherra er í fyrirsvari fyrir stefnda, íslenska ríkið, samkvæmt 11. gr. laganna. Við meðferð málsins fyrir dómi var farið á vettvang hinn 23. september 2008. 2. Í úrskurði óbyggðanefndar er eins og áður er lýst kveðið á um eignarréttarlega stöðu heiðarlanda í Þistilfirði, þar á meðal Vatnsenda á Álandstunga í Svalbarðshreppi. Verður hér á eftir gerð grein fyrir helstu atriðum úrskurðarins eins og nauðsynlegt er til úrlausnar málsins. Úrskurðurinn skiptist í sjö kafla og er 204 blaðsíður. Í fyrstu köflunum er lýst málsmeðferð fyrir óbyggðanefnd, kröfugerð og gagnaöflun aðila svo og þeim sjónarmiðum sem þeir byggja á. Í síðari köflum úrskurðarins er lýst landnámi, sveitarmörkum, afnotum og sögu einstakra jarða, þ. á m. jarðeigna í svonefndri Álandstungu, en auk þess er í sérstökum kafla, 6.1.1-2, fjallað um gildi landamerkjabréfa. Gerð er grein fyrir niðurstöðum óbyggðanefndar um einstakar jarðir og svæði, en að lokum eru úrskurðarorð. Með úrskurðinum fylgir sérstakur uppfærður viðauki þar sem lýst er almennum niðurstöðum óbyggðanefndar, en þær eru m.a. ítarlega raktar í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004. Einnig eru önnur skjöl meðfylgjandi, þ. á m. viðeigandi landakort með árituðum merkja- og kröfulínum. 3. Í úrskurði óbyggðanefndar er frá því greint að elstu ritheimildir um landnám og landnámsmörk í Þistilfirði og á Langanesströnd sé að finna Landnámu, í Hauksbók, Þórðarbók og Sturlubók. Í þeirri síðastnefndu segir m.a.: „Ketill þistill nam Þistilfjörð milli Hundsness(Rakkaness) og Sauðaness. Hans son var Sigmundr, faðir Laugarbrekku-Einars.“ Um landnám á Langanesströnd eru Landnámugerðir samhljóða, en þar segir: „Finni hét maðr, er nam Finnafjörð ok Miðfjörð. Hans son var Þórarinn, faðir Sigurðar, föður Glýru-Halla.“ Þá segir í bókinni Sveitir og jarðir frá 1974 m.a. um byggð við Langanesströnd: „... er byggðin mest við sjóinn, en inn til heiða eru all víða rústir eyðibýla frá sjávarjörðum, sem hafa verið í ábúð lengri eða skemmri tíma á liðnum öldum, einkum þó um og eftir miðja 19. öld, þar til þjóðflutningar til Ameríku hófust.“ 4. Svalbarðshreppur er hreppur á austanverðri Melrakkasléttu og upp af Þistilfirði. Hreppurinn er nefndur eftir kirkjustaðnum Svalbarði. Í jarðamati frá 1889 segir um mörk hreppsins: „Svalbarðshreppur byrjar að vestanverðu við svokallaða Ormars- eða Ormarslónsá og liggur fram með Þistilfjarðarflóa að vestan allt fram til heiða, en að austan aðskilur svonefnd Hafralónsá sveitina frá Sauðaneshreppi. Afréttarlands nýtur sveitin nægilegs fyrir sjálfa sig, en einskis skóglendis.“ Um nánari mörk hreppsins er í úrskurði óbyggðanefndar m.a. vísað til ritgerðar Eiríks Þormóðssonar, Þróun byggðar í Svalbarðshreppi í Þistilfirði frá árinu 1970, en þar segir: „Að vestanverðu ræður Ormarsá merkjum frá sjó og þar til henni sleppir nokkru fyrir sunnan eyðibýlið Múla syðst á Seljaheiði, en merkin milli Presthóla og Axarfjarðarhrepps liggja að merkjum Svalbarðshrepps. Þá liggja mörkin um svonefnt Botnagil, Einbúa, sem er fremur lágt fjall nyrst á Laufskálafjallgarði, og síðan áfram suður eftir endilöngum Laufskálafjallgarð í gegnum Gagndagahnjúk, sem er allhár hnjúkur sunnarlega í fjallgarðinum og suður í Reiðgil, en þar liggja merki Axarfjarðar- og Fjallahrepps að merkjum Svalbarðshrepps. Síðan liggja merkin til norðausturs með Fossá, þar til hún rennur í Sandá, eina af stærri ám, sem falla gegnum Þistilfjörð. Þá ræður Sandá merkjum til suðurs að svokölluðu Þorsteinsnefi, sem er nokkurn veginn í austur frá Hvannstöðum, eyðibýli í Fjallahreppi. Síðan eru merkin í suðaustur gegnum Heljardalsfjöll, sem eru allhá og víðáttumikil fjallbunga, og áfram í Einbúa, en þangað nær land Þistilfirðinga lengst til suðurs, og þar liggja saman merki Fjallahrepps, Vopnfirðinga, Sauðaneshrepps og Svalbarðshrepps. Loks liggja merkin til norðurs gegnum Stakfell í Heljardalsá, sem ræður merkjum þar til hún fellur í Hafralónsá, en hún ræður merkjum Svalbarðshrepps að austan út í sjó.“ 5. Álandstungu í Svalbarðshreppi er í heimildum, þar á meðal bókarflokknum Göngum og réttum frá 1987, lýst svo: „Álandstunga liggur á milli Hölknár og Sandár í Þistilfirði. Það nafn er ekki einungis á afréttarlandinu eða heiðinni, heldur öllu landinu frá sjó til heiða og hreppsmóta.“ Í úrskurði óbyggðanefndar, en einnig í ritsmíð Hjörleifs Guttormssonar náttúrufræðings frá 2006, er landsvæði þessu nánar lýst svo, að breidd þess sé 3–5 km og liggi í 200-500 m hæð yfir sjávarmáli. Austan til sé landið fjalllent en vestan til hallalítið og gróið. Nyrst sé ása- og flóaland en síðan taki við röð fjalla. Balafell (434 m) sé yst, þá Vatnsendahnjúkur (400 m), en á milli þeirra sé Vatnsendavatn í um 280 m hæð yfir sjávarmáli. Þá taki við tvísett röð, Lambafjallgarður að austan og Álftadyngjufjallgarður að vestan og innst sé Langás sem tengist vestasta hluta Heljardalsfjalla. Um gróðurinn segir að hann sé fjölbreyttur, en í úrskurði óbyggðanefndar er við það miðað að við landnám hafi landsvæðið verið betur gróið og gróður náð lengra inn á heiðar en nú er. Í framlögðum gögnum, þ. á m. Byggðasögu Norður-Þingeyinga, Landi og Fólki frá 1985, ritsafni Þingeyinga, Lýsingu Þingeyjarsýslu frá 1959, í áðurnefndu riti Þróun byggðar í Svalbarðshreppi og í sýslu- og sóknarlýsingu Svalbarðssóknar, sem Valdimar Ásmundsson, fæddur 1852, og síðar ritstjóri, skráði árið 1875, er atvinnu- og byggðasaga Þistilfjarðar að nokkru rakin. Er m.a. vísað til þessara rita í úrskurði óbyggðanefndar. Höfuðbýlið Áland kemur fyrst fyrir í bréfagerð árið 1378 í tengslum við kaup Möðruvallaklausturs á býlinu af Ásgeiri presti Jónssyni, ásamt með rekum. Um mörk jarðarinnar segir í bréfinu, að hún eigi alla jarðeign milli Hölknár og Sandár, landgögn og fjörugögn, eða eins og segir orðrétt: „... á saugd jord alla iardar eign millum halknar. ok sandar. land gaugn ok fioru gaugn.“ Þá eru heimildir um að jörðin hafi verið seld að nýju ári síðar, en þá án rekans. Samkvæmt máldagabók Ólafs biskups Rögnvaldssonar frá árinu 1461 átti Sauðaneskirkja á Langanesi selför undir eða hjá Balafelli. Er þess getið í heimildum að selið hafi ekki verið notað eftir tíð Ólafs prófasts Guðmundssonar, en hann hélt Sauðanes á árunum 1567 til 1609. Í fyrrnefndum heimildum segir frá því að Álandsjörðinni hafi verið skipt í Ytra- og Syðra-Áland. Segir um fyrrnefnda býlið að bæjarhús standi skammt frá sjó, norðvestan í Bæjarási eða Álandsási. Um jarðeignina segir að býlið eigi land milli Sandár og Hölknár suður um Ytri-Hæðarþúfu að vestan og fram undir Syðrigljúfur að austan, en auk þess eyðibýlið Hafursstaði. Talin ágæt sauðjörð, jarðsælt og góð fjörubeit. Áður voru beitarhús við Bjarnadal og fjárborg í Austurkrók við ströndina. Trjáreki milli árósa og veiðiréttur í Sandá. Í heimildum segir að býlið Syðra-Áland sé við Hölkná, og að landareign jarðarinnar nái vestur að Sandá við Ytri-Hæðarþúfu og suður í svonefndan Möngudal. Víðáttumikið og gott sauðfjárland. Segir frá því að tvö eyðibýli hafi verið í landareign Syðra-Álands, Kerastaðir og enn sunnar við Vælindisás býlið Nýstaðir. Að auki hafi Leirleikur árið 1861 verið talin hjáleiga frá býlinu. Í sóknarlýsingu Valdimars Ásmundssonar frá 1875 segir að Ytra-Áland hafi fyrrum verið eign Hólastóls og að jörðinni hafi fylgt allstórt land og engjar nokkrar, öll Álandstungan fram að Grófarósi að vestan, og þar yfir, eða enn lengra. Segir frá því að önnur býli í Álandstungunni hafi öll verið hjáleigur eða afbýli hennar. Í sóknarlýsingunni segir að fyrir utan höfuðbýlið Áland hafi Álandstungan fyrrum verið að mestu óbyggð, nema fremstu jarðirnar, Hafursstaðir og Sótastaðir. Er staðhæft í nefndri lýsingu að Álandstungan sé hið besta sauðland, og því betra sem lengra dregur fram, en að vetrarríki sé mikið, og því meira sem lengra dregur frá sjó. Um Syðra-Áland segir að land hennar sé ekki mikið né engjar. Kvikfjárrækt, einkum sauðfjárrækt, hefur samkvæmt fyrrnefndum heimildum um aldir verið aðalbjargræðisvegur fólks í Þistilfirði, ekki síst í Svalbarðshreppi. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns, sem tekin var saman árið 1712 fyrir Svalbarðs- og Sauðaneshreppa, er ekki minnst á afréttarlönd, en vikið að heiðum í lýsingu einstakra jarða svo og að hlunnindum. Segir þannig frá því að grastekja, hvannatekja og rótargröftur sé bjargleg fyrir heimilin á Hermundarfelli, Flautafelli og í Álandi og ennfremur að fyrir framan Áland séu Hafursstaðir, fornt eyðiból, með ljósar byggingaleifar: „... en ekki vita menn til vissu í hvörrar jarðar landi það liggur.“ Í nefndri heimild segir frá fleiri eyðihjáleigum í sókninni, þ. á m. að vestan Álandstungunnar og suðvestan nefndra Hafursstaða sé í heiðinni hið forna eyðiból kirkjustaðarins Svalbarðs, Bægisstaðir. Í greinargerð sem útbúin var fyrir Svalbarðsprestakall árið 1782 vegna mats á hlunnindum er tiltekið að veiðivatn sé þar til heiða, um hálfa þingmannaleið frá byggð, en að það hefði ekki nýst vegna mikilla vegalengda og kostnaðar því samfara. Segir frá því að af sömu ástæðu hafi nefnt býli, Bægisstaðir, farið í eyði. Í jarðamati frá 1804 er frá því greint að hver ábúandi Svalbarðshrepps geti tínt fjallagrös frítt í almenningi hreppsins. Í því viðfangi er að áliti dómsins til þess að líta að í nefndri sýslu- og sóknarlýsingu Valdimars Ásmundssonar frá 1875 er frá því greint að víða hafi verið selstöður í sókninni, þar á meðal Krubbnasel frá lögbýlinu Laxárdal, langt fram á Dalstungu, en að þær hafi allar lagst af fyrir aldamótin 1800 „þegar bágindi voru hér mest.“ Í sóknarlýsingunni er landkostum og byggð í sókninni lýst nánar og m.a. staðhæft að engar jarðir séu þar til almenningsþarfa. Um Álandstunguna segir, að menn haldi að landið „... að framan, út að Grófarós, hafi verið almenningseign ... Sama er að segja um afréttinn fram af Álandstungu, en þó á Vatnsendi (eyðijörð) þar nokkurt land ... eru almenningar framan við landamerki Dals (um Grasmannalæk, sem rennur úr Bræðravötnum vestur í Hölkná ...“ Í nefndri sóknarlýsingu Valdimars frá 1875 er greint frá byggð, og segir, að mjög strjálbyggt sé í sókninni miðað við fyrri tíð. Er í framhaldi af því greint nánar frá einstökum býlum, í byggð og í eyði, frá strönd til heiða og jafnframt hvenær þeirra hafi fyrst verið getið: Ytra-Áland (getið fyrst í heimildum 1378), Syðra-(Fremra-) Áland (1672), Leirlækur (nýbýli 1833), Kerastaðir (nýbýli 1828), Nýstaðir (1862, hjáleiga frá Kerastöðum), Ás (nýbýli 1853, Hafursstaðir (1402-4, byggðir að nýju 1816), Hvappur (nýbýli 1840/1) Vatnsendi (nýbýli 1840) og Fagranes/Halldórsstaðir (1855, afbýli frá Vatnsenda). Þá er þess getið að fornt eyðibýli, Sótastaðir, hafi verið vestan undir Balafelli, en austur af Bægisstöðum og austan við Sandá. Í heimildum segir frá því að árið 1817 hafi þáverandi eigandi Álands, Sigurður Magnússon hreppstjóri, uppbyggt eyðikotið Hafursstaði dóttur sinni til ábúðar. Segir að vegna þessa hafi Stefán Einarsson, prófastur á Sauðanesi á Langanesi, fæddur 1770, en andaður 1847, ritað biskupi bréf í janúar 1820. Í bréfinu staðhæfir prófastur að eigandi Álands hefði engin gögn fyrir því hversu langt land hans nái og leitar hann álits á því hvort höfða eigi dómsmál. Í bréfinu upplýsir prófastur jafnframt að nefnt býli, Hafursstaðir, liggi undir Balafelli, en að það hafi áður farið í eyði í stóru plágu. Engar heimildir eru um viðbrögð biskups, en hins vegar segir frá því að á manntalsþingi sem haldið var á Svalbarði í júní 1840 hafi verið lesið upp forboðsskjal frá nefndum prófasti. Hafi prófasturinn þar lagt bann við því að nýbýlismenn á Hafursstöðum, en einnig á Hvappi, sem það ár mun hafa verið byggt upp í fornum seltóftum, greiddu Þorsteini nokkrum Bjarnasyni, eiganda jarðarinnar Bakka, leigu fyrir ábúð eða að þeir leituðu leyfis hans fyrir landnýtingu þar sem þeir byggju í Sauðaneskirkjulandi. Á sama manntalsþingi er lýst andmælum við fleiri nýbýlum í hreppnum. Ágreiningslaust er að búseta hófst á nýbýlinu Vatnsenda á árinu 1840. Var býlið sett niður við stöðuvatn sunnan Vatnsendaskarðs í Álandstungu, um sex km sunnan við Hvapp og Hafursstaði. Var þar samfelld búseta til ársins 1862, með árshléi árið 1844. Vatnsendabýlisins er getið á manntalsþingi á Svalbarði í júní 1843, með bókun, sem hljóðar um að eigandi þess hafi lofað að selja það nafngreindum aðila innan tveggja ára. Býlisins er og getið í jarðatali J. Johnsens árið 1847, og segir þar að heimildarmaðurinn sé prestur, en það tiltekið að býlisins sé ekki getið í skrám sýslumanns eða í jarðabókum. Býlisins er getið í jarðamati frá 1849, en þar segir frá því það sé byggt út úr landi Ytra- og Syðra-Álands og sé sérstök eign með tilgreindum landamerkjum, með nægilegt landrými. Í gögnum er því einnig lýst að sunnan Vatnsenda og innan þeirra marka sem aðilar gera tilkall til í málinu hafi árið 1855 verið stofnað til skammvinns búrekstrar í koti sem nefnt var Halldórsstaðir. Heimildir greina frá því að síðasti ábúandinn á Vatnsenda hafi andast í júní 1862 og hafi af því tilefni hreppstjóri verið tilkvaddur. Greina heimildir frá því að hann hafi í desember það ár sent sýslumanni uppskriftargerð af eignum dánarbúsins. Í þeirri gerð segir frá því að ekkjan, með fimm börn, hafi ekki treyst sér til að halda búrekstrinum áfram. Hafi það verið álit forstöðumanna sveitarinnar að jörðin væri: „... erfingjunum ónauðsynleg, og ef til vill arðlaus eign“ en að samt hafi þótt reynandi að selja hana og skipta búinu, en lyktir að lokum orðið þær, að enginn hafi viljað kaupa og enginn heldur verið til í að flytja á jörðina. Skráð er að erfingjarnir hafi stórlega þarfnast verðsins fyrir jörðina til að greiða skuldir sínar, tæpar 118 krónur. Í svarbréfi sýslumanns til hreppstjóra í mars 1863 er þeirri skoðun lýst að ekki verði betur séð en að jörðina beri að selja við opinbert uppboð þá um vorið. Samkvæmt gögnum fór það uppboð aldrei fram því við skipti á dánarbúinu í október það sama ár var Vatnsendajörðin enn óseld. Við skiptameðferð var Vatnsendi lagður út sem arfshluti til barna ábúandans, en samkvæmt gögnum var bústofn og lausafé hafður erfingjum til framfærslu. Samkvæmt framlögðum bókhaldsgögnum Svalbarðshrepps yfir tekjur og gjöld fátækrasjóðs var bókfært fardagaárið 1877-1888 að greiddar hefðu verið 100 krónur sem eftirstöðvar kaupverðs Vatnsenda. Verður helst ráðið af færslum að heildarkaupverðið hafi verið 300 krónur. 6. Landamerkjabréf fyrir Vatnsenda var útbúið 4. júní 1889, af hreppsnefndarmönnum í Svalbarðshreppi. Bréfi þessu var þinglýst 26. janúar 1890 og er merkjum þar lýst eins og í stefnu hér að framan. Í fasteignamati N-Þingeyjarsýslu 1916-1918 er landamerkjum Vatnsendabýlisins einnig lýst. Eru merki þar sambærileg við hin þinglýstu merki fyrir utan austurmerkin gagnvart Laxárdal. Að landsvæði Vatnsenda, líkt og því er lýst í landamerkjabréfinu frá 1889, liggja til vesturs Bægisstaðir, Svalbarðskirkjuland, Hafrafellstunga og Hvannstaðir. Til norðurs er Hvappur og Hafursstaðir, en Laxárdalur til austurs. Eins og mál þetta er lagt fyrir dóminn er ekki uppi ágreiningur um greind mörk, en miðað er við hin þinglýstu merki. Þykir því ekki nauðsynlegt að rekja niðurstöðu óbyggðanefndar að því leyti. Verður látið við það sitja að gera grein fyrir niðurstöðu nefndarinnar um eignarréttarlega stöðu landsvæðisins. Í úrskurði óbyggðanefndar er sögu afmörkunar, ráðstafana að eignarrétti og nýtingar jarðeigna á Álandstungu lýst með svipuðum hætti og hér að framan hefur verið gert, þar á meðal að því er varðar Vatnsenda. Segir m.a. frá því að síðasti ábúandinn á Vatnsenda hafi andast í júnímánuði 1862 og að ekkja hans hafi orðið að bregða búi af þeim sökum. Lýst er afskiptum hreppsnefndar og sýslumanns af dánarbúinu, að uppboð á eigninni hefði ekki farið fram og að því hefði við dánarbússkipti í októbermánuði 1863 eignin enn verið óseld. Segir og frá því að Vatnsendi hefði verið lagður út sem arfshluti til barna ábúandans. Í úrskurðinum er áréttað að landamerkjabréf fyrir Vatnsenda hafi fyrst verið gefið út árið 1898 af hreppsnefndarmönnum í Svalbarðshreppi. Í úrskurðinum segir frá því að vegna fullyrðinga stefnenda fyrir nefndinni um að hreppurinn hefði á sínum tíma tekið jörðina upp í skuld fyrri eigenda við sveitarsjóð hefði þjóðskjalasafn kannað uppboðsbók Þingeyjarsýslu. Hafi komið í ljós að ekkert uppboð á Vatnsenda hefði farið fram á árabilinu frá 1863 þar til þess tíma að nefnt landamerkjabréf var útgefið. Í úrskurðinum segir að Vatnsenda hafi ekki verið getið meðal eigna sveitarfélagsins í hreppsbók á árunum 1855 til 1974, en að í reikningi yfir tekjur og gjöld fátækrasjóðs Svalbarðshrepps fardagaárið 1877-1878 komi á hinn boginn fram að 100 krónur hafi verið greiddar fyrir Vatnsendalandið. Í niðurstöðukafla úrskurðarins segir síðan: „... Vatnsendi var í byggð á árunum 1840-1843 og á árunum 1844-1862 án þess að fyrir liggi á grundvelli hvaða heimildar stofnað var til býlisins. Eftir að byggð lagðist af á Vatnsenda hefur landið verið nýtt til hefðbundinna afréttarnota af jörðum í sveitinni. Svo sem fyrr segir liggja ekki fyrir nein gögn um það í skjóli hvaða heimildar stofnað var til býlis á Vatnsenda þegar komið var fram á miðbik 19. aldar. Þannig verður hvorki séð að landið hafi verið byggt ábúendum af einhverjum sem taldi til eignarréttar að svæðinu né að gerður hafi verið nokkur reki að því að stofna til nýbýlis á grundvelli nýbýlatilskipunar frá árinu 1776. Af því leiðir að Vatnsendi hefur ekki stöðu jarðar að lögum ...“ Að öllu framangreindu virtu hefur ekki verið sýnt fram á að Vatnsendi sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Eins og notkun landsins hefur verið háttað hefur heldur ekki verið sýnt fram á að eignarhefð hafi verið unnin á því. Í því sambandi skal tekið fram að hagnýting landsins þegar þar var í byggð á árunum 1840-1862 fyrir setningu laga um hefð nr. 46/1905 gat ekki að þágildandi lögum stofnað til eignarréttar að landinu. Vísast um þetta til Almennra niðurstaðna óbyggðanefndar. Þá leiðir rannsókn óbyggðanefndar einnig til þeirrar niðurstöðu að á umræddu landsvæði sé þjóðlenda. Af fyrirliggjandi gögnum verður hins vegar ráðið að Vatnsendi sé afréttur Svalbarðshrepps en landið hefur verið nýtt til beitar af jörðum innan sveitarfélagsins.“ Var það niðurstaða óbyggðanefndar samkvæmt framansögðu að Vatnsendi teldist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58, 1998, en að það væri í afréttareign Svalbarðshrepps, sbr. 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. sömu laga, en landsvæðinu er þannig lýst,: „Það er því niðurstaða óbyggðanefndar að umrætt landsvæði, svo sem það er afmarkað hér á eftir, teljist til þjóðlendu í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr. laga nr. 58/1998. Að norðan ræður Tröllkonuhlaup við Sandá og þaðan bein lína í austur í Balafellsbrún. Þá ræður brúnin í Vatnsendaskarð og þaðan ræður lækur sá er úr skarðinu kemur í Hölkná. Að austan ræður Hölkná frá Skarðslæk inn að Krubbnalæk og ræður hann til upptaka sinna, sem eru utan undir Álftadyngjufallgarðshaus en þaðan ræður sama stefna í suður þar til tekin verður bein lína vestur í Sandá um Þorsteinsnef. Að vestan ræður Sandá frá Þorsteinsnefi til Tröllkonuhlaups.“ II. Málsástæður og lagarök stefnenda. Aðalkröfu sína byggja stefnendur á því að umrætt landsvæði, Vatnsendi, eins og því er lýst og afmarkað í nefndu landamerkjabréfi frá 4. júní 1889, sé háð eignarrétti/eða sé eign þeirra, sem njóti verndar 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944, sbr. 10. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97, 1995 og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE) sem lögfestur hafi verið með lögum nr. 62, 1994. Aðalkröfu sína styðja stefnendur neðangreindum rökum: Í fyrsta lagi byggja stefnendur á því að það landsvæði sem afmarkað er í aðalkröfu hafi frá öndverðu verið numið og hafi sá eignarréttur ekki fallið niður síðan og því sé hið umdeilda land háð eignarrétti þeirra. Þessu til stuðnings vísa stefnendur til Landnámu, áðurnefndra Sturlubókar, Hauksbókar og Þórðarbókar, er lýsi m.a. landnámi Ketils þistils í Þistilfirði. Benda stefnendur á að oft hafi Landnáma verið túlkuð þannig að hún styðji við beinan eignarrétt, t.d. í dómum Hæstaréttar Íslands. Í öðru lagi byggja stefnendur á því að jörð með þinglýstum landamerkjum sé eignarland og sá er haldi öðru fram hafi sönnunarbyrði fyrir því. Benda stefnendur á að hér sé um meginreglu íslensks eignarréttar að ræða og árétta að umrætt landsvæði hafi allt frá landnámi verið undirorpið beinum eignarrétti, enda fari landnámsheimildir í Þistilfirði ekki í bága við landamerkjabréf jarðarinnar. Þá sé til þess að líta að við landnám hafi landið verið betur gróið og náð lengra inn á heiðar en nú sé. Stefnendur vísa til þess að landamerkjabréfi fyrir jörðina Vatnsenda, frá 1889, hafi verið þinglýst 26. júní 1890 og fært í landamerkjabók án athugasemda og hafi það ráðið merkjum síðan. Benda stefnendur á að við setningu landamerkjalaganna nr. 5, 1882 og síðan laga nr. 41, 1919 hafi það verið ætlan löggjafans að framkvæmdavaldið hefði frumkvæði að því að gengið yrði frá landamerkjum jarðeigna og þau skráð og að leyst yrði úr ágreiningi um merki ef slíkt væri fyrir hendi. Stefnendur benda og á að landamerkjabréfið fyrir Vatnsenda byggi á eldri heimildum, en um það vísa þeir til þess sem rakið var úr úrskurði óbyggðanefndar hér að framan. Staðhæfa þeir að þær heimildir fari eigi gegn landamerkjum jarðarinnar, en í því viðfangi benda þeir á sjónarmið er fram komi í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 48/2004, en þar hafi verið talið skipta máli hvort land teldist innan upphaflegra landnáma og hvort að með landið hefði verið farið sem eignarland samkvæmt elstu heimildum. Í þriðja lagi byggja stefnendur á því að þeir hafi farið með ráðstöfun á öllum þeim heimildum/réttindum sem fylgja þeirri eign sem umrætt landsvæði er, en þar á meðal sé beitarréttur svo og önnur þau afréttarnot sem getið er um í úrskurði óbyggðanefndar. Þá hafi skattar og önnur lögboðin gjöld verið greidd af öllu landinu. Stefnendur vísa til þess að eignarréttur þeirra hafi verið virtur af öllum frá ómunatíð, þar á meðal af stefnda, sem m.a. hafi lýst sér í því að stefnendur hafi getað bannað öðrum not eignarinnar. Eignarréttur stefnenda hafi og verið virtur í öllum viðskiptum, en af þeim sökum sé eignarhald þeirra einnig byggt á viðskiptavenju. Í fjórða lagi byggja stefnendur á því að venjuréttur og hefðarreglur leiði til þeirrar niðurstöðu að umrætt landsvæði sé undirorpið eignarrétti í skilningi fyrrnefndrar 72. gr. stjórnarskrárinnar og ákvæða Mannréttindasáttmála Evrópu, en fullur hefðartími sé liðinn frá því þeir tóku að nytja landið. Árétta stefnendur að öll afnot og nytjar landsins séu háðar leyfi þeirra sem landeigenda, enda hafi enginn notað landið með nokkrum hætti nema þeir. Sjónarmiði óbyggðanefndar þess efnis að flokka hefð með lögum sem frumstofn eignarréttar hafi ekki verið breytt af Hæstarétti. Um þetta vísa stefnendur nánar til dóma Hæstaréttar, m.a. frá árinu 1997, bls. 2792, og frá árinu 1999, bls. 28, þar sem eignarhefð hafi verið viðurkennd. Ennfremur vísa stefnendur til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu (MDE) frá 9. desember 1994, series A 301 – A, og skrifa fræðimanna um venjurétt. Í fimmta lagi vísa stefnendur til þess að við mat á því hvort umrætt landsvæði sé eign/eignarréttur í skilningi 72. gr. stjórnarskrárinnar beri að líta til þeirra sjónarmiða sem lögð hafi verið til grundvallar af Mannréttindadómstóli Evrópu. Benda þeir á að hugtakið eign í skilningi 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmálann hafi verið túlkað af dómstólum á þá leið að það hafi sjálfstæða merkingu. Með sjálfstæðri merkingu sé átt við mat á því hvort í tilteknu máli sé um að ræða eign sem njóti verndar nefndrar 1. gr. og þurfi að kanna hvort svo sé samkvæmt innanlandsrétti þess ríkis sem í hlut eigi. Skortur á slíkri vernd í landsrétti ráði hins vegar ekki alltaf úrslitum um hvort um eign sé að ræða í skilningi nefndrar 1. gr. Benda stefnendur á að um eign í skilningi ákvæðisins geti verið að ræða þótt dómstólar aðildarríkis hafi ekki talið svo vera samkvæmt innanlandsrétti. Mannréttindadómstóllinn hafi lagt mat á atvik máls í hverju tilviki fyrir sig og lagt áherslu á að úrslitum réði tiltekið heildarmat. Þannig hafi dómstóllinn bæði litið til staðreynda og lagalegra atriða, en við matið hafi í ákveðnum tilvikum einnig ráðið úrslitum hvernig farið hafi verið með umrædda eign í framkvæmd, sérstaklega í lögskiptum og hvaða traust menn báru til þeirrar framkvæmdar. Þá hafi framkoma handhafa ríkisvaldsins í garð eigenda einnig skipt máli. Og í þeim málum þar sem komið hafi verið fram við einstaklinga eða lögaðila sem réttmæta eigendur ákveðinna eigna hafi slík framkoma verið talin vekja ákveðnar væntingar hjá þeim aðilum um löglegt eignarhald sitt á þeim eignum. Benda stefnendur á að af þessu megi ráða að afskipti og afskiptaleysi ríkisvaldsins skipti máli við greint sönnunarmat. Benda stefnendur einnig á, að þegar tekið sé mið af dómum Hæstaréttar Íslands, en þó sérstaklega Mannréttindadómstóls Evrópu, hafi ríkisvaldið með einum eða öðrum hætti viðurkennt eignarrétt landeigenda að jörðum, t.d. með því að þinglýsa eignaryfirfærsluskjölum athugasemdalaust um áratugaskeið, gera um þær samninga og skattleggja þær, og séu réttmætar og lögmætar væntingar landeigenda verndaðar af þessum ákvæðum, sérstaklega nefndri 1. gr., ef þær eru byggðar á sanngjörnu og réttlætanlegu trausti á réttargerningi, sem tengdur er við eignarréttindi og hafi áreiðanlegan lagagrundvöll. Máli sínu til stuðnings vísa stefnendur m.a. til dóma Mannréttindadómstólsins (MDE) í máli Papamichaloppulos gegn Grikklandi frá árinu 1993, dóms yfirdeildar MDE í máli fyrrum Grikklandskonungs og fleiri gegn Grikklandi frá árinu 2000, dóms yfirdeildar MDE í máli Beyeler gegn Ítalíu frá árinu 2000, dóms MDE í máli Stretch gegn Bretlandi frá árinu 2003 og dóms yfirdeildar MDE í máli Kopecký gegn Slóvakíu frá árinu 2004. Stefnendur byggja á því, að verði ekki fallist á að þær eignarheimildir sem þeir hafi teflt fram í málinu séu fullnægjandi, sé verið að mismuna eigendum jarða með því að gera aðrar kröfur til þeirra um sönnun en annarra eigenda lands hér á landi. Nægi ekki, að áliti stefnenda, að vísa til dóma Hæstaréttar Íslands í fyrstu málum um þjóðlendukröfur, þar á meðal þess, að þinglýstir eigendur jarða þyrftu að styðja eignarheimildir sínar við enn eldri heimildir. Slík íþyngjandi sönnunarbyrði jafngildi bótalausri sviptingu eignarréttar að áliti stefnenda. Staðhæfa þeir að sönnunarkröfur óbyggðanefndar og þar með stefnda séu óljósar, ógagnsæjar, ófyrirsjáanlegar og tilviljunarkenndar. Benda þeir á að við slíkri mismunun sé lagt bann í 14. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu og halda þeir því fram að með því sé einnig brotið gegn 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við sáttmálann, en að auki sé um brot að ræða gegn 6. gr. vegna ófullnægjandi rökstuðnings. Með vísan til alls þessa telja stefnendur að óbyggðanefnd hafi ranglega metið sönnunargögn málsins og ekki beitt lögum um réttarágreining með réttum hætti. Beri því að ógilda úrskurð nefndarinnar. Stefnendur byggja á því að þeir hafi sannað með málatilbúnaði sínum beinan eignarrétt sinn að umræddu landi, en íslenska ríkið hafi ekki sýnt fram á að það hafi með réttum lögum í samræmi við stjórnarskrána eignast landið. Þvert á móti styðji öll gögn málsins greint eignartilkall þeirra. Úrskurður óbyggðanefndar sé því rangur og brjóti hann í bága við fyrrgreint eignarréttarákvæði 72. gr. stjórnarskrárinnar og 1. gr. samningsviðauka nr. 1 við Mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnendur gera í málarekstri sínum og málflutningi ýmsar athugasemdir við úrskurð óbyggðanefndar og þar með röksemdir stefnda. Falla þær í meginatriðum saman við áðurraktar málsástæður og lagarök þeirra. Þeir árétta m.a. að það sé almenn lagaregla á Íslandi, að eignarréttur að fasteign teljist sannaður með framvísun þinglesinnar eignarheimildar og að frá þeirri reglu verði ekki vikið nema að sá sem véfengir réttmæti eignarheimildarinnar sýni fram á betri rétt sinn eða annarra eða að eignarheimildin sé haldin slíkum göllum að hún verði ekki lögð til grundvallar dómi í máli um eignarréttinn. Telja stefnendur að sú ríka sönnunarbyrði sem óbyggðanefnd leggi á þá með því að krefjast sannana um framsal eignarréttar á landinu allt frá landnámi standist ekki eignarréttarákvæði stjórnarskrárinnar né heldur Mannréttindasáttmála Evrópu, en að auki sé málatilbúnaður stefnda í andstöðu við tilgang löggjafans, sbr. að því leyti 1. gr. laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta. Stefnendur árétta að umrætt landsvæði hafi verið numið í öndverðu og benda í því sambandi á skýra lýsingu í Landnámu. Þeir andmæla því einnig að eignarrétturinn hafi fallið niður á síðari tímum enda bendi engin gögn til þess að landsvæðið hafi verið einhvers konar almenningur. Þá vísa þeir til þess að aldrei hafi verið ágreiningur um eignarrétt þeirra aðila sem þeir leiði rétt sinn frá. Af hálfu stefnanda sveitarfélagsins Svalbarðshrepps, er sérstaklega á því byggt að öll gögn málsins bendi til að gerður hafi verið samningur við eigendur Álands um stofnun býlis á Vatnsenda, en slíkt hafi verið heimilt samkvæmt ákvæðum nýbýlatilskipunar frá 1776. Hafi landeigandanum og verið heimilt að ráðstafa nefndu landi í skjóli frumstofnunar, en samkvæmt elstu heimildum hafi Álandi tilheyrt allt landsvæði milli Hölknár og Sandár, ásamt öllum gögnum og gæðum. Á það er bent að hafi byggingabréf vegna þessa gjörnings verið gefið út samkvæmt nýbýlatilskipuninni standi líkur til að það skjal hafi brunnið í skjalasafni norður- og austuramtsins á Möðruvöllum árið 1874, en slíkum skjölum hafi ekki verið unnt að þinglýsa fyrr en á 20. öldinni. Áréttað er að landamerkjabréf Vatnsenda hafi við útgáfu í júní 1889 verið undirritað af hreppsnefndarmönnum, en sveitarfélagið hafi, líkt og áður rakin gögn beri með sér, leyst jörðina til sín vegna skulda ekkju og annarra erfingja eftir að síðasti ábúandi jarðarinnar andaðist árið 1862. Bendi þetta til þess, ásamt áðurgreindum reikningum fátækrasjóðs, að sveitarfélagið hafi keypt Vatnsenda af dánarbúinu. Leiði því sveitarfélagið rétt sinn til Vatnsendalandsins frá þessum gerningi. Af hálfu stefnanda Skúla Ragnarssonar, sem er eins og áður er fram komið þinglýstur eigandi jarðarinnar Ytra-Álands, er um röksemdir varðandi varakröfu vísað til þess sem hér að framan hefur rakið fari svo að ekki verði fallist á að Vatnsendi sé eignarland stefnanda, sveitarfélagsins Svalbarðshrepps. Til viðbótar bendir hann á að jörðin Vatnsendi sé í svokallaðri Álandstungu, sem sé landsvæði á milli „Hölknár og Sandár að Þorsteinsnefi“, og verði það niðurstaðan landsvæðinu hafi ekki verið ráðstafað frá jörðinni krefst hann þess að viðurkenndur verði beinn eignarréttur hans að því sem þinglýsts eiganda Álands. Stefnendur árétta að lokum að framlögð gögn styðji málatilbúnað þeirra, en umrætt landsvæði sé innan þinglýstra landamerkja og styðjist að auki við náttúruleg landamerki. Landið sé því háð einkanýtingarrétti þeirra og standist ekki málatilbúnaður stefnda, að á skorti samhengi millum eignarréttar og sögu. Beri af þessum sökum að leggja sönnunarbyrðina á stefnda um tilvist þjóðlendu innan landamerkja Vatnsendalands. Stefnendur byggja kröfur sínar að síðustu á því að í úrskurði óbyggðanefndar skorti fullnægjandi rökstuðning og fari hann því gegn 22. gr. stjórnsýslulaga nr. 37, 1993, sbr. 16. gr. laga nr. 58, 1998. Stefnendur byggja þrautavarakröfuna á sömu sjónarmiðum og fram koma í aðal- og varakröfu. Um lagarök vísa stefnendur til stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33, 1944 með síðari breytingum, sérstaklega 72. gr. um friðhelgi eignarréttar og jafnræðisreglu 65. gr., til réttarreglna um stofnun eignarréttar, hefðar, réttarvenju og tómlætis, en að auki til þjóðlendulaga, landamerkjalaga, stjórnsýslulaga, réttlátrar málsmeðferðar og jafnræðis borgaranna. Þá vísa þeir til Mannréttindasáttmála Evrópu og viðauka hans og til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, að því er varðar varnarþing og málskostnað. Málsástæður og lagarök stefnda. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er á því byggt að Vatnsendalandið sé svæði utan eignarlanda og teljist því vera þjóðlenda í samræmi við úrskurð óbyggðanefndar, sbr. ákvæði 1. og 2. gr. laga nr. 58, 1998. Telur stefndi fullljóst af heimildum að svæðið hafi aldrei verið undirorpið beinum eignarrétti, og að nýting þess hafi ekki verið með þeim hætti. Að mati stefnda hvílir sönnunarbyrðin ótvírætt á stefnendum, að sýna fram á tilvist beins eignarréttar að landsvæðinu eða einstökum hlutum þess. Af hálfu stefnda er um röksemdir vísað til áðurrakins úrskurðar óbyggðanefndar. Í greinargerð og við flutning var og sérstaklega staðhæft að Vatnsendi hefði ekki stöðu jarðar að lögum, og hefðu engin gögn rennt stoðum undir eignarhald að svæðinu. Staðhæft er að tilvitnuð heimild frá 1378 sé óljós, einkum varðandi suðurmörk landsvæðisins, þ.e. upp til landsins. Stefndi bendir á að nefndur úrskurður sé byggður á umfangsmikilli upplýsingaöflun og rannsóknum og sé niðurstaðan reist á kerfisbundinni leit að gögnum og skjölum frá málsaðilum sjálfum, en einnig á skýrslum sem gefnar hafa verið fyrir nefndinni. Gerir stefndi niðurstöður nefndarinnar að sinni til stuðnings sýknukröfunni, þ.e. að við gildistöku laga nr. 58, 1998 hafi landsvæðið talist til afrétta samkvæmt þeirri eignarréttarlegu flokkun lands sem almennt hafi verið miðað við fram til þess tíma. Stefndi byggir á að því sé ekki lýst í Landnámu hversu langt upp til fjalla og inn til lands landnám á þessu svæði náði. Er á því byggt að það verði að teljast ólíklegt að land á þessu landsvæði hafi verið numið í öndverðu, einkum með hliðsjón af staðháttum og fjarlægð frá byggð, eða teljist lúta beinum eignarrétti. Bendir stefndi á að samkvæmt dómafordæmum teljist heimildarskortur hvað þetta varðar leiða til þess að álitið sé ósannað að heiðarlönd og öræfasvæði hafi verið numin í öndverðu. Sé það í samræmi við þá reglu, sem ráðin verði af dómafordæmum Hæstaréttar, að sé deilt um upphaflegt nám lands verði aðeins stuðst við glöggar landfræðilegar heimildir, en heimildarskortur leiði til þess, að álitið sé ósannað að heiðarlönd hafi verið numin í öndverðu, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 67/1996 (Eyvindarstaðaheiði) og áðurnefndan dóm nr. 48/2004 (Úthlíð). Stefndi segir að ekki verði annað séð en að réttur stefnenda til hins umþrætta landsvæðis hafi orðið til á þann veg, að það hafi verið tekið til sumarbeitar fyrir búpening og ef til vill annarrar takmarkaðrar notkunar. Verði talið að landsvæðið hafi verið numið í öndverðu, byggir stefndi á því að það hafi ekki verið numið til eignar heldur eingöngu til takmarkaðra nota svo sem afréttarnota. Vísar stefndi til þess að allt frá upphafi Íslandsbyggðar hafi menn ekki eingöngu helgað sér ákveðin landsvæði, sem háð hafi verið beinum eignarrétti, heldur einnig ítök, afrétti og öll önnur réttindi sem einhverja þýðingu gátu haft fyrir afkomu þeirra. Og meðan landsvæði gáfu eitthvað af sér hafi hagsmunir legið til þess að halda við merkjum réttindanna, hvers eðlis sem þau voru. Um þetta atriði bendir stefndi m.a. á dóma Hæstaréttar í málum nr. 67/2006 (Skjaldbreiður) og nr. 27/2007 (Grænafjall). Stefndi segir að það styðji ofannefnd sjónarmið, að til beins eignarréttar hafi ekki stofnast á svæðinu, að fjallskil hafi verið á hendi viðkomandi sveitarfélags, að landsvæðið sé ekki afgirt og þangað hafi búfénaður getað leitað frá öðrum jörðum án hindrana. Stefndi byggir á því að þegar framangreind atriði séu öll vegin og metin verði að fallast á með óbyggðanefnd, að rök standi til þess að Vatnsendasvæðið sé afréttur. Stefndi byggir á því til vara, að verði talið að greint landsvæði kunni að hafa verið innan landnáms eða undirorpið beinum eignarrétti að hluta eða öllu leyti séu allar líkur á því að slíkt eignarhald hafi fallið niður er svæðið var tekið til takmarkaðra nota, þ.e. afréttarnota. Og þó svo að talið yrði að til beins eignarréttar hefði stofnast í öndverðu yfir landinu byggir stefndi á að ekkert liggi fyrir um að sá réttur hafi haldist í gegnum aldirnar. Stefndi bendir á að ekki sé ágreiningur um mörk landsvæðisins heldur um inntak réttinda. Byggir stefndi á því að þótt landamerkjabréf hafi verið gert fyrir Vatnsendalandsvæðið beri við mat slíkra bréfa að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Vísar stefndi til þess að með því að gera landamerkjabréf hafi menn ekki einhliða getað aukið við land sitt eða annan rétt, sbr. m.a. niðurstöðu Hæstaréttar í máli nr. 48/2004 (Úthlíð). Þá verði að líta til þess að landamerkjabréf fela fyrst og fremst í sér sönnun um mörk milli eigna, en í því felist á engan hátt að allt land innan merkja sé óskorað eignarland. Þrátt fyrir að slíkum bréfum sé þinglýst, þá takmarkist gildi þinglýsingar af því, að ekki sé unnt að þinglýsa meiri rétti en viðkomandi eigi. Slíku eigendalausu landi geti eingöngu löggjafinn ráðstafað. Þá sé til þess að líta að sæki landamerkjabréf ekki stoð í eldri heimildir dragi það úr sönnunargildi þess, sbr. til hliðsjónar fyrrgreindan dóm Hæstaréttar. Bendir stefndi á að við mat á gildi landamerkjabréfsins fyrir Vatnsenda beri einnig að líta til þess að við gerð þess hafi ekki að öllu leyti verið fylgt reglum um áritanir eiganda aðliggjandi landsvæða. Stefndi andmælir því að skilyrði eignarhefðar séu fyrir hendi, og vísar þar um til áðurgreindra sjónarmiða um nýtingu lands, staðhátta og eldri heimilda. Áréttar stefndi að nýting svæðisins hafi í aldanna rás ekki falist í öðru en sumarbeit fyrir búfénað, en hefðbundin afréttarnot geti ekki stofnað til beinna eignarréttinda yfir landi, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar í málum nr. 47/2007 (Bláskógabyggð) og fyrrnefndan dóms nr. 48/2004. Stefndi hafnar þeim málatilbúnaði stefnenda að réttmætar væntingar geti verið grundvöllur fyrir eignarréttartilkalli á umræddu landsvæði. Bendir hann á að sú regla hafi verið leidd af Landmannaafréttardómi Hæstaréttar hinum síðari, sbr. mál nr. 199/1978, að löggjafinn sé einn bær til þess að ráðstafa réttindum yfir landsvæði utan eignarlanda. Landslög þurfi til sölu eigna ríkissjóðs. Athafnir eða athafnaleysi starfsmanna stjórnsýslunnar geti ekki leitt af sér slík umráð nema sérstök lagaheimild hafi verið fyrir hendi, þ.m.t. að þjóðlenda hafi verið látin af hendi. Réttmætar væntingar geti því ekki stofnast á þeim grundvelli sem haldið sé fram af hálfu stefnenda. Þar að auki verði væntingarnar vitanlega einnig að vera réttmætar, þ.e. menn geta ekki haft væntingar til að öðlast meiri eða frekari réttindi en þeir geti mögulega átt rétt á. Ef því háttar þannig til, líkt og í þessu tilviki, að m.a. heimildir, staðhættir, gróðurfar og nýting lands bendi ekki til beins eignarréttar, geti réttmætar væntingar ekki stofnað til slíkra réttinda. Stefndi andmælir varakröfu stefnandans Skúla Ragnarssonar með sömu rökum og hér að framan hefur verið lýst. Að því er þrautavarakröfu stefnenda varðar andmælir stefndi henni með sömu rökum og að framan greinir og krefst sýknu. Stefndi mótmælir því sérstaklega að takmörkuð not geti leitt til þess að fullkominn eignarréttur teljist hafa unnist á grundvelli hefðar, hvort heldur að hluta til eða að öllu leyti. Vísar stefndi í því sambandi m.a. til gildandi laga nr. 57, 1998 um rannsóknir á nýtingu á auðlindum í jörðu. Gilda að hans mati ákvæði 3. gr. laganna um landsvæðið, enda um þjóðlendu að ræða en ekki eignarland, samkvæmt úrskurði óbyggðanefndar. Bendir stefndi á að ákvæðið feli í sér að í þjóðlendum séu auðlindir í eigu íslenska ríkisins, nema aðrir geti sannað eignarrétt sinn til þeirra. Stefnendur hafi ekki sannað slíkan eignarrétt sinn að auðlindum á svæðinu, hvorki fyrir hefð né með öðrum hætti. Stefndi bendir sérstaklega á það, sem rakið hefur verið hér að framan, að nýting svæðisins hafi verið takmörkuð og að það hafi eingöngu verið nýtt sem afréttarsvæði. Slík takmörkuð not geti hvorki talist grundvöllur fullra né takmarkaðra eignarráða á svæðinu. Með vísan til framangreindra röksemda telur stefndi að ekki hafi verið sýnt fram á að niðurstaða óbyggðanefndar í málinu nr. 4/2005, hvað varðar hið umþrætta landsvæði, sé röng. Bendir stefndi á að ljóst sé að einstakir hlutar svæðisins séu misjafnlega fallnir til beitar. Beitarsvæði taki þó breytingum, auk þess sem þau séu ekki endilega samfelld. Landsvæðið verði því talið falla undir skilgreiningu 1. gr. laga nr. 58, 1998: „... landsvæði sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfénað“. Engin gögn liggi hins vegar fyrir um að landið hafi haft mismunandi eignarréttarlega stöðu og byggir stefndi á því að landsvæðið svo sem það hafi verið afmarkað í kröfugerð stefnenda, sbr. og það sem segir í niðurstöðu óbyggðanefndar, teljist þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. einnig a-lið 7. gr., laga nr. 58, 1998. Að öðru leyti mótmælir stefndi öllum sjónarmiðum og málsástæðum stefnenda, svo sem þeim er lýst í stefnu, en byggir um leið á þeim röksemdum sem lagðar voru til grundvallar í úrskurði óbyggðanefndar frá 29. maí 2007, og krefst þess að hann verði staðfestur. Verði þannig miðað við að þjóðlendulínan verði dregin með þeim hætti sem í úrskurðinum er lýst. Um lagarök er af hálfu stefnda vísað til almennra reglna eignarréttar og til þjóðlendulaga nr. 58, 1998. Þá vísar hann til 72. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33, 1944. Hann byggir á meginreglum eignarréttar um nám, töku og óslitin not, á meginreglum um eignarráð fasteignareiganda og almennum reglum samninga- og kröfuréttar, svo og á hefðarlögum nr. 14, 1905. Þá vísar hann til laga nr. 6, 1986 um afréttarmálefni og fjallskil og til eignarréttarreglna Grágásar og Jónsbókar og loks til laga nr. 91, 1991 um meðferð einkamála, þar á meðal málskostnaðarákvæði 129. og 130. gr. III. Með lögum Alþingis nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta, sem tóku gildi 1. júlí 1998, var sérstakri stjórnsýslunefnd, óbyggðanefnd, falið að kanna og skera úr um hvaða landsvæði innan íslenska ríkisins teljist til þjóðlendna og hver séu mörk þeirra og eignarlanda, skera úr um mörk þess hluta þjóðlendu sem nýttur er sem afréttur og úrskurða um eignarréttindi innan þjóðlendna, sbr. 7. gr. laganna. Í 1. gr. laganna er þjóðlenda skilgreind sem landsvæði utan eignarlanda þó að einstaklingur eða lögaðilar kunni að eiga þar takmörkuð eignarréttindi. Í lagagreininni er eignarland skilgreint sem: „Landsvæði sem er háð einkaeignarétti þannig að eigandi landsins fer með öll venjuleg eignaráð þess innan þeirra marka sem lög segja til um á hverjum tíma.“ Þá er afréttur skilgreindur sem: „... landsvæði utan byggðar sem að staðaldri hefur verið notað til sumarbeitar fyrir búfé.“ Fram að gildistöku laga nr. 58, 1998 voru ýmis landsvæði á Íslandi sem enginn eigandi var að. Með lögunum er íslenska ríkið lýst eigandi þessara svæða, auk þeirra landsréttinda og hlunninda þar sem aðrir eiga ekki, og þau nefnd þjóðlendur. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi til nefndra laga, sem nefnd hafa verið þjóðlendulög, segir m.a. að þjóðlendur séu landsvæði sem nefnd hafa verið nöfnum eins og hálendi, óbyggðir, afréttir og almenningur, allt að því tilskildu að utan eignarlanda sé. Er tilgangur laganna að leysa úr þeirri óvissu sem lengi hefur verið uppi um eignarhald á ýmsum hálendissvæðum landsins. Eigi er áskilið að landsvæði þessi séu á miðhálendinu og ber eigi að skýra ákvæðið svo þröngt að það geti ekki tekið til landsvæða annars staðar. Til þess er að líta að þótt land í þjóðlendum sé eign ríkisins samkvæmt framansögðu getur verið að einstaklingar, sveitarfélög eða aðrir lögaðilar eigi þar takmörkuð réttindi, en lögin raska ekki slíkum réttindum. Þannig skulu þeir sem hafa nýtt land innan þjóðlendna sem afrétt fyrir búfénað, eða haft þar önnur hefðbundin not sem afréttareign fylgja, halda þeim rétti í samræmi við ákvæði laga þar um. Þjóðlendulögin veita þannig ekki heimild til að svipta menn eign sinni, hvorki eignarlöndum né öðrum réttindum. Í þjóðlendulögum er ekki að finna sérstakar reglur um það hvernig óbyggðanefnd skuli leysa úr málum, þ.e. hvaða land skuli teljast eignarland og hvað þjóðlenda. Niðurstaða ræðst því af almennum sönnunarreglum og þeim réttarreglum sem færðar eru fram í hverju einstöku tilviki. Það eru því grundvallarreglur íslensks eignarréttar sem gilda. Eins og áður var rakið tilkynnti óbyggðanefnd með bréfi dagsettu 1. mars 2004 þá ákvörðun sína að í samræmi við III. kafla laga nr. 58, 1998 um þjóðlendur og ákvörðun marka eignarlanda, þjóðlendna og afrétta ætlaði hún að taka til umfjöllunar landsvæði á Norðaustur- og Austurlandi, þ. á m. það svæði sem hér um ræðir, í Svalbarðshreppi í Þistilfirði. Að lokinni málsmeðferð samkvæmt nefndum kafla laganna kvað óbyggðanefnd upp úrskurð sinn hinn 29. maí 2007, sbr. mál nefndarinnar nr. 4/2005. Varð það m.a. niðurstaðan að umrætt landsvæði, Vatnsendi, væri þjóðlenda í skilningi 1. gr., sbr. a-lið 7. gr., en að það sama svæði væri afréttareign stefnanda, sveitarfélagsins Svalbarðshrepps, sbr. ákvæði 2. mgr. 5. gr. og c-lið 7. gr. laga nr. 58, 1998. Það er álit dómsins að lýst málsmeðferð óbyggðanefndar, sbr. kafli I, liður 1-6 hér að framan, hafi verið í samræmi við fyrirmæli þjóðlendulaga og verður ekki fallist á með stefnendum að form- eða efnisgallar séu á úrskurðinum, þar á meðal að því er varðar meðalhófsreglu stjórnsýslulaga, þannig að varði ógildi hans. Þykir að þessu leyti mega vísa til hæstaréttarmálsins nr. 48/2004, en þar er það m.a. rökstutt að málsmeðferðin sé eigi andstæð 1. mgr. 70. gr. og 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands og 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62, 2994. Í þessu viðfangi þykir og fært að líta til ákvörðunar Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06: Örn Bergsson o.fl. gegn Íslandi, en málið varðaði dóma Hæstaréttar í máli nr. 496/2005 um landsvæðin Fjall og Breiðamörk í Öræfum. Ágreiningsatriði máls þessa varðar samkvæmt framansögðu eignarréttarlega stöðu landsvæðis sem nefnt er Vatnsendi í svonefndri Álandstungu í Þistilfirði. Um nánari mörk svæðisins vísa málsaðilar til þinglýsts landamerkjabréfs, sem gert var árið 1889. Krefjast stefnendur viðurkenningar á beinum eignarrétti landsins, en verði ekki á það fallist krefjast þeir viðurkenningar á fullkomnum afnotarétti til hvers kyns gagna og gæða líkt og lýst er í aðal-, vara- og þrautavarakröfu í stefnu. Af hálfu stefnda er krafist sýknu, og er um rökstuðning m.a. vísað til úrskurðar óbyggðanefndar. Um mörk hins umdeilda landsvæðis er samkvæmt framansögðu ekki ágreiningur, en dómari fór á vettvang, ásamt lögmönnum aðila, undir rekstri málsins. Í úrskurði óbyggðanefndar og þeim gögnum sem aðilar hafa lagt fram og rakin hafa verið hér að framan er lýst staðháttum og gróðurfari í Álandstungu í Svalbarðshreppi. Segir m.a. að heiðin sé lík öðrum afréttarlöndum Langnesinga og Þistilfirðinga, en yfirleitt sé um að ræða langar og mjóar ræmur inn af heimalöndum sem markist af helstu ám og/eða fjöllum og ásum sem fylgja landmótunarstefnu svæðisins norður/suður. Landsvæðið nái frá sjó um 40-50 km til suðurs, og allt að Heljardalsfjöllum. Er Álandstungunni að þessu leyti lýst hér að framan, en fyrir liggur að nafngiftin nær yfir landið milli Hölknár og Sandár frá sjó og inn úr. Eigi er um það deilt að gróður hafi náð lengra inn til fjalla á landnámsöld, en nú er. Í fyrrnefndri ritsmíð náttúrufræðings frá 2006 segir um heiðarlöndin að ástand jarðvegs sé almennt gott, en skýringarinnar á því sé ekki síst að leita í vatnsheldum berggrunni og útbreiðslu votlendis, litlum halla lands víðast hvar, víðlendi miðað við fjárfjölda og síðast en ekki síst mikilli snjóþekju á afréttum og í heimalöndum sem hlífi jarðvegi og gróðri mikinn hluta ársins. Um ástand gróðurs að öðru leyti segir í þessari heimild, að útnesjasvipur einkenni hann, sem komi m.a. fram í því að tegundir sem nær einvörðungu vaxi til fjalla sunnar á landinu, m.a. í snjódældum, sé þarna að finna niðri á láglendi (rjúpnastör, fjallasmári). Fléttugróður sé og víða mikill í mólendi, m.a. fjallagrös, sem sunnar vaxi aðallega til heiða. Þá segir að athygli veki hversu lágt yfir sjó mörkin liggi fyrir samfelldan gróður, þ.e. ekki minna en 200-250 m neðar en miðsvæðis á Austurlandi, en þegar náð sé um 400 m hæð yfir sjó sé land víða orðið melar og berar urðir. Þessu valdi vafalaust, segir í ritsmíðinni, lágur meðalhiti. Undantekning frá þessu sé Heljardalur og grennd (við Hafralón og sunnan Eyjavatns) þar sem séu falleg gróðurlendi í um og yfir 500 m hæð. Af hálfu stefnenda er á því byggt að Álandstungan hafi verið numin í öndverðu. Því til stuðnings vísa þeir til landnámslýsingar en auk þess til ákvæða í bréfi frá árinu 1378 um kaup Álandsjarðarinnar, þar sem þess er getið að henni tilheyri jarðeign milli Hölknár og Sandár, landeign og fjörugögn. Er á því byggt að lýsing þessi taki til Álandstungunnar allrar, þar á meðal Vatnsendalandsins. Samkvæmt Landnámu námu þrír nafngreindir menn Langanes og Þistilfjörð. Þeir Ketill þistill og Gunnólfur kroppa námu Langanesið, og sá síðarnefndi land utan Helkunduheiðar. Þá nam Kolli land þar vestan við, í Kolluvík og Sveinungsvík. Dómurinn fellst á röksemdir stefnda um að frásögn Landnámu sé óljós um landnámið og mörk þess. Verður meðal annars ekki ráðið umfram það sem áður sagði hversu langt inn til landsins landnámið hafi náð. Verða að þessu virtu ekki dregnar með vissu ályktanir um eignarréttarlega stöðu heiðarlanda Þistilfirðinga út frá landnámi, en ekki er þar minnst á Álandstungu eða Vatnsendaland. Af þeirri heimild sem vísað er til af hálfu stefnenda, jarðarbréfsins frá 1378, en einnig öðrum gögnum, verður ráðið að höfuðbýlið Áland hafi tiltölulega fljótlega eftir kristnitöku komist undir yfirráð kirkjunnar. Var jörðin m.a. um skeið í eigu Hólastóls. Tilvitnuð orð í jarðarbréfinu: „... á saugd jord alla iardar eign millum halknar. ok sandar. land gaugn ok fioru gaugn.“ vísa að áliti dómsins til eignarréttar jarðarinnar á landi milli nefndra áa, en eru ekki afdráttarlaus um að hin óskipta Álandsjörð hafi forðum átt allt land á Álandstungu frá fjöru til Heljardalsfjalla. Getur hið einhliða og takmarkaða orðalag ekki ráðið úrslitum þar um. Þykja í ljósi þessa, en einnig staðhátta, einangrunar og áðurrakinna heimilda, þ. á m. sóknarlýsingarinnar frá 1875 og loks jarðamata frá miðri 19. öldinni, líkur fremur standa til að í hinu forna jarðarbréfi sé verið að vísa til óbeinna eignarréttinda. Stefnendur byggja kröfur sína um beinan eignarrétt á Vatnsendalandi ekki síst á áðurröktu landamerkjabréfi. Bréfið var útbúið og undirritað af hreppsnefndarmönnum í Svalbarðshreppi árið 1889, en þá voru um 26 ár liðin frá því að búrekstur lagðist þar af. Um gildi landamerkjabréfa, og því hvert sé inntak eignarréttar á svæði sem í þeim er lýst, hefur Hæstiréttur Íslands lýst þeirri afstöðu, t.d. í máli réttarins nr. 48/2004, að almennt skipti máli hvort um sé að ræða jörð eða annað landsvæði. Segir í dómsmáli þessu m.a. að þekkt sé að landamerkjabréf hafi ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig afrétti, sem ekki tengist sérstaklega tiltekinni jörð. Ennfremur er í þessum dómi sagt að landamerkjabréf fyrir jörð feli almennt í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega. Er sagt að það auki almennt gildi landamerkjabréfs sé það áritað um samþykki eigenda aðliggjandi jarða, en að þess verði að gæta að með því að gera landamerkjabréf geti menn ekki einhliða aukið við land sitt eða annan rétt umfram það. Verði til þess að líta hvort til séu eldri heimildir sem fallið geti að lýsingu í landamerkjabréfi, enda stangist sú lýsing heldur ekki á við staðhætti, gróðurfar og upplýsingar um nýtingu lands. Rétturinn hefur í síðari dómum áréttað þessa afstöðu, t.d. í fyrrnefndum dómi í máli nr. 496/2005. Ber við niðurstöðu máls þessa m.a. að hafa allt framangreint í huga. Það er meginregla í íslenskum rétti að sá sem telur til eignarréttar yfir landi verður að færa fram heimildir fyrir eignartilkalli sínu eða þeirra sem hann leiðir rétt sinn frá. Fyrir liggur að á 19. öldinni var stofnað til nokkurs búrekstrar á heiðarbýlum á Norðausturlandi. Eitt þessara býla var Vatnsendi, sem stofnað var á Álandstungu í Svalbarðshreppi árið 1840. Á manntalsþingi sem haldið var á Svalbarði það ár voru bókuð andmæli við stofnun nýbýla í hreppnum, en hér að framan hafa og verið rakin andmæli Sauðanessprófasts við búrekstri norðar í Álandstungunni. Fyrstu heimildir um búreksturinn á Vatnsenda virðast vera skráðar á manntalsþingi á Svalbarði árið 1843, en auk þessu eru beinar heimildir um býlið að finna í jarðabók frá árinu 1847 og í jarðamati frá árinu 1849. Í síðarnefndu heimildinni segir að býlið hafi verið byggt úr Ytra- og Syðra-Álandi og sé sérstök eign með tilgreindum landamerkjum, með nægilegt landrými, en án frekari skýringa. Að frátöldum þessum heimildum liggur ekkert fyrir um stofnun jarðar að Vatnsenda eða í hvaða skjóli það var gert. Verður að þessu virtu og gegn andmælum stefnda hvorki séð, að landið hafi verið byggt af einhverjum sem taldi til eignarréttar að svæðinu, né að gerður hafi verið nokkur reki að því að stofna til nýbýlis á grundvelli nýbýlatilskipunar frá 1776. Að framangreindu virtu, en ekki síst þegar litið er til legu þrætulandsins og þeirra atriða sem vísað er til í fyrrnefndum hæstaréttarmálum nr. 48/2004 og 496/2005, er það niðurstaða dómsins að stefnendur hafi ekki leitt sönnur að því að þeir eigi beinan eignarrétt að umræddu landsvæði eins og kröfur þeirra samkvæmt aðal- og varakröfu vísa til. Að áliti dómsins benda framlögð gögn ekki til annars en að landsvæði þetta hafi verið hluti afréttar. Að þessu sögðu verður fallist á röksemdir stefnda um að stefnendur hafi ekki sýnt fram á að Vatnsendi sé eignarland, hvorki fyrir nám, löggerninga né með öðrum hætti. Fyrir utan hinn skammvinna búrekstur á Vatnsenda um miðbik 19. aldar liggja engar heimildir fyrir um not landsvæðisins til annars en sumarbeitar. Hafa stefnendur að áliti dómsins ekki fært fram sönnur um að skilyrði eignarhefðar á greindu landi hafi verið fullnægt með þeim venjubundnu afréttarnotum sem þeir hafa haft af því, ásamt fleiri bændum, sem nýtt hafa það til beitar. Hafa stefnendur heldur ekki rökstutt frekar þau réttindi, sem þrautavarakrafa þeirra tekur til, eða þeir að öðru leyti fært fram heimildir fyrir slíku. Að þessu virtu, andmælum stefnda, en einnig með hliðsjón af áðurnefndri ákvörðun Mannréttindadómstóls Evrópu frá 23. september 2008 í máli nr. 46461/06, verður ekki séð að stefnendur hafi mátt vænta þess að þeir ættu nokkur frekari réttindi á þessu landsvæði en hefðbundin afréttarnot. Verður niðurstaða óbyggðanefndar um að umkrafið landsvæði, Vatnsendi, í Álandstungu í Svalbarðshreppi sé þjóðlenda því staðfest. Í ljósi kröfugerðar aðila fyrir dómi verður fallist á að sama landsvæði sé í afréttareign stefnenda Svalbarðshrepps og þinglýsts eiganda Ytra- Álands Skúla Ragnarssonar, en aðrir aðilar hafa ekki lýst kröfum til landsins. Verður stefndi samkvæmt þessu sýknaður af kröfum stefnenda í málinu. Eftir atvikum þykir rétt að hver aðili ber sinn kostnað af málarekstrinum. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar hæstaréttarlögmanns. Með hliðsjón af því að fleiri hliðstæð mál í Þistilfirði og eru og hafa verið til meðferðar hjá dómstólnum og eru jafnframt á könnu lögmannsins, en einnig með hliðsjón af dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 136/2009 er nefnd þóknun ákveðin 864.528 krónur og er þá virðisaukaskattur meðtalinn. Dóm þennan kveður upp Ólafur Ólafsson, héraðsdómari. D Ó M S O R Ð : Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnenda í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnenda greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. þóknun lögmanns þeirra, Ólafs Björnssonar hæstaréttarlögmanns, 864.528 krónur.
Mál nr. 767/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. 3. mgr. 97. gr. sömu laga, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. desember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 22. desember 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt þar til dómur gengur í máli hans í Hæstarétti Íslands, en þó eigi lengur en til þriðjudagsins 16. mars 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími en að því frágengnu verði varnaraðili einungis látinn sæta farbanni. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 57/2005
Líkamsárás Ávana- og fíkniefni Sératkvæði
G var sakfelldur í héraðsdómi fyrir líkamsárás og kaup á fíkniefnum. Við ákvörðun refsingar var vísað til 77. gr. almennra hegningarlaga og hann dæmdur í þriggja mánaða skilorðsbundið fangelsi. Fyrir Hæstarétti krafðist hann sýknu af líkamsárásinni. Með vísan til forsendna héraðsdóms og til 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var héraðsdómur staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 1. febrúar 2005 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun, en jafnframt af hálfu ákæruvalds, sem krefst þyngingar á refsingu. Ákærði krefst sýknu af ákærulið 1 í I. kafla ákæru 16. mars 2004 og að refsing verði að öðru leyti milduð. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms og 3. mgr. 159. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, verður hann staðfestur. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara um sakarkostnað og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun sem ákveðst að meðtöldum virðisaukaskatti, svo sem nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að því er varðar refsingu ákærða, Guðmundar Matthíasar Guðmannssonar. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti, 507.640 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns í héraði og fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, samtals 410.850 krónur. Jóns Steinars Gunnlaugssonar Ég er sammála meirihlutanum um annað en ákvörðun vararefsingar vegna sektar ákærða. Í 4. mgr. 54. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 er kveðið svo á að sekt sem ekki sé ákveðin af dómstólum og sakborningur hefur skriflega gengist undir hjá lögreglustjóra skuli afplánast með fangelsi samkvæmt töflu, þannig að tilgreindur dagafjöldi kemur fyrir tilgreindar fjárhæðir sekta. Eftir að héraðsdómur gekk var þessu lagaákvæði breytt með 1. gr. laga nr. 21/2005, og er nú svo ákveðið að sektir að fjárhæð 30.000 – 59.999 krónur skuli afplánast með 4 daga vararefsingu. Ákærði gerir með vísan til 1. mgr. 2. gr. laga nr. 19/1940 kröfu um að vararefsing sektarinnar samkvæmt héraðsdómi, verði sektin staðfest, taki mið af þessari lagabreytingu og verði því 4 dagar í stað 5, sem þar var kveðið á um. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 16. desember 2004. Mál þetta, sem var dómtekið 21. október sl., höfðaði sýslumaðurinn á Ísafirði 16. mars sl. með ákæru á hendur Guðmundi Matthíasi Guðmannssyni, [...], Suðurtanga 2, Ísafirði, X, Y, Z og Æ. Málið var upphaflega höfðað gegn fleiri mönnum, en þættir þeirra hafa verið skildir frá undir rekstri þess og dæmdir sér í lagi. Ákæran er svohljóðandi að því er varðar framangreinda ákærðu: „I. 1. (Mál nr. 18-2003-242) Gegn ákærða Guðmundi Matthíasi fyrir líkamsárás og hótanir, með því að hafa föstudagskvöldið 4. apríl 2003 í bifreiðinni [...], veist að A í aftursæti bifreiðarinnar og hrist hana og slegið ítrekað í öxl hennar þegar bifreiðin var á ferð sem leið lá út Hafnarstætið og upp Pollgötu, hótað henni og fjölskyldu hennar lífláti og fylgt því eftir með ógnandi tilburðum og loks hrint A út úr bifreiðinni sem þá var á um það bil 10 km ferð við hringtorgið að gatnamótum Pollgötu og Hafnarstrætis á Ísafirði, með þeim afleiðingum að hún tognaði í baki, marðist lítillega á framhandlegg og bólgnaði yfir vinstra kinnbeini. Telst þetta varða við 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 110. gr. laga nr. 82/1998 og 233. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 125. gr. laga nr. 82/1998. 2. Gegn ákærða X fyrir að liðsinna meðákærða Guðmundi Matthíasi við líkamsárás og hótanir, með því að aka bifreiðinni [...] á meðan á árás og hótunum stóð og verða ekki við ítrekuðum beiðnum A um að henni yrði hleypt út úr bifreiðinni og með því að hafa ekki numið staðar eftir að honum var ljóst að hún hafði fallið úr bifreiðinni né kannað ástand hennar. Telst þetta varða við 217. og 233. gr. sbr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 10. gr. sbr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 186. gr. laga nr. 82/1998. II. (Mál nr. 18-2003-235) gegn ákærða X fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa miðvikudaginn 2. apríl 2003, ekið bifreiðinni [...] í Tungudalslegg Vestfjarðaganga í vesturátt á 117 km hraða á klukkustund, þar sem leyfður hámarkshraði var 60 km á klst. Telst þetta varða við 2. mgr. sbr. 4. mgr. 37. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 186. gr. laga nr. 82/1998. III. (Mál nr. 18-2003-333) Gegn ákærða X fyrir að hafa aðfaranótt sunnudagsins 11. maí 2003, haft í vörslum sínum allt að einu grammi af hassi en lögreglumenn fundu leifar efnisins við leit undir ökumannssæti bifreiðarinnar [...] eftir að hafa haft afskipti af honum í porti við HV-heildverslun við Suðurgötu 9, Ísafirði. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 60/1980, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. IV. 1. (Mál nr. 18-2003-479) Gegn ákærða X fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa föstudaginn 13. júní 2003 á Brú í Hrútafirði tekið á móti allt að 43 grömmum af hassi til eigin nota, haft þau í vörslum sínum og falið þau undir mælaborði bifreiðarinnar [...] í þeim tilgangi að flytja þau til Ísafjarðar en lögregla lagði hald á afgang efnisins, alls 41,94 grömm við leit í bifreiðinni þann 14. júní 2003. 2. /---/ V. 1. (Mál nr. 18-2003-474) /---/ 6. 7. Gegn ákærða X, fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa keypt allt að 15 grömm af hassi af ákærða K, til eigin neyslu, á Ísafirði skömmu fyrir 11. júní 2003. 8. Gegn ákærða Guðmundi Matthíasi Guðmannssyni, fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa keypt allt að 9 grömm af hassi af ákærða K, til eigin neyslu, á Ísafirði þann 11. júní 2003. /---/ 10. 11. /---/ /---/ VII. (Mál nr. 18-2003-151) 1. /---/ 3. 4. Gegn ákærða Z fyrir að hafa skömmu eftir 21. febrúar 2003 keypt allt að 10 grömm af hassi af meðákærða Y á Ísafirði. Telst háttsemin skv. þessum kafla ákæru varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 60/1980, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. VIII. (Mál nr. 18-2003-893) 1. /---/ IX. (Mál nr. 18-2003-878) Gegn ákærða Æ, fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa þriðjudaginn 17. júní keypt allt að 2 grömm af marhiuana af óþekktum sölumanni í Reykjavík, ekið með það í bifreiðinni [...] áleiðis til Ísafjarðar, neytt hluta fíkniefnanna á leiðinni en haft afgang þess 0.38 grömm af marihuana og 0,05 grömm af tóbaksblönduðu kannabisefni í vörslum sínum þegar að lögregla stöðvaði för hans við Fossá á Barðaströnd og lagði hald á efnið og áhöld til fíkniefnaneyslu að kvöldi sama dags. Telst þetta varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 60/1980, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlitsskyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002. X. (Mál nr. 18-2003-955) 1. /---/ 7. Gegn ákærða X, fyrir fíkniefnalagabrot, með því að hafa þriðjudaginn 6. október 2003, keypt 2 grömm af hassi af ákærða H. Telst háttsemin skv. þessum kafla ákæru varða við 2. gr., sbr. 5. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974, sbr. lög nr. 60/1980, sbr. lög nr. 13/1985 og lög nr. 68/2001, og 2. gr. sbr. 14. gr. reglugerðar um ávana- og fíkniefni og önnur eftirlits­skyld efni nr. 233/2001, sbr. reglugerð nr. 848/2002 en skv. tölulið 2 og 4 við sömu lagaákvæði sbr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. XI. Mál nr. 18-2003-109) Þess er krafist að: a) b) c) d) e) Með ákæru dagsettri 14. júlí sl. höfðaði sami sýslumaður nýtt mál á hendur ákærða Guðmundi Matthíasi, (mál nr. 18-2004-00136), „fyrir líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 7. mars 2004, inni á baðherbergi í íbúð að [...], slegið B með krepptum hnefa í hægra auga, hrint henni þannig að hún rakst utan í hurðarkarm og féll fram á gang og því næst sparkað í hana, allt með þeim afleiðingum að nefnd B hlaut mar og bólgu yfir hægra kinnbeini, eymsli hægra megin á enni, þreifieymsli við nærenda framhandleggjar vinstra megin og þreifieymsli í hryggvöðva frá vinstra herðablaði upp að hálsi. Telst þetta varða við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 20/1981 og 110. gr. laga nr. 82/1998. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.“ Í málinu gerir B kröfu um að ákærði verði dæmdur til greiðslu bóta að fjárhæð 167.310 krónur, með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 7. mars 2004 til 8. júlí sama ár, en dráttarvaxta samkvæmt 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.“ Málið var sameinað þessu að ákvörðun dómara. Með ákæru dagsettri 30. september sl. höfðaði sami sýslumaður nýtt mál gegn ákærða X, (mál nr. 18-2004-455), „fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 27. júní 2004 ekið bifreiðinni [...] undir áhrifum áfengis (vínandamagn í blóði 1,68‰) og með tvo farþega í farangursgeymslu bifreiðarinnar, frá Túngötu norður Fjarðarstræti til móts við Íshúsfélag Ísfirðinga, þar sem lögregla hafði afskipti af honum. Telst þetta varða við 1. mgr., sbr. 3. mgr. 45. gr. og 2. mgr. 73. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. lög nr. 44/1993 og nr. 23/1998.“ Málið var sameinað þessu að ákvörðun dómara. I. 1. Ákærðu neita báðir sakargiftum í I. kafla ákæru dagsettrar 16. mars sl. A, kom á lögreglustöð þann 4. apríl 2003 klukkan 17:43. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu skýrði hún svo frá að ákærði Guðmundur Matthías hefði komið til sín, þar sem hún var stödd á Pizza 67 við Hafnarstræti hér í bæ. Hún hefði að beiðni hans farið með honum út í bifreið, sem meðákærði X ók. Er ökuferðin hófst hefði ákærði byrjað erindi sitt, með því að taka í hana og hrista hana og hóta henni að ráðast á og drepa ættingja hennar, léti hún ekki af kæru gegn C, unnustu ákærða. Hefði hann sakað sig með röngu um að bera það út um þau C að þau neyttu fíkniefna og hafa kallað C nánar greindu ónefni. Hún hefði beðið meðákærða að hjálpa sér og stöðva bifreiðina en hann hvorugu sinnt. Ákærði hefði opnað afturhurð bifreiðarinnar og gert sig líklegan til að hrinda henni út, kippt henni inn aftur, en síðan hrint henni út svo hún lenti illa á götunni. Þá hefði hún verið stödd á hringtorgi sem er á mótum Pollgötu, Skutuls­fjarðar­brautar o.fl. gatna. Ákærðu hefðu ekið á brott, en vegfarandi aðstoðað hana og ekið henni að Pizza 67, þaðan sem hún fór til lögreglu. Framburðarskýrsla var tekin af A fyrir lögreglu klukkan 20:58 sama dag. Þá lýsti hún atvikum svo um það hvernig hún lenti út úr bifreiðinni að er hún var stöðvuð vegna biðskyldu við hringtorgið, hefði hún opnað hurð hennar og ætlað að stíga út, en ákærði Guðmundur Matthías haldið í hana og hindrað hana í því. Er bifreiðin hafi verið komin af stað hafi hann skyndilega opnað hurðina og kastað henni út. Samkvæmt vottorði Ólafs Sigmundssonar læknis leitaði A til hans 7. apríl 2003. Hún kvartaði yfir eymslum í hálsi og baki og einnig undan eymslum í báðum upphandleggjum. Við skoðun var hún með lítinn marblett á hægri fram­hand­legg, um 2 cm í þvermál, lítilsháttar bólgu yfir vinstra kinnbeini en ekkert mar. Hún hafði eymsli við þreifingu yfir réttivöðvum hryggjar við brjósthrygg, en ágætis hreyfi­getu í hryggsúlu. Segir síðan að hún hafi haft einkenni um tognun í baki og fengið ráð­leggingar. I. 2. A skýrði svo frá fyrir dómi að ákærði Guðmundur Matthías hafi komið og beðið hana að tala við sig. Þau ákærði Guðmundur Matthías hafi sest aftur í bifreiðina sem ákærði X hafi ekið. Ákærði Guðmundur Matthías hafi borið á hana að hafa kallað sig og unnustu sína tilteknum ónefnum og tuskað hana til. Hann hafi hótað henni að hann myndi kála henni eða ganga frá henni og fjölskyldu hennar. Hún hafi beðið ákærða X um að stöðva, en hann hafi ekki sinnt því. Ákærði Guðmundur Matthías hafi sagt honum að stöðva ekki. Hún hafi opnað afturhurð til að reyna að komast út úr bifreiðinni er hún staðnæmdist við hringtorgið, en þá hafi ákærði Guðmundur Matthías tekið í hana og ekki leyft henni það, en er bifreiðin hafi farið af stað hafi hann ýtt henni út, þannig að hún hafi fallið út með höfuðið á undan. Ákærði Guðmundur Matthías ber að hann hafi grunað A um að breiða út ósannar sögur um hann og unnustu hans og fengið hana í þessa ökuferð til að ræða það. Hún hafi neitað að hafa borið út sögur af þessu tagi. Hann hafi einu sinni tekið í öxl hennar í bifreiðinni, en ekki lagt hendur á hana. Hún hafi sjálf farið út úr bifreiðinni á ferð. Hann hafi tekið í öxl hennar og fót til að reyna að hindra hana í því en hún hefði komist út og þá líklega dottið. Ákærði neitar eindregið að hafa hrint A út úr bifreiðinni. Ákærði neitar að hafa hótað A, nema þá þannig að hann myndi spilla mannorði hennar eins og hún hefði spillt mannorði hans. Hann kveðst kannast við að hafa notað orðin að „ganga frá henni“ í þessu sambandi og þá átt við að hann myndi ganga frá mannorði hennar. Ákærði X ber að A hafi sett annan fótinn út úr bifreiðinni meðan hún var kyrrstæð, er hann beið eftir færi til að aka inn á hringtorgið. Hann hafi samt sem áður ekið af stað en þá hafi hún farið út. Hann hafi séð að ekkert væri að henni og því haldið áfram. A og meðákærði hafi verið að rífast í bifreiðinni út af kjaftasögum. Þau hafi bæði setið í aftursæti bifreiðarinnar. Hann kveðst ekki hafa séð meðákærða leggja hendur á A, nema að hann hafi tekið í höndina eða öxlina á henni er hún fór út. A hafi beðið sig um að stöðva bifreiðina, er hann var að leggja af stað inn í hringtorgið. Hann segist þó hafa hugsað sér að aka henni þangað sem ökuferðin hófst. Hann segist hafa séð að hún datt er hún fór út úr bifreiðinni, en ekki talið ástæðu til að stöðva, þar sem hann hafi séð að allt væri í lagi með hana. Hann segir meðákærða ekki hafa hótað A, nema eitthvað á þá leið að hann myndi skemma mannorð hennar eins og hún hefði skemmt mannorð hans. Vitnið D ber að hafa verið að aka að hringtorginu er hurð vinstra megin á bifreið á undan honum hafi opnast. Bifreiðinni hafi verið ekið með opna hurðina svolítinn spöl, en síðan hafi hún staðnæmst augnablik og stúlka fallið út. Auðséð hafi verið að hún hafi ekki farið sjálfviljug út. Í framburði sínum fyrir lögreglu notaði ákærði það orðalag að hún hefði komið fljúgandi út og staðfesti þá lýsingu fyrir dómnum. Hún hafi lent á bakinu. Hann hafi stöðvað og talað við hana. Hún hafi verið grátandi og kvartað um eymsli í baki. Hún hafi sagt að sér hefði verið hent út úr bifreiðinni. Hann hafi að beiðni hennar ekið henni að Sjallanum og skilið þar við hana. Vitnið E kveðst hafa verið farþegi í framsæti bifreiðar, sem hafi verið að koma að hringtorginu, er hún hafi séð að stúlka kom fljúgandi út úr bifreið og veltist í götunni. Önnur bifreið hafi stöðvað hjá henni og tekið hana upp í. Aðspurð sagði hún bifreiðina hafa verið á hægri ferð er stúlkan kom út úr henni. Vitnið F kveðst hafa verið inni á Pizza 67 með A og fleiri stúlkum er ákærði Guðmundur Matthías kom og bað A að fara með sér. Hún hafi síðan komið til baka grátandi og talað um bakmeiðsl. Vitnið kveðst ekki hafa séð áverka á henni og gat þess að A hefði fyrir þennan tíma kvartað um bakeymsl. Hún hafi sagt að ákærði Guðmundur Matthías hefði hent henni út úr bifreiðinni. Vitnið C, unnusta ákærða Guðmundar Matthíasar, staðfesti að hafa beðið hann um að ræða við A, vegna söguburðar sem hún hefði ekki verið sátt við. Fyrir dóminn kom vitnið G og kvaðst hafa orðið vitni að orðaskiptum milli L, systur ákærða Guðmundar Matthíasar, og A. L hafi þá borið það á A að bera rangar sakir á ákærða og A sagt að hún iðraðist og að hún myndi draga kæruna til baka. Vitnið kvaðst síðan hafa leitt A frá. Þá hafi hún sagt: „Ég var sko að ljúga þessu öllu saman, ég var sko að ljúga, ég er ekki búin að taka kæruna til baka /.../.“ Vitnið H gaf skýrslu fyrir dómi um þetta og bar að A hafi komið að fyrra bragði til sín og sagt að hún væri í ástarsorg og reið við ákærða Guðmund Matthías. Hún hafi sagt að hún ætlaði að draga kæru á hendur honum til baka. Framburður G og L var borinn undir A. Hún kannaðist við að H hefði rætt við sig að nóttu til, er báðar voru ölvaðar og G verið vitni að hluta að samtalinu. Hún kveðst ekki hafa sagt að hún væri að bera rangar sakir á ákærða Guðmund Matthías, en H hafi sakað hana um það. Þá hefði hún ekki sagt að hún ætlaði að draga kæruna til baka. I.3. Ákærði Guðmundur Matthías kannast við að hafa notað orðin „ganga frá“ við A, en segir það hafa verið í því samhengi að hann myndi spilla mannorði hennar. Framburður meðákærða er á sama veg. Gegn neitun beggja ákærðu verður ekki talið nægilega sannað með framburði A að ákærði Guðmundur Matthías hafi hótað A og fjölskyldu hennar lífláti. Verða ákærðu því sýknaðir af sakargiftum um brot gegn 233. gr. almennra hegningarlaga. A ber að ákærði Guðmundur Matthías hafi verið búinn að tuska hana til inni í bifreiðinni áður en að hringtorginu kom. Gegn neitun beggja ákærðu verður ekki talið að nægilegar sönnur hafi verið færðar fram fyrir því. Verður ákærði Guðmundur Matthías því sýknaður af sakargiftum um að hafa veist að A og hrist hana og slegið ítrekað í öxl hennar þegar bifreiðin var á ferð sem leið lá út Hafnarstræti og upp Pollgötu og meðákærði jafnharðan sýknaður af því að hafa átt hlutdeild í því. Samkvæmt framburði A opnaði hún afturhurð bifreiðarinnar er hún staðnæmdist vegna biðskyldu á mótum hringtorgsins og Pollgötu og ætlaði að stíga út en ákærði Guðmundur Matthías hindraði hana þá í því. Ákærði X kveður A hafa opnað hurðina og ætlað að stíga út, en kveðst þó hafa ekið af stað inn í hringtorgið og ákærðu bera báðir að hún hafi síðan sjálf farið út meðan bifreiðin var á ferð. Ákærði Guðmundur Matthías kveðst hafa reynt að hindra hana í því með því að taka í öxl hennar og fót, en A ber að hann hafi hindrað sig í að fara út meðan bifreiðin var kyrrstæð, en síðan hrint sér út er bifreiðin var komin á ferð. Framburður systur ákærða Guðmundar Matthíasar og vitnisins G um orðaskipti við A um kæru hennar, þykir ekki hafa nein áhrif sem máli skipta um mat á framburði A. Samkvæmt framburði vitnanna D og E kom A fljúgandi út úr bifreiðinni og byltist í götunni. Tók fyrrnefnda vitnið sér­staklega fram að auðséð hefði verið að hún hefði ekki farið sjálfviljug út. Framburður A um að ákærði Guðmundur Matthías hafi hrint henni út fær svo mikla stoð í lýsingu þessara vitna að ekki þykir varhugavert að leggja hann til grundvallar. Verður þessi ákærði því sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga fyrir að hafa hrint henni út úr bifreiðinni, með þeim afleiðingum að hún fékk lítilsháttar bólgu yfir vinstra kinnbeini og marðist lítillega á framhandlegg. Samkvæmt læknisvottorði hafði hún einkenni um tognun í baki, en ekki liggur ljóst fyrir samkvæmt vottorðinu að hún hafi raunverulega tognað og verður því ekki slegið föstu. Varhugavert er að telja sannað að ákærði X hafi haft ásetning til að liðsinna meðákærða í verki til að hrinda A út úr bifreiðinni. Verður hann því sýknaður að sakargiftum um hlutdeild í broti gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Eins og ákæran er orðuð er honum gefið að sök að hafa liðsinnt honum einnig með því að stöðva ekki bifreiðina eftir að A féll út. Sú háttsemi fól ekki í sér hlutdeild í broti meðákærða, en var sjálfstætt brot gegn 1. mgr. 10. gr. umferðarlaga. Eins og ákæru er háttað verður ákærði ekki sakfelldur fyrir það brot. Verður þessi ákærði því alfarið sýknaður af sakargiftum í þessum þætti málsins. II.1 Ákærði X neitar sök hvað varðar sakargiftir í II. kafla ákæru 16. mars 2004. Hann lýsir atvikum þannig að hann hafi ekið á um 70 km/klst. Önnur bifreið hafi ekið á eftir honum og komið fram úr. Hljóti lögregla að hafa mælt hraða hennar. Tveir farþegar voru í bifreið ákærða og voru teknar skýrslur af þeim báðum hér fyrir dómi. Hvorugt þeirra kvaðst muna eftir því hversu hratt ákærði hafi ekið. Samkvæmt frumskýrslu lögreglumannanna Jóns Svanbergs Hjartarsonar og Leifs Halldórssonar voru þeir á leið frá Flateyri til Ísafjarðar klukkan 17:33 2. apríl 2003 og voru komnir u.þ.b. 400 metra framhjá gatnamótunum til Suðureyrar er þeir sáu hvar tveimur bifreiðum var ekið á móti þeim á beinum vegarkafla í Tungudals­legg, greinilega mjög nærri hvor annarri, því að aðeins hafi sést í annað framljós þeirrar aftari. Mátu þeir bil milli þeirra 30-40 metra. Kveikt var á ratsjá og sýndi hún hraðann 123 km/klst. Strokaði Leifur þá tölu út og opnaði ratsjána aftur og kom þá talan 121 km/klst, sem hann læsti á skjáinn. Segir í skýrslunni að ákærði, sem ók fremri bifreiðinni, hafi ekki rengt hraðamælinguna. Lögreglumennirnir komu báðir fyrir dóm og greindu frá atvikum mjög á sama hátt og í frumskýrslu sinni. Vitnið Jón Svanberg kveðst viss um að ratsjáin hafi mælt hraða fremri bifreiðarinnar, þar sem hún hafi skyggt á þá aftari. Hann hafi aðeins séð annað framljós þeirrar bifreiðar og gengið úr skugga um það á eftir að þau væru bæði í lagi. Sömuleiðis sagði vitnið Leifur að aftari bifreiðin hafi verið í hvarfi aftan við bifreið ákærða. Samkvæmt frumskýrslu lögreglumannanna var ratsjáin prófuð fyrir mælinguna klukkan 17:00 og aftur klukkan 17:48. II.2. Ratsjármælingin, sem tveir lögreglumenn vitna um, er afar sterkt sönnunargagn. Ekki liggur fyrir að neitt geti hafa haft áhrif á hana, annað en það að aftari bifreiðin hafi hugsanlega mælst, en ekki bifreið ákærða. Báðir lögreglumennirnir bera að aftari bifreiðin hafi verið svo í hvarfi af bifreið ákærða að afar ólíklegt sé að þeir hafi mælt hraða hinnar aftari. Með tilliti til þess og einnig þess að svo mikill munur er á þeim hraða sem mældist og þeim sem ákærði kveðst hafa verið á, að lögreglumönnunum hefði ekki átt að geta dulist hraðamunur bifreiðanna, ef um hann hefði verið að tefla, verður ekki talið varhugavert að leggja til grundvallar að ratsjáin hafi mælt hraða bifreiðar ákærða. Verður hann því sakfelldur fyrir að hafa framið það brot sem í þessum kafla ákærunnar greinir og varðar við þar tilgreind ákvæði umferðarlaga. III. Undir rekstri málsins breytti ákæruvaldið sakargiftum í 7. tl. V. kafla ákæru 16. mars sl. þannig, að magn hass væri 10 grömm og magn í III. kafla 0,86 grömm. Ákærði X kveðst játa að hafa framið þau fíkniefnalagabrot sem honum eru gefin að sök í þessari ákæru að henni svo breyttri. Með játningu hans verður hann sakfelldur fyrir að hafa framið þau eins og í ákæru er lýst og varða við þar tilgreind laga- og reglugerðarákvæði. IV.1. Ákærði Y kom fyrir dóm við fyrirtöku málsins þann 26. maí sl. og kvaðst neita sök samkvæmt 6. tl. V. kafla ákæru. Lýsti hann háttsemi sinni í þessum þætti þannig að hann hefði hlaupið út úr bifreið til að sækja þar greint efni og afhent það meðákærðu. Þá hefði hann gefið upp símanúmer hjá líklegum seljanda sem ekki hefði náðst í. Af hálfu ákæruvaldsins var fallist á að leggja þessa lýsingu ákærða til grundvallar og þess krafist að honum yrði refsað fyrir hlutdeild í broti K og H. Ákærði veitti með þessari háttsemi liðsinni sitt til verknaðarins, þannig að varðar við tilgreind laga- og reglugerðarákvæði, sbr. 22. gr. almennra hegningarlaga, en við ákvörðun refsingar verður litið til þess að liðsinni hans var smávægilegt. IV.2. Ákærði Y játaði hér fyrir dómi við sömu fyrirtöku að hafa framið þá háttsemi sem í 1. tl. VII. kafla ákæru greinir. Með skírskotun til játningar hans verður hann sakfelldur fyrir að hafa framið þessa háttsemi sem varðar við tilgreind laga- og reglugerðarákvæði. Ákærði kvaðst neita að hafa selt hass sem greint er í 3. tl. sama kafla ákæru. Hann kvaðst hafa gefið eitthvað af hassi, en ekki selt neitt, enda ekki vantað peninga. Hann kvaðst hafa játað fyrir lögreglu að hafa selt hassið, þar sem sér hefði verið sagt að honum yrði ella ekki sleppt úr haldi. Ákærði var boðaður bréflega til aðalmeðferðar málsins, en sinnti ekki boðun­inni. Lögreglumaðurinn Skúli Berg, sem yfirheyrði ákærða við rannsókn málsins, kom fyrir dóm og bar að ákærði hefði ekki verið á neinn hátt þvingaður til játningarinnar. Ákærði Z, sem er ákærður fyrir að hafa keypt þetta hass, lét tilkynna forföll frá þingfestingu málsins. Hann var boðaður fyrir dóm á ný til aðalmeðferðar með fyrirkalli þar sem tekið var fram að útivist hans yrði metin sem viðurkenning á þeirri háttsemi sem honum er gefin að sök, en sótti ekki þing og boðaði ekki forföll. Að þessu öllu virtu verður ákærði Y sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er gefin að sök í þessum kafla ákæru og varðar við þar tilgreind laga- og reglugerðarákvæði. Ákærði féllst á kröfu um upptöku í XI. kafla ákæru. V. Ákæruvaldið hefur breytt tilgreindu magni í 8. tl. V. kafla ákæru í 5 grömm. Ákærði Guðmundur Matthías kveðst játa sakargiftir í þessum þætti að ákæru svo breyttri. Með skírskotun til játningar hans verður hann sakfelldur fyrir þargreinda háttsemi, sem varðar við tilgreind laga- og reglugerðarákvæði. VI.1. Ákærði Æ kom fyrir dóm við þingfestingu málsins og kvaðst aðeins hafa keypt tvö grömm af hassi en ekki allt að 8, eins og honum er gefið að sök í 10. tl. V. kafla ákæru. Hann játaði sök samkvæmt VIII. kafla ákærunnar, en neitaði sakargiftum í IX. kafla. Hann játaði sök samkvæmt 1. tl. X. kafla, að öðru leyti en því að þargreindur H hefði boðist til að selja efnið og ekki fengið neitt fyrir það. Þá væri rangt að haldlagt efni sem greinir í þeim tölulið hafi verið í hans vörslu. Ákærði Æ sótti ekki þing við aðalmeðferð málsins. VI. 2. K, sem m.a. sætti ákæru fyrir að selja ákærða Æ allt að 8 grömm af hassi, játaði sök samkvæmt ákæru að þessu leyti. Þáttur hans var skilinn frá og hefur verið dæmdur sér í lagi. K var ekki boðaður fyrir dóminn á ný til skýrslugjafar um þetta atriði við aðalmeðferð málsins. Með hliðsjón af þessu þykir varhugavert gegn neitun ákærða Æ að sakfella hann í þessum þætti fyrir kaup á meiru en 2 grömmum af hassi. Með skírskotun til játningar ákærða Æ verður hann sakfelldur fyrir þá háttsemi sem greinir í VIII. kafla ákæru. Vitnið M skýrði svo frá við aðalmeðferð málsins að ákærði Æ hefði ekki verið þátttakandi í hasskaupum, en aðeins reykt hass ásamt sér og Z á leiðinni, sem greinir í IX. kafla ákæru. Með skírskotun til þessa framburðar verður ákærði sýknaður af sakargiftum í þessum þætti. Vitnið N gaf skýrslu fyrir dómi við aðalmeðferð málsins og kvað ákærða Æ hafa fengið sig til að selja hass fyrir sig og fengið greitt í formi efna, 1-2 stykki fyrir hver 10 sem hann hafi selt. Hann hafi selt eitthvað um 80 stykki. Hann hafi hins vegar sjálfur átt það hass sem fannst við húsleit. Með skírskotun til þessa framburðar N þykir sannað að ákærði Æ hafi fengið hann til að selja fyrir sig hassið og fengið greitt í formi efna og verður hann sakfelldur fyrir þá háttsemi sem í 1. tl. X. kafla ákæru er lýst, að öðru leyti en því að hann verður sýknaður af því að hafa haft í vörslum sínum 3,04 gr. af hassi og 0,46 grömm af tóbaksblönduðu hassi. Háttsemi ákærða, sem hann er hér sakfelldur fyrir, varðar við tilgreind laga- og reglugerðarákvæði. VII. Ákærði Z sótti ekki þing þrátt fyrir að honum væri birt fyrirkall þar sem þess var getið að fjarvist hans yrði metin sem viðurkenning á þeirri háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og að málið yrði dæmt að honum fjarstöddum, sbr. 126. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Með skírskotun til afstöðu ákærða sem hann hefur gefið til kynna með fjarveru sinni, verður hann sakfelldur fyrir að hafa framið þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og varðar háttsemi hans við þar tilgreind laga- og reglugerðarákvæði. VIII. 1. B kom á lögreglustöðina á Ísafirði klukkan 04:58 aðfaranótt sunnudagsins 7. mars 2004 til að kæra líkamsárás. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu um frásögn hennar kvaðst hún hafa verið í gleðskap að [...], Ísafirði. Hún hefði verið inni á baðherbergi ásamt þremur öðrum stúlkum og orðið sundurorða við eina þeirra, sem hefði ráðist á hana. Þá hefði maður komið inn á baðherbergið og kýlt hana í andlitið, hent henni fram á gang og sparkað í hana. Hún hefði fengið upplýsingar frá einum veislugesta um að árásarmaðurinn hefði verið ákærði Guðmundur Matthías. Samkvæmt vottorði Þorsteins Jóhannessonar yfirlæknis leitaði B á slysadeild klukkan 5 þessa nótt. Hún var með mar og bólgu yfir hægra kinnbeini og þreifieymsli á sama stað og eymsli hægra megin á enni, þó án sjáanlegra áverka. Augnhreyfingar og skoðun augna var eðlileg og enginn grunur um brot á andlitsbeinum. Hún kvartaði um eymsli í vinstra handlegg, með verki mest rétt neðan við olnboga og þreifieymsli voru við nærenda framhandleggjar vinstra megin en starfræn geta í lagi. Miðlægt og í hæð við vinstra herðablað voru þreifieymsli og upp eftir hryggvöðva upp að hálsi. Í málinu liggur fyrir vottorð Elínar Hrannar Sigurjónsdóttur sjúkraþjálfara, dagsett 8. júní sl., þar sem kemur fram að hún hafi haft B í meðferð frá því í október 2003 vegna áverka og uppsafnaðra einkenna út frá þeim, sem hún hafi hlotið í bílslysi. Hafi verið vel á veg komið að ná henni einkennalausri, en er hún hafi orðið fyrir árásinni 7. mars 2004 hafi þau komið að miklu leyti til baka auk þess sem hún hafi verið töluvert marin og aum ofan við vinstra herðablað. Þá hafi hún tognað ofarlega í brjóstbaki. Hún hafi átt erfitt með að athafna sig í vinnu og verið fljót að þreytast í baki og fá verki. Enn sé verið að vinna í að ná henni góðri aftur. VIII.2. B skýrði svo frá hér fyrir dómi að hún hefði farið í gleðskap þessa nótt, sem hún muni ekki alveg hvar hafi verið. Hún hafi farið með vinkonu sinni, O, inn á baðherbergi og þar hafi tvær aðrar stúlkur verið. Hún hafi verið að ræða um fjarstadda vinkonu sína sem önnur þessara stúlkna hafi kannast við. Þeim hafi orðið sundurorða og orðið mjög æstar. Þessi stúlka hafi rifið í hár hennar og hún ýtt frá sér á móti. Næst muni hún að hafa fengið högg á hægra auga eða gagnauga og líklega rotast. Því næst muni hún að hafa staðið upp og farið úr gleðskapnum. Hún muni því ekki að sparkað hafi verið í sig, en sér hafi verið sagt það. Ákærði ber að hafa heyrt læti inni á baðherbergi og farið þangað inn. Hann hafi þá séð hvar stúlka var að slá til unnustu hans, C. Hann hafi þá ýtt við stúlkunni svo hún féll aftur fyrir sig í baðkerið, tekið hana upp og sett hana út af baðherberginu. Hann kveðst ekki hafa slegið stúlkuna eða sparkað í hana, en hafa ýtt í andlit hennar með opnum lófa. Vitnið C kveðst hafa farið inn á baðherbergið með P. Þar hafi verið tvær ókunnugar stúlkur og önnur þeirra rætt niðrandi um stúlku sem hún kannaðist við. Þeim hafi þá orðið sundurorða og stúlkan hafi ýtt við sér svo hún féll í baðkerið. P hafi hjálpað sér á fætur og þá hafi stúlkan ætlað að slá sig. Þá hafi ákærði komið inn og tekið stúlkuna og fært hana frá og sett hana út og lokað hurðinni. Eftir það hafi þau ákærði farið út og heim. Þá hafi þau ekkert séð til stúlkunnar. Nánar aðspurð sagði hún ákærða hafa ýtt við stúlkunni og geti vel verið að hún hafi þá fallið í baðkerið. Vitnið O kveðst hafa verið inni á baðherberginu með B og þar hafi stúlka ráðist að B og rifið í hár hennar. B hafi ýtt við stúlkunni. Síðan hafi einhver strákur komið inn og kýlt B í andlitið og síðan sparkað í bak hennar í fallinu, svo hún féll fram á gang. Ítrekað aðspurð kvaðst O þó ekki muna lengur hvar högg og spörk lentu á B. Vitnið J kveðst hafa verið í gleðskapnum og séð hvar stúlka kom fljúgandi út af baðherberginu. Hann hafi hugað að henni, hún hafi verið í geðshræringu og verið grátandi. Hann hafi farið á eftir henni út. Skömmu síðar hafi ákærði komið út og hafi stúlkan bent á hann og sagt hann hafa slegið sig. Vitnið I kveðst hafa verið í gleðskapnum þetta kvöld. Einhver læti hafi verið inni á baðherberginu. Ákærði hafi gripið um B og fleygt henni til. Hún hafi lent á hurðarkarminum. Vitnið kveðst ekki hafa séð annað og ekki hvort ákærði sló B. Hann kvaðst þó við upprifjun framburðar síns fyrir lögreglu telja að ákærði hefði látið fótinn fylgja á eftir B, en þá frekar ýtt við henni með fætinum en sparkað í hana. Hann kvaðst ekki muna til þess að hún hefði misst meðvitund. Hann kveðst hafa farið á eftir henni út og fylgt henni á lögreglustöð og sjúkrahús. B hefði bent á ákærða sem árásarmanninn er þau voru fyrir utan. Vitnið P skýrði svo frá að hún hafi verið inni á baðherberginu. Brotist hafi út rifrildi og slagsmál. Hún hafi séð C lenda á gólfinu. Ákærði hafi komið inn og sett stúlkuna út úr baðherberginu. Hún kveðst hvorki hafa séð ákærða slá stúlkuna né sparka í hana. Framburður hennar fyrir lögreglu, þar sem hún sagði að ákærði hefði sparkað í B fyrir utan baðherbergis­dyrnar var rifjaður upp fyrir henni og sagði hún að þar hlyti að vera rétt eftir sér haft en hún myndi þetta ekki núna. VIII.3. Framburður vitna sem voru inni á baðherberginu er ekki samhljóða. Þau voru öll eitthvað undir áhrifum áfengis og verður að taka tillit til þess við mat á framburði þeirra. B man að hafa fengið högg í andlitið, en ekki hvað gerðist eftir það. Með hliðsjón af framburði ákærða er ljóst að hann lagði hendur á hana, en hann kveðst hafa ýtt í andlit hennar með opnum lófa og síðan tekið hana og og sett hana út af baðherberginu. Ljósmyndir af B, sem teknar voru á lögreglustöð um nóttina sýna mar í andliti hennar, sem lýst er í framangreindu læknisvottorði. Þetta mar samrýnist því vel að hún hafi fengið högg í andlit og verður talið sannað að ákærði hafi greitt henni það, þótt hann segist aðeins hafa ýtt í andlit hennar. Gegn neitun ákærða verður ekki talið óyggjandi sannað að hnefi hans hafi verið krepptur er hann greiddi henni höggið. Ákærði ber að hafa sett B út fyrir dyr baðherbergisins. Samkvæmt framburði I fleygði ákærði henni þá til og hún lenti á hurðarkarminum og samkvæmt framburði J kom hún „fljúgandi“ út af baðherberginu. Með hliðsjón af þessu verður lagt til grundvallar að ákærði hafi beitt B verulegu líkamlegu valdi við þetta og að eymsli á handlegg og á baki samkvæmt framangreindu læknisvottorði stafi frá þeirri valdbeitingu. Fram­burður vitna um að ákærði hafi sparkað í B er svo óskýr að gegn neitun hans verður ekki lagt til grundvallar að hann hafi gerst sekur um það. Samkvæmt framansögðu verður ákærði sakfelldur fyrir að hafa slegið B hægra megin í andlit og hrint henni þannig að hún rakst utan í hurðarkarm og féll fram á gang, með þeim afleiðingum sem ákæra greinir. Varðar þessi háttsemi við 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. IX. Ákærði X játar sök samkvæmt ákæru 30. september sl. Með játningu hans, sem ekki er ástæða til að draga í efa að sé sannleikanum samkvæm verður hann sakfelldur fyrir þá háttsemi sem honum er þar gefin að sök og varðar við þar tilgreind ákvæði umferðarlaga. X. Ákærði Guðmundur Matthías var þann 11. júní 2002 dæmdur í eins mánaðar fangelsi, skilorðsbundið í tvö ár, fyrir þjófnað. Hann hefur nú rofið skilorð þess dóms og ber að taka hann upp og dæma ákærða refsingu í einu lagi samkvæmt reglum 77. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði er hér sakfelldur fyrir tvö brot gegn 1. mgr. 217. gr. almennra hegningarlaga. Sú háttsemi hans að hrinda A út úr bifreið var sérlega háskaleg, jafnvel þótt leggja verði til grundvallar að bifreiðin hafi verið á mjög lítilli ferð. Þá verður litið til þess að ekki verður á því byggt eins og málið liggur fyrir að A hafi fengið verulega áverka við byltuna. Þá er ákærði einnig sakfelldur fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni, með því að kaupa 5 grömm af hassi. Refsing ákærða ákveðst fangelsi í þrjá mánuði, sem rétt þykir að skilorðsbinda, þannig að hún falli niður að liðnum þremur árum frá uppsögu þessa dóms að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Þá verður hann dæmdur til að greiða 40.000 króna sekt til ríkissjóðs vegna fíkniefnalagabrotsins og komi 5 daga fangelsi í stað sektarinnar, verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. XI. Ákærði X hefur ekki sætt refsingum samkvæmt framlögðu sakavottorði. Hann er hér sakfelldur fyrir tvö umferðarlagabrot og fyrir kaup og vörslur á samtals allt að 56 grömmum af hassi. Með tilliti til samlagningarreglu 100. gr. umferðarlaga og að öðru leyti til 77. gr. almennra hegningarlaga verður ákærði dæmdur til greiðslu 350.000 króna sektar til ríkissjóðs og komi fangelsi í 35 daga í stað sektarinnar, verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms að telja. Ákærði hefur með umferðarlagabrotum sínum unnið til sviptingar ökuréttar, sbr. 101. og 102. gr. umferðarlaga. Við ákvörðun hennar verður litið til þess að hann hefur samkvæmt framlagðri ökuferilsskrá safnað þremur staðfestum punktum. Við þing­festingu málsins var tekið fram af hálfu ákæruvaldsins að krafa um ökuréttar­sviptingu sérstaklega vegna uppsafnaðra punkta hafi fallið niður. Í ákæru er þó bæði krafist sviptingar ökuréttar og að ákærða verði gerðir punktar vegna brotsins. Verður því að taka tillit til ökuferils og punkta við ákvörðun sviptingartíma. Brot ákærða gegn 37. gr. umferðarlaga sem hann er hér sakfelldur fyrir varðar fjórum punktum samkvæmt skrá í viðauka reglugerðar nr. 431/1998, sem sett er með heimild í 2. mgr. 101. gr. umferðarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 57/1997. Samkvæmt 8. gr. nefndrar reglugerðar hefur ákærði, sem er með bráðabirgðaökuskírteini því unnið til þriggja mánaða sviptingar ökuréttar vegna uppsafnaðra punkta, sem bætist við þá sviptingu sem hann hefur unnið til með þeim brotum sem hann er hér sakfelldur fyrir. Verður ákærði sviptur ökurétti í 16 mánuði frá birtingu þessa dóms að telja. XII. Ákærði Y er hér sakfelldur fyrir brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni, þ.e. hlutdeild í kaupum á hassi, þar sem þáttur hans er talinn smávægilegur, kaup á allt að 85 grömmum af hassi og 13 grömmum af amfetamíni og að hafa selt ein 10 g af hassinu. Samkvæmt framlögðu sakavottorði á ákærði nokkurn sakaferil að baki. Sá hluti hans sem hér skiptir máli er að þann 7. maí 2001 var hann dæmdur í 8 mánaða fangelsi, skilorðsbundið í þrjú ár fyrir hegningarlagabrot. Síðan hefur hann þrívegis verið dæmdur til samtals 180.000 króna sektargreiðslna fyrir umferðarlagabrot, síðast þann 22. september sl., er hann var dæmdur til greiðslu 90.000 króna sektar fyrir hraðakstur. Ákærði rauf skilorð dómsins frá 7. maí 2001 með þeim brotum sem hann er hér sakfelldur fyrir, en þrátt fyrir það þykir rétt að láta hann haldast, en dæma ákærða refsingu nú sér í lagi. Hana ber að tiltaka sem hegningarauka við dóminn sem ákærði sætti 22. september sl. Refsing ákærða ákveðst með hliðsjón af þessu og því magni amfetamíns og hass sem um ræðir í þessu máli, 300.000 króna sekt til ríkissjóðs, sem hann skal greiða innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms að telja, en ella sæta fangelsi í einn mánuð. XIII. Ákærði Æ hefur tvívegis sætt sektum fyrir fíkni­efnabrot, í fyrra sinnið 85.000 króna sekt þann 8. janúar 2002 og hið síðara 28.000 króna sekt þann 17. mars 2004. Refsingu hans nú ber að tiltaka sem hegningarauka við síðargreindu refsinguna. Ákærði hefur hér verið sakfelldur fyrir að hafa keypt allt að 90 g af hassi í félagi við annan mann og fyrir að hafa keypt 100 grömm af sama efni til endursölu í hagnaðarskyni sem hann fékk annan mann síðan til að selja fyrir sig gegn greiðslu í formi hass. Þegar þetta er virt þykir refsing hans eiga að fara fram úr sektum. Verður hann dæmdur í 45 daga fangelsi, sem rétt er að skilorðsbinda þannig að fullnustu refsingarinnar verði frestað og hún falli niður að liðnum þremur árum frá uppsögu þessa dóms að telja, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. XIV. Ákærði Z er hér sakfelldur fyrir að hafa keypt um 50 grömm af hassi. Hann hefur með þremur sáttum á árunum 2002-2004 sætt samtals 91.000 króna sektum fyrir fíkniefnabrot, síðast 28.000 króna sekt þann 8. september sl. Ber að tiltaka refsingu hans sem hegningarauka við þá sektarrefsingu. Ákveðst hún 150.000 króna sekt til ríkissjóðs, sem ákærði skal greiða innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms að telja, en ella sæta fangelsi í 20 daga. Gera ber upptækt allt hass og tóbaksblandað hass sem lögregla haldlagði við rannsókn framangreindra mála, eins og krafist er. Þá verður fallist á kröfu ákæru­valdsins um upptöku Leatherman hnífs. Andvirði fíkniefna hefur þegar verið gert upptækt með dómi, hvað varðar V. kafla ákæru. Gera ber upptækar 108.000 krónur sem lögregla haldlagði vegna máls sem greinir í X. kafla ákæru. XVI. B gerir kröfu um miskabætur úr hendi ákærða Guðmundar Matthíasar að fjárhæð 120.000 krónur og vegna lögmannsþóknunar að fjárhæð 47.310 krónur auk virðisaukaskatts á þá fjárhæð, auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. mars sl. til þess dags er mánuður var liðinn frá því að bótakrafan var kynnt ákærða., en dráttarvöxtum þaðan í frá til greiðsludags. Bótakrafan er studd við 26. gr. skaðabótalaga. Brotaþoli þykir eiga rétt til miskabóta úr hendi ákærða, sem þykja hæfilega ákveðnar 50.000 krónur. Þá verður hann dæmdur til að greiða henni 40.000 krónur vegna lögmannskostnaðar að virðisaukaskatti meðtöldum. Verður ákærði því dæmdur til að greiða henni samtals 90.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 50.000 krónum frá 7. mars 2004 til 8. júlí sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af allri fjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. XVII. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu Guðmundar Matthíasar, X og Æ, Hilmars Ingimundarsonar hrl., ákveðast 180.000 krónur. Rétt þykir að fella ¼ hluta þeirra á ríkissjóð, en afganginn ber samkvæmt 2. mgr. 165. gr. laga nr. 19/1991 að dæma þessa ákærðu til að greiða óskipt. Ferðakostnaður verjandans greiðist úr ríkissjóði og af ákærðu óskipt með sama hætti. Ákærði Guðmundur Matthías verður dæmdur til að greiða allan annan sakarkostnað vegna meðferðar málsins hvað varðar I. kafla ákæru 16. mars sl. og ákæru 14. júlí sl. Ákærði X verður dæmdur til að greiða allan annan sakarkostnað vegna meðferðar málsins hvað varðar II. kafla ákæru dagsettrar 16. mars sl. og ákæru dagsettrar 30. september sl. Ekki verður séð að sakarkostnaður hafi að öðru leyti fallið til á rannsóknar- og dómstigi málsins. Dóm þennan kveður upp Erlingur Sigtryggsson, dómstjóri. Dómsuppsaga hefur dregist, bæði vegna umfangs málsins og anna dómara við önnur dómstörf. Að höfðu samráði við sækjanda og verjanda var ákveðið að taka málið ekki upp til endurflutnings. Dómsorð: Ákærði Guðmundur Matthías Guðmannsson sæti fangelsi í þrjá mánuði og greiði 40.000 króna sekt til ríkissjóðs. Fresta skal fullnustu fangelsisrefsingarinnar og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu þessa dóms að telja, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Fangelsi í 5 daga komi í stað sektarinnar, verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins að telja. Ákærði X greiði 350.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi fangelsi í 35 daga í stað sektarinnar, verði hún ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms að telja. Ákærði X er sviptur ökurétti í 16 mánuði frá birtingu þessa dóms að telja. Ákærði Y greiði 300.000 króna sekt til ríkissjóðs innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms að telja, en sæti ella fangelsi í einn mánuð. Ákærði Æ sæti 45 daga fangelsi, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún falla niður að liðnum þremur árum frá uppsögu þessa dóms að telja, haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði Z greiði 150.000 króna sekt til ríkissjóðs, innan fjögurra vikna frá birtingu þessa dóms að telja, en sæti ella fangelsi í 20 daga. Upptækt er hass og tóbaksblandað hass sem lögregla haldlagði við rannsókn framangreindra mála, Leatherman hnífur og 108.000 krónur. Ákærði Guðmundur Matthías greiði B 90.000 krónur, með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 af 50.000 krónum frá 7. mars 2004 til 8. júlí sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af allri fjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu Guðmundar Matthíasar, X og Æ, Hilmars Ingimundarsonar hrl., 180.000 krónur, svo og ferðakostnaður hans, greiðist úr ríkissjóði að ¼ hluta en afganginn greiði ákærðu Guðmundur Matthías, X og Æ óskipt. Ákærði Guðmundur Matthías greiði allan annan sakarkostnað vegna meðferðar málsins hvað varðar I. kafla ákæru 16. mars sl. og ákæru 14. júlí sl. Ákærði X greiði allan annan sakarkostnað vegna meðferðar málsins hvað varðar II. kafla ákæru dagsettrar 16. mars sl. og ákæru dagsettrar 30. september sl.
Mál nr. 150/2001
Ölvunarakstur Ítrekun Svipting ökuréttar Áfrýjun Kröfugerð
L gekkst við að hafa ekið ölvaður. Var hann sakfelldur fyrir það brot í héraði og sviptur ökurétti ævilangt. L fór fram á að ákæruvaldið áfrýjaði dóminum þar sem mistök héraðsdómara hefðu leitt til þyngri refsingar og viðurlaga en lög hefðu staðið til. Áfrýjaði ákæruvaldið dóminum og kom fram í áfrýjunarstefnu að honum væri áfrýjað L til hagsbóta. Í greinargerð til Hæstaréttar krafðist ákæruvaldið hins vegar staðfestingar héraðsdóms. Hæstiréttur taldi að í héraði hefði L réttilega verið sviptur ökurétti ævilangt. Hins vegar hefði ákæruvaldinu ekki verið heimilt að auka við kröfur sínar í greinargerð fyrir Hæstarétti frá því sem fram kom í áfrýjunarstefnu. Var því fallist á varakröfu ákæruvaldsins og L dæmdur til að sæta ökuleyfissviptingu í tvö ár, auk þess sem honum var gert að sæta fangelsi í 30 daga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson og Gunnlaugur Claessen. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 3. apríl 2001 ákærða til hagsbóta. Endanlega krafa ákæruvalds er aðallega að héraðsdómur verði staðfestur, þó þannig að ákærði verði sviptur ökurétti frá og með 7. júní 2000 að telja, en til vara að ökuréttarsvipting verði tímabundin og eigi skemur en til tveggja ára. Ákærði krefst þess að refsing samkvæmt héraðsdómi verði milduð og ökuréttarsvipting tímabundin og markaður eins skammur tími og lög leyfa. I. Ákærði hefur játað það ölvunarakstursbrot, sem honum er gefið að sök að hafa framið. Verður niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu staðfest. II. Í þinghaldi fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur 7. febrúar 2001 var fært í þingbók að sækjandi og verjandi væru sammála um að fram kæmi í gögnum málsins að lögregla hafi tekið ökuskírteini ákærða 15. júlí 1999. Sú krafa ákæruvalds nú að ákærði verði sviptur ökurétti frá og með 7. júní 2000 að telja styðst ekki við ný gögn og fæst hvorki samrýmd áðurnefndri bókun málflytjenda né yfirlýsingu í áfrýjunarstefnu um að héraðsdómi sé áfrýjað dómfellda til hagsbóta. Kemur þessi nýja krafa ekki til álita í málinu. Að virtum sakaferli ákærða verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms um refsingu hans staðfest, svo og ákvæði dómsins um sakarkostnað. Fella verður allan áfrýjunarkostnað málsins á ríkissjóð, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Lawrence Joseph Muscat, sæti fangelsi í 30 daga. Ákærði er sviptur ökurétti í 2 ár frá 15. júlí 1999 að telja. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað skal vera óraskað. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. febrúar 2001. Málið er höfðað með ákæruskjali lögreglustjórans í Reykjavík 26. október 2000 á hendur Lawrence Joseph Muscat, kt. 260356-2169, Barmahlíð 8 Reykjavík, „fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreiðinni IM-564, aðfaranótt fimmtudagsins 15. júlí 1999, undir áhrifum áfengis frá húsi við Ármúla í Reykjavík að mótum Suðurlandsbrautar og Vegmúla, þar sem lögregla stöðvaði aksturinn. Þetta telst varða við 1., sbr. 2. mgr. 45. gr., sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 1. gr. laga nr. 48/1997 og 3. gr. laga nr. 57/1997. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og sviptingar ökuréttar skv. 101. og 102. gr. nefndra umferðarlaga, sbr. 25. og 26. gr. laga nr. 44/1993 og 2. gr. laga nr. 23/1998.“ Með skýlausri játningu ákærða og niðurstöðu alkóhólrannsóknar, en í blóði ákærða mældist 0,51‰, að teknu tilliti til 0,10% frávika sem allt er í samræmi við gögn málsins, þykir sannað að hann hafi gerst sekur um það brot sem honum er að sök gefið í ákæru. Ákærði gekkst undir sátt 5. júní 1989 með greiðslu 17.000 krónu sektar og sviptingu ökuréttar í 3 mánuði fyrir ölvun við akstur. Þá var hann dæmdur 21. nóvember sl. til að greiða 60.000 krónu sekt og sviptur ökuréttui í 2 ár fyrir sams konar brot. Ákærði hefur nú í annað sinn ítrekað ölvunarakstursbrot sitt. Með hliðsjón af því þykir refsing hans hæfilega ákveðin 30 daga fangelsi. Með vísan til þeirra lagaákvæða sem í ákæru greinir skal svipta ákærða ökurétti ævilangt frá 15. júlí 1999 að telja, en þá lagði lögregla hald á ökuskírteini hans. Ákærði er dæmdur til að greiða allan sakarkostnað þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Arnar Höskuldssonar hæstaréttarlögmanns, 35.000 krónur. Ingibjörg Benediktsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D ó m s o r ð: Ákærði, Lawrence Joseph Muscat, sæti fangelsi í 30 daga. Ákærði er sviptur ökurétti ævilangt frá 15. júlí 1999 að telja. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talda þóknun skipaðs verjanda síns, Arnar Höskuldssonar hæstaréttarlögmanns, 35.000 krónur.