Datasets:
thorirhrafn
/
domar_data_split

Dataset card Data Studio Files
xet
Community
1
Title
stringlengths
15
17
Keywords
stringlengths
3
238
Summary
stringlengths
73
7.23k
Text
stringlengths
125
444k
Mál nr. 323/1999
Fasteign Galli Afsláttur Kyrrsetning
S keypti járnklætt timburhús, byggt árið 1927, af K haustið 1996. Sumarið 1997 kom í ljós að eignin var haldin stórfelldum galla, þar sem veggjatítla hafði hreiðrað um sig í innviðum hússins og valdið skemmdum á þeim, einkum í ofanverðu húsinu. Hafði S þá lagt í mikinn kostnað við endurbætur og breytingar á húsinu. Að mati dómkvaddra manna í desember 1997 mátti ætla að kostnaður af viðgerð á húsinu og útrýmingu bjöllunnar næmi meira en þriðjungi af umsömdu kaupverði fasteignarinnar. Að ákvörðun S var húsið flutt í burtu nokkru síðar og brennt undir eftirliti yfirvalda, en nýtt timburhús reist á hinum steinsteypta kjallara. Naut S fjárstuðnings frá opinberum aðilum og almenningi við þá framkvæmd. Talið var að eignin hefði verið haldin stórfelldum galla þegar kaup aðila fóru fram og að umfang hans mætti að líkindum rekja til þess að miklu leyti að ris hússins var óeinangrað og þakið ekki vel þétt, þannig að kjöraðstæður hefðu verið fyrir tímgun bjöllunnar. Eignin var ekki seld með fyrirvara um raka frá þakinu og ekki var talið að S yrði sökuð um brest á skoðun við kaupin. Lagt var til grundvallar að ekki yrði fullyrt að K hefði mátt vita af tilvist bjöllunnar í húsinu og voru því ekki talin skilyrði til að dæma S skaðabætur vegna kaupanna. Hins vegar var fallist á niðurstöðu héraðsdóms um að S ætti rétt til afsláttar að tiltölu úr hendi K, þar sem eignin hafi verið haldin leyndum galla. Var K dæmdur til að greiða S afslátt frá kaupverði fasteignarinnar. Ekki var talið að fyrir hendi hefðu verið lögmælt skilyrði til kyrrsetningar á eignum K vegna kröfu S í mars 1998 og var kyrrsetningin metin ógild.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi hefur skotið máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 11. ágúst 1999. Hann krefst þess aðallega, að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað frá héraðsdómi eða vísað heim í hérað til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara krefst hann sýknu af öllum kröfum stefndu, en til þrautavara þess, að fjárkröfur hennar verði lækkaðar og kyrrsetning þeirra vegna hinn 3. mars 1998 á tilteknum eignum sínum felld úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefnda krefst staðfestingar á héraðsdómi og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Áfrýjandi hefur lagt nokkur ný gögn fyrir Hæstarétt. Meðal þeirra er matsgerð verkfræðinganna Ásmundar Ingvarssonar og Stefáns Ingólfssonar 13. desember 1999 um tiltekin verðmæti varðandi húseignina Langeyrarveg 9 í Hafnarfirði, þ.e. aðallega verðmæti lóðar hússins og hins steinsteypta grunns að því, verðmæti hússins, sem stefnda fjarlægði af grunninum, miðað við uppsetningu á öðrum stað, kostnað við að reisa nýtt sambærilegt hús á lóðinni og verðmæti þess í samanburði við fyrra húsið, og um fjárhagslegt tjón stefndu í ljósi þessara verðmæta og að teknu tilliti til styrkja þeirra og framlaga, sem hún hafi fengið frá opinberum aðilum og öðrum vegna hinna umdeildu skemmda á húsinu. Voru matsmenn þessir dómkvaddir til starfans að beiðni áfrýjanda, og hafa þeir staðfest mat sitt fyrir héraðsdómi. Einnig hefur hann lagt fram bréfaskipti sín í febrúar 2000 við Ásmund Pálsson, meindýraeyði í Vestmannaeyjum, svo og staðfestingu Sparisjóðs Hafnarfjarðar 11. þess mánaðar á heildarupphæð fjárframlaga, sem safnað var meðal almennings í þágu stefndu á árinu 1999. Þá hefur hann til hliðsjónar lagt fram matsgerð Gísla Más Gíslasonar líffræðings 10. janúar 2000 um það álitaefni, hvort veggjatítla hafi verið fyrir í húsinu þegar áfrýjandi eignaðist það haustið 1989 og hvenær ætla megi, að hún hafi borist í húsið. Stefnda hefur lagt fram bréf Gunnars Aðalsteinssonar héraðsdómara 16. febrúar 2000, þar sem staðfest er, að dómarinn hafi gert áfrýjanda og lögmanni hans í héraði viðvart símleiðis um vettvangsgöngu á eignina, sem farin var í desember 1999. Segir í bréfinu, að lögmaðurinn hafi ekki talið ástæðu til að mæta við gönguna. Þá hefur stefnda lagt fram verk- og kaupsamning frá október 1999 um endurbyggingu húss að Langeyrarvegi 9 og samantekt um kostnað við þá framkvæmd ásamt útlögðum kostnaði við endurbætur á hinu fyrra húsi og í sambandi við förgun þess. Einnig hefur hún lagt fram nokkrar ljósmyndir, sem teknar voru í húsinu meðan brottnám þess stóð yfir, en þeim fylgja ekki sérstakar skýringar. I. Mál þetta varðar kaup milli áfrýjanda og stefndu um húseignina Langeyrarveg 9 í Hafnarfirði, sem gerð voru með kaupsamningi 19. ágúst 1996, og er atvikum lýst í hinum áfrýjaða dómi. Húseign þessi var járnklætt timburhús, byggt á árinu 1927, með íbúðarrými á hæð og í steinsteyptum kjallara og með óeinangruðu risi, er notað var sem geymslurými. Í ljós kom sumarið 1997 að hún var haldin stórfelldum galla, þar sem veggjatítla hafði hreiðrað um sig í bitum og borðum í ofanverðu húsinu og valdið skemmdum á trévirki þess. Urðu stefnda og eiginmaður hennar vör við þetta, þegar þau tóku til við framkvæmdir í risinu, en áður höfðu þau lagt í umtalsverðan kostnað við endurbætur og breytingar annars staðar í húsinu. Við höfðun málsins í mars 1998 gerði stefnda aðallega kröfu um riftun kaupanna við áfrýjanda og endurgreiðslu á kaupverði eignarinnar umfram yfirteknar áhvílandi veðskuldir, 4.631.717 krónum, ásamt endurgreiðslu á kostnaði við framkvæmdir á eigninni eftir kaupin, 1.582.000 krónum, og útlögðum gjöldum vegna kaupanna, 124.000 krónum. Nam umkrafin fjárhæð alls 6.337.717 krónum. Til vara krafðist stefnda skaðabóta og/eða afsláttar úr hendi áfrýjanda vegna galla á eigninni. Var krafan að fjárhæð 3.210.000 krónur og miðuð við niðurstöður matsgerðar Vilhjálms Þorlákssonar verkfræðings og Björns Björnssonar húsasmíðameistara frá desember 1997, en þeir voru dómkvaddir að beiðni hennar til að meta útbreiðslu veggjatítlu í húsinu og möguleika á að útrýma bjöllunni þaðan ásamt kostnaði við aðgerðir í því skyni og úrbætur til að koma húsinu í samt lag. Veturinn 1998-1999 ákváðu stefnda og eiginmaður hennar hins vegar að flytja húsið af grunni og farga því, en byggja nýtt timbureiningahús ofan á kjallaranum. Gerðu þau þetta með tilliti til þess, hve víða bjallan hefði hreiðrað um sig, og til þeirra kosta á fjárstuðningi af opinberri hálfu, sem völ væri á til að leysa vandann af vist hennar í húsinu. Varð raunin sú, að þeim voru veittir styrkir frá Hafnarfjarðarbæ og Bjargráðasjóði til að standa undir þessum framkvæmdum, auk þess sem Hafnarfjarðarbær aðstoðaði þau við útvegun leiguhúsnæðis meðan á þeim stóð. Einnig gengust aðstandendur hjónanna fyrir fjársöfnun meðal almennings málinu til stuðnings. Í samræmi við umrædda ákvörðun féll stefnda frá aðalkröfu sinni í stefnu við aðalmeðferð málsins í aprílmánuði 1999, þannig að varakrafan ein stóð eftir án breytinga að undirstöðu til. Hafði húsið þá verið flutt burtu og brennt undir eftirliti yfirvalda, hinn 6. mars 1999, en áður höfðu dómendur í héraði gengið á vettvang, sem fyrr getur. Þessi breyting á kröfugerð sætti ekki andmælum af hálfu áfrýjanda, og af héraðsdómi verður ráðið, að dómendur hafi talið óþarft hans vegna að fjalla um hana sérstaklega. II. Kröfu sína um ómerkingu hins áfrýjaða dóms reisir áfrýjandi einkum á því, að með áðurnefndri ákvörðun sinni og eftirfarandi aðgerðum hafi stefnda raskað grundvelli málsins í svo verulegum mæli, að dómendum í héraði hafi borið að vísa því frá. Jafnframt hafi þær breytingar á aðstöðu stefndu til að bæta úr tjóni sínu, sem aðgerðirnar höfðu í för með sér, ekki verið reifaðar af hennar hálfu með viðhlítandi hætti, auk þess sem stefnda hafi með förgun hússins svipt áfrýjanda færi á að skýra málstað sinn með frekari rannsókn á ástandi þess. Ennfremur vísar áfrýjandi til þess, að vettvangsganga dómenda hafi verið farin án þess að hann eða fulltrúar hans væru viðstaddir, en ummæli í héraðsdómi gefi til kynna, að skoðun dómenda á húsinu hafi ráðið miklu um niðurstöðu þeirra. Á það er fallist með áfrýjanda, að miða beri úrlausn málsins við þann grundvöll, sem í upphafi var að því lagður. Krafa stefndu um skaðabætur eða afslátt frá kaupverði, sem varð endanleg dómkrafa hennar, var þá þegar studd mati dómkvaddra manna á þeim galla á húsinu, sem málið er risið af, og reifuð með þeim hætti, að hún gæti staðið eftir, þótt fallið væri frá upphaflegri aðalkröfu, sem einnig var gerð með hliðsjón af matinu. Hafa síðari ráðstafanir stefndu ekki raskað gildi þessarar matsgerðar, sem matsmenn hafa staðfest fyrir dómi. Þegar áfrýjandi lagði fram greinargerð sína í héraði hafði hann aflað annarrar matsgerðar, sem fyrir lá í júlí 1998. Telja verður, að hann hafi að auki átt viðhlítandi færi á að koma við frekari gagnaöflun um ástand hússins og úrbætur á því, áður en því yrði fargað. Þá var gögnum um aðgerðir stefndu til að bæta aðstöðu sína ekki svo ábótavant, að ekki væri fært að leggja efnisdóm á kröfu hennar af þeim sökum. Á það má einnig fallast, að heppilegra hefði verið, að vettvangsskoðun í héraði færi fram í beinum tengslum við aðalmeðferð málsins, en til þess lágu gildar ástæður, að svo var ekki, og engin athugasemd vegna hennar kom fram í héraði af hálfu áfrýjanda. Héraðsdómari virðist þó ekki hafa gætt þess að færa vettvangsgönguna og boðun hennar til bókar jafnharðan með tryggilegum hætti, en sá annmarki verður ekki talinn varða ómerkingu málsmeðferðarinnar, svo sem hér stendur á. Ummæli í héraðsdómi um aðstæður á vettvangi verða ekki skilin svo, að skoðun dómenda á húsinu hafi ráðið úrslitum um niðurstöðu þeirra í málinu, sem sýnilega er byggð á öllum framkomnum gögnum og beinni skírskotun til matsgerðar þeirrar, sem stefnda aflaði. Gefa ummælin einkum til kynna, að dómendur hafi samsinnt því, að förgun hússins væri eðlileg ráðstöfun eftir öllum atvikum. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á kröfu áfrýjanda um ómerkingu dómsins. III. Stefnda varð vör við veggjatítlu í innviðum hinnar umdeildu húseignar um það bil átta mánuðum eftir að hún tók við umráðum hennar í nóvember 1996. Gefa gögn málsins til kynna, að útbreiðsla bjöllunnar í húsinu hafi þá verið orðin mikil og afdrifarík, og verður að álykta, að eignin hafi verið haldin stórfelldum galla, þegar kaup aðila fóru fram. Bent hefur verið á, að umfang gallans megi að líkindum rekja til þess að miklu leyti, að ris hússins var óeinangrað og þakið ekki vel þétt, þannig að kjöraðstæður hafi verið fyrir tímgun bjöllunnar vegna hita í risinu og raka í viðum. Eignin var þó ekki seld með neinum fyrivara um raka frá þakinu, og stefnda verður ekki sökuð um brest á skoðun við kaupin. Það er álit dómenda í héraði, að ekki verði fullyrt, að áfrýjandi hafi vitað eða mátt vita af tilvist bjöllunnar í húsinu, og séu því ekki skilyrði til að dæma stefndu skaðabætur vegna kaupanna. Á þetta má fallast, enda hefur stefnda lýst því hér fyrir dómi, að hún sætti sig við þá afstöðu. Jafnframt verður á það fallist með héraðsdómi, að stefnda eigi rétt til afsláttar að tiltölu úr hendi áfrýjanda, þar sem eignin hafi verið haldin leyndum galla. Krafa stefndu um afsláttinn er aðallega reist á matsgerð þeirri frá desember 1997, sem fyrr getur og fjallar um kostnað af fullnægjandi úrbótum á ástandi húseignarinnar í því horfi, sem hún annars var. Hefur niðurstöðum matsmanna ekki verið hnekkt með yfirmati, heldur hlutaðist áfrýjandi til um annað mat á nauðsynlegum úrbótum, sem miðað var við aðra aðferð til útrýmingar bjöllunni en á var byggt í hinu fyrra mati. Að áliti dómenda í héraði fól sú aðferð ekki í sér raunhæfa lausn vegna óvissu um afleiðingar þess að beita henni í húsinu, og verður á það fallist. Er eðlilegt að hafa fyrri matsgerðina til hliðsjónar við ákvörðun hæfilegs afsláttar, svo sem gert var í héraðsdómi. Í héraði tóku dómendur það til athugunar, hvort tjón stefndu af kaupunum kynni að vera minna en matsmenn höfðu áætlað, ef litið væri til þess fjárstuðnings, sem henni var veittur. Var það niðurstaða þeirra, að svo væri ekki, þannig að krafa stefndu væri eftir sem áður innan venjulegra afsláttarmarka. Þessu hefur áfrýjandi leitast við að hnekkja með matsgerð þeirri, sem hann hefur aflað eftir uppsögu héraðsdóms og beinist að mati á kostnaði stefndu af kaupunum og endurbyggingu hússins. Tekur matið meðal annars til verðmætis lóðarinnar að Langeyrarvegi 9 og verðmætis hins brottnumda húss miðað við sölu þess til annars en íbúðarnota, ásamt því að stefnda hafi nú fengið nýtt hús fyrir gamalt. Telja verður, að verðmæti lóðar húseignarinnar skipti ekki máli um kröfurétt stefndu vegna kaupanna, og ekki verður fullyrt, að raunhæft hefði verið að reyna að selja hið brottflutta hús. Þá hefur stefnda lagt fram gögn um hærri kostnað við nýtt hús á grunninum en þann, sem matsmenn áfrýjanda lögðu til grundvallar. Með tilliti til þessa og atvika að öðru leyti verður reikningur þeirra á fjárhagslegu tjóni stefndu ekki talinn hafa beina þýðingu í málinu. Stefnda hefur ekki lagt fram skrifleg gögn því til staðfestu, að styrkir til hennar frá opinberum aðilum hafi verið bundnir því skilyrði, að hinu skemmda húsi yrði fargað. Ætla verður eigi að síður, að styrkirnir hafi fyrst og fremst verið veittir með tilliti til þess, að byggt yrði nýtt hús á lóðinni, ásamt tilliti til kostnaðar og fyrirhafnar, sem framkvæmdum þessum væru samfara. Um vægi styrkjanna verður þá einnig að horfa til þess, að stefnda var ekki aðeins að reisa nýtt hús, heldur varð hún um leið að fórna þeim kostnaði, sem hún hafði lagt í endurbætur á eldra húsinu í góðri trú, en samkvæmt matsgerðinni frá desember 1997 nam hann 1.582.000 krónum. Við ákvörðun afsláttar til stefndu virðist auk matsgerðarinnar rétt að hafa nokkra hliðsjón af því, að í viðgerð eftir fyrirsögn matsmanna hefði verið fólgin veruleg nýsmíði. Að því og öðru virtu þykir hann hæfilega ákveðinn 3.000.000 krónur. Verður áfrýjanda gert að greiða þá fjárhæð með sömu vöxtum og um var mælt í héraðsdómi. IV. Samkvæmt 1. mgr. 5. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. eru það almenn skilyrði kyrrsetningar á eignum manna til að tryggja fullnustu lögvarinnar kröfu til greiðslu peninga, að sennilegt megi telja, að annars muni draga mjög úr líkindum til þess að fullnusta takist eða að fullnusta verði til muna örðugri. Á þessi tryggingarráðstöfun einkum við, þegar á því sýnist yfirvofandi hætta, að skuldari eyði eða ráðstafi eignum sínum meðan dómsmál verði rekið um kröfu, þannig að aðför að gengnum dómi beri ekki árangur. Þegar stefndi leitaði kyrrsetningar í eignum áfrýjanda fyrir kröfu sinni vegna kaupanna, hélt áfrýjandi því fram, að umrædd skilyrði til gerðarinnar væru ekki fyrir hendi, og væri fjárhagur sinn viðunandi. Af hálfu stefndu var einkum á það bent, að áfrýjandi hefði einn verið skráður eigandi að Langeyrarvegi 9, en sú fasteign, sem hann hefði síðan keypt til íbúðar, væri skráð á nafn eiginkonu hans að hálfu á móti honum. Taldi fulltrúi sýslumanns rétt að heimila gerðina með hliðsjón af þeirri eignatilfærslu, sem í þessu væri fólgin. Áfrýjandi hefur hins vegar skýrt þetta svo, að hann hafi viljað fylgja því, sem nú væri almennt tíðkað milli hjóna um skráningu eignarréttar að heimili þeirra. Á það ber að fallast með áfrýjanda, að þessi ráðstöfun hafi verið í eðlilegu samræmi við hjúskaparstöðu hans, og gögn um fjárhag þeirra hjóna gefa ekki til kynna, að efni séu til að meta hana sem tilraun til að skjóta eignum undan aðför eða rýra greiðslugetu hans. Að öllu athuguðu verður því að líta svo á, að lögmælt skilyrði hafi brostið til þeirrar kyrrsetningar á eignum áfrýjanda, sem gerð var 3. mars 1998, og verður hún felld úr gildi. V. Samkvæmt þessu eru það úrslit málsins, að áfrýjanda verði gert að greiða stefndu afslátt frá kaupverði hinnar umdeildu fasteignar, en kyrrsetning á eignum áfrýjanda metin ógild. Áfrýjandi greiði stefndu málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, svo sem um er mælt í dómsorði. Er þar tekið hæfilegt tillit til þess útlagða kostnaðar, sem um getur í héraðsdómi. Dómsorð: Áfrýjandi, Kristján Harðarson, greiði stefndu, Sigrúnu Jónsdóttur, 3.000.000 krónur, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 7. janúar 1998 til greiðsludags. Felld er úr gildi kyrrsetning, sem gerð var í Hafnarfirði 3. mars 1998 að beiðni stefndu á eignarhlutum áfrýjanda í húseigninni Háabergi 1 og hesthúsi nr. 425 í Hlíðarþúfum við Kaldárselsveg í Hafnarfirði. Áfrýjandi greiði stefndu samtals 900.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 26. maí 1999. Mál þetta, sem dómtekið var 29. apríl sl., er höfðað með réttarstefnu útgefinni 9. mars 1998 og birtri sama dag. Stefnandi er Sigrún Jónsdóttir, kt. 131156-3759, Hjallabraut 2, Hafnarfirði en stefndi Kristján Harðarson, kt. 211247-3989, Háabergi 1, Hafnarfirði. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnda verði gert að greiða henni 3.210.000 krónur með dráttarvöxtum frá 7. janúar 1998 til greiðsludags auk málskostnaðar samkvæmt málskostnaðarreikningi. Stefnandi krefst þess einnig að kyrrsetningagerð sem fram fór hjá stefnda 3. mars 1998 verði staðfest. Stefndi krefst aðallega sýknu en til vara að honum verði gert að greiða stefnanda afslátt að álitum, þó ekki hærri en 1.000.000 króna. Í báðum tilvikum er krafist málskostnaðar auk virðisaukaskatts. I. Með kaupsamningi dagsettum 19. ágúst 1996 keypti stefnandi af stefnda fasteignina nr. 9 við Langeyrarveg í Hafnarfirði. Húseign þessi var timburhús, byggt árið 1927 og hafði verið í eigu stefnda frá því í september 1989. Samkvæmt framangreindum kaupsamningi frá 19. ágúst 1996 var umsamið kaupverð 8.200.000 krónur og greiddi stefnandi allt kaupverðið við undirritun samningsins, annars vegar með afhendingu íbúðar sinnar að Hjallabraut 35, Hafnarfirði, en nettóvirði hennar var metið 4.124.808 krónur, og hins vegar með greiðslu peninga að fjárhæð 506.909 krónur. Afhending eignarinnar fór fram hinn 1. nóvember 1996 og var afsal fyrir eigninni gefið út hinn 27. sama mánaðar. Fljótlega eftir afhendingu hóf stefnandi umfangsmiklar framkvæmdir við endurbætur og lagfæringar á eigninni. Ekki varð hann var við neitt óvenjulegt fyrr en sumarið 1997, að hann tók eftir litlum bjöllum sem skriðu niður veggi aðalhæðar hússins. Stefnandi kveðst í fyrstu hafa talið að skordýr þessi bærust frá gróðri í garðinum. Í júlímánuði 1997 hóf stefnandi síðan að breyta stigaopinu upp í risið og var það fært úr stigahúsi fram í anddyrið. Við framkvæmdir þessar þurfti að rífa upp gólfborð í risinu, gera nýtt gat og setja ný gólfborð á hluta risins, en auk þess kom stefnandi upp bráðabirgðalýsingu í risinu og málaði eldra tréverk að hluta til. Við þessar framkvæmdir kveðst stefnandi strax hafa orðið var við sérkennileg göt í gólfborðum vestan til í húsinu. Þegar betur var að gáð leyndust þessi göt víðar í gólfborðum, burðarbitum í gólfi, þaksperrum og þakklæðningu, en einkum voru þau áberandi á þeim stöðum þar sem málað hafði verið yfir gamla tréverkið. Daginn eftir að málað var í risinu varð stefnandi var við það að dauðar bjöllur lágu eins og hráviði út um allt risið. Við festingu gólfborða molnaði einn gólfbitinn og virtist hann vera sundurétinn. Í framhaldi af þessu fékk stefnandi Erling Ólafsson skordýrafræðing hjá Náttúrfræðistofnun Íslands til að koma og bera kennsl á bjöllurnar. Í ljós kom að um svokallaða veggjatítlu (Anobium punctatum) var að ræða og upplýsti Erling að bjalla þessi væri hinn mesti skaðvaldur í timburhúsum, þar sem hún grafi sig inn í viði þeirra, og geti með tímanum holað þá svo að innan að burðarþol þeirra veikist verulega. Í niðurstöðu Erlings sagði að ef ekki yrði brugðist við mætti búast við að veggjatítlan myndi á endanum eyðileggja húsið. Í framhaldi af því fékk stefnandi meindýraeyði til að skoða húsið auk þess sem Erling Ólafsson framkvæmdi ítarlegri skoðun. Að beiðni stefnanda voru dómkvaddir matsmenn, þeir Vilhjálmur Þorláksson, verkfræðingur, og Björn Björnsson, húsasmíðameistari, og liggur fyrir matsgerð þeirra frá desember 1997. Að beiðni stefnda voru síðan dómkvaddir, sem matsmenn, þeir Guðmundur Halldórsson, skordýrafræðingur, og Pálmi R. Pálmason, verkfræðingur, og var matsgerð þeirra lögð fram í júlí 1998. Hinn 7. janúar 1998 lagði stefnandi inn beiðni hjá sýslumanninum í Hafnarfirði um að eigur stefnda yrðu kyrrsettar til tryggingar kröfum stefnanda. Gerðin fór fram hinn 3. mars sl. og var eignarhluti stefnda í fasteigninni Háabergi 1, Hafnarfirði kyrrsettur auk hesthúss nr. 425 í Hlíðarþúfum við Kaldárselsveg. II. Erling Ólafsson skordýrafræðingur hjá Náttúrfræðistofnun Íslands skoðaði húsið að Langeyrarvegi 9 að beiðni stefnanda. Í greinargerð hans 8. október 1997 segir m.a. „Lífshættir veggjatítlu. Veggjatítla hefur fundist nokkrum sinnum hér á landi í gömlum húsum, en sennilega hefur hún þó verið nokkuð algengari en menn hafa gert sér grein fyrir. Hún er útbreidd um alla Evrópu, einnig austanverða N-Ameríku, en á norðlægum slóðum lifir hún eingöngu innanhúss. Fullorðnar bjöllur eru einungis á ferli á heitasta tíma sumars. Þær eru skammlífar, lifa í mesta lagi um tvær vikur. Bjöllurnar verpa allt að 50 eggjum um ævina, í göt eða rifur í viðnum, eða í tréendana (ekki á sléttan flöt). Lirfur klekjast úr eggjunum á 3-4 vikum og grafa sig áfram inn í viðinn. Það tekur þær venjulega tvö eða fleiri ár að vaxa upp. Lirfurnar halda sig alla tíð inni í viðnum og berast því ekki á milli viða nema þeir liggi þétt saman. Kjörhiti veggjatítlu er 20-23°C, en hún getur bjargast við lægra hitastig. Rakastig viðarins skiptir miklu máli fyrir þroska lirfanna, en þær þrífast best við um 30% raka. Ef rakinn fer undir 11-12% stöðvast þroskaferill lirfanna. Veggjatítlur leggjast á ýmsar viðartegundir, bæði af lauftrjám og barrtrjám, en kjósa þó helst mjúkan við (ekki harðvið) og forðast vel verkaðan þurran gæðavið. Viður sem er farinn að gefa sig vegna raka verður helst fyrir barðinu á veggjatítlum. Þegar bjöllurnar verða fullþroska inni í viðnum bora þær sér leið út og skilja eftir hringlaga gat 2,5-3 mm í þvermál. Þær dreifa sér síðan og leita uppi hentugan við til að verpa í. Þær eru fleygar og geta því borist töluvert frá upprunastað. Með tíð og tíma geta þeir viðir sem veggjatítlurnar hafa sótt mest í orðið sem frauð að innan og tapað allri burðargetu. Langeyrarvegur 9, ástand. Á háalofti eru gamlir viðir hússins sýnilegir, sperrur og þakborð, gólfbitar, gólffjalir og gluggakarmar. Víða voru augljós merki um óæskilega hátt rakastig. Í stuttu máli sagt mátti sjá ummerki eftir veggjatítlur um allt háaloftið, í sperrum, þakborðum, gólfbitum, gólffjölum og gluggakarmi, en viðirnir voru þó misjafnlega illa útleiknir, sumir mjög slæmir, en aðrir í betra ástandi. Þar sem ástandið var verst voru viðir orðnir meyrir og hægt var að mylja þá milli fingra. Í kjallara sést sums staðar í viðarbita, en ekki varð neins staðar vart við óyggjandi ummerki eftir veggjatítlur. Einn u.þ.b. metra langur biti var mjög götóttur og grafinn, en svo virðist sem þar sé um að ræða maðksmoginn við úr sjó. Líklegast er að um rekavið sé að ræða. Ekki varð heldur vart við óeðlilegan raka í kjallara sem þarf til að veggjatítlurnar gæti þrifist. Hvergi sást í innviði á miðhæðinni og því er ekki vitað á þessu stigi hversu langt niður veggjatítlurnar ná. Til að kanna það þyrfti að losa klæðningar frá útveggjum. Erfitt er að gera sér grein fyirir því hve langt er síðan veggjatítlurnar fór að herja á húsið. Það er þó ljóst af ástandinu að þær hafa hafist þar við í fjölda ára. Ekki þætti mér ólíklegt að þær hafi fylgt með viðnum þegar húsið var byggt. Þó vissulega verði það ekki fullyrt." Í matsgerð Vilhjálms Þorlákssonar verkfræðings og Björns Björnssonar húsasmíðameistara frá því í desember 1997 segir að um sé að ræða tvílyft hús með óeinangruðu risi. Sökkull hússins, gólf og veggir neðri hæðar séu steinsteyptir. Loft yfir neðri hæð sé úr viði svo og innveggir. Útveggir óeinangraðir, þ.e. ófyllt loftrými milli timburgrindar og steins. Panelklætt á veggi og loft. Efri hæð og ris hússins sé úr viði, útveggir klæddir járnplötum á plægðan borðvið sem negldur er á burðarstoðir hússins. Rými milli veggstoða sé vandlega fyllt með hefilspónum. Innanhúss séu veggir klæddir, annað hvort með panel eða óplægðum viði, strigi strekktur yfir og pappír límdur á, síðan málað yfir. Þak sé óeinangrað, borð negld á sperrur síðan þakpappi og bárujárn á þaki. Þetta sé í grófum dráttum upprunaleg gerð hússins. Matsmenn fjarlægðu klæðningu og pappa á öllum hliðum hússins. Við skoðun á hefilspæni úr vesturhlið sáust ummerki um veggjatítlu, en ekki á öðrum hliðum. Í risi rufu matsmenn gólfborð á tveimur stöðum. Kom í ljós að hefilspæni var notað sem einangrun í risi. Víða sáust ummerki um veggjatítlu í risinu en auk þess merki um leka á gólfum og raka og leka í þakklæðningu svo og í hefilspónum. Matsmenn töldu að ekki væri mögulegt að útrýma veggjatítlum með venjulegu eitri eða svælingu. Hvorki þekking eða reynsla sé hér fyrir hendi til þess að svæla með mikilvirkum efnum. Þetta sé því ekki raunhæf lausn vegna kostnaðar. Matsmenn telja hins vegar að binda megi enda á pláguna með því að fjarlægja sýkta byggingarhluta og endurbyggja þannig að ekki sé hætta á raka í viðum hússins. Hátt rakastig viðarins við kjörhitastig veiti bjöllunni lífsskilyrði í viðnum. Með því að bera eiturefni á þá viði sem eftir verða séu lífsmöguleikar bjöllunar enn frekar útilokaðir. Matsmenn telja að eftirfarandi þyrfti að framkvæma: „ a) Fjarlægja þakið, gafla á risi, klæðningu ofan á loftbitum og einangrun milli þeirra. Skipta um loftbita sem eru verulega sýktir. Bera eiturefni á loftklæðningu og loftbita. b) Endurnýja að öllu leyti gafla og þak. Allir viðir séu ábornir með eiturefnum. Setja plastdúk ofan á loftklæðningu og loftbita og einangra með steinull. Frestað að klæða ofan á loftbita fram á haust. c) Fjarlægja stálklæðningu af veggjum svo og borðaklæðningu, áfellur af gluggum, pappa utan af grind og spónaeinangrun úr grind. Bera eiturefni á allt timbur, þ.e. stoðir, bita og innri klæðningu. d) Einangra veggi með steinull. Endurnýja að öllu leyti utanhússklæðningu ásamt áfellum. Loftun sé undir ystu klæðningu, sem verði úr lökkuðu stáli. Kostnaður við þessar úrbætur meta matsmenn svo: Kostnaðarmat miðast við verðlag í des. 1997. Virðisaukaskattur er innifalinn í verðum." Til viðbótar þessu mátu matsmenn kostnað stefnanda af endurbótum í húsinu að fjárhæð 1.582.000 krónur. Þann 15. apríl 1998 óskaði stefndi eftir dómkvaðningu matsmanna. Í beiðni eru matsmenn m.a. beðnir um að leggja mat á hvort mögulegt sé að útrýma veggjatítlunum með því að fyrirbyggja lífskilyrði þeirra í húsinu, t.d með því að lagafæra leka í þaki og koma fyrir ofni í risi. Þá er óskað eftir mati á því hvort ekki sé unnt að útrýma pöddunni með ódýrari hætti t.d. með því að hita húsið upp. Í matsgerð Guðmundar Halldórssonar, skordýrafræðings og Pálma R. Pálmasonar, verkfræðings frá því í júlí 1998 er spurningum stefnda svarað á eftirfarandi hátt: „a) Matsmenn álíta mögulegt að með tíð og tíma megi útrúma veggjatítlum (anobium punctatum) að Langeyrarvegi 9, Hafnarfirði með því að fyrirbyggja lífsskilyrði þeirra í húsinu. Slíkt væri fólgið í að lækka rakastig í viðnum niður fyrir 11% og ganga svo frá að slíkt ástand héldist um ókomna tíð. Við þau skilyrði stöðvast þroskun lirfunnar og öll tímgun bjöllunar stöðvast. Um frekari skemmdir af hennar völdum yrði því ekki að ræða. Hins vegar er hugsanlegt að lirfurnar dræpust ekki, heldur legðust í dvala í lengri eða skemmri tíma. Því er erfitt að fullyrða hversu langan tíma tæki að útrýma bjöllunum með þessum hætti. b) Ekki verður einhlítt staðhæft að sú aðgerð að lagfæra þak og hita „loftrými hússins", ótiltekið í tíma og hitastigi, muni ein og sér duga til þess að útrýma veggjatítlum í viðkomandi viðum. Óneitanlega hlýtur reyndar að teljast æskilegt að lagfæra þakið, þétta það og einangra, sjá jafnframt lið e hér á eftir, þótt slíkt útrými ekki bjöllunum, og reyndar má telja mjög ólíklegt að slík aðgerð leiddi til þess að veggjatítlurnar hyrfu. Matsmenn álíta á hinn bóginn að heppilegasta og einfaldasta úrræðið til þess að losna við þessa „óværu" úr húsinu fyrir fullt og alla muni vera að hita allt húsið, þ.e.a.s. alla viði þess, utan jafnt sem innan upp í 50° Celsíus, en sýnt hefur verið fram á með nokkrum óyggjandi rökum að hvorki skordýrin sjálf né lirfur þeirra lifa af slíkan hita. Mikilvægt er í þessu sambandi að tryggt verði að hitinn nái um allan viðinn. c) Fram kemur í fyrri matsgerð að þeir sem hana unnu álíti að skipta beri um nokkra þakviði. Eins og áður segir hvorki boruðu undirritaðir matsmenn né söguðu í viðina. Hins vegar þykir þeim einsýnt að a.m.k. nokkrir af þakviðunum muni talsvert smognir og að burðargeta þeirra sé þannig rýrð. Ekki hefur verið hér reiknað sérstaklega hvort þakviðir að Langeyrarvegi 9 kunni að vera meiri en brýna, eða brýnustu nauðsyn beri til samkvæmt stöðlum. Matsmenn telja þó ekki ástæðu til þess að skipta um þakviði, og benda í því sambandi á að viðirnir hafi dugað að því er virðist bærilega hingað til. Á hinn bóginn leggja matsmenn til að þakviðirnir verði treystir, annars vegar með því að dæla í þá þar til ætluðum epoxymassa og hins vegar með því að negla tryggilega neðan á þakbitana 50 x 100 mm bita. Þyki slíkt rýra lofthæð um of mætti hugsa sér að bolta utan á bitana svipaða bita. Jafnvel kemur til álita að dygði að bolta á bitana plötu, eina eða tvær hvern bita fyrir mæninn. Allt þetta þarf þó að meta í ljósi burðargetu þaksins, sem matsmenn álíta utan síns verkefnis að reikna. Að því er tekur til annarra burðarviða hússins þykir matsmönnum ólíklegt að burðargeta þeirra hafi rýrnað sem nokkru nemi, en telja þó sjálfsagt að bora í þá á nokkrum stöðum og kanna hvort unnt sé að dæla í þá epoxymassa. d) Eins og fram hefur komið hér að framan álíta matsmenn að heppilegast og útlátaminnsta úrræðið til þess að losna við veggjatítlurnar sé að hita húsið allt upp í 50°C. Matsmenn álíta einfaldast í því tilliti að hita húsið með nokkrum hitablásurum, en slíkir ganga ýmist fyrir rafmagni eða steinolíu. Notkun hitablásara hefur óneitanlega í för með sér brunahættu. Því er nauðsynlegt að fylgst verði grannt og stöðugt með húsinu meðan á viðkomandi hitun stendur. Auk þess ber að hafa í huga að steinolíulyktin er fremur megn og kynni að óbreyttu að sitja í viðum hússins, jafnvel löngu eftir að í húsinu verður að nýju venjulegt hitastig. Að þessu leyti má telja ráðlegra að nota rafmagnshitara til hitunar, en fleiri slíka mun þurfa til þess að ná umræddu hitastigi í öllu húsinu og viðum þess á viðunandi tíma, en ef hin gerðin væri notuð. Hér er gert ráð fyrir að þrír blásarar verði á hverri hæð. Því væri öruggara m.t.t. eldhættu að fjarlægja hefilspón og annað lauslegt eldmeti af loftinu áður en hafist yrði handa. Til þess að draga sem mest úr hitatapi frá húsinu meðan á aðgerðum stendur, væri rétt að leggja einangrunarmottur yfir þakið og þekja jafnframt allt húsið vandlega með þykkum plastdúk. Ljóst má vera að íbúar verða að flytja úr húsinu meðan á aðgerðum þessum stendur og jafnframt er væntanlega ráðlegt að flytja út sem mest af húsbúnaði. Við teljum að með ofangreindum aðgerðum ætti að takast að ná nauðsynlegum hita í húsinu og viðum þess á um vikutíma. Hér þykir eftir atvikum rétt að benda á að til þess að fá nákvæmara mat á líklegum kostnaði við aðgerðir þessar væri heppilegt að fá reyndan verktaka til þess að taka að sér verkið og áætla kostnað, auk þess sem þannig fengist einn aðili sem annaðist alla þætti málsins og tæki ábyrgðina á aðgerðinni, að undanskildum líffræðilegum þætti hennar. Líklegt er þó að við svo óvissa aðgerð sem hér um ræðir yrði erfitt að fá fast tilboð. Hér fer á eftir lausleg kostnaðaráætlun framkvæmdar við að hita húsið að Langeyrarvegi 9 og viði þess upp í 50°C, í samræmi við grein d) í matsgerðinni. 1. Flutningur úr og í hús, húsaleiga:100.000,- 2. Undirbún. húss fyrir hitun, einangrunarmottur:100.000,- 3. Plastdúkur: breidd 8m; lengd 9m; hæð 7m:200m2x1,25 = 250m225.000,- 4. Hitun í viku:, 9 stk. 3 kW blásarar í viku60.000,- 5. Mannskapur: 4 menn í viku, vaktir700.000,- 6. Hitamælar: 15 stk.25.000,- 7. Styrking burðarbita:50.000,- 8. Endurmálning og aðrar lagfæringar200.000,- 9. Ófyrirséð: um 25%340.000,- Heildarkostnaður án VSK:1.600.000,-“ Stefnandi aflaði álits Brunamálastofnunar ríkisins á tillögu matsmanna um að hita húsið upp. Álitið er dagsett 15. september 1998 og segir þar m.a. að til þess að ná 50°C hita inn í innsta kjarna allra viða hússins (t.d. burðarvirkis og einangrunnar) þurfi yfirborðshiti að vera talsvert hærri. Allt auðíkveikjanlegt efni þurfi því að fjarlægja t.d. pappír og hefilspæni þar sem það sé notuð sem einangrun í veggjum og risi. Líklegt sé að skipta þurfi um allar raflagnir í húsinu eftir svona aðgerðir þar sem aukin brunahætta sé af skemmdum raflögnum. Þá geti innþurrkun burðarvirkja og klæðninga skapað óþéttleika gagnvart eldi og reyk og þar með skert brunamótstöðuna. III. Fyrir dóm komu matsmennirnir fjórir, stefndi og Brynjar Ragnarsson, eiginmaður stefnanda. Ekki þykir ástæða til þess að rekja framburð þeirra að öðru leyti en því að fram kom hjá Brynjari að hann hefði leitað víða til þess að fá tjónið bætt. Hann hefði rætt við ráðuneyti heilbrigðis-, trygginga og fjármála, Húsnæðisstofnun ríkisins og síðar Íbúðarlánasjóð, Viðlagatryggingu Íslands, Vátryggingarfélag Íslands, Rannsóknarstofu Byggingariðnaðarins o. fl. Svör þessara stofnanna hafi verið á einn veg. Þeim hefði ekki verið heimilt samkvæmt lögum að aðhafast neitt í málinu. Þó hefði Hafnarfjarðarbær ákveðið að styrkja þau hjón um 1.000.000 króna. Bærinn hafi einnig aðstoðað þau með húsnæði frá því þau fluttu af Langeyrarvegi 9. Þá hafi bærinn séð um að flytja húsið og farga því. Brynjar sagði einnig að Bjargráðasjóður hafi einnig ákveðið að veita þeim styrk sem næmi helming af brunabótamati hússins, sem hefði verið 9.000.000. Frá þeirri upphæð ætti að dragast matsverð á grunni og steyptum sökklum. Byggingafulltrúa Hafnarfjarðarbæjar hefði verið falið af hálfu Bjargráðasjóðs að meta þessar framkvæmdir og að því búnu reiknaði Brynjar fastlega með því að stefnandi fengi um 3.000.000 króna greiddar frá Bjargráðasjóði. Báðar þessar styrkveitingar væru háðar því skilyrði að gamla húsinu yrði fargað og að þau byggðu nýtt hús á grunninum. IV. Krafa stefnanda er um skaðabætur eða afslátt úr hendi stefnda. Lirfustig veggjatítlunnar standi í tvö ár og miðað við fjölda hennar og útbreiðslu telur stefnandi ljóst að hún hafi búið lengi í húsinu, jafnvel allt frá því að húsið var byggt. Stefnandi kveðst hafa orðið var við bjölluna strax fyrstu dagana sem hún varð fleyg sl. sumar. Hver sem búið hafi í húsinu undanfarin ár hljóti því jafnframt að hafa orðið var við þennan sambýling og að mati stefnanda hefur stefndi ekki getað komist hjá því að verða títlunnar var. Stefnandi telur því að stefndi hafi vísvitandi leynt sig þessum alvarlega galla og beri því ábyrgð á öllu fjártjóni stefnanda samkvæmt almennum reglum skaðabótaréttarins og kauparéttarins. Fjártjón stefnanda hafi verið metið af dómkvöddum matsmönnum og nemi samkvæmt niðurstöðu þeirra 3.210.000 krónum. Gerir stefnandi kröfu um að stefndi bæti sér þetta tjón ásamt vöxtum eins og að framan greinir. Að mati stefnda er ljóst að umrædda fasteign skorti áskilda kosti og ekki skipti máli í því sambandi hvort stefndi telst hafa vitað eða mátt vita um hinn leynda galla. Það sé lágmarkskrafa hvers fasteignarkaupanda að húseign sú sem hann kaupir sé ekki undirlögð meindýrum. Þetta sé þeim mun augljósara þegar meindýrið er svo skaðvænt að það eyðileggur fasteignina í fyllingu tímans, verði það látið óáreitt, og þegar ekki er unnt að eyða því eða stöðva útbreiðslu þess með hefðbundnum aðferðum. Telur stefnandi að framangreindur skortur á áskildum kostum eignarinnar skapi stefnanda rétt til afsláttar af kaupverði eignarinnar, sem nemur kostnaði við endurbætur á húsinu. Þá krefst stefnandi þess ennfremur að dómurinn staðfesti kyrrsetningargerð þá sem fram fór í eignum stefnda þriðjudaginn 3. mars 1998. Kveðst stefnandi hafa krafist kyrrsetningarinnar vegna þess að stefndi hafi verið að breyta eignarhaldi sínu á þeim eignum sem hann hefur átt. Stefndi hafi verið einkaeigandi Langeyrarvegs 9 við söluna og nettóeign hans í húsinu hafi numið 4.631.717 krónum. Stefnandi heldur því fram, að síðan stefndi seldi Langeyrarveg 9, hafi hann rýrt eignir sínar og gert stefnanda mun erfiðara um vik að ná fullnustu kröfu sinnar. Telur stefnandi einsýnt að eignir stefnda hrökkvi nú ekki fyrir kröfum stefnanda og því hafi verið skilyrði til þess að kyrrsetja eignir stefnda, sbr. 5. gr. laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Stefnandi gerir kröfu um málskostnað að skaðlausu úr hendi stefnda. Stefnanda hafi verið nauðugur sá kostur að leita til dómstóla, þar sem stefndi sinnti í engu tilmælum hans um lausn málsins. Engin sáttaboð hafa borist frá stefnda né heldur boð um viðræður um málið. Stefnanda hafi verið nauðsynlegt að láta meta gallana á húsinu og kostaði matsgerðin 314.736 krónur. Vegna ráðstafana stefnda hafi stefnanda verið nauðsynlegt að fá eignir hans kyrrsettar. Kostnaður stefnanda við kyrrsetninguna og þinglýsingu gerðarinnar nemi samtals 139.825 krónum. Skaðleysi stefnanda verði einungis tryggt með því að taka tillit til þessara tveggja stóru kostnaðarliða, sem stefnandi hafi verið knúinn til að leggja í vegna aðgerða stefnda, þegar málskostnaður verður ákveðinn. Um dómkröfur sínar vísar stefnandi til ákvæða kaupsamningsins, til almennra reglna skaðabótaréttarins um bætur vegna réttarbrota innan og utan samninga, til reglna kauparéttarins með lögjöfnun um riftun kaupa, skaðabætur og afslátt af kaupverði, auk almennra reglna kröfu- og samningaréttarins um skyldu til réttra efnda. Um meðferð málsins vísar stefnandi til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og til laga nr. 31/1990 um kyrrsetningu, lögbann o.fl. Kröfu um málskostnað styður stefnandi við 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnanda hafi verið ljóst í ágúst 1996 að hann var að kaupa gamalt timburhús með óeinangruðu risi og leku þaki, sem gaf honum ríkar ástæður til sérstakrar og ítarlegrar skoðunar á heildarástandi hússins. Stefnandi hafi, sem kaupandi hússins, ekki sinnt þessari aðgæsluskyldu sinni. Því hafi ,,ófögnuðurinn” ekki komið í ljós fyrr en farið var að rífa upp gamalt timbur og opna áður lokuð rými í þeim tilgangi að bæta og breyta. Stefndi mótmælir því að hann hafi haft vitnesku um tilveru veggjatítla í innviðum hússins að Langeyrarvegi 9 og vísvitandi leynt þeirri vitneskju þegar hann seldi húsið. Stefndi heldur því fram að honum hafi þetta hvorki verið ljóst þegar hann keypti eignina árið 1989, né þegar hann seldi hana á árinu 1996. Í málinu sé því heldur ekki haldið fram að stefndi hafi veitt stefnanda rangar upplýsingar um ástand hússins við sölu þess. Þá vísar stefndi einnig til matsgerðanna tveggja, sem lagðar hafa verið fram. Stefndi telur matsgerðina frá desember 1997 leggja of umfangsmiklar og dýrar lausnir til. Mótmælir stefndi matsgerðinni, bæði efnislega og tölulega. Á hinn bóginn telur stefndi eðlilegt að byggt verði á síðari matsgerðinni frá júlí 1998. Málskostnaðarkröfu sína byggir stefndi á 1. mgr. 130. gr., sbr. 129. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, en kröfu um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun reisir hann á 2. gr. laga um virðisaukaskatt nr. 50/1988, með síðari breytingum. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og því sé honum nauðsyn á að fá dóm fyrir skatti þessum úr hendi stefnanda. Um lagarök vísar stefndi til almennra reglna kröfu- og samningaréttar. Einnig byggir stefndi kröfur sínar á reglum samninga-, kaupa- og kröfuréttar um tómlæti. Kröfur um málskostnað styður stefndi við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og kröfu sína um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun reisir hann á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. V. Húsið Langeyrarvegur 9 í Hafnarfirði var timburhús, byggt árið 1927. Það var í eigu stefnda frá því í september 1989 en stefnandi keypti það í ágúst 1996. Sumarið 1997 varð stefnandi vör við veggjatítlurnar og fékk sérfræðiálit á bjöllunni í september sama ár. Fljótlega var stefnda gert viðvart og stefnandi aflaði mats í framhaldi af því. Eins og framan er rakið er veggjatítla bjöllutegund sem vex og dafnar í viði innanhúss. Fullorðnar bjöllur eru eingöngu á ferli á heitasta tíma sumars. Þær eru skammlífar, lifa í mesta lagi í tvær vikur. Bjöllurnar verpa í göt eða rifur í viðnum, lifrurnar klekjast úr eggjum og grafa sig áfram inn í viðinn. Það tekur þær venjulega tvö eða fleiri ár að vaxa upp, allt eftir raka og hitastigi viðarins. Með tíð og tíma geta þeir viðir sem veggjatítlan hefur sótt mest í orðið sem frauð að innan og tapað allri burðargetu. Veggjatítla getur því verið hinn mesti skaðvaldur í timburhúsum búi hún við kjörraka- og hitastig. Stefnandi aflaði mats í desember 1997 á því hvað það myndi kosta að útrýma veggjatítlunum úr húsinu og lagfæra þær skemmdir sem orðið höfðu af hennar völdum. Matsmenn álitu að útilokað væri að vinna á plágunni með hefðbundinni eitrun. Hins vegar töldu þeir að komast mætti fyrir vandann með því að fjarlægja sýkta byggingarhluta og endurbyggja og jafnframt útiloka raka úr húsinu, sérstaklega í risi. Kostnaður við þessa framkvæmdir mátu matsmenn 3.210.000 krónur. Stefndi taldi ódýrari lausn koma til greina og aflaði mats á því. Í mati sínu í júlí 1998 telja matsmenn að ekki sé unnt að fullyrða að veggjatítlan myndi alveg hverfa þó að reynt yrði að fyrirbyggja lífsskilyrði hennar í húsinu með því að lækka rakastig þess. Matsmenn töldu hins vegar að útrýma mætti veggjatítlunni með því að hita húsið upp í 50°C. Áætluðu þeir kostnað við það og að styrkja burðarbita í þaki samtals að fjárhæð 1.600.000 krónur. Matsmenn í fyrra mati frá desember 1997 reyndu að gera sér grein fyrir umfangi vandans þ.e., hversu útbreidd veggjatítlan var orðin. Í þeim tilgangi rifu þeir klæðningu að innanverðu á öllum útveggjum en fundu aðeins ummerki um veggjatítlu á vesturhlið. Aðallega varð hennar vart í risrými hússins og í spónareinangrun í lofti. Matsmenn í seinna mati frá júlí 1998 leituðu ekki sérstaklega að veggjatítlum heldur byggðu á fyrra mati varðandi þetta atriði. Dómarar fóru á vettvang í desember 1998. Þá var stefnandi að undirbúa flutning hússins og var búið að rífa frá veggjaklæðningar í kjallara. Mátti sjá greinileg ummerki um veggjatítlu í kjallara hússins. Er því nægilega fram komið að veggjatítlan hafði dreift sér um allt húsið. Umfang vandans var því meira en fyrirliggjandi möt gera ráð fyrir. Tillaga matsmanna í júlí 1998 er að hita húsið upp fyrir 50°C. Við það að hita innviði hússins að kjarna þyrfti lofthiti í húsinu að verða meiri en nemur 50°C. Því væri nauðsynlegt að fjarlægja öll auðíkveikjanleg efni eins og pappír og hefilspæni í risi og veggjum. Raflagnir myndi að öllum líkindum skemmast. Með öllu er óvíst hvaða áhrif slík upphitun myndi hafa á gamalt timburhús enda kom fram hjá matsmönnum að þessi aðferð hafi aldrei verið reynd áður við fullbyggð hús en þekkt aðferð til þess að sótthreinsa afmarkaða timburstæðu. Dómurinn telur því þessa lausn málsins óraunhæfa þar sem óvissuþættir eru of miklir. Dómurinn telur að þar sem veggjatítlan var orðin það útbreidd sem raun bar vitni hafi eina raunhæfa lausnin verið sú að farga húsinu eins og gert var. Tjón stefnanda er því algjört fyrir utan þau verðmæti sem liggja í sökklum og uppsteyptum kjallara. Við þetta tjón bætist kostnaður stefnanda við endurbætur á húsinu, sem matsmenn mátu á 1.582.000 krónur. Ef sökklar og kjallaraveggir eru metnir á 1.500.000 krónur er heildartjón stefnanda um 9.800.000 krónur (kaupverð 8.200.000 + endurbætur 1.582.000 - sökklar 1.500.000 = 9.782.000). Er þá ekki talinn með annar kostnaður sem óhjákvæmilega hefur fylgt s.s. flutningur milli íbúða og önnur óþægindi. Á móti þessu tjóni hefur stefnandi fengið styrk frá Hafnarfjarðarbæ að fjárhæð 1.000.000 króna og vilyrði frá Bjargráðasjóði um styrk sem stefnandi telur að geti numið allt að 3.000.000 króna. Báðir þessir styrkir eru háðir því skilyrði að stefnandi fargi húsinu og byggi nýtt á lóðinni. Í málinu gerir stefnandi kröfu um skaðabætur eða afslátt. Ekki þykir unnt að fullyrða að stefndi hafi vitað eða mátt vita af meindýrinu og eru því ekki skilyrði til þess að stefnanda verði dæmdar skaðabætur samkvæmt meginreglu 2. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 um lausafjárkaup. Hins vegar verður talið að stefnandi eigi rétt til afsláttar samkvæmt meginreglu 1. mgr. 42. gr. laga nr. 39/1922 þar sem um leyndan galla var að ræða. Stefnandi hefur ekki sérstaklega rökstutt afsláttarkröfu sína út frá sjónarmiðum um afslátt heldur byggir á matsgerð. Talið verður að unnt sé að leggja matsgerð þá, er stefnandi aflaði, til grundvallar við ákvörðun þess hver teljist vera hæfilegur afsláttur af kaupverði, sbr. dómur Hæstaréttar 21. apríl 1999 í málinu nr. 284/1998. Er einnig til þess að líta að nánast var um altjón að ræða og að krafa stefnanda er augljóslega innan marka venjulegra afsláttarútreikninga, jafnvel þó að fullt tillit yrði tekið til þeirra styrkja sem stefnanda hafa verið veittir. Krafa stefnanda verður því að fullu tekin til greina. Stefndi var einn skráður eigandi fasteignarinnar Langeyrarvegar 9. Hann tók upp í kaupin íbúð stefnanda að Hjallabraut 35, Hafnarfirði. Við þau eignaskipti varð eiginkona stefnda skráður 50% eigandi íbúðarinnar að Hjallabraut 35 og hélst sú skipan er stefndi og eiginkona hans keyptu fasteign þá sem þau búa nú í að Háabergi 1, Hafnarfirði. Í ljósi þessa þykir mega staðfesta kyrrsetningagerð sem fram fór í eigum stefnda 3. mars 1998. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda málskostnað. Stefnandi hefur lagt fram málskostnaðarreikning þar sem kemur fram að útlagður kostnaður fyrir utan málflutningslaun er eftirfarandi: Matskostnaður 314.736 krónur, þinglýsing kyrrsetningar 128.325 krónur, þóknun vegna ábyrgðar 14.450 krónur og ýmiss réttargjöld 19.500 krónur, eða samtals 477.011 krónur. Verður stefndi dæmdur til þess að greiða allan þennan kostnað auk málflutningslauna að fjárhæð 350.000 krónur og 85.750 krónur í virðisaukaskatt á málflutningslaun. Samtals verður stefndi dæmdur til þess að greiða stefnanda 912.761 krónur í málskostnað. Dóm þennan kveða upp Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari, Stanley Pálsson verkfræðingur og Vífill Oddsson verkfræðingur. Dómsorð: Stefndi, Kristján Harðarson, greiði stefnanda, Sigrúnu Jónsdóttur, 3.210.000 krónur með dráttarvöxtum frá 7. janúar 1998 til greiðsludags og 912.761 krónur í málskostnað. Staðfest er kyrrsetning sem gerð var 3. mars 1998 fyrir ofangreindum fjárhæðum í eignarhluta stefnda í fasteigninni Háabergi 1, Hafnarfirði og hesthúsi nr. 425 í Hlíðarþúfum við Kaldárselsveg, Hafnarfirði.
Mál nr. 387/2016
Fiskveiðistjórn Stjórnvaldsfyrirmæli Stjórnsýsla Atvinnuréttindi Stjórnarskrá Skaðabætur
Í málinu krafðist Þ hf. þess að viðurkennd yrði skaðabótaskylda Í á tjóni af því að aflahlutdeild í gulllaxi hefði ekki verið úthlutað til hans á grundvelli veiðireynslu sem hann hafði öðlast á nánar tilgreindum tímabilum. Reisti Þ hf. kröfur sínar á því að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra hefði samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða verið skylt að úthluta skipum í eigu sinni aflahlutdeild í gulllaxi fyrir fiskveiðiárið 2009/2010 áður en það hófst eða í síðasta lagi vorið 2010 eftir að ráðherra tók ákvörðun um að stöðva veiðar á tegundinni. Í dómi Hæstaréttar kom fram að samkvæmt fyrrnefndu ákvæði gæti ráðherra, að fengnum tillögum Hafrannsóknastofnunar, ákveðið með reglugerð þann heildarafla sem veiða mætti á ákveðnu tímabili úr einstökum stofnum ef nauðsynlegt væri talið að takmarka veiðar á þeim. Einnig hefði ráðherra heimild til þess á grundvelli annars málsliðar 2. mgr. 7. gr. laga nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands að ákveða að veiðar úr tilteknum nytjastofni, sem ekki væri stjórnað með skiptingu heildarafla samkvæmt framansögðu, væru háðar leyfi Fiskistofu, svo sem vegna óvissu um veiðiþol stofnsins. Samkvæmt reglugerð nr. 717/2000 um veiðar á gulllaxi væru togveiðar á gulllaxi óheimilar nema að fengnu leyfi Fiskistofu og gæti ráðherra falið henni að fella öll slík leyfi úr gildi væri talin ástæða til að takmarka veiðarnar. Ekki var fallist á með Þ hf. að reglugerðin ætti sér ekki stoð í lögum nr. 79/1997 og að ráðherra hefði gengið lengra með setningu hennar en lögin heimiluðu. Með hliðsjón af skýrslum Hafrannsóknarstofnunar um nytjastofna sjávar og aflahorfur var talið að slík óvissa hefði ríkt um veiðiþol gulllaxstofnsins á árunum 2009 og 2010 að ráðherra hefði við þær aðstæður verið heimilt að beita áfram þeirri aðferð við stjórnun veiða á gulllaxi að þær skyldu háðar leyfum Fiskistofu, sem felld yrðu úr gildi ef nauðsyn bæri til að takmarka veiðarnar til að tryggja viðgang stofnsins. Samkvæmt því hefðu umræddar ákvarðanir ráðherra árin 2009 og 2010, sem hefðu verið almenns eðlis og teknar á málefnalegum grunni, átt sér viðhlítandi lagastoð. Var því hafnað þeirri málsástæðu Þ hf. að með þeim hefði verið brotið gegn fyrirmælum 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi. Var Í sýknað af kröfum Þ hf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og MarkúsSigurbjörnsson og Stefán Már Stefánsson prófessor. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar23. maí 2016. Hann krefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda átjóni af því að aflahlutdeild í gulllaxi var ekki úthlutað til hans ágrundvelli veiðireynslu sem hann hafi öðlast aðallega frá 16. ágúst 2006 til15. ágúst 2009, til vara frá 28. maí 2007 til 27. maí 2010, en að því frágengnufrá 8. júní 2007 til 7. júní 2010. Þákrefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hinsáfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IEins og gerð er grein fyrir í hinumáfrýjaða dómi hefur gulllax veiðst í botnvörpu hér við land um langt árabil,einkum sem aukaafli við karfaveiðar. Tilraunaveiðar á gulllaxi hófust árið 1986og var fram haldið næstu ár. Framan af var aflinn takmarkaður, en jókst mikiðárið 1997 og fór þá í tæp 3.400 tonn.Í skýrslu Hafrannsóknastofnunar umnytjastofna sjávar fiskveiðiárið 1997/1998 og aflahorfur fiskveiðiárið1998/1999 sagði að lítið væri vitað um afrakstursgetu stofnsins og því legðistofnunin til að aflinn á síðarnefndu tímabili færi ekki yfir 6.000 tonn. Ísams konar skýrslu ári síðar vakti stofnunin athygli á að nokkrar vísbendingarværu um að stofn gulllax hafi farið minnkandi, en upplýsingar um afrakstur hansværu enn takmarkaðar og bæri að fara varlega í nýtingu hans þar til frekarivitneskja lægi fyrir. Stofnunin ítrekaði því fyrri ráðgjöf um að varúðar væriþörf og lagði til að afli yrði takmarkaður við 12.000 tonn fiskveiðiárið1999/2000. Í skýrslum Hafrannsóknastofnunar um nytjastofna sjávar fiskveiðiárin1999/2000 til 2004/2005 og aflahorfur fiskveiðiárin 2000/2001 til 2005/2006 varsömuleiðis lagt til að aflinn takmarkaðist við 12.000 tonn á því fiskveiðiárisem í hönd færi. Í skýrslum um nytjastofna sjávar fiskveiðiárin 2005/2006 til2007/2008 og aflahorfur fiskveiðiárin 2006/2007 til 2008/2009 ítrekaðistofnunin fyrri ábendingar um að varúðar væri þörf við nýtingu stofnsins, enekki var lögð fram tillaga um heildarafla á því fiskveiðiári sem fram undan var.Það var hins vegar gert í skýrslu stofnunarinnar um nytjastofna sjávarfiskveiðiárið 2008/2009 og aflahorfur fiskveiðiárið 2009/2010 þar sem fyrriábendingar voru enn sem fyrr ítrekaðar og lagt til að gulllaxafli færi ekkiyfir 8.000 tonn á síðarnefndu tímabili. Í skýrslunni kom jafnframt fram aðupplýsingar um stærð og ástand gulllaxstofnsins hér við land væru mjögtakmarkaðar. Í sams konar skýrslu ári síðar lagði stofnunin sömuleiðis til aðaflinn færi ekki yfir 8.000 tonn fiskveiðiárið 2010/2011. Sagði þar jafnframt:„Ráðgjöf þessi er byggð á mikilli óvissu um stærð og ástand stofnsins viðlandið.“ Í skýrslu um nytjastofna sjávar fiskveiðiárið 2010/2011 og aflahorfurfiskveiðiárið 2011/2012 lagði Hafrannsóknastofnun til að afli gulllax færi ekkiyfir 6.000 tonn á síðarnefndu tímabili. Fylgdi tillögunni svohljóðandirökstuðningur: „Ráðgjöfin byggir á lækkun stofnvísitalna og að vísitalaveiðihlutfalls verði svipuð og var á árunum 2007 til 2009 er stofninn virtistvera í jafnvægi.“ Í sams konar skýrslum, sem út voru gefnar næstu þrjú ár,lagði stofnunin til að hámarksafli gulllax á hverju fiskveiðiári færi ekki framúr 8.000 tonnum.Íhéraðsdómi er rakið hve mikið veiddist af gulllaxi á tímabilinu frá 1.september 2001 til 31. ágúst 2013. Þótt aflinn hafi breyst frá ári til árs varhann fremur stöðugur fram á árið 2008. Á fiskveiðiárinu 2008/2009 jókst hannhins vegar verulega frá fyrra fiskveiðiári og fór úr 5.064 tonnum í 8.797 tonn.Fiskveiðiárið 2009/2010 nálega tvöfaldaðist aflinn og varð 15.960 tonn, endaþótt veiðar væru stöðvaðar áður en tímabilinu lauk. Á næstu þremurfiskveiðiárum dró úr aflanum, enda voru veiðarnar þá takmarkaðar.Í bréfi sjávarútvegs- oglandbúnaðarráðuneytisins til Hafrannsóknastofnunar 6. maí 2010 sagði: „Samkvæmtupplýsingum Fiskistofu var heildarveiði á gulllaxi, á tímabilinu 1. september2009 til 30. apríl 2010, orðin 13.656 tonn. Í ráðgjöf stofnunarinnar kemur framað varúðar sé þörf við nýtingu stofnsins og lagt er til að afli fari ekki yfir8.000 tonn á yfirstandandi fiskveiðiári. Nú er til skoðunar, af hálfuráðuneytisins, hvort og til hvaða aðgerða verður gripið í ljósi þess aðveiðarnar eru orðnar umtalsvert meiri en ráðgjöf Hafrannsóknastofnunarinnarkveður á um. Óskað er eftir athugasemdum stofnunarinnar og þær megi berast semallra fyrst.“ Í svari stofnunarinnar 14. sama mánaðar var meðal annars tekiðfram: „Ekki liggja fyrir gögn til að meta stofnstærð gulllax og ríkir þvíóvissa um afrakstursgetu stofnsins. Vísitölur úr stofnmælingum botnfiska í marsog október, afli á sóknareiningu veiðiskipa ásamt aldurs- og lengdardreifingumúr afla benda þó til þess að afli umfram ráðlögð 8000 tonn sé umfram árlegaafrakstursgetu stofnsins. Hafrannsóknastofnunin hvetur ráðuneytið því til aðgrípa nú þegar til aðgerða til verndunar gulllaxastofninum með því að stöðvaveiðar.“ Með bréfi 25. maí 2010 fól ráðuneytið Fiskistofu, með vísan til 2.mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 717/2000 um veiðar á gulllaxi, að fella úr gildiöll leyfi til gulllaxveiða fiskveiðiárið 2009/2010 frá og með 7. júní 2010. Vartilkynning þess efnis gefin út af ráðuneytinu 27. maí 2010. Teknar voru samskonar ákvarðanir um að stöðva veiðar á gulllaxi næstu þrjú fiskveiðiár sem áeftir fylgdu. Var það fyrst gert með bréfi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisinstil Fiskistofu 23. febrúar 2011 þar sem henni var falið að fella úr gildi öllleyfi til veiðanna fiskveiðiárið 2010/2011 frá og með 7. mars 2011. Því næstmeð bréfi sama ráðuneytis 29. nóvember sama ár þar sem Fiskistofu var falið aðfella úr gildi öll slík leyfi fiskveiðiárið 2011/2012 frá og með 2. desember2011. Loks var Fiskistofu falið með bréfi atvinnuvega- ognýsköpunarráðuneytisins 11. mars 2013 að fella úr gildi öll leyfi til veiða águlllaxi fiskveiðiárið 2012/2013 frá og með 18. sama mánaðar.Samkvæmt reglugerð nr. 768/2013 um(2.) breytingu á reglugerð nr. 662/2013 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið2013/2014, sem gefin var út af sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra 26. ágúst2013, var leyfilegur heildarafli af gulllaxi ákveðinn 8.000 tonn á því fiskveiðiári.Eftir ákvæði til bráðabirgða við reglugerðina skyldi fiskiskipum, sem hefðuaflareynslu í gulllaxi innan íslenskrar fiskveiðilögsögu á tímabilinu 16. ágúst2010 til 15. ágúst 2013, úthlutað aflahlutdeild í þeirri tegund á grundvelliveiðireynslu þeirra fyrir upphaf fiskveiðiársins 2013/2014, sbr. 1. mgr. 9. gr.laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða.IIÁfrýjandi kveðst hafa stundað veiðar águlllaxi frá árinu 1997 og byggt upp þekkingu og markað fyrir afurðina. Hinn31. ágúst 2009 sendi fyrirsvarsmaður áfrýjanda fyrirspurn til þáverandi sjávarútvegs-og landbúnaðarráðherra og sagði sér leika forvitni á að vita hvers vegnagulllax hafi ekki verið „kvótasettur“ í samræmi við tillögurHafrannsóknastofnunar frá því vorið 2009. Nokkrar útgerðir hafi sérhæft sig íveiðum á tegundinni og afkomu veiðanna væri ógnað „því margar útgerðir semlítið eða ekkert hafa stundað þessar veiðar hyggjast fara af fullum krafti íveiðarnar.“ Vænst væri útskýringa ráðherra „á þeirri ákvörðun að leyfa frjálsarveiðar í gulllax, þrátt fyrir tillögu Hafrannsóknastofnunar.“ Í svari viðfyrirspurninni sagði meðal annars: „Ráðherra hefur ekki talið tilefni til þessað kvótasetja gulllax og telur veiðunum nægilega stjórnað með gildandireglugerð sem um veiðarnar fjallar, nr. 717/2000“.Í héraðsdómi er gerð grein fyrir úthlutunaflahlutdeildar í gulllaxi til skipa í eigu áfrýjanda í ágúst og október 2013 fiskveiðiárið2013/2014 á grundvelli aflareynslu þeirra í tegundinni á tímabilinu frá 16.ágúst 2010 til 15. ágúst 2013, svo sem kveðið var á um í áðurgreindri reglugerðnr. 662/2013 eins og henni hafði verið breytt með reglugerð nr. 768/2013. Þarer einnig lýst þeim athugasemdum, sem áfrýjandi gerði við úthlutunina, ogsvörum Fiskistofu við þeim, svo og kæru áfrýjanda á þeirri ákvörðun hennar aðhafna kröfu hans um frekari úthlutun aflahlutdeildar og afdrifum kærunnar. Íbréfi atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins til áfrýjanda 3. október 2014 varmeðal annars tekið fram að ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar fyrir fiskveiðiárið2009/2010 hafi ekki verið stefnumarkandi ákvörðun af hálfu stofnunarinnar,heldur hafi hún verið í samræmi við ráðgjöf hennar yfir 20 ára tímabil og þáþekkingu sem byggst hafi upp um ástand gulllaxstofnsins. Af skýrslumstofnunarinnar sýndist raunar ljóst að þekking á stofninum hafi aukist nokkuð áárunum frá 2010 til 2012, svo sem vegna aukinna veiða og aukins fjöldaveiðisýna. Með því hafi orðið til traustari grundvöllur veiðiráðgjafar sem hafiverið meðal þess sem litið var til við ákvörðun um setningu reglugerðar nr.768/2013. Samkvæmt 1. gr. reglugerðar nr. 717/2000 væru allar togveiðar águlllaxi bannaðar í fiskveiðilandhelginni án leyfis, sem Fiskistofa gæfi út tileins árs í senn, og væri ráðherra heimilt að fela henni að fella úr gildi öllslík leyfi væri talin ástæða til að takmarka veiðarnar eða endurskipuleggjastjórnun þeirra. Við setningu reglugerðar nr. 768/2013 hafi ráðherra meðalannars litið til þeirrar veiðiráðgjafar, sem fyrir lá um stofninn, og þeirrarreynslu, sem skapast hafi við veiðar á honum, en hann hafi verið vannýttur framtil fiskveiðiársins 2009/2010. Séð í ljósi þessa hafi ráðherra talið rétt aðmæla fyrir um hlutdeildarsetningu stofnsins fyrir fiskveiðiárið 2013/2014.Kröfur áfrýjanda um viðurkenningu áskaðabótaskyldu stefnda eru reistar á því að ákvæði 1. mgr. 3. gr. og 1. mgr.9. gr. laga nr. 116/2006 séu afdráttarlaus um skyldu ráðherra til að ákveðaaflahlutdeild í tilteknum fiskistofni ef Hafrannsóknastofnun gerir tillögu umtakmörkun á heildarafla og lætur þar með í ljós álit sitt á nauðsyn þess aðtakmarka veiðar á þeim stofni. Því hafi ráðherra í samræmi við ráðgjöfstofnunarinnar borið að úthluta skipum áfrýjanda aflahlutdeild í gulllaxi fyrirfiskveiðiárið 2009/2010, byggðri á veiðireynslu þeirra síðustu þriggja ára þará undan. Í öllu falli hafi ráðherra ekki getað án frekari sjálfstæðrarrannsóknar eða rökstuðnings vikið frá áliti stofnunarinnar um nauðsyn til aðtakmarka veiðarnar. Heldur áfrýjandi því fram að skip hans hafi samkvæmt þessuátt að fá umtalsvert hærri aflahlutdeild í gulllaxi en þeim var úthlutað haustið2013 og hafi hann orðið fyrir fjárhagslegu tjóni sem því nemi. Sé ekki fallistá aðalkröfu áfrýjanda telur hann að ráðherra hafi í síðasta lagi borið að aðúthluta aflahlutdeildinni eftir að hann tók vorið 2010 ákvörðun um að stöðvaveiðar á gulllaxi og byggja hana sem fyrr á veiðireynslu þriggja undanfarandiára. Taka hinar tvær kröfur hans mið af því. IIINúgildandi lög um stjórn fiskveiðavoru upphaflega nr. 38/1990, en voru síðar endurútgefin með áorðnum breytingumsem lög nr. 116/2006. Samkvæmt 1. gr. laganna er markmið þeirra að stuðla aðverndun og hagkvæmri nýtingu nytjastofna á Íslandsmiðum og tryggja með þvítrausta atvinnu og byggð í landinu. Í upphafi 1. mgr. 3. gr. laganna, sem erefnislega óbreytt frá því að lög nr. 38/1990 tóku gildi, segir að ráðherraskuli, að fengnum tillögum Hafrannsóknastofnunar, ákveða með reglugerð þannheildarafla sem veiða má á ákveðnu tímabili eða vertíð úr þeim einstökumnytjastofnum við Ísland sem nauðsynlegt er talið að takmarka veiðar á. Þá erkveðið á um í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006 að verði veiðar takmarkaðarsamkvæmt 3. gr. á tegundum sjávardýra sem samfelld veiðireynsla er á, en ekkihafa áður verið bundnar ákvæðum um leyfðan heildarafla, skuli aflahlutdeildúthlutað á grundvelli aflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila. Í 1. mgr. 20.gr. laganna sagði að leggja skyldi á veiðigjald fyrir veiðiheimildir semveittar væru á grundvelli þeirra laga, laga um fiskveiðar utan lögsögu Íslandseða annarra laga er kvæðu á um stjórn fiskveiða. Þessu ákvæði var breytt með 1.gr. laga nr. 75/2012 í núgildandi horf þar sem segir að allir þeir sem fáúthlutað aflaheimildum samkvæmt lögum nr. 116/2006, eða landa afla fari stjórnveiða fram með öðrum hætti en með úthlutun aflamarks, skuli greiða veiðigjöld.Í athugasemdum með frumvarpi því, semvarð að lögum nr. 38/1990, sagði meðal annars um 3. gr. þess, nú 3. gr. laganr. 116/2006: „Með þessari grein er lagt til að lögfest verði sú meginregla aðsé talin þörf á að takmarka veiðar af einhverjum stofni sjávardýra skuli þaðgert með þeim hætti að ráðherra ákveði leyfilegan heildarafla úr stofninum.Ráðherra ber að taka þessa ákvörðun að fengnum tillögum Hafrannsóknastofnunarinnar,en er ekki bundinn við að fara eftir þeim tillögum.“Samkvæmt 1. gr. laga nr. 79/1997 umveiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands er tilgangur þeirra að stuðla að viðgangiog hagkvæmri nýtingu nytjastofna innan íslenskrar fiskveiðilandhelgi og tryggjameð því trausta atvinnu og byggð í landinu. Í 2. mgr. 6. gr. laganna segir að sétalin þörf á að takmarka notkun tiltekins veiðarfæris til að tryggjaskynsamlega nýtingu þess stofns sem veiðarnar beinast að eða vegna þeirrarskaðsemi sem notkun þess kann að hafa í för með sér fyrir nýtingu annarrastofna geti ráðherra með reglugerð ákveðið að veiðar með því veiðarfæri séu háðarsérstöku leyfi Fiskistofu. Skuli kveðið á um skilyrði fyrir veitingu slíkra leyfaí reglugerð. Ennfremur segir í 2. mgr. 7. gr. laganna að sé talin þörf á aðkoma í veg fyrir staðbundna ofnýtingu á tilteknum stofni, óeðlilegan meðafla aföðrum tegundum en veiði beinist að eða önnur óæskileg áhrif veiða geti ráðherraákveðið að veiðar úr tilteknum nytjastofni eða á tilteknu svæði séu háðar leyfiFiskistofu. Sama eigi við sé þörf á að skipuleggja veiðar úr stofnum sem ekki erstjórnað með skiptingu heildarafla milli einstakra skipa, sbr. 7. gr. laga nr.38/1990, með síðari breytingum, til dæmis vegna óvissu um veiðiþol viðkomandistofns. Ráðherra skuli í reglugerð kveða nánar á um skilyrði fyrir veitinguleyfa samkvæmt þessari málsgrein. Geti ráðherra sett almennar og svæðisbundnarreglur og meðal annars ákveðið að leyfin séu bundin við ákveðið svæði og aðaðeins hljóti leyfi til veiða á tilteknu svæði tiltekinn fjöldi skipa, skip semskráð eru á því svæði, skip af ákveðinni stærð eða gerð eða skip sem áður hafastundað tilteknar veiðar. Sú grein, sem vísað er til í málsgreininni og varupphaflega 7. gr. laga nr. 38/1990, er nú 8. gr. laga nr. 116/2006 þar semsegir í 1. mgr. að veiðar á þeim tegundum sjávardýra, sem ekki sæta takmörkun áleyfilegum heildarafla samkvæmt 3. gr. laganna, séu frjálsar öllum skipum semleyfi fá til veiða í atvinnuskyni.Í athugasemdum með frumvarpi,sem varð að lögum nr. 79/1997, var tekið fram um 2. mgr. 7. gr. þess, sem samþykktvar óbreytt, að fyrsti málsliður hennar tæki bæði til stofna, sem veiðum væristjórnað á með skiptingu heildarafla milli einstakra skipa, og annarra stofna. Þegarveiðum úr stofni væri stjórnað með kvótum og skiptingu þeirra milli skipa værimeginreglan sú að aðeins bæri í þeim tilvikum, sem ríkar ástæður væru fyrirhendi eins og greindar væru í málsliðnum, að setja frekari takmarkanir á nýtinguviðkomandi stofns. Í öðrum málslið málsgreinarinnar segði hins vegar að væristofni ekki stjórnað með skiptingu kvóta milli einstakra skipa þá gæti ráðherraleyfisbundið veiðar úr þeim stofni væri þess talin þörf, til dæmis vegna óvissuum veiðiþol stofnsins. Þætti nauðsyn bera til að hafa slíkt ákvæði því ellaværi ekki unnt að hafa stjórn á veiðum, til dæmis úr stofnum sem lítil vitneskjaværi um.Í 1. mgr. 1. gr. áðurnefndrar reglugerðarnr. 717/2000 er kveðið á um að allar togveiðar á gulllaxi í fiskveiðilandhelgiÍslands séu óheimilar nema að fengnu sérstöku leyfi Fiskistofu. Eftir 2. mgr.sömu greinar skulu leyfi gefin út fyrir hvert fiskveiðiár, en ráðherra erheimilt að fela Fiskistofu að fella úr gildi öll leyfi til gulllaxveiða sétalin ástæða til að takmarka veiðarnar eða endurskipuleggja stjórnun þeirra. Í8. gr. segir að reglugerðin sé sett samkvæmt 2. mgr. 6. gr. laga nr. 79/1997. IVEins og áður greinir er markmið laganr. 116/2006 og nr. 79/1997 að stuðla að verndun, viðgangi og hagkvæmri nýtingunytjastofna hér við land. Í því skyni hefur löggjafinn fengið sjávarútvegs- oglandbúnaðarráðherra, sem æðsta handhafa framkvæmdarvalds á því sviði sem hér umræðir, vald til að takmarka veiðar á nytjastofnum við nánar tilteknar aðstæður.Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. fyrrnefndu laganna getur ráðherra þannig, að fengnumtillögum Hafrannsóknastofnunar, ákveðið með reglugerð þann heildarafla semveiða má á ákveðnu tímabili úr einstökum stofnum ef nauðsynlegt er talið aðtakmarka veiðar á þeim. Einnig hefur ráðherra heimild til þess á grundvelliannars málsliðar 2. mgr. 7. gr. síðarnefndu laganna að ákveða að veiðar úrtilteknum nytjastofni, sem ekki er stjórnað með skiptingu heildarafla samkvæmtframansögðu, séu háðar leyfi Fiskistofu, svo sem vegna óvissu um veiðiþolstofnsins. Skal ráðherra þá kveða nánar á um skilyrði fyrir veitingu slíkraleyfa, sbr. þriðja málslið sömu málsgreinar. Samkvæmt reglugerð nr. 717/2000 erutogveiðar á gulllaxi óheimilar nema að fengnu leyfi Fiskistofu og geturráðherra falið henni að fella öll slík leyfi úr gildi sé talin ástæða til aðtakmarka veiðarnar. Þar sem togveiðar eru eðli máls samkvæmt bundnar viðtiltekin veiðarfæri á reglugerðin sér stoð í 2. mgr. 6. gr. laga nr. 79/1997,en jafnframt í öðrum málslið 2. mgr. 7. gr. þeirra. Ráðherra gekk ekki lengrameð setningu reglugerðarinnar en lögin heimila, sbr. og 1. gr. þeirra, en sáformgalli að í henni er aðeins vísað til 2. mgr. 6. gr. laganna hefur ekkiáhrif á lögmæti hennar.Kröfur áfrýjanda eru sem fyrr segirreistar á því að ráðherra hafi samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 116/2006 veriðskylt að úthluta skipum í eigu áfrýjanda aflahlutadeild í gulllaxi fyrirfiskveiðiárið 2009/2010 áður en það hófst eða í síðasta lagi vorið 2010 eftirað ráðherra tók ákvörðun um að stöðva veiðar á tegundinni. Í skýrsluHafrannsóknastofnunar um nytjastofna sjávar fiskveiðiárið 2008/2009 og aflahorfurfiskveiðiárið 2009/2010 kom fram að upplýsingar um stærð og ástandgulllaxstofnsins hér við land væru mjög takmarkaðar. Í sams konar skýrslu árisíðar komst stofnunin svo að orði að veiðiráðgjöf hennar fyrir fiskveiðiárið2010/2011 væri byggð á mikilli óvissu um stærð og ástand stofnsins. Þar semslík óvissa ríkti um veiðiþol gulllaxstofnsins var ráðherra við þær aðstæður heimiltá grundvelli 2. mgr. 7. gr. laga nr. 79/1997 og reglugerðar nr. 717/2000 aðbeita áfram þeirri aðferð við stjórnun veiða á gulllaxi að þær skyldu háðarleyfum Fiskistofu, sem felld yrðu úr gildi ef nauðsyn bæri til að takmarkaveiðarnar til að tryggja viðgang stofnsins, sbr. 1. gr. sömu laga. Samkvæmt þvíáttu umræddar ákvarðanir ráðherra árin 2009 og 2010, sem voru almenns eðlis ogteknar á málefnalegum grunni, sér viðhlítandi lagastoð. Verður af þeim sökumhafnað þeirri málsástæðu áfrýjanda að með þeim hafi verið brotið gegnfyrirmælum 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi, sbr. tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar 19. janúar 2012 í máli nr. 443/2011.Með vísan til þess, sem að framangreinir, verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur.Áfrýjanda verður gert að greiðastefnda málskostnað hér fyrir dómi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Þorbjörn hf., greiðistefnda, íslenska ríkinu, 2.000.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. mars 2016.Málþetta, sem var dómtekið 15. mars 2016, er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkuraf Þorbirni hf., Hafnargötu 12, Grindavík, áhendur íslenska ríkinu, Arnarhvoli, Reykjavík, með stefnu birtri 12. júní 2015. Endanlegar dómkröfur stefnandaeru eftirfarandi:Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefndaá tjóni stefnanda vegna þess að aflahlutdeild í gulllaxi var ekki úthlutað tilstefnanda á grundvelli veiðireynslu sem hann öðlaðist frá 16. ágúst 2006 til15. ágúst 2009.Fyrsta varakrafa stefnanda er að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda átjóni stefnanda vegna þess að aflahlutdeild í gulllaxi var ekki úthlutað tilstefnanda á grundvelli veiðireynslu sem hann öðlaðist frá 28. maí 2007 til 27.maí 2010.Önnur varakrafa stefnanda er að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda átjóni stefnanda vegna þess að aflahlutdeild í gulllaxi var ekki úthlutað tilstefnanda á grundvelli veiðireynslu sem hann öðlaðist frá 8. júní 2007 til 7.júní 2010.Í öllum tilvikum krefst stefnandi þess að stefnda verði gert að greiða sérmálskostnað. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda ogmálskostnaðar úr hendi stefnanda. Hinn 15. janúar sl. var máli þessu vísað frá í heild ánkröfu. Samkvæmt dómi Hæstaréttar í málinu nr. 69/2016 var þriðju varakröfu stefnanda, Þorbjörns hf.,vísað frá dómi, en að öðru leyti er lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfurstefnanda til efnisúrlausnar.IGulllax er smágerður uppsjávarfiskur sem hefur veiðst íbotnvörpu við Ísland, lengst sem aukaafli með karfaveiðum. Vöxtur hans erfrekar hægur en hann getur orðið að minnsta kosti 25-30 ára gamall og kynþroskaer náð þegar hann er 8-12 ára og um 36-40 cm langur. Tilraunaveiðar á gulllaxi hófust árið 1986, en heildaraflialls tímabilsins 1986-1995 var innan við 4.000 tonn. Sókn margfaldaðist árin1997-1998 og fór ársafli úr rúmum 800 tonnum árið 1996 í rúm 13.000 tonn í júlí1998 þegar veiðar voru stöðvaðar það ár. Í árlegum ráðgjafaskýrslum Hafrannsóknarstofnunar er fjallaðum afla og sókn við veiðar á gulllaxi, áhrif þeirra á stofninn og mælingar ástofninum, auk þess sem gerðar eru tillögur um hámarksafla við veiðar ístofninum. Í skýrslunni Nytjastofnar sjávar 1997/1998, kemur fram að í ljósistöðu rannsókna á stofninum og takmarkaðra upplýsinga um hann, færi afli áfiskveiðiárinu 1998/1999 ekki yfir 6.000 tonn.Aflinn 1999 og 2000 var um 5.500 tonn og skýrðist sásamdráttur væntanlega af minnkandi áhuga á veiðunum. Að öðru leyti vísast tilneðangreinds yfirlits.GULLLAX. Tillögur Hafrannsóknastofnunar um aflahámark, ákvörðunum stjórnvalda um aflamark og afli (tonn).FiskveiðiárTillagaAflamark(stöðvun)Afli2001/022 0005 2572002/032 0002 4272003/042 0003 7082004/052 0004 2102005/062 0004 7872006/07Varúð5 0522007/08Varúð5 0642008/09Varúð8 7972009/108 000(7.6.2010)5 960/2010/118 000(7.3.2011)2 0912011/126 000(29.11.2011)8 4972012/138 000(12.3.2012)1 2172013/148 0008 0002014/158 000Í skýrslu Hafrannsóknarstofnunar, Nytjastofnar sjávar2005/2006, er bent á að meira hafi veiðst af smærri gulllaxi undanfarin ár enáður og hafi meðallengd í afla minnkað um 5 cm frá árunum 1997-1998. Fyrriábendingar um að varúðar sé þörf voru áréttaðar, en ekki voru gerðar tillögurum hámarksafla við veiðar á stofninum fyrir fiskveiðiárin 2006/2007, 2007/2008og 2008/2009, svo sem ofangreind tafla ber með sér. Eins og ofangreind tafla ber með sér veiddust 8.800 tonn afgulllaxi fiskveiðiárið 2008/2009, sem bendir til aukins áhuga á veiðunum. Umvorið 2010 var ljóst að afli fiskveiðiársins 2009/2010 stefndi í að verðaumtalsvert meiri en næstu ár þar á undan, þar sem sérhæfð skip höfðu náð góðumárangri við veiðarnar. Hinn 31. ágúst 2009 sendifyrirsvarsmaður stefnanda tölvubréf til þáverandi sjávarútvegsráðherra þar semóskað var eftir útskýringum á því hvers vegna gulllax hefði ekki veriðkvótasettur í íslenski lögsögu í samræmi við tillögur Hafrannsóknarstofnunar.Nokkrar útgerðir hefðu sérhæft sig í veiðum á þessari tegund og nú væri afkomuaf þessum veiðum ógnað, því margar útgerðir sem lítið eða ekkert hefðu stundaðþessar veiðar hygðust fara að gera það af fullum krafti. Í svari ráðuneytisins frá 16.september 2009 kemur fram að ráðherra hefði ekki talið tilefni til þess aðkvótasetja gulllax og teldi veiðunum nægilega stjórnað með gildandi reglugerðsem um veiðarnar fjölluðu, nr. 717/2000, með síðari breytingum. Í 1. gr.þeirrar reglugerðar sagði að leyfi til gulllaxveiða skyldu gefin út fyrir hvertfiskveiðiár en ráðherra væri heimilt að fela Fiskistofu að fella úr gildi öllleyfi til gulllaxveiða væri talin ástæða til að takmarka veiðarnar eðaendurskipuleggja stjórn á þeim.Með bréfi sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneytisins tilHafrannsóknarstofnunar, dags. 6. maí 2010, gerði ráðuneytið stofnuninni greinfyrir því að heildarveiði á gulllaxi stæði í 13.656 tonnum hinn 30. apríl 2010og að til skoðunar væri af hálfu ráðuneytisins, hvort og til hvaða aðgerða yrðigripið í ljósi þess að veiðarnar væru orðnar talsvert meiri en ráðgjöfHafrannsóknarstofnunar kvað á um. Var af þessu tilefni óskað eftir athugasemdumstofnunarinnar. Í svariHafrannsóknarstofnunar 14. maí 2010 kom fram að ekki lægju fyrir gögn tilað meta stofnstærð gulllax og ríkti því óvissa um afrakstursgetu stofnsins.Vísitölur úr stofnmælingum botnfiska í mars og október, afli á sóknareininguveiðiskipa ásamt aldri og lengdardreifingum úr afla benti þó til þess að afliumfram ráðgjöf, 8000 tonn, væri meiri en árleg afrakstursgeta stofnsins.Stofnunin hvatti því ráðuneytið til að grípa nú þegar til aðgerða til verndargulllaxstofninum með því að stöðva veiðar.Með bréfi 25. maí 2010 fól ráðherra Fiskistofu, með heimild í2. mgr. 1. gr. reglugerðar nr. 717/2000, að fella öll leyfi til veiða águlllaxi með botnvörpu úr gildi. Sams konar ákvarðanir voru teknarfiskveiðiárin 2011/2012 og 2012/2013. Hinn 27. maí 2010 var send útfréttatilkynning þar sem fram kom að með vísan til 2. mgr. 1. gr. reglugerðar717/2000 um veiðar á gulllaxi hefði sjávarútvegsráðherra falið Fiskistofu aðfella niður öll leyfi til gulllaxveiða frá og með 7. júní 2010. Ítilkynningunni sagði að ástæðan væri ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar um aflafiskveiðiárið 2009/2010. Samkvæmt upplýsingum Fiskistofu hefði heildarveiði águlllaxi á tímabilinu 1. september 2009 til 30. apríl 2010 verið orðin 13.656tonn. Hinn14. september 2012 sendi stefnandi sjávarútvegsráðuneytinu erindi um aðfyrrverandi sjávarútvegsráðherra hafi borið að úthluta aflahlutdeild í gulllaxifyrir fiskveiðiárið 2009/2010. Við þá úthlutun hefði átt að byggja áaflareynslu fiskveiðiáranna 2006/2007, 2007/2008 og 2008/2009. Krafðiststefnandi að aflahlutdeild í gulllaxi yrði úthlutað strax miðað við þærforsendur. Erindið var ítrekað með bréfi 7. desember 2012.Hinn 26. ágúst 2013 setti sjávarútvegsráðherra reglugerð nr. 768/2013 um (2.) breytingu á reglugerð nr.662/2013, um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2013/2014. Samkvæmt 6. gr.reglugerðar nr. 768/2013 var sett ákvæði til bráðabirgða við reglugerð nr.662/2013 um að fyrir upphaf fiskveiðiársins 2013/2014 skyldu fiskiskipum, semaflareynslu hefðu í blálöngu, gulllaxi og litla karfa, innan íslenskrarfiskveiðilögsögu, á fiskveiðitímabilinu 16. ágúst 2010 til 15. ágúst 2013,úthlutað aflahlutdeild í þessum tegundum á grundvelli veiðireynslu þeirra, sbr.1. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Með bréfum dags. 28. ágúst 2013 tilkynnti Fiskistofastefnanda um fyrirhugaða úthlutun aflahlutdeilda í gulllaxi á skip stefnanda,sem byggð var á aflareynslu á tímabilinu 16. ágúst 2010 til 15. ágúst 2013.Skyldi framkvæmd úthlutunar fara þannig fram, að í upphafi fiskveiðiársins2013/2014 myndi Fiskistofa úthluta 80% af áætluðu aflamarki. Var Gnúpi GK11(1579) úthlutað 114.878 kg miðað við áætlaða hlutdeild sem væri 1,8854646%.Þá var Hrafni Sveinbjarnarsyni GK 255 (1972) úthlutað 240.982 kg miðað viðáætlaða hlutdeild sem væri 3,9551959%. Þá var Hrafni GK 111 (1628) úthlutað302.370 kg miðað við áætlaða hlutdeild sem væri 4,9627519%. Var stefnandaveittur kostur á að gera athugasemdir við fyrirhugaða úthlutun til 1. október2013, en fram kom í bréfi Fiskistofu að stofnunin skyldi eigi síðar en 1.nóvember 2013 senda útgerðarmönnum tilkynningu um endanlega úthlutunaflahlutdeilda í gulllaxi.Með tölvupósti hinn 30. september 2013 gerði stefnandiathugasemdir við framangreinda úthlutun og taldi að úthlutun aflahlutdeildahefði átt að fara fram fyrir fiskveiðiárið 2009/2010 og að byggja hefði átt áaflareynslu síðustu fiskveiðiára þar á undan. Gerði stefnandi þá kröfu aðaflahlutdeild í gulllaxi yrði úthlutað miðað við aflareynslu fiskveiðiáranna2006/2007, 2007/2008 og 2008/2009.Hinn 22. október 2013 svaraði Fiskistofa tölvubréfi stefnandaog kom þar fram, með vísan til áðurnefnds ákvæðis til bráðabirgða við reglugerðnr. 662/2013, að einungis sá afli sem fenginn væri á tímabilinu 16. ágúst 2010til 15. ágúst 2013 yrði lagður til grundvallar við aflahlutdeild skips ogjafnframt að Fiskistofu væri ekki heimilt að miða úthlutun aflahlutdeildar ígulllaxi við annað tímabil en kemur fram í reglugerðinni. Þá kom fram aðákvörðunin væri kæranleg til ráðuneytisins innan þriggja mánaða frá því kærandabarst tilkynning um ákvörðunina, sbr. 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr.37/1993.Með bréfum, dags. 31. október 2013, tilkynnti Fiskistofastefnanda um endanlega úthlutun aflahlutdeilda í gulllaxi á skip stefnanda.Fram kom einnig að ákvörðunina mætti kæra til ráðuneytisins innan þriggjamánaða frá því kæranda barst tilkynning um hana, sbr. 26. gr. stjórnsýslulaga.Hinn 8. janúar 2014 gerði stefnandi athugasemdir við ákvörðunum úthlutun á aflahlutdeildum í gulllaxi. Fór stefnandi fram á við ráðherra, aðhann beitti sér fyrir því að koma úthlutuninni í „lögmætt horf og stöðviyfirstandandi úthlutun á aflahlutdeild og úthluti aflahlutdeild miðað viðaflareynslu fiskveiðiáranna 2006/2007, 2007/2008 og 2008/2009“. Að öðrum kostiværi stefnanda nauðugur einn sá kostur að höfða skaðabótamál á hendur ríkinu ogkrefjast bóta fyrir það tjón sem stefnandi hefði óumdeilanlega orðið fyrir ogíslenska ríkið bæri ábyrgð á. Með kæru, dags. 21. janúar 2014,kærði stefnandi ákvörðun Fiskistofu 22. október 2013 um að hafna kröfu hans umað aflahlutdeild í gulllaxi fyrir fiskveiðiárið 2013/2014 yrði úthlutað miðaðvið aflareynslu fiskveiðiáranna 2006/2007, 2007/2008 og 2008/2009.Hinn 7. febrúar 2014 svaraði ráðuneytið bréfi stefnanda ogkom þar meðal annars fram, að ráðuneytið myndi taka málið til meðferðar semstjórnsýslukæru, sem þá hafði borist ráðuneytinu, dags. 21. janúar 2014. Hinn 3. október 2014 kvað ráðuneytið upp stjórnvaldsúrskurðþar sem framangreindri kæru stefnanda var vísað frá ráðuneytinu. Í úrskurðinumsegir m.a. að líta yrði svo á að í kærunni væri í raun krafist að ráðherraafturkallaði eða felldi úr gildi ákvæði 6. gr. reglugerðar nr. 768/2013 ogsetti með nýrri reglugerð aðrar reglur um úthlutun á aflahlutdeildum ígulllaxi. Tekið er fram að setning reglugerðar teljist ekki stjórnvaldsákvörðunog jafnframt að í 2. málslið 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga sé sérstaklegatekið fram að lögin gildi ekki um samningu reglugerða eða annarra almennrastjórnvaldsfyrirmæla. Í ljósi þessa var talið rétt að vísa kærunni fráráðuneytinu án frekari úrskurðar.Með bréfi dags. sama dag, það er 3. október 2014, svaraðiráðuneytið tilteknum athugasemdum sem komu fram í stjórnsýslukærunni, dags. 21.janúar 2014. Í bréfinu kemur fram að við setningu reglugerðar nr. 768/2013 hafim.a. verið litið til þeirrar veiðiráðgjafar sem lá fyrir um gulllaxstofninn ogþeirrar reynslu sem skapast hefði við veiðar á honum, en hann hefði veriðvannýttur fram til fiskveiðiársins 2009/2010. Séð í ljósi þessa hafi ráðherratalið rétt að mæla fyrir um hlutdeildarsetningu stofnsins fyrir fiskveiðiárið2013/2014. Með vísan til þessa yrði að hafna með öllu að umrædd setningaflahlutdeildar í gulllaxi hafi verið haldin annmörkum. Stefnandi sættir sig ekki viðframangreint og telur skip sín hafa verið hlunnfarin um aflahlutdeild ígulllaxstofninum. Höfðar hann því skaðabótamál þetta. IIStefnandikveður mál þetta snúast um það að stefnandi hafi stundað veiðar á gulllaxi fráárinu 1997 og byggt upp þekkingu og markað fyrir afurðina. Hann telur aðhagsmunum hans hafi verið verulega raskað með því að úthlutun aflahlutdeildar ígulllaxi fór ekki fram í samræmi við ákvæði laga um stjórn fiskveiða. Stefnanditelur að fyrirséð hafi verið, í síðasta lagi á fiskveiðiárinu 2009/2010, aðnauðsynlegt væri að takmarka veiðar á gulllaxi til að tryggja viðgang stofnsinsog hagkvæmar veiðar í samræmi við markmið laga um stjórn fiskveiða. Samkvæmt1. ml. 1. mgr. 3. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða skal ráðherra, aðfengnum tillögum Hafrannsóknastofnunar ákveða með reglugerð þann heildaraflasem veiða má á ákveðnu tímabili eða vertíð úr þeim einstökum nytjastofnum viðÍsland sem nauðsynlegt er talið að takmarka veiðar á. Í fyrri ml. 1. mgr. 9.gr. sömu laga segir að séu veiðar takmarkaðar skv. 3. gr. laganna á tegundumsjávardýra sem samfelld veiðireynsla sé á, en ekki hafa áður verið bundnarákvæðum um leyfðan heildarafla, skuli aflahlutdeild úthlutað á grundvelliaflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila. Stefnandibyggir aðalkröfu sína á því að þáverandi sjávarútvegsráðherra hafi með saknæmumog ólögmætum hætti látið hjá líða að ákveða heildarafla í gulllaxi fyrirfiskveiðiárið 2009/2010 á grundvelli tillögu Hafrannsóknastofnunar og úthlutaaflahlutdeild í stofninum á grundvelli aflareynslu síðustu þriggjaveiðitímabila þar á undan.Hafrannsóknastofnunhafi gefið út veiðiráðgjöf fyrir fiskveiðiárið 2009/2010 hinn 5. júní 2009. Íþeirri skýrslu hafi Hafrannsóknastofnun gert tillögu um hámarksafla fyrirfiskveiðiárið 2009/2010, en slíkt hafði stofnunin ekki gert síðustu þrjú ár þará undan. Einnig brá svo við að veiði á fiskveiðiárinu 2008/2009 jókst mikið fráárunum á undan og endaði með að vera umfram ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar fyrirkomandi fiskveiðiár. Stefnandibyggir á því að við þær aðstæður sem uppi voru sumarið 2009 hafi þáverandisjávarútvegsráðherra verið skylt að kveða á um hámarksafla fyrir gulllax komandifiskveiðiár og það hafi hann átt að gera fyrir 1. ágúst 2009, sbr. ákvæði 1. og2. mgr. 3. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Telja verði óumdeilt að áþeim tíma hafi verið fyrir hendi samfelld veiðireynsla á gulllaxi. Ráðherrahafi því borið að úthluta aflahlutdeild á grundvelli veiðireynslu síðustuþriggja ára sem gilda átti fyrir komandi fiskveiðiár, sbr. 1. mgr. 9. gr. laganr. 116/2006. Stefnanditelur ákvæði 1. mgr. 3. gr. og 1. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006, og skýringarmeð þeim í greinargerð, afdráttarlaus um skyldu ráðherra til að ákveða aflamarkog úthluta aflahlutdeild ef Hafrannsóknastofnun gerir tillögu um takmörkun áheildarafla. Í öllu falli hafi ráðherra ekki getað, án frekari sjálfstæðrarrannsóknar eða rökstuðnings, vikið frá tillögum Hafrannsóknastofnunar umhámarksafla. Ekki stoðar fyrir ráðherra að vísa einungis til þeirrar skoðunarsinnar að álit Hafrannsóknastofnunar séu ekki bindandi. Með 1. mgr. 3. gr. laganr. 116/2006 sé rannsóknarskyldu stjórnsýslulaga varðandi nauðsyn að takmarkafiskveiðar og ráðgjöf um heildarafla lögð á herðar Hafrannsóknastofnun sem býryfir einstakri sérþekkingu til að stunda slíkar rannsóknir og sé falið þaðhlutverk í lögum, sbr. 17. gr. laga nr. 64/1965 um rannsóknir í þáguatvinnuveganna. Til að ráðherra hefði verið heimilt að víkja frá álitiHafrannsóknastofnunar hefðu þurft að vera málefnaleg sjónarmið og sjálfstæðrannsókn ráðherra, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sem hnekktiniðurstöðum og mati Hafrannsóknastofnunar. Ekkert liggi fyrir um slík sjónarmiðeða rannsóknir og verður stefndi að bera af því hallann. Fyrirsvarsmaðurstefnanda sendi tölvubréf 31. ágúst 2009 til þáverandi sjávarútvegsráðherra þarsem óskað var eftir útskýringum á því hvers vegna gulllax hefði ekki verið kvótasetturí íslenski lögsögu í samræmi við framangreindar tillögur Hafrannsóknastofnunar.Í svari ráðuneytisins kom fram að ráðherra hefði ekki talið tilefni til þess aðkvótasetja gulllax og teldi veiðunum nægilega stjórnað með gildandi reglugerðsem um veiðarnar fjölluðu, nr. 717/2000, með síðari breytingum. Ádaginn kom að í stað þess að fara að gildandi lögum, kveða á um leyfileganheildarafla fyrir fiskveiðiárið 2009/2010 og úthluta aflaheimildum í gullaxi,leitaðist ráðherra við að stýra gulllaxveiðum með því að fella leyfi skipa tilgulllaxveiða úr gildi þegar tilteknum heildarafla var náð, sbr. tilkynningardags. 27. maí 2010, 28. febrúar 2011, 29. nóvember 2011 og 12. mars 2013, ogvísaði ráðherra í því sambandi til 1. gr. reglugerðar nr. 717/2000. Stefnanditelur að engin heimild hafi verið, né sé, til þess í lögum að stýra fiskveiðummeð þeim hætti að veiðar séu veittar frjálsar en leyfi síðan afturkölluð eftirað veiði hefur farið fram úr tilteknu viðmiði. Meðþessu fyrirkomulagi við stjórn veiða á gulllaxi skapaði ráðherra aðstæður þarsem keppst var um að „búa sér til aflareynslu“ í stað þess að hún tæki mið afhefðbundnum veiðum áður en nauðsyn til að takmarka þær skapaðist. Báru veiðar áfiskveiðiárinu 2009/2010 þess augljós merki, sem og veiði næstu fiskveiðiára.Voru þær kappveiðar, sem stundaðar voru, beinlínis andstæðar markmiðum laga umstjórn fiskveiða um hagkvæmni og verndun veiðistofna. Urðu veiðar á gulllaxi áfiskveiðiárinu 2009/2010 tvöfalt meiri en Hafrannsóknastofnun ráðlagði ogstofnaði ráðherra afkastagetu stofnsins í hættu með framgöngu sinni. Þráttfyrir það hélt ráðherra áfram að beita eigin aðferð við veiðistjórnun næstuþrjú árin. Varð veiði á þessu tímabili almennt 50% umfram ráðleggingarHafrannsóknastofnunar og kappið við veiðarnar slíkt að veiðitímabilið styttiststöðugt og tók ekki mið af því hvenær væri hagkvæmast að veiða og vinna gulllaxmeð tilliti til vaxtar og markaða. Þannig voru gulllaxveiðar til að myndastöðvaðar hinn 29. nóvember 2011 fiskveiðiárið 2011/2012 og þá ekki leyfðar aðnýju fyrr en 1. september 2012. Röskuðust verulega þeir markaðir sem stefnandihafði byggt upp fyrir afurðina af þessum sökum, enda gat hann ekki lengurtryggt jafnt framboð afurða. Stefnanditelur að með framgöngu sinni hafi ráðherra raskað þeim grundvelli sem úthlutunaflahlutadeildar á að byggja á, þ.e. að hún endurspegli hefðbundnar veiðar áviðmiðunartímanum og að það sé sú veiðireynsla sem skapi grundvöll að heimildumtil veiða í aflamarkskerfinu. Einnig að aflahlutdeild sé strax úthlutað þegarþörf skapast fyrir takmörkun á veiðum þannig að takmörkunin sem slík raski semminnst þeim hagsmunum sem byggðir hafa verið upp af veiðum og vinnslu fram aðþeim tíma. Var það fyrirkomulag sem ráðherra tók upp við stjórn veiða á gulllaxiá þessum tíma augljóslega andstætt lögum nr. 116/2006 og markmiðum að baki þeimlögum. Stefnandivar frumkvöðull í veiðum á gulllaxi og hafði ráðstafað miklum tíma og fjármunumí slíkar veiðar. Á þeim tíma sem ráðherra takmarkaði heildarafla án þess að hlutdeildarsetjastofninn kom hann í veg fyrir að stefnandi fengi úthlutað aflahlutdeild miðaðvið þá reynslu sem hann hafði aflað sér á meðan eðlilegar veiðar á gulllaxivoru stundaðar. Gaf ráðherra öðrum reynsluminni aðilum, sem eytt höfðu litlumfjármunum í að byggja upp gulllaxveiðar, færi á að vinna sér inn miklavaranlega aflahlutdeild með kappsömum veiðum í stuttan tíma, vitandi aðstofninn yrði fljótlega hlutdeildarsettur. Alltframangreint mátti ráðherra vera ljóst. Vanrækti ráðherra með saknæmum ogólögmætum hætti skyldu sína til að úthluta aflaheimildum í gulllaxi. Miðarstefnandi við að þessi vanræksla hafi hafist í ágúst 2009 og ekki lokið fyrr ení ágúst 2013 er aflahlutdeild var úthlutað í gulllaxi. Þessi vanræksla olli þvíað skip stefnanda fengu úthlutað minni aflahlutdeild en þau hefðu fengið ágrundvelli veiðireynslu sinnar áður en takmarka þurfti veiðar. Stefnandi vísartil yfirlits yfir veiðar skipa hans síðustu 10 ár áður en afhlutdeild varúthlutað í gulllaxi. Eins og yfirlitið ber með sér minnkar hlutdeild stefnandaí heildarveiðum verulega eftir fiskveiðiárið 2008/2009 og allt til þess aðaflahlutdeild var úthlutað fyrir fiskveiðiárið 2013/2014, en sú úthlutun tókmið af veiðireynslu á tímabilinu frá 16. ágúst 2010 til 15. ágúst 2013.Stefnandibyggir á því að ráðherra geti ekki sótt heimild í 1. gr. reglugerðar nr.717/2000 fyrir þeirri aðferð við stjórnun veiða sem hann viðhafði á hinuumdeilda tímabili. Reglugerðin sé sett á grunni 2. mgr. 6. gr. laga nr. 79/1997um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands. Veitir hún ráðherra heimild til aðtakmarka notkun tiltekins veiðarfæris til að tryggja skynsamlega nýtingu stofnseða vegna skaðsemi sem veiðarfæri kann að hafa í för með sér fyrir nýtinguannarra stofna, getur ráðherra ákveðið að veiðar með tilteknu veiðarfæri séuháðar sérstöku leyfi Fiskistofu. Þósvo að telja verði að ráðherra geti stöðvað veiðar á tilteknum stofni ítengslum við endurskipulagningu á stjórn veiða, svo sem ákvæði 1. gr.reglugerðarinnar kveður á um, sé ráðherra ekki heimilt að gera þannstöðvunarrétt að aðferð við stjórn veiða svo sem liggur fyrir að ráðherra hafigert varðandi veiðar á gulllaxi. Stefnandibyggir einnig á því að það brjóti í bága við 1. mgr. 75. gr.stjórnarskrárinnar, sem áskilur að atvinnufrelsi sé aðeins settar skorður meðsettum lögum frá Alþingi, að ráðherra hafi ákveðið að stjórna veiðum á gulllaxiá fiskveiðiárunum 2009/2010 til 2012/2013 á grundvelli 1. gr. reglugerðar nr.717/2000. Stefnandibyggir mál sitt á almennum reglum skaðabótaréttar, þá einna helst sakarreglunniog þeim meginreglum sem gilda um skaðabótaábyrgð hins opinbera. Þá byggirstefnandi á 3. gr. og 9. gr. laga nr. 116/2006 og 65. gr. og 75. gr.stjórnarskrárinnar. III Í upphafi tekur stefndi fram aðfjallað sé um dómkröfur stefnanda í einu lagi, enda séu kröfurnar allargrundvallaðar á sömu málsástæðu, það er að stefnda hafi verið skylt aðhlutdeildarsetja gulllax á fyrra tímamarki en gert var. Eiga þannig neðangreindarmálsástæður stefnda við um varakröfur stefnanda, auk aðalkröfu hans.Ákvörðunstefnda um hlutdeildarsetningu í gulllaxi á fiskveiðiárinu 2013/2014 var byggðá lögum settum af Alþingi. Í 1. mgr. 9. gr. laga nr. 116/2006, um stjórnfiskveiða, kemur fram að verði veiðar takmarkaðar samkvæmt 3. gr. laganna átegundum sjávardýra sem samfelld veiðireynsla er á, en ekki hafa áður veriðbundnar ákvæðum um leyfðan heildarafla, skuli aflahlutdeild úthlutað ágrundvelli aflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila. Með veiðitímabilum sé áttvið fiskveiðiárið, sem hefst 1. september ár hvert og lýkur 31. ágúst á næstaári, sbr. 2. mgr. 3. gr. sömu laga. Þar sem aflahlutdeild í gulllaxi hafði ekkiáður verið úthlutað, var óheimilt við úthlutun aflahlutdeildar í gulllaxi, semfram fór við upphaf fiskveiðiársins 2013/2014, að miða við aflareynslu skipastefnanda á öðru tímabili en fram kemur í framangreindu ákvæði, þ.e.aflareynslu síðustu þriggja fiskveiðitímabila þar á undan. Umhlutdeildarsetningu á gulllaxi fiskveiðiárið 2013/2014 fór að öðru leytisamkvæmt 6. gr. reglugerðar nr. 768/2013 um (2.) breytingu á reglugerð nr.662/2013 um veiðar í atvinnuskyni fiskveiðiárið 2013/2014, sem sett er meðheimild í 1. mgr. 9. gr., sbr. 16. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða,með síðari breytingum, en þar sé mælt fyrir um hvaða upplýsingar skuli leggjatil grundvallar hlutdeildarsetningunni. Samkvæmt1. gr. reglugerðar nr. 717/2000 um veiðar á gulllaxi eru allar togveiðar águlllaxi í fiskveiðilandhelgi Íslands óheimilar nema að fengnu sérstöku leyfiFiskistofu. Í 2. mgr. 1. gr. segir svo að leyfi til gulllaxveiða skuli gefin útfyrir hvert fiskveiðiár, en ráðherra sé heimilt að fela Fiskistofu að fella úrgildi öll leyfi til gulllaxveiða, sé talin ástæða til að takmarka veiðarnar eðaendurskipuleggja stjórnun þeirra. Heimild til að leyfisbinda veiðar var áður ílögum um stjórn fiskveiða, sbr. 2. mgr. 4. gr. eldri laga nr. 39/1990. Viðsetningu laga nr. 79/1997, um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands, tóku þessifyrirmæli nokkrum breytingum, jafnframt því sem þau voru flutt úr lögum umstjórn fiskveiða í 2. mgr. 7. gr. laga nr. 79/1997. Þar sé kveðið á umsjálfstæða og víðtæka heimild ráðherra til að takmarka veiðar með leyfum átilteknum tegundum fiskistofna sem ástæða þykir til að takmarka. Í 2. mgr. 7.gr. laganna segir m.a.: „Sé talin þörf á að koma í veg fyrir staðbundnaofnýtingu á tilteknum stofni, óeðlilegan meðafla úr öðrum tegundum en veiðibeinist að eða önnur óæskileg áhrif veiða getur ráðherra ákveðið að veiðar úrtilteknum nytjastofni eða á tilteknu svæði séu háðar leyfi Fiskistofu. Sama ávið ef þörf er á að skipuleggja veiðar úr stofnum sem ekki er stjórnað meðskiptingu heildarafla milli einstakra skipa [….] t.d. vegna óvissu um veiðiþolviðkomandi stofns. [….].“Samkvæmt2. gr. reglugerðar nr. 717/2000 er einungis heimilt að veiða gulllax meðsmáriðinni botn- og flotvörpu, eins og nánar sé lýst í 5. gr. reglugerðarinnar,á ákveðnum svæðum úti fyrir Vestur- og Suðurlandi. Samkvæmt 4. gr.reglugerðarinnar er skipstjóra skylt að taka sýni með reglubundnum hætti, einsog nánar sé lýst, og senda Hafrannsóknastofnun til greiningar þegar að lokinniveiðiferð. Þessi fyrirmæli eru sett samkvæmt heimild í 2. mgr., sbr. 1. mgr. 6.gr. laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands nr. 79/1997 og standa engin röktil þess að þeim verði ekki beitt við stjórn veiða í stofna eins og gulllaxinn,eða að slík veiðistjórn sé með einhverjum hætti ólögmæt vegna breytinga á eldrilögum um stjórn fiskveiða.Áþví tímamarki sem deilt sé um í þessu máli, var að mati stefnda um það ástandað ræða, sem tilgreint sé í framangreindu ákvæði 2. mgr. 7. gr. laga um veiðarí fiskveiðilandhelgi Íslands og ekki tilefni til að takmarka veiðar úrstofninum með hlutdeildarsetningu. Á fiskveiðiárinu 2009/2010 var ekki tilefnitil að hlutdeildarsetja gulllaxstofninn samkvæmt 1. mgr. 9. gr. laga nr.116/2006, en það má sjá m.a. af upplýsingum um ástand stofnsins og nýtingu áfiskveiðiárunum 2001/2002 til og með 2008/2009. Í árlegu ritiHafrannsóknastofnunar, Nytjastofnar sjávar 2013/2014, Aflahorfur fiskveiðiárið2014/2015, má sjá að stofnunin gaf út ráðgjöf fyrir gulllaxstofninn áfiskveiðiárunum 2001/2002 til og með 2005/2006, en á þeim fiskveiðiárum varnýting stofnsins langt undir því aflahámarki sem Hafrannsóknastofnun gerðitillögur um. Á fiskveiðiárunum 2006/2007 til og með 2008/2009 gaf stofnuninenga ráðgjöf út fyrir gulllaxstofninn, heldur merkti hann í ritinu með orðinu„Varúð“, án þess að gera tillögur að aflahámarki, en samkvæmt því voru engar haldbærarupplýsingar fyrir hendi sem gáfu tilefni til að hlutdeildarsetja stofninn fyrirþau fiskveiðiár.Afhálfu stefnanda sé vísað til ráðgjafar Hafrannsóknastofnunar fyrirfiskveiðiárið 2009/2010 og talið að á þeim tímapunkti hafi verið nauðsynlegt aðákveða heildarafla í stofninn og mæla fyrir um setningu aflahlutdeilda í hann,sbr. 3. og 9. gr. laga um stjórn fiskveiða. Með þessu sé að mati stefnda litiðfram hjá því, að Hafrannsóknastofnun hafði fyrst sett fram tillögu aðaflaviðmiðun fyrir gulllax mörgum árum fyrr eða fyrir fiskveiðiárið 1998/1999,en þá var lagt til að aflinn á fiskveiðiárinu færi ekki yfir 6.000 tonn. Einsog rakið hefur verið hér að framan, þá var frá aldamótum og fram tilfiskveiðiársins 2005/2006 lagt til að afli við veiðar færi ekki yfir 12.000tonn. Ástæðan fyrir því að stofnunin gerði ekki tillögu um tilteknaaflaviðmiðun fyrir fiskveiðiárin 2005/2006 til og með 2008/2009, virðist verasú að verulega dró úr veiðum á stofninum á þessum árum, fram að síðastnefndafiskveiðiárinu, þegar veiðin jókst aftur. Ráðgjöfin fyrir fiskveiðiárið2009/2010 var þannig engin stefnumarkandi ákvörðun af hálfu stofnunarinnar,heldur fylgdi og var í samræmi við ráðgjöf hennar yfir lengra tímabil og þáþekkingu sem byggst hefur upp um ástand stofnsins. Af skýrslum stofnunarinnarsýnist raunar ljóst að þekking á stofninum hafi aukist nokkuð á árunum 2010 til2012, m.a. vegna aukinna veiða og þar með aukins fjölda veiðisýna. Með því varðtil traustari grundvöllur veiðiráðgjafar, sem var meðal þess sem litið var tilvið ákvörðun um setningu reglugerðar nr. 768/2013.Í 1.mgr. 3. gr. laga nr. 116/2006 sé kveðið á um að ráðherra skuli, að fengnumtillögum Hafrannsóknarstofnunar, ákveða með reglugerð þann heildarafla semveiða má á ákveðnu tímabili eða vertíð úr þeim einstökum nytjastofnum viðÍsland sem nauðsynlegt sé talið að takmarka veiðar á. Samkvæmtþessu stendur ráðherra frammi fyrir mati á „nauðsyn“ þess að veiðar verðitakmarkaðar á tilteknum nytjastofni og við matið nýtur ráðherra álits sérfróðsaðila, Hafrannsóknastofnunar. Í skýringum með frumvarpi því sem varð að lögumnr. 38/1990 um stjórn fiskveiða, sagði að ráðherra bæri að taka ákvörðun sínaað fenginni tillögu stofnunarinnar, en væri ekki bundinn við að fara eftirþeirri tillögu. Þaðað Hafrannsóknastofnun komi fram með tillögu um tiltekna aflaviðmiðun þýðirekki að þegar af þeirri ástæðu sé nauðsynlegt að takmarka veiðar á viðkomandistofni með ákvörðun um leyfilegan heildarafla. Hefði þá væntanlega þurft aðmiða við mun fyrra tímamark en stefnandi byggir á, þar sem Hafrannsóknastofnunkom fyrst fram með tillögu að aflahámarki fyrir fiskveiðiárið 1997/1998. Það séað sjálfsögðu efnisinntak ráðgjafarinnar hverju sinni sem hefur þýðingu. Þæraðstæður sem séu uppi við veiðar á stofninum verði síðan að skoða í ljósimarkmiða laganna um „verndun og hagkvæma nýtingu“ nytjastofna og að tryggjaskuli „trausta atvinnu og byggð í landinu“, sbr. 1. gr. laga nr. 116/2006.Ráherra geti verið rétt, við vissar aðstæður, að líta, auk veiðiráðgjafar, tilþess hvernig reynsla hefur verið af veiðunum, hvernig afli hefur þróast,hvernig afkoma hefur verið við veiðarnar o.fl., en þau sjónarmið sem heimilt séað líta til við ákvörðunina ráðast eðlilega af aðstæðum hverju sinni.Meðhliðsjón af öllu framangreindu sé því hafnað af hálfu stefnda að honum hafiverið skylt að ákveða hlutdeildarsetningu gulllaxstofnsins fyrir fiskveiðiárið2009/2010 og er öllum málsástæðum stefnanda þar um hafnað.Þvísé einnig alfarið hafnað af hálfu stefnda að hann hafi með nokkrum hætti brotiðgegn 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi, enda var ákvæði 1.gr. reglugerðar nr. 717/2000 sett samkvæmt skýrri lagaheimild, eins og rakiðhefur verið, og vísast til umfjöllunar þar um.Meðvísan til þess sem rakið hefur verið, var stefnda rétt að ákveðahlutdeildarsetningu fyrst fyrir árið 2013/2014 og bar við þáhlutdeildarsetningu að miða við veiðireynslu þriggja fiskveiðiára þar á undan ísamræmi við 1. mgr. 9. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 116/2006. Ber því samkvæmtöllu framansögðu að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda.Tilstuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísast til XXI. kafla laga nr. 91/1991um meðferð einkamála.IVÍ máli þessu krefst stefnandi þess að viðurkennd verðiskaðabótaskylda stefnda á tjóni stefnanda vegna þess að aflahlutdeild ígulllaxi var ekki úthlutað til stefnanda á grundvelli veiðireynslu sem hannöðlaðist frá 16. ágúst 2006 til 15. ágúst 2009. Í tveimur varakröfum stefnandaeru hafðar uppi kröfur um viðurkenningu skaðabótaskyldu á sama grunni miðað viðönnur tímamörk, í fyrsta lagi miðað við veiðireynslu stefnanda frá 28. maí 2007til 27. maí 2010 og í öðru lagi frá 8. júní 2007 til 7. júní 2010. Stefnandi reisir dómkröfur sínar á því að stefnda hafi veriðskylt samkvæmt 1. mgr. 3. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, aðhlutdeildarsetja gulllaxstofninn fyrir fiskveiðiárið 2009/2010. Í fyrstuvarakröfu byggir stefnandi á því að stefnda hafi verið skylt aðhlutdeildarsetja gulllaxstofninn eftir að hann tók ákvörðun um að stöðvaveiðarnar með tilkynningu dags. 27. maí 2010. Í annarri varakröfu stefnanda er byggtá því að stefnda hafi borið að hlutdeildarsetja stofninn frá því leyfi tilveiða voru felld úr gildi 7. júní 2010. Í öllum tilvikum byggir stefnandi á þvíað stefnda hafi borið að úthluta aflahlutdeild á grundvelli aflareynslu síðustuþriggja veiðitímabila þar á undan og vísar til 1. mgr. 9. gr. laga nr.116/2006. Stefndi hafnar kröfum stefnanda og telur að þar semaflahlutdeild hafi ekki verið úthlutað fyrr en við upphaf fiskveiðiársins2013/2014 hafi borið að miða við aflareynslu þriggja síðustu fiskveiðitímabilaþar á undan. Stefndi vísar til þess að hlutdeildarsetningin á gullaxinum fyrirfiskveiðiárið 2013/2014 hafi að öðru leyti farið eftir 6. gr. reglugerðar nr.768/2013 um (2.) breytingu á reglugerð nr. 662/2013 um veiðar í atvinnuskynifiskveiðiárið 2013/2014, sem sett hafi verið með heimild í 1. mgr. 9. gr., sbr.16. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, með síðari breytingum. Veiðum á nytjastofnum sjávar við Ísland er stýrt með margskonar hætti. Þá eru í gildi margvíslegar reglur um veiðisvæði, veiðitíma ogveiðarfæri, sem er meðal annars ætlað að hafa áhrif á aflamagn í einstökumnytjastofnum. Veiðum getur verið stýrt með því að Fiskistofa gefur út sérstökleyfi, samanber til dæmis 1. gr. reglugerðar um veiðar á gulllaxi nr. 717/2000,sem sett er með stoð í lögum nr. 79/1997 um veiðar í fiskveiðilandhelgiÍslands. Einnig getur veiðum verið stýrt með ákvörðun heilarafla og setninguaflahlutdeilda svo sem stefnandi krefst, sbr. 3 og 9. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða. Sem dæmi um þessa stýringu vísast tilreglugerðar nr. 768/2013 um (2) breytingu á reglugerð nr. 662/2013 um veiðar íatvinnuskyni fiskveiðiárið 2013/2014 (blálanga, karfi og gulllax), sem sett ermeð stoð í lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða.Samkvæmt gögnum málsins setti Hafrannsóknastofnun fyrst framtillögur um aflaviðmiðun fyrir gulllax fyrir fiskveiðiárið 1998/1999, en þá varlagt til að aflinn á fiskveiðiárinu færi ekki yfir 6.000 tonn. Áfiskveiðiárunum 1999/2000 til 2005/2006 lagði Hafrannsóknastofnun til að aflinnyrði takmarkaður við 12.000 tonn á hverju fiskveiðiári. Í skýrsluHafrannsóknastofnunar um nytjastofna sjávar fyrir fiskveiðiárin 2006 til 2009,þ.e. þrjú fiskveiðitímabil, kemur fram að stofnunin ítreki fyrri ábendingar umað varúðar sé þörf við nýtingu gulllaxstofnsins, en leggur ekki fram tillögurum heildaraflamark fyrir þessi þrjú fiskveiðitímabil. Frá og meðfiskveiðitímabilinu er hófst 2009 til og með fiskveiðitímabilinu 2015, þ.e. sexfiskveiðitímabil er tillaga stofnunarinnar 8.000 tonn á hverju fiskveiðiári aðfrátöldu fiskveiðitímabilinu 2011/2012 er stofnunin gerði tillögu um 6.000tonn. Því hefur Hafrannsóknastofnun, allt frá fiskveiðiárinu 1998/1999, settfram tillögur um aflaviðmiðun í tonnum, ef frá eru talin fiskveiðitímabilin þrjúá árunum 2006/2009, er Hafrannsóknastofnum taldi að varúðar væri þörf. Eins ogfram kemur í athugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 116/2006 erráðherra ekki bundinn af tillögum Hafrannsóknastofnunar. Hafnað er þeirrimálsástæðu stefnanda að ráðherra þurfi sérstaka rannsókn eða rökstuðning verðihann ekki við tillögum Hafrannsóknarstofnunar. Það verður að líta til þess aðveiðunum á nytjastofnum er stýrt með mismunandi hætti og ráðherra hefur skýra,rúma og sjálfstæða valdheimild til að leyfisbinda veiðar og er ekki bundinn aftillögum Hafrannsóknastofnunar við töku ákvörðunar um heildarafla. Þá berráðherra einnig að hafa markmið laga um stjórn fiskveiða að leiðarljósi, þ.e.að stuðla að verndun og hagkvæmari nýtingu nytjastofna og tryggja með þvítrausta atvinnu og byggð í landinu. Engin lagaskylda, hvorki eftir lögum umstjórnun fiskveiða né öðrum lögum á því sviði, né stjórnsýslulögum leggur þáskyldu á ráðherra að afla álits annarra telji hann að ekki eigi að fara eftireftir tillögum Hafrannsóknastofnunar.Stefnandibyggir aðalkröfu sína á því að þáverandi sjávarútvegsráðherra hafi með saknæmumog ólögmætum hætti látið hjá líða að ákveða heildarafla í gulllaxi fyrirfiskveiðiárið 2009/2010 á grundvelli tillögu Hafrannsóknastofnunar og úthluta aflahlutdeildí stofninum á grundvelli aflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila þar á undan.Virðist stefnandi byggja á því að á fiskveiðitímabilunum 2006/2007, 2007/2008og 2008/2009 hafi Hafrannsóknastofnun ekki komið með tillögu um aflamark heldureinungis tilgreint að varúð skyldi höfð uppi. Einnig bendir stefnandi á, aðveiði á fiskveiðiárinu 2008/2009 hafi aukist mikið frá árunum á undan og endaðmeð að vera umfram ráðgjöf Hafrannsóknastofnunar fyrir komandi fiskveiðiár. Viðþessar aðstæður sem uppi voru sumarið 2009 hafi ráðherra verið skylt að kveða áum hámarksafla fyrir gulllax á komandi fiskveiðiári. Undirliggjandi þessarimálsástæðu stefnanda er sú staðreynd, að aðrar útgerðir hófu veiðar á gulllaxiá þessum tíma og öfluðu sér þar með veiðireynslu, sem varð til þess aðhlutdeild stefnanda minnkaði. Þaðað Hafrannsóknastofnun kom ekki með tillögur í tonnum talið fyrirfiskveiðitímabilin þrjú frá 2006 til 2009, heldur hvatti til þess að varúð yrðisýnd í veiðum á þeim árum breytir því ekki, að Hafrannsóknastofnun setti fyrstfram tillögur um aflaviðmiðun fyrir gulllax mörgum árum fyrr. RáðgjöfHafrannsóknastofnunar byggist upp á áratuga þekkingu á ástandigulllaxstofnsins, auknum veiðum og þar með auknum fjölda veiðisýna er stofnuninfékk. Ekki verður séð að annað hafi vakað fyrir Hafrannsóknastofnun er húngerði tillögu um 8.000 tonna afla fyrir fiskveiðitímabilið 2009/2010 en fylgtværi ráðgjöf þeirri sem gefin hafði verið undanfarinn áratug. Ráðherra gat ekkivitað fyrir fram um þann mikla afla sem varð fram til 7. júní 2010 er veiðarvoru stöðvaðar. Ekki verður séð að ráðherra hefði borið á þeim tímapunkti erstefnandi krefst, að úthluta aflahlutdeild á grundvelli veiðireynslu þriggjaára á undan, fremur en á öðrum tímapunkti. Því verður ekki fallist á það meðstefnanda, að ráðherra hafi borið, með vísan til 3. og 9. gr. laga um stjórnfiskveiða nr. 116/2006, að ákveða heildarafla í gulllaxi á þeim tímapunkti semhann krefst, það er fyrir fiskveiðiárið 2009/2010, frekar en þeim tíma sem þaðvar gert, það er fyrir fiskveiðiárið 2013/2014. Einsog að framan greinir var gulllaxafli einkum sem meðafli í botnvörpu viðkarfaveiðar. Árið 1997 hófust beinar veiðar á tilraunaleyfum, og með reglugerðnr. 717/2000 um veiðar á gulllaxi var ákveðinni stjórn komið á gullfiskveiðar.Samkvæmt 1. gr. reglugerðarinnar voru allar togveiðar á gulllaxi ífiskveiðilandhelginni óheimilar nema að fengnu sérstöku leyfi Fiskistofu. Í 2.mgr. sömu greinar kemur fram að leyfi til gulllaxveiða skuli gefin út fyrirhvert fiskveiðiár, en ráðherra sé heimilt að fela Fiskistofu að fella úr gildiöll leyfi til gulllaxveiða ef talin er ástæða til að takmarka veiðarnar eðaendurskipuleggja stjórnun þeirra. Samkvæmt 8. gr. reglugerðarinnar var hún settmeð heimild í 2. mgr. 6. gr. laga um veiðar í fiskveiðilandhelgi Íslands nr.79/1997. Ef til vill má segja að lagastoð reglugerðarinnar sé fremur að finna í2. mgr. 7. gr. sömu laga, en það breytir því ekki að telja verður aðreglugerðin hafi lagastoð. Í 2. mgr. 7. gr. laganna segir meðal annars að verðitalin þörf á að koma í veg fyrir staðbundna ofnýtingu á tilteknum stofni,óeðlilegan meðafla úr öðrum tegundum en veiði beinist að eða önnur óæskilegáhrif veiða geti ráðherra ákveðið að veiðar úr tilteknum nytjastofni eða átilteknu svæði séu háðar leyfi Fiskistofu. Sama eigi við ef þörf er á aðskipuleggja veiðar úr stofnum sem ekki sé stjórnað með skiptingu heildaraflamilli einstakra skipa, til dæmis vegna óvissu um veiðiþol viðkomandi stofns.Því er ekki fallist á að lagaheimild skorti fyrir ráðherra að stýra veiðum águlllaxi svo sem gert var. Þáer því hafnað að ráðherra hafi brotið gegn 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnarum atvinnufrelsi, svo sem stefnandi heldur fram, enda var ákvæði 1. gr.reglugerðar nr. 717/2000 sett samkvæmt skýrri lagaheimild, eins og að framangreinir.Þá telur dómurinn lögmæta þá ákvörðun stefnda að úthlutaaflahlutdeild við upphaf fiskveiðiársins 2013/2014 og miða við aflareynsluþriggja síðustu fiskveiðitímabila þar á undan, samanber 6. gr. reglugerðar nr.768/2013 um (2.) breytingu á reglugerð nr. 662/2013 um veiðar í atvinnuskynifiskveiðiárið 2013/2014, sem sett hafi verið með heimild í 1. mgr. 9. gr., sbr.16. gr. laga nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða, með síðari breytingum. Meðvísan til þess sem að framan greinir er það niðurstaða dómsins að sýkna eigistefnda af öllum kröfum stefnanda. Stefnanda ber, með vísan til 130. gr. lagaum meðferð einkamála, að greiða stefnda málskostnað svo sem greinir í dómsorði.SigrúnGuðmundsdóttir héraðsdómari kvað upp dóm þennan.DÓMSORÐ Stefndi, íslenskaríkið, er sýknað af öllum kröfum stefnanda, Þorbjarnar hf.Stefnandi greiði stefnda, íslenska ríkinu, 1.000.000 kr. í málskostnað.
Mál nr. 267/2005
Fasteign Galli Skaðabætur Sératkvæði
Verktakafyrirtæki tók að sér að slá upp parhúsi í Garðabæ samkvæmt samningi við S, en B tók að sér að vera byggingarstjóri. S hélt því fram að verulegir gallar væru á verkinu, en verktakafyrirtækið var tekið til gjaldþrotaskipta síðla árs 2001. Beindi S skaðabótakröfu að B einvörðungu á þeim grunni að B bæri ábyrgð á göllum sem byggingarstjóri við verkið. Fyrir lá að verulegir gallar voru á verkinu samkvæmt mati dómkvaddra manna, en miðað var við matsgerð þeirra um umfang gallanna. Ekkert þótti fram komið í málinu um að S hafi komið í veg fyrir að B gæti bætt úr göllum á verkinu, svo sem B hélt fram. Þá voru heldur engin rök til þess að sýkna bæri B vegna þess að S hafi ekki freistað þess að halda eftir greiðslum til handa vertökunum vegna galla á verkinu, enda hafi S ekki verið það skylt. Aðila greindi á um hversu víðtæk ábyrgð byggingarstjóra væri og hvort B bæri sem byggingarstjóri skaðabótaábyrgð gagnvart S vegna þeirra galla sem matsgerð leiddi í ljós. Þegar ákvæði skipulags- og byggingarlaga voru virt og litið til forsögu þeirra og tilgangs, sem og matsgerðar sem staðreyndi óvenju umfangsmikla galla á verkinu, varð að virða það byggingarstjóra til vanrækslu að hafa látið slík vinnubrögð viðgangast. Var B því ábyrgur gagnvart S vegna þess tjóns sem af hlaust.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. júní 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, en til vara að krafan verði lækkuð og málskostnaður felldur niður á báðum dómstigum. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Málavextir eru raktir í héraðsdómi. Eins þar kemur nánar fram tóku S.I. verktakar ehf. að sér að slá upp tveggja hæða parhúsi að Hraunási 10-12 í Garðabæ samkvæmt samningi við stefnda 6. desember 2000. Jafnframt tók áfrýjandi, sem er húsasmíðameistari, að sér að vera byggingarstjóri. Kom hann í stað Björns Stefánssonar samkvæmt yfirlýsingu 18. desember 2000. Var þá búið að steypa sökkla og botnplötu hússins. Áfrýjandi mun hafa verið eigandi S.I. verktaka ehf. að hálfu á móti eiginkonu Engilberts Imsland er vann við verkið ásamt áfrýjanda. Stefndi heldur því fram að verulegir gallar hafi verið á verki S.I. verktaka ehf. Bú S.I. verktaka ehf. mun hafa verið tekið til gjaldþrotaskipta síðla árs 2001. Beinir stefndi skaðabótakröfu að áfrýjanda einvörðungu á þeim grunni að hinn síðarnefndi beri ábyrgð á göllum sem byggingarstjóri við verkið. Áfrýjandi reisir mál sitt í fyrsta lagi á því að ósannað sé að stefndi hafi orðið fyrir tjóni. Fram er komið að S.I. verktakar ehf. luku ekki verkinu á þeim tíma sem kveðið var á um í framangreindum samningi, auk þess sem verulegir gallar voru á því samkvæmt mati dómkvaddra manna. Á matsgerð þeirra eru ekki formgallar og hefur henni ekki verið hnekkt. Verður því við hana miðað um umfang galla á verkinu. Er efni matsgerðarinnar ítarlega rakið í héraðsdómi en gallarnir fólust annars vegar í miklum skekkjum á veggjum og við plötuskil og hins vegar voru sum gluggaop ekki í samræmi við teikningar. Ekkert er heldur fram komið í málinu sem styður þá fullyrðingu áfrýjanda að stefndi hafi komið í veg fyrir að áfrýjandi gæti bætt úr göllum á verkinu, sem þeim sem honum var fullkunnugt um. Verður raunar ekki ráðið af gögnum málsins að áfrýjandi hafi tilkynnt stefnda að hann hygðist bæta úr verkinu. Af því sem er fram komið í málinu um samskipti stefnda við S.I. verktaka ehf. meðan á byggingartíma stóð verður ekki talið að greiðslur stefnda til S.I. verktaka ehf. vegna verksins hafi gefið áfrýjanda ástæðu til þess að ætla að ekki yrðu hafðar uppi kröfur vegna galla á því. Standa heldur engin rök til þess að sýkna beri áfrýjanda vegna þess að stefndi freistaði þess ekki að halda eftir greiðslum til handa S.I. verktökum ehf. vegna galla á verkinu, enda var stefnda það ekki skylt. II. Aðila greinir á um hversu víðtæk ábyrgð byggingarstjóra sé og hvort áfrýjandi beri sem byggingarstjóri skaðabótaábyrgð gagnvart stefnda vegna galla þeirra sem matsgerð leiddi í ljós. Með skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997 eru lagðar umfangsmiklar skyldur á byggingarstjóra. Þannig skal byggingarstjóri samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laganna vera við stjórn framkvæmda við hvert mannvirki og samkvæmt upphafsákvæði 3. mgr. greinarinnar er hann framkvæmdastjóri þeirra. Sérstaklega er tekið fram í þeirri málsgrein að hann beri ábyrgð á að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Er hér vísað til þeirra fyrirmæla, almennra og sérstaka, sem lög og reglugerðir setja um byggingarframkvæmdir og mannvirkjagerð þar á meðal fyrirmæla byggingarreglugerðar nr. 441/1998, en þar er til dæmis það ákvæði í 118. gr. að tryggt skuli að framkvæmdir séu með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Þá eru ýmsar sérstakar skyldur lagaðar á byggingarstjóra varðandi þá iðnmeistara sem að framkvæmdum koma. Skal hann samkvæmt 3. mgr. 51. gr. laganna ráða þá í upphafi verks með samþykki eiganda eða samþykkja ráðningu þeirra og sama gildir um uppsögn iðnmeistara. Ber iðnmeistari ábyrgð samkvæmt 1. mgr. 52. gr. laganna gagnvart byggingarstjóra og eiganda byggingarframkvæmda á að þeir verkþættir, sem hann tekur að sér að hafa umsjón með, séu unnir í samræmi við viðurkennda verkhætti, samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Þá skal byggingarstjóri, samkvæmt 3. mgr. 44. gr. laganna, áður en byggingarframkvæmir hefjast undirrita yfirlýsingu um ábyrgð sína og tilkynna byggingarfulltrúa nöfn iðnmeistara. Er byggingarstjóri samkvæmt 3. mgr. 51. gr. laganna skyldur til að hafa fullnægjandi ábyrgðartryggingu er gildi að minnsta kosti fimm ár frá lokum þeirra framkvæmda er hann stýrði. Ákvæði laga nr. 73/1997 um byggingarstjóra leystu af hólmi ákvæði V. kafla byggingarlaga nr. 54/1978, en með þeim voru fyrst í lög leidd ákvæði um byggingarstjóra. Samkvæmt 16. gr. þeirra laga var heimilt „að hafa einn ábyrgan aðila“ við gerð hvers mannvirkis er nefndist byggingarstjóri. Sagði í athugasemdum frumvarps um þetta ákvæði að byggingarstjóri væri ábyrgur gagnvart húsbyggjanda og byggingaryfirvöldum og yrði tengiliður allra iðnmeistara, sem störfuðu við framkvæmdina. Ákvæði núgildandi laga má um sumt rekja til byggingarlaganna frá 1978, til dæmis varðandi verksvið hans. Önnur ákvæði núgildandi laga voru nýmæli þar á meðal að skylt væri að hafa byggingarstjóra við stjórn framkvæmda hvers mannvirkis og að hann skyldi hafa ábyrgðartryggingu. Athugasemdir með frumvarpi því sem síðar varð að lögum nr. 73/1997 eru ekki margorðar um tilganginn með breytingunum. Þar segir þó að með þeim séu hertar til muna reglur um byggingarstjórn. Þegar framangreind ákvæði skipulags- og byggingarlaga eru virt og litið til forsögu þeirra og tilgangs verður að telja að með þeim séu lagðar skyldur á byggingarstjóra til að hafa yfirumsjón og eftirlit með byggingarframkvæmdum þeim sem hann stýrir, þar á meðal með því að iðnmeistarar þeir sem að verkinu koma fyrir hans atbeina sinni sínum skyldum og að framkvæmdin sé með tæknilega og faglega fullnægjandi hætti. Vanræki byggingarstjóri þessa umsjónar- og eftirlitsskyldu sína með saknæmum hætti getur hann orðið skaðabótaskyldur gagnvart eiganda mannvirkis vegna tjóns sem af því hlýst. Í matsgerð hinna dómkvöddu manna kemur fram í kaflanum um vettvangsskoðun að í ljós hafi komið að margt hafi farið úrskeiðis. Oft verði „einhver áföll í uppslætti sem þessum en ekki svo víðtæk sem í þessu verki.“ Þetta sé hægt að lagfæra með auknu ákasti í múr og múrbroti. Þá segir að skekkja í gluggum sé víða mjög mikil, þannig að saga þurfi þá lausa og festa að nýju. Múrvinna að utan sé mikið vandmál því skekkjur séu miklar. Ljóst er af þessari lýsingu að gallar á uppslætti hússins að Hraunási 10-12 voru mun meiri en eðlilegt eða venjulegt getur talist og að því fari fjarri að við framkvæmdina hafi verið gætt fullnægjandi faglegra vinnubragða. Verður að virða það byggingarstjóra til vanrækslu að hafa látið slík vinnubrögð viðgangast og er hann því ábyrgur gagnvart stefnda vegna þess tjóns sem af hlaust. Samkvæmt þessu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Björn Helgi Snorrason, greiði stefnda, Sigurði Sigurjónssyni, 300.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Ólafs Barkar Þorvaldssonar Ég er samþykkur forsendum og niðurstöðum meirihluta dómsins um þau atriði er greinir í I. kafla atkvæðis þeirra. Hins vegar er ég ósammála þeim um önnur atriði er lúta að ábyrgðarsviði áfrýjanda sem byggingarstjóra að umræddu verki. Í 51. gr. skipulags- og byggingaralaga nr. 73/1997 er kveðið á um „umsjón með byggingarframkvæmdum.“ Þar kemur fram í 1. mgr. að við stjórn framkvæmda hvers mannvirkis skuli vera byggingarstjóri. Í 2. mgr. ákvæðisins eru svo taldir upp þeir aðilar sem geta orðið byggingarstjórar, þar á meðal eru húsasmíðameistarar. Í 3. mgr. segir svo: „Byggingarstjóri er framkvæmdastjóri byggingarframkvæmda. Hann ræður iðnmeistara í upphafi verks með samþykki eiganda eða samþykkir ráðningu þeirra. Samsvarandi gildir um uppsögn iðnmeistara. Byggingarstjóri ber ábyrgð á því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Hann skal hafa fullnægjandi ábyrgðartryggingu er gildi a.m.k. í fimm ár frá lokum þeirra framkvæmda sem hann stýrði. Að öðru leyti fer um umboð byggingarstjóra, verksvið hans og ábyrgð gagnvart eiganda byggingarframkvæmda eftir samningi þeirra á milli. Í byggingarreglugerð skulu vera nánari ákvæði um slíkan samning. Áður en byggingarframkvæmdir hefjast skal byggingarstjóri staðfesta ábyrgð sína fyrir byggingarfulltrúa.“ Í 4. mgr. segir svo að byggingarstjóri geri byggingarfulltrúa viðvart um lok úttektarskyldra verkþátta og að við lok framkvæmda skuli byggingarstjóri staðfesta að byggt hafi verið í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Reglur um byggingarstjóra komu fyrst fram í byggingarlögum nr. 54/1978. Í 17. gr. þeirra sagði: „Byggingarstjóri er framkvæmdastjóri byggingarframkvæmda. Hann ræður iðnmeistara í upphafi verks í samráði við eiganda eða samþykkir ráðningu þeirra. Sama gildir um uppsögn iðnmeistara. Að öðru leyti fer um umboð byggingarstjóra, verksvið hans og ábyrgð gagnvart eiganda byggingarframkvæmda eftir lögum og samningi þeirra.“ Samkvæmt þessu bar byggingarstjóri ábyrgð á því að til verks yrðu ráðnir hæfir iðnmeistarar, nema annað væri tekið fram í samningi. Í 18. gr. laganna var svo að finna sérstök ákvæði um ábyrgð byggingarstjóra, en í 1. mgr. þeirrar greinar sagði: „Byggingarstjóri ber ábyrgð gagnvart byggingarnefnd og öðrum aðilum á því, að framkvæmdir séu í samræmi við samþykkta uppdrætti og að öðru leyti í samræmi við lög.“ Í 2. mgr. sagði svo að byggingarstjóri skyldi áður en byggingarframkvæmdir hæfust „undirrita yfirlýsingu um ábyrgð sína, eftir því sem nánar verður ákveðið í reglugerð.“ Af lestri 2. mgr. verður sú ályktun helst dregin að vísað væri til ábyrgðar samkvæmt 1. mgr. ákvæðisins. Ekki voru í eldri byggingarreglugerð nr. 177/1992 frekari ákvæði um ábyrgð byggingarstjóra en fram komu í lögum nr. 54/1978. Þrátt fyrir að í greinargerð með núgildandi skipulags- og byggingarlögum segi að með lögunum séu hertar til muna reglur um byggingarstjórn þá hafði V. kafli laga nr. 54/1978 að geyma sambærileg ákvæði annars vegar um verksvið og hins vegar um ábyrgð byggingarstjóra og 51. gr. núgildandi laga þar sem 17. gr. og 18. gr. eldri laga er steypt saman að þessu leyti. Segir meðal annars í athugasemdum með núgildandi ákvæði: „Ákvæðin um verksvið byggingarstjóra eru samhljóða 17. gr. gildandi laga en nýmæli er að í byggingarreglugerð skuli kveðið á um samning milli byggingarstjóra og eiganda byggingarframkvæmda.“ Þá segir jafnframt: „Ákvæði um ábyrgð byggingarstjóra er að mestu samhljóða 1. mgr. 18. gr. byggingarlaga en bætt er við að byggingarstjóri skuli við lok framkvæmda staðfesta að byggt hafi verið í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir.“ Þess ber að geta að í lögum nr. 54/1978 var einungis um að ræða heimildarákvæði um að byggingarstjóri kæmi að verki, en slíkt er gert að skilyrði í núgildandi lögum og einnig varð breyting á reglum um úttektir. Þá var það nýmæli að byggingarstjóri skuli við lok framkvæmda staðfesta að byggt hafi verið í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir og gera byggingarfulltrúa viðvart um lok úttektarskyldra verkþátta. Einnig varð sú breyting að byggingarstjóri skyldi kaupa ábyrgðartryggingu. Núgildandi byggingarreglugerð nr. 441/1998 hefur ekki að geyma sérstök ákvæði um ábyrgð byggingarstjóra umfram það sem fram kemur í lögunum, en í greinum 31.1 og 31.2 eru einungis ítrekuð framangreind ákvæði 51. gr. laganna um það efni. Þá er heldur ekki að finna í reglugerðinni nánari ákvæði um samning milli byggingarstjóra og eiganda byggingarframkvæmda þrátt fyrir fyrirmæli í 51. gr. laganna þar um. Hins vegar er í 33. gr. reglugerðarinnar kveðið nánar á um hvernig byggingarstjóri geti uppfyllt tryggingarskyldu sína samkvæmt 51. gr. laganna. Er tekið fram að um sé að ræða tryggingu vegna fjárhagstjóns sem leitt getur af gáleysi hans í starfi og að tryggingin skuli nema minnst 5.000.000 krónum vegna hvers einstaks tjónsatviks, en heildarfjárhæð tryggingarbóta innan hvers tólf mánaða tímabils skuli nema minnst 15.000.000 krónum. Skulu fjárhæðirnar breytast í samræmi við breytingar á byggingarvísitölu. Áfrýjandi og stefndi gerðu ekki með sér samning eins og þann sem að áður er nefndur um ábyrgð áfrýjanda sem byggingarstjóra og tókst áfrýjandi því ekki, sem byggingarstjóri, á hendur ríkari ábyrgð gagnvart stefnda en greinir í ákvæðum skipulags- og byggingarlaga og byggingarreglugerð. Eins og að framan er rakið er verksviði byggingarstjóra þar lýst sem allvíðtæku, þar sem hann kallast „framkvæmdarstjóri“ byggingarframkvæmda og kemur að ráðningum iðnmeistara að verki, auk þess að hafa umsjón með því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Í 52. gr. laganna er jafnframt kveðið á um að iðnmeistarar beri ábyrgð gagnvart byggingarstjóra og eiganda byggingarframkvæmda á að þeir verkþættir, sem þeir taka að sér að hafa umsjón með, séu unnir í samræmi við viðurkennda verkhætti, samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Ekki er fallist á með héraðsdómi að af þessum ákvæðum um ábyrgð iðnmeistara gagnvart byggingarstjóra og eiganda byggingarframkvæmda verði dregin sú ályktun að byggingarstjóri skuli þess vegna bera sérstaka ábyrgð á verkum iðnmeistara gagnvart eiganda framkvæmdanna. Verður ákvæðið frekar túlkað þannig að með því sé annars vegar áréttuð ábyrgð iðnmeistara gagnvart byggingarstjóra á þeim þáttum sem hinn síðarnefndi ber ábyrgð á gagnvart eiganda framkvæmda og hins vegar ábyrgð iðnmeistara á verkum sínum gagnvart eiganda framkvæmda, en að ákvæðinu sé ekki ætlað að afmarka ábyrgð byggingarstjóra gagnvart eiganda framkvæmda. Þá hefur ákvæðið augljóslega heldur ekki þann tilgang að draga úr ábyrgð iðnmeistara sem „ber ábyrgð á að öll vinna sé rétt og vel af hendi leyst“, eins og segir 2. mgr. 8. gr. iðnaðarlaga nr. 42/1978. Líta ber einnig til þess að sá munur er á ákvæðum 51. gr. og 52. gr. skipulags- og byggingarlaga um ábyrgð byggingarstjóra annars vegar og iðnmeistara hins vegar, að í síðarnefnda ákvæðinu er kveðið á um að iðnmeistari beri ábyrgð á því að verkþættir séu unnir í samræmi við viðurkennda verkhætti, en í fyrrnefnda ákvæðinu er ekki getið um slíka ábyrgð byggingarstjóra. Eins og að framan er rakið er það eitt tilgreint sérstaklega um ábyrgð byggingarstjóra í 51. gr. skipulags- og byggingarlaga að ábyrgðin felist í að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Þá er gerður greinarmunur í ákvæðinu á umboði og verksviði byggingarstjóra annars vegar og ábyrgð hans hins vegar. Í ákvæðinu er ekki kveðið á um faglega ábyrgð byggingarstjóra á hinum margvíslegu verkum ýmissa iðnmeistara sem að verki geta komið þótt byggingarstjóri skuli koma að ráðningu þeirra og bera þannig ábyrgð á því að hæfir menn veljist til starfans. Verða tilvitnuð orð 51. gr. laganna ekki skýrð svo að um sé að ræða ábyrgð byggingarstjóra á framkvæmd eða gæðum verks að öðru leyti en þar er sérstaklega tilgreint. Önnur ákvæði laganna og byggingarreglugerðar bera heldur ekki með sér að um sé að ræða almenna verkábyrgð byggingarstjóra en slíkar reglur hefðu þurft að koma fram með skýrum hætti. Fram er komið að gluggaop í umræddum parhúsum voru ekki í samræmi við samþykkta uppdrætti og tel ég að áfrýjandi sem byggingarstjóri sök á þessum verulegu frávikum og beri honum að greiða stefnda það tjón sem af því hlaust samkvæmt matsgerð. Um fjárhæð bótanna eru þó ekki efni til að fjalla nánar, eins og úrslitum málsins er varið. Þá tel ég að áfrýjanda beri að greiða stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. apríl 2005. Mál þetta var þingfest 29. júní 2004 og dómtekið 1. þ. m. Stefnandi er Sigurður Sigurjónsson, Haukanesi 6, Garðabæ. Stefndi er Björn Helgi Snorrason, Kálfafelli 1 B, Kirkjubæjarklaustri. Réttar­gæslustefndi er Sjóvá-Almennar tryggingar hf. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu skaðabóta að upphæð 1.684.000 krónur með dráttarvöxtum frá 7. desember 2001 til greiðsludags samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu auk málskostnaðar. Stefndi krefst aðallega sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans en til vara lækkunar á kröfum stefnanda, dráttarvextir verði eingöngu dæmdir frá dómsuppsögudegi og málskostnaður falli niður. Í málinu reynir á úrlausn dómsins um ábyrgð stefnda sem byggingarstjóra vegna galla á parhúsum sem stefnandi lét byggja. Með verksamningi, dags. 6. desember 2000, milli stefnanda sem verkkaupa og S.I. verktaka ehf. sem verktaka tók verktaki að sér að slá upp parhúsi (parhúsum) að Hraunási 10-12 í Garðabæ fyrir verkkaupa. Tekið er fram að verkið skuli unnið samkvæmt gildandi stöðlum og reglugerðum og almennt góðum hefðum í byggingar­iðnaði. Forsvar fyrir verkinu skyldu hafa starfsmenn verktaka, stefndi í máli þessu en hann er húsasmíðameistari og Engilbert Imsland smiður. Heildarverð var ákveðið 5.946.000 krónur sem skyldi breytast í samræmi við magntölur. Tilboðið fælist í því að slá upp tveggja hæða, tveggja íbúða parhúsi og innifalið í uppsteypu öll mótavinna, leiga á mótum og tengi en verkkaupi skyldi útvega allt efni og rafmagn. Verð skyldu ekki verðbætast og virðisaukaskattur vera innifalinn. Samningsupphæðina skyldi verk­kaupi greiða eftir á í samræmi við framvindu verksins og eigi síðar en 12 dögum eftir samþykkt reikninga verktaka. Verktími skyldi vera frá 10. desember 2000 og verkinu vera lokið 15. apríl 2001. Þá er í samningnum svofellt ákvæði (7. gr.): “Björn Snorrason skal verða húsasmíðameistari og byggingarstjóri á verkinu án sér­stakrar greiðslu í stað Björns Stefánssonar. Meistarar og iðnaðarmenn aðrir skulu vera við verkið í samráði við verktaka.” Fyrir dóminum upplýsti stefndi að hann hefði verið eigandi S.I. verktaka ehf. að hálfu á móti Margréti Hannesdóttur, eiginkonu Engilberts Imsland sem hafi verið framkvæmdastjóri félagsins. Bú félagsins hafi verið tekið til gjaldþrotaskipta seint á árinu 2001. Þann 18. desember 2002 skrifaði stefndi sig sem húsasmíðameistara og bygg­ingar­stjóra að framangreindum parhúsum. Áður, eða 6. júlí 2000, hafði Björn Stefánsson verið skráður byggingarstjóri. Samkvæmt framlagðri tilkynningu um bygg­ingar­­stjóraskipti, 18. desember 2000, sem er undirrituð af málsaðilum og Birni Stefáns­syni, fráfarandi byggingarstjóra, segir um verkstöðu: “Búið er að steypa sökkla og botnplötu.”. Í stefnu segir að þegar á leið hafi verið ljóst að vinnubrögð hafi verið einstaklega óvönduð og ófullnægjandi að öllu leyti og hafi verið víðtækir ágallar á uppslætti hússins. Afhending húsanna hafi dregist úr hömlu vegna ofangreindra annmarka enda hafi stefnandi orðið að láta endurvinna stóra verkþætti og koma við lagfæringum svo húsin kæmust í söluhæft ástandi. Hann hafi orðið fyrir miklu tjóni og óþægindum af þessum sökum. Stefnandi hafi orðið að ráða nýja iðnmeistara til að ljúka frágangi á húsunum en stefndi hafi algjörlega vanrækt skyldur sínar og hlaupist á brott frá verkinu. Stefnandi kveðst hafa greitt S.I. verktökum ehf. 5.348.000 krónur en félagið hafi einungis framvísað reikningum fyrir 2.859.940 krónur. Í greinargerð stefnda segir að framkvæmdum hafi ekki lokið á tilsettum tíma, aðallega vegna þess að teikningar hafi borist seint og illa auk þess sem vetrarveður hafi tafið framkvæmdir. Stefnandi hafi aldrei kvartað vegna tafa á verktíma verktaka. Þegar komið hafi verið fram í ágúst 2001 og séð fyrir endann á þeim verkliðum, sem S.I. verktakar ehf. hafi haft með höndum, hafi komið upp ágreiningur milli verktaka og verkkaupa með þeim afleiðingum að verktaki hafi hætt. Þá hafi verið ólokið nokkrum þáttum, sem verktaki hafi ætlað að framkvæma, s.s. að laga skekkjur í gluggum en honum hafi ekki verið gefinn kostur á því. Þegar hér hafi verið komið hafi verkkaupi ráðið menn í smíði þaksins án samráðs við stefnda sem byggingar­stjóra. Þessi framkoma verkkaupa hafi orðið til þess að verktaki og starfsmenn hans hafi horfið frá verkinu. Óumdeilt hafi verið á þessu stigi að nokkrar skekkjur hafi komið til við byggingu og hafi verktaki ætlað að bæta úr þeim eftir því sem unnt væri en aðrar hafi verið unnt að laga í múrverki með litlum kostnaði. Stefndi hafði keypt ábyrgðartryggingu hjá réttargæslustefnda vegna starfa sinna sem byggingarstjóri, sbr. 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og 33. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Réttargæslustefndi staðfesti 4. desember 2001 að vátryggingarfjárhæð væri 5.348.129 krónur í hverju einstöku tjóni en þó ekki hærri en 16.044.387 krónur alls á vátryggingarárinu svo og að eigin áhætta vátryggðs væri 267.000 krónur í hverju tjóni. Með bréfi 28. ágúst 2001 tilkynnti stefnandi réttargæslustefnda um ætlað tjón sitt við byggingu parhúsanna nr. 10-12 í Garðabæ en stórfelldir gallar á smíðinni hafi verið staðreyndir við skoðun hönnuða húsanna, þeirra Einars V. Tryggvasonar arkitekts og Emils Þórs Guðmundssonar tæknifræðings. Frá því er skýrt að bæði húsin hafi verið seld óskyldum aðilum og að stefnandi óttist að fram kunni að koma kröfur af þeirra hálfu vegna missmíðar og vanrækslu byggingarstjóra. Sett er fram ósk um að félagið grípi til skjótra aðgerða og staðreyni og skilgreini hina ætluðu ágalla. Þann 5. september 2001 voru Magnús Þórðarson byggingameistari og Tryggvi Jakobsson, byggingafræðingur og múrarameistari, dómkvaddir í Héraðsdómi Reykja­ness að beiðni stefnanda til að framkvæma mat á ætluðum göllum á framangreindum húsbyggingum. Í matsbeiðni er þess óskað að matsmenn “. . . tilgreini sérstaklega ef þeir telja að ábyrgð byggingarstjóra og byggingameistara, sem í þessu tilviki eru sami aðili, fari ekki saman. Er það einkum vegna þess að byggingarstjóri er tryggður ábyrgðartryggingu í samræmi við byggingalög og reglugerðir en húsasmíðameistari eða verktaki virðast ekki hafa neinar slíkar tryggingar.” Matsgerð, dagsett 5. október 2001, sem liggur frammi og var staðfest af matsmanninum Magnúsi Þórðarsyni við aðalmeðferð málsins, er að meginefni svohljóðandi: „Vettvangsskoðun. Við skoðun kom í ljós að margt hafði farið úrskeiðis. Oft verða einhver áföll í uppslætti sem þessum en ekki svo víðtæk sem í þessu verki. Þetta er hægt að lagfæra með auknu ákasti í múr og múrbroti. Einnig hefur ekki steypst undir bogaglugga. Skekkja í gluggum er víða mjög mikil, þannig að saga þarf þá lausa og festa að nýju. ( Sumir hafa nú þegar verið sagaðir úr ) Múrvinna að utan er mikið vandamál því skekkjur eru miklar. Vegna þess hvað skekkjur eru miklar á yfirborði verður efnisnotkun og vinna töluvert meiri. Og undirbúnings vinna töluvert mikið umfangsmeiri. Númer: 10 Ljóst er við skoðun að við uppsteypu á húsi haf hlutir ekki tekist sem skildi veggir eru töluvert úr lóð og ekki í plani, einnig eru horn ekki fullkomlega rétt miðað við þær venjur sem viðgengist hafa við uppslátt og mótavinnu undir múrhúðun. Einnig hafa veggir gengið eitthvað til við steypu og gluggar skekkst í mótum og karmar og póstar bognað. Tveir gluggar hafa verið brotnir úr vegg og færðir til í veggfleti. Ljóst er að veggir við slétt þak yfir bílgeymslu og eldhúsi hafa ekki verið steyptir í fulla hæð og tengijárn ekki sett í veggi við þakflöt. Uppsláttur fyrir svalahandriði var fjarlægður. Lítill munur er á hæð svalagólfs og plötu í húsi. Á teikningum er gert ráð fyrir 20 millimetra mun á hæð gólfs í íbúð og svalagólfi. Neðri hæð. o Skekkjur eru víða á samskeytum við plötuskil milli jarðhæðar og hæðar. o Veggir eru á flestum stöðum úr lóð um 15mm til 25mm. o Einnig eru veggir í láréttri línu ekki vel í plani. o Við bogaglugga á jarðhæð eru miklar skrekkur á yfirborði flatar. o Miklar skekkjur eru á steyptum fleti undir bogaglugga á jarðhæð. o Mikið ósamræmi er á steypu undir glugga á jarðhæð og sökkli. o Gluggi á jarðhæð á suðurhlið hefur verið sagaður úr og færður til opi. Efri hæð. o Gluggi við svalahurð hefur verið færður til var settur rangt í. o Ekki hefur tekist að steypa undir bogaglugga við svalir, girði vantar undir glugga. o Horn á vegg við boga er mikið úr lóðlínu það er um 30 til 35 millimetra á tveggja metra réttskeið. o Bogaveggur er töluvert úr lóðlínu, skekkja er um 25millimetrar á tveggja metra réttskeið. o Biti við í stofu við stiga er skakkur og snúinn. o Veggur milli húsa hefur sprungið út í steypu og eru miklar skekkjur á honum. o Veggur í stigahúsi að bílgeymslu er mjög ósléttur. Þar þarf að lagfæra glugga. Númer 12. Ljóst er við skoðun að mjög hliðstæðar skekkjur eru við uppsteypu á húsi númer 12. og sem vart hefur orðið við á húsi númer 10. Einnig hér hafa hlutir ekki tekist sem skildi, veggir eru töluvert úr lóð og ekki í plani, einnig eru horn ekki fullkomlega rétt miðað við þær venjur sem viðgengist hafa við uppslátt og mótavinnu undir múrhúðun. Einnig hafa veggir gengið eitthvað til við steypu og gluggar skekkst í mótum og karmar og póstar bognað. Tveir gluggar hafa verið brotnir úr vegg og færðir til í veggfleti. Ljóst er að veggir við slétt þak yfir bílgeymslu og eldhúsi hafa ekki verið steyptir í fulla hæð og tengijárn ekki sett í veggi við þakflöt. Uppsláttur fyrir svalahandriði var fjarlægður. Miðhluti plötu yfir jarðhæð er lægri en útbrúnir sem nemur um 11 millimetrum. Töluverðar plastískar sprungur eru í plötu yfir jarðhæð og í svalagólfi. Þessar sprungur hafa myndast vegna of mikils þurrks á yfirborði plötu þetta gerist vegna ónógrar eftirmeðhöndlunar á yfirborði plötu svo sem yfirbreiðslu þegar steypu er lokið, yfirbreiðsla kemur í veg fyrir of þurrk á yfirborði og fyrirbyggir sprungumyndun. Ekki er óþekkt að sprungur myndist í yfirborði platna vegna of þurrks eða of þornunar og hefur það yfirleitt ekki valdið miklum áhyggjum hjá aðilum þegar plötur eru innanhúss. Hafa verður hugfast að hér er aðeins um sjón skoðun að ræða. Einnig var gerð og hæðarmælinga á plötu og lofti yfir jarðhæð. Þar kemur fram að um 11 millimetra munur er á yfirborði plötu. Við mælingu á loftum kemur fram að það er hæðarmunur sem er um 8 millimetrum. Samkvæmt mælingum virðist ekki vera um verulegt sig að ræða í plötu. Hæðarmunur er á hæð svalagólfs og plötu í húsi er samkvæmt mælingu um 17- 18 millimetrar. Á teikningum er gert ráð fyrir 20 millimetra mun á hæð gólfs í íbúð og svalagólfi. Neðri hæð. o Skekkjur eru víða á samskeytum við plötuskil milli jarðhæðar og hæðar. o Veggir eru á flestum stöðum úr lóð um 15mm til 25mm. o Einnig eru veggir í láréttri línu ekki vel í plani. o Við bogaglugga á jarðhæð eru miklar skekkjur á yfirborði flatar. o Miklar skekkjur eru á steyptum fleti undir bogaglugga á jarðhæð. o Mikið ósamræmi er á steypu undir glugga á jarðhæð og sökkli. o Gluggi á jarðhæð á suðurhlið hefur verið sagaður úr og færður til opi. Efri hæð. o Miklar sprungur eru á gólfum yfir jarðhæð sama er að segja um svalagólf. Einnig er hæðarmunar á yfirborði plötu um 11 millimetra. o Ekki hefur tekist að steypa undir bogaglugga við svalir, girði vantar undir glugga. o Bogaveggur er töluvert úr lóðlínu, skekkja er um 15 til 20. millimetrar á tveggja metra réttskeið. o Stóri gluggi í stofu boginn og skakkur, búið er að brjóta frá honum að hluta. o Veggur í stigahúsi að bílgeymslu er mjög ósléttur. Þar þarf að lagfæra glugga. Leiðir til úrbóta við múrvinnu. 1. Til að rétta af veggi inni er nauðsynlegt að setja aukafyllingar á veggfleti sama gildir um einangraða útveggi og steypta veggi. Einnig gildir það sama um loft, þar eru staðbundnar skekkjur sem talið er að þurfi að rétta af. 2. Utandyra þarf að setja aukafyllingar á fleti til að jafna yfirborð veggflata. 3. Á húsi númer 12. er gert ráð fyrir aukaílagi við ílögn gólfa og sérstakri þéttingu á plötu fyrir ílögn. 4. Einnig þarf að brjóta utan af sökkli við bogaglugga á neðri hæð. Gluggar. Nokkrir gluggar hafa skekkst í mótum þegar steypt var, vegna ónógrar stýfingar glugga. Ekki er um annað að ræð en að saga nokkra glugga lausa og festa að nýju. Höggva þarf upp sagarfar til að yfirborð verið gróft og skapi betri viðloðun ( festu ) við flötinn þegar steypt verður með glugga. Til að fyrirbyggja hugsanlegan leka með gluggum sem settir eru í að nýju þarf að vanda þann verkþátt sérstaklega. Hús númer 10. Losa þarf glugga yfir bílskúr á framhlið og einnig bogna gluggann á neðri hæð. Hús númer 12. Losa þarf betur um stóra gluggann í stofunni (hægra hliðarstykki séð að innan ) einnig báða bognu gluggana á neðri og efri hæð. Þá þarf að huga betur að öðrum gluggum sem nú þegar hafa verið sagaðir úr í þá vantar girði, nauðsynlegt er að hafa girði á gluggum einnig þarf að setja girði neðan á bognu gluggana. Í matsbeiðninni er þess farið á leit við matsmenn að þeir skilgreini hver séu skil á milli byggingastjóra og húsasmíðameistara. Ekki treysta matsmenn sér til að fara út í lögfræði atriði og láta dómurum það eftir. Með bréfi stefnanda til réttargæslustefnda 7. nóvember 2001 vísar hann til niðurstöðu matsgerðar og krefst þess að félagið taki afstöðu til þeirrar kröfu sinnar að það greiði 1.682.000 krónur að viðbættum matskostnaði. Í tölvupósti réttargæslu­stefnda til stefnanda 13. desember 2001 er því lýst að félagið telji rétt að hafna greiðsluskyldu úr starfsábyrgðartryggingunni. Dómkrafa stefnanda er miðuð við niðurstöðu matsgerðar hinna dómkvöddu matsmanna. Ljóst sé þó að kostnaður stefnanda við viðgerðir á parhúsunum hafi farið langt umfram þann kostnað og sé þá ótalið það tjón sem hlotist hafi af afhendingardrætti og töfum vegna þess að riftun kaupenda að húsinu nr. 10 hafi farið fram og endursala dregist verulega. Þá hafi stefnandi orðið að hlíta aðfinnslum og kröfum um afslátt frá kaupendum að húsinu nr. 12 vegna ágalla og lækkun söluverðs af þeim sökum. Stefnandi byggir kröfur sínar í fyrsta lagi á því að byggingarstjóri sé fram­kvæmdastjóri byggingarframkvæmda. Með því að setja til ábyrgðar einn aðila, byggingarstjóra, eigi að vera tryggt að einn aðili gæti samræmingar og sé ábyrgur fyrir framkvæmdum á verkstað. Af framlögðum gögnum sé ljóst að byggingarstjóri (stefndi) hafi gjörsamlega vanrækt eftirlitsskyldu sína og umsjón með framkvæmdum m.t.t. gæða og byggingarreglugerðar. Dómkröfur stefnanda eru í öðru lagi byggðar á því að byggingarstjóri beri ábyrgð á að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir en það hafi ekki verið gert í þessu tilviki né í samræmi við venjur í byggingarframkvæmd vegna gáleysis og vanrækslu stefnda. Í þriðja lagi er á því byggt að miðað við hina miklu ágalla parhúsanna að Hraunási 10-12, Garðabæ virðist stjórn framkvæmdanna hafa verið ófullnægjandi og eftirlit með þeim lítið sem ekkert en byggingarstjóri beri á því ábyrgð ef hann vanrækir stjórnunar- og eftirlitsskyldur sínar með iðnmeisturum. Í fjórða lagi er byggt á því að strangt sakarmat gildi um byggingarstjóra sem eigi að vera sérfræðingar við mannvirkjagerð. Sjóvá-Almennum tryggingum hf. er stefnt til réttargæslu vegna þeirrar ábyrgðartryggingar sem stefndi hafði keypt hjá félaginu. Stefnandi byggir kröfur sínar á skipulags- og byggingarlögum nr. 73/1997, einkum 44. gr. og 51. gr., og byggingarreglugerð nr. 441/1998, einkum 32. gr., 118. gr. og 119. gr. Af hálfu stefnda er því mótmælt að stefnandi hafi orðið fyrir tjóni við byggingu húsanna og matsgerðinni er mótmælt sem ómarktækri. Í þeim kafla greinargerðar stefnda, sem fjallar um málavexti, eru gerðar athugasemdir við matsgerð: 1) Engin grein sé gerð fyrir því hver sé eðlilegur heildarkostnaður við múrhúðun ef húsin hefðu verið ógölluð. 2) Engin grein sé gerð fyrir hver sé virðisaukaskattur af vinnulið sem húsbyggjandi geti fengið endurgreiddan. 3) Fram komi að brjóta þurfi utan af sökkli en sökklar hafi verið reistir er verktaki og starfsmenn hans komu að verkinu. 4) Varðandi staðsetningu glugga í mótum er tekið fram að hún hafi verið í samráði við hönnuði. 5) Ráð sé gert fyrir sérstakri ílögn og þéttingu gólfa í húsi nr. 12 en fram komi í framlögðu ástandsmati að skekkjumörk séu innan leyfilegra marka. Af hálfu stefnda er því haldið fram að stefnandi hafi komið í veg fyrir að stefndi bætti úr því sem hann hafi viðurkennt að aflaga hafi farið og geti því ekki krafið um bætur. Vísað er til þess að síðasta greiðsla samkvæmt verksamningi hafi verið 3. ágúst 2001 en um 10. ágúst s.á. hafi verktaki horfið frá verkinu og þá átt eftir að fá greiddar rétt rúmar 600.000 krónur af verksamningi auk greiðslu fyrir aukaverk. Stefnanda hafi verið í lófa lagið að halda eftir greiðslum og með greiðslum sínum hafi hann fyrirgert öllum hugsanlegum rétti til bóta vegna galla. Á því er byggt af hálfu stefnda að ábyrgð byggingarstjóra taki eingöngu til þess að gæta að því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir en taki ekki til faglegra mistaka verktaka og/eða starfsmanna hans. Af hálfu stefnda er því mótmælt að hann hafi verið framkvæmdastjóri byggingarframkvæmda húsanna. Í fyrsta lagi hafi hann ekki komið til verksins fyrr en eftir að sökklar og botnplata höfðu veri steypt. Í öðru lagi hafi stefndi eingöngu haft með höndum takmarkaðan þátt við byggingu húsanna. Í þriðja lagi hafi enginn samningur um byggingarstjórn verið gerður við stefnda. Í fjórða lagi hafi stefndi horfið frá verkinu í ágúst 2001 án þess að stefnandi hafi hlutast til um að ráða annan byggingarstjóra. Í fimmta lagi sé ljóst að stefnandi hafi sjálfur stýrt framkvæmdum; hann hafi t.d. ráðið aðra meistara en stefnda og hann hafi sjálfur ráðið stefnda að verkinu og reyndar hrakið hann frá því. Þá hafi stefnandi séð um öll efniskaup, þ.m.t. kaup á gluggum og m.a. ráðið menn til að reisa þökin án atbeina stefnda. Af hálfu stefnda er dráttarvaxtakröfu stefnanda sérstaklega andmælt. Komi til þess að stefndi verði að einhverju leyti talinn bera ábyrgð er þess krafist að dráttarvextir verði einungis dæmdir fá dómsuppsögu. Verulegur hluti metins kostnaðar felst í úrbótum á göllum með múrhúðun og er ekki fallist á að það sé galli á matsgerð að ekki er gerð grein fyrir því hver sé eðlilegur heildarkostnaður við múrhúðun ef húsin hefðu verið ógölluð. Af hálfu stefnda hefur engum stoðum verið rennt undir þá fullyrðingu að staðsetning glugga í mótum hafi verið í samráði við hönnuði og er ekki fallist á andmæli að þessu leyti. Athugasemd varðandi sökkul hefur of óljósa skírskotun til matsniðurstöðu. Fallist er andmæli stefnda varðandi matsliðinn “ílögn gólfa og frágangur” að upphæð 100.000 krónur” þar sem gólfhalli er innan viðurkenndra viðmiðunarmarka. Fram er komið að matið tekur ekki mið af því að virðisaukaskattur fyrir vinnu á byggingarstað fæst endurgreiddur að 60 hundraðshlutum. Vinnuliðir samkvæmt matinu, að undan­skildum liðnum “ílögn gólfa og frágangur” nema samtals 812.000 krónum og lækkar sú fjárhæð samkvæmt því um 94.080 krónur. Samkvæmt matsgerð, sem í samræmi við dómvenju verður lögð til grundvallar um tjón stefnanda að því leyti sem henni hefur ekki verið hnekkt samkvæmt framansögðu, nemur tjónið 1.489.920 (1.684.000 – 100.000 – 94.080) krónum. Af hálfu stefnda hefur ekki verið sýnt fram á að stefnandi hafi komið í veg fyrir að stefndi bætti úr því sem hann hafi viðurkennt að aflaga hafi farið og er ekki fallist á málsástæður hans sem að þessu lýtur. Þá er ekki fallist á að stefnandi hafi firrt sig rétti með því að greiða að meginhluta það sem honum bar samkvæmt verk­samningi enda varð ekki ætlast til að hann gerði sér fulla grein fyrir ágöllunum fyrr en mat dómkvaddra manna hafði farið fram. Ekki er fallist á þau andmæli stefnda að hann hafi ekki verið framkvæmdastjóri byggingarframkvæmdanna þar sem kveðið er á um það í 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og grein 32.1 í byggingarreglugerð nr. 441/1998 að “byggingarstjóri er framkvæmdastjóri byggingarframkvæmda.” Áður en byggingarframkvæmdir hefjast skal byggingarstjóri staðfesta ábyrgð sína fyrir byggingarfulltrúa, sbr. 3. mgr. 51. gr. laga nr. 73/1997 og gr. 31.2 í byggingarreglugerð nr. 441/1998. Í 5. mgr. 51. gr. laga nr. 73/1997 svo og grein 36.1 í byggingarreglugerð nr. 441/1998 er kveðið á um að hætti byggingarstjóri sem framkvæmdastjóri mannvirkis áður en verki er lokið skuli það tilkynnt byggingar­fulltrúa. Byggingarframkvæmdir skulu þá stöðvaðar uns nýr byggingarstjóri er ráðinn og skal gera úttekt á þeim verkhluta sem lokið er. Í málinu liggur frammi frá bygginga­fulltrúa Garðabæjar “byggingasaga” umræddra parhúsa á lóð nr. 10-12 við Hraunás. Samkvæmt henni varð engin breyting á skráningu stefnda sem bygginga­stjóra, sem fram hafði farið 18. desember 2000, og enginn annar var eftir það skráður byggingarstjóri. Ætluð ábyrgð stefnda tekur samkvæmt því til alls tjóns stefnanda samkvæmt því sem hér að framan hefur verið tekin afstaða til. Byggingarstjóri ber ábyrgð á því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, sbr. 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 og grein 32.2. í byggingarreglugerð nr. 441/1998. Þetta er skilyrðislaust en að öðru leyti fer eftir samningi milli byggingarstjóra og eiganda byggingar­framkvæmda sé um hann að ræða sem er ekki í þessu tilviki. Það skal einnig áréttað að S.I. verktakar ehf. en ekki stefndi var aðili að verksamningnum við stefnanda. Með ákvæðum skipulags- og byggingarlaga og byggingarreglugerðar um byggingarstjóra, sbr. einkum ákvæði 1. mgr. 51. gr. laga nr. 73/1997, um að byggingar­stjóri skuli vera við stjórn framkvæmda hvers mannvirkis, og 3. mgr. sömu greinar um að hann skuli hafa fullnægjandi ábyrgðartryggingu er gildi a.m.k. í fimm ár frá lokum þeirra framkvæmda sem hann stýrði, er fengin sú niðurstaða að ávallt sé einn aðili sem sé ábyrgur gagnvart eiganda byggingarframkvæmdar fyrir því að rétt sé staðið að byggingu mannvirkis af hálfu allra iðnmeistara sem að byggingu koma þannig að tæknilegar og faglegar kröfur á viðkomandi sviði séu uppfylltar, án þess þó að dregið sé úr ábyrgð einstakra iðnmeistara. Um þetta vísast einnig til ákvæðis 52. gr. laga nr. 73/1997 um að iðnmeistari ber ábyrgð gagnvart byggingarstjóra og eiganda byggingarframkvæmda á að þeir verkþættir, sem hann tekur að sér að hafa umsjón með, séu unnir í samræmi við viðurkennda verkhætti, samþykkta uppdrætti og lög og reglugerðir, sbr. einnig 2. mgr. 8. gr. iðnaðarlaga nr. 42/1978 sem kveður á um það að meistari skuli bera ábyrgð á að öll vinna sé rétt og vel af hendi leyst. Stefndi ber ábyrgð gagnvart stefnanda á því að brotið var gegn 118. grein byggingarreglugerðar nr. 441/1998 að því leyti að ekki var tryggt að framkvæmdirnar væru með faglega fullnægjandi hætti. Af því leiddi tjón stefnanda sem staðfest er með matsgerð eftir því sem áður er greint. Samkvæmt framangreindu er niðurstaða dómsins sú að dæma beri stefnda til að greiða stefnanda 1.489.920 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði. Einnig ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem er ákveðinn 550.000 krónur. Mál þetta dæma Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari og meðdómendurnir Gísli Norðdahl byggingarfulltrúi og Magnús Guðjónsson húsasmíðameistari. D ó m s o r ð: Stefndi, Björn Helgi Snorrason, greiði stefnanda, Sigurði Sigurjónssyni, 1.489.920 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 7. desember 2001 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 550.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 340/2004
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Kærði krefst þess að kröfu sýslumanns verði hrundið, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði afmarkaður skemmri tími en í kröfu sýslumanns greinir.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. ágúst 2004, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Norðurlands eystra 9. ágúst 2004, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til mánudagsins 16. ágúst 2004 kl. 14.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Rannsókn málsins er á frumstigi. Rannsóknargögn málsins veita rökstuddan grun um að varnaraðili hafi valdið Z þeim áverkum, sem lýst er í hinum kærða úrskurði. Telja verður brýnt að lögreglu gefist ráðrúm til þess að yfirheyra alla þá sem veitt geta upplýsingar um málið. Fallist verður á að nauðsynlegt sé að varnaraðili sæti gæslu þar sem hann geti torveldað rannsókn málsins, svo sem með því að hafa áhrif á vitni hafi hann óskert frelsi. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 165/2016
Ökutæki Skaðabætur Líkamstjón Gjafsókn
A krafðist viðurkenningar á því að hann ætti rétt til skaðabóta úr hendi ABÍ vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir er ekið hafði verið á hann af óþekktu vélknúnu ökutæki með vísan til 94. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, sbr. 3. mgr. 18. gr. og 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008. Var horft til þess samræmis sem hefði verið í frásögn A af slysinu og að ekkert hefði komið fram sem veikt gæti trúverðugleika hans. Talið var að hann hefði leitt nægar líkur að því að hann hefði slasast af völdum skráningarskylds ökutækis og var því bótaskylda ABÍ viðurkennd.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og BenediktBogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 2. mars 2016. Hann krefst sýknu afkröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstaréttián tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt.Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur.Eftir þessum úrslitum verður áfrýjandi dæmdur til að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Fer um þann málskostnað oggjafsóknarkostnað stefnda samkvæmt því sem nánar greinir í dómsorði.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Áfrýjandi,Alþjóðlegar bifreiðatryggingar á Íslandi sf., greiði 500.000 krónur ímálskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Allurgjafsóknarkostnaður stefnda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. desember 2015. Málþetta höfðaði A, […], með stefnu birtri 23. janúar 2015 á hendur Alþjóðlegumbifreiðatryggingum á Íslandi sf., Borgar­túni 35, Reykjavík. Málið var dómtekið að lokinni aðalmeðferð 10.nóvember sl. Stefnandikrefst þess að viðurkennd verði skaðabótaskylda stefnda vegna líkamstjóns erhann varð fyrir hinn 9. september 2012, er ekið var á hann af óþekktu vélknúnuökutæki, þannig að stefnandi hlaut varanlega tognun í háls- og lendhrygg. Þá krefst stefnandi málskostnaðar að matidómsins. Stefndikrefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar að mati dómsins. Í94. gr. umferðarlaga nr. 50/1988 er mælt fyrir um að ráðherra skuli setjareglur um skyldu tryggingafélaga til að taka þátt í gagnkvæmu ábyrgðarkerfivegna tjóna af völdum óvátryggðra og óþekktra ökutækja. Um þetta efni eru nánari reglur í VI. og VII.kafla reglugerðar nr. 424/2008. Þar erstefnda falið að starfa sem tjóns­uppgjörsmiðstöð og á hann m.a. að gera upplíkamstjón sem hlotist hefur af notkun óþekktra vélknúinna ökutækja hér álandi, sbr. 2. mgr. 20. gr. Ístefnu segir að stefnandi hafi þann 9. september 2012 verið á reiðhjóli neðstvið hringtorg við mót Sævarhöfða og Bíldshöfða.Þá hafi ökutæki verið ekið á miklum hraða utan í vinstri hlið hansþannig að hann hafi fallið af hjólinu og meiðst. Bifreiðin hafi verið af gerðinni MitsubishiLancer. Henni hafi þegar verið ekið ábrott af vettvangi og hafi stefnandi ekki náð að sjá númerið á henni. Stefnandileitaði ekki á slysadeild, en fór á Heilsugæsluna […] þremur þann 12.september. Í skráningu heilsugæslunnarsegir orðrétt: „Var að hjóla þann 9.september neðst í Bíldshöfða, við Elliðaárósa um kl. 15-16. Bíll fer í hlið hans og hann kastast tilhliðar og lendir á grasi... Hann erallur aumur í vi hliðinni. Verkur, marog bóla á vi handarbaki. Er indir og diraumur yfir MCP lið 4. Smá skráma ogörlar á mari ofan við hnéskeljar. Gengurallur haltur og skakkur. Er aumur para­vertebraltbeggja megin í hálsi, aumur niður paravertebralt vi megin, alveg niður á osileum. Eymsli efst í trapeziusbilat. Er helaumur á vi herðablaðiofanverðu, fær nálar­dofa og verk niður utanverðan vi handlegginn. Nálardofi niður utanvert vi ganglimeinnig. Dir og indirekt aumur yfirneðstu rifjum vinstra megin...“ Tekinvar röntgenmynd af vinstri hendi stefnanda, en hún sýndi ekki bein­áverka. Stefnandigerði ekki reka að því að hafa uppi kröfur vegna þessa slyss fyrr en lögmaðursem vann fyrir hann vegna annars slyss komst á snoðir um atvikið. Leitaði stefnandi þá til lögreglu og vartekin af honum skýrsla þann 23. október 2013.Þar er haft eftir stefnanda að hann hafi hjólað eftir Malarhöfða til vesturs. Er hann hafi verið kominn út úr hringtorgineðst í Malarhöfða hafi Mitsubishi Lancer bifreið verið ekið utan í vinstrihlið hans og hafi hann fallið af hjólinu og út í móa. Ökumaðurinn hafi ekið rakleitt eftiraðreininni inn á Sæbraut. Stefnandisagði í aðilaskýrslu sinni að hann hefði verið að hjóla niður Bílds­höfða. Þegar hann hafi nálgast hjólastíg nálægtgömlu brúnum hafi bíll rekist utan í hann vinstra megin. Hann hafi séð að þetta var hvítur MitsubishiLancer. Það hafi verið fólk úti áGeirsnefi og einhverjir hafi komið til að stumra yfir honum. Hann hafi sagt þeim að þetta væri allt ílagi; hann hafi ekki haldið að þetta væri neitt alvarlegt. Hann hafi ekki farið í vinnuna daginn eftirvegna meiðslanna, en loks farið á heilsu­gæslu þremur dögum síðar. Hann hafi verið frá vinnu í hálfanmánuð. Hann hafi verið að vinna í […],en gefist upp þar sem vinnan hafi verið of erfið. Hannhafi ekki tilkynnt þetta lögreglu þar sem hann hafi talið að það þýddi ekki aðreyna að sækja bætur. Hann hafi farið afstað með þetta mál þegar lögmaður vann í öðru slysamáli fyrir hann. Ímálinu liggja frammi læknisvottorð B og C, sem bæði varða slys það semstefnandi varð fyrir 2. apríl 2013. Ímatsgerð sem unnin var af D lækni og E lögfræðingi, dags. 20. júní 2014, erumetnar afleiðingar síðara slyssins, auk þess sem D mat afleiðingar slyss þesssem hér er deilt um. Taldi hann aðvaranleg örorka næmi 6%. Veldur þessiniðurstaða ekki ágreiningi. Stefndihafnaði kröfum stefnanda þegar er hann hafði þær uppi. Var málinu skotið til úrskurðarnefndar ívátryggingamálum, sem komst að þeirri niðurstöðu þann 12. ágúst 2014 aðstefnandi ætti ekki rétt á bótum frá stefnda.Var mál þetta höfðað í kjölfar þess eins og áður greinir. Málsástæður og lagarökstefnanda Stefnandibyggir á því að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni af völdum óþekkts vélknúinsökutækis í skilningi 18. gr. og 2. mgr. 20. gr. reglugerðar nr. 424/2008, sbr.94. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Þvíeigi hann rétt á bótum úr hendi stefnda. Stefnandisegir að honum hafi verið ómögulegt að hafa uppi á umræddri bifreið, en hannhafi ekki áttað sig á því strax að hann hefði orðið fyrir varanlegulíkamstjóni. Því hafi hann ekki kærtmálið til lögreglu. Ekki sé áskilið íáðurnefndri reglugerð að mál sé kært til lögreglu. Stefnandibendir á að hann hafi leitað til læknis þremur dögum eftir slysið. Hafi hann talið að hann myndi ná sér strax,en sú hafi ekki orðið raunin. Skráning ísjúkraskrá heilsugæslunnar […] veiti nægar upplýsingar um slysið. Stefnanditelur að orðalag 2. mgr. 20. gr. feli í sér að gerðar séu vægari kröfur tilsönnunar en venjulegt sé í einkamálaréttarfari.Hér dugi að sýna fram á að meiri líkur en minni séu á því aðfullyrðingar hans séu réttar. Styðurhann þetta einnig við forsögu ákvæðis 94. gr. umferðarlaga og ökutækjatilskipunEvrópusambandsins, 2000/26/EB, og þriggja tilskipana um ökutækjatryggingar,72/430/EBE, 84/5/EBE og 90/232/EBE.Segir stefnandi að slakað hafi verið á sönnunarkröfum með því að til­skipanirþessar hafi verið innleiddar í íslenskan rétt. Stefnanditelur að áverkar sínir sem lýst er í vottorðum séu í samræmi við lýsingar hansá slysinu. Stefnandibyggir á því að hann hafi ekki vitað um rétt sinn til bóta vegna óþekktsökutækis fyrr en hann leitaði til lögmanns vegna slyss sem hann varð fyrir íapríl 2013. Stefnandivitnar til markmiðsákvæðis 1. gr. laga nr. 56/2010. Hann kveðst hafa lögvarða hagsmuni afviðurkenningarkröfu sinni en staðfest hafi verið í matsgerð læknis að hann hafihlotið varanlega örorku í slysinu. Hannhafi leitt nægar líkur að því að hann hafi slasast af völdum óþekktsökutækis. Málsástæður oglagarök stefnda Stefndibendir á að málsatvik séu óljós og að einungis njóti við einhliða frásagnarstefnanda. Mikill munur sé á lýsinguslyssins í lögregluskýrslu, í skráningu í sjúkraskrá og í stefnu. Þannig komi t.d. fram á einum stað aðstefnandi hafi af­þakkað flutning með sjúkrabíl. Þá sé ekki samræmi í því hvar slysið hafi áttað hafa orðið. Stefndimótmælir því að sérregla um sönnun gildi samkvæmt reglugerð nr. 42/2008. Allt frá því að byrjað var að greiða bæturvegna óþekktra ökutækja hafi tjón­þoli þurft að sanna að hann hafi orðið fyrirtjóni af völdum ökutækis. Þá sé ekkimælt fyrir um að slaka skuli á sönnunarkröfum.Það verði heldur ekki leitt af ökutækja­tilskipunumEvrópusambandsins. Stefndibyggir á því að ósannað sé að ökutæki hafi ekið á stefnanda. Hann bendir á að stefnandi sé margsaga umatvik og hann hafi ekki gert neitt til að tryggja sér sönnun um atvik. Hann geti t.d. ekki bent á neinn af þeim semkomu að honum á vettvangi. Þá hafi hannekki tilkynnt slysið til lögreglu fyrr en löngu síðar. Stefnandi verði að bera hallann af þessarivanrækslu sinni. Stefndisegir að stefnandi verði að sýna fram á að það sé hafið yfir skyn­samlegan vafaað skráningarskylt ökutæki hafi valdið slysinu.Hann víkur að dómi Hæstaréttar í máli nr. 228/2013 og segir að þessidómur skeri sig úr fyrri dómum og geti ekki talist fordæmi. Niðurstaða Aðilardeila einungis um það hvort stefnandi hafi orðið fyrir slysi þann 9. september2012 af völdum óþekktrar skráningarskyldrar bifreiðar. Því er ekki mót­mælt að stefnandi hafislasast eða niðurstaða matsmanns um varanlega örorku af völdum slyssins dreginí efa. Samkvæmt 88.gr., sbr. 90. gr., umferðarlaga nr. 50/1987 hvílir hlutlæg bóta­ábyrgð áskráðum eiganda eða umráðamanni skráningarskylds, vélknúins ökutækis vegnatjóns sem hlýst af notkun þess. Greiðslabótakröfu skal tryggð með ábyrgðar­tryggingu samkvæmt 91. gr. laganna. Í 94. gr. laganna kemur fram að ráðherrasetji reglur um framkvæmd vátryggingarskyldunnar, þar á meðal um skylduvátrygginga­félaga til að taka þátt í gagnkvæmu ábyrgðarkerfi vegna tjóns afvöldum óvátryggðra og óþekktra ökutækja.Samkvæmt þessari heimild hefur reglugerð nr. 424/2008 um lögmæltarökutækjatryggingar verið sett. Í VI.kafla reglugerðarinnar er fjallað um tjónsuppgjörsmiðstöð sem nefnd erAlþjóðlegar bifreiðatryggingar sf. Í 3.mgr. 18. gr. reglugerðarinnar segir að þessari miðstöð sé „sem ábyrgðaraðilaskylt að greiða bætur fyrir tjón sem hlýst af notkun óþekkts eða óvátryggðsskráningarskylds vélknúins öku­tækis eða óvátryggðs skráningarskylds vélknúinsökutækis eins og nánar er kveðið á um í 20. gr.“ Alþjóðlegar bifreiðatryggingar eru stefndi íþessu máli. Stefnandi ber sönnunarbyrðinafyrir því að stefndi sé greiðsluskyldur.Honum ber að sanna að hann hafi hlotið meiðsl af völdum óþekktsökutækis. Hér er ekki öðrumsönnunargögnum teflt fram en aðilaskýrslu stefnanda og skriflegum frásögnumlækna og hjúkrunarfræðinga af meiðslum hans. Meginatriði í frásögn stefnandaaf slysinu er það að hann hafi verið á hjóli og að bifreið hafi rekist utan íhann þannig að hann féll til jarðar.Þessu lýsti stefnandi strax við komuna á heilsugæslustöð þremur dögumeftir óhappið og frásögnin hefur ekki breyst síðan. Frásagnir af því hvar slysiðátti sér stað eru ekki samhljóða. Viðkomu á heilsugæslustöð nefndi stefnandi Bíldshöfða. Við skýrslugjöf hjá lögreglu var haft eftirhonum að slysið hefði orðið á Malarhöfða.Í stefnu og aðilaskýrslu er vettvangur aftur orðinn Bíldshöfði. Þetta misræmi skiptir ekki máli, en aflögregluskýrslunni er ljóst að stefnandi er þar að lýsa aðstæðum eins og þæreru á mótum Bíldshöfða og Sævarhöfða. Stefnandi leitaði ekki læknisfyrr en þremur dögum eftir slysið. Hannsegist hafa talið að hann myndi jafna sig fljótt, en sú hafi ekki orðiðraunin. Eftir atvikum dregur þetta ekkiúr trúverðugleika hans. Stefnandi reyndi ekki að aflasönnunargagna um atvikið, t.d. með kæru til lög­reglu, fyrr en löngusíðar. Þá virðist lítið hafa verið gerttil að upplýsa málið frekar. Súfullyrðing stefnanda að hann hafi talið að hann gæti ekki sótt neinar bætur,þar eð hann vissi ekki hvaða bifreið átti í hlut, er í sjálfu sér trúverðug. Flestir lögfræðingar vita af reglum um bæturvegna slysa af völdum óþekktra ökutækja, en sennilega eru þær ekki á hversmanns vitorði. Verður stefnandi ekkilátinn bera sérstaklega hallann af því að ekki var haft uppi á þeim aðilum semkomu að honum á vettvangi. Meiðslum stefnanda er lýst ígögnum málsins. Stefndi dregur ekki efaað þau geti hafa hlotist við óhapp það sem stefnandi lýsir. Þegar þessi atriði eru virtverður einkum að horfa til þess samræmis sem er í meginatriðum atvikalýsingarstefnanda og þess að ekkert er fram komið sem veikir trúverðugleika hans. Þótt ekki verði fallist á það með honum aðhér skuli gerðar vægari kröfur til sönnunar en tíðkast almennt í skaðabóta- eðaeinkamálarétti, hefur hann leitt nægar líkur að því að hann hafi slasast afvöldum skráningarskylds öku­tækis.Verður að telja að þessar líkur séu nægilega miklu meiri en líkurnarfyrir hinu gagnstæða til þess að fallist verði á kröfur hans. Bótaskylda stefnda verður þvíviðurkennd eins og krafist er, en krafan er eins og hér stendur á nægilegaskýr. Stefnandi hefur gjafsókn. Málflutningsþóknun lögmanns hans er ákveðinmeð virðisaukaskatti 825.000 krónur og greiðist hún úr ríkissjóði auk útlagðskostnaðar. Stefnda verður gert að greiða900.000 krónur í málskostnað til ríkissjóðs. Jón Finnbjörnsson héraðsdómarikveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Viðurkennd er skaðabótaskyldastefnda, Alþjóðlegrabifreiðatrygginga á Íslandi sf., vegna líkamstjóns sem stefnandi, A, varð fyrirþann 9. september 2012, er hann hlaut varanlega tognun í háls- oglendhrygg. Gjafsóknarkostnaður stefnandagreiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun, 825.000 krónur. Stefndi greiði 900.000 krónur ímálskostnað til ríkissjóðs.
Mál nr. 547/2005
Skaðabætur Líkamstjón Gjafsókn
Þ, sem var refsifangi í fangelsinu L, varð fyrir líkamstjóni þegar annar fangi réðst á hann. Þ krafðist viðurkenningar á rétti sínum til skaðabóta úr hendi Í vegna árásarinnar og vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir þar sem hann fékk ekki viðeigandi læknisþjónustu. Ekki var talið að öryggisgæslu hefði verið áfátt í fangelsinu þegar Þ varð fyrir hinni ólögmætu líkamsárás og var því ekki fallist á að Í bæri bótaábyrgð vegna árásarinnar. Í yfirmatsgerð kom fram að dráttur hefði verið á að Þ kæmist til tannlæknis vegna áverka er hann hlaut á tönnum í árásinni og hafi það valdið honum óþarfa þjáningum en ekki haft varanlegar afleiðingar. Fallist var á að Þ ætti rétt á þjáningabótum úr hendi Í vegna þess tímabils sem hann fékk ekki viðeigandi tannlæknaþjónustu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. desember 2005. Hann krefst þess að viðurkenndur verði réttur sinn til skaðabóta úr hendi gagnáfrýjanda vegna líkamsárásar sem hann varð fyrir 13. maí 2002. Einnig krefst hann að viðurkennt verði að hann eigi skaðabótarétt á hendur gagnáfrýjanda vegna líkamstjóns sem hann hafi orðið fyrir vegna þess að hann hafi ekki fengið viðeigandi læknisþjónustu. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, án tillits til gjafsóknar, sem honum var veitt á báðum dómstigum. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 20. febrúar 2006. Hann krefst sýknu af kröfum aðaláfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Í yfirmatsgerð kemur fram að nokkur dráttur hafi orðið á að áfrýjandi fengi fullnægjandi læknisþjónustu vegna áverka á hljóðhimnu án þess þó að það hafi valdið honum viðbótarþjáningum eða varanlegu tjóni. Einnig hafi dregist að hann kæmist til tannlæknis og það valdið honum óþarfa þjáningum en ekki haft varanlegar afleiðingar. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms er fallist á að aðaláfrýjandi eigi rétt á þjáningabótum úr hendi gagnáfrýjanda vegna þess að hann fékk ekki á tímabilinu 13. maí 2002 til 4. júní sama ár viðhlítandi tannlæknaþjónustu vegna áverka er hann hlaut á tönnum í líkamsárás 13. maí 2002. Verður héraðsdómur því staðfestur. Aðaláfrýjandi hefur gjafsókn í málinu fyrir Hæstarétti og eru því ekki efni til að kveða sérstaklega á um greiðslu málskostnaðar af hálfu gagnáfrýjanda. Gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður aðaláfrýjanda, Þórhalls Ölvers Gunnlaugssonar, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hans, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 24. október 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 7. október sl., var höfðað 11. apríl 2003 af Þórhalli Ölveri Gunnlaugssyni, með lögheimili að Laugavegi 145, Reykjavík, á hendur dóms­mála­ráðherra, Fangelsis­­málastofnun ríkisins, Borgartúni 7, Reykjavík, og heilbrigðis- og tryggingamála­ráðherra, en íslenska ríkið hefur tekið til varna fyrir þessa stefndu, og Sigurði Hólm Sigurðssyni, Austurbrún 4, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði með dómi að stefnandi eigi skaðabótarétt á hendur dómsmálaráðherra, Fangelsismálastofnun ríkisins og Sigurði Hólm Sigurðssyni vegna afleiðinga ólögmætrar líkamsárásar stefnda Sigurðar Hólm á stefnanda 13. maí 2002. Einnig krefst stefnandi þess að viðurkennt verði með dómi að hann eigi skaðabóta­rétt á hendur dómsmálaráðherra, Fangelsismálastofnun ríkisins og heilbrigðis- og trygg­inga­mála­ráðherra vegna líkamstjóns, sem hann hafi orðið fyrir, af þeim sökum að hann hafi ekki fengið þá læknismeðferð og heilbrigðisþjónustu, sem hann eigi rétt á, vegna afleiðinga þeirra áverka er hann hlaut í líkamsárás stefnda Sigurðar Hólm á hann 13. maí 2002. Þá er krafist málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknar­mál, en stefnanda var veitt gjafsókn 22. september 2003. Af hálfu stefnda íslenska ríkisins er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verði dæmdur málskostnaður að mati dómsins. Af hálfu stefnda Sigurðar Hólm er krafist sýknu af öllum kröfum stefnanda og að stefnda verði dæmdur málskostnaður samkvæmt málskostnaðarreikningi eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en honum var veitt gjafsókn 28. maí 2004. Af hálfu stefndu var þess krafist í greinargerðum þeirra að málinu yrði vísað frá dómi en því var hafnað með úrskurði dómsins 19. maí sl. Yfirlit málsatvika og ágreiningsefna Stefnandi er refsifangi í fangelsinu Litla-Hrauni. Hann kveðst hafa orðið fyrir líkamsmeiðingum 13. maí 2002 er stefndi Sigurður Hólm hafi ráðist á hann í fangaklefa. Stefnandi kallaði á hjálp og komu fangaverðir að honum stuttu síðar en hann var þá einn í fangaklefa sínum. Á honum sást blóð, hrufl og mar og tennur hans lágu þar á borði. Samkvæmt lýsingum fangavarðanna var hann í miklu upp­námi. Stefnandi krefst í málinu viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefndu vegna árásar­innar, en stefnandi telur að þeir beri ábyrgð á afleiðingum hennar. Hann telur einnig að íslenska ríkið beri skaðabótaábyrgð á afleiðingum þess að hann hafi ekki fengið við­eig­andi læknismeðferð og heil­brigðis­þjónustu vegna árásarinnar. Stefnandi aflaði matsgerða undir rekstri málsins um tjónið sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna árásarinnar og því að hafa ekki fengið þá læknismeðferð og með­höndlun sem hann hafi átt rétt á. Stefndu mótmæla viðurkenningarkröfum stefnanda. Þeir telja ósannað að stefndi Sigurður Hólm hafi veitt stefnanda umrædda áverka. Stefnda íslenska ríkið telur ekki um nokkra sök starfsmanna fangelsisins að ræða og að engin hlutlæg bótaregla leiði til bótaskyldu stefnda íslenska ríkisins vegna árásarinnar. Loks er af hálfu stefnda íslenska ríkisins talið að stefnandi hafi fengið alla viðeigandi læknishjálp og meðferð sem hann hafi átt rétt á. Engin skilyrði bótaskyldu stefnda íslenska ríkisins séu því fyrir hendi að þessu leyti. Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi lýsir málsatvikum þannig að hann hafi orðið fyrir grófri líkamsárás stefnda Sigurðar Hólm 12. maí 2002 og aftur 13. maí sama ár. Báðir voru þá refsi­fangar á Litla-Hrauni og höfðu hvor sinn klefa en á sama gangi. Stefnandi telur að bótaábyrgð stefndu verði rakin til árásarinnar seinni daginn en fram kemur í gögnum málsins að stefnandi hafi ekki orðið fyrir neinum varanlegum áverka vegna fyrri árásarinnar. Stefnandi vísar til þess að hann hafi verið í klefa sínum umræddan dag er stefndi Sigurður Hólm kom inn til hans og hafi margslegið hann í höfuð, andlit og bak. Við það hafi tvær tennur dottið úr honum og brú hafi brotnað. Stefnandi kveðst hafa reynt að verjast höggum stefnda með því að setja hendur á hnakka og hand­leggi yfir höfuðið og hann hafi beðið stefnda að hætta. Stefndi hafi þá látið höggin dynja vinstra megin á mjóhrygg stefnanda. Stefnandi kveðst þá hafa ýtt á neyðarhnapp og kallað eftir hjálp. Þegar stefndi hafi séð það hafi hann notað tækifærið og látið hnefahöggin dynja á vinstri hluta höfuðs stefnanda og hafi höggin komið aftan í hnakkann, á hlið og framan í andlitið. Þegar stefnda varð ljóst að stefnanda hafði tekist að kalla á hjálp hafi hann hlaupið út úr klefanum og hafi árásinni þar með lokið. Við hnefahögg stefnda Sigurðar Hólm hafi framtönn og augntönn brotnað úr stefnanda og einnig hafi gullbrú hægra megin í neðri góm farið úr honum. Sjón á vinstra auga stefnanda hafi einnig skerst við árásina og hljóðhimna á vinstra eyra skaddast. Stefnandi hafi strax kvartað yfir líkamsárásinni við yfirfangavörð og aðra fanga­verði. Hann hafi þó ekki verið sendur til læknis eða hlotið nokkra almenni­lega læknisskoðun fyrr en síðar. Hann hafi ekki fyrr en 16. maí verið fluttur til Reykjavíkur á slysadeild sjúkrahússins í Fossvogi sem hafi verið eftir bréf og símhringingar frá lögmanni hans. Þá hafi verið liðnir þrír sólarhringar frá árásinni og ytri áverkar í rénun. Í vottorði slysadeildar komi meðal annars fram að tvær tennur til vinstri í efri gómi hefðu brotnað og tönn til hægri í neðri gómi. Við skoðun á vinstra eyra hafi sést gat á hljóðhimnu. Sjón virtist örlítið daufari á vinstra auga en ekki hafi sést þar nein merki um blæðingu. Dálítið mar hafi verið yfir vinstra kinnbeini og stefnandi hafi verið marinn bæði utanvert og aftanvert á vinstra eyra. Bólga hafi verið á tveimur svæðum vinstra megin á höfði, annars vegar á hvirfli vinstra megin og hins vegar á hnakka og svolítill roði, eins og eftir högg eða núning við húð, á hvirfli og hnakka vinstra megin. Stefnandi hafi getað hreyft hálsinn til fulls, en hann hafi fundið aðeins til vinstra megin aftan í hálsi þegar hann hallaði höfði aftur á bak. Hann hafi verið aumur í baki en engin eymsli hafi þó verið yfir hryggjartindum sjálfum heldur í lang­vöðvum baks meðfram hryggnum. Greiningar sem hann fái sé tognun í hálsvöðvum, tognun á brjósthrygg, yfirborðs­áverkar á and­liti, áverkar á tönnum og áverkar á hljóðhimnu. Tannlækni þurfi að fá til að meta tannáverka og hafi fangavörðum verið bent á það. Ljóst þótti að stefnandi þyrfti auk skoðunar að fara í heyrnar­mælingu. Þrátt fyrir þessa skoðun og læknisfræðilegar niðurstöður hafi ekkert verið gert af hálfu fangelsismálayfirvalda. Áverkar stefnanda hafi ekki verið athugaðar á nokkurn hátt og stefnandi hafi þjáðst mjög vegna tannbrotanna, en tennur hans hafi verið brotnar niður við rót og því brýn þörf á viðgerðum strax eða einhverjum lágmarks aðgerðum. Stefnandi hafi verið með „brýr“, sem slegnar hefðu verið burtu og laskaðar, sem leitt hafi til þess að stefnandi hafi átt erfiðara með að tyggja. Brýr stefnanda hafi orðið ónýtar þar sem tennur hans eftirlifandi og tannstæðið hafi tekið það miklum breytingum að brýrnar hafi verið orðnar ónothæfar er loksins hafi átt að setja þær í að nýju og hinar, sem hangið hefðu uppi, hefðu losnað upp. Í júnímánuði eftir árásina hefðu kröfur stefnanda og lögmanns hans um frekari rannsóknir og aðgerðir á tönnum engan árangur borið. Eftir frekari bréfaskriftir hafi loks í lok júní verið gerð byrjunarviðgerð á tönnum stefnanda sem síðan hafi átt að halda áfram með. Ekkert framhald hafi þó orðið á tannviðgerðunum, þar sem tekin hafi verið sú ákvörðun af fangelsismálayfirvöldum að aðgerðum skyldi hætt. Hafi því verið verr af stað farið en heima setið. Í bréfi Kristjáns Stefánssonar, framkvæmda­stjóra Litla-Hrauns, 5. september 2002 segi að fangelsismálayfirvöld greiði ekki fyrir tannlækniskostnað umfram það sem tíðkist þegar fangar geti ekki staðið straum af kostnaði við tannlækningar að öllu leyti. Í læknabréfi Óskars Reykdalssonar, yfirlæknis fangelsisins á Litla-Hrauni, 8. júlí 2002, er lögmanni stefnanda hafi borist í febrúar 2003, sé læknisfræðilegri með­höndlun stefnanda lýst vegna áverkanna sem hann hafi orðið fyrir í umræddu tilviki. Þar komi fram að líklegast séu horfur stefnanda góðar og hann muni læknast af þeim „meintu“ kvillum sem hrjái hann. Á þetta geti stefnandi ekki fallist enda liggi ekkert slíkt fyrir og engin gögn sem staðfesti það. Í vottorði Svends Richters tannlæknis 13. febrúar 2003 komi fram að verði ekki þegar gripið til viðgerða á tönnum stefnanda komi hann til með að missa allar tennurnar. Að stefndi Sigurður Hólm hafi ráðist á stefnanda, 12. og 13. maí 2002, innan veggja fangelsisins og veitt honum þá líkamsáverka sem lýst sé í læknisvottorði Hlyns Þorsteinssonar 29. maí 2002. Eigi stefndi Sigurður Hólm því sök á líkamstjóninu sem stefnandi reki til þeirra áverka sem lýst sé í læknisvottorðinu. Stefnandi hefði ekki getað veitt sér sjálfur þessa áverka eins og stefndi haldi fram. Um afleiðingar líkamsárásarinnar vísi stefnandi til yfirmatsgerðar, sem beri að leggja til grundvallar við úrlausn málsins, en henni hafi ekki verið hnekkt. Varanlegur miski stefnanda hafi þar verið metinn 10%. Að forráðamönnum Fangelsismálastofnunar ríkisins og stjórnendum fangelsisins á Litla-Hrauni hafi borið að sjá til þess að stefnandi væri öruggur í fangelsinu með líf sitt og heilsu. Þjóðfélagið hafi falið þeim sérstaka gæslu eða geymslu stefnanda og beri þeir því hlutlæga ábyrgð á öryggi stefnanda og því hvernig fór. Stefnandi byggi og á því að fangaverðir fangelsisins hafi sýnt af sér sök varðandi gæslu stefnanda, en þeir eigi að fylgjast með föngum og gæta þess að þeir vinni ekki tjón hver á öðrum. Fangelsið hafi verið vanbúið að því er varði öryggi stefnanda. Gangurinn sem fangaklefi hans standi við sé á hverri stundu undir ljósopi sjónvarpsvélar, sem endurvarpi mynd af ganginum til fangavarða á vakt við sjónvarpsskjái í vaktherbergi. Fangavörður hafi fyrir vikið ekki verið á ganginum, sem liggi að fangaklefum stefnanda og stefnda Sigurðar Hólm, þegar ráðist var á stefnanda. Fyrirkomulaginu sé ábótavant en það tryggi ekki öryggi sem stefnandi eigi rétt á að búa við sem fangi á Litla-Hrauni. Gæsla við sjónvarpsskjá sé ófullnægjandi, einkum þar sem fylgjast þurfi með mörgum skjám í einu. Eina fullkomna öryggið sé því að fangavörður sé á hverjum gangi til að fylgjast með þeim fangaklefum sem gangurinn liggi að eða einn vörður við hvern skjá. Hefði svo verið 13. maí 2002 sé ólíklegt að árásin, sem hér um ræði, hefði orðið. Stefnandi hafi strax og hann gerði sér grein fyrir að stefndi Sigurður Hólm ætlaði að ráðast á hann reynt að ná í neyðarbjölluhnapp sem hann hefði ýtt á. Þrátt fyrir það hafi enginn fangavörður komið á vettvang fyrr en eftir að stefndi Sigurður Hólm forðaði sér inn í sinn klefa. Sjónvarpsmyndavélar á ganginum hafi ekki verið með filmum þannig að þær varðveittu myndir sem þær hafi sýnt af ganginum á hverjum tíma og verði því ekki notaðar sem sönnunargögn. Hins vegar hafi fangaverðir séð stefnda Sigurð Hólm koma út úr fangaklefa stefnanda á þeim tíma sem stefnandi beri að hann hafi forðað sér úr fangaklefa stefnanda eftir að hafa ráðist á hann. Vegna ofangreinds fyrirkomulags hafi sá atburður orðið sem hér sé til umfjöllunar, en á honum beri fangelsisyfirvöld hlutlæga ábyrgð og sakarábyrgð. Líkamstjón stefnanda sé að rekja til ófullnægjandi eftirlits og vanbúnaðar á öryggisaðstæðum, en fangar eigi að njóta sérstaks öryggis gagnvart árásum samfanga. Stefnandi byggi einnig á að hann eigi rétt á greiðslum úr ríkissjóði samkvæmt lögum nr. 69/1995, verði Fangelsismálastofnun ríkisins sýknuð af kröfum hans og stefndi Sigurður Hólm reynist ógjaldfær til greiðslu skaðabóta. Af þessum sökum sé stefnanda nauðsyn á að höfða mál þetta með þessum hætti, en að öðrum kosti geti hann ekki síðar sett fram kröfur á grundvelli þeirra laga. Hann hafi einungis tveggja ára frest frá 13. maí 2002 til að gera kröfur á ríkissjóð samkvæmt framangreindum lögum. Síðari kröfuna byggi stefnandi á því að hann eigi samkvæmt grunnrökum 2. mgr. 2. gr. laga nr. 48/1988, sbr. 1. gr. laga nr. 123/1997, skýlausan rétt á að áverkarnir, sem hann hafi orðið fyrir 13. maí 2002 vegna ólögmætrar líkamsárásar stefnda Sigurðar Hólm, verði læknaðir með þeim hefðbundnu aðferðum sem þegnar landsins njóti með þeirri læknisþjónustu sem allir eigi jafnan rétt á. Stefnandi hafi ekki notið þessarar þjónustu og borið skaða af eins og hann hafi sýnt fram á með matsgerðum dómkvaddra lækna á því hverjar afleiðingar árásarinnar voru og hverjar afleiðingar það hafi haft í för með sér að hann naut ekki viðhlítandi læknisþjónustu. Hann hafi ekki fengið læknis­skoðun vegna áverkanna fyrr en 16. maí 2002, eða þremur dögum eftir árásina, sem hefði ekki orðið nema vegna áskorunar lögmanns stefnanda. Ljóst sé einnig að hann hafi ekki fengið eðlilega framhalds­læknis­meðferð, svo sem hjá bæklunarlækni, háls-, nef- og eyrnalækni og augnlækni. Þá hafi viðgerð á tönnum hans ekki verið með eðlilegum hætti. Eins og fram komi í bréfi Kristjáns Stefánssonar 5. september 2002 hafi Svend Richter tann­læknir skilað álitsgerð um það til fangelsisyfirvalda 4. júní 2002 að nauðsynlegt væri að gera allra nauðsynlegustu viðgerðir á tönnum stefnanda. Hafi þær viðgerðir hafist, en fljótlega verið tekin sú stjórnvaldsákvörðun að halda þeim ekki áfram með þessum orðum: „Því hyggjast fangelsisyfirvöld ekki greiða fyrir tannlækniskostnað yðar umfram það sem tíðkast vegna annarra fanga er ekki geta staðið straum af kostnaði við tannlækningar að öðru leyti.“ Ekki eigi að koma niður á stefnanda að hann sé í fangelsi og geti því ekki unnið sér inn þær tekjur sem til þurfi til að greiða þá læknis­þjónustu sem hann hafi þörf á til að koma í veg fyrir skerðingu á heilsu sinni. Það felist í meginreglu 2. mgr. 2. gr. laga nr. 48/1988, sbr. breytingu með 1. gr. laga nr. 123/1997, og séu tannlækn­ingar þar ekki undanþegnar. Stefnandi eigi rétt á læknisaðstoð sem sé í samræmi við þá læknismeðferð sem hann eigi almennt tilkall til miðað við þá áverka sem hann hafi hlotið og búi við. Stefnandi hafi ekki fengið hana og með því hafi stefnda íslenska ríkið bakað sér bótaskyldu gagnvart honum. Stefndu beri alla sönnunarbyrði í þessu máli um líkamlegar afleiðingar þeirra árása sem stefnandi hafi orðið fyrir, meðal annars af þeirri ástæðu að það hafi verið mun auðveldara fyrir stefndu að afla sér sannana en fyrir stefnanda. Stefndu beri alla sönnunarbyrði um að atvik hafi verið með öðrum hætti en stefnandi lýsi og að aðbún­aður fangelsisins hafi verið með fullnægjandi hætti hvað varði öryggi stefnanda og gæslu. Stefnandi styðji dómkröfur sínar við almennu skaðabóta­regluna, ákvæði 217. gr., 218. gr. og 219. gr. almennra hegningarlaga, húsbóndaregluna (vinnuveitenda­ábyrgðar­regluna) og meginregluna um ábyrgð geymsluaðila á þeim verðmætum sem þeir geymi. Stefnandi vísi til reglunnar um caxus mixtus og til reglunnar um uppsafnaða sök ótilgreindra starfsmanna. Þá vísi stefnandi til 2. mgr. 2. gr. laga nr. 48/1988 með síðari breytingum, en í greinargerð með þessari grein segi svo: „að lögfest verði að fangar skuli njóta sambærilegrar heilbrigðisþjónustu og almennt gildir, auk þeirrar sérstöku heilbrigðisþjónustu sem lög og reglur um fanga segja til um“. Í almennum athuga­semdum með lögum nr. 123/1997 um breytingu á lögum nr. 48/1988 segi og að föngum skuli tryggð nauðsynleg tannlæknaþjónusta; ef um bráðatilvik sé að ræða setji fangelsið út fyrir kostnaði. Þá vísi stefnandi til 16. gr. laganna og til V. kafla reglugerðar um gæsluvarðhaldsvist. Líkami stefnanda og heilsa njóti eigna- og bótaverndar samkvæmt 72. og 76. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. þá mannréttindasáttmála sem Ísland hafi undir­gengist og að stefnandi hafi sömuleiðis notið verndar gegn illri meðferð samkvæmt 3. grein mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnandi vísi einnig til 1. gr. laga nr. 15/1990 og til laga nr. 69/1995. Varðandi viðurkenningarkröfurnar vísi stefnandi til 25. gr. laga um meðferð einkamála. Málsástæður og lagarök stefnda íslenska ríkisins Af hálfu stefnda íslenska ríkisins er málsatvikum lýst þannig að 13. maí 2002 um klukkan 17.30 hafi verið hringt í kallkerfið á Litla-Hrauni úr klefa 211 og kallað á hjálp. Við það hafi fangaverðir litið upp og sáu á skjá, sem hafi verið inni á deild 2-A, að meðstefndi Sigurður Hólm gekk út úr klefa stefnanda, en þeir hafi ekki séð inn í klef­ann. Fangaverðirnir hafi strax farið þangað. Stefnandi hafi verið í miklu uppnámi og sagt að meðstefndi Sigurður Hólm hefði ráðist á hann. Stefnandi hafi verið með tvær framtennur brotnar, blóð ofan við vinstra eyra, glóðarauga, blóð á hnakka og skrámur og roða á höndum og höfði. Meðstefndi Sigurður Hólm hafi neitað að hafa ráðist á stefnanda þennan dag og hafi hann sagt að stefnandi hefði vel getað veitt sér þessa áverka sjálfur þar sem hann hafi verið á mjög sterkum verkjalyfjum eins og fram komi í lögregluskýrslu. Í ljósi neitunar meðstefnda og að engin vitni hafi verið að hinni ætluðu árás telji stefnda íslenska ríkið ósannað að stefnandi hafi orðið fyrir árás 13. maí 2002, en stefnandi hafi sönnunarbyrðina fyrir því. Verði talið að stefnandi hafi orðið fyrir árás í fangaklefa sínum þá sé því hafnað að stefnda íslenska ríkið verði talið bótaskylt vegna hennar. Stefndi ber enga ábyrgð á ólögmætu og refsiverðu atferli meðstefnda, enda sé því ekki haldið fram. Öryggi fanga sé tryggt eins og hægt sé og hafi gæslu fangavarða á engan hátt verið ábótavant. Öryggisgæsla miðist við aðstæður og stefnda beri að virða einkalíf fanga. Fangaverðir megi ekki standa stöðugt yfir föngum og ekki megi læsa alla inni allan sólarhringinn. Í sambandi við gæsluna þurfi að gæta meðalhófs. Fangar eigi rétt á því að umgangast aðra fanga en þeirri reglu sé fylgt að opið sé inn í fangaklefa á daginn en læst á nóttunni. Engar reglur hefðu því verið brotnar með því að hafa klefa fanganna opna. Inni í fangaklefa stefnanda hafi verið öryggishnappur sem hann hafi notað til að kalla eftir aðstoð og á gangi fyrir framan fangaklefa hafi verið öryggismyndavél sem skjáir hafi verið tengdir við og vaktaðir af fangavörðum. Eftir að stefnandi kallaði á hjálp hafi fanga­verðir komið strax til hans. Óraunhæft sé að gera þá kröfu að einn fangavörður sé á hverjum gangi til að fylgjast með fangaklefum sem gangurinn liggi að, eða einn vörður við hvern skjá. Atvik málsins séu einnig þannig að ljóst sé að þvílík ráðstöfun hefði ekki komið í veg fyrir árásina. Í kjölfar hjálparbeiðninnar frá stefnanda hafi hann verið fluttur í annað hús og hafi forstöðumanni fangelsisins verið gert viðvart ásamt Fangelsismálastofnun. Um klukk­an 18 hafi verið haft samband við lækni og hann beðinn að koma og skoða stefnanda. Hann hafi ekki komist strax en beðið þess að litið yrði til stefnanda á 30 mínútna fresti og haft samband aftur klukkan 20. Læknirinn hafi síðan komið um klukkan 23.35 og skoðað stefnanda. Hann hafi metið þörfina á frekari læknisskoðun og meðhöndlun og brugðist hafi verið við í samræmi við það. Stefnandi hafi farið í læknis­skoðun 14. maí og 16. maí hafi hann farið í læknisskoðun á Heilbrigðis­stofnuninni Selfossi. Sama dag hafi honum verið bent á að fara á slysa- og bráða­móttöku Landspítala-Háskóla­sjúkrahúss í Fossvogi sem hann hafi gert. Á vottorði um þá komu sé því lýst að stefnandi hafi m.a. verið með áverka á tönnum eitt og tvö til vinstri í efri góm, sem hafi verið brotnar, og einnig tönn nr. 4 til hægri í neðri gómi. Stefnandi hafi einnig leitað til Heilbrigðis­stofnunarinnar 17. og 23. maí sama ár, eins og fram komi í læknabréfi 8. júlí 2002. Í samantekt í niðurlagi bréfsins segi: „Maður sem að eigin sögn, verður fyrir áverka, fær tannskemmdir, gat á hljóðhimnu með skertri heyrn og glóðarauga ásamt mari og tognun, etv. rifbroti. Hann fær meðferð á venjulegan hátt hjá tannlækni, sjá til að öðru leyti. Það er líklegast að horfur hans séu góðar í þessum málum og hann muni læknast af öllum meintum kvillum sem hann hlaut af þessum áverka.“ Vegna tannáverka stefnanda hafi af hálfu fangelsisins verið haft samband við tvo tann­­lækna, en þeir hafi báðir neitað að sinna honum vegna hótana hans og vegna meintra svika. Loks hafi Svend Richter samþykkt að meðhöndla stefnanda og hafi hann verið í meðferð hjá honum. Stefnandi hafi farið á stofu til hans 4. júní 2002 eins og fram komi í vottorði hans sama dag og þar lýsi hann meðferðar- og kostnaðar­áætlun sem hann hafi gert vegna tannviðgerða. Stefnandi hafi síðan verið í meðferð hjá Svend frá 4. júní til 8. október 2002 og hafi hann gert við þær tennur sem stefnandi hafi hlotið áverka á. Svend hafi jafnframt staðfest að ástand annarra tanna væri óvið­komandi áverkanum sem stefnandi fékk 13. maí 2002. Eins og fram komi í lækna­bréfinu hafi fangelsið á Litla-Hrauni greitt að verulegum hluta fyrir þær tannvið­gerðir, sem hafi verið nauðsynlegar vegna áverkans umræddan dag, og sé tannvið­gerðum lokið. Í læknabréfi Heilbrigðisstofnunarinnar á Selfossi 8. júlí 2002 komi einnig fram að 18. júní það ár hafi stefnandi hitt Pál Stefánsson, háls-, nef- og eyrnalækni. Í bréfinu sé sagt frá því að Páll hafi lýst nákvæmlega sömu áverkum frá því í maí og talað um heyrnarskerðingu. Sést hafi að gert hafði verið við hljóðhimnu hægra megin og örlítið gat virtist vera á hljóðhimnu vinstra megin sem langlíklegast komi til með að gróa algerlega eðlilega af sjálfu sér. Stefnandi hafi fengið alla þá læknisaðstoð sem þörf hafi verið á vegna áverka hans. Strax í kjölfar hjálparbeiðninnar hafi verið haft samband við lækni sem komið hafi um miðnætti. Stefnandi hafi fengið læknisþjónustu hjá háls-, nef- og eyrnalækni, tann­lækni, heimilislækni og sérfræðingum á slysadeild. Þannig hafi hann fengið alla læknis­þjónustu sem þörf hafi verið á og þá sömu og aðrir þegnar landsins. Stefnandi hafi ekki fengið varanleg mein vegna áverkans og gert hafi verið við tannskemmdir sem hafi orðið vegna hans. Stefnda íslenska ríkið hafni því að stefndi eigi rétt til greiðslu úr ríkissjóði á grund­velli laga nr. 69/1995, verði Fangelsismálastofnun ríkisins sýknuð og meðstefndi reynist ógjaldfær til greiðslu skaðabóta. Samkvæmt 1. mgr. 13. gr. laga um greiðslu ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota beri sérstakri bótanefnd að taka ákvörðun um greiðslu bóta. Síðan sé hægt að skjóta ákvörðun nefndarinnar til dómstóla, sbr. t.d. Hrd. 19. júní 2002 í málinu nr. 72/2002. Þannig sé það ekki á sviði dómstóla að taka ákvörðun um bætur á grundvelli nefndra laga. Telji dómurinn að hann hafi heimild til ákvörðunar bótafjárhæðar á grundvelli nefndra laga, án þess að hin lögboðna bótanefnd hafi fjallað um málið, þá sé því haldið fram að stefnandi uppfylli ekki skilyrði til greiðslu bóta samkvæmt lögum 69/1995. Samkvæmt 1. mgr. 1. gr. laganna sé skilyrði að tjónið sé vegna brota á almennum hegningarlögum. Ósannað sé á hvern hátt tjón stefnanda varð. Þá fullnægi stefnandi ekki skilyrði 6. gr. sömu laga, en stefnandi hafi dregið til baka kæru sína til lögreglu á hendur meðstefnda, Sigurði Hólm. Skilyrðum fyrir bótum samkvæmt framangreindum lögum sé því ekki fullnægt. Stefnda íslenska ríkið telji í ljósi alls þessa að sýkna beri það af kröfum stefnanda í máli þessu. Tilvitnanir stefnanda til ákvæða stjórnarskrárinnar og mannréttinda­sáttmála Evrópu hafi ekki þýðingu í málinu. Málsástæður og lagarök stefnda Sigurðar Hólm Af hálfu stefnda Sigurðar Hólm er staðhæfingum stefnanda um að stefnandi hafi orðið fyrir „grófri líkamsárás“ af hans völdum í fangaklefa á Litla-Hrauni alfarið hafnað sem röngum. Þessi fullyrðing stefnanda sé eingöngu byggð á hans eigin frá­sögn og sé þessu mótmælt svo og málatilbúnaði stefnanda. Eins og fram komi í gögnum málsins hafi stefndi kannast við að hafa slegið stefnanda laugardaginn 11. maí 2002 vegna þess að stefnandi hafi í þrígang ráðist inn á klefa stefnda „röflandi og fullur“. Aðspurður af aðstoðarvarðstjóra hafi stefndi neitað að hafa snert stefnanda 13. sama mánaðar. Frekari upplýsingar um hina meintu ólögmætu líkamsárás sem stefnt sé út af sé ekki að finna í skýrslum lögreglunnar sem teknar hafi verið af starfsmönnum fangelsisins dagana 29. maí og 19. júní 2002. Sama sé að segja um önnur rannsóknargögn lögreglu sem varði hina meintu árás á stefnanda. Í lögregluskýrslu sem tekin hafi verið af stefnda 20. maí 2003 hafi hann staðfest fyrri framburð sinn um að hafa ekki snert stefnanda umræddan dag, en hann kannist hins vegar við að hafa slegið stefnanda einu hnefahöggi á auga laugardaginn 11. maí 2002. Stefnandi hafi dregið til baka kæru sína á hendur stefnda Sigurði Hólm 5. júlí sama ár eins og fram komi í upplýsingaskýrslu Þorgríms Óla Sigurðs­­sonar lögreglufulltrúa 24. maí 2003. Sýknukrafa stefnda sé á því byggð að ósannað sé með öllu gegn staðfastri neitun stefnda að hann hafi ráðist á stefnanda 13. maí 2002 og veitt honum þá áverka sem hann telji að hann hafi fengið í umrætt sinn. Stefnandi hafi ítrekað neitað því við opin­bera lögreglurannsókn og rannsókn fangavarða að hafa snert stefnanda umræddan dag. Málatilbúnaður stefnanda sé alfarið reistur á frásögn stefnanda sjálfs og njóti ekki við neinna sönnunargagna um að stefndi hafi valdi stefnanda því tjóni sem hann staðhæfi að hafa orðið fyrir á tilgreindum degi. Því beri þegar af þeim sökum að sýkna stefnda af öllum kröfum stefnanda í málinu. Stefndi Sigurður Hólm hafni því alfarið að hann eigi sönnunarbyrði um þau atriði sem varði afleiðingar af meintri árás sem stefnandi eigi að hafa orðið fyrir. Öllum staðhæfingum stefnanda á því sé vísað á bug. Stefnandi beri að færa sönnur á stað­hæf­ingar um að stefndi hafi valdið þeim áverkum á stefnanda sem fullyrt sé að stefndi hafi valdið. Sama gildi um sönnunarbyrðina fyrir staðhæfingum stefnanda um afleiðingar af hinni meintu árás, en þær séu ósannaðar. Niðurstöður yfirmats séu langt í frá að vera afgerandi. Stefndi vísi til laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 svo og til almennra reglna skaðabótaréttarins. Málskostnaðarkrafa stefnda sé byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einka­mála, sbr. 129. og 130. gr. Krafan um að tekið verði tillit til 24,5% virðisaukaskatts á málflutningsþóknunina við ákvörðun málskostnaðar sé byggð á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt þar sem lögmönnum sé gert skylt að innheimta virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Stefndi reki ekki virðisaukaskatt­skylda starfsemi og því sé honum vegna skaðleysissjónarmiða nauðsynlegt að þessa sé gætt við ákvörðun málskostnaðar. Niðurstaða Stefnandi var einn í klefa sínum 13. maí 2002 er fangaverðir komu að honum eftir að hann hafði kallað eftir hjálp. Fangaverðir sem heyrðu kallið sáu á sjónvarps­skjá að stefndi Sigurður Hólm gekk eða hljóp út úr klefa stefnanda. Þegar fangaverðirnir komu í klefa stefnanda var hann með áverka á höfði, hann var blóðugur og tvær tennur höfðu dottið úr honum. Stefnandi hefur lýst því hvernig stefndi Sigurður Hólm hefði ráðist á hann og veitt honum umrædda áverka. Stefnandi var skoðaður af lækni sem kallaður var til en hann kom á staðinn þá um kvöldið. Læknirinn lýsti ástandi stefnanda þannig að hann hafi verið með áverka á gagnauga eða vinstra auga þar sem blæðing var undir húðinni eða blóðsöfnun sem myndaði kúlu. Fram kom að hann hafði ekkert skráð um skoðunina og lýsti þessu því samkvæmt minni. Í vottorði læknis á Slysa- og bráða­móttöku Landspítala-Háskólasjúkrahúss í Fossvogi 29. maí 2002 segir að stefnandi hafi komið þangað í fylgd fangavarða 16. maí sama ár. Fram kemur í læknis­vottorðinu að stefnandi hafi verið marinn, bæði utanvert og aftanvert á vinstra eyra og bólga var á tveimur svæðum vinstra megin á höfði, annars vegar á hvirfli vinstra megin og hins vegar á hnakka og roði var á hvirfli og vinstra megin á hnakka. Þegar stefnandi hallaði höfðinu aftur á bak fann hann til vinstra megin aftan í hálsi og hann var aumur í baki, en eymsl voru í langvöðvum baks meðfram hryggnum. Niðurstöður skoðunar voru tognun í hálsvöðvum og á brjósthrygg, yfirborðsáverkar á andliti og áverkar á tönnum og hljóðhimnu. Með dómi Héraðsdóms Suðurlands 8. október 2004 var talið sannað að stefndi Sigurður Hólm hefði slegið stefnanda 13. maí 2002 í fangaklefa hans í fangelsinu að Litla-Hrauni nokkur hnefa­högg í mjóhrygg og höfuð með þeim afleiðingum að hann hlaut gat á hljóðhimnu vinstra eyra, mar á vinstra eyra, bólgu og roða á hvirfli og hnakka vinstra megin, glóðar­auga á vinstra auga, tognun á hálsvöðvum og brjóst­hrygg, auk þess sem tvær tennur til vinstri í efri góm brotnuðu og ein tönn til hægri í neðri góm. Þótt stefndi Sigurður Hólm hafi neitað því hér fyrir dómi að hafa veist að stefnanda með þessum hætti hefur þessari niðurstöðu í dóminum í engu verið hnekkt eða sýnt fram á að atvik hafi ekki verið eins og þeim er þar lýst. Stefndi Sigurður Hólm hefur gefið þá skýringu á áverkum stefnanda að hann hefði getað veitt sér þá sjálfur vegna þess að hann hafi verið á sterkum verkjalyfjum. Þessi skýring þykir mjög ótrúverðug og telst hún með öllu órök­studd og ósönnuð. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið verður að telja sannað að stefndi Sigurður Hólm hafi veitt stefnanda framan­greinda áverka umræddan dag. Líkamsárásin var ólögmæt og stefnandi hefur orðið fyrir líkams­tjóni vegna hennar en hann hefur í því sambandi vísað til matsgerðar Atla Þórs Ólasonar læknis og Jóns Ásgeirs Eyjólfs­sonar tannlæknis 23. júní 2004 og yfirmatsgerðar Páls Ævars Pálssonar tann­læknis, Sigurjóns Sigurðssonar bæklunarlæknis og Torfa Magnússonar tauga­læknis sem lögð var fram í málinu 4. mars 2005. Í báðum matsgerðum er áverkum á tönnum stefnanda lýst. Í fyrri matsgerðinni kemur jafnframt fram að stefnandi hafi hlotið vægan heyrnarskaða á vinstra eyra og talið er hugsanlegt, í ljósi þess að hann virtist hafa hlotið áverka vinstra megin á höfuð með hugsanlegri viðbótarheyrnar­skerðingu, að hann hafi einnig hlotið einhvern áverka á vöðva í hálsi vinstra megin. Þá er talið að tímabundnir auknir verkir vegna tannáverka gætu hafa staðið meðan á tannmeðferð stóð hjá Svend Richter tannlækni frá 4. júní 2002 til 8. október sama ár. Þjáningatími gæti því hafa verið frá árásardegi, 13. maí það ár, til 8. október. Við mat á varanlegum miska, sem metinn var 4%, var tekið mið af minnkaðri heyrn á vinstra eyra og óþæg­indum í hálsi og munnholsóþægindum. Í yfirmatsgerðinni er varanlegur miski metinn 10%, en samkvæmt henni var við yfirmatið litið til verkja og óþols gagnvart álagi í neðan­verðu brjóstbaki og á mótum brjóst- og lendhryggjar, en yfir­mats­menn telja að þar hafi stefnandi fengið tognunaráverka vegna högga. Jafnframt hafi yfirmatsmenn litið til eymsla og vægrar hreyfiskerðingar í hálsi sem þeir telja að rekja megi til tognunar á hálshrygg. Litið var einnig til lítils gats á vinstri hljóðhimnu við yfirmatið og vægrar heyrna­rskerðingar á vinstra eyra. Með vísan til þessa telur dómurinn rétt að fallast á kröfu stefnanda um að viðurkennt verði að hann eigi rétt til skaðabóta úr hendi stefnda Sigurðar Hólm vegna tjónsins sem stefnandi hefur orðið fyrir og rakið er til hinnar ólögmætu líkamsárásar. Stefnandi vísar til hlutlægrar bótareglu og almennu skaðabótareglunnar varðandi bóta­ábyrgð stefnda íslenska ríkisins vegna hinnar ólögmætu árásar stefnda Sigurðar Hólm á hann, en stefnandi telur að öryggisgæslu hafi verið áfátt í fangelsinu og stefnda íslenska ríkið beri af þeim sökum ábyrgð á því að stefnandi varð fyrir árásinni. Stefnandi hefur þó hvorki vitnað til lögfestra né ólögfestra reglna um hina hlutlægu bótaábyrgð sem hann vísar til. Samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 48/1988 um fangelsi og fangavist mega fangar samkvæmt nánari reglum umgangast aðra fanga. Af hálfu stefnanda hefur ekki verið vísað til þess að reglur hafi verið brotnar í þessu sambandi og ekki hefur verið sýnt fram á að aðstæður umræddan dag hafi verið með þeim hætti að gæsla hefði þurft að vera strangari eða meiri en hún var þótt síðar kæmi í ljós að tryggja hefði þurft öryggi stefnanda betur en gert var í því skyni að koma í veg fyrir hina ólögmætu árás. Hvergi kemur fram í gögnum málsins að starfsmenn stefnda íslenska ríkisins hafi vitað eða mátt vita að stefndi Sigurður Hólm gæti verið hættulegur samföngum sínum. Verður ekki talið að sýnt hafi verið fram á að öryggisgæslu hafi verið áfátt þegar stefnandi varð fyrir hinni ólögmætu árás. Með vísan til þessa verður bótaábyrgð ekki lögð á stefnda íslenska ríkið af framangreindum ástæðum og ber því að sýkna það af viður­kenningar­­kröfu stefnanda þess efnis. Með matsgerðum, sem hér að framan er vísað til, hefur stefnandi sýnt fram á að hann hafi orðið fyrir líkamstjóni vegna þjáninga sem hann leið vegna þess hve seint hann fékk viðeigandi meðhöndlun tannlæknis, en tennur stefnanda höfðu brotnað illa og var fyrst farið með hann til tannlæknis 4. júní 2002 sem gerði við tennur stefnanda í framhald­inu. Í framangreindri yfirmatsgerð kemur fram að krónuhluti mið- og hliðar­fram­tanna vinstra megin í efri góm hafi brotnað burtu, en brotalínan hafi verið við og rétt fyrir neðan tannholdsbrúnina. Einnig hafi brotnað úr jaxli vinstra megin í efri góm. Yfirmatsmenn telja líklegt að gullkróna og brú hafi losnað við höggið. Brotnar tennur höfðu verið meðhöndlaðar þegar yfirmatið fór fram og töldu yfirmatsmenn viðgerðir í góðu lagi svo og að engar aðgerðir væru þá nauðsynlegar vegna áverkanna sem stefnandi hlaut í líkamsárásinni. Samkvæmt yfirmatsgerðinni var allur fram­gangur í sambandi við læknismeðhöndlun stefnanda eðlilegur miðað við aðstæður, en dráttur á skoðun háls-, nef- og eyrnalæknis hafi hvorki valdið stefnanda sérstökum viðbótar­þjáningum né varanlegu meini og skoðun leiddi ekki í ljós að aðgerða væri þörf. Yfirmatsmenn töldu að nokkur dráttur hefði orðið á að stefnandi kæmist til tann­læknis. Hafi það valdið stefnanda óþarfa þjáningum í formi tannverkja en hafi hins vegar ekki haft nein áhrif á varanlegar afleiðingar áverkanna. Stefnandi hafi verið með mikla verki og sennilega hafi verið opið inn að tauginni. Þessu hefði þurft að bregðast við strax. Gullviðgerðir sem losnuðu hefði þurft að líma strax. Bráðabirgðameðferð hefði falist í því að lina verki, koma í veg fyrir sýkingar og bregðast við færslu tanna og broti á kjálkabeini ef það hefði verið til staðar. Einnig að meðhöndla mjúkvefja­áverka á tannholdi og vörum. Sá dráttur sem varð á því að stefnandi fengi tannlækna­þjónustu eftir árásina hafi þó í þessu tilviki ekki valdið meiri skaða en orðinn var að mati yfirmatsmanna. Í matsgerð 23. júní 2004 kemur meðal annars fram að stefnandi hafi ekki fengið nauðsynlega tannlæknisþjónustu strax eftir áverkann þar sem op inn í taugahol hafi verið nálægt brotlínu. Hins vegar hefði það ekki breytt á nokkurn hátt þeirri meðferð sem framkvæmd var. Svend Richter tannlæknir lýsti fyrir dóminum þeim viðgerðum sem hann fram­kvæmdi á tönnum stefnanda á tímabilinu 4. júní til 8. október 2002. Byrjað hafi verið á aðgerðum sem brýnastar voru, svo sem þeim að binda enda á þjáningar stefnanda. Í framburði tann­læknisins fyrir dóminum kom enn fremur fram að tvær framtennur stefnanda voru illa brotnar. Voru þær lagfærðar varan­lega og viðgerðir á þeim væru væntanlega enn í lagi. Þeirri viðgerð hafi lokið 28. júní sama ár. Kvarnast hafði auk þess úr jaxli sem var lagfært og tönn í neðri góm var lagfærð. Engar tafir hafi orðið á tann­viðgerðunum og hafi þær að öllu leyti gengið eðlilega fyrir sig. Stefnandi hafi fengið bestu meðhöndlun sem hægt hafi verið að veita honum. Gögn málsins verða á engan hátt talin í ósamræmi við þetta, en vottorð tann­læknisins 13. febrúar 2003, sem vísað er til af hálfu stefnanda, á við um viðgerðir á tann­skemmdum sem stefnandi hafði orðið fyrir óháð árásinni. Læknisvottorðið hefur því ekkert sönn­unar­gildi í málinu um að stefnandi hafi ekki fengið viðeigandi tann­læknis­­þjónustu vegna áverka á tönnum er hann hlaut í árásinni. Í gögnum málsins kemur hvergi fram að stjórnvöld hafi gefið fyrirmæli um að tannviðgerðum vegna áverka á tönnum stefnanda skyldi ekki haldið áfram eins og stefnandi heldur fram og telst sú staðhæfing hans því ósönnuð. Þegar virt er það sem að framan er rakið verður að telja sannað að stefnandi hafi frá 13. maí til 4. júní 2002 þjáðst af verkjum, sem hann var haldinn á því tímabili, vegna tafanna sem urðu á því að tannviðgerðir hæfust. Skýringar sem fram hafi komið af hálfu stefnda íslenska ríkisins eru þær að leitað hafi verið til tveggja tannlækna en þeir hafi neitað að gera við tennur stefnanda. Samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laga um fangelsi og fangavist nr. 48/1988 skulu fangar í fangelsum njóta sambærilegrar heil­brigðis­þjónustu og almennt gildir, auk þeirrar sér­stöku heilbrigðis­þjónustu sem lög og reglur um fanga segja til um. Framangreindar skýringar stefnda á umræddum töfum eru því ófull­nægjandi að því leyti sem hér skiptir máli. Heilbrigðis- og tryggingamála­ráðuneytið sér um og ber ábyrgð á heilbrigðis­þjónustu við fanga í fangelsum að höfðu samráði við Fangelsismálastofnun samkvæmt sama lagaákvæði. Telja verður að líkams­tjón stefn­anda hafi orðið meira en ella vegna þjáninga sem hann leið vegna brotinna tanna sem hann fékk ekki með­höndl­aðar á framangreindu tímabili sem stefnda íslenska ríkinu bar að sjá til að stefnanda yrði veitt án óeðlilegra tafa. Stefnda íslenska ríkið verður því talið bera ábyrgð á tjóni stefnanda sem af því hlaust að hann fékk ekki viðeigandi tann­læknis­þjónustu í tæka tíð eftir að hann varð fyrir umræddu líkams­tjóni. Skilyrði bótaskyldu þykja að þessu leyti uppfyllt og ber með vísan til þess að taka kröfu stefnanda um viðurkenningu á rétti hans til þjáninga­bóta úr hendi stefnda íslenska ríkisins vegna þessa til greina á tímabilinu frá því að tjónið varð, 13. maí 2002, þar til farið var með stefnanda til tannlæknis 4. júní sama ár þar sem stefnandi fékk viðeigandi meðhöndlun að öllu leyti. Að öðru leyti hefur samkvæmt því sem að framan er rakið ekki verið sýnt fram á að stefnandi hafi orðið fyrir öðru tjóni vegna ófull­nægjandi læknisþjónustu í umræddu tilviki en því sem rakið verður til þjáninga vegna tafa á viðgerðum á brotnum tönnum á framangreindu tímabili. Viðurkenningar­krafa stefnanda á hendur stefnda íslenska ríkinu verður því að öðru leyti en að framan greinir ekki tekin til greina. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 1.849.980 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun fyrir allan rekstur málsins og ferðakostnaður lögmanns hans, Steingríms Þormóðssonar hrl., sem þykir hæfilega ákveðin samtals 750.000 krónur og er ákveðin án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður er 1.099.980 krónur. Þóknun og ferðakostnaður vitna, samtals 28.844 krónur, hefur verið greiddur úr ríkissjóði. Gjafvarnarkostnaður stefnda, Sigurðar Hólm Sigurðssonar, samtals 500.450 krónur, greiðist einnig úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hans, Jóns Höskuldssonar hdl., sem þykir hæfilega ákveðin fyrir allan rekstur málsins samtals 500.000 krónur án virðisauka­skatts, en útlagður kostnaður er 450 krónur. Rétt þykir að málskostnaður falli að öðru leyti niður. Dóminn kvað upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. DÓMSORÐ: Viðurkennt er að stefnandi, Þórhallur Ölver Gunnlaugsson, eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda, Sigurðar Hólm Sigurðssonar, vegna tjóns er stefnandi varð fyrir og er rakið til ólögmætrar líkamsárásar stefnda á stefnanda 13. maí 2002. Viðurkennt er að stefnandi eigi rétt á þjáningabótum úr hendi stefnda íslenska ríkisins vegna þess að hann fékk ekki viðhlítandi tannlæknaþjónustu vegna áverkanna er hann hlaut á tönnum í framangreindri líkamsárás á tímabilinu frá 13. maí 2002 til 4. júní sama ár. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 1.849.980 krónur, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun og ferðakostnaður lögmanns hans, Steingríms Þormóðssonar hrl., 750.000 krónur án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður er 1.099.980 krónur. Þóknun og ferða­kostnaður vitna, samtals 28.844 krónur, hefur verið greiddur úr ríkis­sjóði. Gjafvarnarkostnaður stefnda Sigurðar Hólm Sigurðssonar, samtals 500.450 krónur, greiðist einnig úr ríkis­sjóði, þar með talin málsvarnarlaun lögmanns hans, Jóns Höskuldssonar hdl., 500.000 krónur án virðisaukaskatts, en útlagður kostnaður er 450 krónur. Málskostnaður fellur að öðru leyti niður.
Mál nr. 462/2015
Fiskveiðistjórn Aflaheimild Aflahlutdeild Stjórnarskrá Jafnræði Meðalhóf Kröfugerð
Með setningu laga nr. 48/2014 var sett nýtt bráðabirgðaákvæði við lög nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða þar sem fram kom að ákveða skyldi aflahlutdeild til veiða á úthafsrækju og rækju við Snæfellsnes, en veiðarnar höfðu verið öllum frjálsar fiskveiðiárin 2010/2011 til 2013/2014. Samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu skyldi aflahlutdeildin ráðast að helmingi annars vegar af skráðri aflahlutdeild hvers fiskiskips til veiða á úthafsrækju við lok fiskveiðiársins 2012/2013 og hins vegar af aflareynslu hvers fiskiskips í sams konar veiðum á fiskveiðiárunum 2010/2011 til 2012/2013. E ehf., sem kvaðst hafa byrjað rækjuveiðar á skipi sínu á fiskveiðiárinu 2013/2014, fullnægði hvorugu þessara skilyrða og krafðist í málinu viðurkenningar á skaðabótaskyldu Í af þeim sökum. Með hliðsjón af markmiði laga nr. 116/2006 og að úthlutun veiðiheimilda myndaði ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra manna yfir þeim var talið að það væri á valdi löggjafans að velja á milli sjónarmiða um hvernig veiðireynsla yrði lögð til grundvallar við úthlutun aflahlutdeilda við stjórn fiskveiða. Slíkt mat löggjafans þyrfti þó ávallt að vera reist á málefnalegum forsendum þannig að ekki færi í bága við jafnræðisreglu og atvinnufrelsisákvæði stjórnarskrárinnar, en löggjafinn hefði víðtækt svigrúm til mats að þessu efni. Talið var að málefnalegt hafi verið að miða aflahlutdeild til framtíðar að nokkru leyti við eldri aflahlutdeildir og að nokkru leyti við veiðireynslu þegar tekið væri tillit til þeirra aðstæðna sem verið höfðu á veiðum á úthafsrækju á árunum þar á undan. Þá hafði með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 48/2014 verið litið til þess hvort þeir sem hefðu stundað frjálsar veiðar á úthafsrækju ættu að njóta verndar stjórnarskrárinnar til að halda þeim veiðum áfram. Loks hafði verið boðað fyrir fiskveiðiárið 2013/2014 að frjálsar veiðar væru tímabundið fyrirkomulag. Samkvæmt framansögðu var ekki fallist á með E ehf. að ákvæði laga nr. 48/2014 hefðu farið í bága við stjórnarskrárvarin réttindi hans. Var Í því sýknað af kröfu E ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson, Greta Baldursdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson og Guðrún Erlendsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. júlí 2015. Hann krefst þess að viðurkennd verði bótaábyrgð stefnda á tjóni sínu „við upphaf fiskveiðiársins 2014/2015 sem fólst í því að hann varð af úthlutun aflahlutdeildar í úthafsrækju og rækju á miðunum við Snæfellsnes“, aðallega vegna ákvæða 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014 um breytingu á lögum nr. 116/2006 um stjórn fiskveiða, en til vara vegna b. liðar sömu málsgreinar, með því að veiðireynsla skips hans Árna á Eyri ÞH 205 á fiskveiðiárinu 2013/2014 fram að gildistöku laga nr. 48/2014 hinn 28. maí 2014 hafi ekki haft áhrif á ákvörðun aflahlutdeildarinnar. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi þess jafnframt að viðurkennd verði bótaábyrgð stefnda á tjóni sínu af því að „ekki var tekið tillit til veiðigetu bátsins Árna á Eyri ÞH 205 og fjárfestingar áfrýjanda, til að bæta upp takmarkaða aflareynslu áfrýjanda.“ Að þessu frágengnu krefst áfrýjandi þess að viðurkennd verði bótaábyrgð stefnda á tjóni sínu af því að hafa ekki fengið úthlutað aflahlutdeild til fyrrgreindra veiða, sem hafi bundið „enda á rétt áfrýjanda til að stunda veiðar á tegundinni á grundvelli 1. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006.“ Í öllum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Málið á rætur að rekja til þess að við gildistöku laga nr. 116/2006 voru þær rækjuveiðar, sem um ræðir í dómkröfum áfrýjanda, háðar takmörkunum á heildarafla samkvæmt 3. gr. laganna og var því veiðiheimildum úthlutað til einstakra skipa sem aflahlutdeild, sbr. 2. mgr. 8. gr. þeirra. Við ákvörðun veiðiheimilda fyrir fiskveiðiárið 2010/2011 varð á hinn bóginn sú breyting að sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra ákvað ekki takmörkun á heildarafla í þessum fisktegundum og þar með ekki aflamark skipa, sem áttu í þeim aflahlutdeild, sbr. 3. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006, en með því urðu veiðarnar þá frjálsar öllum þeim skipum sem höfðu leyfi til veiða í atvinnuskyni, sbr. 4. gr. og 1. mgr. 8. gr. laganna. Eins var farið að fiskveiðiárin 2011/2012, 2012/2013 og 2013/2014. Með fyrrnefndri 13. gr. laga nr. 48/2014 var sett nýtt bráðabirgðaákvæði við lög nr. 116/2006, þar sem fram kom að ákveða skyldi aflahlutdeild til veiða á úthafsrækju og rækju við Snæfellsnes og hún ráðast að helmingi annars vegar af skráðri aflahlutdeild hvers fiskiskips til veiða á úthafsrækju við lok fiskveiðiársins 2012/2013 og hins vegar af aflareynslu hvers fiskiskips í sams konar veiðum á fiskveiðiárunum 2010/2011, 2011/2012 og 2012/2013. Áfrýjandi, sem kveðst hafa byrjað rækjuveiðar á skipi sínu Árna á Eyri á fiskveiðiárinu 2013/2014, fullnægði hvorugu þessara skilyrða samkvæmt bráðabirgðaákvæðinu til að fá úthlutað aflahlutdeild til veiða á úthafsrækju og rækju við Snæfellsnes. Hann telur setningu ákvæðisins hafa á ólögmætan hátt valdið sér tjóni, en skilja verður dómkröfur hans svo að í raun leiti hann ekki annars með þeim en viðurkenningar á skaðabótaskyldu stefnda af þeim sökum, þótt hann hafi að ástæðulausu gert fleiri kröfur en eina og fellt inn í orðalag þeirra atriði sem varða málsástæður að baki þeim. Að þessu athuguðu og með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður niðurstaða hans staðfest. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Eyrarhóll ehf., greiði stefnda, íslenska ríkinu, 750.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 2015. I. Mál þetta var höfðað 25. september 2014 og dómtekið 8. maí 2015. Dómsuppkvaðning dróst fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991. Aðilar og dómari töldu þó ekki þörf á því að málið yrði flutt að nýju. Stefnandi er Eyrarhóll ehf., Bjarkarási 21, Garðabæ, en stefndi er íslenska ríkið, Arnarhvoli Reykjavík. Stefnandi krefst þess aðallega að viðurkennd verði með dómi bótaábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnanda við upphaf fiskveiðiársins 2014/2015 sem fólst í því að hann varð af úthlutun aflahlutdeildar í úthafsrækju og rækju á miðunum við Snæfellsnes samkvæmt úthlutunarreglu 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, þar sem tillit til veiðireynslu bátsins Árna á Eyri ÞH 205 á fiskveiðiárinu 2013/2014 og fram að gildistöku breytingarlaganna 28. maí 2014 hafði ekki áhrif á það hvaða aflahlutdeild kæmi í hlut stefnanda. Jafnframt að viðurkennd verði með dómi bótaábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnanda við upphaf fiskveiðiársins 2014/2015 vegna úthlutunarreglu 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014 um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, þar sem ekki var tekið tillit til veiðigetu bátsins Árna á Eyri ÞH 205 og fjárfestingar stefnanda, til að bæta upp takmarkaða aflareynslu stefnanda. Til vara að viðurkennd verði með dómi bótaábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnanda við upphaf fiskveiðiársins 2014/2015 sem fólst í því að hann varð af úthlutun aflahlutdeildar í úthafsrækju og rækju á miðunum við Snæfellsnes samkvæmt úthlutunarreglu b-liðar 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, þar sem tillit til veiðireynslu bátsins Árna á Eyri ÞH 205 á fiskveiðiárinu 2013/2014 og fram að gildistöku breytingarlaganna 28. maí 2014 hafði ekki áhrif á það hvaða aflahlutdeild kæmi í hlut stefnanda. Jafnframt að viðurkennd verði með dómi bótaábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnanda við upphaf fiskveiðiársins 2014/2015 vegna úthlutunarreglu 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014 um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, þar sem ekki var tekið tillit til veiðigetu bátsins Árna á Eyri ÞH 205 og fjárfestingar stefnanda, til að bæta upp takmarkaða aflareynslu stefnanda. Til þrautavara er þess krafist að viðurkennd verði með dómi bótaábyrgð íslenska ríkisins á tjóni stefnanda við upphaf fiskveiðiársins 2014/2015 sem fólst í því að hann fékk ekki úthlutun aflahlutdeildar í úthafsrækju og rækju á miðunum við Snæfellsnes samkvæmt úthlutunarreglu samkvæmt 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014, um breytingu á lögum um stjórn fiskveiða nr. 116/2006, sem batt enda á rétt stefnanda til að stunda veiðar á tegundinni á grundvelli 1. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006. Þá krefst stefnandi í öllum tilvikum málskostnaðar. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda, auk málskostnaðar. II. Í máli þessu er deilt um hvort stefnandi eigi rétt á skaðabótum úr hendi stefnda, vegna tjóns sem hlotist hafi af lögfestingu ákvæðis til bráðabirgða XIV í lögum nr. 116/2006, um úthlutun úthafsrækju, sbr. 13. gr. laga nr. 48/2014, um breyting á lögum um stjórn fiskveiða, nr. 116/2006, með síðari breytingum (hlutdeildarsetning úthafsrækju og rækju á miðunum við Snæfellsnes, afli til strandveiða og bóta- og byggðaráðstafana, flutningur í aflamark) sem birt voru í stjórnartíðindum þann 28. maí 2014. Stefnandi hóf fyrst úthafsrækjuveiðar á skipinu Árna á Eyri ÞH í september árið 2013. Stundaði hann veiðar fiskveiðiárið 2013/2014. Fyrir gildistöku laga nr. 48/2014, höfðu veiðar á rækju verið öllum frjálsar í fjögur fiskveiðiár, þ.e. fiskveiðiárin 2010/2011, 2011/2012, 2012/2013 og 2013/2014, eða til 23. maí 2014. Þá voru þær stöðvaðar með reglugerð nr. 479/2014. Síðasta löndun stefnanda fór þó fram 23. júlí 2014, sem skýrðist af því að atvinnuvegaráðuneyti hafði boðað að veiðar yrðu stöðvaðar þegar afli næði 5000 tonnum. Með a-lið 13. gr. laga nr. 48/2014, var mælt fyrir um að setja skyldi aflahlutdeild annars vegar í úthafsrækju og hins vegar í rækju við Snæfellsnes, þ.e. í Kolluáli, Jökuldjúpi og sunnaverðum Breiðafirði með þeim hætti sem hér segir: a. Að 5/10 hlutum samkvæmt skráðum aflahlutdeildum hvers fiskiskips í úthafsrækju við lok fiskveiðiársins 2012/2013. b. Að 5/10 hlutum samkvæmt aflareynslu hvers fiskiskips í úthafsrækju á fiskveiðiárunum 2010/2011, 2011/2012 og 2012/2013. Í athugasemdum við frumvarp að lögum nr. 48/2014, (þingskjal 178-153. mál. 143. löggjafarþingi 2013-2014) er vikið að reglugerð nr. 588 frá 15. júlí 2010 um leyfilegan heildarafla fyrir fiskveiðiárið 2010/2011 og fréttatilkynningu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis nr. 46/2010, dags. 16. júlí 2010, um heildaraflamark fiskveiðiárið 2010/2011, þar sem fram hefði komið að ekki hefði á neinu fiskveiðiári frá fiskveiðiárinu 2000/2001 verið aflað upp í útgefið aflamark. Er því næst vikið að því að veiðar á úthafsrækju hafi samkvæmt því verið frjálsar síðan á fiskveiðiárinu 2010/2011, en með því hafi orðið til mjög sérstakar aðstæður sem verið sé að bregðast við með frumvarpinu. Veiðisókn í úthafsrækju hafi aukist umtalsvert á síðustu árum og samkvæmt gögnum Fiskistofu hafi tæplega helmingur aflamagns í úthafsrækju á síðustu þremur árum verið veiddur af skipum útgerða sem ekki ráði yfir skráðri aflahlutdeild, en fjöldi báta sem stundað hafi veiðarnar hafi aukist jafnt og þétt á síðustu árum. Segir í frumvarpinu að af þessum sökum sé fullt tilefni til að taka stjórn veiðanna til endurskoðunar að nýju og að ekki verði hjá því litið að óbreytt veiðistjórn á úthafsrækju sé til þess fallin að leiða til umtalsverðrar sóunar í hagfræðilegum skilningi. Opinn aðgangur með sóknarstýringu gefi sjaldnast góða raun til lengri tíma litið, enda ýti það undir offjárfestingu í búnaði og skipum. Undir kaflanum „meginefni frumvarpsins” segir að með hliðsjón af markmiðum laga um stjórn fiskveiða þyki eðlilegt að taka annars vegar ríkt tillit til þeirra sem ráði yfir fyrri hlutdeildum í úthafsrækju, ekki síst í því ljósi að ella væri grafið mjög undan þeirri langtímahugsun sem væri aðalsmerki hlutdeildarkerfisins. Hins vegar þætti rétt að horfa til þess að það umhverfi sem hafi orðið til með frjálsum veiðum á úthafsrækju hafi laðað nýja aðila til veiðanna sem gefið hefðu kröftum sínum viðnám við að byggja upp framleiðslutæki og aðstöðu. Þörf væri á lagasetningu í þessu skyni en ekki yrði séð að ráðherra hefði að óbreyttu valdheimild til þess að setja nýjar aflahlutdeildir í úthafsrækju með þessum hætti. Í frumvarpinu er vikið að réttarstöðu þeirra sem stundað hafi frjálsar veiðar á úthafsrækju og hvort þeir aðilar njóti verndar stjórnarskrárinnar til að halda þeirri atvinnu sinni áfram. Telja frumvarpshöfundar að leiða megi rök að því, enda hafi þeir stundað veiðarnar í góðri trú um möguleika sína til að halda veiðum áfram. Segir að með frumvarpinu sé leitað málamiðlunar milli þeirra ólíku sjónarmiða og hagsmuna sem um sé að tefla og að telja verði að með því sé ekki gengið svo nærri réttindum hlutdeildarhafa að varði skaðabótum, en um leið sé leitast við að taka tillit til hagsmuna þeirra sem stundað hafi veiðar í skjóli þess frelsis sem ríkt hafi til veiðanna síðustu þrjú fiskveiðiár, þ.e. fiskveiðiárin 2010/2011, 2011/2012 og 2012/2013. Hér að framan var getið ákvörðunar atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins nr. 46/2010 um heildaraflamarks fiskveiðiárið 2010/2011 frá 16. júlí 2010. Árið áður, eða hinn 10. júlí 2009, hafði ráðuneytið birt ákvörðun ráðherra um leyfilegan hámarksafla fiskveiðiárið 2009/2010. Þá liggur fyrir ákvörðun ráðherra um leyfilegan heildarafla 2013/2014 frá 5. júlí 2013. Þar segir m.a.: „Ekki hefur verið gefinn út leyfilegur heildarafli fyrir rækju á djúpslóð (úthafsrækju) sl. þrjú ár og hafa veiðar á henni verið frjálsar. Á vormánuðum var ljóst að afli var kominn að ráðgjöf. Þó var ákveðið að veiðar skyldu ekki stöðvaðar fyrr en 1. júlí. Líkast til er umframveiði samanlagt á úthafsrækju og rækju frá miðunum við Snæfellsnes á þessu fiskveiðiári tæplega 40% umfram ráðgjöf og því er ljóst að bregðast þarf við. Fyrir liggur vilji sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra um að veiðarnar lúti stjórn að nýju. Viðfangsefnin því tengd eru flókin og eru nú til lögfræðilegrar skoðunar. Af þessum sökum er ekki gefinn út leyfilegur heildarafli í úthafsrækju að sinni.“ III. 1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Almennt um bótagrundvöll aðalkröfu og um b-lið 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014 Stefnandi telur réttarstöðu sína hvíla á því að skipið Árni á Eyri ÞH hafi haft almennt veiðileyfi og veiðiheimildir á úthafsrækju, samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, frá því rækjuveiðar hans hófust í september 2013. Með þessu hafi stefnandi nýtt rétt sinn samkvæmt 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, sbr. 13. gr. stjórnarskipunarlaga nr. 97/1995, til þess að stunda hverja þá atvinnu sem hann kaus og lög leyfðu. Telur stefnandi að fjárhagslegir hagsmunir sem hann hafi bundið við atvinnustarfsemi sína, hafi notið verndar eignarréttarákvæðis 72. gr. stjórnarskrárinnar. Verði þeir hagsmunir ekki skertir nema almenningsþörf krefji og samkvæmt skýrri heimild í lögum. Þá leiði af 72. gr., sbr. 65. gr. stjórnarskrárinnar, að stefnandi verði ekki sviptur fiskveiðirétti sínum bótalaust nema sú skerðing verði reist á efnislegum mælikvarða og jafnræðis gætt. Stefnandi mótmælir ekki nauðsyn þess að veiðar á úthafsrækju og rækju við Snæfellsnes verði kvótasettar fyrir fiskveiðiárið 2014/2015, með ákvörðun löggjafans eða stjórnvalda á heildarafla og úthlutun aflahlutdeildar. Þá dregur hann ekki í efa að skerða hafi þurft atvinnuréttindi útgerða. Stefnandi telur hins vegar að bráðabirgðaákvæði XIV í lögum nr. 116/2006, um úthlutun úthafsrækju, sbr. 13. gr. a í lögum nr. 48/2014, séu andstæð sjónarmiðum og forsendum sem liggi til grundvallar úthlutun aflaheimilda sem fram komi í ákvæðum fiskveiðistjórnunarlaga nr. 116/2006, stjórnarskrá og meginreglum stjórnskipunarréttar og gangi á lögverndaða hagsmuni stefnanda. Viðmiðunartímabil nýlegrar veiðireynslu samkvæmt b-lið bráðabirgðaákvæðisins miðist við þriggja ára tímabil sem hafi lokið 31. ágúst 2013. Hafi úthlutun 50% aflaheimildar ráðist af veiðum á því tímabili. Í tilviki stefnanda hafi lagabreytingin leitt til þess að alfarið hafi verið litið fram hjá veiðireynslu stefnanda og þar með atvinnuhagsmunum hans af áframhaldandi veiðum. Breytingin hafi verið óvenjulega og verulega íþyngjandi fyrir stefnanda samanborið við aðra sem stundað höfðu veiðar á sömu tegund. Stefnandi hafi með þessu verið sviptur fjárhagslegum hagsmunum til úthafsrækjuveiða bótalaust í andstöðu við 72. gr. stjórnarskrárinnar. Hvíli bótaskylda hans á þessu atriði. Þá telur stefnandi að afmörkun veiðireynslutímabils laganna feli í sér ólögmæta mismunun í skilningi 65. gr. stjórnarskrárinnar. Veiðireynslu samkvæmt lögunum ljúki 8-9 mánuðum fyrir samþykkt laganna. Í því felist mismunun stefnanda sem hafi stundað rækjuveiðar frá september 2013, gagnvart útgerðum sem stunduðu rækjuveiðar á veiðireynslutímabilinu. Um a-lið 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014 Stefnandi telur að forsaga veiða á úthafsrækju og ákvarðanir eða tilkynningar stjórnvalda takmarki ekki stjórnarskrárvarin réttindi stefnanda. Telur stefnandi að með lögfestingu a-liðar 13. gr. laga nr. 48/2014, um að miða aflahlutdeild við 50% skráðra aflahlutdeilda í úthafsrækju eins og þær voru skráðar við lok fiskveiðiársins 2012/2013, hafi verið brotið gegn réttindum stefnanda. Með þessu hafi löggjafinn ranglega byggt á því að tilteknir aðilar hefðu virk atvinnuréttindi og látið þau takmarka atvinnuréttindi útgerða með raunveruleg og virk atvinnuréttindi. Stefnandi telur að ekki geti á sama tíma verið til staðar tvenns konar veiðiheimildir á úthafsrækju samkvæmt fiskveiðistjórnunarlögum. Ákvæði 1. mgr. 8. gr. laganna feli í sér ótímabundin atvinnuréttindi stefnanda til rækjuveiða. Þau atvinnuréttindi njóti verndar samkvæmt 75. gr. stjórnarskrárinnar og verði aðeins takmörkuð með lögum. Skráning Fiskistofu á aflahlutdeild í úthafsrækju eftir lok fiskveiðiársins 2009/2010, hafi því ekki haft lagastoð. Stefnandi telur að eldri aflahlutdeild í úthafsrækju hafi verið fallin úr gildi þegar hann hóf veiðar á árinu 2013. Óumdeilt sé að stjórn veiða á úthafsrækju hafi farið eftir 2. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006, fiskveiðiárið 2009/2010, þ.e. kvótakerfinu. Á fiskveiðiárinu 2010/2011, sem hófst 1. september 2010, hafi enginn heildarafli verið ákveðinn í úthafsrækju í skilningi 2. mgr. 8. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 116/2006, sbr. reglugerð um leyfilegan heildarafla, nr. 588/2010. Aflahlutdeild í tegundinni hafi því verið fallin niður við lok fiskveiðiársins 2009/2010, sbr. lokamálslið 3. gr. laga nr. 116/2006. Orðlag 2. mgr. 8. gr. um að aflahlutdeild haldist óbreytt milli ára, hvíli samkvæmt orðalagi ákvæðisins á því að stjórn veiða fari fram með því að heildarafli tegundar sé ákveðinn fyrir hvert fiskveiðiár. Ef heildarafli tegundar sé ekki ákveðinn fari stjórn veiða ekki lengur eftir ákvæðinu. Þar af leiðandi hafi áskilnaður um óbreytta aflahlutdeild ekki þýðingu. Því gat ekki verið um það að ræða að eldri aflahlutdeild væri til staðar sem óvirk réttindi og skráning geti því verið réttlætanleg. Stefnandi telur áðurgreinda lögskýringu í samræmi við meginreglur laga um fiskveiðistjórn. Meginástæða kvótasetningar og þjóðhagslegar forsendur þess hvíla á því að sókn í tegund sé meiri en nytjastofn ber. Veiðar á úthafsrækju hafi fallið niður og því þjónaði kvótasetning tegundarinnar ekki markmiðum laganna, en frjálsar veiðar gátu leitt til aukinnar veiði. Telur stefnandi að ákvörðun þáverandi sjávarútvegsráðherra á árinu 2010, um að veiðar á rækju sættu ekki ákvörðun um heildarafla, hafi verið í samræmi við 3. gr. laga nr. 116/2006 og því lögmæt. Réttarstaða stefnanda við veiðar í upphafi fiskveiðiársins 2013/14 hafi hvílt á 1. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006, án þess að aðrar útgerðir en þær sem stunduðu veiðar hefðu lögformleg atvinnuréttindi. Stefnandi hafi því með veiðum sínum áunnið sér rétt samkvæmt 9. gr. fiskveiðistjórnunarlaga að aflahlutdeild sem að réttu hefði átt að miðast við þriggja ára veiðitímabil. Stefnandi telur með vísan til 65. gr. stjórnarskrárinnar, að óheimilt hafi verið að miða úthlutun 50% aflahlutdeildar við eldri aflahlutdeild í úthafsrækju. Slíkt viðmið geti ekki talist málefnalegt í ljósi þess að réttindin voru fallin niður að lögum. Löggjafanum hafi því verið óheimilt að takmarka atvinnuréttindi veiðandi rækjuútgerða á grundvelli hagsmuna eldri aflahlutdeildarhafa. Það hafi að minnsta kosti verið andstætt meðalhófsreglu. Stefnandi vísar til þess að löggjafinn hafi heimildir til að skerða virkar veiðiheimildir, í þágu hagsmuna annarra en þeirra sem stunda veiðar, sbr. lagareglur um byggðakvóta, línuívilnun, flutning nýrra bátaflokka í aflahlutdeildarkerfi o.fl. sem feli í sér að aflahlutdeild, þ.e. veiðiheimildir, hafi verið skertar. Tilflutningur veiðiréttar með því að útgerðir sem stundi veiðar verði fyrir 50% takmörkun veiðiheimilda, í ljósi hagsmuna annarra útgerða án tillits til nýlegrar veiðireynslu þeirra, sé hins vegar fordæmalaus. Stefnandi telur að sú atvinnustarfsemi sem hann hóf með veiðum á úthafsrækju hafi haft augljósa fjárhagslega þýðingu fyrir hann, bæði vegna fjárfestinga í tækjum og búnaði, svo og vegna væntanlegra tekna og lífsviðurværis til framtíðar. Stofnkostnaður við útgerðina hafi verið um 80.000.000 króna og afli fyrst og fremst rækja. Þá telur stefnandi sýnt, óháð bótaábyrgð ríkisins vegna þess að ekki hafi verið tekið nægjanlegt tillit til raunverulegrar veiðireynslu stefnanda, að ákvörðun aflahlutdeildar hafi komið með óvenjulegum og verulega íþyngjandi hætti niður á stefnanda samanborið við aðra sem stundað höfðu veiðar á sömu tegund. Um varakröfu og þrautavarakröfu Stefnandi kveður varakröfu sína fela í sér að bætur séu miðaðar við að b-liður bráðabirgðaákvæðis XIV, í lögum nr. 116/2006, taki ekki tillit til veiðireynslu stefnanda, en að ákvæði a-liðar sömu greinar teljist forsvaranleg. Því komi einkum til skoðunar málsástæður aðalkröfu um b-lið bráðabirgðaákvæðis XIV, auk þess hvort ákvörðun viðmiðunartímabils hafi brotið gegn réttindum stefnanda, og málsástæður sem vísi til veiðigetu og fjárfestinga stefnanda. Með þrautavarakröfu er byggt á því að viðurkenning bótaábyrgðar fari fram án nákvæmrar tilgreiningar á því hvaða þættir laga laga nr. 48/2014 hafi valdið stefnanda tjóni. Bótaábyrgð verði þá staðfest á þeim grunni að aðstaða stefnanda og áhrif lagasetningar nr. 48/2014 í heild leiði til bótaábyrgðar ríkissjóðs. 2. Helstu málsástæður og lagarök stefnda Stefndi telur að aflahlutdeildir séu opinber réttindi sem ekki verði felld niður nema með skýrri lagaheimild og að virtu ákvæði stjórnarskrár um vernd atvinnuréttinda. Stefndi telur að hafna verði kröfum stefnanda þar sem hann hafi ekki sýnt fram á að skilyrði skaðabóta séu fyrir hendi. Stefnandi geti ekki byggt bótakröfu á eigin væntingum um framtíð aflahlutdeildar í tegundinni, sem hann segir forsendu þess að ráðist var í breytingar á bát hans. Af fréttatilkynningu atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytis 16. júlí 2010 hafi verið ljóst að ákveðið hafi verið að gefa veiðar frjálsar einungis til eins árs. Um bótagrundvöll stefnanda vísar stefndi til almennra athugasemda við frumvarp að lögum nr. 48/2014, þar sem fjallað hafi verið um skerðingu þeirra atvinnuréttinda sem felist í handhöfn aflaheimilda og hvort slík skerðing geti varðað skaðabótum. Með frumvarpinu hafi verið leitað málamiðlunar á milli ólíkra sjónarmiða. Hafi löggjafinn með frumvarpinu fyrst og fremst litið til réttinda og hagsmuna handhafa aflahlutdeilda. Í frumvarpi að lögum nr. 48/2014 hafi verið mælt fyrir um að við setningu hlutdeilda skyldi að hluta miðað við skráðar aflahlutdeildir og að hluta við veiðar á fiskveiðiárunum 2010/2011, 2011/2012 og 2012/2013. Telur stefndi að með þessu hafi skýr og ákveðin afstaða verið tekin til þess að veiðar eftir 1. september 2013 myndu ekki telja við ákvörðun aflareynslu og setningu aflahlutdeilda. Tilgangur þess hafi verið sá að varna frekara kapphlaupi á miðin til tjóns fyrir alla hlutaðeigandi aðila, enda hafi heimilaður viðmiðunarafli reynst mun minni en svo að nægði til að afkoma veiðiskipa yrði sæmileg. Með þessu hafi verið stefnt að því málefnalega markmiði að koma í veg fyrir að réttmætar væntingar sköpuðust nokkru sinni til úthlutunar á aflahlutdeild á grundvelli veiða eftir 1. september 2013. Stefndi mótmælir því að brotið hafi verið gegn stjórnarskrá við setningu laga nr. 48/2014. Mörg dæmi séu um að eigendur fiskiskipa hafi talið sig bera skarðan hlut frá borði en hafi orðið við það að una. Telur stefndi að líkt verði að gilda hér, enda sú úthlutunaraðferð sem lögin mæla fyrir um almenn og sanngjörn. Telur stefndi aðferðina standast áskilnað stjórnarskrár um jafnræði og að tillit hafi verið tekið til atvinnuréttinda einstaklinga og lögaðila. Um a-lið 1. mgr. 13. gr. laga nr. 48/2014 Stefndi mótmælir því að aflahlutdeild hafi fallið niður. Lög nr. 48/2014 byggi á því að litið sé til skráðra aflahlutdeilda við úthlutun. Þá er því mótmælt sem ósönnuðu að löggjöfin hafi ranglega verið byggð á því að tilteknir aðilar hefðu virk atvinnuréttindi og látið þau takmarka atvinnuréttindi útgerða með raunveruleg og virk atvinnuréttindi. Bendir stefndi á að í lögum nr. 116/2006 sé ekki gert ráð fyrir að aflahlutdeildir falli niður. Engin ákvörðun hafi verið tekin um brottfall aflaheimilda, þó að aflamarki hafi ekki verið úthlutað fyrir tegundina á umræddum tíma til frjálsrar veiðisóknar. Stefndi hafnar túlkun stefnanda á 1. mgr. 9. gr. laganna. Telur stefndi að skýra beri ákvæðið samkvæmt orðanna hljóðan þannig að í þeim tilvikum sem greinin nefni verði einungis úthlutað aflahlutdeildum á grundvelli aflareynslu síðustu þriggja veiðitímabila hafi veiðarnar ekki áður verið bundnar ákvæðum um leyfðan heildarafla. Þá mótmælir stefndi því að stillt sé upp andstæðum pólum milli útgerða sem stundi veiðar og annarra útgerða. Leggur stefndi áherslu á að flestar eða allar þær útgerðir sem um ræðir séu komnar að aflahlutdeildinni vegna úthlutunar á grundvelli veiða. Um bótagrundvöll vegna veiðigetu og fjárfestinga stefnanda, tekur stefndi fram að samkvæmt upplýsingum Fiskistofu hafi samanlagt aflaverðmæti rækjuafla stefnanda á tímabilinu 1. september 2013 til 31. júlí 2014 verið 35 milljónir króna. Gera megi ráð fyrr að 2/3 hluta þessara tekna hafi verið ráðstafað í aflahluti, eldsneyti og annan úthaldskostnað skips. Því hafi afkoma stefnanda af rækjuveiðum verið mjög slæm í ljósi þeirra framkvæmda sem ráðist var í til að útbúa bátinn á rækjuveiðar. Stefnandi geti ekki gefið sér að hann geti veitt í frjálsri sókn það aflamagn sem hann hafi talið sig þurfa til að skila viðunandi afkomu. Stefnandi hafi mátt gera ráð fyrir að veiðum á úthafsrækju yrði innan skamms stýrt með aflamarksskipulagi og þá væntanlega á grundvelli skráðrar aflahlutdeildar. Þá fái stefndi ekki séð hvernig minni háttar úthlutun aflahlutdeildar til skips stefnanda hefði getað reist við fjárhag félagsins. Úthlutun hefði miðað við að óbreytt veiðimagn milli fiskveiðiáranna 2013/2014 og 2014/2015 hefði mest getað orðið 1/3 af helmingi þess aflamagns sem báturinn veiddi á fiskveiðiárinu 2013/2014, ef stuðst hefði verið við það fiskveiðiár við setningu hlutdeilda, sem væri í samræmi við varakröfu stefnanda. Í ljósi þess að aflamark úthafsrækju fiskveiðiárið 2014/2015 hafi aðeins verið ákveðið 5000 tonn og 600 tonn við Snæfellsnes, það er nokkru lægra en sem nam veiðum á árunum þar á undan, hefði niðurstaðan orðið enn erfiðari en ella fyrir rekstur stefnanda. IV. Niðurstaða Stefnandi krefst viðurkenningar á bótaábyrgð stefnda vegna tjóns sem hann telur sig hafa orðið fyrir vegna lagareglna um úthlutun aflaheimilda á úthafsrækju og rækju við Snæfellsnes sem fram koma í ákvæði til bráðabirgða XIV í lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða, sbr. 13. gr. laga nr. 48/2014. Stefnandi mótmælir ekki nauðsyn þess að rækjuveiðar hafi verið kvótasettar fyrir fiskveiðiárið 2014/2015 eða að skerða hafi þurft atvinnuréttindi útgerða í tengslum við það. Á hinn bóginn telur stefnandi að óheimilt hafi verið að úthluta aflaheimildum á grundvelli skráðra aflahlutdeilda, sbr. a-lið 13. gr. laga nr. 48/2014, þar sem aflahlutdeildir í rækju hafi verið fallnar niður og að réttarstaða stefnanda við veiðarnar 2013/2014 hafi því átt sér stoð í 1. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006 og aðeins útgerðir sem stundað hafi frjálsar veiðar hafi þar með haft lögformleg atvinnuréttindi. Stefnandi hafi áunnið sér rétt samkvæmt 9. gr. laga nr. 116/2006 og að við mat á aflareynslu hafi því borið að miða við aflareynslu síðustu þriggja ára eins og ákvæði 9. gr. laganna mæli fyrir um. Þessu til viðbótar telur stefnandi að með þeirri ákvörðun löggjafans að leggja ekki veiðireynslu fiskveiðiárið 2013/2014 til grundvallar úthlutun aflahlutdeilda, hafi verið gengið á lögverndaðan rétt stefnanda til að stunda rækjuveiðar. Fyrrgreindar ákvarðanir löggjafans hafi valdið stefnanda tjóni, sem stefndi beri bótaábyrgð á. Lög um stjórn fiskveiða eru öðrum þræði reist á mati á því að sú hagkvæmni, sem leiði af varanleika aflahlutdeildar og heimildum til framsals hennar og aflamarks, leiði til arðbærrar nýtingar fiskstofna fyrir þjóðarbúið í samræmi við markmið 1. gr. laganna. Samkvæmt 3. málslið 1. gr. laganna myndar úthlutun veiðiheimilda hins vegar ekki eignarrétt eða óafturkallanlegt forræði einstakra manna yfir þeim. Aflaheimildir eru aðeins varanlegar í þeim skilningi að þær verða hvorki felldar niður né þeim breytt nema með lögum, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máli nr. 12/2000, frá 6. apríl 2000. Löggjafinn getur því frá einum tíma til annars m.a. kveðið nánar á um réttinn til fiskveiða, þ. á m. úr einstökum stofnum eða bundið hann skilyrðum vegna breyttra sjónarmiða um ráðstöfun þeirrar sameignar íslensku þjóðarinnar, sem nytjastofnar á Íslandsmiðum eru. Hins vegar verður mat löggjafans ávallt að vera reist á málefnalegum forsendum þannig að ekki fari í bága við jafnræðisreglu 1. mgr. 65. gr. stjórnarskrárinnar. Jafnframt þarf að gæta jafnræðis við takmörkun atvinnufrelsis samkvæmt 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar. Meðal þeirra atriða sem löggjafinn getur látið ráða vali sínu í þessum efnum er tillit til hagsmuna af atvinnu og fjárfestingum sem bundnir hafa verið í sjávarútvegi, og til reynslu og þekkingar því samfara, sbr. dóm Hæstaréttar í máli nr. 221/2004, frá 18. nóvember 2004. Það er því á valdi löggjafans að velja á milli kosta um hvernig veiðireynsla verður lögð til grundvallar við úthlutun aflahlutdeilda við stjórn fiskveiða innan fyrrgreindra marka. Er ekki vafi á því að löggjafinn hefur víðtækt mat í þessu efni. Áður er að því vikið að í athugasemdum með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 48/2014 var tekið til meðferðar hvort þeir sem hafi stundað frjálsar veiðar á úthafsrækju ættu að njóta verndar stjórnarskrárinnar til að halda þeim veiðum áfram. Var talið að leiða mætti rök að því, enda hafi þeir stundað veiðarnar í góðri trú um möguleika sína til að halda veiðum áfram. Segir að með frumvarpinu sé leitað málamiðlunar milli þeirra ólíku sjónarmiða og hagsmuna sem um sé að tefla og að telja verði að með því sé ekki gengið svo nærri réttindum hlutdeildarhafa að varði skaðabótum. Dómurinn telur að eldri aflahlutdeildir í úthafsrækju, þ.e. skráðar aflahlutdeildir, feli í sér ákveðnar heimildir sem varðar eru með ákvæðum stjórnarskrár í samræmi við það sem að ofan er ritað. Dómurinn fellst ekki á það með stefnanda að eldri aflahlutdeildir hafi fallið niður við upphaf fiskveiðiársins 2010/2011 eða síðar, þar sem enginn heildarafli hafi verið ákveðinn í skilningi 2. mgr. 8. gr. laga nr. 116/2006 fyrir upphaf þess veiðiárs, enda varð slíkt ekki gert, eins og áður er sagt, nema með sérstökum lögum þar að lútandi. Þá telur dómurinn að málefnalegt hafi verið að miða aflahlutdeild til framtíðar að nokkru leyti við eldri aflahlutdeildir og að nokkru leyti miðað við veiðireynslu þegar tekið er tillit til þeirra aðstæðna sem verið höfðu á veiðum á úthafsrækju á árunum þar á undan. Eru rökin fyrir því rakin hér að framan. Í lögunum fólst að veiðireynsla sem unnist hafði á fiskveiðiárinu 2013/2014, við ákvörðun á veiðiheimildum féll ekki undir tímabil veiðireynslu samkvæmt b-lið 13. gr. laga nr. 48/2014. Telur stefnandi að sú ákvörðun hafi farið í bága við stjórnarskrárvarin réttindi hans til þess að stunda rækjuveiðar á fiskveiðiárinu 2014/2015. Eins og áður hefur komið fram hóf stefnandi rækjuveiðar haustið 2013. Stefnandi hafði aðeins stundað veiðar í atvinnuskyni í eitt fiskveiðitímabil, þ.e. 2013/2014, á grundvelli frjálsra veiða þegar breytingar voru gerðar á lögum nr. 116/2006, um stjórn fiskveiða með lögum nr. 48/2014, sem útilokuðu stefnanda frá að stunda veiðar á úthafsrækju á fiskveiðiárinu 2014/2015. Frumvarp sem varð að lögum nr. 48/2014, var lagt fram 6. nóvember 2013. Áður hafði verið boðað að frjálsar veiðar væru tímabundið fyrirkomulag, sbr. tilkynning atvinnuvega- og nýsköpunarráðuneytisins, nr. 46/2010, frá 16. júlí 2010 og ákvörðun ráðherra um leyfilegan heildarafla 2013/2014 frá 5. júlí 2013. Tilgangur frumvarpsins var öðrum þræði að varna frekara kapphlaupi á miðin til tjóns fyrir alla aðila. Í þessu ljósi verður ekki annað séð en að ákvörðun viðmiðunartímabila veiðireynslu hafi einnig verið tekin á málefnalegum grundvelli. Af framansögðu leiðir að ákvæði laga nr. 48/2014 um setningu aflahlutdeildar í úthafsrækju og rækju við Snæfellsnes studdust við efnisrök og verður ekki talið að þau hafi farið í bága við stjórnarskrárvarin réttindi stefnanda. Ber því að sýkna stefnda, íslenska ríkið, af öllum kröfum stefnanda, Eyrarhóls ehf. Þá verður heldur ekki séð að önnur atriði laganna geti haft í för með sér bótaskyldu ríkissjóðs gagnvart stefnanda. Samkvæmt þessum málsúrslitum, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, verður stefnanda gert að greiða stefnda 700.000 krónur í málskostnað. Ragnheiður Snorradóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓMSORÐ: Stefndi, íslenska ríkið, er sýkn af kröfum stefnanda, Eyrarhóls ehf. Stefnandi greiði stefnda 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 786/2015
Kærumál Kyrrsetning Rannsókn
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu X um að felldar yrðu úr gildi kyrrsetningar sýslumannsins í Reykjavík í tilgreindum eignum hans.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Greta Baldursdóttir og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 17. nóvember 2015, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að fella úr gildi kyrrsetningar sýslumannsins í Reykjavík 8. nóvember 2013 og 28. maí 2014 á nánar tilgreindum eignum hans. Kæruheimild er í k. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að framangreindar kyrrsetningar verði felldar úr gildi. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 12. október 2015 var hafnað kröfu varnaraðila um að fella úr gildi framangreindar kyrrsetningar sýslumannsins í Reykjavik. Þann úrskurð ómerkti Hæstiréttur með dómi 21. október 2015 í máli nr. 712/2015, þar sem lengri tími en fjórar vikur leið frá því málið var tekið til úrskurðar þar til hann var kveðinn upp, sbr. 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88/2008. Málið var flutt munnlega á ný 30. október 2015 og hinn kærði úrskurður kveðinn upp 17. nóvember sama ár. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er málið til rannsóknar hjá skattrannsóknarstjóra, sem áætlar að henni ljúki í ársbyrjun 2016. Með þessari athugasemd, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 610/2016
Samningur Uppsögn
S krafði Í um tiltekna fjárhæð á grundvelli samnings um greiðslur frá SÍ til S vegna áfengis- og vímuefnameðferðar sem samtökin veittu einstaklingum sem voru sjúkratryggðir. Deildu aðilar annars vegar um það hvernig skýra bæri orðið hópmeðferð í samningnum og hins vegar hvort SÍ hefði verið heimilt að segja samningnum upp með þeim hætti sem gert hafði verið. Um fyrra álitaefnið taldi Hæstiréttur að líta yrði svo á að tiltekið fylgiskjal þar sem fram kom texti um hvað fælist í hópmeðferð hefði verið hluti af samningnum. Um túlkun samninga vísaði Hæstiréttur til þess að hún réðist fyrst og fremst af skýringu á orðum þeirra og samhengi orða. Ekki væri unnt að skýra texta samningsins á annan veg en þann að hver hópmeðferð þyrfti að taka allt að þrjár klukkustundir til þess að skylt væri að greiða fullt gjald fyrir hana, en stæði hún skemur stofnaðist aðeins réttur til hlutfallslegrar greiðslu. Yrði S að bera hallan af því að fyrirsvarsmenn samtakanna hefðu talið annað felast í samningnum að þessu leyti en leiddi af orðum hans. Loks taldi Hæstiréttur að Í hefði verið heimilt að segja samningnum upp með þeim hætti sem gert hafði verið, enda hefði uppsagnarfresturinn verið hæfilegur miðað við efni samningsins og önnur atvik.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson og Viðar Már Matthíasson og Garðar Gíslason fyrrverandihæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 5. september 2016. Hann krefstþess að stefnda verði gert að greiða sér 15.330.199 krónur með dráttarvöxtumsamkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, af23.359.162 krónum frá 18. desember 2014 til 26. maí 2015, en af 15.330.199krónum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði ogfyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti. IÁfrýjandi höfðaði mál þetta á hendurstefnda til heimtu framangreindrar fjárhæðar auk vaxta sem hann kveður verakröfu um réttar efndir á samningi sem samtökin gerðu við SjúkratryggingarÍslands 21. desember 2012. Krafan sé um greiðslu verklauna til áfrýjanda vegnaþjónustu sem hann hafi veitt á göngudeild sinni samkvæmt samningnum. Samningurinn sem um ræðir var um greiðslurfrá Sjúkratryggingum Íslands til áfrýjanda vegna áfengis- og vímuefnameðferðarsem samtökin veittu einstaklingum sem voru sjúkratryggðir samkvæmt lögum nr.112/2008 um sjúkratryggingar. Samningurinn kom í stað annars sem gerður hafðiverið 26. janúar 2009 og skyldi gilda frá 1. janúar það ár til 31. desember2011, en eftir honum mun hafa verið farið til ársloka 2012. Í þeim samningi,sem var um sömu þjónustu er áfrýjandi skyldi veita, var skyldum samningsaðilalýst með nokkuð öðrum hætti en í hinum fyrrnefnda. Um þóknun sagði í 6. greinað greiðslur Sjúkratrygginga Íslands til áfrýjanda ,,til að standa undir þjónustuog kröfum sem samningur þessi kveður á um er kr. 40.000.000 á árinu 2009.“ Umgreiðslutilhögun sagði í 7. grein: ,,SÍ greiða verksala mánaðarlega eftir á1/12 af árlegri samningsupphæð (kr. 3.333.333 á mánuði 2009). Forsenda fyriráframhaldandi greiðslum er m.a. að fyrir 15. janúar ár hvert hafi verksali sentSÍ yfirlit, á tölvutæku formi ... yfir veitta þjónustu liðins árs“. Í 9. greinsamningsins voru ákvæði um samráðsnefndsem meðal annars skyldi fjalla um ágreining samningsaðila um ætlaðar vanefndirog um kærur frá sjúklingum um starfsemi áfrýjanda er laut að samningnum.Framkvæmd samningsins á árunum 2009 til 2012 mun í meginatriðum hafa gengiðeins og efnt var til nema á síðasta árinu. Sjúkratryggingar Íslands greiddu1/12 hluta þeirrar fjárhæðar, sem veitt hafði verið á árinu til þeirrarþjónustu sem samningurinn tók til, sem óumdeilt er að hafi numið 40.000.000krónum árlega frá 2009 til 2011, en 42.000.000 krónum á árinu 2012. Í skýrsludeildarstjóra hjá Sjúkratryggingum Íslands fyrir dómi kom fram að hún taldiáfrýjanda yfirleitt hafa skilað fyrir 15. janúar ár hvert upplýsingum um þáþjónustu sem veitt hafi verið samkvæmt samningnum árið á undan. Þetta hafi þóekki gengið eftir á árinu 2012 og því hafi stofnunin ákveðið að stöðva allargreiðslur til áfrýjanda. Hafi orðið að samkomulagi að málið yrði leyst með þvíað gera nýjan samning við áfrýjanda sem myndi byggjast á verkgreiðslum eins ogaðrir samningar sem Sjúkratryggingar Íslands gerðu um þær mundir. Framkvæmdinniyrði breytt á þann veg að ekki yrði greiddur 1/12 hluti árlegrarsamningsupphæðar á mánuði og svo upplýst í byrjun næsta árs hvaða þjónustahefði verið veitt fyrir þær greiðslur, sem þegar höfðu verið inntar af hendi,heldur myndi áfrýjandi gera reikning fyrir hvern verkþátt. Komið skyldi árafrænum samskiptum milli áfrýjanda og Sjúkratrygginga Íslands. Í skýrslu einsfyrirsvarsmanna áfrýjanda fyrir dómi kom fram að áfrýjandi hefði þurft að geraráðstafanir til þess að koma upp sérstöku sjúklingabókhaldi ,,til þess að haldautan um þetta allt saman“. Samningurinn sem var undirritaður 21.desember 2012 var því fyrsti samningurinn sem miðaði við breytta framkvæmd áupplýsingagjöf áfrýjanda og breytta framkvæmd á greiðslu SjúkratryggingarÍslands fyrir þjónustu samtakanna. Samkvæmt 5. grein samningsins fólst súþjónusta sem áfrýjandi skyldi veita í greiningarviðtali ráðgjafa, læknaviðtali,ráðgjafaviðtali og hópmeðferð. Um hið síðastnefnda sagði meðal annars ígreininni: ,,Hver hópmeðferð inniheldur fyrirlestur og verkefnatíma. Læknar,sálfræðingar og áfengis- og vímuefnaráðgjafar koma að hópmeðferð. Miðað er viðað hópmeðferð standi yfir í allt að 3 klst. í senn og að jafnaði séu eigifleiri en 10-15 einstaklingar í hverjum hópi. Í lok meðferðar skalmeðferðaraðili senda samantekt um árangur meðferðar tilheimilislæknis/tilvísandi læknis.“ Í 6. grein sagði meðal annars: ,,Fyrirþjónustu samkvæmt samningi þessum greiða SÍ það sem á vantar að greiðslasjúkratryggðs, sbr. fylgiskjal I, nemi fullri þóknun. Hámarksgreiðsla SÍ skv.samningi þessum á árinu 2013 eru kr. 43.000.000 ... Þjónusta semgreiðsluþátttaka SÍ nær til er að hámarki 1.200 greiningarviðtöl, 1.000læknaviðtöl, 2.000 ráðgjafaviðtöl og 11.200 hópmeðferðir á almanaksári, sbr. 5.gr. og skal þjónustan veitt sem jafnast yfir árið.“ Um greiðslutilhögun varmælt fyrir í 7. grein en þar kom fram að Sjúkratryggingar Íslands skyldu greiðaáfrýjanda mánaðarlega fyrir veitta þjónustu ,,skv. reikningi og rafrænumreikningsupplýsingum frá verksala“, en þær upplýsingar voru nánar tilteknar ígreininni. Auk þess var útlistað frekar hvenær skila skyldi upplýsingum um réttstofnunarinnar til nánari skýringa, greiðslustað og fleira. Í 14. greinsamningsins sagði: ,,Samningur þessi er gerður í framhaldi af tilraunasamningidags. 26. janúar 2009 og gildir frá og með 1. janúar 2013 til og með 31.desember 2013. Hafi nýr samningur ekki komist á við lok samningstímans skalstarfað áfram eftir samningi þessum, meðan báðir aðilar samþykkja.“Í samningnum var vísað til tveggjafylgiskjala. Á öðru sem nefnt var ,,Fylgiskjal I“ var að finna gjaldskrá fyriráfengis- og vímuefnameðferð á göngudeild áfrýjanda. Þar var tafla um kostnaðhvers þeirra verkþátta sem tilgreindir voru í 5. grein samningsins, og áðurhefur verið gerð grein fyrir, hver hluti kostnaðarins skyldi greiðast afSjúkratryggingum Íslands og hver hluti sjúklings skyldi vera, allt eftirflokkun sjúklinga í samræmi við skyldu þeirra til greiðsluþátttöku. Þá vareinnig texti neðanmáls á skjalinu, sem vikið verður að síðar. Á hinu sem nefntvar ,,Fylgiskjal II“ var að finna töflu um hlutfallslega skiptingulaunakostnaðar á starfsstéttir miðað við heildarlaunakostnað áfrýjanda viðefndir á samningi þeim, sem í gildi var milli málsaðila á árinu 2011. Ágreiningur mun hafa komið upp umframkvæmd samningsins á árinu 2013, en hann leystur fyrir atbeina sáttanefndarog er sá ágreiningur ekki til úrlausnar í þessu máli. Hnökrar voru á framkvæmdsamningsins á árinu 2014, einkum að því er laut að upplýsingum sem lágu tilgrundvallar reikningsgerð áfrýjanda. Með tölvubréfi Sjúkratrygginga Íslands 23.janúar það ár óskaði starfsmaður stofnunarinnar skýringa á reikningsgerð áfrýjandafyrir hópmeðferðir. Annað tölvubréf með ósk um skýringar á hlut sjúklinga ígreiðslu kostnaðar til áfrýjanda var sent nokkrum dögum síðar. SjúkratryggingarÍslands rituðu bréf til áfrýjanda 3. apríl 2014, sem ítrekað var 7. maí samaár, með ósk um skýringu á reikningum, einkum að því er laut að gjaldtöku fyrirhópmeðferð. Í ítrekunarbréfinu var tekið fram að ef áfrýjandi sendi ekkiumbeðnar upplýsingar fyrir 20. maí það ár yrðu reikningar áfrýjanda endursendir,auk þess sem Sjúkratryggingar Íslands áskildu sér rétt til að segja samningnumupp með fjögurra mánaða fyrirvara. Áfrýjandi svaraði með bréfi 10. júní 2014þar sem skýrður var sá skilningur sem samtökin lögðu í orðið hópmeðferð. Komþar fram að skilningur Sjúkratrygginga Íslands á því hvað væri hópmeðferð oghvernig greiða bæri fyrir þá þjónustu áfrýjanda, sem þannig væri veitt, stæðistekki. Í lok bréfsins kom fram að áfrýjandi liti svo á, að stofnunin hefði,,rift núverandi samningi um göngudeildarþjónustu SÁÁ ... með því að stoppafyrirvaralaust allar greiðslur til SÁÁ frá 1. janúar 2014, án þess að fjalla umáður meintan ágreining“ í samráðsnefnd. Í svari Sjúkratrygginga Íslands 12.sama mánaðar var því hafnað að samningi hafi verið rift, enda væri heimiltsamkvæmt 7. grein hans að halda eftir greiðslum meðan beðið væri eftir umbeðnumupplýsingum. Þá sagði: ,,Hins vegar telja SÍ ekki lengur vera forsendur til aðstarfa áfram eftir samningnum, sbr. 14. gr. hans, og segja honum hér með uppmeð fjögurra mánaða fyrirvara. Uppsögnin miðast þ.a.l. við 1. nóvember 2014.“IIEins og áður greinir höfðaði áfrýjandimálið til heimtu framangreindar fjárhæðar vegna ætlaðra vanefndaSjúkratrygginga Íslands á samningi þeirra 21. desember 2012. Ágreiningsefnimálsins er tvíþætt, annars vegar deila aðilar um hvernig skýra beri orðiðhópmeðferð í samningi þeirra og hins vegar um það hvort SjúkratryggingumÍslands hafi verið heimilt að segja samningnum upp eins og gert var 12. júní2014.Áfrýjandi hefur sundurliðað fjárkröfu sínaí stefnu til héraðsdóms miðað við ætlaðan rétt hans til greiðslu fyrirgöngudeildarþjónustu hvern mánuð ársins 2014, en samtals nemur sú fjárhæð 40.411.147krónum. Þá dregur hann frá mánaðarlegar innborganir sem samtals námu 17.051.985krónum svo og óskilgreinda innborgun 26. maí 2015 sem nam 8.028.963 krónum.Eftir standi 15.330.199 krónur, sem sé krafa hans í málinu. Stefndi hefurandmælt kröfunni sem órökstuddri og ósannaðri auk þess sem hún sé ekki studdgögnum. Stefndi hefur þó ekki stutt andmæli sín haldbærum rökum og ekki gertgrein fyrir því hver sé þá rétt fjárhæð kröfunnar. Verður andmælunum þvíhafnað. Fyrra ágreiningsefnið leiðir af því aðmálsaðilar leggja mismunandi skilning í það hvað felist í orðinu hópmeðferð ísamningi þeirra. Áfrýjandi hefur hafnað því að texti um hópmeðferð sem fram komiá fylgiskjali I sé hluti af samningi þeirra. Samtökin gera ekki athugasemdirvið þær tölur sem tilgreindar eru á fylgiskjalinu enda séu þær reistar áákvæðum reglugerðar nr. 1100/2012 um hlutdeild sjúkratryggðra í kostnaði vegnaheilbrigðisþjónustu. Áfrýjandi kveður fylgiskjalið ekki hafa verið kynntstarfsmönnum sínum sem önnuðust samningagerðina og þeim ekki hafa verið kunnugtum efni þess að því leyti sem hér skiptir máli. Í þessu sambandi bendiráfrýjandi á að fylgiskjalið sé hvorki undirritað af fulltrúum sínum né hafiþeir sett á það fangamark sitt, en það hafi þeir gert á aðrar síður samningsinsog fullt nafn á þá síðustu. Aðeins sé að finna á fylgiskjalinu fangamarkfulltrúa Sjúkratrygginga Íslands. Til fylgiskjals I er vísað í tveimurgreinum samningsins. Þar er að finna tölulegar forsendur hans. Standa því ekkirök til annars en að leggja til grundvallar að fulltrúum áfrýjanda hafi veriðljós tilvist fylgiskjalsins og verður að miða við að þeir hafi getað kynnt sérefni þess áður en ritað var undir samninginn. Er óhjákvæmilegt að líta svo á aðefni fylgiskjalsins hafi verið hluti af samningnum. Áfrýjandi telur að skýra berið orðiðhópmeðferð í samningnum svo að það sé meðferð, sem lýst sé í 5. grein hans oggetið hún tekið allt að þrjár klukkustundir, en taki venjulega mun styttritíma, oft eina klukkustund. Samtökin telja að fyrirmæli 2. mgr. 6. greinarsamningsins lúti að því að hann skuli annast ,,11.200 hópmeðferðir áalmanaksári“ með sérhverri slíkri meðferð hvort sem hún taki eina, tvær eðaþrjár klukkustundir. Samtökin geti því fullnægt þessari samningsskuldbindingumeð því að hópmeðferðir á almanaksári taki samanlagt 11.200 klukkustundir. Áhinn bóginn feli skilningur Sjúkratrygginga Íslands í sér að hópmeðferðir verðisamtals á hverju almanaksári að standa í allt að 33.600 klukkustundir til þessað áfrýjandi ætti rétt til fullrar greiðslu fyrir þessa þjónustu samkvæmtsamningnum. Áfrýjandi kveður ómögulegt fyrir sig að efna samninginn að þessuleyti ef sá skilningur sem stefndi heldur fram yrði lagður til grundvallar. Ískýrslu framkvæmdastjóra fjármálasviðs áfrýjanda fyrir dómi kvað hún sex ráðgjafaí fullu starfi hafa sinnt hópmeðferðum, en ef skilningur stefnda yrði ofan áþyrfti ,,18,5 stöðugildi“ til að sinna þessu og engu öðru, auk þess semsamtökin hefðu ekki húsnæði til þess að bjóða upp á svo umfangsmiklahópmeðferð. Áfrýjandi bendir einnig á að samið hafi verið um heildarfjárhæðfyrir þá þjónustu sem samtökin skyldu veita samkvæmt samningnum. Með þeimskilningi sem samtökin leggja í orðið hópmeðferð hefðu greiðslur fyrir þennanverkþátt numið nokkurn veginn þeirri fjárhæð. Áfrýjandi kveðst einnig hafa lagtsama skilning í sama orð í eldri samningi og Sjúkratryggingar Íslands greitttil samræmis við það árin 2009 til 2012. Í skýrslum fulltrúa áfrýjanda fyrirdómi báru þau að litlu hafi skipt að þeirra mati þótt staðið hafi í samningnumað hópmeðferð stæði í ,,allt að 3 klst. í senn“. Mestu hafi skipt að þau hafivitað hvað samtökin yrðu með mörg viðtöl, margar hópmeðferðir og mannskap ogþetta hafi átt að nægja til þess að uppfylla samningsskyldur og fá fyrir fullagreiðslu.Af hálfu stefnda er fyrst og fremst vísaðtil orðalags 5. og 6. greina í samningnum, svo og bent á efni fylgiskjals I.Samningurinn verði ekki skilinn á annan veg en þann að hver af þeim 11.200hópmeðferðum sem tilgreindar eru hafi átt að standa í allt að þrjárklukkustundir til þess að réttur hefði stofnast til fullrar greiðslur fyrirslíka meðferð. Ella hefði einungis stofnast réttur til hlutfallslegrargreiðslu.IIISamkvæmt framansögðu felst ágreiningurmálsaðila í mismunandi skilningi þeirra á orðinu hópmeðferð í samningnum 21.desember 2012. Túlkun samninga ræðst fyrst og fremst af skýringu á orðum þeirraog samhengi orða. Eins og áður greinir var orðið hópmeðferð skilgreint í 5.grein samningsins. Sagði þar að hver slík meðferð hafi að geyma fyrirlestur ogverkefnatíma. Læknar, sálfræðingar og áfengis- og vímuefnaráðgjafar komi aðhópmeðferð. Miðað sé við að hópmeðferð standi ,,í allt að 3 klst. í senn“. FylgiskjalI ber yfirskriftina ,,Gjaldskrá Áfengis- og vímuefnameðferð á göngudeild SÁÁ.“Einn af fjórum dálkum skjalsins lýtur að greiðslu fyrir hópmeðferð, en þarsagði: ,,Hópmeðferð (pr. hópfund 3 klst.)*“ Fyrir neðan talnadálkana áfylgiskjalinu sagði: ,,*Heimilt er að láta hópmeðferð standa yfir í styttritíma en 3 klst. (1 eða 2 klst.) og skal þá heildarverð (hluti SÍ og hlutisjúklings) hlutfallast til samræmis“.Þegar virtur er texti samningsins, þar meðtalinn sá hluti hans sem er að finna á fylgiskjali I, er ekki unnt að skýrahann á annan veg en þann að hver hópmeðferð þurfi að taka allt að þrjárklukkustundir til þess að skylt sé að greiða fullt gjald fyrir hana samkvæmtgjaldskránni. Standi hún skemur, eina eða tvær klukkustundir, stofnist aðeinsréttur til hlutfallslegrar greiðslu. Enginn sá vafi er um þessa skýringu aðþýðingu geti haft að Sjúkratryggingar Íslands höfðu með höndum ritstjórnskjalanna. Þar með verður áfrýjandi að bera hallann af því að fyrirsvarsmenn hanstöldu annað felast í samningnum að þessu leyti en beinlínis leiddi af orðumhans. IVAnnað ágreiningsefni málsaðila er hvortSjúkratryggingum Íslands hafi verið heimilt að segja samningnum upp 12. júní2014 þannig að hann félli úr gildi 1. nóvember sama ár. Í héraðsdómi er tekinsú afstaða til málsástæðu áfrýjanda um að uppsögn hafi verið óheimil að þar semniðurstaðan sé að Sjúkratryggingar Íslands hafi efnt samninginn að fullu felistí því að ekki skipti máli hvort uppsögn hans hafi verið heimil eða ekki. Áfrýjandi sundurliðar kröfu sína í stefnutil héraðsdóms, svo og innborganir Sjúkratrygginga Íslands. Kemur þar framhverrar fjárhæðar áfrýjandi telur sig hafa rétt til fyrstu tíu mánuði ársins,svo og hvaða fjárhæð hefur verið greidd vegna þessara mánaða hvers fyrir sig.Krafa áfrýjanda vegna nóvember 2014 er tilgreind 3.582.516 krónur og fyrirdesember 3.195.201 króna. Engar innborganir eru tilgreindar vegna þessaramánaða og er ósannað að nokkuð hafi verið greitt af þessum kröfum. Innborgun 26.maí 2015 að fjárhæð 8.028.963 krónur er, sem fyrr segir, óskilgreind og liggurekki fyrir í málinu hvort með henni hafi verið greiddar kröfur vegna nóvemberog desember í heild eða að hluta. Verður því að miða við að áfrýjandi teljisig, hvað sem öðru líður, eiga rétt til greiðslu vegna þessara mánaða þóttskilningur stefnda á orðinu hópmeðferð yrði lagður til grundvallar. Hefur þvíþýðingu að taka afstöðu til þess, hvort Sjúkratryggingum Íslands hafi veriðheimilt að segja upp samningnum eins og gert var af hálfu stofnunarinnar.Í 14. grein samningsins var gildistímihans tilgreindur frá 1. janúar til 31. desember 2013. Þá sagði: ,,Hafi nýrsamningur ekki komist á við lok samningstímans skal starfað áfram eftirsamningi þessum, meðan báðir aðilar samþykkja.“ Í þessum orðum felst að eftir31. desember 2013 framlengdist samningurinn ótímabundið. Orðin ,,meðan báðiraðilar samþykkja“ fela í sér að hvor samningsaðila getur sagt samningnum upp afsinni hálfu. Er það í samræmi við þá meginreglu kröfuréttar að slíta megiótímabundnum samningum með uppsögn enda sé uppsagnarfrestur hæfilegur hverjusinni. Sjúkratryggingar Íslands sögðu samningnum upp 12. júní 2014 með fjögurramánaða fyrirvara miðað við mánaðamót og lauk uppsagnarfresti því 31. októberþað ár. Sá frestur var hæfilegur miðað við efni samningsins og önnur atvik.Samkvæmt þessu verður því hafnað að Sjúkratryggingum Íslands hafi veriðóheimilt að segja samningnum upp með þeim hætti sem gert var. Með vísan til alls framangreinds verðurhinn áfrýjaði dómur staðfestur. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað fyrirHæstarétti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaðidómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, SÁÁ, samtökáhugafólks um áfengis- og vímuefnavandann, greiði stefnda, íslenska ríkinu,700.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur10. júní 2016.Mál þetta er höfðað með stefnu birtri 22. september 2015 og dómtekið aðlokinni aðalmeðferð 19. maí sl. Stefnandi er SÁÁ, Samtök áhugafólks um áfengis-og vímuefnavandann, Efstaleiti 7, Reykjavík. Stefndi er velferðarráðherra fyrirhönd íslenska ríkisins, Hafnarhúsinu við Tryggvagötu, Reykjavík. Endanlegardómkröfur stefnanda eru þær aðallega að stefndi greiði 15.330.199 krónur meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr.38/2001 af 23.359.162 krónum frá 18. desember 2014 til 26. maí 2015, en af15.330.199 krónum frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst stefnandiþess að stefndi greiði 10.529.314 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6.gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 18.558.277 krónum frá 18. desember2014 til 26. maí 2015 en af 10.529.314 krónum frá þeim degi til greiðsludags.Hann krefst einnig málskostnaðar. Stefndi krefstaðallega sýknu, en til vara verulegrar lækkunar stefnukrafna, aukmálskostnaðar. Hvorugur aðilagerir athugasemdir við rétta aðild til sóknar og varnar.Helstu ágreiningsefni ogyfirlit málsatvika Ágreiningur aðilalýtur annars vegar að túlkun samnings SÁÁ-sjúkrastofnunar og SjúkratryggingaÍslands 21. desember 2012 um áfengis- og vímuefnameðferð á göngudeild fyrirsjúkratryggða einstaklinga á göngudeild SÁÁ og greiðslum Sjúkratrygginga tilstefnanda á þeim grundvelli. Hins vegar er deilt um uppsögn Sjúkratrygginga ásamningnum frá og með 1. nóvember 2014. Atvik málsins eru óumdeild ef frá erutaldar andstæðar staðhæfingar aðila um hvort fulltrúum stefnanda hafi veriðkunnugt um efni svonefnds fylgiskjals I sem síðar er gerð grein fyrir. Ekki erum það deilt að málsaðilar séu réttir aðilar til sóknar og varnar. Þá var ekkiuppi tölulegur ágreiningur við munnlegan flutning málsins.Hinn 21. desember 2012 var gerður fyrrnefndursamningur um áfengis- og vímuefnameðferð fyrir sjúkratryggða einstaklinga ágöngudeild stefnanda. Samningurinn kvað á um greiðslur frá stefnda (þ.e.Sjúkratryggingum Íslands) til stefnanda (þ.e. SÁÁ-sjúkrastofnunar) vegnaþjónustu sem stefnandi veitti sjúkratryggðum einstaklingum á göngudeild sinni.Samningurinn átti sér nokkurn aðdraganda og tók við af samningi sem gerður var26. janúar 2009.Samkvæmt 6. gr. samningsins, sem ber yfirskriftina„Umfang þjónustu og greiðsluþátttaka SÍ“, átti stefndi að greiða fyrir þjónustusamkvæmt samningnum það sem á vantaði „að greiðsla sjúkratryggðs, sbr.meðfylgjandi fylgiskjal, nemi fullri þóknun“. Hámarksgreiðsla stefnda samkvæmtsamningnum á árinu 2013 átti að nema 43.000.000 króna. Þá kemur fram í sömugrein að þjónustan sem greiðsluþátttaka stefnda næði til væri að hámarki 1.200greiningarviðtöl, 1.000 læknaviðtöl, 2.000 ráðgjafaviðtöl og 11.200hópmeðferðir á almanaksári. Í 5. gr. kemur fram að miðað sé við að hópmeðferðstandi yfir í allt að þrjár klst. í senn. Samkvæmt 14. gr. samningsins, sem beryfirskriftina „Gildistími“, gilti samningurinn frá 1. janúar 2013 til og með31. desember. Þá segir: „Hafi nýr samningur ekki komist á við loksamningstímans skal starfað áfram eftir samningi þessum, meðan báðir aðilarsamþykkja.“Samningurinn var undirritaður af fulltrúumstefnanda og stefnda og staðfestur af stefnda velferðarráðherra. Með samningnumfylgir óundirritað fylgiskjal sem stefnandi telur að hafi ekki legið fyrirþegar samningurinn var undirritaður og hafi það borist stefnanda síðar. Afhálfu stefnda er þessari fullyrðingu mótmælt og fullyrt að fulltrúum stefnandahafi hlotið að vera efni fylgiskjalsins ljóst. Nánar tiltekið er vísað til þessað starfsmaður Sjúkratrygginga hafi sent stefnanda tölvupóst með samningsdrögumog fylgiskjölum I og II, eins og þau litu út eftir að búið var að taka tillittil athugasemda sem höfðu verið til umfjöllunar á fundi 20. desember 2012. Ífylgiskjali I segir, í neðanmálsgrein: „Heimilt er að láta hópmeðferð standayfir í styttri tíma en 3 klst. (1 eða 2 klst.) og skal þá heildarverð (hluti SÍog hluti sjúklings) hlutfallast til samræmis.“ Samkvæmt málatilbúnaði stefnandalögðu fulltrúar hans þann skilningi í samninginn að einingarverð hópmeðferðarmiðaðist við að slík meðferð stæði í „allt að 3 klukkustundir í senn“ en gætistaðið í skemmri tíma andstætt því sem miðað var við í fylgiskjalinu. Af þessumsökum hafi orðið ágreiningur með aðilum á árinu 2014 um uppgjör vegna ársins 2013.Aðilar gerðu með sér samkomulag um útfærslugjaldskrárákvæðis 2. september 2014. Þetta samkomulag náði einungis tiluppgjörs vegna ársins 2013. Með samkomulaginu voru gerðar upp greiðslur vegnahópmeðferða fyrir árið 2013 sem ekki er því deilt um í málinu. Stefnandi telursamninginn hafa framlengst um eitt ár, út árið 2014, í samræmi við 14. gr.hans, svo sem nánar er gerð grein fyrir í lýsingu málsástæðna og lagarakastefnanda. Hinn 12. júní 2014 sendi stefndi bréf þar sem tilkynnt var umuppsögn samningsins með fjögurra mánaða fyrirvara, og miðaðist uppsögnin við 1.nóvember 2014. Hinn 18. desember 2014 sendi stefndi bréf til stefnanda þar semtilkynnt var að búið væri að setja reglugerð um greiðslu kostnaðar vegnaáfengis- og vímuefnameðferðar hjá sjálfstætt starfandi þjónustuveitendum semstarfa án samnings við stefnda. Jafnframt hefði stefndi sett gjaldskrá umendurgreiðslu á þjónustunni. Reglugerðin og gjaldskráin tækju til þjónustu semveitt væri frá 1. desember 2014. Við aðalmeðferðmálsins gáfu skýrslu fyrir dómi Þórarinn Tyrfingsson, sjúkrahúsforstjóristefnanda, Gunnar Smári Egilsson, fyrrverandi stjórnarformaður stefnanda,Arnþór Jónsson, stjórnarformaður stefnanda, Ásgerður Björnsdóttir,framkvæmdastjóri fjármálasviðs stefnanda og Guðlaug Björnsdóttir, deildarstjórihjá Sjúkratryggingum Íslands.Málsástæður og lagarökstefnandaStefnandi byggir á því að stefndi hafi vanefntgreiðslur sem honum var skylt að greiða samkvæmt samningnum fyrir árið 2014 ogþví eigi stefnandi kröfu um eftirstöðvar. Hann vísar til ákvæða laga nr.112/2008 um sjúkratryggingar um samninga stefnda við heilbrigðisstofnanir ogstefnu velferðarráðuneytisins um stefnu í áfengis- og vímuvörnum til ársins2020. Í samræmi við 2. mgr. 40. gr. laganna hafi hámarksgreiðsla samkvæmtsamningi stefnanda og Sjúkratrygginga verið skilgreind í 6. gr. samningsins,þ.e. 43 milljónir króna. Þjónustan sem átt hafi að veita fyrir þá fjárhæð hafiverið skilgreind í sömu grein, þ.e. 1.200 greiningarviðtöl, 1.000 læknaviðtöl,2.000 ráðgjafaviðtöl og 11.200 hópmeðferðir á almanaksári. Stefnandi hafi veittþá þjónustu sem skilgreind sé í samningnum að fullu á árinu 2014. Þrátt fyrirþetta hafi greiðslur til stefnanda vegna samningsins fyrir þjónustu veitta áárinu 2014 aðeins numið 25.080.948 krónum. Stefnandi vísar til þess að stefndiskýri vanefnd sína á samningnum með ákvæði neðanmáls í fylgiskjali I viðsamning aðilanna. Fylgiskjal þetta sé hins vegar einhliða útbúið af stefnda ogóundirritað af hálfu stefnanda. Þar af leiðandi sé það ekki hluti samningsinsog gildi ekki í lögskiptum aðilanna.Stefnandi vísar til orðalags samningsins um að„hópmeðferð standi yfir í allt að 3 klst. í senn og að jafnaði“ en orðalagið„allt að“ þarfnist ekki frekari skýringa. Sé þetta jafnframt í samræmi við þaðmarkmið sem lá fyrir við samningsgerðina, þ.e. að veittar væru 11.200hópmeðferðir. Miðað við túlkun stefnda á samningnum og orðalag hinsóundirritaða, óbindandi og einhliða viðauka við samninginn hafi veittarhópmeðferðir getað orðið 33.600. Sá fjöldi hafi hins vegar aldrei veriðraunhæfur.Stefnandi byggir á því að samningurinn hafi gilt útárið 2014. Í 14. gr. samningsins komi fram að hann gildi frá 1. janúar til 31.desember 2013. Svo segi: „Hafi nýr samningur ekki komist á við loksamningstímans skal starfað áfram eftir samningi þessum, meðan báðir aðilarsamþykkja.“ Þessa grein sé ekki hægt að túlka með öðrum hætti en að látisamningsaðilar ekki vita um annað framlengist samningurinn um eitt ár í senn.Því verði að líta svo á að þar sem stefndi hafi sagt samningnum upp með bréfi12. júní 2014 hafi sú uppsögn tekið gildi um áramótin 2014/2015, en ekki ínóvember 2014, eins og haldið sé fram af stefnda.Varakrafa stefnanda byggist á sömu málsástæðum ogaðalkrafan en miðast við að stefnandi hafi ekki átt rétt á frekari greiðslu ensem nam 11.200 einingum hópmeðferða á árinu 2014.Í ljósi þess að ekki er tölulegur ágreiningur ímálinu er ekki ástæða til að greina sérstaklega frá sundurliðun kröfu stefnandaeða þeim innborgunum stefnda sem hann dregur frá kröfunni.Kröfu sína byggir stefnandi á meginreglum samninga-og kröfuréttar um skuldbindingargildi samninga og efndir kröfuréttinda. Þábyggir stefnandi á ákvæðum laga nr. 112/2008, um sjúkratryggingar, og laga nr.40/2007, um heilbrigðisþjónustu.Málsástæður og lagarökstefnda Sýknukröfu sínabyggir stefndi á því að hann hafi að fullu efnt samning sinn við stefnanda.Fylgiskjöl I og II sem tilgreind séu í samningum hafi legið fyrir viðsamningsgerðina andstætt því sem stefnandi haldi fram. Við samningsgerðina hafiverið farið að fyrirmælum 40. gr. laga nr. 112/2008 og öðrum þeim ákvæðum IV.kafla laganna sem áttu við um samningsgerðina við stefnanda. Stefnda hafi fyrstorðið kunnugt um að ágreiningur væri um efnisatriði samningsins eftirformannsskipti hjá stefnanda. Það álit formannsins að stefnandi væri óbundinnaf gjaldskránni á fylgiskjali I hafi komið stefnda í opna skjöldu enda hafibáðir aðilar komið að gerð samningsins og sammælst um öll efnisatriði hans.Stefnandi hafi ritað undir samninginn 21. desember 2012 án nokkurra fyrirvaraog gefið út reikninga í kjölfarið í samræmi við samninginn. Stefndi hafi mátttreysta því að stefnandi myndi efna samninginn í samræmi við skýr efnisákvæðihans. Stefndi mótmælirþví að það ráði úrslitum að ekki hafi verið sérstaklega ritað undirfylgiskjalið. Hann vísar til þess að án fylgiskjalsins sé samningurinnóframkvæmanlegur, enda hafi það verið forsenda þess að unnt væri að greiðastefnanda umsamið endurgjald fyrir þá þjónustu sem skjólstæðingar beggja aðilanutu á göngudeild stefnanda. Þá hafi stefnanda verið greitt athugasemdalaust ágrundvelli fylgiskjalsins.Því er mótmælt sem röngu og ósönnuðu að heimildin ífylgiskjali I, til að láta hópmeðferð standa skemur en allt að þremur tímumsamfellt, sé einhliða frá stefnda komin. Í skjalinu sé tilgreint að hún standiyfir í allt að þrjár klukkustundir í senn og sé ástæða þess að hópmeðferðirstandi yfirleitt yfir í þann tíma. Hins vegar hafi verið samþykkt að unnt væriað brjóta eina meðferð upp vegna einstaklinga sem hefðu ekki tök á að verasamfellt í þrjár klukkustundir þannig að einni meðferð væri dreift á fleiriskipti. Ástæða þess að í 6. gr. samningsins hafi verið tilgreindar að hámarki11.200 hópmeðferðir á almanaksári sé sú að samningamenn stefnanda höfðu upplýstsamningamenn stefnda um að meðferðirnar væru almennt veittar í þrjárklukkustundir þó að dæmi væru um að einstaklingar kysu að vera í styttri tímahverju sinni en mæta oftar. Stefndi telur að nýr formaður stefnanda hafi lagtannan skilning í gjaldskrárákvæðið um hópmeðferðir en fyrri formaður. Þá telurstefndi að samkomulag aðila vegna ársins 2013 hafi verið umfram skyldu stefnda.Að því er varðar uppsögn samningsins vísar stefnditil þess að samningurinn hafi runnið út samkvæmt efni sínu 31. desember 2013.Augljóst sé að skort hafi á samþykki stefnda til að starfa áfram eftirsamningnum frá og með 12. júní 2014 þegar hann tilkynnti stefnanda umforsendubrest og jafnframt um uppsögn samningsins. Að hafðri hliðsjón affyrirvaranum í 15. gr. samningsins hafi uppsögn með fjögurra mánaða fyrirvaraverið bæði eðlileg og venjuleg. Hafi því uppsögnin tekið gildi 1. nóvember2014.Stefndi telur að stefnandi hafi á árinu 2014 breyttreikningsgerð sinni einhliða og án samþykkis stefnda með því að senda allareikninga vegna hópmeðferðar sem meðferð í eina klukkustund þó svo að meðferðhafi í raun staðið í þrjá tíma. Þannig hafi stefnandi gert reikninga fyrirþremur meðferðum sama dag fyrir sama einstakling. Slík reikningsgerð sé öndverðfyrirmælum 2. mgr. 1. gr. laga nr. 112/2008 sem og 1. og 2. gr. samningsins.Stefndi vísar einnig til þess að sé fallist á túlkun stefnanda hafi niðurstaðanorðið sú að stefnandi hafi verið búinn veita sem svaraði 950 hópmeðferðumumfram hámarkið í samningi aðila í október 2014. Túlkun stefnanda hafi þannig íför með sér verulega skerðingu á þjónustu af hálfu stefnanda og leiði að aukitil minni tekna af þessum gjaldskrárlið. Samkvæmt framangreindu telur stefndi að hann hafigreitt allar réttmætar kröfur stefnanda á grundvelli samningsins frá 21.desember 2012. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda er fjárkröfunni mótmæltsem of hárri og ósannaðri. Í ljósi niðurstöðu málsins er ekki ástæða til aðgera frekari grein fyrir varakröfu stefnda um lækkun.Niðurstaða Svo sem áður errakið fól samningurinn 21. desember 2012 það í sér að stefndi, þ.e.Sjúkratryggingar Íslands, skyldi greiða stefnanda það sem upp á vantaði til aðgreiðsla sjúkratryggðs sjúklings næmi fullri þóknun fyrir áfengis- ogvímuefnameðferð á göngudeild stefnanda, sbr. 6. gr. samningsins. Var í 1. mgr.greinarinnar vísað um þetta atriði til áðurlýsts fylgiskjals I þar semtilgreint var heildarverð fyrir einstaka þjónustuliði ásamt skiptingu þessmilli sjúklings og stefnda. Verður þannig að gera ráð fyrir að fulltrúumstefnanda hafi verið kunnugt um meginefni fylgiskjalsins hvað sem líðurvitneskju um þá neðanmálsgrein skjalsins sem áður er gerð grein fyrir og um erdeilt.Samkvæmt téðri málsgrein samningsins skyldihámarksgreiðsla samkvæmt honum nema 43 milljónum króna á árinu 2013, en í 2.mgr. sagði að sú þjónusta sem greiðsluþátttaka stefnda næði til væri að hámarki„1.200 greiningarviðtöl, 1.000 læknaviðtöl, 2.000 ráðgjafaviðtöl og 11.200hópmeðferðir á almanaksári, sbr. 5. gr. [...]“. Svo sem áður ræðir lýturmeginágreiningur aðila að því hvort stefnanda hafi verið heimilt að miðagreiðslukröfu samkvæmt samningnum við hverja klukkustund á hvern sjúkling íhópmeðferð eða hvort ein hópmeðferð í skilningi samningsins hafi verið þrjárklst. eða því sem næst. Greinir aðila þannig í reynd á um hvort umrætt hámarkhafi miðast við hópmeðferðir sem í heild samanstóðu af 11.200 klst. eðahópmeðferðir sem fólu í sér sem næst 33.600 klst. Snýst ágreiningur aðila þaraf leiðandi um það hvort greiðsla fyrir hverja hópmeðferð, eins og hún varákveðin samkvæmt gjaldskránni í fylgiskjali I, skyldi miðast við klukkustundeða þriggja klukkustunda lotu. Með hliðsjón affyrri samningi aðila, svo og munnlegum skýrslum við aðalmeðferð málsins, fellstdómurinn á það með stefnanda að samningsgerð aðila hafi farið fram á þeirriforsendu að magntölur þeirra þjónustuliða, sem vísað var til í 2. mgr. 6. gr.samnings aðila, ættu að nema a.m.k. 43 milljónum króna þannig að heildarframlagríkisins til stefnanda vegna þessarar þjónustu næmi því sem næst þessarifjárhæð. Verður því að ætla að stefnandi hafi gert samninginn á þeirri forsenduað raunhæft væri að hann gæti sinnt 11.200 hópmeðferðum, í skilningisamningsins, og þannig öðlast rétt til hámarksgreiðslu fyrir þennan lið hans.Við aðalmeðferð málsins kom hins vegar ítrekað fram af hálfu stefnanda að áþeim tíma sem hér um ræðir hafi hann hvorki haft yfir að ráða starfsmönnum tilþess að sinna hópmeðferð sjúklinga í 33.600 klukkustundir, né hafi fjöldisjúklinga verið nægur. Telur dómurinn þá fullyrðingu út af fyrir sig trúverðugaog þar af leiðandi líkur komnar fram um að mistök hafi orðið í samningsgerðinnium þetta atriði. Hins vegar er á það að líta að málatilbúnaður stefnanda erekki með neinum hætti byggður á reglum samningaréttar um brostnar forsendur eðaöðrum ógildingarreglum samningaréttar, sbr. einkum 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, eins og lögunum hefur síðar veriðbreytt. Getur því aðeins komið til skoðunar hvort unnt sé að túlka samningaðila til samræmis við áður lýstar væntingar fulltrúa stefnanda án þess að tilgreina komi að fella samninginn að hluta til úr gildi eða breyta honum samkvæmtfyrrgreindum reglum samningaréttar.Við túlkun samningsins er óhjákvæmilegt að horfatil þess að samkvæmt 5. gr. hans skyldi hver hópmeðferð innihalda fyrirlesturog verkefnatíma. Var miðað við að hópmeðferð stæði yfir „í allt að 3 klst. ísenn“ og að jafnaði væru eigi fleiri en 10-15 einstaklingar í hverjum hópi. Tilsamanburðar vísar dómurinn til þess að í samningnum var miðað við aðgreiningarviðtal stæði yfir í 40 mínútur, læknaviðtal í a.m.k. 20 mínútur ográðgjafaviðtal í 60 mínútur. Er þannig ljóst að einingar samningsins voru ekkialmennt ákveðnar í klukkustundum. Að mati dómsins fær það þar af leiðandi ekkisamrýmst skýru orðalagi samningsins að stefnanda hafi verið heimilt að líta svoá að hópmeðferð miðaðist við klukkustundir þannig að í einni þriggja tíma„hópmeðferð“ fælust þrjár hópmeðferðir í skilningi samningsins og viðauka I viðhann. Er þá einnig horft til þess að slík túlkun samningsins myndi leiða tilþess að í slíku tilviki ætti hlutaðeigandi sjúklingur einnig að greiða fyrirhvern klukkutíma í hverri hópmeðferð sem verður að telja fjarstæðukennt. Gildirþá einu þótt fram hafi komið að vilji stefnanda hafi staðið til þess aðkostnaðarhluti sjúklinga yrði að endingu fjármagnaður eftir öðrum leiðum, aðhluta eða í heild.Samkvæmt öllu fyrrgreindu telur dómurinnóhjákvæmilegt að fallast á þá túlkun stefnda að samningur aðila hafi verið skýrum að miðað væri við að ein hópmeðferð væri því sem næst þrjár klst. ogsamanstæði af fleiri þáttum, þ.e. fyrirlestri og verkefnatíma. Ef ákveðið varað slíta hópmeðferð í sundur var það þar af leiðandi í samræmi við samningaðila um að greiðslur tækju mið af því að ein hópmeðferð færi fram í fleirihlutum, svo sem gert var ráð fyrir í neðanmálstexta á téðu fylgiskjali I.Samkvæmt þessu fól samningur aðila það í sér að greiðsluþátttaka stefnda ættiað hámarki að taka til 11.200 hópmeðferða þar sem hver meðferð stæði yfir íallt að þrjár klst. og væri greitt fyrir hana samkvæmt þeirri gjaldskrá semvísað var til í samningnum, þ.e. fylgiskjali I. Í þessu fólst að til þess að náumræddu heildarhámarki samningsins þurfti stefnandi að sinna hópmeðferð semsamanstóð í heild af því næst sem 33.600 klst.Svo sem áður greinir telur dómurinn líkur komnarfram um að tilgreining þessa hámarks hafi falið í sér mistök viðsamningsgerðina sem leiddi til þess að efni samningsins varð óhagstæðara fyrirstefnanda en báðir aðilar höfðu miðað við. Styður það þessa niðurstöðu að meðsamningi aðila 2. september 2014 vegna uppgjörs fyrir árið 2013 var komið tilmóts við sjónarmið stefnanda að einhverju leyti. Eins og málatilbúnaðistefnanda er háttað getur þetta atriði þó ekki leitt til þess að taka berikröfur hans til greina. Stefnandi telst því að fullu hafa efnt samning aðilasamkvæmt efni samningsins sem við úrlausn málsins verður að ganga út frá semfyllilega gildum. Samkvæmt þessu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda ogþarf þá ekki að taka afstöðu til þess álitaefnis hvort stefnda hafi veriðheimil uppsögn samningsins frá og með 1. nóvember 2014.Í ljósi atvika málsins þykir rétt að málskostnaðurfalli niður.Af hálfu stefnanda flutti málið Konráð Jónsson hdl.Af hálfu stefnda flutti málið Soffía Jónsdóttirhrl.Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.D Ó M S O R ÐStefndi, velferðarráðherra fyrir hönd íslenska ríkisins, er sýkn afkröfum stefnanda, SÁÁ, samtaka áhugafólks um áfengis- og vímuefnavandann.Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 317/1998
Ákæra Ómerking Frávísun frá héraðsdómi
S, Ó, E og I voru ákærðir, m.a. fyrir brot gegn lögum um bókhald vegna viðskipta sinna með aflaheimildir. Var því lýst í ákæru að þeir hefðu látið undir höfuð leggjast að færa tiltekin bókhaldsatriði í bókhaldi fyrirtækja sinna. Af málatilbúnaði ákæruvaldsins var á hinn bóginn ljóst að grundvöllur ákæruefna var sá, að viðskiptin hefðu brotið gegn lagareglum um viðskipti með aflaheimildir og um skiptaverðmæti sjávarafla. Talið að framsetning ákæruatriða fullnægði ekki áskilnaði laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Enda þótt einn kafli ákærunnar væri án slíkra annmarka var talið að hann væri svo tengdur öðrum hlutum hennar að óhjákvæmilegt væri að vísa ákærunni frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason og Hrafn Bragason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. júlí 1998 að ósk ákærðu og krefst hann þess að niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærða Sigurðar samkvæmt I. og III. kafla ákæru verði staðfest, þó þannig að heimfærsla brots samkvæmt I. kafla ákæru verði leiðrétt, refsing ákærða verði þyngd og hann dæmdur til að greiða 103.671 krónu í skaðabætur til Gunnars Örnólfs Reynissonar og 20.341 krónu til Fiskveiðasjóðs Íslands. Þá krefst hann staðfestingar á sakfellingu ákærðu Ólafs Þórs, Eyjólfs Þórs og Ingvars Arnar samkvæmt I. og II. kafla ákæru, þó þannig að heimfærsla brots samkvæmt I. kafla verði leiðrétt og að refsing ákærðu verði þyngd. Ákærði Sigurður krefst þess aðallega að I. kafla ákæru verði vísað frá héraðsdómi en ella verði hann sýknaður af þeim kafla og öðrum ákæruatriðum, sem hann varða. Til vara krefst hann mildunar á refsingu og skilorðsbindingar hennar. Þá krefst hann þess að skaðabótakröfum verði vísað frá dómi, en til vara að hann verði sýknaður af þeim. Ákærðu Ólafur Þór, Eyjólfur Þór og Ingvar Örn krefjast þess aðallega að I. kafla ákæru verði vísað frá héraðsdómi, en ella verði þeir sýknaðir af öllum ákæruatriðum. Til vara krefjast þeir verulegrar lækkunar á refsingu. Í héraðsdómi er lýst þeim viðskiptum, sem ákæra í máli þessu tekur til. Ljóst verður að telja af málflutningi ákæruvalds hér fyrir dómi, að grundvöllur ákæruefna séu lagareglur um aflamark og um skiptaverðmæti. Er þar vísað til þess að samkvæmt 12. gr. laga nr. 38/1990 um stjórn fiskveiða verði aflamark eingöngu flutt milli skipa og að samkvæmt 1. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, sbr. 10. gr. laga nr. 79/1994, sé óheimilt við hlutaskipti að draga kostnað við kaup á veiðiheimildum frá heildarverðmæti afla. Samkvæmt þessum lagaheimildum hafi Reiknistofa fiskmarkaða hf. ekki mátt vera handhafi aflamarks og hafi Útgerðarfélagið Hleri hf. orðið að vera hinn raunverulegi kaupandi. Hafi borið að færa viðskiptin í samræmi við það í bókhaldi fyrirtækjanna. Einnig hefur ákæruvaldið í málflutningi sínum hér fyrir dómi vísað til laga nr. 123/1989 um uppboðsmarkað fyrir sjávarafla og hafnalaga nr. 23/1994. Í I. kafla ákæru er ákærðu öllum gefið að sök að hafa „látið undir höfuð leggjast að færa bókhaldsatriði viðskiptanna“ í bókhaldi ofangreindra tveggja hlutafélaga. Í II. kafla eru ákærðu Ólafur Þór, Eyjólfur Þór og Ingvar Örn ákærðir fyrir útgáfu þriggja rangra afreikninga, eins og þar er nánar lýst. Hvorugt þessara ákæruatriða er þannig fram sett að skírskotað sé til þess lagagrundvallar, sem ákæruvaldið byggir á í málflutningi sínum, og verður þetta ekki ráðið af verknaðarlýsingum. Þannig sést til dæmis ekki, þegar I. kafli ákæru er lesinn sjálfstætt, hver sé grundvöllur þess að bókhald verði ekki talið réttilega fært. Skortir þar með verulega á skilgreiningu þess bókhaldsbrots, sem ákært er fyrir. Í ákærunni er og ekki getið stöðu ákærðu Ólafs Þórs, Eyjólfs Þórs og Ingvars Arnar hvers um sig hjá Reiknistofu fiskmarkaða hf. með tilliti til refsiábyrgðar á þeirri háttsemi, sem ákært er fyrir, og framkvæmd var í nafni hlutafélagsins. Ofangreind framsetning ákæruatriða fullnægir ekki áskilnaði c - liðar 1. mgr. 116. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Þótt III. kafli ákærunnar sé ekki háður sömu annmörkum og hinir tveir, eru þeir allir svo tengdir innbyrðis, að ekki þykir rétt að dæma um hann einan og sér. Er því óhjákvæmilegt að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa ákærunni í heild frá héraðsdómi. Samkvæmt þessu ber að leggja allan kostnað málsins í héraði og fyrir Hæstarétti á ríkissjóð, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera ómerkur og er ákæru málsins vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðra verjenda ákærðu eins og hér greinir: Málsvarnarlaun verjanda ákærða Sigurðar Jóhannssonar í héraði og fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 350.000 krónur, málsvarnarlaun verjanda ákærðu Ólafs Þórs Jóhannssonar, Eyjólfs Þórs Guðlaugssonar og Ingvars Arnar Guðjónssonar í héraði, Jóhannesar Karls Sveinssonar héraðsdómslögmanns, 400.000 krónur, og málsvarnarlaun verjanda þeirra í Hæstarétti, Vilhjálms H. Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjaness miðvikudaginn 27. maí 1998. Ár 1998, miðvikudaginn 27. maí, er á dómþingi Héraðsdóms Reykjaness, sem háð er að Brekkugötu 2, Hafnarfirði af Gunnari Aðalsteinssyni héraðsdómara, Einari S. Hálfdánarsyni, héraðsdómslögmanni og löggiltum endurskoðanda og Finnboga H. Alexanderssyni héraðsdómara, kveðinn upp dómur í málinu nr. S-60/1998: Ákæruvaldið gegn Sigurði Jóhannssyni, Ólafi Þór Jóhannssyni, Eyjólfi Þór Guðlaugssyni og Ingvari Erni Guðjónssyni. Mál þetta, sem dómtekið var 6. maí sl., er höfðað með ákæru ríkislögreglustjóra 3. mars 1998 á hendur ,,Sigurði Jóhannssyni, kennitala 210354-2639, Bjarmalandi 20, Sandgerði, Ólafi Þór Jóhannssyni, kennitala 060454-4779, Glæsivöllum 11, Grindavík, Eyjólfi Þór Guðlaugssyni, kennitala 290759-7819, Suðurvör 11, Grindavík og Ingvari Erni Guðjónssyni, kennitala 020263-2109, Álfholti 12, Hafnarfirði, fyrir brot á lögum um bókhald, lögum um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins og fjársvik á árinu 1996. I. 1.Ákærðu Ólafi Þór, Eyjólfi Þór og Ingvari Erni er gefið að sök að hafa sem fyrirsvarsmenn Reiknistofu fiskmarkaða hf., kennitala 480592-2479, Njarðvík, í viðskiptum við Útgerðarfélagið Hlera hf., kennitala 680291-1289, Sandgerði, er þeir í mars 1996, fjármögnuðu 10 tonna aflamark slægðs þorsks, jafngildi 13.319 óslægðs þorsks, fyrir útgerðarfélagið, sem flutt var með tilkynningu til Fiskistofu, á skip útgerðarfélagsins, Guðbjörgu GK-517, látið undir höfuð leggjast að færa bókhaldsatriði viðskiptanna í bókhald reiknistofunnar. 2.Ákærða Sigurði er gefið að sök að hafa sem framkvæmdarstjóri Útgerðarfélagsins Hlera hf., þegar viðskipti samkvæmt 1. lið ákæru fóru fram og aflamarkið flutt á skip útgerðarfélagsins, Guðbjörgu GK-517, látið undir höfuð leggjast að færa bókhaldsatriði viðskiptanna í bókhald útgerðarfélagsins. Brot allra ákærðu samkvæmt þessum kafla ákæru teljast varða við 36. gr. sbr. 3. tl. 37. gr. laga um bókhald nr. 145, 1994, sbr. 1. gr. laga nr. 37, 1995 um breytinum á þeim lögum, sbr. 2. mgr., 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39,1995. II. Ákærðu Ólafi Þór, Eyjólfi Þór og Ingvari Erni er gefið að sök að hafa, við sölu samtals 13.319 kg af óslægðum afla Guðbjargar GK-517, gefið út og bókfært hjá Reiknistofu fiskmarkaða hf., þrjá ranga afreikninga til Útgerðarfélagsins Hlera hf., þar sem verðmæti aflamarks var dregið frá raunverulegu söluverði eins og hér greinir: Brot ákærðu telst varða við 1.mgr. 158. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940. III. 1. Ákærða Sigurði er gefið að sök að hafa notað hina röngu afreikninga þar sem kostnaður við öflun aflamarks var dreginnn frá heildarverðmæti afla, sbr., II. kafla ákæru, við uppgjör á greiðslum gjalds í greiðslumiðlunarsjóð til Fiskveiðasjós, aflagjalds til Sandgerðishafnar og aflahlutar til skipverja Guðbjargar Gk-517, Gunnars Örnólf Reynissonar, vélvarðar og Björgvins Bragasonar, matsveins, og um leið leynt heildarverðmæti afla Guðbjargar sem greiðslur til þessara aðila hefðu átt að byggjast á og þannig fengið þá til að taka við uppgjöri og haft af þeim alls kr. 227.978, sem hér er nánar sundurliðað: Fiskveiðisjóður Íslands: 2% gjald í Greiðslumiðlunarsjóð. Sandgerðishöfn: 1% aflagjald Til áhafnar Guðbjargar GK-517: Aflahlutur Brot ákærða Sigurðar telst varða við 2. mgr. 158. gr. og 248. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940 og 2. málsl. 1. mgr. 1. gr., sbr. 18. gr. laga nr. 24,1986, um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins sbr. II. kafla laga nr. 79,1994. 2. Ákærðu Ólafi Þór, Eyjólfi Þór og Ingvari Erni er gefið að sök að hafa með liðsinni í verki átt þátt í fjársvikabroti með ákærða Sigurði sem lýst er í 1. lið þessa kafla ákærunnar. Brot ákærðu telst varða við 248. gr. sbr. 22. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Vélstjórafélag Íslands krefst bóta f.h. Gunnars Örnólfs Reynissonar, kt. 040170-4139, sem var yfirvélstjóri á Guðbjörgu GK-517 í marsmánuði 1996, á hendur ákærða Sigurði sem framkvæmdarstjóra útgerðarfélagsins, að fjárhæð kr. 103.671, auk 6% iðgjaldshluta útgerðar í lífeyrissjóð. Sjómannasamband Íslands krefst bóta f.h. Björgvins Bragasonar, kt. 070956-4039, sem var matsveinn á Guðbjörgu GK-517 í marsmánuði 1996, á hendur ákærða Sigurði sem forsvarsmanni Hlera hf. sem gerði skipið út á framangreindum tíma, að fjárhæð kr. 86.420, auk 6% iðgjaldshluta útgerðar í lífeyrissjóð. Ásbjörn Jónsson hdl. krefst bóta f.h. Sandgerðishafnar kt. 550269-2289, úr hendi ákærða Sigurði forsvarsmanni Útgerðarfélagsins Hlera hf., vegna vangoldinna aflagjalda skipsins Guðbjargar GK-517 á tímabili 1. mars til 31.mars 1996. Fjárhæð kröfunnar er kr. 12.829 ásamt dráttarvöxtum frá 1. apríl 1996 til greiðsludags auk lögmannskostnaðar kr. 8.419 að frádreginni greiðslu kr. 6.751. Fiskveiðisjóður Íslands krefst þess að forsvarsmenn Útgerðarfélagsins Hlera hf., greiði sjóðnum kr. 49.176. Þar af eru kr. 28.277 vegna 2% gjalds í greiðslumiðlunarreikning fiskiskipa, hjá Stofnfjársjóði fiskiskipa, vegna Guðbjargar GK-517.“ Eftir útgáfu ákæru hefur Sandgerðishöfn og Björgvin Bragason, sem var matsveinn á Guðbjörgu GK-517, afturkallað bótakröfur sínar. Málavextir Með bréfi Sjómannasambands Íslands 8. maí 1996 til sjávarútvegsráðuneytis var þess farið á leit við ráðuneytið að það hlutaðist til um að fá upplýsingar hjá Fiskmarkaði Suðurnesja hf. um einstakar sölur m/b Guðbjargar GK-517 í mars 1996, þ.e. aflamagn og aflaverðmæti. Síðan segir í bréfinu: ,,Eins og fram kemur í meðfylgjandi yfirliti frá Reiknistofu fiskmarkaða er verð á þorski sem skipið landaði í mars síðastliðnum frá kr. 3,80 á kg og upp í kr. 30,80. Í tölunum er búið að draga frá kostnað vegna kaupa á veiðiheimildum. Meðfylgjandi er jafnframt útskrift af kvótafærslum til og frá skipinu. Eins og þar kemur fram byrjaði útgerðin á því að selja 22ja tonna þorskkvóta af skipinu (miðað við slægðan fisk) í september 1995. Í nóvember 1995 er síðan seldur eins tonna þorskkvóti af skipinu miðað við slægðan fisk. Í mars 1996 er keyptur þorskkvóti á skipið og sjómennirnir látnir greiða hann að fullu áður en aflahlutir eru reiknaðir. Sú framkoma sem hér er viðhöfð af útgerðarmanni m/b Guðbjargar GK-517 er því miður ekki einsdæmi. Nauðsynlegt er að ráðamenn fari að skilja þann vanda sem blasir við sjómönnum vegna slíkra mála og afnemi frjálst framsal veiðiheimilda hið fyrsta. Sjómannasamband Íslands er búið að fá meira en nóg af því kvótabraski sem viðgengist hefur á undanförnum árum. Ekki bætir úr að útgerðarmenn og samtök þeirra reyna með öllum ráðum að koma í veg fyrir að samtök sjómanna fái þær upplýsingar sem nauðsynlegar eru til að sannreyna uppgjör skipverja.“ Í framhaldi af bréfi Sjómannasambands Íslands óskaði ráðuneytið eftir upplýsingum hjá Fiskmarkaði Suðurnesja h.f. Í bréfi sjómannasambandsins 4. júní 1996 til Hlera h.f. segir m.a.: ,,Fyrir nokkru leitaði Ævar Oddur Ævarsson, kt. 30.07.64-5849, sem var skipverji á Guðbjörgu GK-517, til Sjómannasambands Íslands til að láta yfirfara uppgjör sitt vegna marsmánaðar. Eftir að hafa skoðað uppgjör Ævars kemur í ljós að útgerðin dregur kostnað vegna leigu á veiðiheimildum frá aflaverðmætinu áður en aflahlutur skipverja er reiknaður. Samkvæmt kjarasamningi og lögum er óheimilt að láta sjómenn taka þátt í í kostnaði við kaup eða leigu á veiðiheimildum. Í því sambandi skal bent á dóm Hæstaréttar í málinu nr. 416/1994. Eins og fram kemur í fylgiskjali 1 með bréfi þessu leigði útgerðin frá sér veiðiheimildir í þorski, samtals 23 tonn, á fyrstu mánuðum yfirstandandi fiskveiðiárs. Andvirði leigðra veiðiheimilda kom ekki til hlutaskipta enda hafa sjómennirnir á skipinu ekkert um það að segja hvað útgerðin gerir við veiðiheimildirnar. Þegar útgerðin leigir síðan til sín aftur þorskkvótann, sem áður var búið að leigja frá skipinu, eru sjómenn látnir taka þátt í þeim kostnaði þrátt fyrir skýr ákvæði kjarasamninga og laga um að slíkt sé óheimilt. Þorskafli skipsins í marsmánuði var að stærstum hluta seldur á Fiskmarkaði Suðurnesja sbr. fylgiskjal 2 og 3 með bréfi þessu. Fylgiskjal 2 sýnir það verð sem útgerðin notaði við uppgjörið, en fylgiskjal 3 sýnir það sem raunverulega fékkst fyrir aflann. Þar sem útgerðin gaf Fiskmarkaði Suðurnesja ekki heimild til að gefa Sjómannasambandi Íslands upplýsingar um raunverulegt söluverð þorskaflans á fiskmarkaðinum fór Sjómannsamband Íslands þess á leit við sjávarútvegsráðherra að hann aflaði gagnanna. Sú málaleitan var auðsótt og hefur ráðuneytið sent Sjómannasambandinu þær upplýsingar sem leitað var eftir varðandi sölu á afla Guðbjargar GK-517 á Fiskmarkaði Suðurnesja, sbr. fylgiskjal 3. Samkvæmt framangreindu dró útgerðin um 76 kr/kg frá því verði sem fyrir aflann fékkst áður en aflahlutir voru reiknaðir. Samkvæmt fylgiskjali 4 lækkaði útgerðin aflahlut háseta um 62.689 kr. án orlofs vegna kvótakaupanna. Ævar var skáður netamaður á skipið og á því að fá 1,25 hluti úr aflaverðmætinu. Krafa Ævars á hendur útgerðinni vegna þátttöku í kvótaleigu og vegna leiðréttinga á uppgjöri vegna aukahlutar er því þessi: Í bréfi ráðuneytis 16. júní 1996 til Fiskmarkaðar Suðurnesja segir: ,,Ráðuneytinu hafa borist tvö söluyfirlit, gefin út af Fiskmarkaði Suðurnesja hf. Er hér um að ræða yfirlitslista seljandans Guðbjargar GK-517, frá 01.03.´96 til 31.03.´96, sbr. fylgiskjal 1 og fylgiskjal 2. Þegar umræddir yfirlitslistar eru bornir saman virðist sem Fsikmarkaður Suðurnesja hf. hafi gefið út tvo yfirlitslista seljanda vegna sömu viðskipta, sem þó innihalda ekki sömu upplýsingarnar. Samkvæmt fylgiskjali 1 er Guðbjörg GK-517 seljandi aflans en Reiknistofa fiskmarkaða er kaupandi hans. Samkvæmt fylgiskjali 2 eru kaupendur þessa sama afla, hins vegar, hinir ýmsu fiskverkendur en seljandinn aftur á móti enn Guðbjörg GK-517. Það vekur athygli ráðuneytisins að kaupandinn skv. fylgiskjali 1, Reiknistofa fiskmarkaða, er ekki formlegur seljandi aflans skv. fylgiskjali 2, heldur Guðbjörg GK-517, sem virðist skv. þessu selja sömu afurðirnar tvívegis til mismunandi aðila. Það vekur einnig athygli ráðuneytisins, að kílóverð aflans er í öllum tilvikum u.þ.b. 76 kr. lægra skv. fylgiskjali 1, heldur en kílóverð sama afla skv. fylgiskjali 2, en hver einstök sala fer fram sama dag skv. fylgiskjali 1 og fylgiskjali 2. Við fyrslu sýn verður ekki betur séð en að Fiskmarkaður Suðurnesja hf. hafi gert sig sekan um að gefa upp rangar upplýsingar á öðru hvoru fylgiskjalinu. Í ljósi þess er það ósk ráðuneytisins að Fiskmarkaður Suðurnesja hf. gefi viðhlítandi skýringar á þeim upplýsingum sem fram koma í áðurnefndum fylgiskjölum innan 10 daga frá dagsetningu þessa bréfs.“ Fiskmarkaður Suðurnesja svaraði með bréfi 7. ágúst 1996 þar sem fram kemur sú skoðun að það sé ekki rétt að afli Guðbjargar hafi verið seldur tvisvar. Í bréfi ráðuneytis 14. ágúst 1996 segir m.a.: ,,Bréf yðar verður ekki skilið öðruvísu en svo, að afli Guðbjargar GK-517 hafi aðeins einu sinni á umræddu tímabili verið seldur á opinberu uppboði hjá Fiskmarkaði Suðurnesja hf. Uppboðsbeiðandi í því tilviki hafi verið Reiknistofa fiskmarkaða hf., sem áður hefði keypt sama afla af útgerð skipsins utan markaðarins á mun lægra verði en fékkst við uppboð á Fiskmarkaði Suðurneja hf. Í bréfi yðar kemur einnig fram, að skýringar á þeim mikla verðmun, sem var á söluverði afla Guðbjargar GK-517, eftir því hvort aflinn var seldur beint frá útgerð til Reiknistofu fiskmarkaða hf. eða á markaði hjá Fiskmarkaði Suðurnesja hf. sé „að leita í samkomulagi milli RSV og Hlera HF“. Á reikningi fyrir sölu afla til Reiknistofu fiskmarkaða hf. kemur fram að salan sé „vegna Fiskmarkaðar Suðurnesja hf.“.“ Fiskmarkaður Suðurnesja svaraði með bréfi 21. ágúst 1996 og segir þar m.a: ,,Það eru einkum þrjú atriði sem urðu til þess að við neyddumst út í „kvótabrask“. 1.Útgerðarmenn sem voru okkar viðskiptamenn komu til okkar og sögðu að þeir gætu hvorki boðið sér né áhöfninni upp á að veiða aðeins þann litla þorskkvóta sem þeim var úthlutað. Dæmið gengi einfaldlega ekki upp. Þeim bauðst að fara í föst viðskipti við fiskkaupanda þar sem fengist meiri kvóti gegn því að landa á lágu verði (markaðsverð-kvótaverð eins og allir vita) og að koma einungis með vissa stærð af fiski að landi. Hvað átti þá að gera við þá stærð sem ekki hentaði? Ein leiðin var að koma með það og selja á markaði en þá vantaði kvóta, hin leiðin var ófær en það var að henda aflanum. Þeir upplýstu jafnframt að þeim þætti þetta slæm kjör og vildu helst vera á fiskmarkaði þar sem fæst hæsta mögulega verð hverju sinni. Það eina sem við gátum gert var að þakka þeim fyrir viðskiptin og bjóða þá velkomna aftur seinna. Flestir voru mjög ósáttir við þetta svar FMS og töldu það mikið dugleysi að geta ekki útvegað kvóta. 2.Annar mikilvægur viðskiptahópur okkar er kaupendur. Þeir sem ekki gátu útvegað kvóta þurftu að horfa á eftir hverjum bátnum á eftir öðrum í kvótaviðskipti annað og þar með fór sá ágæti fiskur sem þeir færðu að landi af markaðinum. Oft var um að ræða þorsk af stærstu gerð sem nauðsynlegt var að fá til að sinna mikilvægum markaði sem búið var að byggja upp (t.d. ferskur 6-8 kg þorskur á frönskumælandi svæði þar sem hann er tekinn í „kótelettur“ og borðaður þannig). Kaupendur voru ósáttir við þessa þróun og spurðu hvort við þyrftum virkilega að horfa aðgerðarlausir á. 3.Þróun á sölu þorsks á fiskmarkaðinum var ekki eins og við hefðum kosið. Þetta hafði verið mikilvægasta fisktegundin okkar með um 50% hlutdeild alls afla sem seldur var á fiskmarkaðinum. Við vorum uggandi um eigin framtíð ef þróunin héldi áfram í þessa átt. Þetta eru helstu atriðin en einnig þótti okkur mjög miður að þurfa að horfa aðgerðarlausir á hvernig málin þróuðust á þann veg að fiskurinn fór úr höndunum á okkur í farveg sem var mjög umdeildur. Hlutfall þorsks í sölu FMS fór á tveimur árum úr 48% niður í 27%. Einmitt það hversu umdeilt „kvótabraskið“ er varð til þess að við tókum ekki þátt í því til að byrja með. Við vonuðum eins og margir aðrir að þessi þróun stöðvaðist en þegar hún hélt óheft áfram og svo var komið að fiskkaupendur keyptu kvóta, hættu að kaupa hjá okkur og tóku um leið einhvern besta bátinn til sín í viðskipti ákváðum við að taka þátt í dansinum. Allan tímann hefur okkar „kvótabrask“ legið betur við höggi þeirra sem vilja það burt vegna þess að það fer allt fram ofaná borðinu, en ekki undir því eins og annars staðar. Hjá okkur er raunveruleikinn (markaðsverð-kvótaverð) í rauninni leiddur fram í dagsljósið og einhverra hluta vegna fá menn svo mikla ofbirtu að þeir sjá sig tilneydda að gera athugasemd þó hér fari ekkert það fram sem ekki gerist í fiskvinnsluhúsunum við hliðina á okkur og um allt land. Eini munurinn er sá að hér má koma með allan veiddan þorsk að landi og í flestum tilfellum er samanburður á verði okkur hagstæður. Engu að síður fer stærstur hluti „kvótabraksins“ fram hjá okkur og er það tvímælalaust vegna þess að menn hræðast hversu opinbert það er hjá okkur og liggur vel við hvers konar rannsókn. Sú mikla þorskveiði sem var á línubátum síðasta „tvöföldunartímabil“ skilaði sér ekki til okkar því þorskurinn fór nánast allur í „kvótabraski“ eitthvert annað. Má ætla að þar höfum við misst af sölu fyrir 4-500 milljónir. Ég vona að þetta upplýsi það sem spurt er um. Eins og kemur fram hér að ofan þá neyddumst við út í „kvótabrask“ og verðum þeirri stundu fegnastir þegar við getum hætt því. Á árinu 1995 ætluðum við að hætta en urðum að láta undan þrýstingi viðskiptamanna okkar (þetta sést m.a. á minni viðskiptum allt árið 1995 en það sem af er 1996). Það er ekki verjandi að við hættum þessu þegar það viðgengst í jafn ríkum mæli allt í kringum okkur og raun ber vitni.„ Í framhaldi af þessu svari Fiskmarkaðs Suðurnesja sendi sjávarútvegsráðuneytið Rannsóknarlögreglu ríksins bréf 1. september 1996. Í bréfinu segir m.a.: ,,Þegar litið er til ofangreindra gagna telur ráðuneytið einsýnt, að kaup og sala á umræddum afla mb. Guðbjargar GK-517 hafi ekki verið með þeim hætti, að eðlilegt geti talist. Bendir ráðuneytið á, að enda þótt því sé haldið fram, að Reiknistofa fiskmarkaða hf. hafi verið eigandi afla mb. Guðbjargar GK-517 þá verði afreikningur sá, sem fylgdi bréfi Fiskmarkaðar Suðurnesja hf. dags. 7. júlí 1996 ( 7. ágúst 1996) ekki skilinn öðruvísi en svo, að útgerðin hafi fengið andvirði sölunnar. Þá áréttar ráðuneytið, að samkvæmt þeim upplýsingum, sem fylgdu bréfi Fiskmarkaðar Suðurnesja frá 21. ágúst 1996, þá hefur Reiknistofa fiskmarkaða hf. selt verulegt magn af fiski hjá Fiskmarkaði Suðurnesja hf. Samkvæmt lögum nr. 38/1990, um stjórn fiskveiða, sbr. 21. gr. reglugerðar nr. 406/1995, ber kaupanda afla að skila skýrslu til Fiskistofu um kaup á afla. Kaupandi hér merkir sá aðili sem fyrst kaupir afla af útgerð og eru þessar skýrslur kallaðar ráðstöfunarskýrslur. Fiskistofa hefur falið Fiskifélagi Íslands að annast úrvinnslu á ráðstöfunarskýrslum. Samkvæmt upplýsingum Fiskifélags Íslands, þá hefur Reiknistofa fiskmarkaða hf. sáralítinn fisk keypt í eigin nafni frá ársbyrjun 1995 til loka júní 1996, sbr. fylgiskjal 10. Ráðuneytið telur því að ýmislegt bendi til, að Reiknistofa Fiskmarkaða hf. hafi í raun aldrei keypt fisk í neinum mæli. Hins vegar tíðkist, að skráð sé málamyndasala útgerðar til Reiknistofu fiskmarkaða hf. en síðan sé aflinn seldur frá Fiskmarkaði Suðurnesja hf. Tilgangurinn með þessu sé m.a. sá að komast hjá því að standa full skil á lögboðnum gjöldum og inngreiðslum, sbr. t.d. lög nr. 24/1986, með síðari breytingum og lög nr. 93/1986, auk þess sem fram virðist koma í bréfi Fiskmarkaðar Suðurnesja hf. frá 21. ágúst 1996 að þetta sé þáttur í því sem þar er nefnt „ kvótabrask“. Telur ráðuneytið nauðsynlegt að framkvæmd þessi verði rannsökuð betur því ljóst virðist að hún geti ekki verið í samræmi við þau lög, sem á þessu sviði gilda.“ Framburður ákærða og vitna. Framburður ákærðu var að mestu leyti í samræmi við bréfaskriftir aðila, sem lýst er hér að framan. Ákærðu gera ekki athugasemdir við útreikninga í ákæru og þar til greind bókhaldsgögn, en telja háttsemi sína ekki refsiverða. Ólafur Þór Jóhannsson, framkvæmdastjóri Fiskmarkaðar Suðurnesja hf. og Reiknistofu fiskmarkaða hf. sagði að þeir hefðu leiðst út í að kaupa kvóta sjálfir árið 1993. Þá var orðið mikið um hið svokallaða „kvótabrask“ Fiskverkendur voru farnir að útvega bátum kvóta gegn ákveðnu verði. Fiskmarkaðurinn var farinn að missa báta úr viðskiptum og kaupendur létu óánægju sína í ljós. Þeir voru sífellt að velta því fyrir sér hvort þeir væru að brjóta lög. Stjórn félagsins vissi af þessum kvótakaupum. Endurskoðandi fyrirtækisins taldi þessa viðskiptahætti í lagi og loks hefðu þeir vitað af sams konar máli sem hefði verið kært af Sjómannasambandi Íslands. Því máli hefði lyktað með því að ríkissaksóknari hefði fellt það niður á árinu 1994. Þeir hefðu því talið að þeir væru ekki að brjóta lög. Ákærði Eyjólfur Þór Guðlaugsson er skrifstofustjóri Reiknistofu fiskmarkaða hf. og jafnframt skrifstofustjóri hjá Fiskmarkaði Suðurnesja hf. Hann sér um bókhald og fjármál beggja fyrirtækja. Hann sagði reiknistofuna stofnaða af nokkrum fiskmörkuðum til þess að sjá um bókhald og uppgjör fyrir marga fiskmarkaði samtímis og reka tölvukerfi. Ákærði sagðist hafa litið svo á að reiknistofan ætti kvótann og hún fékk skip til þess að veiða fyrir sig. Ekki hefði verið gerður sérstakur reikningur þegar kvótinn var látinn til Hlera hf. vegna þess að ekki var litið svo á að um sölu væri að ræða. Kvótinn var enn eign reiknistofunnar en Hleri hf. veiddi fyrir reiknistofuna samkvæmt sérstöku samkomulagi. Þeir Ólafur og Eyjólfur vísuðu því á bug að um refsiverða háttsemi hefði verið að ræða. Viðskiptin hefðu verið að ósk Hlera hf. Verðið fyrir kvóta hefði verið markaðsverð og gert upp við Hlera hf. samkvæmt því á eðlilegan hátt. Það hefði verið það verð sem kaupandi hefði beðið um. Síðan hefði reiknistofan selt á öðru verði og gert upp samkvæmt því. Ekkert eitt rétt verð sé til í þessu sambandi og engu hafi verið leynt í bókhaldinu. Fram kom hjá Ólafi og Eyjólfi að kvótakaupum var hætt eftir að ákæra var gefin út. Ákærði Ingvar Örn Guðjónsson er framkvæmdastjóri hjá Reiknistofu fiskmarkaða hf. Fram kom hjá honum og öðrum ákærðu að hann sér einungs um tölvumál fyrirtækisins, þróun hugbúnaðar og sölu hugbúnaðar erlendis. Ingvar sagðist hafa vitað af kvótakaupum fyrirtækisins en ekki fylgst með þeim að öðru leyti. Ákærði Sigurður Jóhannsson er framkvæmdastjóri Hlera hf. sem gerir út Guðbjörgu GK-517. Hann sagði að skipstjóri á Guðbjörgu hefði haft samband við sig utan af sjó og sagt sér að öll áhöfnin væri sammála um að kaupa viðbótarkvóta. Sigurður sagði að sér hefði í fyrstu ekki litist á það en að lokum látið tilleiðast þegar ljóst var að þetta var ósk allra áhafnarmeðlima. Samið var um 40 krónur fyrir kg., en þá var búið að draga kvótaleiguna frá. Um þetta hefði verið samið og þannig veidd 10 tonn. Eftir það hefði þessum viðskiptum verið hætt vegna þess að allir hefðu séð að engin hagnaður var af þessu. Sigurður sagði að hann hefði gert upp samkvæmt afreikningi frá reiknistofunni og auðvitað verið ljóst að búið var að draga kvótaleiguna frá. Hann telur því rangt að sjóðir og áhöfn hafi verið hlunnfarnir vegna þess að áhöfn hafi samið um aflaverðmæti sér til handa. Engu hafi verið leynt í bókhaldi varðandi þessi viðskipti. Logi Þormóðsson er stjórnarmaður Reiknistofu fiskmarkaða hf. Hann sagði að þessi viðskipti með kvóta hefðu farið fram með vilja og vitund stjórnar. Davíð Einarsson hefur verið endurskoðandi Reiknistofu Fiskmarkaða hf. frá byrjun. Hann sagði reiknistofuna hafa keypt eða leigt til sína kvóta. Þetta hafi verið gert í miklu magni og síðan fékk reiknistofan einstaka báta til þess að veiða fyrir sig kvótann. Reiknistofan keypti kvótann af bátum á föstu verði, sem reynt var að hafa sem næst því verði sem fengist fyrir aflann á markaði. Að lokum var kvótaverð dregið frá. Í þessu tilfelli hafi reiknistofan verið eins og hver önnur fiskverkun. Hún keypti afla af bátum á föstu verði og öll viðskiptin gerð upp í samræmi við það. Reynt hafi verið að stilla „fasta verðinu“ upp þannig að hvorugur aðilinn hagnaðist á viðskiptunum. Leitast hafi verið við að kvótakaup, fiskkaup af bátum og sala á markaði kæmi út á núlli. Ágúst Magnússon var skipstjóri á m/s Guðbjörgu GK-517 í mars 1996. Hann er nú búsettur á Ítalíu og kom ekki fyrir dóm. Fram hefur verið lögð yfirlýsing hans þar sem segir m.a.: ,,Í marsmánuði 1996 var mikil þorskgengd við suðvesturhorn landsins. Og þar eð við vorum kvótalitlir var erfitt að geta ekki tekið þátt í veiðinni. Ég og mín áhöfn ræddum um að freista þess að fara einhverja leið til þess að taka þátt í veiðinni. Eftir ýmsar vangaveltur samþykktu allir áhafnarmeðlimir að reyna þetta og allir vissu að þetta væri áhættusamt því markaðsverð réðu öllu um hvernig færi. Næsta skref var að tala við Sigurð Jóhannsson útgerðarmann m/s Guðbjargar. Ég hafði samband við Sigurð og tjáði honum málið, en í fyrstu var hann ekki mjög hrifinn af þessu, en er ég tjáði honum einróma samþykkt áhafnar var hann opinn fyrir því að skoða málið. Hann ítrekaði þá við mig að ekki væri hægt að gera þetta fyrir minna en 40 krónur pr. kíló skilaverð og samþykkti ég það. Ég hafði þá þegar talað við starfsmann Fiskmarkaðs Suðurnesja og tjáði hann mér að ef kvótaleigan væri frádregin væri útlit fyrir 40-50 krónur pr. kíló skilaverð samkvæmt þáverandi markaðsverði. Ég tjáði Sigurði frá samtali mínu við starfsmann FMS og ætlaði þá Sigurður að athuga grundvöll fyrir kvótaúthlutun FMS. Þar sem grænt ljós var komið á að FMS myndi útvega kvóta og útlit væri fyrir 40-50 kr. skilaverð var ákveðið að reyna þetta. Ástæðan var einföld, því þennan marsmánuð 1996 var hvergi hægt að koma niður veiðarfæri fyrir þorski, þannig að annaðhvort var að leggja m/b Guðbjörgu uns þorskgengdin væri yfirstaðin eða reyna að bjarga sér og ég ítreka að öll áhöfnin var þessu samþykk og einróma álit áhafnar var að betra væri að hafa eitthvað kaup frekar en ekkert.“ Hlynur Jóhannsson var í áhöfn í mars 1996. Hann staðfesti frásögn skipstjóra. Björgvin Bragason, sagði að hann hefði skrifað undir bótakröfu Sjómannasambands Íslands að óathuguðu máli og þess vegna dregið bótakröfuna til baka. Hann sagði að allt frumkvæði að kvótakaupum hafa komið frá áhöfn og staðfesti yfirlýsingu skipstjóra. Gunnar Örn Reynisson var einnig skipverji á Guðbjörgu GK-517 í mars 1996. Hann sagði að hann hafi vitað af kvótakaupum og ekki verið hrifinn. Hann hafi látið þetta yfir sig ganga og farið í þrjár veiðiferðir, vitandi um að samið hefði verið um lakari kjör. Niðurstaða. I. Af framburði vitna og allra ákærðu, sem ber saman um þennan þátt málsins, má ráða að atvik málsins eru eftirfarandi: Útgerðarfélagið Hleri hf. hafði ekki yfir að ráða þorskaflaheimildum fyrir skipið Guðbjörgu GK-517 í ársbyrjun 1996. Engu að síður var skipinu haldið til þorskveiða. Telja verður upplýst að öll áhöfn skipsins, að engum undanskildum, hafi sammælst um að taka þátt í kaupum á þorskaflaheimildum, „kvóta“, með útgerð skipsins. Viðskiptin fóru þannig fram að Reiknistofa fiskmarkaða hf. aflaði sér þorskaflaheimilda með atbeina Kvótamiðlunar landssambands íslenskra útvegsmanna og lét skrá þær á skip sem þó var aldrei ætlunin að nýtti þær, með samþykki eiganda þess. Aflaheimildirnar voru síðan færðar á Guðbjörgu GK-517 þegar skipinu var haldið til framangreindra veiða. Um það samdist með áhöfn og útgerð annars vegar og Reiknistofu fiskmarkaða hf. hins vegar að við uppgjör söluverðs þess afla sem þannig fékkst myndi kostnaðurinn við öflun aflaheimildanna dragast frá söluverði aflans. Fiskmarkaður Suðurnesja hf. sem sá um sölu aflans á markaði skyldi greiða Landssambandi íslenskra útvegsmanna kaupverðið, en það sem umfram var kaupverðið skyldi koma til uppgjörs milli útgerðar og áhafnar. Við fylgiskjalagerð vegna uppgjörs til skipverja og í bókhaldi Reiknistofu fiskmarkaða hf., voru viðskiptin meðhöndluð eins og Reiknistofa fiskmarkaða hf. bæri kostnað af öflun aflaheimildanna og fengi einnig tekjurnar af sölu þeirra. Sala aflans, sem fram fór á Fiskmarkaði Suðurnesja hf. samkvæmt framansögðu, var því reikningslega meðhöndluð þannig að sá hluti aflans sem varið var til að kosta „kvótakaupin“ kom ekki fram í fylgiskjölum sem útbúin voru handa Útgerðarfélaginu Hlera hf. og var færð eins og um ótengd viðskipti væri að ræða. Bókhald Útgerðarfélagsins Hlera hf. endurspeglaði aðferð Reiknistofu fiskmarkaða hf. Engin gjöld voru færð vegna öflunar aflaheimilda, en tekjur af sölu aflans voru færðar að kostnaði frádregnum og uppgjör til skipverja á þessu byggt. Gjöld, svo sem iðgjöld í lífeyrissjóði og aflagjöld til Sandgerðishafnar voru byggð á verðmæti afla að frádregnum kostnaði við öflun aflaheimilda. Það er álit dómsins að útvegun aflaheimilda hafi ekki verið þáttur í tekjuöflun Reiknistofu fiskmarkaða hf., heldur Útgerðarfélagsins Hlera hf., enda viðukennt af hálfu hinna ákærðu forsvarsmanna hennar að Reiknistofa fiskmarkaða hf. hafi ekki haft fjárhagslegan ávinning af sölunni. Samkvæmt almennum reikningsskilareglum, sbr. reglur Reikningskilaráðs nr. 1 um grundvöll reikningsskila, sem birtar voru í auglýsingu nr. 450/1994 þann 30. maí 1994, eru tekjur skilgreindar sem aukning eigna og/eða lækkunar skulda á tilteknu tímabili vegna afhendingar á vörum og þjónustu eða vegna annarra verkefna í meginstarfsemi fyrirtækisins. Gjöld eru þar skilgreind sem eignaskerðing eða aukning skulda á tilteknu tímabili vegna afhendingar á vörum og þjónustu eða vegna annarra verkefna sem varða meginstarfsemi fyrirtækisins. Samkvæmt 12. gr. laga nr. 144/1994 um ársreikning og 24. gr. laga nr. 145/1994 um bókhald er og óheimilt er að fella saman eignir og skuldir eða tekjur og gjöld innan einstakra liða. Í álitsgerð Reiknisskilanefndar Félags löggiltra endurskoðenda um bókun kvóta í reiknisskilum segir að kaupverð kvóta sem keyptur er til eins árs skuli gjaldfæra að fullu á það reiknisskilatímabil sem hann tilheyrir. Í 1. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins er skiptaverðmæti afla skilgreint á sömu lund, en þar segir m.a. „ Þegar afli fiskiskipa er seldur óunninn hér á landi er skiptaverðmæti aflans til hlutaskipta og aflaverðlauna 75% af því heildarverðmæti sem útgerðin færi fyrir hann. Ekki er heimilt að draga frá heildarverðmæti afla í þessu sambandi kostnað við kaup á veiðiheimildum.“ Samkvæmt framansögðu bar Útgerðarfélaginu Hlera hf. að gjaldfæra kaupin á aflaheimildunum í bókhaldi sínu. Reiknistofu fiskmarkaða hf. var að sama skapi óheimilt að gjaldfæra kaupin á aflaheimildunum í bókhaldi sínu. Sömuleiðis bar Útgerðarfélaginu Hlera hf. að færa allar tekjur af sölu aflans í bókhaldi sínu en ekki Reiknistofu fiskmarkaða hf. II. I. kafli ákæru. Samkvæmt því sem hér að framan segir um bókhaldsþátt ákærunnar verður talið að ákærðu Ólafur Þór, Eyjólfur Þór og Ingvar Örn hafi gerst sekir um þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í þessum kafla ákæru. Á sama hátt telst ákærði Sigurður sannur að sök varðandi þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru og lýst er hér að framan í I. kafla. Brot allra ákærðu er réttilega færð til refisákvæða að öðru leyti en því að dómurinn telur brot ákærðu ekki eiga undir 2. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995. II. kafli ákæru. Með útgáfu rangra afreikninga til Útgerðarfélagsins Hlera hf., þar sem verðmæti aflamarks var dregið frá raunverulegu söluverði, hafa ákærðu Ólafur Þór, Eyjólfur Þór og Ingvar Örn gerst brotlegir við 1. mgr. 158. gr. alm. hgl. nr. 19/1940. Telst sannað að þeir hafi að ásettu ráði ranglega tilgreint viðskiptin í reikningunum til þess að blekkja með í lögskiptum. Brotið var fullframið þegar við útgáfu afreikninganna. III. kafli ákæru. Ákærði Sigurður telst brotlegur við 2. mgr. 158. gr. alm. hgl. nr. 19/1940 með því að nota hina röngu afreikninga frá Reiknistofu Fiskmarkaða hf. í uppgjöri við áhöfn, Fiskveiðisjóð Íslands og Sandgerðishöfn eins og þeir væru réttir að efni til. Ákærði Sigurður telst ennfremur brotlegur við 2. málslið 1. mgr. 1. gr., sbr. 18. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innan sjávarútvegsins, sbr. II. kafli laga nr. 79/1994, með því að hann dró frá kostnað við kaup á veiðiheimildum við uppgjör til skipsáhafnar. Ekki verður fallist á með ákæranda að brot ákærða Sigurðar falli undir 248. gr. alm. hgl. nr. 19/1940. Áhöfn samþykkti og var kunnugt um þessi viðskipti. Skilyrðum 248. gr. alm. hgl. er því ekki fullnægt í máli þessu. Ber því að sýkna ákærða Sigurð af broti gegn 248. gr. alm. hgl. og með hliðsjón af því verða aðrir ákærðu einnig sýknaðir af hlutdeild í broti gegn 248. gr. alm. hgl. Ákærðu Ólafur Þór, Eyjólfur Þór og Ingvar Örn hafa ekki áður sætt refsingum sem hér skipta máli. Ákærði Sigurður hlaut dóm 6. maí 1998 og var hann þá dæmdur fyrir brot á lögum um staðgreiðslu skatta og virðisaukaskatti. Var hann dæmdur í fjögurra mánaða skilorðsbundið fangelsi og til að greiða 2.500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs. Lög nr. 79/1994, 10. gr. eru breytingarlög við 1. gr. laga nr. 24/1986 um skiptaverðmæti og greiðslumiðlun innnan sjávarútvegsins. Í þeim segir að óheimilt sé að draga frá heildarverðmæti afla og kostnað við kaup á veiðiheimildum. Við ákvörðun refsingar ber að hafa í huga, að eftir gildistöku þessara breytingarlaga átti engum að dyljast að slík háttsemi varðaði refsingu sbr. 18. gr. laga nr. 24/1986, sbr. 11. gr. l. nr. 79/1994. Refsing ákærða Ólafs Þórs og Eyjólfs Þórs þykir hæfilega ákveðin þannig að hvor um sig greiði 1.000.000 króna sekt í ríkissjóð sem greiðist innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu, ella sæti ákærðu varðhaldi í 3 mánuði. Við ákvörðun refsingar Ingvars Arnars þykir verða að hafa í huga að hann var framkvæmdarstóri Reiknistofu fiskmarkaða hf. og að honum var kunnugt um þessa viðskiptahætti. Á hinn bóginn er til þess að líta að hans starfsvið innan fyrirtækisins var á öðru sviði, einkum á sviði hugbúnaðar og þróunar hans. Þykir þáttur hans í brotunum vera minni en meðákærðu Ólafs Þórs og Eyjólfs Þórs. Refsing ákærða Ingvars Arnars þykir hæfilega ákveðin 500.000 króna sekt í ríkissjóð sem greiðist innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu ella sæti hann varðhaldi í 2 mánuði. Brot ákærða Sigurðar eru framin áður en hann hlaut dóm 6.maí sl. Ber því samkvæmt 78. gr. að dæma honum hegningarauka í máli þessu. Með hliðsjón af því og öllum atvikum þykir refsing hans hæfilega ákveðin 500.000 króna sekt í ríkissjóð. Hún greiðist innan fjögurra vikna frá dómsbirtingu ella sæti ákærði 2 mánaða varðhaldi. Eins og áður sagði hafa bótakröfur Sandgerðishafnar og Björgvins Bragasonar verið afturkallaðar. Gunnar Örnólfur Reynisson heldur við sína bótakröfu. Samkvæmt 7. gr. laga nr. 80/1938 um stéttarfélög og vinnudeilur eru samningar einstakra verkamanna við atvinnurekendur ógildir að svo miklu leyti sem þeir fara í bága við kjarasamninga. Óumdeilt er í málinu að um lakari kjör var samið og bótakröfum hefur ekki verið mótmælt tölulega. Með skírskotun til þess og með vísan til dóms Hæstaréttar 1996, bls 522 ber að taka bótakröfuna til greina að fjárhæð 109.892 krónur (103.671 + 6% iðgjaldshluti útgerðar í lífeyrissjóði). Þá verður bótakrafa Fiskveiðisjóðs Íslands einnig tekin til greina eins og í dómsorði greinir en dráttarvaxta hefur ekki verið krafist. Loks ber að dæma sakarkostnað þar með talin málsvarnarlaun og saksóknarlaun sem hér segir: Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Sigurðar, Kristjáns Stefánssonar hrl. 200.000 krónur, greiðist af ákærða Sigurði. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Ólafs Þórs, Eyjólfs Þór og Ingvars Arnars, Jóhannesar Karls Sveinssonar hdl., 400.000 krónur, greiðist af ákærðu in solidum. Saksóknarlaun í ríkissjóð, 200.000 krónur og annan sakarkostnað greiði allir ákærðu in solidum. Dómsorð: Ákærði Ólafur Þór Jóhannsson greiði 1.000.000 króna sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá uppkvaðningu dómsins að telja, en sæti ella varðhaldi í 3 mánuði. Ákærði Eyjólfur Þór Guðlaugsson greiði 1.000.000 króna sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá uppkvaðningu dómsins að telja, en sæti ella varðhaldi í 3 mánuði. Ákærði Ingvar Örn Guðjónsson greiði 500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá uppkvaðningu dómsins að telja en sæti ella varðhaldi í 2 mánuði. Ákærði Sigurður Jóhannsson greiði 500.000 krónur í sekt til ríkissjóðs innan 4 vikna frá uppkvaðningu dómsins að telja en sæti ella varðhaldi í 2 mánuði. Ákærði Sigurður greiði Gunnari Örnólfi Reynissyni 109.892 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 1. apríl 1996 til greiðsludags. Ákærði Sigurður greiði Fiskveiðisjóði Íslands 49.176 krónur. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða Sigurðar, Kristjáns Stefánssonar hrl, 200.000 krónur, greiðist af ákærða. Málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu Ólafs Þórs, Eyjólfs Þórs og Ingvars Arnar, Jóhannesar Karls Sveinssonar hdl., 400.000 krónur greiðist af ákærðu in solidum. Saksóknarlaun að fjárhæð 200.000 krónur og annar sakarkostnaður greiðist af öllum ákærðu in solidum.
Mál nr. 30/2018
Kærumál Stjórnvaldsákvörðun Dómstóll Ákæruvald Stjórnarskrá Hæfi stjórnvalds
G höfðaði mál og krafðist ógildingar á þeirri ákvörðun R að hætt skyldi lögreglurannsókn á ætluðum brotum æðstu embættismanna Seðlabanka Íslands gegn 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Héraðsdómur tók kröfu G til greina og áfrýjaði R þeirri niðurstöðu til Landsréttar. Landsréttur vísaði málinu frá héraðsdómi á grundvelli 1. mgr. 24. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, með vísan til þess að ákvarðanir R um að hefja eða hætta lögreglurannsókn væru hluti af valdheimildum sem embættinu væru fengnar að lögum og þess eðlis að þær gætu ekki sætt endurskoðun dómstóla. G kærði þá niðurstöðu til Hæstaréttar sem vísaði meðal annars til þess að það væri á færi dómstóla að taka afstöðu til þess við úrlausn sakamáls hvort ákæranda hefði verið rétt að höfða það á grundvelli fyrirliggjandi lögreglurannsóknar. Á hinn bóginn gæti ekki, að virtum meginreglum um þrígreiningu ríkisvaldsins og verkaskiptingu ákæruvaldsins og dómstóla, komið í þeirra hlut að hrinda ákvörðun ákæranda um að mæla ekki fyrir um lögreglurannsókn eða láta ekki verða af saksókn af efnislegum ástæðum. Yrði því að binda heimildir til slíkrar endurskoðunar, sem styddust við 60. gr. stjórnarskrárinnar, við atriði sem vörðuðu formhlið máls og þá eingöngu til að kveða á um gildi ákvörðunar. Á þeim grunni hefði Landsrétti því verið rétt að taka afstöðu til þess hvort starfsmanni þeim sem tók ákvörðunina um að rannsókninni skyldi hætt hefði brostið til þess hæfi en vísa málinu að því frágengnu frá héraðsdómi. Með því að hvorki saksóknarinn sem tók ákvörðunina né forstöðumaður R töldust hafa verið vanhæf, var niðurstaða Landsréttar um frávísun málsins staðfest.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir ÞorgeirÖrlygsson, Helgi I. Jónsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíassonog Ingibjörg Benediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 21. nóvember 2018 en kærumálsgögn bárust réttinum 23. sama mánaðar. Kærðurer dómur Landsréttar 16. nóvember 2018 þar sem máli sóknaraðila á hendurvarnaraðila var vísað frá héraðsdómi. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 167. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinnkærði dómur verði felldur úr gildi og lagt fyrir Landsrétt að taka málið tilefnismeðferðar. Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða dóms ogkærumálskostnaðar.ISamkvæmt gögnum málsins tilkynnti Seðlabanki Íslands 11. nóvember2009 Fjármálaeftirlitinu í samræmi við þágildandi ákvæði laga nr. 87/1992 umgjaldeyrismál að grunur væri uppi um að sænskt félag með heitinu Aserta AB ogfjórir nafngreindir menn, þar á meðal sóknaraðili, hafi brotið á nánartiltekinn hátt gegn þeim lögum og reglum nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál, en þærhafði bankinn gefið út 15. desember 2008 og fengið birtar í B-deildStjórnartíðinda 16. sama mánaðar. Á grundvelli þessarar tilkynningar sendiFjármálaeftirlitið kæru 19. nóvember 2009 til þáverandi efnahagsbrotadeildarríkislögreglustjóra sem tók málið til rannsóknar í janúar 2010. Í framhaldi afþví að lög nr. 82/2011 öðluðust gildi 1. september 2011 tók embætti sérstakssaksóknara við rannsókn málsins og gaf að henni lokinni út ákæru 22. mars 2013á hendur sóknaraðila og þeim þremur mönnum öðrum sem áður var getið. Þar voruþeir bornir sökum um nánar tilgreind brot gegn lögum nr. 87/1992 og almennumhegningarlögum nr. 19/1940, svo og reglum um gjaldeyrismál, þar á meðalfyrrnefndum reglum nr. 1130/2008. Undir rekstri framangreinds máls fyrir héraðsdómi leitaði embættisérstaks saksóknara að gefnu tilefni upplýsinga Seðlabanka Íslands um hvernigaflað hafi verið þess samþykkis ráðherra fyrir setningu reglna nr. 1130/2008sem áskilið var í ákvæði til bráðabirgða við lög nr. 87/1992, svo sem þeimhafði verið breytt með lögum nr. 134/2008. Samkvæmt svari bankans 27. janúar2014 fannst engin formleg staðfesting ráðherra á reglum þessum. Í framhaldi afþví mun ákæruvaldið hafa fallið frá sakargiftum sem vörðuðu brot gegn reglumnr. 1130/2008 en haldið málinu að öðru leyti áfram í óbreyttu horfi.Sóknaraðili var sýknaður af kröfum ákæruvaldsins 18. desember 2014 meðhéraðsdómi sem ríkissaksóknari áfrýjaði 14. janúar 2015 en málið felldi hannsíðan niður fyrir Hæstarétti 19. febrúar 2016. Með bréfi 14. október 2016 krafðist sóknaraðili þess að fram færi„opinber rannsókn á því hvort æðstu embættismenn Seðlabanka Íslands kunni aðhafa gerst brotlegir við 148. gr. almennra hegningarlaga ... með því aðtilkynna að tilhæfulausu meint brot“ sóknaraðila gegn reglum nr. 1130/2008 tilFjármálaeftirlitsins „með það fyrir augum að eftirlitið myndi kæra þau tillögreglu“. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu tilkynnti sóknaraðila meðbréfi 11. nóvember 2016 að það væri mat lögreglu að ekki væru skilyrði til aðhefja rannsókn sakamáls af þessu tilefni. Í því sambandi var vísað til þess aðekki væru „fyrir hendi nægilegar vísbendingar um að æðstu embættismenn seðlabankanshafi af ásetningi skýrt ranglega frá atvikum í málinu“ og borið þannigsóknaraðila „röngum sökum í því skyni að hann yrði sakaður eða dæmdur saklausfyrir refsiverðan verknað.“ Kærunni var af þessum sökum vísað frá samkvæmt 4.mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Sóknaraðili kærði þessaákvörðun lögreglustjóra til varnaraðila sem staðfesti hana að niðurstöðu til21. febrúar 2017. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 3. mars 2017 og krafðist þess aðframangreind ákvörðun varnaraðila yrði ógilt. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur5. mars 2018 var sú krafa tekin til greina og sóknaraðila dæmdur málskostnaður.Varnaraðili áfrýjaði dóminum 16. mars 2018 en með hinum kærða dómi varðLandsréttur við aðalkröfu hans um að málinu yrði vísað frá héraðsdómi. IISamkvæmt 52. gr. laga nr. 88/2008 hefur lögregla á hendi rannsóknsakamáls undir stjórn héraðssaksóknara eða lögreglustjóra og skal lögreglahefja slíka rannsókn hvenær sem þess er þörf út af vitneskju eða grun um aðrefsivert brot hafi verið framið. Hafi kæra borist um brot getur lögregla vísaðhenni frá ef ekki eru talin efni til að hefja rannsókn út af henni, svo sem efhún þykir ekki vera á rökum reist, en ákvörðun um það má kæra til varnaraðilasem mælir þá fyrir um hvort rannsókn fari fram. Ákvæði þessi eru reist á þeirrigrunnreglu að það sé hlutverk lögreglu og ákærenda að gæta að því að rannsóknfari fram ef grunur er uppi um refsiverða háttsemi og þá án tillits til þesshvort kæra hefur verið borin fram vegna hennar nema því aðeins að saksókn séháð kröfu brotaþola. Í þessu ljósi verður að virða heimild þess sem á hagsmunaað gæta til að skjóta til varnaraðila ákvörðun lögreglu um að hefja ekkirannsókn í tilefni af kæru, sbr. 6. mgr. fyrrnefndrar lagagreinar.Þegar metið er hvort heimild geti að lögum staðið til þess aðbrotaþoli eða annar sá sem á hagsmuna að gæta geti frekar en að framan greinirhlutast til um að lögreglurannsókn fari fram á grundvelli kæru, eftir atvikummeð málsókn, verður að gæta að því að samkvæmt 1. mgr. 53. gr. laga nr. 88/2008hefur lögreglurannsókn það markmið að afla allra nauðsynlegra gagna til þess aðákæranda sé að henni lokinni fært að ákveða hvort sækja skuli mann til sakar,svo og til að afla gagna til undirbúnings málsmeðferð fyrir dómi. Á færidómstóla er að taka afstöðu til þess við úrlausn sakamáls hvort ákæranda hafiverið rétt að höfða það á grundvelli fyrirliggjandi lögreglurannsóknar. Á hinnbóginn getur ekki að virtum meginreglum um þrígreiningu ríkisvaldsins ogverkaskiptingu ákæruvaldsins og dómstóla komið í hlut þeirra að hrinda ákvörðunákæranda um að mæla ekki fyrir um lögreglurannsókn eða láta ekki verða afsaksókn af efnislegum ástæðum. Verður að binda heimildir til slíkrarendurskoðunar, sem styðjast við 60. gr. stjórnarskrárinnar, við atriði semvarða formhlið máls og þá eingöngu til að kveða á um gildi ákvörðunar. Á þessumgrunni var Landsrétti í hinum kærða dómi rétt að taka afstöðu til þess hvortstarfsmann varnaraðila, sem tók fyrrnefnda ákvörðun 21. febrúar 2017, hafibrostið til þess hæfi samkvæmt 1. mgr. 26. gr., sbr. 1. mgr. 6. gr., laga nr.88/2008, en vísa að því frágengnu málinu frá héraðsdómi samkvæmt niðurlagsorðumfyrri málsliðar 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991, sbr. meðal annars dómHæstaréttar 8. maí 2008 í máli nr. 207/2008.IIIDaði Kristjánsson, þáverandi saksóknari hjá varnaraðila, stóð aðákvörðuninni 21. febrúar 2017 sem mál þetta varðar og bar ríkissaksóknari,Sigríður J. Friðjónsdóttir, ábyrgð á henni samkvæmt 1. mgr. 20. gr. laga nr.88/2008. Fyrir liggur eftir gögnum málsins að ríkissaksóknari var við störf áþví tímabili sem ákvörðunin var tekin og kom því ekki til kastavararíkissaksóknara, Helga Magnúsar Gunnarssonar, að gegna þá verkumríkissaksóknara sem staðgengill hennar. Þótt sóknaraðili telji, eins og greinirí hinum kærða dómi, að vararíkissaksóknari hafi gert á sinn hlut í fyrra starfisem saksóknari við efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra á þeim tíma sem málsóknaraðila var þar til meðferðar geta hvorki starfstengslin ein millivararíkissaksóknara og saksóknarans eða ríkissaksóknara né eðli þessaraávirðinga hafa valdið vanhæfi þeirra tveggja síðastnefndu til að takaákvörðunina 21. febrúar 2017. Að þessu gættu verður niðurstaða hins kærða dómsstaðfest.Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað einsog í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði dómur skal vera óraskaður.Sóknaraðili, Gísli Reynisson, greiðivarnaraðila, ríkissaksóknara, 500.000 krónur í kærumálskostnað.Dómur Landsréttar 16. nóvember 2018.Mál þetta dæmalandsréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Kristbjörg Stephensen ogRagnheiður Bragadóttir.Málsmeðferðog dómkröfur aðila 1Áfrýjandiskaut málinu til Landsréttar 14. mars 2018. Áfrýjað er dómi HéraðsdómsReykjavíkur 5. sama mánaðar í málinu nr. E-767/2017. 2Áfrýjandikrefst þess að úrskurður héraðsdóms 20. september 2017 verði felldur úr gildiog að málinu verði vísað frá héraðsdómi en til vara að hinum áfrýjaða dómiverði hrundið og breytt þannig að áfrýjandi verði sýknaður af öllum kröfumstefnda. Þá krefst áfrýjandi málskostnaðar fyrir héraðsdómi og Landsrétti. 3Stefndikrefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Landsrétti.Málsatvik 4Málsatvikeru ítarlega rakin í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram hefur stefndi krafistþess að felld verði úr gildi ákvörðun áfrýjanda um að vísa frá kæru stefnda,þar sem hann krafðist rannsóknar á ætlaðri saknæmri háttsemi æðstuembættismanna Seðlabanka Íslands. 5Meðúrskurði héraðsdóms 20. september 2017 var hafnað kröfu áfrýjanda um að málinuyrði vísað frá héraðsdómi. Gerði héraðsdómari munnlega grein fyrir forsendumniðurstöðu sinnar með vísan til 3. málsliðar 3. mgr. 112. gr. laga nr. 91/1991um meðferð einkamála en færði jafnframt til bókar forsendur sínar. Áfrýjandikrefst endurskoðunar þess úrskurðar fyrir Landsrétti.Niðurstaða 6Stefndibyggir kröfu sína um ógildingu ákvörðunar ríkissaksóknara 21. febrúar 2017annars vegar á því að sá saksóknari sem tók ákvörðunina hafi verið vanhæfur tilafgreiðslu málsins þar sem ,,vararíkissaksóknari er a.m.k. vitni í málinu ogvið það riðinn með afar sérstökum hætti“. Sá saksóknari sem tekið hafiákvörðunina hafi verið undirmaður vararíkissaksóknara og náinn samstarfsmaðurhans. Því séu réttmætar ástæður fyrir hendi í málinu til þess að efast um hæfihans, sbr. 26. gr. og 6. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Hins vegarbyggir stefndi kröfu sína um ógildingu ákvörðunarinnar á því að sú lögskýringsem ríkissaksóknari hafi lagt til grundvallar ákvörðun sinni hafi ekki veriðtæk. 7Í26. gr. laga nr. 88/2008 greinir að ef ríkissaksóknari er vanhæfur til að farameð mál sem dómari, samkvæmt 6. gr. laganna, skuli hann víkja sæti. Í 6. gr. erí stafliðum a-g 1. mgr. og í 2. mgr. tilgreindar ástæður sem valdið getavanhæfi dómara. Af hálfu stefnda er á því byggt að sá saksóknari sem tók hinaumdeildu ákvörðun hafi verið vanhæfurþar sem vararíkissaksóknari, Helgi Magnús Gunnarsson, hafi beitt stefndaþvingunaraðgerðum við rannsókn málsins auk þess sem hann hafi tjáð sig áblaðamannafundi um ætlað brot stefnda með þeim hætti að sakir sem á hann vorubornar væru sannaðar. Af hálfu stefnda er ekki vísað til ákveðins stafliðar 6.gr. laganna í þessu sambandi en ætla má í ljósi framangreinds að hann byggi ág-lið 6. gr. þar sem kveðið er á um vanhæfi dómara ef fyrir hendi eru önnuratvik eða aðstæður, en þær sem greinir í a-f liðum, sem eru fallnar til þess aðdraga óhlutdrægni hans í efa. 8Þegarsaksóknarinn tók hina umþrættu ákvörðun 21. febrúar 2017 var SigríðurFriðjónsdóttir ríkissaksóknari. Samkvæmt 1. mgr. 20. gr. laga nr. 88/2008 er ríkissaksóknariæðsti handhafi ákæruvalds og ber hann ábyrgð á ákvörðunum þeirra sem viðembætti hans starfa. Ágreiningslaust er að á þeim tíma sem hin umdeildaákvörðun var tekin starfaði vararíkissaksóknari, Helgi Magnús Gunnarson, ekkisem staðgengill ríkissaksóknara. Ríkissaksóknari bar samkvæmt framangreindu einábyrgð á þeirri ákvörðun sem til umfjöllunar er í máli þessu. Ekki hefur veriðsýnt fram á að fyrir hendi hafi verið aðstæður eða atvik, sem hafi verið tilþess fallin að draga óhlutdrægni hennar í efa eða þess saksóknara sem tókákvörðunina. Breytir í því sambandi engu að vararíkissaksóknarinn, sem þá varsaksóknari efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra, hafi á blaðamannafundi ílok janúar 2010 tjáð sig um málefni stefnda, enda gat sá saksóknari sem tókhina umdeildu ákvörðun ekki orðið vanhæfur til þess að fara með málið af þeirriástæðu einni að það varðaði persónu, störf eða hagsmuni annars saksóknara, sbr.til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 8. nóvember 2002 í máli nr. 487/2002. 9Krafaáfrýjanda um að málinu verði vísað frá héraðsdómi er á því reist að ákvörðun súsem um er deilt sé þess eðlis að hún sæti ekki endurskoðun dómstóla, sbr. 1.mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi kveður kröfu sína um ógildinguákvörðunarinnar á hinn bóginn byggjast á því að hann hafi hagsmuni af því aðrannsókn á ætluðum brotum æðstu embættismanna Seðlabanka Íslands fari fram.Virk refsivarsla sé forsenda fyrir vernd hans samkvæmt 70. gr.stjórnarskrárinnar, 13. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994,2. gr. alþjóðasamnings um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi, sbr. auglýsingunr. 10/1979 og 8. gr. mannréttindayfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna. 0Ríkissaksóknarier æðsti handhafi ákæruvalds og við meðferð ákæruvalds er hann óháður viljastjórnvalda og annarra, en ráðherra hefur eftirlit með framkvæmd ákæruvalds,sbr. 1. mgr. 19. gr. laga nr. 88/2008. Af þessu lagaákvæði verður ráðið aðengum er ætlað að hafa áhrif á einstakar ákvarðanir ríkissaksóknara í tengslumvið framkvæmd ákæruvalds, hvorki ákvarðanir um að hefja eða hættalögreglurannsókn né að gefa út ákæru, enda eru þessar ákvarðanir hans hluti afvaldheimildum sem honum eru fengnar að lögum og þess eðlis að þær geta ekkisætt endurskoðun dómstóla, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991. Þessum ályktunumverður einkum fundin stoð í dómi Hæstaréttar 8. maí 2008 í máli nr. 207/2008 eneinnig í dómum réttarins 29. nóvember 2001 í máli nr. 178/2001 og 7. febrúar2013 í máli nr. 74/2012. Eru engin efni til að víkja frá þessum fordæmumHæstaréttar. Verður því fallist á kröfu áfrýjanda um að fella beri úrskurðhéraðsdóms 20. september 2017 úr gildi og vísa málinu frá héraðsdómi. 1Rétter að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu á báðum dómstigum.Dómsorð: Máli þessu er vísað fráhéraðsdómi.Málskostnaður í héraði og fyrir Landsrétti fellur niður.D Ó M U RMál þetta var höfðað meðstefnu birtri 3. mars 2017 og dómtekið að lokinni aðalmeðferð 9. febrúar sl.Stefnandi er Gísli Reynisson, Lindarflöt 26, Garðabæ. Stefndi er ríkissaksóknari,Suðurlandsbraut 4, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að ógilt verði ákvörðunembættis stefnda 21. febrúar 2017 í máli nr. 300-2016-127. Hann krefst einnigmálskostnaðar. Stefndi krefst sýknu auk málskostnaðar. Með úrskurði 20. september 2017 var kröfu stefnda umfrávísun málsins hafnað.Helstu ágreiningsefni og yfirlit málsatvika Með hinni umstefndu ákvörðun tók stefndi afstöðu tilkæru stefnanda og annars nafngreinds manns, samkvæmt 6. mgr. 52. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, vegna ákvörðunar lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu 11. nóvember 2016 þar sem hafnað hafði verið kröfu þeirra umað fram færi lögreglurannsókn á því hvort æðstu embættismenn Seðlabanka Íslandshefðu gerst brotlegir við 148. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 um rangarsakargiftir. Var krafan um lögreglurannsókn á því byggð að Seðlabanki Íslandshefði haustið 2009 sakað umrædda menn um brot gegn reglum nr. 1130/2008 umgjaldeyrismál þótt æðstu embættismönnum bankans hefði verið ljóst frá öndverðuað reglurnar hefðu ekki hlotið lögáskilið samþykki ráðherra og væru því ógildrefsiheimild. Seðlabanki Íslands hefði enn fremur látið það viðgangast að framfæri tímafrek lögreglurannsókn, þar sem beitt hefði verið ýmsumþvingunaraðgerðum gegn stefnda, og að gefin væri út ákæra í málinu án þess aðveittar væru réttar upplýsingar að þessu leyti, meðal annarra starfsmönnumsérstaks saksóknara. Stefnandi byggir kröfugerð sína í málinu annars vegar áþví að ákvörðun stefnda sé reist á rangri skýringu á 148. gr. hegningarlaga, enhins vegar hafi sá saksóknari sem tók ákvörðunina fyrir hönd stefnda veriðvanhæfur til töku hennar. Báðum málsástæðum er mótmælt af hálfu stefnda. Tildrögmálsins eru þau að með lögum nr. 134/2008, sem breyttu lög­um nr. 87/1992 umgjald­eyris­mál, var Seðlabanka Íslands heimilað að gefa út reglur, að fengnusamþykki ráð­herra, sem takmörkuðu eða stöðvuðu tiltekna flokka fjár­magns­­­­­hreyfingaog tengdra gjald­eyrisviðskipta, að nánari skilyrðum uppfylltum. Hinn 15.desember 2008 gaf bankinn út reglur nr. 1130/2008 um gjaldeyrismál sem námu úrgildi fyrri reglur um sama efni. Reglurnar voru birtar samdægurs í B-deildStjórnar­­tíðinda. Í frétta­tilkynningu kom fram að hinar nýju reglur værugefnar út að fengnu samþykki við­­skipta­­ráðherra. Í málinu er hins vegarágreiningslaust að slíkt samþykki ráðherra lá þá ekki fyrir. Meðbréfi 11. nóvember 2009 tilkynnti Seðlabanki Íslands Fjármála­eftir­litinu,samkvæmt 15. gr. a í lögum nr. 87/1992 um gjaldeyrismál, grun um brot fjögurranafngreindra manna, þ.á m. stefnanda, sem allir tengdust tilteknu erlendufélagi, gegn meðal annars 4. mgr. 1. gr. reglna nr. 1130/2008. Í ljósiúrlausnar málsins eru ekki efni til þess að reifa nánara efnitilkynningarinnar. Í framhaldinu hóf efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjórarann­sókn saka­máls á grundvelli tilkynningarinnar og var yfirmaðurrannsóknarinnar Helgi Magnús Gunnarsson, síðar vararíkissaksóknari. Mun viðrannsóknina hafa verið beitt þvingunarúrræðum, svo sem húsleit, handtöku, öflunsímagagna og kyrrsetningu. Við upphaf rannsóknarinnar 29. sama mánaðar varhaldinn blaðamannafundur um málið þar sem téður Helgi Magnús tjáði sig meðalannars um málið ásamt fulltrúum Seðlabanka Íslands. Hinn22. mars 2013 var gefin út ákæra gegn stefnanda og þremur öðrum mönnum. Íákærunni voru ákærðu meðal annars gefin að sök brot gegn reglum nr. 1130/2008.Eftir útgáfu ákærunnar mun að nýju hafa hafa farið fram kyrrsetning á eignumstefnanda. Í framhaldi af athugun sérstaks saksóknara á því hvort téðar reglurhefðu verið samþykktar af ráðherra var ákveðið að falla frá ákæruatriðum ervörðuðu meint brot gegn reglunum. Stefnandi og aðrir ákærðu í málinu vorusýknaðir af öðrum liðum ákæru með dómi Héraðsdóms Reykjaness 18. desember 2014.Þeim dómi skaut sérstakur saksóknari til Hæstaréttar en hann féll síðan frááfrýjun málsins 19. febrúar 2016. Áðurgreindkæra til lögreglunnar 14. október 2016 var á því byggð að starfsmenn og æðstustjórnendur Seðlabanka Íslands hefðu sýnt af sér refsiverða háttsemi gagnvartkærendum. Seðlabanki Íslands hefði ítrekað gefið ýmist rangar eða villandi upp­­­­­­­­­lýsingarum tilvist samþykkis ráðherra við reglur nr. 1130/2008 þrátt fyrir fjöl­margarábendingar um hið gagnstæða. Í tilkynningu bankans 11. nóvember 2009 hefði íreynd falist slík yfirlýsing bankans. Hið sama mætti segja um upplýsingar sembankinn hefði veitt embætti sérstaks saksóknara munnlega haustið 2011 og svörsem veitt hefðu verið umboðsmanni Alþingis. Hefði þetta einnig átt við umtölvupóst aðal­lögfræðings Seðlabankans til saksóknarfulltrúa við embættisérstaks saksóknara 12. nóvember 2013 þar sem aðallögfræðingurinn hefði haldiðþví fram að samþykki ráðherra væri fyrir hendi og vísað til bréfs ráðherra 12.desember 2008. Hefðu stjórnendur bankans með þessu brotið gegn 148. gr.hegningarlaga. Einnig var vísað til þess að með því að láta það farast fyrir aðgefa að eigin frumkvæði réttar upplýsingar eftir tilkynninguna 15. nóvember2009 hefðu stjórnendur bankans komið því til leiðar „á annan hátt“ að stefnandiyrði ranglega sakaður um refsiverðan verknað. Var vísað til þess að 148. gr.hegningarlaga áskilji ekki að slíkar sakir komi fram heldur sé nægjanlegt aðhætta sé á slíku. Í máli kærenda hefði slík hætta ekki aðeins verið fyrir hendiheldur hefði hún raungerst með því að kærendur hefðu orðið að þola kæru fráFjármálaeftirlitinu og svo ákæru, allt á grundvelli tilhæfulausra ásakanaSeðlabanka Íslands. Írökstuðningi fyrrgreindrar ákvörðunar lögreglustjóra 11. nóvember 2016 kommeðal annars fram að hann legði til grundvallar að 148. gr. almennrahegningarlaga áskilji ásetning til verknaðar. Til þess að um rangar sakargiftirsé að ræða í skilningi ákvæðisins þurfi sá er ber mann sökum, t.d. í kæru eðameð framburði hjá lögreglu eða fyrir dómi, vísvitandi að fara ranglega meðstaðreyndir eða atvik máls í því skyni að fá mann sakaðan eða dæmdan fyrirrefsi­­verðan verknað. Viðkomandi þurfi jafnframt að vera ljóst að sá semborinn sé sökum sé saklaus. Það að atvik reynist vera með öðrum hætti enkærandi taldi þau vera eða að háttsemi sem hann telji refsiverða sé ekkirefsiverð nægi ekki til sak­fellingar samkvæmt ákvæðinu. Segir aðlögreglustjóri telji, með hliðsjón af kærugögnum, að ekki séu fyrir hendinægilegar vísbendingar um að æðstu embættismenn seðla­bankans hafi af ásetningiskýrt ranglega frá atvikum í málinu og með þeim hætti borið kær­­endur röngumsökum í því skyni að þeir yrðu sakaðir um eða dæmdir fyrir refsiverðan verknað. Íhinni umstefndu ákvörðun stefnda eru rakin ákvæði 1. mgr. 53. og 1. málsl. 4.mgr. 52. gr. laga um meðferð sakamála og því slegið föstu að lögreglu séheimilt að vísa kæru frá, að lok­inni athugun á henni og án eiginlegrarrannsóknar, af þeirri ástæðu að kæran gefi ekki tilefni til þess að kæru­efniðverði rannsakað. Þær ástæður geti verið af ýmsum toga, meðal annars að efnikæru feli ekki í sér lýsingu á refsiverðu broti sem leitt geti til þess aðsakamál verði höfðað af ákæruvaldsins hálfu, fyrning sakar o.fl. Þá er íákvörðuninni rakin 1. mgr. 148. gr. almennra hegningar­laga nr. 19/1940, sbr.15. gr. laga nr. 101/1976 og 67. gr. laga nr. 82/1998, og tilurðgjaldeyrishafta frá nóvember 2008. Kemur þar fram að samkvæmt bráðabirgða­­ákvæðilaga nr. 134/2008 hafi verið áskilið að ráð­­­herra þyrfti að samþykkja reglurum gjald­eyrishömlur sem Seðlabanki Íslands gæfi út og þær skyldu birtar íB-deild Stjórnar­tíðinda. Þá segir eftirfarandi: „Sam­þykki ráðherra reyndistekki vera fyrir reglum nr. 1130/2008 þrátt fyrir út­gáfu þeirra og birtingu íStjórnar­tíðindum. Ákæru­valdið hefur lagt til grund­vallar í sakamáli á hendurkær­endum o.fl. að umræddar reglur nr. 1130/2008 hafi ekki verið fullnægjandisem refsi­heimild þar sem skort hafi samþykki ráð­herra fyrir þeim. [/]Refsiábyrgð vegna brots gegn 148. gr. almennra hegningarlaga kemur aðeins tilálita að uppfyllt séu hlutlæg og huglæg refsiskilyrði sem fram koma íverknaðarlýsingu ákvæðisins, auk almennra refsiskilyrða. Í verknaðarlýsingu 1.mgr. 148. gr. almennra hegn­ingar­­laga er meðal annars áskilið að maður sésakaður um “refsi­­­verðan verknað„. Þar sem reglur nr. 1130/2008 voru ekkifullgild refsiheimild varðandi þá háttsemi sem kærendum var gefið að sök þáverður að leggja til grundvallar að sú háttsemi hafi verið þeim refsilaus áþeim tíma sem um ræðir. Er því ekki uppfyllt hlutrænt skil­yrði 148. gr.almennra hegningar­laga um “refsi­verðan verknað„ og þegar af þeirri ástæðukemur ekki til álita að hefja rannsókn á slíku broti sem kæra kærenda tekurtil.“ Í ákvörðun stefnda er því næst tekið til skoðunar hvort til greina komiað hefja lögreglurannsókn vegna ætlaðra brota gegn 141. eða 146. gr.hegningarlaga en komist að þeirri niðurstöðu að slík ætluð sök sé fyrnd. Þásegir í ákvörðuninni: „Með þessum athugasemdum verður hin kærða ákvörðunstaðfest.“ Í ályktarorðum ákvörðunarinnar segir: „Ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu 11. nóvember 2016, að vísa frá kæru í máli nr. 300-2016-127,er staðfest.“. Ákvörðunin er undirrituð af Daða Kristjánssyni saksóknara 21.febrúar 2017. Viðaðalmeðferð málsins gáfu skýrslu sem vitni Valtýr Sigurðsson, fyrrverandiríkissaksóknari, og Hreiðar Eiríksson, fyrrverandi starfsmaðurgjaldeyriseftirlits Seðlabanka Íslands. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi vísar til þess að leggjaberi til grundvallar að grunur sé uppi um að stefnandi hafi verið hafður fyrirrangri sök af hálfu æðstu embættismanna Seðlabanka Íslands, enda segi íákvörðun ríkissaksóknara að upplýsingagjöf bankans „hafi verið áfátt“. Lögregluhafi samkvæmt þessu verið skylt að hefja rannsókn málsins, sbr. 2. mgr. 52. gr.laga nr. 88/2008. Kröfugerð stefnanda sé liður í að knýja á um að slík rannsóknfari fram. Af þessu hafi stefnandi lögvarða hagsmuni. Virk refsivarsla, semstefnandi fari fram á, sé forsenda fyrir vernd stefnanda samkvæmt 2. mgr. 70.gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 2. mgr. 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Hún sé einnig forsenda fyrirvernd hans gegn beitingu þvingunarráðstafana að ósekju sem takmarki réttborgaranna samkvæmt 67., 71. og 72. gr. stjórnarskrár og 5., 8. gr. og 1. gr.1. viðauka mannréttindasáttmála Evrópu. Stefnanditelur þetta eiga sérstaklega við þegar ásakanir eigi rætur að rekja tilopinberra embættismanna vegna þess vægis sem yfirlýsingar embættismanna hafialla jafnan, sbr. 4. mgr. 117. gr. laga nr. 88/2008 og áskilnað 13. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, um raunhæf réttarúrræðiþegar opinberir embættismenn hafi gerst brotlegir. Stefnandibyggir kröfu sína um ógildingu í fyrsta lagi á því að skýring embættisins á148. gr. almennra hegningarlaga standist enga skoðun. Lögskýringin feli að matistefnanda í sér svokallaða „hringavitleysu.“ Með henni séu opinberirembættismenn undanþegnir refsiábyrgð, jafnvel þótt þeir viðhafi ósannindi gegnbetri vitund, svo að borgarar þurfi að þola afar íþyngjandi rannsóknir, ákæruog mögulega dóm, allt fyllilega að ósekju. Slík undanþága frá refsiábyrgð getialdrei helgast af því að atvikin sem ranglega er greint frá varði grundvöllrefsiheimildarinnar sjálfrar. Þegar svo hátti til sé það þvert á móti til þessfallið að gera misgjörðina alvarlegri og refsiverndina mikilvægari. Einnigverði að horfa til þess að lögregla beitti þvingunarúrræðum, með atbeinadómstóla, og sérstakur saksóknari hafi gefið út ákæru fyrir ætluð brot á reglumnr. 1130/2008. Þær aðgerðir lögreglu, ákæruvalds og dómstóla hljóti að hafagrundvallast á þeirri afstöðu að ásökun Seðlabankans væri um „refsiverðanverknað.“ Aðrar útskýringar komi ekki til álita. Stefnandi vísar einnig tilrefsiþyngingarákvæðis 138. gr. hegningarlaga þegar opinber starfsmaður geristsekur um refsilagabrot sem telja verði misnotkun á stöðu hans. Grunsemdir umrangan sakaráburð embættismanna verði því ekki léttvægar fundnar. Íannan stað byggir stefnandi kröfu sína á því að sá saksóknari sem tókákvörðunina, Daði Kristjánsson, hafi verið vanhæfur til töku hennar þar semhann hafi verið undirmaður Helga Magnúsar Gunnarssonar vararíkissaksóknara, semhafi komið að rannsókn málsins með mjög sérstökum hætti og því verið vanhæfurtil meðferðar málsins. Við munnlegan flutning málsins var því einnig hreyft afhálfu stefnanda að embætti stefnda hefði í heild sinni verið vanhæft tilmeðferðar málsins þar sem téður Helgi Magnús hefði verið yfirmaður þess aukþess sem fyrrverandi ríkissaksóknari hefði komið að rannsókn málsins. Hefði þvíborið að setja ríkissaksóknara til meðferðar máls stefnanda. Með hliðsjón afúrlausn málsins er ekki ástæða til að rekja nánar málsástæður og lagarökstefnanda um þetta atriði.Helstu málsástæður og lagarök stefnda Viðmunnlegan flutning málsins taldi stefndi það hafa þýðingu fyrir málatilbúnaðsinn að ákvörðun stefnda væri þess eðlis að hún sætti ekki endurskoðun dómstólasamkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála ogdómaframkvæmd. Í öllu falli væri hér um að ræða þá aðstöðu að endurskoðunarvalddómstóla væri takmarkað. Ákvörðun stefnda væri endanleg og yrði ekki borinundir dómstóla. Væri það ákæruvaldið sem færi með endanlega ákvörðun um þaðhvort af rannsókn eða saksókn yrði og gæti það ekki átt undir dómstóla aðendurskoða þá ákvörðun. Aðþví er varðar lagagrundvöll ákvörðunar stefnda er byggt á sömu ástæðum ogfærðar eru fram í áðurlýstri ákvörðun stefnda. Stefnda sé heimilt samkvæmt 1.málslið 4. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 að vísa kæru um brot frá ef ekki þykjaefni til að hefja rannsókn út af henni. Stefndi vísar til þess að ákæruvaldiðhafi metið það svo í máli stefnanda að umræddar reglur nr. 1130/2008 hefðu ekkiverið fullnægjandi refsiheimild þar sem skort hefði samþykki ráðherra. Afstaðastefnda, sem um sé deilt í málinu, hafi byggt á því að refsiábyrgð brota gegn148. gr. almennra hegningarlaga komi því aðeins til álita að uppfyllt séuhlutlæg og huglæg refsiskilyrði. Hafi stefndi talið að þar sem reglurnarfyrrnefndu væru ekki gild refsiheimild vegna þeirrar háttsemi sem stefnanda vargefin að sök yrði að leggja til grundvallar að háttsemin hefði verið honumrefsilaus. Væri því ekki uppfyllt hlutrænt skilyrði refsingar í ljósi 148. gr.almennra hegningarlaga. Hafi því ekki komið til álita að hefja rannsókn á brotisem kæra stefnanda tók til. Stefndi vísar einnig til þess að hann hafi að eiginfrumkvæði tekið til sérstakrar athugunar hvort til greina kæmi að hefjarannsókn á ætluðu broti gegn 141. gr. eða 146. gr. almennra hegningarlaga. Stefndibyggir á því að framangreindar ástæður hafi réttilega og að lögum leitt tilþess að staðfesta hafi borið ákvörðun lögreglustjóra um að vísa kærunni frá.Lögreglu hafi því ekki verið skylt að hefja rannsókn eða stefnda að mæla fyrirum hana á grundvelli 52. gr. laga nr. 88/2008. Hin ætluðu brot sæti ákæru ogrannsókn ef skilyrði eru til. Ákvæði 70. gr. stjórnarskrárinnar eða 6. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, tryggi ekki rétt stefnandatil að knýja á um rannsókn ef ákæruvaldið telur ekki skilyrði til. Hafnarstefndi því einnig að önnur tilvitnuð ákvæði stjórnarskrár og sáttmálans ístefnu styðji kröfur stefnanda. Stefndihafnar því að Daði Kristjánsson saksóknari hafi verið vanhæfur til meðferðarmálsins hjá stefnda. Því er sérstaklega mótmælt að ákvörðunin hafi verið tekiní skjóli Helga Magnúsar Gunnarssonar vararíkissaksóknara sem komið hafi aðrannsókn á fyrri stigum enda hafi skipaður ríkissaksóknari verið við störf áumræddum tíma og vararíkissaksóknari aldrei sinnt starfi sem staðgengillhennar. Við munnlegan flutning málsins hafi sjónarmiðum stefnda um vanhæfiembættis stefnda einnig verið mótmælt sem nýrri málsástæðu sem auk þess skortiheimild í íslenskum lögum. Með hliðsjón af úrlausn málsins þykir ekki ástæðatil þess að reifa frekar málsástæður og lagarök stefnda um ætlað vanhæfi þesssaksóknara sem fór með málið á vegum stefnda og hugsanlegt ógildiákvörðunarinnar á þeim grundvelli.Niðurstaða Í máli þessu krefst stefnandi ógildingar þeirrar ákvörðunarstefnda, sem tekin var á grundvelli 6. mgr. 52. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála með síðari breytingum, að staðfesta ákvörðun lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu 11. nóvember 2016 um að hefja ekki sakamálarannsókn ítilefni af kæru stefnanda 14. október það ár. Krafa stefnanda beinist þannig aðákvörðun stefnda, sem er stjórnvald í skilningi 2. gr. stjórnarskrárlýðveldisins nr. 33/1944, í stjórnsýslumáli sem hann var aðili að. Þótt stefndinjóti sjálfstæðis gagnvart öðrum þáttum framkvæmdavalds og fari með endanlegtákvörðunarvald um tiltekin efni, sem stjórnvald, er honum ekki faliðfullnaðarúrskurðarvald eða ákvarðanir hans undanskildar lögsögu dómstóla meðlögum. Hvað sem líður svigrúmi stefnda til mats við meðferð valdheimilda sinna,meðal annars um það hvort hefja skuli lögreglurannsókn vegna gruns um aðrefsivert brot hafi verið framið, verður ályktun um fullnaðarúrskurðarvald ekkiheldur leidd af stöðu stefnda, eðli téðrar ákvörðunar eða ólögfestumsjónarmiðum. Fer dómurinn því með úrskurðarvald samkvæmt 2. gr.stjórnarskrárinnar, sbr. einnig 60. og 72. gr. stjórnarskrárinnar, um það hvortstefndi hafi farið að lögum við ákvörðun sína og hvort slíkir annmarkar séu á ákvörðuninni,að formi eða efni til, að leiði til ógildis hennar, svo sem á er byggt afstefnanda. AÁkvörðunum hefja rannsókn á ætlaðri refsiverðri háttsemi er í höndum lögreglu, enríkissaksóknari getur þó gefið lögreglu fyrirmæli um að hefja rannsókn, svo ogum nánari framkvæmd rannsóknar, sbr. 1. og 2. mgr. 52. gr., sbr. 10. gr. laganr. 47/2015, og 3. mgr. 21. gr. laga nr. 88/2008. Ákvörðun um rannsókn er aðjafnaði án tillits til þess hvort kæra hefur borist lögreglu og tekur lögreglaákvörðun um rannsókn án þess að gefa þeim sem í hlut á kost á að tjá sig um þáákvörðun. Af ákvæðum laga nr. 88/2008, svo og eðli málsins, verður dregin súályktun að ákvörðun um rannsókn sakamáls sé ekki einungis háð mati lögreglu ástaðreyndum og túlkun refsilaga heldur einnig ýmsum öðrum atriðum, jafnvelefnahagslegum og félagslegum þáttum. Það er ekki í valdi dómsins að takaákvörðun um lögreglurannsókn eða mæla fyrir um skyldu stjórnvalda til aðhefjast handa við slíka rannsókn. Svo sem áður greinir er það hins vegardómsins að skera úr um hvort stefndi hafi gætt réttra laga við meðferð málsstefnanda og ákvörðun í því, þ.á m. hvort sú túlkun refsilaga sem stefndireisir niðurstöðu sína á sé tæk. Því er áður lýst að hin umdeildaákvörðun stefnda var grundvölluð á því að stefnandi hefði ekki verið sakaður umrefsiverða háttsemi með fyrrgreindri tilkynningu Seðlabanka Íslands tilFjármálaeftirlitsins 11. nóvember 2009 þar sem reglur nr. 1130/2008 umgjaldeyrismál hefðu ekki falið í sér fullnægjandi refsiheimild. Væri því ekkifullnægt því hlutræna skilyrði 148. gr. hegningarlaga að með tilkynningunni,eða öðrum athöfnum og athafnaleysi bankans í framhaldi tilkynningarinnar, hefðistefndi verið sakaður um refsiverðan verknað. Var ákvörðun lögreglustjóra 11.nóvember 2016 staðfest með „þessum athugasemdum“ án þess að tekin væri rökstuddafstaða til efnislegs rökstuðnings lögreglustjóra fyrir því að hafna kærustefnanda.BMeð148. gr. hegningarlaga er lögð refsing við því að koma því til leiðar, meðrangri kæru, röngum framburði, rangfærslu eða undanskoti gagna, öflun falsgagnaeða á annan hátt, að saklaus maður verði sakaður um eða dæmdur fyrirrefsiverðan verknað. Samkvæmt framangreindu getur ekki farið á milli mála aðnægilegt er til fullframningar brots samkvæmt 148. gr. hegningarlaga að maðurkomi því til leiðar að saklaus maður sé sakaður um brot án þess að ásetningurþurfi að vera til þess að hann verði dæmdur fyrir refsiverðan verknað afdómstólum. Er enn fremur ljóst að ásökun um refsiverðan verknað, án tillits tilendanlegrar niðurstöðu málsins, kann að vera íþyngjandi fyrir saklausan mannmeð margvíslegum hætti, auk þess sem augljósir almannahagsmunir standa til þessað handhafar rannsóknar- og ákæruvalds saki ekki menn um refsiverðan verknaðgegn betri vitund. Að mati dómsins verðurtilkynning Seðlabanka Íslands 11. nóvember 2009 ekki skilin á aðra leið en þáað háttsemi stefnanda sé þar talin varða við refsilög, meðal annarsáðurgreindar reglur nr. 1130/2008. Svo sem áður greinir leiddi tilkynningin tillögreglurannsóknar og að lokum til þess að sérstakur saksóknari gaf út ákæru22. mars 2013 vegna ætlaðra brota stefnanda og þriggja annarra nafngreindramanna, meðal annars gegn reglum nr. 1130/2008. Seðlabanki Íslands var á þeimtíma sem hér um ræðir það stjórnvald sem fór með framkvæmd og frumeftirlit lagaum gjaldeyrismál og reglna sem settar höfðu verið samkvæmt þeim lögum. Eðlimálsins samkvæmt hlaut því í téðri tilkynningu bankans að felast ásökun umrefsiverðan verknað stefnanda í skilningi 148. gr. hegningarlaga, hverjar svosem endanlegar lyktir málsins kynnu að verða, eftir atvikum fyrir dómstólum.Myndi það þar af leiðandi ekki hagga fullframningu brots, að fullnægðumhuglægum refsiskilyrðum, þótt hlutaðeigandi starfsmenn hefðu haft vitneskju umað þær refsiheimildir sem vísað var til væru ógildar og líklegt væri að málinukynni að endingu að lykta með sýknu fyrir dómstólum. Á þetta því frekar við aðumrædd tilkynning Seðlabanka Íslands leiddi til ýmissa þvingunarráðstafana ogþess að formleg ákæra var gefin út gegn stefnanda og stefnandi því í reyndsaksóttur fyrir brot gegn téðum reglum. CSamkvæmtframangreindu er það álit dómsins að sú skýring á 148. gr. hegningarlaga semstefndi reisti ákvörðun sína á fái ekki samræmst lögum. Líkt og áður greinirverður því ekki fundinn nægilegur staður að ákvörðun stefnda hafi einnig veriðá því reist að ekki væru fyrir hendi nægilegar vísbendingar um að starfsmennSeðlabanka Íslands hefðu af ásetningi skýrt ranglega frá atvikum í málistefnanda í því skyni að hann yrði sakaður eða dæmdur saklaus fyrir refsiverðanverknað, sbr. hins vegar rökstuðning lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu íákvörðun embættisins 11. nóvember 2016. Þvert á móti verður ekki önnur ályktundregin af ákvörðun stefnda en að endurskoðun á þessu mati lögreglunnar hafiverið talin óþörf. Að öllu þessu virtu eruannmarkar á lagalegum grundvelli ákvörðunar stefnda svo verulegir að ekkiverður hjá því komist að fella hana úr gildi að kröfu stefnanda, svo sem nánargreinir í dómsorði. Það athugast að með þeirri niðurstöðu er engin afstaðatekin til gildis ákvörðunar lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 11. nóvember2016, sem ekki er til úrlausnar í málinu. Eftir úrslitummálsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt 1.mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem þykir hæfilegaákveðinn 1.000.000 króna að teknu tilliti til virðisaukaskatts ogfrávísunarþáttar málsins. Af hálfu stefnanda flutti málið Eva Halldórsdóttirlögmaður. Af hálfu stefnanda flutti málið Einar KarlHallvarðsson lögmaður. Skúli Magnússon héraðsdómari kveður upp dóm þennan.DÓMSORÐ:Ákvörðun stefnda, ríkissaksóknara, 21. febrúar 2017 í máli nr. 300-2016-127 er felld úr gildi.Stefndi, ríkissaksóknari,greiði stefnanda, Gísla Reynissyni, 1.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 241/1999
Kærumál Kæruheimild Frávísun frá Hæstarétti
Talið var að F, B, J og L brysti heimild til kæru ákvörðunar héraðsdómara um að fella niður kröfu þeirra um málskostnaðartryggingu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júní 1999, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærð er ákvörðun Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 1999 um að fella niður kröfu sóknaraðila um málskostnaðartryggingu í máli varnaraðila á hendur þeim. Um kæruheimild vísa sóknaraðilar til o. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þeir krefjast þess aðallega að hinni kærðu ákvörðun verði breytt þannig að varnaraðila verði gert að setja málskostnaðartryggingu, en til vara að málinu verði vísað heim til löglegrar meðferðar. Þeir krefjast einnig kærumálskostnaðar, en þó því aðeins að tekið sé til varna fyrir Hæstarétti af hálfu varnaraðila. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt gögnum málsins þingfesti varnaraðili málið 20. maí 1999. Var þá sótt þing af hálfu sóknaraðila og krafist að varnaraðila yrði gert að setja málskostnaðartryggingu. Héraðsdómari frestaði málinu til þinghalds 28. sama mánaðar til þess að aðilar fengju kost á að tjá sig frekar um kröfuna. Við þá fyrirtöku málsins var ekki mætt af hálfu sóknaraðila. Ákvað héraðsdómari þá að krafa sóknaraðila um málskostnaðartryggingu væri fallin niður og frestaði málinu til reglulegs dómþings 1. júní 1999. Samkvæmt 143. gr. laga nr. 91/1991 geta ákvarðanir héraðsdóms um atriði varðandi rekstur einkamáls aldrei sætt kæru til Hæstaréttar, heldur eingöngu úrskurðir um ákveðin efni, sem þar eru tæmandi talin. Brestur þannig heimild til kæru og verður málinu því vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 110/2006
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Lögreglustjórinn í Reykjavík hefur krafist þess X, [kt. og heimilisfang], verði gert að sæta áfram gæslu­varðhaldi allt til fimmtudagsins 2. mars 2006, klukkan 16:00.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. febrúar 2006, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 24. febrúar 2006, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 2. mars 2006 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og látið verði við það sitja að varnaraðila verði gert að sæta farbanni í stað gæsluvarðhalds. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 280/2003
Umhverfisáhrif Stjórnsýsla Vanhæfi Rannsóknarregla Andmælaréttur Gjafsókn
Í úrskurði sínum 1. ágúst 2001 um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar lagðist Skipulagsstofnun gegn framkvæmdinni. L kærði úrskurðinn til umhverfisráðherra og krafðist þess að honum yrði hnekkt. Allmargir aðrir kærðu úrskurðinn ýmist til að fá honum hnekkt eða til að fá hann staðfestan og voru áfrýjendur meðal þeirra síðarnefndu. Í úrskurði 20. desember 2001 féllst umhverfisráðherra á að L yrði heimilað að reisa umrædda virkjun með nánar tilgreindum skilyrðum og freistuðu áfrýjendur þess í málinu að fá úrskurðinum hnekkt. Byggðu þeir meðal annars á sjónarmiðum um vanhæfi umhverfisráðherra og að málsmeðferð ráðherrans hafi falið í sér nýja efnisumfjöllun á kærustigi sem hafi verið andstæð lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Hafi ekki verið fjallað um efnahagslegan ávinning af framkvæmdinni, upplýsingar hafi verið ófullnægjandi, forsendur úrskurðarins hafi varðað atriði sem ekki hafi komið til umfjöllunar Skipulagsstofnunar, framkvæmdaáform L verið ný og breytt á kærustigi og ný skilyrði hafi verið matsskyld. Talið var að markmið laga um mat á umhverfisáhrifum væri meðal annars að stuðla að því að áður en ráðist væri í framkvæmdir sem kunni að hafa í för með sér umtalsverð áhrif á umhverfið lægju fyrir upplýsingar og könnun á þeim áhrifum og að almenningi væru kynntar þær upplýsingar og gefinn kostur á að tjá sig um þær. Yfirlýst markmið laganna væri hins vegar ekki að banna almennt slíkar framkvæmdir. Ekki var fallist á að umhverfisráðherra hafi verið vanhæfur til að úrskurða í málinu. Einnig var talið að umhverfisráðherra hafi verið bundinn af rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og því haft rúma heimild til að koma að nýjum gögnum til að málið væri nægilega upplýst og að það væri lagfært sem úrskeiðis hafði farið hjá lægra stjórnvaldi. Taldist ráðherrann hafa nokkurt svigrúm við mat sitt og að ekki hefði verið sýnt fram á að slíkir annmarkar hafi verið á málsmeðferð ráðherrans að ómerkingu varðaði eða að úrskurður hans hafi verið reistur á ólögmætum sjónarmiðum. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu áfrýjenda um ómerkingu úrskurðarins.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Garðar Gíslason, Guðrún Erlendsdóttir, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 16. júlí 2003 og krefjast þess að úrskurður umhverfisráðherra 20. desember 2001 vegna mats á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar allt að 750 MW verði ómerktur. Þeir krefjast og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar áfrýjendanna Guðmundar Páls Ólafssonar og Ólafs S. Andréssonar, sem þeim hefur verið veitt á báðum dómstigum. Stefndu krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Fjarðarbyggð og Austur-Héraði hefur verið stefnt til réttargæslu. I. Með lögum nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum er að því stefnt í fyrsta lagi að tryggja að áður en leyfi er veitt fyrir framkvæmd, sem kunni vegna staðsetningar, starfsemi sem henni fylgi, eðlis eða umfangs að hafa í för með sér umtalsverð áhrif á umhverfið, hafi farið fram mat á þeim áhrifum. Í öðru lagi að stuðla að samvinnu þeirra sem hafi hagsmuna að gæta eða láti sig málið varða og í þriðja lagi að kynna fyrir almenningi umtalsverð umhverfisáhrif framkvæmdar og fyrirhugaðar mótvægisaðgerðir vegna þeirra þannig að almenningur fái komið að athugasemdum og upplýsingum áður en úrskurður um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar er kveðinn upp, sbr. 1. gr. laganna. Yfirlýst markmið laganna er því ekki að banna almennt framkvæmdir vegna umhverfisáhrifa. Umhverfisráðherra er falin yfirstjórn þeirra mála sem lögin taka til og Skipulagsstofnun skal vera honum til ráðgjafar, annast eftirlit með framkvæmd laganna og veita leiðbeiningar samkvæmt þeim og úrskurða um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar, sbr. 4. gr. laganna. Um málsmeðferð vegna matsskyldra framkvæmda segir í 8. gr. – 13. gr. laganna. Fyrst gerir framkvæmdaraðili tillögu að matsáætlun til Skipulagsstofnunar og kynnir hana umsagnaraðilum og almenningi og hefur um það samráð við stofnunina. Stofnunin fær umsögn leyfisveitenda og eftir atvikum annarra aðila og tekur síðan ákvörðun um að fallast á tillöguna eða ekki. Sé ekki fallist á tillöguna skal stofnunin rökstyðja ákvörðun sína, gera grein fyrir því hverju hún telur ábótavant og leiðbeina framkvæmdaraðila um frekari vinnslu tillögunnar. Að lokinni þessari málsmeðferð ber framkvæmdaraðila að gera skýrslu um mat á umhverfisáhrifum hinnar fyrirhuguðu framkvæmdar. Um matsskýrsluna segir í 9. gr. laganna. Skipulagsstofnun athugar skýrsluna, kynnir hana og leitar umsagna, sem hún kynnir framkvæmdaraðila, eftir ákvæðum 10. gr. laganna. Að svo búnu leggur stofnunin mat á umhverfisáhrif framkvæmdarinnar með úrskurði samkvæmt ákvæðum 11. gr. Segir þar að stofnunin skuli kveða upp rökstuddan úrskurð um mat á umhverfisáhrifum á grundvelli fyrirliggjandi gagna og þar skuli tekin ákvörðun um hvort fallist sé á viðkomandi framkvæmd, með eða án skilyrða, eða lagst sé gegn framkvæmdinni vegna umtalsverðra umhverfisáhrifa. Um aðrar niðurstöður er þar ekki að ræða. Samkvæmt 3. mgr. 12. gr. má kæra úrskurðinn til umhverfisráðherra, en um úrskurð hans segir í 13. gr. laganna. Um úrskurð ráðherra gilda ákvæði 11. gr. eftir því sem við á og skal ráðherra leita umsagnar Skipulagsstofnunar, framkvæmdaraðila, leyfisveitenda og annarra aðila eftir því sem við á. Í 16. gr. laganna er fjallað um leyfi til framkvæmda. Segir þar að óheimilt sé að gefa út leyfi fyrir matsskyldri framkvæmd fyrr en úrskurður um mat á umhverfisáhrifum liggur fyrir og skal leyfisveitandi taka tillit til hans. II. Dómkrafa áfrýjenda lýtur sem fyrr segir að því að fá ómerktan úrskurð umhverfisráðherra 20. desember 2001, en með honum felldi ráðherra úr gildi úrskurð Skipulagsstofnunar 1. ágúst sama ár um mat á umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar Kárahnjúkavirkjunar og féllst á að stefndu Landsvirkjun yrði heimilað að reisa þá virkjun með nánar tilteknum skilyrðum. Í framhaldi af þessu voru samþykkt á Alþingi lög nr. 38/2002 um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár í Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar, sbr. 10. gr. þágildandi orkulaga nr. 58/1967 með áorðnum breytingum, en með fyrrnefndu lögunum var stefndu Landsvirkjun heimilað að reisa og reka vatnsaflsvirkjun í Fljótsdal með allt að 750 MW afli. Að þessu gerðu veitti iðnaðarráðherra virkjunarleyfi 2. september 2002. Munu loks hlutaðeigandi sveitarstjórnir hafa veitt framkvæmdarleyfi 2. febrúar 2003. Í héraðsdómi er ýtarlega greint frá málavöxtum. Kröfu sína reisa áfrýjendur á sömu málsástæðum og lagarökum sem í héraði. Í héraðsdómi er skýrlega fjallað um allar málsástæður áfrýjenda. Aðild þeirra að málinu er ekki ágreiningsefni, en ljóst er að hún er hvorki reist á persónulegum né fjárhagslegum hagsmunum þeirra. Í málflutningi sínum fyrir Hæstarétti hafa áfrýjendur meðal annars stutt málsástæðu sína um vanhæfi umhverfisráðherra til að kveða upp úrskurð í málinu við það að ráðherrann hafi með ummælum sínum í viðtali í Ríkisútvarpinu 28. janúar 2000 tekið skýra afstöðu til málsins áður en það kom til úrskurðar hans. Þegar þessi ummæli ráðherrans eru skoðuð á framlögðu ljósvakahandriti kemur í ljós að þar svarar ráðherrann spurningum útvarpsmannsins um fyrirhugaða virkjun, sem fallið var frá og ekki er til umfjöllunar hér. Með þessari athugasemd og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða hans að umhverfisráðherra hafi ekki verið vanhæfur til þess að kveða upp úrskurðinn 20. desember 2001. Áfrýjendur bera fram málsástæður sem lúta að málsmeðferð umhverfisráðherra og nýrri efnisumfjöllun á kærustigi, sem þeir telja andstæða lögum nr. 106/2000. Þar komi til að ekki hafi verið fjallað um efnahagslegan ávinning, upplýsingar hafi verið ófullnægjandi, forsendur úrskurðarins hafi varðað atriði sem ekki komu til umfjöllunar Skipulagsstofnunar, framkvæmdaráform Landsvirkjunar verið ný og breytt á kærustigi og ný skilyrði hafi verið matsskyld. Að réttu lagi hefði Skipulagsstofnun átt að kalla eftir þeim upplýsingum sem hún taldi þörf á og var málsmeðferð hennar því ófullnægjandi. Við meðferð málsins var umhverfisráðherra bundinn af rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og hafði rúma heimild til að koma að nýjum gögnum til þess að málið yrði nægilega upplýst og það væri lagfært sem úrskeiðis fór hjá lægra stjórnvaldi. Í mati sínu hafði hann og nokkurt svigrúm. Hefur ekki verið sýnt fram á að slíkir annmarkar hafi verið á málsmeðferð ráðherra að ómerkingu varði eða að úrskurður hans hafi verið reistur á ólögmætum sjónarmiðum. Að þessu athuguðu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest með vísan til forsendna hans. Rétt er að hver aðila beri sinn málskostnað fyrir Hæstarétti. Gjafsóknarkostnaður áfrýjendanna Guðmundar Páls og Ólafs greiðist úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra. Við þá ákvörðun er til þess litið að gjafsókn nær aðeins til tveggja af fjórum áfrýjendum. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaðar áfrýjendanna Guðmundar Páls Ólafssonar og Ólafs S. Andréssonar greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns þeirra, 700.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 21. maí 2003. Mál þetta var höfðað 20. september 2002, þingfest 3. október sama ár og dómtekið 4. apríl 2003. Málið er rekið sem flýtimeðferðarmál. Stefnendur eru Atli Gíslason, [kt.], Birkimel 6, Reykjavík, Guðmundur Páll Ólafsson, [kt.], Neskinn 1, Stykkishólmi, Náttúruverndarsamtök Íslands, [kt.], Þverholti 15, Reykjavík og Ólafur S. Andrésson, [kt.], Þverási 21, Reykjavík. Stefndu eru íslenska ríkið og Landsvirkjun en til réttargæslu er stefnt sveitarfélögunum Fjarðabyggð og Austur-Héraði. Fjármálaráðherra og umhverfisráðherra er stefnt til fyrirsvars fyrir íslenska ríkið Dómkröfur stefnenda eru þær að úrskurður umhverfisráðherra, dagsettur 20. desember 2001, um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar allt að 750 MW, verði ómerktur. Einnig að stefndu verði, hver sem úrslit málsins verða, dæmdir til þess að greiða stefnendum málskostnað og gagnvart Guðmundi Páli Ólafssyni og Ólafi S. Andréssyni eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Á hendur réttargæslustefndu eru engar kröfur gerðar. Stefndu krefjast sýknu af öllum dómkröfum stefnenda og málskostnaðar úr þeirra hendi. Réttargæslustefndu krefjast þess að þeim, hvorum um sig, verði dæmdur málskostnaður óskipt úr hendi stefnenda. Stefnendur gerðu upphaflega þá aðalkröfu í málinu að stefndu yrði með dómi gert að leggja skýrslu Landsvirkjunar, dagsetta 20. apríl 2001, um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar allt að 750 MW, að nýju undir athugun og úrskurð Skipulagsstofnunar samkvæmt 9., 10. og 11. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum. Þessari kröfu var vísað frá dómi með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur 20. desember 2002, sem staðfestur var að þessu leyti með dómi Hæstaréttar 17. febrúar 2003 í málinu nr. 568/2002. Í fyrrnefndum úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur var varakröfu stefnenda einnig vísað frá dómi en með fyrrnefndum dómi Hæstaréttar var úrskurðurinn felldur úr gildi hvað þá kröfu varðaði og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið að því leyti til efnismeðferðar. Sú varakrafa er nú aðalkrafa stefnenda. Með bréfi, dagsettu 14. júlí 200, barst Skipulagsstofnun tillaga framkvæmdaraðila, stefnda Landsvirkjunar, að áætlun um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar, allt að 750 MW. Eftir að Skipulagsstofnun hafði yfirfarið tillöguna og þær umsagnir og athugasemdir sem borist höfðu, í samræmi við 8. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, féllst stofnunin 16. ágúst 2000 á tillögu framkvæmdaraðila að matsáætlun. Í bréfinu voru gerðar ýmsar athugasemdir við tillöguna en í niðurstöðu sagði meðal annars: „Í tillögu Landsvirkjunar að matsáætlun er framkvæmdinni lýst með nokkuð almennum hætti. Þannig liggja þar ekki fyrir upplýsingar um alla megin framkvæmdaþætti. Einnig er farið nokkuð almennum orðum um hvernig staðið verði að mati á umhverfisáhrifum einstakra framkvæmdaþátta. Þannig liggur ekki fyrir í öllum tilvikum hvernig staðið verði að matinu, s.s. um gagnasöfnun, árstíma og tímalengd rannsókna, aðferðir við mat á áhrifum og hvernig fyrirhugað er að setja niðurstöður matsins fram í matsskýrslu. Í heild virðist þó hin almenna lýsing sem fram kemur í tillögu framkvæmdaraðila ná til allra helstu þátta sem taka þarf á í mati á umhverfisáhrifum." Skipulagsstofnun gerði fyrirvara um nánari skoðun einstakra þátta matsins annaðhvort þegar framkvæmdin yrði tilkynnt til athugunar, samkvæmt 10. gr. laga nr. 106/2000 og eftir atvikum kröfu um frekari gögn þá, sbr. 4. mgr. 8. gr., eða við framlagningu ítarlegri tillagna að áætlun um framkvæmdir í heild eða tiltekna þætti. Í framhaldi af samþykki Skipulagsstofnunar á tillögu að matsáætlun óskaði stefndi Landsvirkjun eftir fundi til þess að fá nánari skýringar á vissum atriðum og var sá fundur haldinn 29. ágúst 2000. Landsvirkjun sendi Skipulagsstofnun til skoðunar drög að matsskýrslu um umhverfisáhrif Kárahnjúkavirkjunar 23. febrúar 2001. Skipulagsstofnun setti af því tilefni saman minnisblað, dagsett 20. mars 2001, og gerði ýmsar athugasemdir við drögin, veitti leiðbeiningar og gerði tillögur að úrbótum. Landsvirkjun lagði fram matsskýrslu til Skipulagsstofnunar 20. apríl 2001 um umhverfisáhrif Kárahnjúkavirkjunar, allt að 750 MW í tveimur áföngum, ásamt 26 viðaukum og 43 sérfræðiskýrslum. Skipulagsstofnun sendi Landsvirkjun bréf, dagsett 30. apríl 2001, þar sem móttaka matskýrslunnar og fleiri gagna var staðfest. Í bréfinu kom fram að vegna þess knappa tíma sem stofnunin hefði samkvæmt lögum til að yfirfara matsskýrslur eftir tilkynningu og þess hve umfangsmikil framkvæmdin við Kárahnúka væri, hefði stofnuninni ekki verið kleift að gera tæmandi úttekt á því hvort matsskýrslan uppfyllti kröfur matsáætlunar og reglugerðar varðandi alla þætti framkvæmdarinnar. Skipulagsstofnun hefði engu að síður tekið matsskýrsluna til umfjöllunar, samkvæmt 10. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum, og myndi auglýsa matsskýrslu framkvæmdaraðila föstudaginn 4. maí 2001 en áskildi sér rétt til að leita frekari upplýsinga frá framkvæmdaraðila ef í ljós kæmi við umfjöllun málsins að upplýsingar skorti um tiltekna þætti. Þá kom fram að Skipulagsstofnun myndi í samráði við Landsvirkjun leita sérfræðiálits á framlögðum gögnum af hálfu framkvæmdaraðila varðandi marga af helstu þáttum matsins. Skipulagsstofnun auglýsti matsskýrsluna 4. maí 2001 og var öllum gefinn kostur á að gera athugasemdir við hana í samræmi við 10. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000. Alls bárust 362 athugasemdir einstaklinga, félagasamtaka, fyrirtækja og stofnana á kynningartímanum, þar á meðal frá stefnendum. Þá bárust 10 athugasemdir eftir lok kynningartímans. Leitað var eftir alls 20 umsögnum ráðuneyta, stofnana og sveitarfélaga og 5 sérfræðiálita stofnana og einstaklinga. Landsvirkjun sendi Skipulagsstofnun viðamiklar viðbótarupplýsingar á tímabilinu 7. júní til 13. júlí 2001, þar á meðal svör við umsögnum sem Skipulagsstofnun hafði leitað eftir og svör við athugasemdum almennings og fleiri. Með úrskurði Skipulagsstofnunar frá 1. ágúst 2001 var lagst gegn Kárahnjúkavirkjun allt að 750 MW. Í niðurstöðu segir meðal annars: Kærufrestur til umhverfisráðuneytisins var ákveðinn til 5. september 2001. Ráðuneytinu bárust 122 kærur vegna úrskurðarins, þar á meðal frá stefnendum, stefnda Landsvirkjun og réttargæslustefndu. Af þeim kröfðust 115 kærendur þess að úrskurður Skipulagsstofnunar yrði felldur úr gildi og fyrirhuguð framkvæmd leyfð en 7, þar á meðal stefnendur, kröfðust þess að úrskurðurinn yrði staðfestur. Þá gerðu stefnendurnir, Atli Gíslason, Guðmundur Páll Ólafsson og Náttúruverndarsamtök Íslands, kröfu um að umhverfisráðherra, Siv Friðleifsdóttir, viki sæti í málinu. Umhverfisráðuneytinu barst kæra stefnda Landsvirkjunar 4. september 2001. Kæran var í tveimur hlutum. Annars vegar rökstudd kæra ásamt fylgigögnum og hins vegar greinargerð um efnislega þætti umhverfismatsins ásamt 21 minnisblaði Landsvirkjunar og ýmissa ráðgjafaraðila, þar sem nánari grein var gerð fyrir ýmsum þáttum umhverfismatsins í ljósi úrskurðar Skipulagsstofnunar. Í minnisblöðunum var gerð ítarlegri grein fyrir virkjunaráformum, umhverfisáhrifum og mótvægisaðgerðum. Í kærunni var boðað að frekari gögn varðandi kæruna yrðu send ráðuneytinu fyrir 1. október 2001. Umhverfisráðuneytið tilkynnti Landsvirkjun, með bréfi 14. september 2001, að það myndi á grundvelli rannsóknarreglunnar í 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. 1. mgr. 30. gr. þeirra og 3. mgr. 12. gr. laga nr. 106/2000, taka til skoðunar öll þau gögn sem fylgt hafi kærunni, sem hefðu að geyma nýjar upplýsingar og hefðu þýðingu við úrlausn málsins. Þá hefði ráðuneytið ákveðið að gefa almenningi kost á að kynna sér umrædd gögn og koma athugasemdum sínum á framfæri áður en leyst yrði úr kærumálinu. Af þeim ástæðum væri lögð áhersla á að frekari gögn sem Landsvirkjun hefði boðað yrðu lögð fram eigi síðar en 1. október 2001. Landsvirkjun tilkynnti umhverfisráðuneytinu, með bréfi 19. september 2001, að boðuð viðbótargögn yrðu ekki tilbúin 1. október en myndu berast ráðuneytinu í síðasta lagi 12. október 2001. Umhverfisráðuneytið auglýsti 3. október 2001 í Morgunblaðinu, Dagskránni og á heimasíðu ráðuneytisins, en í Lögbirtingarblaðinu 5. október, að sá hluti kæru Landsvirkjunar sem hefði að geyma ný gögn lægi frammi til kynningar á bókasafni Héraðsbúa á Egilsstöðum og í Þjóðarbókhlöðunni frá 3. október til 2. nóvember 2001. Einnig væri greinargerðin aðgengileg á heimasíðu ráðuneytisins á PDF-formi, annars vegar formáli greinargerðar og hins vegar minnisblöð í greinargerð. Jafnframt var kynnt að tiltekin ný gögn bærust frá Landsvirkjun fyrir 12. október og að þau yrðu lögð fram til kynningar þegar þau bærust. Í auglýsingunni var öllum gefinn kostur á að kynna sér framangreind gögn og koma athugasemdum sínum á framfæri til ráðuneytisins eigi síðar en 2. nóvember 2001. Á heimasíðu ráðuneytisins var auk þess aðgengileg á PDF-formi stjórnsýslukæra Landsvirkjunar dagsett 4. september 2001 og bréf til umhverfisráðherra með kærunni. Þá var auglýst með sama hætti 15. október 2001 og á heimasíðu ráðuneytisins að tilgreind viðbótargögn hefðu borist frá Landsvirkjun og að þau lægju frammi á fyrrgreindum stöðum en væru einnig aðgengileg á FDF-formi. Ítrekað var að öllum væri gefinn kostur á að kynna sér framangreind gögn og koma athugasemdum sínum á framfæri til ráðuneytisins eigi síðar en 2. nóvember 2001. Umhverfisráðuneytið sendi fram komnar kærur til umsagnar sveitarfélaganna Austur-Héraðs, Fellahrepps, Fljótsdalshrepps og Norður-Héraðs og einnig iðnaðar- og viðskiptaráðuneytisins, Skipulagsstofnunar og Landsvirkjunar með bréfum 14. september 2001 og veitti þeim frest til umsagnar til 22. október 2002 en sá frestur var síðar framlengdur til 26. október. Með bréfum 14. september var fjölmörgum öðrum aðilum gefinn kostur á að tjá sig um þau gögn Landsvirkjunar sem höfðu að geyma nýjar upplýsingar. Eftirfarandi aðilar sendu umhverfisráðuneytinu umsagnir: - Fellahreppur, 2. nóvember 2001. - Fljótsdalshreppur, 2. nóvember 2001. - Norður-Hérað, 26. október 2001. - Iðnaðar- og viðskiptaráðuneytið, 26. október 2001. - Lögmenn Höfðabakka 9 vegna Landsvirkjunar, 22. október 2001. - Skipulagsstofnun, 9. nóvember 2001. - Landsgræðsla ríkisins, 2. nóvember 2001. - Líffræðistofnun Háskóla Íslands, 25. október 2001. - Náttúruvernd ríkisins, 29. október 2001. - Náttúruverndarráð, 30. október 2001. - Náttúrufræðistofnun Íslands, 17. september 2001. - Orkustofnun, 17. október 2001. - Samvinnunefnd miðhálendisins, 22. október 2001. - Vegagerðin, 1. og 23. október 2001. - Veiðimálastjóri, 22. október 2001. - Veðurstofa Íslands, 25. október 2001. - Þjóðminjasafn Íslands, 13. desember 2001. Umsögn Skipulagsstofnunar var afar ítarleg og gagnrýni Landsvirkjunar og fleiri kærenda á úrskurð stofnunarinnar svarað. Hélt Skipulagsstofnun fast við fyrri niðurstöður sínar. Landsvirkjun sendi umhverfisráðuneytinu, með bréfi dagsettu 12. október 2001, viðbótargreinargerð um efnislega þætti ásamt nýjum gögnum, meðal annars skýrslu Hafrannsóknarstofnunar á áhrifum ferskvatnsrennslis til Héraðsflóa á strauma og ástand sjávar við Austfirði, skýrslu Náttúrufræðistofnunar Íslands um vistgerðir á ofanverðum Múla og Hraunum, minnisblað VST um grunnvatnsmælingar á Héraðssandi og í Fljótsdal og viðbótargögn meðal annars um haugsvæði á Teigsbjargi. Með bréfum umhverfisráðuneytisins, dagsettum 30. október 2001, voru þær umsagnir sem þá höfðu borist ráðuneytinu sendar kærendum og þeim boðið að gera athugasemdir. Þær umsagnir sem bárust síðar voru sendar kærendum 5. nóvember og loks var þeim send umsögn Skipulagsstofnunar 9. nóvember 2001. Ráðuneytinu bárust athugasemdir frá eftirtöldum kærendum: - stefnanda Atla Gíslasyni með bréfum 8. og 22. nóvember 2001. - stefnanda Guðmundi Páli Ólafssyni með bréfi 23. nóvember 2001. - stefnanda Náttúruverndarsamtökum Íslands með bréfum 9. og 23. nóvember 2001. - Finni Þór Birgissyni með bréfi 15. nóvember 2001. - Landslögum, f.h. Afls starfsgreinafélags Austurlands, með bréfi 5. nóvember 2001. - Landslögum, f.h. Fjarðarbyggðar, með bréfum 5. og 19. nóvember 2001. - Landslögum, f.h. Sambands sveitarfélaga í Austurlandskjördæmi, með bréfum 5. og 19. nóvember 2001. - Lögmönnum Höfðabakka, f.h. stefnda Landsvirkjunar, með bréfum 9. og 23. nóvember 2001. Athugasemdir bárust frá eftirfarandi 11 aðilum í tilefndi af framangreindri auglýsingu umhverfisráðuneytisins til almennings: - Ástu Þorleifsdóttur, með bréfi 2. nóvember 2001. - Fuglaverndarfélagi Íslands með bréfi með bréfi 2. nóvember 2001. - Stefnanda, Guðmundi Páli Ólafssyni, með bréfi 2. nóvember 2001. - Gunnari Guttormssyni, með bréfi 1. nóvember 2001. - Hjörleifi Guttormssyni, með bréfi 31. október 2001. - Kristínu Halldórsdóttur, með bréfi 1. nóvember 2001. - Landvernd, með bréfi 16. nóvember 2001. - Náttúruverndarsamtökum Austurlands, með bréfi 1. nóvember 2001. - Náttúrustofu Austurlands, með bréfi 4. október 2001. - Náttúruverndarsamtökum Íslands, með bréfi 1. nóvember 2001. - Samtökum um náttúruvernd á Austurlandi, með bréfi 1. nóvember 2001. Með bréfi, dagsettu 13. nóvember 2001, gaf umhverfisráðuneytið Landsvirkjun kost á að koma á framfæri athugasemdum sínum vegna þeirra athugasemda sem ráðuneytinu hefði borist. Umhverfisráðuneytið leitaði 12. nóvember 2001 álits Hafrannsóknarstofnunar á áhrifum setframburðar Jökulsár á Dal vegna Kárahnjúkavirkjunar á lífríki Húnaflóa og áhrif framkvæmdarinnar á seli og selalátur við Héraðsflóa og barst svar stofnunarinnar 23. nóvember 2001. Með bréfi, dagsettu 13. nóvember 2001, leitaði ráðuneytið eftir frekari afstöðu Skipulagsstofnunar varðandi það hvaða atriði stofnunin teldi að þyrfti að fá svör við varðandi áhrif af framrás Brúarjökuls í Hálslón. Svar Skipulagsstofnunar barst ráðuneytinu 15. nóvember 2001. Umhverfisráðuneytið sendi Landsvirkjun beiðni um frekari gögn, skýringar og upplýsingar um ýmis atriði varðandi framkvæmdaáform og forgangsröðun við fyllingu lóna með bréfum, dagsettum 13., 15. og 23. nóvember og svaraði Landsvirkjun með bréfum, dagsettum 19., 21. og 29. nóvember 2001. Ráðuneytið óskaði 12. nóvember 2001 eftir áliti Helga Jóhannessonar verkfræðings, Sigurðar Erlingssonar prófessors og Kristínar Svavarsdóttur plöntuvistfræðings á tillögum Landsvirkjunar um mótvægisaðgerðir vegna rofs og áfoks úr Hálslóni og um framkvæmd aurskolunar úr Ufsarlóni og mótvægisaðgerðir vegna hennar. Sérfræðingarnir skiluðu álitsgerð sinni 26. nóvember 2001. Þá leitaði ráðuneytið álits Gylfa Magnússonar dósents við Háskóla Íslands varðandi efnahagsleg og samfélagsleg áhrif Kárahnjúkavirkjunar og skilaði hann áliti sínu 29. nóvember 2001. Með bréfi ráðuneytisins, dagsettu 3. desember 2001, var óskað eftir upplýsingum frá Náttúrufræðistofnun Íslands, meðal annars um tegundir dýra og plantna sem ekki hefðu fundist áður á Íslandi, og er svar stofnunarinnar dagsett 10. desember 2001. Ráðuneytið sendi Skipulagsstofnun fyrirspurn vegna málsins 5. desember 2001 og fékk svar sama dag. Þá óskaði ráðuneytið eftir upplýsingum frá Landmótun um stærð Vatnajökulsvíðernisins 7. desember 2001 og fékk svar 11. desember 2001. Loks fékk ráðuneytið Írann D. Conor Skehan, sérfræðing í mati á umhverfisáhrifum til að veita ráðuneytinu ráðgjöf um vinnslu úrskurðarins. Með bréfi ráðuneytisins 4. október 2001 til stefnenda og fleiri var kröfu um að umhverfisráðherra viki sæti við meðferð málsins hafnað. Í bréfi ráðuneytisins kemur jafnframt fram að ráðuneytið hafi tilkynnt þeim aðilum sem kröfðust þess að úrskurður Skipulagsstofnunar yrði staðfestur án breytinga, að með hliðsjón af því að Landsvirkjun sem framkvæmdaraðili og margir fleiri hefðu kært úrskurð Skipulagsstofnunar og krafist þess að hann yrði felldur úr gildi, hefði ráðuneytið ákveðið að vísa kærum þessum ekki frá heldur taka þær til efnisúrlausnar. Umhverfisráðherra kvað upp úrskurð í kærumálinu 20. desember 2001, þar sem hinn kærði úrskurður Skipulagsstofnunar frá 1. ágúst 2001 var felldur úr gildi og fallist á hina fyrirhuguðu framkvæmd með skilyrðum í 20 liðum um takmarkanir á framkvæmdum, mótvægisaðgerðir, rannsóknir, vöktun og gerð viðbragðs- og aðgerðaráætlunar við neyðarástandi. Stefnendur höfðuðu mál fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur gegn íslenska ríkinu vegna sama ágreinings og er uppi í þessu máli með stefnu þingfestri 19. febrúar 2002. Málinu var vísað frá héraðsdómi með úrskurði 30. apríl 2002. Hæstiréttur staðfesti niðurstöðu héraðsdóms um frávísun málsins frá héraðsdómi með dómi 12. júní 2002, en með talsvert breyttum forsendum. Með lögum nr. 38/2002 um virkjun Jökulsár á Brú og Jökulsár á Fljótsdal og stækkun Kröfluvirkjunar, sem Alþingi samþykkti 8. apríl 2002, var stefnda Landsvirkjun veitt heimild til að reisa og reka vatnsaflsvirkjun í Fljótsdal, með allt að 750 MW afli, ásamt aðalorkuveitum, og virkja til þess vatnsföllin Jökulsá á Brú og Jökulsá á Fljótsdal. Iðnaðarráðherra veitti stefnda Landsvirkjun virkjunarleyfi fyrir allt að 750 MW Kárahnjúkavirkjun 2. september 2002. Meðal skilyrða iðnaðarráðherra fyrir leyfi til byggingar og reksturs virkjunarinnar var að fara bæri að skilyrðum umhverfisráðherra í úrskurði, dagsettum 20. desember 2001, um mat á umhverfisáhrifum vegna Kárahnjúkavirkjunar. Búið er að semja við verktaka um stærstan hluta virkjanaframkvæmdanna. Framkvæmdir við vegagerð, undirbúning stíflustæðis og fleiri þætti virkjunarinnar eru hafnar. Iðnaðarráðuneytið tilkynnti 23. maí 2002 að náðst hefði samkomulag við bandaríska álfyrirtækið Alcoa Inc. um viðræður um byggingu álvers sem keypti orku frá Kárahnjúkavirkjun. Fulltrúar stefndu og Alcoa Inc. undirrituðu viljayfirlýsingu 19. júlí 2002 um framhald viðræðna um verkefnið. Fram kom að verkefnið tæki til virkjunar sem byggð yrði á vegum Landsvirkjunar við Kárahnjúka og álvers í Reyðarfirði á vegum Alcoa Inc. með um 295 þúsund tonna árlega framleiðslugetu. Markmið aðila væri að ná fullnaðarsamningum fyrir marslok 2003. Þá kom einnig fram að íslenska ríkið gætti hagsmuna sveitarfélagsins og var þar átt við Fjarðabyggð. Samningar hafa nú verið undirritaðir við Alcoa Inc. um byggingu álvers á Reyðarfirði. III. Almennt um málsástæður og lagarök aðila Í þessum kafla verður fjallað almennt um málsástæður og lagarök aðila. Í IV. kafla verður síðan gerð grein fyrir einstökum málsástæðum stefnenda og gagnrökum stefndu og réttargæslustefndu og síðan álit dómsins um hverja málsástæðu. Í V. kafla verður niðurstaða málsins tekin saman. Af hálfu stefnenda er á því byggt að úrskurður umhverfisráðherra um mat á umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar Kárahnjúkavirkjunar sé efnislega og formlega rangur og byggður á nýjum gögnum og röngum eða eðlisólíkum forsendum sem ekki hafi komið til umfjöllunar er málið hafi verið til meðferðar hjá Skipulagsstofnun. Stefnendum og almenningi hafi ekki verið gefinn kostur á að tjá sig um ný gögn og nýjar forsendur og fleira þegar málið hafi verið til meðferðar hjá umhverfisráðherra. Málinu hafi verið markaður nýr og allt annar farvegur á æðra stjórnsýslustigi. Andstætt alþjóðasamningum byggist verulegur hluti aflgetu fyrirhugaðra virkjunarframkvæmda á óendurnýjanlegri auðlind vegna setmyndunar í uppistöðulónum. Virkjunin muni óhjákvæmilega valda umtalsverðum og óafturkræfum umhverfisáhrifum í skilningi laga nr. 106/2000, sem ekki verði fyrirbyggð eða bætt úr með mótvægisaðgerðum. Sumar fyrirhugaðar mótvægisaðgerðir kalli á sjálfstætt umhverfismat. Hafi umhverfisráðherra því, samkvæmt 2. mgr. 11. gr. laga nr. 106/2000, borið að leggjast gegn framkvæmdinni og staðfesta hinn kærða úrskurð en ella vísa matsskýrslu Landsvirkjunar til meðferðar og úrskurðar Skipulagsstofnunar á nýjan leik. Stefnendur telja að stefndi Landsvirkjun hafi ekki fært fram sönnur fyrir þeirri meginforsendu og niðurstöðu matsskýrslu sinnar að efnahagslegur ávinningur af fyrirhugaðri Kárahnjúkavirkjun réttlæti þau gífurlegu umhverfisspjöll sem af henni leiði. Hugsanleg ný gögn þar að lútandi, framlögð á kærustigi, kalli á nýja meðferð matsskýrslunnar hjá Skipulagsstofnun. Landsvirkjun hafi hvorki rökstutt hinn efnahagslega ávinning né lagt mat á verðmæti þeirra víðerna sem virkjunin muni óhjákvæmilega eyðileggja eða gert lögum samkvæmt grein fyrir öðrum valkostum. Þá er byggt á því að ein af meginröksemdum Skipulagsstofnunar fyrir því að leggjast gegn Kárahnjúkavirkjun hafi verið skortur á upplýsingum frá Landsvirkjun. Úr því hafi ekki verið bætt nema að mjög litlu leyti og ný gögn auk þess komið of seint fram. Því hafi umhverfisráðherra borið að vísa málinu til nýrrar meðferðar hjá Skipulagsstofnun. Þá eru kröfur stefnenda byggðar á því að umhverfisráðherra, Siv Friðleifsdóttir, hafi verið vanhæf til að úrskurða um kærumálið, hún hafi mismunað stefnendum, þeir hafi ekki notið lögbundins andmæla- og upplýsingaréttar og ráðherra hafi vanrækt að taka á kröfum þeirra og mótmælum með rökstuddum hætti. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er vísað til þess að í úrskurði umhverfisráðuneytisins frá 20. desember 2001 um umhverfisáhrif Kárahnjúkavirkjunar hafi verið gerð grein öllum þeim þáttum sem talið hafi verið að hefðu þýðingu varðandi umhverfisáhrif í skilningi laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, á grundvelli allra þeirra gagna sem legið hafi fyrir í málinu. Við hvert efnisatriði hafi verið dregin saman niðurstaða um umhverfisáhrif viðkomandi þáttar. Samkvæmt b-lið 2. mgr. 11. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum sé unnt að leggjast gegn fyrirhugaðri framkvæmd vegna umtalsverða umhverfisáhrifa, sem séu í 1-lið 3. gr. laganna skilgreind sem veruleg óafturkræf umhverfisáhrif eða veruleg spjöll á umhverfinu sem ekki er hægt að fyrirbyggja eða bæta úr með mótvægisaðgerðum. Samkvæmt a-lið 2. mgr. 11. gr. er á hinn bóginn heimilt að fallast á framkvæmd með eða án skilyrða. Í þessu tilviki hafi stefndi komist að þeirri niðurstöðu að fallast bæri á framkvæmd með ákveðnum skilyrðum sem nánar hafi verið tilgreind í úrskurðinum. Lög nr. 106/2000 geri ráð fyrir þessu mati stefnda og það mat liggi fyrir. Það sé faglega unnið og málefnalegt í alla staði. Af hálfu stefnda er því mótmælt sem órökstuddu að úrskurður umhverfisráðherra brjóti í bága við markmið og verndarákvæði íslenskra laga og alþjóðasamninga á sviði náttúruverndar og umhverfismála og stefnumið ríkisstjórnar og opinberra aðila á sömu sviðum. Af hálfu stefnda Landsvirkjunar er á því byggt að í 1. gr. laga nr. 106/2000, sé markmiðum laganna lýst. Mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar hafi farið fram í samræmi við þau markmið. Almenningi hafi verið kynnt það mat og gefinn kostur á að koma athugasemdum og upplýsingum á framfæri áður en úrskurður um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar hafi verið kveðinn upp. Markmið með tilskipun ESB nr. 85/337/EBE, sem lög nr. 106/2000 byggjist meðal annars á, sé að lögbær yfirvöld fái nauðsynlegar upplýsingar til að geta tekið ákvörðun um tiltekið verkefni með fullri vitneskju um hvaða líkur séu á því að verkefnið hafi veruleg áhrif á umhverfið, sbr. 1. tl. í inngangi að tilskipun ráðherraráðs ESB nr. 97/11/EB sem breytt hafi fyrrgreindri tilskipun. Stefndi telur, að eins og heiti laga nr. 106/2000 vísi til, sé hér um mat á umhverfisáhrifum að ræða. Efnisleg niðurstaða ráðist af mati og lögin taki á engan hátt afstöðu til þess hver efnisleg niðurstaða eigi að vera. Lögin lýsi ákveðinni málsmeðferð og formreglum sem beri að fylgja áður en umhverfisáhrif eru metin. Í 11. gr. laganna sé úrskurðaraðila, Skipulagsstofnun eða eftir atvikum umhverfisráðherra, veitt heimild til að fallast á framkvæmd, með eða án skilyrða, eða leggjast gegn henni vegna umtalsverða umhverfisáhrifa. Af hálfu stefnda Landsvirkjunar er bent á leyfisveitandi sé ekki bundinn af úrskurði um mat á umhverfisáhrifum en það sé hins vegar skilyrði fyrir því að unnt sé að veita leyfi fyrir framkvæmd sem háð er mati á umhverfisáhrifum að úrskurður um mat á þeim liggi fyrir. Leyfisveitanda beri að taka tillit til hans þegar ákvörðun um framkvæmd er tekin en einnig komi til skoðunar fleiri atriði, allt eftir eðli framkvæmdar. Í 10. tl. 1. gr. tilsk. 97/11/EB, sem breytt hafi 8. gr. tilsk. 85/337/EBE, en á henni hvíli regla 16. gr. laga nr. 106/2000, segi að í tengslum við leyfismeðferðina beri að taka mið af niðurstöðum samráðs og þeim upplýsingum sem teknar hafi verið saman samkvæmt 5., 6. og 7. gr. tilskipunarinnar. Mat á umhverfisáhrifum jafngildi þannig ekki leyfisveitingu fyrir framkvæmd. Af hálfu stefnda Landsvirkjunar er bent á að Kárahnjúkavirkjun sé stærsta virkjun sem fyrirhugað hafi verið að ráðast í hér á landi. Stefndi hafi lagt fram ítarlega og greinargóða matsskýrslu um umhverfisáhrif framkvæmdarinnar, að öllu leyti í samræmi við ákvæði laga nr. 106/2000. Skipulagsstofnun hafi með úrskurði 1. ágúst 2001 brotið í nokkrum grundvallaratriðum á lögvörðum rétti stefnda. Stefndi hafi gert þá kröfu í stjórnsýslukæru sinni að umhverfisráðherra legði efnislegt mat á úrskurð Skipulagsstofnunar, meðal annars þar sem nauðsynlegt þótti að kalla eftir túlkun og mati æðra stjórnvalds á nýjum lögum og beitingu þeirra, sem og tengslum þeirra við aðra löggjöf á grundvelli málsmeðferðarreglna. Eðli málsins samkvæmt hafi framkvæmdaraðili í kæru sinni útskýrt frekar þau atriði sem valdið hafi vafa og lagt frekari gögn fram um þau atriði. Grundvöllur þessa máls hafi þó ávallt verið sá sami. Stefndi mótmælir öllum fullyrðingum stefnenda, um að úrskurður umhverfisráðuneytisins hafi verið efnislega og formlega rangur, sem röngum og ósönnuðum. Stefndi fullyrðir að meðferð kærumálsins hafi verið í samræmi við málsmeðferðarreglur laga um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000 og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Efnisleg niðurstaða málsins hafi verið byggð á ítarlegum gögnum um áhrif framkvæmdarinnar í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum. Almennar og órökstuddar fullyrðingar um að úrskurður sé efnislega rangur séu ekki til þess fallnar að skapa dómstólum grundvöll til að meta og breyta frjálsu mati stjórnvalda að þessu leyti. Loks er vísað á bug öllum ásökunum í garð stefnda um skort á upplýsingum. Varðandi tilvísanir stefnenda til tilskipana ESB er því haldið fram af hálfu stefnda Landsvirkjunar að þær hafi ekki bein réttaráhrif á Íslandi, sbr. nánar lög nr. 2/1993, um Evrópska efnahagssvæðið. Stefnda sé ekki kunnugt um að Eftirlitsstofnun EFTA né framkvæmdastjórn ESB hafi gert athugasemdir við hvernig ákvæði þessara tilskipana hafa verið lögtekin hér á landi en í því efni hafi íslensk stjórnvöld nokkurt svigrúm. Stefndi telur að víða í íslenskri löggjöf sé gengið lengra en framangreindar tilskipanir ESB mæli fyrir um, t.d. með því að veita öllum heimild til að gera athugasemdir við framlagða skýrslu um mat á umhverfisáhrifum, sbr. 4. mgr. 10. gr. laga nr. 106/2000. Markmiðum þeirra laga sé lýst í 1. gr. þeirra og hafi stefnendur ekki bent á nokkuð það sem leiði til þess að markmið laganna verði talið ganga gegn þeim tilskipunum sem lögin séu sniðin eftir. Stefndi telur að málsmeðferð umhverfisráðherra gangi ekki gegn anda tilskipana ESB um mat á umhverfisáhrifum. Af hálfu beggja stefndu er á því byggt að stjórnvaldsákvarðanir verði ekki felldar úr gildi nema þær séu haldnar verulegum annmörkum, annað hvort að formi eða efni. Þær grunnforsendur séu ekki fyrir hendi í máli þessu. Í þessu sambandi verði að hafa í huga þá hagsmuni sem aðilar hafa af úrskurði umhverfisráðherra. Aðkoma stefnenda að máli þessu sé augljóslega þannig að þeir eiga hvorki einstaklegra né fjárhagslegra hagsmuna að gæta í málinu. Hugsanlegir hnökrar á umdeildum úrskurði þurfi væntanlega að vera býsna magnaðir til þess að þeir leiði til ógildingar, sérstaklega ef tekið er tillit til þeirra sem eiga raunverulegra hagsmuna að gæta. Hvernig sem á mál þetta sé litið eigi stefnendur takmarkaðra hagsmuna að gæta í málinu og séu augljóslega í aukahlutverki. Aðild þeirra sé óljós og þar með andmælaréttur þeirra yfirleitt, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Af hálfu beggja stefndu var fallið frá málsástæðu um aðildarskort við aðalmeðferð málsins. Af hálfu réttargæslustefndu er talið að lagarök skorti fyrir kröfu stefnenda um ómerkingu á úrskurði umhverfisráðherra frá 20. desember 2001, vegna mats á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar allt að 750 MW, enda hafi úrskurðurinn og málsmeðferð umhverfisráðherra að baki honum bæði að formi og efni til verið í fullu samræmi við ákvæði laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum, reglugerðar nr. 671/2000 um sama efni og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þá hafi úrskurðurinn verið í fullu samræmi við skuldbindingar íslenska ríkisins að þjóðarrétti, sbr. einkum tilskipun 85/337/EBE eins og henni hafi verið breytt með tilskipun 97/11/EBE. Í þessum kafla verður fjallað um einstök ágreiningsefni málsaðila og greint frá áliti dómsins um hvert og eitt þeirra. Stefnendur telja að Siv Friðleifsdóttur umhverfisráðherra hafi borið að víkja sæti við meðferð kærumálsins. Hún hafi, sem ráðherra í ríkisstjórn Davíðs Oddssonar og sem ráðherra, ritari og þingmaður Framsóknarflokksins, verið vanhæf til að úrskurða í málinu. Hún hafi átt beina aðild að málinu, mótað virkjunar- og stóriðjustefnu ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks árið 1995 og aftur árið 1999 og með fyrrnefndum Noral-yfirlýsingum, sem ríkisstjórnin hafi átt beina aðild að. Þá hafi hún tekið skýra afstöðu til málsins áður en það hafi komið til úrskurðar hennar. Sama gildi um nýlegar samstarfsyfirlýsingar ríkisins, Landsvirkjunar og Alcoa Inc. Jafnframt hafi umhverfisráðherra til skamms tíma verið samþingmaður og náinn samverkamaður stjórnarformanns Landsvirkjunar og stuðningsmaður ríkisstjórnar sem forstjóri Landsvirkjunar hafi átt sæti í. Forsætisráðherra og utanríkisráðherra hafi báðir lýst opinberlega yfir eindregnum stuðningi við virkjunina og afgerandi andúð á úrskurði Skipulagsstofnunar. Afstaða þeirra og umhverfisráðherra til málsins hafi byggst á samþykktum ríkisstjórnar, stjórnarsáttmálum og fyrrnefndum Noral-yfirlýsingum sem umhverfisráðherra hafi verið skuldbundin af. Sama gildi um samstarf við Alcoa Inc., sem ríkisstjórn Íslands sé einnig beinn aðili að. Auk þess hafi umhverfisráðherra átt ríkra hagsmuna að gæta varðandi eigin stjórnmálalegu stöðu. Andstaða við stefnu ríkisstjórnar og eigin flokks í jafn viðamiklu og umdeildu máli hafi verið til þess fallin að hún hætti því að glata ráðherradómi og jafnvel þingsæti. Stefnendur telja að umhverfisráðherra þurfi að virðast vera og vera hlutlaus. Sömu vanhæfisreglur gildi um ráðherra og alla aðra opinbera starfsmenn. Legið hafi beint við að skipa óháðan og hlutlausan ráðherra ad hoc í hennar stað til að úrskurða um fram komnar kærur eins og alsiða sé í stjórnsýslu og hjá dómstólum. Ráðherra hafi ekki, stöðu sinnar vegna eða samkvæmt stjórnarskrá, heimild til að úrskurða um stjórnsýslukærur ef vanhæfisreglur eigi við. Ráðherra sé ekki hafin yfir stjórnsýslureglur og geti ekki sniðgengið þær af flokkspólitískum ástæðum. Með hliðsjón af framansögðu hafi umhverfisráðherra verið vanhæf til meðferðar kærumálsins samkvæmt ákvæðum l., 4., 5. og 6. tl. 3. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Í öllu falli séu ríkar aðstæður fyrir hendi sem séu til þess fallnar að draga óhlutdrægni hennar í efa með réttu. Þá benda stefnendur á að við endurskoðun laga nr. 106/2000, sem unnið sé að á vegum umhverfisráðuneytisins, muni vera ráðgert að færa úrskurðarvald ráðherra til sjálfstæðrar og hlutlausrar úrskurðarnefndar en í því felist viðurkenning umhverfisráðuneytisins og umhverfisráðherra á vanhæfisrökum stefnenda. Sama gildi um þá niðurstöðu umhverfisráðherra að víkja sæti vegna úrskurðar í kærumáli varðandi miðlunarlón í Þjórsárverum. Byggja stefnendur á því að vanhæfi umhverfisráðherra eigi eitt og sér að leiða til ómerkingar úrskurðarins. Af hálfu stefnda íslenska ríkisins er um framangreint atriði vísað til rökstuðnings í úrskurði umhverfisráðherra. Þar segi að úrskurð Skipulagsstofnunar, samkvæmt 11. gr. laga nr. 106/2000, megi kæra til umhverfisráðherra, eins og tekið sé fram í 3. mgr. 12. gr. laganna. Samkvæmt því hafi löggjafinn ákveðið að ráðherra, sem samkvæmt stjórnarskránni hafi sérstöðu í samanburði við aðra embættismenn ríkisins, skuli leggja úrskurð á slíka kæru. Enda þótt ráðherra eigi sæti í ríkisstjórn og standi þar með að pólitískri stefnu hennar gildi sú meginregla samkvæmt íslenskri stjórnskipan að ráðherrar fari með æðsta stjórnvald, þ.á m, með úrskurðarvald í kærumálum, hver á sínu sviði, óháð öðrum ráðherrum. Ennfremur segi í úrskurðinum að umhverfisráðherra hafi hvorki einstaklegra hagsmuna að gæta í kærumálinu, né hafi hann aðhafst neitt annað er leitt geti til þess að honum beri að víkja sæti við meðferð þess samkvæmt 1. mgr. 4. gr. stjórnsýslulaga, sbr. 6. tl. 1, mgr. 3. gr. þeirra. Ummæli annarra ráðherra um hinn kærða úrskurð, hafi ekki þýðingu í þessu sambandi, enda hafi þeir ekki komið að úrlausn kærumálsins. Að mati stefnda hafa engar vanhæfisástæður á grundvelli stjórnsýslulaga nr. 37/1993 komið fram í máli þessu sem varða umhverfisráðherra. Í málflutningi stefnenda að þessu leyti felist einungis órökstuddar getgátur og fullyrðingar. Endurskoðun laga nr. 106/2000 varði með engum hætti mál það sem hér sé til umfjöllunar. Þaðan af síður felist í þeirri endurskoðun viðurkenning stefnda á vanhæfisrökum stefnenda eins og hann haldi fram. Af hálfu stefnda Landsvirkjunar er tekið undir rökstuðning meðstefnda, íslenska ríkisins. Stefndi mótmælir sérstaklega þeirri fullyrðingu stefnenda að umhverfisráðherra hafi verið vanhæf til meðferðar málsins vegna tengsla við stjórnarformann og forstjóra Landsvirkjunar, þá Jóhannes Geir Sigurgeirsson og Friðrik Sophusson. Þau tengsl séu ekki slík að 3. sbr. 2. tl. l. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga eigi við, enda valdi það ekki vanhæfi að menn hafi starfað saman. Samkvæmt 1. mgr. 12. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum má skjóta ágreiningi um framkvæmd laganna til úrskurðar umhverfisráðherra. Í 3. mgr. sömu greinar er sérstaklega kveðið á um það að kæra megi úrskurð Skipulagsstofnunar samkvæmt 11. gr. laganna til umhverfisráðherra innan fjögurra vikna frá því að hann var birtur. Úrskurður ráðherra er fullnaðarúrskurður á stjórnsýslustigi, sbr. 3. mgr. 13. gr. tilvitnaðra laga. Er þessi skipan í samræmi við þá meginreglu íslenskrar stjórnskipunar að ráðherrar séu æðstu handhafar stjórnsýsluvalds hver á sínu sviði. Með stjórnsýslulögum nr. 37/1993 voru í fyrsta skipti lögfestar sérstakar hæfisreglur hér á landi sem taka til allra starfsmanna ríkisins. Reglur þessar eru í eðli sínu persónubundnar á þann hátt að þær taka til atvika sem varða viðkomandi starfsmann persónulega. Frá þessu er gerð sú eina undantekning sem felst í 5. tölulið 1. mgr. 3. gr. laganna þegar mál varðar yfirmann svo verulega persónulega að undirmenn hans verði jafnframt vanhæfir. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því er varð að lögum nr. 37/1993 segir meðal annars svo um þennan tölulið: „Ákvæði 5. tl. er nátengt 1. og 2. tl. Þó að aðilar þeir, sem þar eru greindir, verði ekki taldir aðilar að stjórnsýslumáli geta þeir átt einstaklegra og svo verulegra hagsmuna að gæta við úrlausn málsins að valdið geti vanhæfi. [...] Þegar mál varðar mjög nána samstarfsmenn starfsmanns verulega verður starfsmaður ekki vanhæfur á grundvelli 5. tl. Hins vegar gæti hann orðið vanhæfur á grundvelli 6. tl. í slíkum tilvikum.“ Samkvæmt síðast nefnda ákvæðinu er starfsmaður vanhæfur til meðferðar máls ef að öðru leyti en í greinir í 1. til og með 5. tölulið 1. mgr. 3. gr. stjórnsýslulaga eru fyrir hendi þær aðstæður sem eru fallnar til þess að draga óhlutdrægni hans í efa með réttu. Af málatilbúnaði stefnenda er ljóst að sú málsástæða þeirra sem lýtur að vanhæfi Sivjar Friðleifsdóttur er aðallega byggð á tilvísun til aðildar hennar að ríkisstjórn Davíðs Oddssonar, yfirlýsinga sem samráðherrar hennar hafi gefið í tilefni af úrskurði Skipulagsstofnunar, stjórnarsáttmála Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks og flokkssamþykkta, samþykkta ríkisstjórnar og aðildar hennar að svonefndum Noral yfirlýsingum. Þá er ennfremur vísað til þess að Siv hafi til skamms tíma verið samþingmaður og náinn samverkamaður stjórnarformanns Landsvirkjunar. Loks er á því byggt að andstaða Sivjar Friðleifsdóttur við stefnu ríkisstjórnar í stóriðju- og virkjanamálum væri beinlínis til þess fallin að hún ætti það á hættu að glata ráðherradómi og jafnvel þingsæti sínu. Siv hafi því sjálf haft ríkra hagsmuna að gæta af niðurstöðu þess máls sem hér um ræðir. Engin efni eru til að líta svo á að fyrir hendi sé aðstaða sem leitt geti til þeirrar niðurstöðu að Siv Friðleifsdóttir hafi á grundvelli 1. eða 4. töluliðar 3. gr. stjórnsýslulaga verið vanhæf til að úrskurða sem umhverfisráðherra um kærur sem ráðuneyti hennar bárust vegna úrskurðar Skipulagsstofnunar frá 1. ágúst 2001 um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar. Um vanhæfismálsástæðu stefnenda að öðru leyti er þess fyrst að geta að þátttaka í stjórnmálum kallar á að menn tjái sig og taki afstöðu til margvíslegra málefna sem eru til meðferðar hjá stjórnvöldum á hverjum tíma eða snúa að stefnumálum einstakra stjórnmálasamtaka eða ríkisstjórnar. Aðstaða ráðherra í þessu samhengi er sérstök þegar til þess er litið að þeir hafa sem æðstu handhafar framkvæmdavalds með höndum endanlegt úrskurðarvald á stjórnsýslustigi svo framarlega sem annarri skipan hefur ekki verið komið á með lögum. Verða þeir þannig að huga sérstaklega að því sem þátttakendur í stjórnmálum í víðasta skilningi að þeir láti ekki uppi afstöðu sem hefði í för með sér vanhæfi þeirra til að fara með mál sem falla undir úrskurðarvald þeirra hvers um sig. Svigrúm ráðherra til athafna og pólitískra afskipta með tilliti til vanhæfisreglna verður að mati dómsins ekki skert umfram þetta. Af hálfu stefnenda þessa máls hefur ekki verið vísað til atvika sem virt verða á þann veg að Siv Friðleifsdóttir hafi tjáð sig með þeim hætti um það ágreiningsefni sem lagt var undir úrskurð umhverfisráðherra með kæru á úrskurði Skipulagsstofnunar frá 1. ágúst 2001 að opinber afstaða hennar til kæruefnisins hafi legið fyrir þá er kæra kom fram. Samkvæmt lögum nr. 106/2000 var það í verkahring hennar sem umhverfisráðherra að úrskurða um kæruefnið. Bar hún ein ábyrgð á því að málsmeðferð og úrskurður hennar væru í samræmi við lög. Á þessum grunni, sem ætíð á við þegar ráðherra fer með úrskurðarvald á stjórnsýslustigi, getur það ekki valdið vanhæfi hans til að fara með mál þótt samráðherra hans kunni að hafa látið uppi afstöðu sína til þess, né heldur geta vangaveltur um að áframhaldandi vera hans á ráðherrastóli sé undir því komin að hann úrskurði í því á tiltekinn veg haft þýðingu við mat á hæfi hans til að fara með það. Þau tengsl á milli Sivjar Friðleifsdóttur og þeirra Jóhannesar Geirs Sigurgeirssonar, stjórnarformanns Landsvirkjunar, og Friðriks Sophussonar, forstjóra Landsvirkjunar, sem gerð er grein fyrir í stefnu, eru að mati dómsins ekki þess eðlis að þau séu til þess fallin að draga megi með réttu í efa óhlutdrægni hennar til að fara með kærumál það sem hér um ræðir. Að öllu framangreindu virtu er ekki fallist á það með stefnendum að Siv Friðleifsdóttir hafi verið vanhæf til að fara með kærumál það sem spratt í tilefni af því að skotið var til umhverfisráðherra úrskurði Skipulagsstofnunar frá 1. ágúst 2001 um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar. Krafa stefnenda um ómerkingu á úrskurði umhverfisráðherra frá 20. desember 2001 nær því ekki fram að ganga á grundvelli þeirrar málsástæðu þeirra sem hér hefur verið til umfjöllunar. IV.2 Um málsmeðferð samkvæmt lögum nr. 106/2000, gagnaöflun umhverfisráðherra og efnisumfjöllun á kærustigi Stefnendur byggja á því að 12. gr., sbr. 2. mgr. 13. gr. og 11. gr. laga nr. 106/2000 hafi skuldbundið umhverfisráðherra til að úrskurða í kærumálinu á grundvelli fyrirliggjandi gagna en ekki nýrra gagna og niðurstaðna nýrra rannsókna sem Skipulagsstofnun, stefnendur, aðrir kærendur og almenningur hafi ekki haft til umfjöllunar. Ráðherra hafi borið að horfa fram hjá nýjum gögnum og rannsóknum en ella að vísa málinu til meðferðar og úrskurðar Skipulagsstofnunar á nýjan leik, eins og stefnendur hafi krafist í kærum sínum. Stefnendur leggja áherslu á að umhverfisráðherra hafi ekki verið heimilt á grundvelli meintrar rannsóknarskyldu að leggja út í þá umfangsmiklu gagnaöflun sem raun hafi orðið á. Ráðherra hafi borið að hlíta sérreglum laga nr. 106/2000 og reglugerðar nr. 671/2000 um málsmeðferð. Ný gögn hafi borist frá Landsvirkjun án rökstuðnings fyrir því hvers vegna þau hafi ekki verið lögð fram fyrr. Landsvirkjun hafi verið lögskylt og í lófa lagið að afla þessara gagna og leggja þau fram við meðferð málsins hjá Skipulagsstofnun. Landsvirkjun hafi ekki orðið við athugasemdum Skipulagsstofnunar við matsáætlun og drög að matsskýrslu og ekki sinnt ítrekuðum tilmælum stofnunarinnar og almennings um að gera fullnægjandi grein fyrir mótvægisaðgerðum og áhrifum þeirra, svonefndum núllkosti, öðrum kostum, efnahagslegum ávinningi, orkuverði, verðmæti þeirra víðerna og náttúru sem Kárahnjúkavirkjun muni óhjákvæmilega rústa og fleiri grundvallaratriðum. Tilgangur laga um mat á umhverfisáhrifum sé ekki einvörðungu að leggja mat á fyrirliggjandi upplýsingar heldur einnig að taka afstöðu til þess hvort viðhlítandi upplýsingar liggi fyrir. Skipulagsstofnun hafi réttilega komist að þeirri niðurstöðu að svo væri ekki. Af hálfu stefnenda er á því byggt að umhverfisráðherra hafi ekki farið að lögum nr. 106/2000. Auglýsingar umhverfisráðuneytisins frá 3. og 15. október 2001 hafi hvorki fullnægt málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga né laga nr. 106/2000 og auk þess haft í för með sér að málsmeðferð samkvæmt 10. gr. laganna, sem taki til Skipulagsstofnunar en ekki umhverfisráðherra, hafi verið sett af stað á nýjan leik á kærustigi án lagaheimildar. Kærufrestur til umhverfisráðuneytisins hafi auk þess verið liðinn þegar auglýsingarnar hafi verið birtar og almenningi ekki veittur lögbundinn 6 vikna lágmarksfrestur samkvæmt 10. gr. lögum nr. 106/2000 og 2. mgr., sbr. 3. mgr. 6. gr. tilskipunar 85/337/EBE til að koma að athugasemdum. Þá hafi ráðherra tekið við nýjum gögnum frá Landsvirkjun eftir að lögbundnir og veittir frestir hafi verið liðnir og lagt þau til grundvallar úrskurði sínum án þess að gefa stefnendum kost á að tjá sig um þau. Því er sérstaklega mótmælt sem röngu og ósönnuðu að ný gögn málsins frá Landsvirkjun og öðrum hafi verið aðgengileg almenningi og að stefnendum hafi verið gefinn kostur á að tjá sig um þau. Gögnin hafi ekki verið til staðar í Þjóðarbókhlöðunni þegar eftir hafi verið leitað og stefnendur ekki haft tækjabúnað til að sækja þau á heimasíðu umhverfisráðuneytisins. Þá telja stefnendur að viðamikil gagnaöflun Landsvirkjunar í kjölfar úrskurðar Skipulagsstofnunar, sjálfstæð gagnaöflun umhverfisráðuneytisins og gögn sem borist hafi vegna nefndra auglýsinga, hafi raskað grundvelli málsins svo verulega að ráðherra hafi verið skylt að að vísa málinu til meðferðar Skipulagsstofnunar á nýjan leik. Þar með hefði málið og hin nýju gögn hlotið lögbundna meðferð samkvæmt 10. gr. laga nr. 106/2000 og tilskipunum EB, sem leggi rannsóknarskyldu alfarið á framkvæmdaaðila. Í stað þess hafi umhverfisráðherra lagt mat á og úrskurðað um þessi gögn á einu stjórnsýslustigi þvert á grunnreglur stjórnsýslu og andstætt málsmeðferðarreglum og markmiðum laga nr. 106/2000. Málið hafi að þessu leyti tekið ólögmætum stakkaskiptum á kærustigi, bæði hvað varðar form og efni. Stefndu mótmæla því að umhverfisráðherra hafi borið að horfa fram hjá nýjum gögnum og rannsóknum en ella að vísa málinu til meðferðar og úrskurðar Skipulagsstofnunar á nýjan leik. Af hálfu stefnda íslenska ríkisins er vísað til umfjöllunar í úrskurði umhverfisráðherra þar sem fjallað sé um málsmeðferð hans vegna þeirra gagna sem hafi haft að geyma nýjar upplýsingar. Umhverfisráðherra hafi á grundvelli rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga, sbr. 1. mgr. 30. gr. þeirra, borið að taka til skoðunar ný gögn sem lögð hafi verið fram eftir að úrskurður Skipulagsstofnunar hafi verið kveðinn upp. Jafnframt hafi ráðherra talið, meðal annars með tilliti til reglunnar um málshraða í 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga, að honum bæri að afgreiða kæruna, án þess að vísa henni að nýju til meðferðar hjá Skipulagsstofnun. Með kæru Landsvirkjunar hafi áform hennar um framkvæmdir ekki breyst að neinu marki. Því hafi verið algjörlega ástæðulaust að vísa málinu aftur til Skipulagsstofnunar. Ný gögn hafi einungis verið fengin til þess að upplýsa málið enn frekar og auðvelda stjórnvöldum að taka málefnalega afstöðu til umdeildrar framkvæmdar. Af hálfu stefnda íslenska ríkisins er á því byggt að málsmeðferð í kærumálinu hafi verið í fullu samræmi við málsmeðferðarreglu stjórnsýslulaga hvað varðar rannsóknarregluna, jafnræði, réttinn til upplýsinga og andmælarétt. Stefndi hafi sérstaklega auglýst ný gögn frá framkvæmdaraðila með þeim hætti sem kveðið sé á um í 10. gr. laga nr. 106/2000. Þar með hafi öllum almenningi verið gefinn kostur á því að gera athugasemdir vegna nýrra framkominna gagna. Aðferðafræði þessi sé í fullu samræmi við markmið og tilgang laga nr. 106/2000 og tilskipunar 85/337/EBE eins og henni hefur verið breytt með tilskipun 97/11/EB. Stefndi bendir jafnframt á að umhverfisráðherra hafi ekki verið skylt að lögum að auglýsa hin nýju gögn á grundvelli laga um mat á umhverfisáhrifum. Í ljósi framangreindra markmiða laga nr. 106/2000 og ákvæða í tilskipun 85/337/EBE og með hliðsjón af 13. og 15. gr., sbr. 1. mgr. 30. gr. stjórnsýslulaga, hafi umhverfisráðherra þótt eðlilegt að auglýsa opinberlega hin nýju gögn með þeim hætti sem sé mælt fyrir um í 2. mgr. 10. gr. laga nr. 106/2000 og gefa öllum kost á að koma að athugasemdum sínum vegna þessara nýju gagna, innan hæfilegs frests. Lengd frestsins hafi ráðist af því hversu umfangsmikil gögnin hafi verið. Eðlilegt hafi þó þótt að sá frestur væri skemmri en kveðið sé á um í 4. mgr. 10. gr. laganna þar sem ekki var verið að kynna nýja framkvæmd frá grunni, heldur einungis gögn með nýjum upplýsingum um framkvæmd sem þegar hafði sætt mati á fyrsta stjórnsýslustigi. Tveir af stefnendum hafi komið athugasemdum sínum á framfæri, sbr. bréf Náttúruverndarsamtaka Íslands frá 1. nóvember 2001 til stefnda og bréf Guðmundar Páls Ólafssonar frá 2. febrúar 2001. Níu aðrir hafi nýtt sér þennan rétt. Stefndu halda því fram að sjónarmið stefnenda taki mið að reglum um meðferð einkamála fyrir dómi en ekki af málsmeðferðarreglum í stjórnsýslunni. Gagnstætt því sem gildi í dómsmálum séu stjórnvöld ekki bundin af þeim farvegi sem aðilar málsins marki því heldur rannsóknarreglu stjórnsýsluréttarins, sem leggi áherslu á það að mál sé sem best upplýst áður en stjórnvald taki ákvörðun í því. Þótt framkvæmdaraðili hafi, samkvæmt lögum nr. 106/2000, meiri áhrif á málsmeðferð slíkra mála en aðilar máls almennt hafa á meðferð mála í stjórnsýslunni, hafi það ekki áhrif á rannsóknarskyldu úrskurðaraðila í slíkum málum. Sömu reglur eigi við um meðferð æðra sem lægra stjórnvalds að þessu leyti enda meginreglan sú að meðferð kærumála skuli vera vandaðri en málsmeðferð hjá lægri stjórnvöldum. Í þessu sambandi er vísast einnig vísað til 3. mgr. 12. gr. laga nr. 106/2000, þar sem sérstaklega sé tekið fram að um kæru á úrskurði Skipulagsstofnunar samkvæmt 11. gr. laganna fari samkvæmt ákvæðum stjórnsýslulaga. Æðra stjórnvaldi beri því samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sbr. 30. gr. laganna, að rannsaka af sjálfsdáðum eða taka við upplýsingum frá framkvæmdaraðila sem haft geta áhrif á að efnisleg úrlausn þess verði rétt. Stefndu telja því að umhverfisráðherra hafi réttilega tekið til skoðunar öll þau gögn sem fyrir hann höfðu verið lögð um umhverfisáhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar. Stefndu telja að ef umhverfisráðherra væri skyldaður til að vísa málinu til meðferðar Skipulagsstofnunar að nýju fæli það í sér verulega þrengingu á svigrúmi æðra setts stjórnvalds til þess að breyta ákvörðunum lægra setts stjórnvalds. Rannsóknarskylda umhverfisráðherra og skylda hans til að sjá til þess að mál fái efnislega rétta úrlausn, geri það að verkum að hann verði að taka til skoðunar ný gögn sem hann telji þörf á til þess að komast að efnislega réttri niðurstöðu. Stefndi Landsvirkjun vísar til þess að fyrirtækið hafi kært úrskurð Skipulagsstofnunar til að fá honum breytt, sbr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hafi þess verið krafist að umhverfisráðherra tæki efnislega ákvörðun í málinu þar sem tekið yrði tillit til allra þeirra atriða sem fram kæmu í kærunni og fallist á framkvæmd sbr. a-lið, 2. mgr. 11. gr. laga nr. 106/2000. Í kærunni hafi verið vísað til upplýsinga sem hafi þótt til þess fallnar að skýra enn frekar áhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar. Þessar og aðrar upplýsingar Landsvirkjunar sem umhverfisráðherra hafi verið látnar í té hafi þó alls ekki breytt grundvelli framkvæmdarinnar. Stefndi Landsvirkjun bendir á að leitað hafi verið eftir umsögn Skipulagsstofnunar um þessi atriði, sbr. 2. mgr. 13. gr. laga nr. 106/2000. Stefndi bendir á að ný umfjöllun á lægra stjórnsýslustigi hefði haft í för með sér mikinn drátt á endanlegri afgreiðslu og þannig strítt gegn málshraðareglu 9. gr. stjórnsýslulaga og jafnframt haft í för með sér gífurlega aukinn kostnað og hugsanlega annað tjón fyrir stefnda. Stefndi Landsvirkjun telur að 3. mgr. 22. gr. reglugerðar nr. 671/2000, um atriði sem stafi frá umsagnaraðilum, eigi ekki við um framlögð gögn hans til umhverfisráðherra. Í kæru hans komi fram viðbrögð við úrskurði Skipulagsstofnunar sem þarfnist ekki sérstaks rökstuðnings eins og stefnendur haldi fram. Þá mótmælir stefndi Landsvirkjun því að hafa ekki sinnt athugasemdum Skipulagsstofnunar við matsáætlun og drög að matsskýrslu heldur hafi þvert á móti verið tekið fullt tillit til allra athugasemda stofnunarinnar. Athugasemdum annarra aðila, þ.á m. almennings hafi verið svarað eftir því sem efni hafi staðið til. Þau svör hafi beinst að því að skýra framkvæmdina fyrir úrskurðaraðila. Það hafi hins vegar verið hlutverk úrskurðaraðila að taka afstöðu til framkominna ábendinga að teknu tilliti til skýringa framkvæmdaraðila. Stefndi Landsvirkjun telur að sú framkvæmd umhverfisráðuneytisins, að senda frá sér auglýsingar 3. og 15. október 2001 um ný gögn og gefa almenningi kost á að tjá sig um þau, sé fyllilega í samræmi við þau markmið laga um mat á umhverfisáhrifum að stuðla að samvinnu þeirra sem láta sig slík mál varða og að kynna áhrif framkvæmda fyrir almenningi. Með stjórnsýslukæru stefnda og síðar á kærustiginu hafi verið lögð fram ýmis gögn og upplýsingar um umhverfisáhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar í samræmi við óskir umhverfisráðherra og eftir því sem tilefni hafi þótt til að öðru leyti. Réttargæslustefndu taka undir mótmæli og málsástæður stefndu að því er framangreind atriði varðar. Þeir telja að málsmeðferð Skipulagsstofnunar við uppkvaðningu úrskurði stofnunarinnar vegna mats á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar, hafi verið ábótavant í verulegum atriðum. Vegna þeirra annmarka hafi umhverfisráðherra verið nauðsynlegt að fá frekari skýringar Landsvirkjunar á fyrirliggjandi gögnum og eftir atvikum að taka til skoðunar þau atriði sem fram komu í kæru Landsvirkjunar og fylgigögnum með kærunni. Með þeim gögnum hafi grundvelli málsins í engu verið raskað, svo sem það hafði verið lagt fyrir Skipulagsstofnun í upphafi. Réttargæslustefndu telja að af lögum um mat á umhverfisáhrifum megi glöggt ráða að ekki sé gert ráð fyrir því að Skipulagsstofnun leggist gegn framkvæmdum af þeirri ástæðu einni, að ekki liggi fyrir fullnægjandi upplýsingar að mati stofnunarinnar. Í b-lið 2. mgr. 11. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum sé að finna tæmandi talningu á þeim möguleikum sem Skipulagsstofnun hafi til að afgreiða mál. Meintur skortur á upplýsingum geti aldrei verið grundvöllur þess að stofnunin leggist gegn framkvæmd. Loks benda réttargæslustefndu á að samkvæmt 4. mgr. 11. gr. laga nr. 106/2000 um mat á umhverfisáhrifum sé Skipulagsstofnun heimilt í úrskurði sínum að setja skilyrði um að framkvæmdaraðili gangist fyrir frekari rannsóknum á tilteknum atriðum fyrir og eftir hina fyrirhuguðu framkvæmd, meðal annars til að ganga úr skugga um hvaða afleiðingar framkvæmdin hafi í för með sér. Þeirri grein sé ætlað að tryggja að hugsanlegt tímahrak Skipulagsstofnunar verði ekki látið koma framkvæmdaraðila í koll á þann hátt að stofnunin leggist gegn viðkomandi framkvæmd. Þessi regla styðjist einnig við meðalhófsreglu stjórnsýsluréttar, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Réttargæslustefndu telja að Skipulagsstofnun hafi ekki fylgt framangreindum málsmeðferðarreglum við meðferð málsins og hafi ekki krafið framkvæmdaraðila sérstaklega um þau gögn sem stofnunin leggi til grundvallar að hafi skort. Vanræksla Skipulagsstofnunar á því að óska eftir frekari upplýsingum hafi því verið látin bitna á framkvæmdaraðila með ólögmætum hætti. Málsmeðferð umhverfisráðherra hafi því ekki einungis verið lögmæt og í fullu samræmi við málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar, heldur beinlínis nauðsynleg til þess að komist yrði að efnislega réttri niðurstöðu á grundvelli allra fyrirliggjandi gagna og upplýsinga, og til að fullnægt yrði ákvæðum 10. gr. stjórnsýslulaga. Umhverfisráðherra hafi samkvæmt framansögðu verið frjálst að ákveða hvort hann vísaði málinu aftur til nýrrar meðferðar hjá Skipulagsstofnun eða tæki málið til frekari rannsóknar og efnismeðferðar. Íslenska ríkið er samkvæmt samningnum um Evrópska efnahagssvæðið, sbr. lög nr. 2/1993, skuldbundið til þess að laga íslenska löggjöf að reglum Evrópusambandsins á þeim sviðum sem samningurinn tekur til en óumdeilt er að mat á umhverfisáhrifum fellur undir gildissvið samningsins. Með lögum um umhverfismat nr. 106/2000 var meðal annars ætlunin að lögfesta þær reglur sem koma fram í tilskipun 85/337/EBE eins og henni hefur verið breytt með tilskipun 97/11/EB. Á grundvelli laganna hefur verið sett reglugerð um mat á umhverfisáhrifum, nr. 671/2000, þar sem er að finna nánari útfærslu á framkvæmd umhverfismats. Ekkert er fram komið í málinu sem bendir til þess að þessi innleiðing tilskipana Evrópusambandsins í umhverfismálum hafi ekki tekist og verður að ganga út frá því að lögin uppfylli þær kröfur sem settar eru um framkvæmd mats á umhverfisáhrifum á Evrópska efnahagssvæðinu. Þykir því óþarft að vísa til framangreindra tilskipana til rökstuðnings niðurstöðu í málinu. Markmið laga nr. 106/2000 eru talin upp í 1. gr. og eru þau svohljóðandi: a. að tryggja að áður en leyfi er veitt fyrir framkvæmd, sem kann vegna staðsetningar, starfsemi sem henni fylgir, eðlis eða umfangs að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif, hafi farið fram mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar, b. að stuðla að samvinnu þeirra aðila sem hafa hagsmuna að gæta eða láta sig málið varða vegna framkvæmdar sem áhrif hefur á umhverfið,, c. að kynna fyrir almenningi umhverfisáhrif framkvæmdar sem kann að hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif og mótvægisaðgerðir vegna þeirra og að almenningur komi að athugasemdum og upplýsingum áður en úrskurður um mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar er kveðinn upp. Samkvæmt framansögðu er það forsenda umhverfismats að umhverfisáhrif framkvæmdar kunni að vera umtalsverð. Í lögum um mat á umhverfisáhrifum er hins vegar ekki lagt bann við framkvæmdum sem talin eru hafa í för með sér umtalsverð umhverfisáhrif. Í 2. mgr. 11. gr. laga nr. 106/2000 segir þó að í úrskurði Skipulagsstofnunar skuli taka ákvörðun um hvort fallist sé á viðkomandi framkvæmd, með eða án skilyrða, eða lagst gegn henni vegna umtalsverðra umhverfisáhrifa. Úrskurðarheimild umhverfisráðherra eru sambærileg að þessu leyti sbr. 2. mgr. 13. gr. laganna. Umtalsverð umhverfisáhrif eru skilgreind í l-lið 3. gr. laganna þannig að þau séu veruleg óafturkræf umhverfisáhrif eða veruleg spjöll á umhverfinu sem ekki er hægt að fyrirbyggja eða bæta úr með mótvægisaðgerðum. Lögin hafa hins vegar ekki að geyma nánari viðmiðanir um hvað teljist veruleg óafturkræf umhverfisáhrif og hvað veruleg spjöll á umhverfinu sem ekki er hægt að fyrirbyggja eða bæta úr með mótvægisaðgerðum. Þessi atriði eru þannig háð mati þeirra stjórnvalda sem um fjalla þ.e. Skipulagsstofnunar og umhverfisráðherra og væntanlega háð ýmsum lögum og skuldubindingum á sviði náttúru- og umhverfisverndar og viðhorfum til náttúruverndar á hverjum tíma. Í athugasemdum í greinargerð með frumvarpi því sem varð að lögum nr. 106/2000 er þó að finna nokkra leiðbeiningu um hvað teljist umtalsverð umhverfisáhrif en þar er nefnt í dæmaskyni staðsetning framkvæmdar á viðkvæmu svæði og mengunarviðmiðanir í lögum eða alþjóðlegum samningum. Af ákvæðum laganna verður skýrlega ráðið að niðurstaða um það hvort framkvæmd teljist hafa veruleg umhverfisáhrif getur ráðist af því hvort framkvæmdaraðila takist að sýna fram á framkvæmanlegar mótvægisaðgerðir eða aðrar aðgerðir sem dragi svo úr neikvæðum umhverfisáhrifum að þau teljist ekki umtalsverð. Skipulagsstofnun og umhverfisráðherra hafa verulegt svigrúm til þess að takmarka umfang framkvæmdar og leggja á framkvæmdaraðila að grípa til mótvægisaðgerða eða annarra aðgerða ef talið er að með því móti verði neikvæð umhverfisáhrif framkvæmdar innan þeirra marka sem stjórnvaldið telur ásættanleg og þar með ekki umtalsverð. Af lögum nr. 106/2000 og reglugerð nr. 671/2000 verður ráðið að umhverfismat er flókinn ferill upplýsingaöflunar, rannsókna, kynningar, samráðs og ákvarðanatöku sem hefur það að markmiði að sem bestar upplýsingar fáist fyrir úrskurðaraðila um mat á umhverfisáhrifum og síðar leyfisveitanda. Þessi ferill er settur af stað vegna fyrirætlunar ríkis, sveitarfélags, stofnunar, annars lögaðila eða einstaklings um að ráðast í framkvæmd sem lögin taka til. Framkvæmdaaðili er samkvæmt 14. gr. laganna ábyrgur fyrir mati á umhverfisáhrifum og ber kostnaðinn af matinu, auglýsingum og kynningu. Í framangreindu ferli vegast á hagsmunir framkvæmdaraðila af því að umhverfismatið og ákvörðunartaka stjórnvalda gangi hratt og örugglega fyrir sig og að ekki séu gerðar til hans ósanngjarnar kröfur um tímafrekar og kostnaðarsamar rannsóknir og upplýsingaöflun og hagsmunir almennings af því að vandað umhverfismat fari fram og að allir fái tækifæri til að koma á framfæri upplýsingum og athugasemdum þannig að ákvörðun um leyfi fyrir framkvæmd sé tekin á grundvelli bestu fáanlegra upplýsinga sem með sanngirni er hægt að gera kröfu um að aflað sé um umhverfisáhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar. Í lögum um umhverfismat er víða gert ráð fyrir samráði framkvæmdaraðila og Skipulagsstofnunar og eftir atvikum umhverfisráðherra og skyldu stjórnvaldsins til leiðsagnar. Samkvæmt 2. mgr. 8. gr. laga um mat á umhverfisáhrifum skal Skipulagsstofnun taka ákvörðun um framlagða matsáætlun og gera framkvæmdaraðila grein fyrir því sem hún telur þar ábótavant. Samkvæmt sömu grein ber Skipulagsstofnun skylda til að leiðbeina framkvæmdaraðila um frekari vinnslu tillögu að matsáætlun. Samkvæmt 4. mgr. 8. gr. laganna getur Skipulagsstofnun einnig á síðari stigum farið fram á að framkvæmdaraðili leggi fram frekari gögn og er í ákvæðinu vísað til 9. og 10. gr. laganna í því sambandi. Samkvæmt 1. mgr. 10. gr. laganna hefur Skipulagsstofnun tvær vikur eftir að framkvæmdaraðili leggur fram matsskýrslu til að meta hvort skýrslan uppfylli þær kröfur sem gerðar eru í 9. gr. laganna. Samkvæmt 5. mgr. 10. gr. skulu umsagnaraðilar um matsskýrsluna gefa Skipulagsstofnun álit sitt á því hvað þurfi að kanna frekar og benda á mögulegar mótvægisaðgerðir. Við úrlausn um gildi ákvarðana framangreindra stjórnvalda verður að hafa í huga að hlutverk Skipulagsstofnunar og umhverfisráðherra er ekki að skera úr deilumáli milli tiltekinna aðila eða veita leyfi fyrir framkvæmd heldur að komast að niðurstöðu um umhverfisáhrif að undangengnu flóknu matsferli. Í þessu ferli reynir á náið samráð framkvæmdaraðila og viðkomandi stjórnvalda en einnig er lögð áhersla á að leitað sé álits sérfræðinga og athugasemda frá almenningi og að tekið sé nauðsynlegt tillit til umsagna og athugasemda. Skipulagsstofnun lagðist sem fyrr segir gegn Kárahnjúkavirkjun vegna umtalsverðra umhverfisáhrifa og ófullnægjandi upplýsinga um einstaka þætti framkvæmdarinnar og umhverfisáhrif hennar. Umhverfisráðherra taldi í úrskurði sínum að Landsvirkjun hefði ekki að öllu leyti farið að þeim athugasemdum sem Skipulagsstofnun gerði við tillögu fyrirtækisins að matsáætlun og drög þess að matsskýrslu. Umhverfisráðherra taldi hins vegar að málsmeðferð Skipulagsstofnunar hefði ekki verið í samræmi við rannsóknarskyldu stofnunarinnar samkvæmt 10. gr. stjórnsýslulaga. Taldi ráðherra að úr því að Skipulagsstofnun hefði talið að málið væri ekki að fullu upplýst hefði stofnuninni borið skylda til að notfæra sér heimildina í 4. mgr. 8. gr. laga nr. 106/2000 og fara fram á að Landsvirkjun legði fram frekari gögn eða kannaði tilgreind atriði betur áður en málið yrði til lykta leitt. Fyrir liggur að Skipulagsstofnun samþykkti tillögu Landsvirkjunar að matsáætlun með ýmsum fyrirvörum. Í 8. gr. laga nr. 106/2000 er ekki gert ráð fyrir að matsáætlun sé samþykkt með fyrirvörum en hins vegar er gert ráð fyrir að stofnunin geti hafnað tillögu að matsáætlun með rökstuddri ákvörðun þar sem gerð sé grein fyrir hverju sé ábótavant og settar fram leiðbeiningar til framkvæmdaraðila um frekari vinnslu tillögu að matsáætlun. Þá liggur fyrir að Landsvirkjun sendi Skipulagsstofnun drög að matsskýrslu og fékk rökstuddar athugasemdir til baka. Þá voru haldnir samráðsfundir með aðilum. Landsvirkjun og Skipulagsstofnun ber ekki saman um að hve miklu leyti Landsvirkjun brást við fyrirvörum og athugasemdum Skipulagsstofnunar. Þegar stjórnvald hafnar erindi á grundvelli skorts á upplýsingum má almennt ætla að í því felist að stjórnvald telji að viðkomandi aðili hafi vanrækt að afla upplýsinga sem hefðu getað skipt máli við úrlausn málsins. Geti upplýsingarnar ekki skipt máli er þeirra væntanlega ekki þörf og því hægt að komast að efnislegri niðurstöðu án þeirra. Teljist upplýsingar sem vantar hins vegar skipta máli nægir að vísa til skorts á upplýsingum. Í því máli sem hér um ræðir tók Skipulagsstofnun þá ákvörðun að leggjast gegn Kárahnjúkavirkjun á grundvelli þeirrar efnislegu niðurstöðu að hún hefði veruleg umhverfisáhrif en einnig á þeim grundvelli að upplýsingar hefðu skort. Slík niðurstaða hlýtur með hliðsjón af framangreindu að teljast óheppileg og þá sérstaklega með hliðsjón af tilgangi umhverfismats. Með vísan sem að framan greinir um eðli umhverfismats og þess ferlis samráðs og leiðbeininga sem lög um mat á umhverfisáhrifum gera ráð fyrir verður að fallast á með umhverfisráðherra að Skipulagsstofnun hafi ekki gert það sem ætlast mátti til af stofnuninni til að afla upplýsinga frá Landsvirkjun um þá þætti umhverfismatsins sem stofnunin taldi skorta upplýsingar um. Umhverfisráðherra taldi að ágallar á málsmeðferð Skipulagsstofnunar hafi ekki verið svo stórvægilegir eða þess eðlis að ómerkja bæri hinn kærða úrskurð og vísa málinu til meðferðar hjá stofnuninni að nýju. Ráðherra færði þau rök fyrir þessari niðurstöðu að bætt hefði verið úr helstu ágöllunum með því að framkvæmdaraðili hefði lagt fyrir ráðuneytið ný gögn um umhverfisáhrif Kárahnjúkavirkjunar og fyrirhugaðar mótvægisaðgerðir til þess koma í veg fyrir eða draga úr þeim áhrifum. Ráðherra taldi að þótt framkvæmdaáformin hefðu tekið nokkrum breytingum yrði ekki talið, að eðli framkvæmdarinnar hefði breyst frá því sem gert hafi verið ráð fyrir í matsskýrslu. Líta verður svo á að hinn almenni tilgangur kærumeðferðar innan stjórnsýslunnar sé að taka ákvarðanir lægra settra stjórnvalda til endurskoðunar. Niðurstaða æðra stjórnvalds getur verið að staðfesta niðurstöðu þess lægra, breyta henni eða að vísa málinu aftur til meðferðar lægra setts stjórnvalds. Afstaða lægra og æðra setts stjórnvalds er ekki sambærileg afstöðu héraðsdóms og Hæstaréttar. Enda þótt almennt sé gert ráð fyrir að um öll úrlausnarefni sé fjallað á tveimur dómstigum er það þó engan vegin algild regla þar sem niðurstaða héraðsdóms getur verið á þann veg að þar sé ekki fjallað um nema hluta af málsástæðum aðila. Þá sætir sú meginregla að ný gögn séu ekki lögð fram í Hæstarétti undantekningum. Þótt ýmis stjórnsýslumál líkist dómsmálum í verulegum atriðum, svo sem þau sem rekin eru fyrir úrskurðarnefndum, eru önnur verkefni stjórnsýslunnar þess eðlis að meira reynir á þær málsmeðferðarreglur stjórnsýsluréttar sem ekki eiga sér samsvörun í réttarfarsreglum. Sem fyrr segir er mat á umhverfisáhrifum þess eðlis að við það reynir mjög á upplýsingaöflun stjórnvalds og samráð við framkvæmdaraðila auk málshraða. Ekkert í lögum um mat á umhverfisáhrifum gefur til kynna að umhverfisráðherra geti ekki tekið mat á umhverfisáhrifum til sjálfstæðrar efnislegrar meðferðar á kærustigi. Ekki verður heldur séð að Skipulagsstofnun búi yfir annarri eða meiri sérfræðiþekkingu á sviði umhverfisréttar en umhverfisráðuneytið eða að ákvörðunarvaldi þess séu sett önnur takmörk en við eiga um Skipulagsstofnun. Þá verður ekki annað séð en að ráðuneytið hafi sömu skyldur til rannsóknar og leiðbeiningar og Skipulagsstofnun samkvæmt stjórnsýslulögum og lögum nr. 106/2000. Líta verður svo á að Landsvirkjun hafi verið heimilt að freista þess að hnekkja niðurstöðu Skipulagsstofnunar með nýjum gögnum og upplýsingum. Dómurinn fellst á það mat umhverfisráðherra að umrædd gögn hafi ekki raskað eðli framkvæmdarinnar eins og hún hafði verið skilgreind í matsskýrslu. Að því leyti sem ný gögn og upplýsingar lutu að breytingum á framkvæmdaáformum miðuðu þau að því að draga úr umfangi framkvæmda og skaðlegum áhrifum þeirra á náttúruna. Kæra Landsvirkjunar, og þau gögn sem fylgdu með henni, gaf augljóslega tilefni til þess að taka þyrfti afstöðu til ýmissa nýrra atriða varðandi mat á umhverfisáhrifum og hugsanlegra mótvægisaðgerða og að afla þyrfti frekari upplýsinga áður en endanleg ákvörðun yrði tekin. Stefnendur þykja samkvæmt framansögðu ekki hafa fært að því viðhlítandi rök að umhverfisráðherra hafi ekki verið heimilt að taka ný gögn og upplýsingar frá Landsvirkjun til efnislegrar skoðunar við endurskoðun sína á úrskurði Skipulagsstofnunar. Það var í anda a-liðar 1. gr. laga nr. 106/2000 að ráðherra tæki þessi nýju gögn til efnislegrar meðferðar og tæki tillit til þeirra við ákvörðun sína. Ekki verður séð að þessi málsmeðferð hafi brotið gegn hagsmunum annarra eða verið í andstöðu við málsmeðferðarreglur laga nr. 106/2000 eða stjórnsýslulaga. Samkvæmt framangreindu verður ekki fallist á með stefnendum að gagnaöflun Landsvirkjunar í kjölfar úrskurðar Skipulagsstofnunar og gögn sem umhverfisráðherra aflaði hafi raskað grundvelli málsins svo verulega að ráðherra hafi verið skylt að vísa málinu aftur til meðferðar Skipulagsstofnunar eða líta fram hjá þessum nýju gögnum. Fyrir liggur að umhverfisráðherra ákvað að kynna fyrir almenningi með opinberri auglýsingu ný gögn sem fylgdu kæru Landsvirkjunar svo og gögn vegna framkvæmdarinnar sem síðar bárust frá Landsvirkjun. Var þetta gert með auglýsingum í samræmi við ákvæði 2. mgr. 10. gr. laga nr. 106/2000. Almenningi var gefinn fjögurra vikna frestur til að kynna sér gögnin sem sagt var að lægju frammi á bókasafni Héraðsbúa á Egilsstöðum og Þjóðarbókhlöðunni auk þess sem þau væru aðgengileg á PDF-formi á heimasíðu ráðuneytisins. Ágreiningslaust er með aðilum að umhverfisráðherra var ekki skylt að kynna umrædd gögn með þessum vandaða hætti. Þar af leiðandi var hann ekki bundinn af þeim 6 vikna fresti sem Skipulagsstofnun skal veita almenningi til að skila athugasemdum við matsskýrslu, samkvæmt 4. mgr. 10. gr. laga nr. 106/2000. Úrskurður Skipulagsstofnunar var kynntur í samræmi við 5. mgr. 11. gr. laga nr. 106/2000 og þar gerð grein fyrir kærufresti til 5. september 2001. Kæra Landsvirkjunar barst 4. september 2001. Með vísan til þess og að auglýsingar umhverfisráðuneytisins 3. og 15. október 2001 höfðu þann tilgang að kynna ný gögn Landsvirkjunar og voru jafnframt umfram lagaskyldu þykir það ekki annmarki á málsmeðferð ráðuneytisins að kærufrestir voru liðnir þegar auglýsingarnar voru birtar. Fallast má á með stefndu að framangreind upplýsingagjöf hafi verið í anda laga um mat á umhverfisáhrifum og í samræmi við markmið þeirra eins og þeim er lýst í c-lið 1. gr. laganna. Um var að ræða upplýsingagjöf um viðbótargögn varðandi fyrirhugaða framkvæmd sem þegar hafði verið kynnt með lögformlegum hætti. Verður því ekki fallist á með stefnendum að með þessum auglýsingum hafi ný málsmeðferð samkvæmt 10. gr. laga nr. 106/2000 verið hafin á kærustigi án lagaheimildar. Úrskurður umhverfisráðherra verður því ekki ómerktur á grundvelli framangreindra sjónarmiða stefnenda. IV.3 Um upplýsingar framkvæmdaraðila um efnahagslegan ávinning, núllkost o.fl. Stefnendur telja að Landsvirkjun hafi í matsáætlun og matsskýrslu vanrækt að rökstyðja og sanna meginforsendu og niðurstöðu matsskýrslu sinnar um efnahagslegan ávinning og jafnframt vanrækt að kanna til hlítar svonefndan núllkost og aðra kosti í stað óafturkræfra og gríðarlegra náttúruspjalla sem virkjunin muni óhjákvæmilega hafa í för með sér. Landsvirkjun beri sem framkvæmdaraðila, samkvæmt 9. gr. laga nr. 106/2000 og 3. mgr. 5. gr. tilskipunar 97/11/EB, að kanna og gera samanburð á öðrum kostum en virkjun. Jafnframt megi ljóst vera af umsögnum sem stefnendum hafi borist að upplýsingar hafi skort um veigamikla þætti virkjunarframkvæmdanna. Málatilbúnaður Landsvirkjunar hafi ekki verið tækur til mats. Ennfremur hafi Skipulagsstofnun verið óheimilt að samþykkja matsáætlun. Með hliðsjón af þessum og framangreindum annmörkum hafi umhverfisráðherra borið að vísa málinu til meðferðar Skipulagsstofnunar á nýjan leik eða ómerkja málsmeðferðina frá upphafi. Þá eru kröfur stefnenda studdar þeim rökum að fjölmargar athugasemdir Landsvirkjunar um málsmeðferð Skipulagsstofnunar, sem umhverfisráðherra hafi fallist á að hluta til í úrskurði sínum, hafi átt að leiða til þess að málinu yrði vísað aftur til meðferðar Skipulagsstofnunar. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er vísað til þess að umhverfisráðherra hafi ekki talið sig bæran til að fjalla um arðsemi og þjóðhagsleg áhrif Kárahnjúkavirkjunar heldur talið það hlutverk annarra aðila. Jafnframt hafi umhverfisráðherra talið að arðsemi væri ekki eitt þeirra atriða sem líta bæri til þegar umhverfisáhrif framkvæmdar væru metin. Í úrskurði umhverfisráðherra sé fjallað um samanburð ýmissa virkjunarkosta á svæðinu norðan Vatnajökuls og um núllkost. Landsvirkjun hafi verið talin hafa gert fullnægjandi grein fyrir öðrum valkostum sem til greina gætu komið. Þá segi einnig í úrskurðinum að sýnt hafi verið nægjanlega fram á að ef ekkert verði af fyrirhuguðum virkjunarframkvæmdum sé líklegt að sú neikvæða þróun byggðar á Austurlandi muni halda áfram og engin teikn séu um að sú þróun muni breytast. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er vísað til þess að í úrskurði umhverfisráðherra sé fjallað um áhrif Kárahnjúkavirkjunar á ferðmál, útivist og hugmyndir um stofnun þjóðagarðs. Eins og þar komi fram séu ákvarðanir um stofnun þjóðgarðs í höndum umhverfisráðherra, samkvæmt 51. gr. laga um náttúruvernd nr. 44/1999. Ákvörðun um stofnun þjóðgarðs sé óháð þeim ákvörðunum sem teknar séu á grundvelli laga nr. 106/2000. Því hafi umhverfisráðherra ekki borið að taka afstöðu til slíkra hugmynda í úrskurði um Kárahnjúkavirkjun. Varðandi málsmeðferð Skipulagsstofnunar er vísað til umfjöllunar í úrskurði umhverfisráðherra og þá sérstaklega til eftirfarandi umfjöllunar í niðurstöðukafla: „Að því er varðar þá ágalla á meðferð Skipulagsstofnunar á máli því, sem hér er til úrlausnar og gerð er grein fyrir í kafla III 2 að framan, er það álit ráðuneytisins að þeir séu ekki svo stórvægilegir eða þess eðlis að ómerkja beri hinn kærða úrskurð og vísa málinu til meðferðar hjá stofnuninni að nýju. Ástæðan er fyrst og fremst sú að bætt hefur verið úr helstu ágöllunum með því að framkvæmdaraðili hefur lagt fyrir ráðuneytið ný gögn um umhverfisáhrif hinnar fyrirhuguðu framkvæmdar og mótvægisaðgerðir til að koma í veg fyrir eða draga úr þeim áhrifum. Þau gögn voru kynnt Skipulagsstofnun, leyfisveitendum og umsagnaraðilum svo að þeim gæfist kostur á að veita umsögn sína um þau, sbr. 2. mgr. 13. gr. laga nr. 106/2000. Jafnframt voru gögnin kynnt með opinberri auglýsingu, þannig að almenningur fengi tækifæri til að kynna sér þau og koma athugasemdum, þeim viðvíkjandi, á framfæri við ráðuneytið, sbr. c-lið 1. gr. laganna". Af hálfu stefnda Landsvirkjunar er því mótmælt að vanrækt hafi verið í matsáætlun og matsskýrslu að rökstyðja og sanna meginforsendu og niðurstöðu matsskýrslunnar um efnahagslegan ávinning. Í matsskýrslunni hafi verið fjallað ítarlega um félagsleg og efnahagsleg áhrif að því marki sem slíkt falli undir mat á umhverfisáhrifum framkvæmdar. Í kæruferlinu hafi Landsvirkjun skýrt þennan þátt málsins enn frekar og langt umfram lagaskyldu og vísar stefndi í því sambandi til meginreglu b-liðar 18. gr. reglugerðar um mat á umhverfisáhrifum nr. 671/2000, sem fjalli um þá hagsmuni framkvæmdaraðila sem falli undir viðskiptaleynd. Það hafi verið álit umhverfisráðherra að ekki bæri að fjalla um þjóðhagsleg áhrif framkvæmdar og arðsemi hennar við mat á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum nr. 106/2000. Af hálfu stefnda Landsvirkjunar er vísað til þess að í matsskýrslu hafi verið fjallað um virkjunarkosti, í samræmi við fyrirmæli 9. gr. laga nr. 106/2000 og 18. gr. reglugerðar nr. 671/2000, og frekari grein gerð fyrir þessum þætti í stjórnsýslukæru og meðfylgjandi greinargerð um efnislega þætti. Stefndi hafnar þeirri málsástæðu stefnenda að hann hafi ekki gert fullnægjandi grein fyrir öðrum kostum sem til greina hafi komið vegna Kárahnjúkavirkjunar eða að umfjöllun um svonefndan núllkost hafi verið ábótavant. Stefndi vísar til tillögu að matsáætlun, matsskýrslu og annarra framlagðra gagna því til stuðnings að matsferli og matsskýrsla framkvæmdarinnar hafi verið fyllilega lögmæt og ekki haldin neinum þeim ágöllum sem stefnendur lýsi. Í 2. mgr. 9. gr. laga nr. 106/2000 er fjallað um efni matsskýrslu og um hvað hún skuli fjalla. Þar segir meðal annars að ávallt skuli gera grein fyrir helstu möguleikum sem til greina komi og umhverfisáhrifum þeirra og bera þá saman. Einnig segir þar að tilgreina skuli þau áhrif, uppsöfnuð og samvirk, bein og óbein, sem fyrirhuguð framkvæmd og starfsemi sem henni fylgir kunni að hafa á umhverfi og samspil einstakra þátta í umhverfinu. Hugtakið umhverfi er í j-lið 3. gr. laganna skilgreint sem samheiti fyrir menn, dýr, plöntur og annað í lífríkinu, jarðveg, jarðmyndanir, vatn, loft, veðurfar og landslag, samfélag, heilbrigði, menningu og menningarminjar, atvinnu og efnisleg verðmæti. Af hálfu stefnenda er því haldið fram að Landsvirkjun hafi vanrækt að rökstyðja og sanna meginforsendu og niðurstöðu matsskýrslu um efnahagslegan ávinning af Kárahnjúkavirkjun. Enda þótt framangreind ákvæði geri ráð fyrir að umhverfismat taki til ýmissa samfélagslegra þátta sem áhrif hafa á afkomu fólks og efnisleg gæði og að í niðurstöðu matsskýrslu séu umhverfisáhrif vegin saman við efnahagslegan ávinning verður sú ályktun ekki dregin af lögunum að það sé nauðsynlegur hluti af umhverfismati að framkvæmdaraðili sýni fram á efnahagslegan ávinning framkvæmdar með ótvíræðum hætti. Fyrir liggur að í framlagðri matsskýrslu Landsvirkjunar var meðal fjallað um þrjá virkjunarkosti á Norðausturlandi og þeir bornir saman og eins fjallað um áhrif þess að virkja ekki. Þá var fjallað um orkuöflunarmöguleika annars staðar á landinu. Einnig var fjallað um félagsleg og efnahagsleg áhrif virkjunarinnar. Í viðaukum voru birtar ýmsar sérfræðiskýrslur um framangreind atriði en líta verður á umrædd sérfræðigögn sem hluta af matsskýrslunni. Líta verður svo á að í matsskýrslu og meðfylgjandi gögnum sé að finna nokkra umfjöllun um alla þá þætti sem ákvæði 2. mgr. 9. gr., sbr. j-liður 3. gr. laga nr. 106/2000 gera kröfu um. Ljóst er að ef hugtakið umhverfi er skýrt mjög rúmri túlkun eru því nánast engin takmörk sett hvaða kröfur er hægt að gera til framkvæmdaraðila varðandi umfjöllun um áhrif framkvæmdar á einstaka umhverfisþætti og samspil þeirra. Kröfum til framkvæmdaraðila að þessu leyti verður því að stilla nokkuð í hóf með hliðsjón af því hvað eðlilegt og sanngjarnt er að krefjast. Líta verður svo á að það sé hlutverk Skipulagsstofnunar og eftir atvikum umhverfisráðherra að meta hvort umfjöllun um einstaka umhverfisþætti og samspil þeirra í matsskýrslu og öðrum gögnum sem aflað er í matsferlinum teljist fullnægjandi. Í úrskurði umhverfisráðherra er komist að þeirri niðurstöðu að framkvæmdaraðili hefði gert fullnægjandi grein fyrir öðrum virkjunarkostum sem til greina kæmu og sýnt nægjanlega fram á að ef ekkert yrði af fyrirhuguðum virkjanaframkvæmdum væri líklegt að neikvæð byggðaþróun á Austurlandi héldi áfram. Ekkert hefur komið fram í málinu sem hnekkir þessu mati ráðherra. Samkvæmt framansögðu verður ekki fallist á með stefnendum að Skipulagsstofnun hafi verið óheimilt að samþykkja matsáætlun Landsvirkjunar eða að málatilbúnaður Landsvirkjunar hafi ekki verið tækur til mats á umhverfisáhrifum. Verður úrskurður umhverfisráðherra ekki ómerktur á grundvelli framangreindra málsástæðna stefnenda. Af hálfu stefnenda er byggt á því að nýjar og eðlisólíkar forsendur hafi verið lagðar til grundvallar niðurstöðu í úrskurði umhverfisráðherra, miðað við þær forsendur sem framkvæmdaraðili Landsvirkjun hafi gengið út frá í matsskýrslu og byggt hafi verið á í úrskurði Skipulagsstofnunar. Stefnendur vísa til þess að í niðurlagi matsskýrslu Landsvirkjunar segi að niðurstaða Landsvirkjunar sé að umhverfisáhrif virkjunarinnar séu innan viðunandi marka í ljósi þess efnahagslega ávinnings sem væntanleg virkjun muni skila þjóðinni og þeirrar atvinnuþróunar sem sölu orkunnar fylgi. Framkvæmdaraðili óski því eftir því að fallist verði á framkvæmdina. Þessa grundvallarforsendu Landsvirkjunar hafi Skipulagsstofnun lagt til grundvallar í allri málsmeðferð sinni, í kynningu fyrir almenningi, við álitsumleitanir og í úrskurði sínum. Í fjölda athugasemda og umsagna sem borist hafi Skipulagsstofnun og í nánast öllum kærum til umhverfisráðherra, jafnt frá stefnendum sem öðrum, hafi höfuðáhersla verið lögð á þessa meginforsendu. Í úrskurði umhverfisráðherra sé fjallað um þennan þátt málsins með svofelldum hætti: „Eins og lýst er í kafla 2.7.1 að framan, taldi framkvæmdaaðili að heimila ætti hina fyrirhuguðu framkvæmd vegna þess þjóðhagslega ávinnings sem af henni hlýst og vegna ávinnings fyrir atvinnu á Austurlandi. Undir þessa aðferðafræði er síðan tekið í úrskurði Skipulagsstofnunar þar sem neikvæð áhrif framkvæmdarinnar á umhverfið eru lögð á vogarskál andspænis efnahagslegum ávinningi af henni. Samkvæmt framansögðu er ráðuneytið sammála því sjónarmiði, sem fram kemur í kæru Náttúruverndarsamtaka Austurlands, að við mat á umhverfisáhrifum beri ekki að vega saman neikvæð áhrif á umhverfið annars vegar og efnahagslegan ávinning hins vegar. Samkvæmt því skuli taka afstöðu til framkvæmdar án tillits til þjóðhagslegs ávinnings eða taps. Með skírskotun til þess, sem hér hefur verið rakið, er það álit ráðuneytisins að ekki beri að fjalla um þjóðhagsleg áhrif framkvæmdarinnar og arðsemi hennar við mat á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum nr. 106/2000." Stefnendur telja að umhverfisráðherra hafi haft ólögmæt endaskipti á meðferð málsins frá lægra stjórnsýslustigi og raskað grundvelli þess, án þess að Skipulagsstofnun, Landsvirkjun, aðrir kærendur, almenningur eða umsagnaraðilar hafi átt þess nokkurn kost að tjá sig á þessum nýja, gjörbreytta og eðlisólíka grundvelli. Umhverfisráðherra hafi hafnað meginforsendu framkvæmdaraðilans en engu að síður fallist á virkjunarframkvæmdir samkvæmt matsskýrslu hans á gjörólíkum forsendum. Þegar af þessari ástæðu beri að ómerkja úrskurð umhverfisráðherra sem leiði sjálfkrafa til þess að hefja verði matsferlið á vettvangi Skipulagsstofnunar frá upphafi. Stefnendur telja að efnisleg verðmæti og atvinna séu, samkvæmt skilgreiningum í 3. gr. laga nr. 106/2000, hluti af umhverfi og eigi óspillt umhverfi út frá lögbundnum varúðarsjónarmiðum að njóta alls vafa við mat á umhverfisáhrifum, sbr. einnig 73. gr. EES-samningsins og 2. tl. inngangs tilskipunar 97/11EB. Skýra beri íslensk lög til samræmis við tilskipanir EB. Réttlætingu og kjarnaröksemdum samkvæmt matsskýrslu Landsvirkjunar á umfangsmiklum náttúruspjöllum hafi verið kastað fyrir róða af umhverfisráðherra. Telja stefnendur að matsskýrslan sé þannig fallin um sjálfa sig. Afstaða umhverfisráðherra gangi að þessu leyti einnig þvert á ákvæði laga nr. 60/1981 um raforkuver, einkum 3. gr., sbr. 2. gr. orkulaga nr. 58/1967 og 3. mgr. 13. gr. laga nr. 42/1983 um Landsvirkjun. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er um framangreint vísað til röksemda í úrskurði umhverfisráðherra. Vísað er til þess að það hafi verið álit ráðherra að ekki bæri að fjalla um þjóðhagsleg áhrif framkvæmdarinnar og arðsemi hennar við mat á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum nr. 106/2000. Sú niðurstaða hafi verið rökstudd meðal annars á grundvelli túlkunar á hugtakinu umhverfi í j-lið 3. gr. framangreindra laga, 1. mgr. 75. gr. stjórnarskrárinnar og með hliðsjón af eðlilegri verkaskiptingu milli skipulags- og umhverfisyfirvalda annars vegar og leyfisveitenda hins vegar. Stefndi geti ekki fallist á að sá rökstuðningur teljist ólögmæt endaskipti á málinu. Fráleitt sé að ráðherra hafi borið að gefa aðilum málsins kost á að tjá sig um þá niðurstöðu sem fram komi í úrskurði hans áður en hún hafi verið kynnt þeim og eigi slík krafa sér enga lagstoð. Af hálfu stefnda Landsvirkjunar er viðurkennt að í matsskýrslu fyrirtækisins hafi meðal annars verið fjallað um efnahagslegan ávinning fyrirhugaðrar framkvæmdar enda hafi verið talið að það atriði félli undir skilgreiningu á hugtakinu umhverfi samkvæmt j-lið 3. gr. laga nr. 106/2000. Sú niðurstaða umhverfisráðherra að taka bæri afstöðu til framkvæmdar án tillits til þjóðhagslegs ávinnings eða taps þýði hins vegar ekki að matsskýrslan sé fallin um sjálfa sig. Meginefni matsskýrslunnar fjalli um áhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar og taki til allra þeirra þátta sem lög og reglugerð um mat á umhverfisáhrifum krefjist. Í úrskurði umhverfisráherra sé gerð ítarleg grein fyrir mati ráðuneytisins á þeim áhrifum. Niðurstaða ráðherra hafi verið sú að þegar umhverfisáhrif Kárahnjúkavirkjunar væru virt í heild, að teknu tilliti til þeirra skilyrða sem í úrskurðinum var getið, bæri að fallast á framkvæmdina. Niðurstaða umhverfisráðherra hafi þannig verið byggð á þeim þáttum sem leggja skuli til grundvallar mati á umhverfisáhrifum samkvæmt lögum nr. 106/2000 og reglugerð nr. 671/2000. Enda þótt framkvæmdaraðili hafi gert grein fyrir áhrifum framkvæmdar á aðra þætti hafi það ekki áhrif á gildi þeirra upplýsinga sem með réttu sé fjallað um í matsskýrslu. Þær upplýsingar séu forsendur mats á umhverfisáhrifum og hafi verið lagðar til grundvallar í úrskurði umhverfisráðherra. Af sömu ástæðum er því mótmælt að vísa beri málinu aftur til Skipulagsstofnunar af þessum sökum og að niðurstaða umhverfisráðherra hafi gefið tilefni til þess að aðilum málsins og öðrum yrði gefinn kostur á að tjá sig um hana. Stefndi bendir á að margir aðilar kærumálsins hafi kosið að tjá sig um þennan þátt matsskýrslunnar og afstaða þeirra því legið fyrir í málinu. Stefndi telur að hafa verði í huga að umrætt atriði snerti ekki andmælarétt eða aðrar málsmeðferðarreglur, heldur túlkun ráðuneytisins á því hvernig skýra beri ákvæði j-liðar 3. gr. laga nr. 106/2000. Telji ráðuneytið að ekki beri að fjalla um tiltekna þætti í matsskýrslu líti það fram hjá þeim í úrskurði sínum og leggi mat á þá þætti sem með réttu beri að leggja til grundvallar við mat á umhverfisáhrifum. Í þessu sambandi bendir stefndi á að honum hafi verið ljóst að kæra hans kallaði á túlkun og mat æðri stjórnvalda á lögunum, beitingu þeirra og tengslum við aðra löggjöf og hafi umrædd niðurstaða umhverfisráðherra staðfest þessa nauðsyn. Af hálfu stefnda er því hafnað að túlkun og mat ráðuneytisins á lögum og reglugerðum eigi að leiða til ómerkingar úrskurðarins. Stefndi mótmælir einnig þeim skilningi sem kemur fram í stefnu um beitingu verndarsjónarmiða í íslenskum rétti. Varúðarreglunni í umhverfisrétti sé ætlað að stuðla að því að varúð verði höfð að leiðarljósi þegar teknar séu ákvarðanir um framkvæmdir sem geti haft áhrif á umhverfið. Leggi hún meðal annars þá skyldu á framkvæmdaraðila að meta hugsanlegt umhverfistjón áður en ráðist sé í framkvæmd. Tilgangur slíks mats sé að leiða í ljós áhrif tiltekinna framkvæmda en ekki að koma í veg fyrir allar framkvæmdir sem hafi fyrirsjáanlega í för með sér umhverfisáhrif í einhverjum mæli. Varúðarreglan geri ekki kröfu um að öll áhrif framkvæmdar liggi ljós fyrir. Hún geri hins vegar kröfu til þess að hugsanleg óvissa hafi ekki þau áhrif að ekki verði gripið til fyrirbyggjandi aðgerða. Þessi sjónarmið hafi verið í heiðri höfð við mat á umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar Kárahnjúkavirkjunar. Sem fyrr segir var það niðurstaða Landsvirkjunar í matsskýrslu um umhverfisáhrif Kárahnjúkavirkjunar að umhverfisáhrif virkjunarinnar yrðu innan viðunandi marka í ljósi þess efnahagslega ávinnings sem hún myndi skila þjóðinni og þeirrar atvinnuþróunar sem orkunni fylgdi. Ljóst er því að Landsvirkjun lagði mikla áherslu á að vega saman umhverfisáhrif og efnahagslegan ávinning. Í mati Skipulagsstofnunar á umhverfisáhrifum virkjunarinnar er þetta samspil umhverfisáhrifa og efnahagslegs ávinnings einnig tekið til umfjöllunar. Umhverfisráðherra komst að þeirri niðurstöðu að ekki bæri að skýra hugtakið samfélag í j-lið 3. gr. laga nr. 106/2000 svo rúmt að það tæki til arðsemi framkvæmdar og þar með væri arðsemi ekki eitt þeirra atriða sem líta bæri til þegar umhverfisáhrif framkvæmdar væru metin heldur væri það hlutverk eigenda og stjórnenda framkvæmdaraðila og á ábyrgð þeirra. Þá komst ráðherra að þeirri niðurstöðu að ljóst væri að umhverfismat tæki til mats á áhrifum framkvæmdar á samfélag og atvinnu í þrengri merkingu, svo sem mats á áhrifum á mannfjölda og félagslega samsetningu, húsnæðisþörf og þörf fyrir félagslega þjónustu, skipulagningu nýrra hverfa, samgöngur og atvinnustig á framkvæmdasvæði og í næsta nágrenni þess. Meiri vafi væri hins vegar um það hvort slíkt mat tæki jafnframt til mats á þjóhagslegum áhrifum svo sem mats á áhrifum framkvæmdar á hagvöxt, atvinnustig og efnahagslega velsæld á landsvísu. Ráðherra taldi að hvorki lög né lögskýringargögn skæru úr þeim vafa. Loks komst ráðherra að þeirri niðurstöðu að með vísan til verkaskiptingar milli skipulags- og umhverfisyfirvalda annars vegar og leyfisveitenda hins vegar væri eðlilegra að mat á þjóðhagslegum áhrifum framkvæmdar væri í höndum leyfisveitenda og taldi efni og túlkun þeirra tilskipana, sem lögum nr. 106/2000 hafi verið ætlað að veita lagagildi, leiða til sömu niðurstöðu. Með hliðsjón af því taldi ráðherra að ekki bæri að fjalla um þjóðhagsleg áhrif framkvæmdarinnar við mat á umhverfisáhrifum. Í umfjöllun um arðsemi framkvæmdar verður að skilja á milli þeirrar arðsemi sem framkvæmdaraðili kemur til með að hafa af því að ráðast í framkvæmd, efnahagslegs ávinnings fólks í nágrenni við framkvæmdarstað og loks þjóðhagslegs ávinnings. Hvað varðar arðsemi framkvæmdar í þrengsta skilningi þykir verða að líta til þess að það er framkvæmdaraðili sem ber hina fjárhagslegu áhættu af framkvæmd og stendur það honum næst að meta arðsemi hennar. Arðsemismat hlýtur alltaf að vera háð fjölmörgum óvissuþáttum. Ætla verður að sumir þessara þátta byggist á upplýsingum sem líta verður á sem viðskiptaleyndarmál. Ganga má út frá því að framkvæmdaraðili leggi ekki út í framkvæmd, hvað sem líður mati á umhverfisáhrifum, nema hann telji meiri líkur en minni á því að framkvæmdin muni skila honum ásættanlegum arði. Dómurinn telur, með vísan til framangreinds, að arðsemi í þessum skilningi geti ekki fallið ekki undir skilgreiningu j-liðar 3. gr. laga nr. 106/2000 á þeim þáttum sem falli undir hugtakið umhverfi í lögunum. Þykir því rétt að fallast á þá niðurstöðu umhverfisráðherra að ekki hafi borið að fjalla um arðsemi Kárahnjúkavirkjunar við mat á umhverfisáhrifum hennar. Af ýmsum ástæðum geta leyfisveitendur hins vegar haft hagsmuni af því að framkvæmdaraðili leggi fram upplýsingar um ætlaða arðsemi. Af hálfu stefnenda hefur ekki verið gerður sérstakur ágreiningur varðandi mat á áhrifum virkjunarinnar á staðbundna samfélagsþætti og lítur dómurinn svo á að þeim þætti hafi verið gerð fullnægjandi skil í matsskýrslu Landsvirkjunar og úrskurði umhverfisráðuneytisins. Þegar litið er til fyrirmæla 2. mgr. 9. gr. laga nr. 106/2000 um innihald matsskýrslu, tilgangs laganna eins og hann er skilgreindur í a-lið 1. gr., og framangreindra röksemda í úrskurði umhverfisráðherra varðandi mat á þjóðhagslegum áhrifum framkvæmdarinnar, þykja stefnendur ekki hafa sýnt fram á að ráðherra hafi lagt rangan skilning í það hvað félli undir umhverfisþættina samfélag og atvinna í j-lið 3. gr. laga nr. 106/2000. Var ráðuneytinu samkvæmt því rétt að fjalla ekki um þjóðhagsleg áhrif framkvæmdarinnar við mat á umhverfisáhrifum hennar. Kæra Landsvirkjunar kallaði á það að umhverfisráðherra markaði skýran ramma um það hvað heyrði undir mat á umhverfisáhrifum í ljósi lagaákvæða sem um það gilda. Sú niðurstaða ráðherra að mat á umhverfisáhrifum tæki ekki til arðsemi og þjóðhagslegra áhrifa framkvæmdarinnar byggðist fyrst og fremst á skýringu og túlkun á lögum nr. 106/2000. Fyrir liggur að framangreind túlkun ráðuneytisins var ekki í samræmi við þær forsendur sem Landsvirkjun gekk út frá í matsskýrslu eða umfjöllun í mati Skipulagsstofnunar á umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar. Ekki verður hins vegar séð að þessi niðurstaða hafi haft áhrif á aðra þætti sem ráðuneytið taldi að réttilega ættu undir mat á umhverfisáhrifum. Fyrir liggur að matsskýrsla Landsvirkjunar fjallaði að stærstum hluta um aðra þætti en þá sem hér eru til umfjöllunar. Eftir sem áður þurfti ráðuneytið að taka afstöðu til fjölmargra þátta sem Landsvirkjun, aðrir aðilar málsins, umsagnaraðilar og almenningur hafði fjallað um og gert athugasemdir við. Ekki verður heldur séð að umrædd afstaða ráðuneytisins hafi kallað á nýja gagnaöflun eða að kallað yrði eftir frekari afstöðu aðila málsins, umsagnaraðila eða almennings. Enda þótt ráðuneytið hafi talið að mat á arðsemi og þjóðhagslegum áhrifum framkvæmdar ættu ekki undir mat á umhverfisáhrifum verður samkvæmt framansögðu ekki fallist á með stefnendum að matsskýrsla Landsvirkjunar hafi verið fallin um sjálfa sig. Verður úrskurður umhverfisráðuneytisins því ekki ógiltur á þeirri forsendu að ráðuneytið hafi skýrt lög nr. 106/2000 þrengri skilningi en Landsvirkjun og Skipulagsstofnun hvað varðar þá þætti sem heyra undir umhverfismat. Stefnendur byggja á því að framkvæmdaraðili hafi breytt og endurhannað framkvæmdaáform sín, þ.m.t. mótvægisaðgerðir, í kæru til umhverfisráðuneytisins og lagt fram umfangsmikil ný gögn sem Skipulagsstofnun hafi ekki fengið ekki í hendur til athugunar, álitsumleitunar og úrskurðar. Þá hafi ráðherra sett fram fjölmörg skilyrði í úrskurði sínum sem aldrei hafi komið til umfjöllunar við meðferð málsins hjá Skipulagsstofnun. Stefnendur telja mörg skilyrðanna þess eðlis að þau muni hafa umtalsverð umhverfisáhrif og þar séu þau með matsskyld að lögum. Auk þess séu nokkur skilyrðanna á engan hátt útfærð og samningsatriði framkvæmdaraðila og opinberra aðila. Stefnendur telja að þessi málsmeðferð ráðherra eigi sér ekki lagastoð. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er því haldið fram að það hafi verið álit umhverfisráðherra að ný gögn Landsvirkjunar hafi ekki breytt svo verulega áformum þeirra, að hægt væri að tala um aðra framkvæmd en þá sem kynnt hafi verið í matsáætlun Landsvirkjunar og matsskýrslu. Þær upplýsingar sem hin nýju gögn hafi haft að geyma hafi ekki raskað grundvelli málsins þannig að rétt hefði verið að vísa því til umfjöllunar Skipulagsstofnunar að nýju. Af hálfu stefnda er því haldið fram að nýjar upplýsingar um áhrif fyrirhugaðrar framkvæmdar á umhverfið, minni háttar breytingar á áformum framkvæmdaraðila eða tillögur um nýjar mótvægisaðgerðir eigi að jafnaði ekki að leiða til þess að vísa beri máli til nýrrar umfjöllunar á lægra stjórnsýslustigi með tilheyrandi drætti á endanlegri afgreiðslu málsins. Það myndi stríða gegn 1. mgr. 9. gr. stjórnsýslulaga, sem kveði á um að ákvarðanir í stjórnsýslumálum skuli teknar svo fljótt sem unnt sé, sbr. og niðurlagsákvæði í 3. mgr. 6. gr. tilskipunar 85/337/EBE, þar sem segi að aðildarríkin geti gefið hæfilegan frest til að afgreiða málið á hverju stigi um sig svo að lokaákvörðun dragist ekki úr hófi fram. Eðli málsins samkvæmt hafi þau skilyrði sem umhverfisráðherra hafi sett í úrskurði sínum ekki komið til umfjöllunar og meðferðar hjá Skipulagsstofnun. Samkvæmt 4. mgr. 11. gr. laga nr. 106/2000 sé Skipulagsstofnun og umhverfisráðherra, þegar úrskurður stofnunarinnar sé kærður, heimilt að setja skilyrði fyrir framkvæmdinni í þeim tilvikum sem nánar sé mælt fyrir um í greininni. Umhverfisráðherra hafi þannig haft heimild til að setja framkvæmdinni þau skilyrði sem hann hafi talið þörf á til þess að minnka umfang hennar og koma í veg fyrir eða draga úr umhverfisáhrifum hennar með mótvægisaðgerðum eða öðrum viðeigandi aðgerðum. Með þessu móti hafi umhverfisráðherra talið að verulega myndi draga úr áhrifum framkvæmdarinnar á umhverfið. Þau skilyrði sem ráðherra hafi sett fyrir framkvæmdinni séu í fullu samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum. Af hálfu stefnda Landsvirkjunar er á því byggt að markmið laga um mat á umhverfisáhrifum sé að tryggja að umhverfisáhrif viðkomandi framkvæmdar liggi fyrir áður en tekin er ákvörðun um hana. Æðra stjórnvald verði því að afla og taka til skoðunar öll gögn sem það telji skipta máli og leiði til efnislega réttrar niðurstöðu í máli. Nýjar upplýsingar frá Landsvirkjun hafi í engu breytt grundvelli kærumálsins og umhverfisráðherra hafi verið rétt að úrskurða um mat á umhverfisáhrifum, þ.á m. um skilyrði framkvæmdar, enda gildi ákvæði 11. gr. laga nr. 106/200 um úrskurð ráðherra, sbr. 2. mgr. 13. gr. laganna. Stefndi mótmælir þeim skilningi stefnenda að skilyrði fyrir framkvæmd geti verið matsskyld að lögum eins og um sjálfstæða framkvæmd sé að ræða og telur slíkar hugmyndir ekki eiga sér stoð í lögum um mat á umhverfisáhrifum. Telji úrskurðaraðili rétt að setja framkvæmd skilyrði, til að draga úr neikvæðum áhrifum hennar á umhverfið, tilheyri þau framkvæmdinni í heild og hið sama gildi um mótvægisaðgerðir. Skilyrðin séu þannig hluti af umhverfismati framkvæmdarinnar í heild. Af framlögðum gögnum verður ráðið að Landsvirkjun hafi, eftir að úrskurður Skipulagsstofnunar gekk, endurhannað nokkra þætti virkjunarinnar í þeim tilgangi að draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum og útfært nánar ýmsar mótvægisaðgerðir og komið fram með nýjar hugmyndir um slíkar aðgerðir. Landsvirkjun aflaði auk þess ýmissa sérfræðiálita og viðbótarupplýsinga og kom fram með röksemdir gegn sjónarmiðum Skipulagsstofnunar. Sem fyrr segir verður að líta svo á að Landsvirkjun hafi verið heimilt að freista þess að fá niðurstöðu Skipulagsstofnunar hnekkt með framlagningu framangreindra gagna á kærustigi. Fallist er á með stefndu að líta verði á mat á umhverfisáhrifum sem feril samstarfs og ákvörðunartöku sem hefjist hjá framkvæmdaraðila og ljúki hjá Skipulagsstofnun eða eftir atvikum umhverfisráðherra. Umfangsmiklar virkjunarframkvæmdir eins og Kárahnjúkavirkjun fela óhjákvæmilega í sér ýmsa framkvæmdarþætti sem teldust matsskyldir ef um sjálfstæða framkvæmd væri að ræða. Þetta á einnig við um aðgerðir sem ætlað er að draga úr umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar í heild. Svo framarlega sem breytingar á framkvæmdaáformum, þar með talin endurhönnun á mótvægisaðgerðum, fela ekki í sér aukin eða ný umhverfisspjöll verður að líta svo á að umhverfisáhrif þeirra verði réttilega metin sem hluti af umhverfismati framkvæmdarinnar í heild en kalli ekki á sjálfstætt umhverfismat. Dómurinn telur stefnendur ekki hafa sýnt fram að nein af þeim skilyrðum sem umhverfisráðherra setti um minnkað umfang framkvæmda og mótvægisaðgerðir hafi falið í sér slíkar breytingar á framkvæmdinni að kallað hafi á sjálfstætt umhverfismat. Þá telur dómurinn að umrædd skilyrði hafi verðið útfærð eins nákvæmlega og hægt er að gera kröfu um. Ljóst er hins vegar að nokkur óvissa er um hversu mikil umhverfisspjöll sumir þættir framkvæmdarinnar kunna að hafa og því eðlilegt að nokkur óvissa ríki einnig um hversu víðtækra mótvægisaðgerða þurfi að grípa til. Skilyrði umhverfisráðherra lúta hins vegar að því að á hverjum tíma verði gripið til raunhæfra aðgerða til að tryggja að umhverfisspjöllum verði haldið í lágmarki. Að þessu virtu verður ekki fallist á með stefnendum að ómerkja beri málsmeðferð og úrskurð umhverfisráðherra á grundvelli framangreindra sjónarmiða. Stefnendur byggja kröfur sínar á því að málsmeðferð umhverfisráðherra brjóti í bága við aðrar grunnreglur stjórnsýslu. Stefnendur telja sig ekki hafa notið jafnræðis við meðferð kærumálsins og að andmæla- og upplýsingaréttur þeirra hafi verið brotinn í veigamiklum atriðum. Þeim hafi ekki verið gefinn kostur á að tjá sig um kæru Landsvirkjunar og kærugögn, kærur annarra aðila og fjölmörg gögn sem umhverfisráðuneytið hafi aflað við meðferð málsins, þar með taldar athugasemdir almennings sem auglýst hafi verið eftir, þrátt fyrir ítrekuð tilmæli og mótmæli. Umhverfisráðherra hafi með bréfi, dagsettu 4. október 2001, fallist á að taka kærur stefnenda til efnisúrlausnar eins og aðrar kærur og samþykkt fulla aðild þeirra að kærumálinu. Þrátt fyrir það hafi ráðherra einungis gefið tilgreindum umsagnaraðilum kost á að tjá sig um afmörkuð gögn málsins auk þess að leita lögfræðiálita og annarra sérfræðiálita án þess að virða andmælarétt stefnenda. Landsvirkjun hafi hins vegar verið gefinn kostur á að tjá sig um öll gögn málsins sem borist hafi Skipulagsstofnun og ráðherra, þar með taldar athugasemdir, kærur og greinargerðir stefnenda. Með þessum hætti hafi kærendum verið mismunað. Stefnendur telja að framangreind málsmeðferð stangist bæði á við lög um umhverfismat, tilskipanir EB á þessu sviði, stjórnsýslulög og upplýsingalög. Með bréfum stefnenda, dagsettum 10., 24. og 31. janúar 2002, hafi verið skorað á umhverfisráðherra að afhenda yfirlit úr skjalaskrá ráðuneytisins yfir öll móttekin og send skjöl vegna málsins. Skjalaskrá, sem borist hafi með bréfi umhverfisráðherra, dagsettu 4. febrúar 2002, sýni að jafnræðis hafi ekki verið gætt og andmæla- og upplýsingaréttur hafi verið brotinn á stefnendum í mjög verulegum atriðum. Er hér vakin sérstök athygli á því hversu rík áhersla er lögð á andmæla- og upplýsingarétt í 1. gr. laga nr. 106/2000, 6. gr. tilskipunar 85/337 EBE og tilskipun 97/11 EB. Stefnendur kveðast aðeins hafa fengið í hendur og verið gefinn kostur á að tjá sig um lítinn hluta af þeim um það bil 600 skjölum sem umhverfisráðuneytið virðist hafa sent frá sér eða móttekið vegna málsins þrátt fyrir mótmæli stefnenda við kærumeðferðina. Þá virðist sem ýmissa málsgagna sé ekki getið á skjalaskránni. Af þeim listum sem lögð hafi verið fram af hálfu stefndu undir rekstri málsins um þau skjöl sem ráðuneytið hafi sent frá sér eða móttekið vegna kærumálsins megi ráða að stefnendur hafi enn ekki fengið í hendur öll skjöl kærumálsins. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er því haldið fram að staða Landvirkjunar sé allt önnur samkvæmt lögum nr. 106/2000 en annarra þeirra sem kærðu úrskurð Skipulagsstofnunar. Samkvæmt 2. mgr. 13. gr. laganna beri umhverfisráðherra, áður en hann kveður upp úrskurð vegna kæru samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laganna, að leita umsagna tiltekinna aðila, þ. á m. framkvæmdaraðila. Landsvirkjun hafi því, auk þess að vera kærandi, verið lögbundinn umsagnaraðili í skilningi laganna og á þeim grundvelli fengið til umsagnar allar kærur sem umhverfisráðherra hafi borist. Landsvirkjun hafi því haft aðra stöðu í málinu en stefnendur. Þær venjur hafi viðgengst við meðferð kærumála hjá umhverfisráðherra, vegna mats á umherfisáhrifum framkvæmdar, að þegar kærufrestur sé liðinn séu fram komnar kærur sendar hinum lögbundnu umsagnaraðilum og öðrum sérfróðum aðilum eftir því sem við eigi. Þegar umsagnir hafi borist umhverfisráðherra sé kærendum málsins gefinn kostur á að tjá sig um þær. Þannig sé kærendum gefinn kostur á að tjá sig um þau sjónarmið sem fram komi af hálfu sérfræðistofnana, framkvæmdaraðila, leyfisveitenda og annarra aðila eftir því sem við eigi. Það grundvallarsjónarmið liggi að baki andmælarétti stjórnsýslulaga að aðila máls sé gefinn kostur á að tjá sig um gögn sem liggi til grundvallar málinu og hugsanlega framlögð gögn sem hafi að geyma nýjar upplýsingar. Það sem teljist vera gögn í í þessum skilningi sé úrskurður Skipulagsstofnunar og þau gögn sem að baki honum hafi búið, umsagnir og ný gögn sem lögð hafi verið fram til upplýsingar í málinu með kæru. Aldrei hafi komið til þess við meðferð kærumála hjá stefnda að einstökum kærendum væru sendar kærur annarra kærenda í sama máli enda vandséð að ástæða sé til þess. Með hliðsjón af framangreindum sjónarmiðum hafi Landsvirkjun verið gefinn kostur á að gefa umsögn um allar kærur málsins. Ennfremur hafi Landsvirkjun verið gefinn kostur á að koma að athugasemdum sínum vegna umsagna annarra aðila til ráðherra og að lokum að tjá sig um þær athugasemdir sem ráðherra hafi borist á grundvelli auglýsingar hans frá 3. október 2001. Stefnendum hafi verið gefinn kostur á að tjá sig um allar umsagnir sem umhverfisráðherra bárust og jafnframt kæru Landsvirkjunar og þau nýju gögn sem henni hafi fylgt, samanber auglýsingu ráðuneytisins frá 3. og 15. október 2001. Tveir stefnenda hafi nýtt sér rétt til að gera athugasemdir í tilefni af framangreindri auglýsingu. Af hálfu stefnda er því haldið fram að réttur til andmæla takmarkist óhjákvæmilega af þeim tímaramma sem málsmeðferð samkvæmt lögum um mat á umhverfisáhrifum sé sett. Þannig beri umhverfisráðherra að úrskurða innan átta vikna frá því að kærufrestur rann út, sbr. 2. mgr. 13. gr. laganna. Augljóst sé því að einhver skynsemismörk þurfi að vera á því hvernig standa beri að andmælarétti ef hægt eigi að vera að afgreiða mál innan þess tíma sem lögin kveði á um. Þannig sé ekki unnt að veita kærendum aðgang, með tilheyrandi rétti til andmæla, að gögnum sem berist á síðustu stigum kærumáls nema þau hafi að geyma nýjar og áður óþekktar upplýsingar. Ekki hafi verið um það að ræða í þessu máli. Vísað er til þess að umhverfisráðherra hafi talið að til þess að hægt væri að rannsaka málið til hlítar þyrfti að kalla eftir ýmsum sérfræðiálitum og frekari upplýsingum. Hvorki Landsvirkjun né öðrum kærendum hafi verið gefin kostur á að tjá sig um þessi gögn. Stefndi telur að stefnendur hafi notið jafnræðis við meðferð málsins og í samræmi við þá venju sem um meðferð slíkra kærumála gildi almennt. Þá telur stefndi að stefnendur hafi notið fulls upplýsinga- og andmælaréttar í samræmi við lög um mat á umhverfisárhrifum og stjórnsýslulög. Í þessu sambandi verði þó að hafa í huga þann fyrirvara sem umhverfisráðherra hafi haft á aðild stefnenda að stjórnsýslumálinu. Af hálfu stefnda Landsvirkjunar er því mótmælt að meðferð umhverfisráðherra hafi brotið í bága við málsmeðferðarreglur laga um mat á umhverfisáhrifum, stjórnsýslulög og upplýsingalög og í þessu efni tekið undir rökstuðning og sjónarmið meðstefnda, íslenska ríkisins. Stefndi bendir á sérstöðu sína í kærumálinu, sbr. 2. mgr. 13. gr. laga nr. 106/2000. Stefnendur séu ekki umsagnaraðilar samkvæmt því ákvæði og lögin mæli að öðru leyti ekki fyrir um að sérstakar reglur skuli gilda um meðferð kærumála vegna mats á umhverfisáhrifum. Gildi því almennar reglur stjórnsýslulaga um meðferð slíkra mála, sbr. einnig 2. mgr. 12. gr. laganna, þ.m.t. reglur um andmæla- og upplýsingarétt. Stefndi telur að stefnendur hafi í raun ekki átt aðild að kærumálinu á sínum tíma og að þeir hafi hvorki átt andmæla- né upplýsingarétt sem aðilar kærumálsins. Umhverfisráðherra hafi hins vegar ákveðið að veita stefnendum aðild að málinu með fyrirvara. Sú staða veitti þeim í öllu falli ekki rýmri rétt en leiði af ákvæðum stjórnsýslulaga. Hafi því ekki verið þörf á að veita stefnendum færi á að tjá sig nema að því leyti sem afstaða þeirra og rök hafi ekki legið fyrir í gögnum málsins, sbr. 13. gr. stjórnsýslulaga. Af hálfu stefnenda er á því byggt að þeir hafi ekki notið jafnræðis við meðferð kærumálsins og að andmæla- og upplýsingaréttur þeirra hafi verið brotinn í veigamiklum atriðum. Samkvæmt 15. gr. stjórnsýslulaga á aðili máls rétt á að kynna sér skjöl og önnur gögn er málið varða. Þá skal verða við beiðni hans um að fá afrit eða ljósrit af málsskjölum nema skjölin séu þess eðlis eða fjöldi þeirra svo mikill að það sé verulegum vandkvæðum bundið. Almenna reglan er því sú að aðili máls á rétt á að kynna sér og fá í hendur ljósrit af öllum skjölum máls. Frávik frá þessari meginreglu verður að túlka þröngt. Aðild stefnenda að kærumálinu byggist á ákvæði 4. mgr. 12. gr. laga nr. 106/2000 sem heimilar öllum að kæra til ráðherra úrskurð Skipulagsstofnunar. Að öðru leyti mæla lögin ekki fyrir um aðkomu almennings að slíku kærumáli. Umhverfisráðherra komst að þeirri niðurstöðu að kærur stefnenda til staðfestingar á úrskurði Skipulagsstofnunar hefðu skapað þeim stöðu aðila í kærumálinu þar sem aðrir hefðu kært úrskurðinn til þess að hann yrði felldur úr gildi. Við fyrri meðferð þessa máls hefur verið komist að þeirri niðurstöðu að þessi aðilastaða skapaði stefnendum heimild til að bera gildi úrskurðar umhverfisráðherra undir dómstóla. Í bréfum Atla Gíslasonar og annarra stefnenda til umhverfisráðuneytisins var ítrekað óskað eftir að þeir fengju afhentar kærur annarra kærenda og kærugögn. Með hliðsjón af þeim tilgangi laga nr. 106/2000 sem lýst er í c-lið 1. gr., að kynna almenningi umhverfisáhrif framkvæmdar og gefa kost á að koma að athugasemdum áður en úrskurður um mat á umhverfisáhrifum er kveðinn upp, verður að líta svo á að stefnendur hafi sem aðilar málsins ekki átt að sæta neinni frekari þrengingu á rétti til að fá aðgang að gögnum málsins upplýsingarétti sínum en 15. gr. stjórnsýslulaga mælir fyrir um. Fyrir liggur að allir stefnendur sendu Skipulagsstofnun athugasemdir sínar við matsskýrslu Landsvirkjunar. Jafnframt liggur fyrir að úrskurður Skipulagsstofnunar, dagsettur 1. ágúst 2001, var kynntur stefnendum og öðrum sem gert höfðu athugasemdir við mat á umhverfisáhrifum Kárahnúkavirkjunar með bréfum, dagsettum 2. ágúst 2001. Stefnendur kærðu sem fyrr segir úrskurðinn til umhverfisráðherra, ásamt 118 öðrum aðilum. Umhverfisráðuneytið sendi stefnendum og öðrum kærendum afrit af bréfi dagsettu 14. september 2001 til Landsvirkjunar þar sem fram kom að ráðuneytið hefði ákveðið að taka til skoðunar öll gögn Landsvirkjunar sem hefðu að geyma nýjar upplýsingar um hina fyrirhuguðu framkvæmd, áhrif framkvæmdarinnar á umhverfið og mótvægisaðgerðir til að draga úr neikvæðum umhverfisáhrifum hennar. Í bréfi þessu var tilkynnt að ráðuneytið hefði ákveðið að gefa almenningi kost á að kynna sér umrædd gögn og koma athugasemdum sínum á framfæri, áður en leyst yrði úr kærumálinu. Jafnframt var óskað eftir að þau gögn sem Landsvirkjun hafði boðað að yrðu lögð fram til viðbótar yrðu lögð fram ekki síðar en 1. október 2001. Þessi frestur var síðan framlengdur til 12. október 2001. Auglýsingar fyrir almenning voru, svo sem fyrr er frá greint, birtar 3. og 15. október 2001. Þar var sem fyrr segir greint frá því að greinargerð Landsvirkjunar um efnislega þætti lægi fyrir á bókasafni Héraðsbúa og í Þjóðarbókhlöðunni frá 3. október til 2. nóvember 2001 og væru aðgengileg á heimasíðu umhverfisráðuneytisins. Með auglýsingu 15. nóvember 2001 voru viðbótargögn Landsvirkjunar kynnt með sama hætti. Á heimasíðu ráðuneytisins voru umrædd gögn, stjórnsýslukæra Landsvirkjunar frá 4. september 2001 og bréf til umhverfisráðherra með kærunni aðgengileg á PDF-formi. Af framlögðum athugasemdum Guðmundar Páls Ólafssonar, dagsettum 2. nóvember 2001, og greinargerð Náttúruverndarsamtaka Íslands, dagsettri 2. nóvember 2001, verður skýrt ráðið að þessir stefnendur hafi haft undir höndum kæru Landsvirkjunar og greinargerð um efnislega þætti og önnur þau gögn sem birt voru á heimasíðu umhverfisráðuneytisins. Ljóst er því að umhverfisráðherra gerði öllum stefnendum þessi gögn aðgengileg. Með hliðsjón af fjölda kærenda, stöðu kærenda í stjórnsýslumálinu og umfangi málsins þykir 1. mgr. 15. gr. stjórnsýslulaga fullnægt hvað aðgengi að umræddum gögnum varðar. Af hálfu umhverfisráðuneytisins var gengist í að afla umsagna og álitsgerða ýmissa sérfræðinga og Skipulagsstofnunar. Stefnendum voru sendar þessar umsagnir í þrennu lagi 30. október, 5. og 9. nóvember 2001. Skammir frestir voru veittir til andsvara en þeir lengdir af hálfu umhverfisráðuneytisins til 23. nóvember 2001 og verður í ljósi aðstæðna og stöðu stefnenda að telja þá fresti fullnægjandi. Ljóst er hins vegar að stefnendum voru ekki sendar kærur annarra þeirra sem kærðu úrskurð Skipulagsstofnunar og ekki þær athugasemdir sem bárust frá almenningi vegna framangreindra auglýsinga ráðuneytisins. Landsvirkjun voru hins vegar send þessi gögn og gefinn kostur á að koma að athugasemdum. Þá var hvorki stefnendum né Landsvirkjun send þau sérfræðigögn sem ráðuneytið aflaði á síðari stigum málsins, eða eftir 9. nóvember 2001. Stefnendum voru ekki sendar athugasemdir Landsvirkjunar við umsögnum sérfræðinga sem ráðuneytið leitaði til, Skipulagsstofnunar eða almennings. Af framlögðum gögnum þykir einnig ljóst að stefnendum hafi ekki verið send afrit af ýmsum bréfum sem ráðuneytið sendi og því barst vegna málsins. Í ljósi ítrekaðra óska stefnenda um aðgang að öllum gögnum málsins og mikilvægis þess að þeir sem láta sig umhverfismál varða sé tryggður greiður aðgangur að gögnum og þrátt fyrir að gögn málsins hafi verið mikil að vöxtum og kærendur margir, var umhverfisráðuneytinu ekki heimilt að hunsa óskir stefnenda um gögn. Samkvæmt framansögðu þykir ljóst að umhverfisráðuneytið braut gegn upplýsingarétti stefnenda samkvæmt 15. gr. stjórnsýslulaga. Við úrlausn þess hvort umræddir annmarkar á málsmeðferð umhverfisráðuneytisins eigi að varða ógildingu umrædds úrskurðar verður meðal annars að líta til þess hvort ákvörðun umhverfisráðherra teljist íþyngjandi gangvart stefnendum og hvort þau gögn sem þeir fengu ekki aðgang að teljist hafa haft mikla eða litla þýðingu fyrir úrlausn málsins. Enda þótt stefnendur hafi látið sig ákvörðun umhverfisráðherra miklu skipta og að með nokkrum sanni megi líta á þá sem málsvara náttúru- og umhverfisverndar þykja þeir ekki hafa slíkra hagsmuna að gæta að líta megi á ákvörðun umhverfisráðherra sem íþyngjandi í þeirra garð í skilningi stjórnsýsluréttar. Samkvæmt framansögðu liggur fyrir að þótt stefnendum hafi ekki verið send afrit eða ljósrit af öllum gögnum málsins höfðu þeir sannanlega aðgang að kæru Landsvirkjunar dagsettri 4. september 2001, fylgibréfi með henni, greinargerð um efnislega þætti og viðbótargögnum sem ráðuneytinu voru send 12. október 2001. Þá voru stefnendum sendar umsagnir og sérfræðiálit sem ráðuneytið aflaði fyrir 9. nóvember 2001. Af framlögðum gögnum og öðru sem fram er komið í málinu verður ráðið að stefnendur hafi þannig fengið í hendur og haft aðgang að helstu gögnum sem þýðingu höfðu við úrlausn þess. Hvað þau gögn varðar sem ráðuneytið aflaði eftir 9. nóvember 2001 er rétt að líta til þess að meðferð málsins var þá komin á lokastig í ráðuneytinu og ljóst að það myndi tefja endanlega niðurstöðu verulega ef beðið yrði eftir athugasemdum kærenda við þeim gögnum. Þegar litið er til framangreinds, fjölda kærenda í umræddu kærumáli, gríðarlegs umfangs gagna og þess skamma tíma sem umhverfisráðherra er ætlaður til að komast að niðurstöðu verður ekki talið að framangreindir annmarkar á málsmeðferð umhverfisráðuneytisins hafi verið svo verulegir að varði ógildingu úrskurðarins. Stefnendur telja að þeir hafi ekki notið jafnræðis við meðferð kærumálsins og vísa til jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993 í því sambandi. Litið hefur verið á 11. gr. stjórnsýslulaga sem efnisreglu sem beri að beita við úrlausn máls þannig að leyst sé úr sambærilegum málum á grundvelli sömu sjónarmiða og með sömu áherslum. Ákvæðið útilokar hins vegar ekki beitingu annarra jafnræðissjónarmiða við meðferð stjórnsýslumáls. Tilvísun stefnenda til jafnræðis virðist fyrst og fremst tengjast því að þeir telji sig ekki hafa notið jafnræðis á við Landsvirkjun við málsmeðferð umhverfisráðuneytis en ekki efnislegri niðurstöðu málsins. Málatilbúnaður stefnanda fær samkvæmt því ekki stoð í 11. gr. stjórnsýslulaga heldur virðist hann byggja á sjónarmiðum skyldum þeim sem meginregla einkamálaréttarfars um jafnræði málsaðila við meðferð dómsmáls er byggð á. Að því leyti sem meðferð stjórnsýslumáls er sambærileg rekstri dómsmála verður að líta svo á að stjórnvaldi beri eftir atvikum að gæta jafnræðis milli aðila við málsmeðferðina. Almennt ber hins vegar að líta svo á við meðferð stjórnsýslumáls að sérákvæði í lögum sem mæla fyrir um aðstöðumun gagni framar jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga og þykir það einnig eiga við um beitingu annarra jafnræðissjónarmiða. Við úrlausn þess hvort umhverfisráðuneytið hafi brotið gegn jafnræði aðila við málsmeðferðina verður að líta til þess að aðkoma stjórnvalda að mati á umhverfisáhrifum fer eftir lögum nr. 106/2000 en samkvæmt þeim gegnir framkvæmdaraðili sérstöku hlutverki eins og áður er rakið. Framkvæmdaraðili hefur frumkvæði að því að hefja matsferlið með því að senda Skipulagsstofnun tillögu að matsáætlun fyrir fyrirhugaða framkvæmd. Framkvæmdaraðili vinnur matsskýrslu og ber ábyrgð á matinu og kostnað af því. Skipulagsstofnun og framkvæmdaraðili skulu hafa samráð í matsferlinu og Skipulagsstofnun hefur leiðbeiningaskyldu gagnvart framkvæmdaraðila. Ef úrskurður Skipulagsstofnunar er kærður skal umhverfisráðherra leita umsagnar framkvæmdaraðila áður en hann kveður upp úrskurð. Aðild stefnenda að kærumálinu byggist sem fyrr segir eingöngu á ákvæði 4. mgr. 12. gr. laga nr. 106/2000 sem heimilar öllum að kæra til ráðherra úrskurð Skipulagsstofnunar. Að öðru leyti mæla lögin ekki fyrir um aðkomu almennings að slíku kærumáli. Þótt stefnendur og Landsvirkjun teljist vera aðilar að stjórnsýslumálinu þar sem stjórnsýslukærur bárust frá þeim þykir staða Landsvirkjunar, sem framkvæmdaraðila á grundvelli laga nr. 106/2000, í mikilvægum atriðum ólík stöðu annarra kærenda. Dómurinn telur að með hliðsjón af því hafi stefnendur ekki sýnt fram á að þau frávik frá fullkomnu jafnræði málsaðila varðandi aðgang að kærum annarra kærenda og umsögnum frá almenningi og til að svara fram komnum athugasemdum, feli í sér réttarbrot gagnvart þeim. Andmælaréttur málsaðila, samkvæmt 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, tengist upplýsingarétti og sjónarmiðum um jafnræði við meðferð máls og því hefur niðurstaða um framangreind álitaefni að nokkru leyti áhrif á niðurstöðu um hvort andmælaréttur hafi verið brotinn á stefnendum. Af framangreindum annmarka á því að veita stefnendum aðgang að öllum gögnum málsins leiðir að stefnendum gafst ekki kostur á að tjá sig um öll gögn málsins. Þau gögn sem mesta þýðingu hafa í þessu sambandi eru kærur annarra kærenda en Landsvirkjunar og gögn sem aflað var á síðustu stigum málsins. Við úrlausn þess hvort andmælaréttur hafi verið brotinn þykir rétt að líta til þess að setja verður því skynsamleg mörk hvenær aðila máls hefur verið veitt nægjanlegt færi á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri í máli. Fjölmörg atriði geta skipt máli í því sambandi. Líta verður til þess að aðild stefnenda að kærumálinu byggðist eingöngu á því að þeir kærðu úrskurð Skipulagsstofnunar til staðfestingar. Í kærum sínum tóku þeir fyrst og fremst undir sjónarmið Skipulagsstofnunar. Engu að síður var þeim veittur kostur á að koma að athugasemdum við ný gögn sem ráðuneytið aflaði og á grundvelli almennrar auglýsingar áttu þeir ennfremur kost á að gera athugasemdir við kæru framkvæmdaraðila, Landsvirkjunar og öll ný gögn sem kæran var grundvölluð á. Hafa verður í huga að málatilbúnaður Landsvirkjunar var með þeim hætti að þar voru reifuð flest mikilvægustu sjónarmiðin sem aðrir þeir sem kærðu úrskurð Skipulagsstofnunar byggðu jafnframt á. Eins og áður er frá greint var úrskurður umhverfisráðherra þannig upp byggður að þar var einkum fjallað um sjónarmið fram komu í úrskurði Skipulagsstofnunar og í kæru Landsvirkjunar og meðfylgjandi gögnum en þessi gögn höfðu stefnendur aðgang að höfðu haft tækifæri til að andmæla. Auk kæru sendu stefnendur umhverfisráðuneytinu greinargerðir og athugasemdir með ýmsum andmælum í fjölmörgum bréfum og voru sum þessi skjöl mjög ítarleg og efnismikil. Við mat á því hvort nauðsynlegt sé að gefa aðila stjórnsýslumáls kost á að tjá sig um ný gögn sem aflað er meðan á málsmeðferðinni stendur þarf meðal annars að huga að því hvort nýjar upplýsingar sem fram eru komnar hafi verulega þýðingu við úrlausn málsins. Líta verður svo á að stefnendur hafi þegar haft uppi andmæli við þýðingarmestu þætti umhverfismatsins. Stefnendur þykja ekki hafa bent á nein veigamikil atriði í úrskurði umhverfisráðherra sem ætla verður að frekari upplýsingar eða andmæli frá þeim hefðu haft áhrif á eða leitt til annarrar niðurstöðu um. Þá er einnig rétt að líta til þess að umhverfisráðherra bar, samkvæmt 1. mgr. 13. gr. laga nr. 106/2000 að kveða upp úrskurð í kærumálinu innan átta vikna frá því að kærufrestur rann út eða í síðasta lagi 31. október 2001 en það verður að teljast skammur frestur í svo umfangsmiklu máli. Jafnframt verður að hafa í huga að ekki verður litið á ákvörðun umhverfisráðherra sem íþyngjandi gagnvart stefnendum í skilningi stjórnsýsluréttar. Veð vísan til þeirra umfangsmiklu andmæla sem stefnendur komu sannanlega að við meðferð málsins á kærustigi varðandi mikilvægustu þætti umhverfismatsins og að virtu öðru því sem að framan er reifað verður ekki fallist á með stefnendum að andmælaréttur hafi verið brotinn á þeim. Stefnendur styðja kröfur sínar þeim rökum að umhverfisráðherra hafi í engu tekið afstöðu til aðal- og varakrafna þeirra og rökstuðnings. Kærur, greinargerðir, kröfur og fjölmargar athugasemdir stefnenda séu afgreiddar þannig úrskurðinum: „Eins og gerð er grein fyrir í kafla I 3.2. gera sjö kærendur þá kröfu að úrskurður Skipulagsstofnunar verði staðfestur. Í þessum kærum er fyrst og fremst vísað til þeirra sjónarmiða sem búa að baki úrskurðinum. Ráðuneytið mun því ekki vísa til einstakra atriða í þessum kærum, nema sérstök ástæða sé til, en hefur haft þær til hliðsjónar við úrlausn kærumáls þessa." Af þessari tilvitnun telja stefnendur ljóst að umhverfisráðherra hafi virt kærur þeirra, aðal­- og varakröfur þeirra, rökstuðning og kröfur um gögn og mótmæli að vettugi í úrskurði sínum andstætt fyrirmælum laga um rökstuðning, andmæla- og upplýsingarétt og um lýðræðislega og virka þátttöku almennings í mati á umhverfisáhrifum. Hluta kærugagna stefnenda sé alls ekki getið í úrskurði og ekki minnst einu orði á kröfur þeirra um heimvísun og rökstudda gagnrýni og mótmæli við málsmeðferð umhverfisráðherra. Af hálfu stefnenda er á því byggt að úrskurður umhverfisráðherra fullnægi hvorki efnis- né formkröfum 13. gr. laga nr. 106/2000, samanber 30. gr. laga nr. 37/1993 og enn síður fyrirmælum tilskipana EB og alþjóðasamninga. Loks er byggt á því að úrskurður umhverfisráðherra hafi verið of seint upp kveðinn og lögbundnir frestir ekki virtir. Af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, er vísað til röksemda sem fram komu í fjórum bréfum umhverfisráðherra til stefnenda, dagsettum 4. október 2001 þar sem fjallað var um aðild stefnenda að kærumálinu. Þar hafi á grundvelli samanburðar á 12. gr. laga nr. 106/2000 og 1. mgr. 26. gr. stjórnsýslulaga verið komist að þeirri niðurstöðu að öllum væri heimilt að kæra úrskurð Skipulagsstofnunar samkvæmt 3. mgr. 11. gr., án tillits til þess hvort þeir hafi einstakra hagsmuna að gæta, að því tilskildu að markmiðið með kærunni væri að fá úrskurðinn felldan úr gildi eða honum breytt, enda gæti að öðrum kosti hver sem er kært úrskurð Skipulagsstofnunar til staðfestingar og þar með hrundið af stað kæruferli, enda þótt allir, þar með talinn framkvæmdaraðili, væru sáttir við niðurstöðu stofnunarinnar. Með hliðsjón af því að Landsvirkjun, sem framkvæmdaraðili, og margir fleiri hafi kært umræddan úrskurð Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar og krafist þess að hann yrði felldur úr gildi, hafi ráðherra ákveðið að vísa kæru stefnenda ekki frá, heldur taka þær til efnisúrlausnar. Af hálfu stefnda er því haldið fram að í kærum stefnenda hafi fyrst og fremst verið vísað til sjónarmiða sem bjuggu að baki úrskurði Skipulagsstofnunar. Því hafi umhverfisráðherra almennt ekki vísað sérstaklega til röksemda þeirra. Umhverfisráðherra hafði hins vegar haft þessar kærur og athugasemdir til skoðunar við úrlausn málsins. Þá sé víða í úrskurðinum vísað til ítarlegra athugasemda Náttúruverndarsamtaka Íslands frá 1. nóvember 2001 og einnig til athugasemda Guðmundar Páls Ólafssonar. Stefndi telur að úrskurður umhverfisráðherra sé í samræmi við kröfur þær sem gerðar séu í 13. gr., sbr. 11. gr. laga nr. 106/2000. Úrskurðurinn hafi verið rökstuddur í mjög ítarlegu máli og gerð sé grein fyrir forsendum hans, niðurstöðu og skilyrðum sem sett hafi verið fyrir framkvæmdinni. Leitað hafi verið umsagna þeirra lögbundu umsagnaraðila sem mælt sé fyrir um í 2. mgr. 13. gr. laganna en jafnframt hafi öllum öðrum aðilum sem Skipulagsstofnun hafi óskað eftir umsögn frá verið gefinn kostur á að tjá sig um fram komnar kærur. Öllum kærendum hafi verið veittur réttur til að tjá sig um fram komnar umsagnir. Þá hafi almenningi verið gefið tækifæri til að tjá sig um ný gögn sem lögð hafi verið fram á kærustigi. Telur stefnandi að málsmeðferð umhverfisráðherra hafi verið í samræmi við lög um mat á umhverfisáhrifum og í sumum tilvikum hafi verið gengið lengra en lögin geri kröfu um. Af hálfu umhverfisráðherra hafi verið gerð grein fyrir kærum stefnenda í úrskurðinum. Með vísun í kæru þeirra þar hafi vitanlega falist tilvísun til allra þeirra gagna sem kærunum hafi fylgt. Þá hafi með einum eða öðrum hætti verið tekið á öllum sjónarmiðum stefnenda í úrskurðinum þótt ekki hafi verið vísað sérstaklega til stefnenda í því sambandi. Stefndi Landsvirkjun tekur undir málflutning meðstefnda, íslenska ríkisins, varðandi framangreint. Þá telur stefndi að skoða beri alla meðferð kærumálsins í því ljósi að umhverfisráðherra hafi aðeins tekið kærur stefnenda til efnisúrlausnar vegna þess að ráðherra höfðu einnig borist kærur sem höfðu að geyma kröfur um að úrskurður Skipulagsstofnunar yrði felldur úr gildi. Við úrlausn þess hvort rökstuðningi í úrskurði umhverfisráðherra hafi verið svo áfátt að brotið hafi verið gegn efnis- og formkröfum 13. gr. laga nr. 106/2000 og 30. gr., sbr. 22. gr. laga nr. 37/1993, verður að líta til eðlis þess úrlausnarefnis sem til umfjöllunar var. Í umræddu kærumáli var ekki um að ræða deilu milli tveggja aðila heldur endurskoðun á úrskurði Skipulagsstofnunar um mat á umhverfisáhrifum fyrirhugaðrar framkvæmdar Landsvirkjunar við Kárahnjúka. Sem fyrr segir kærðu stefnendur úrskurð Skipulagsstofnunar til staðfestingar en aðrir kærendur voru 118. Hlutverk ráðherra í kærumálinu var að endurskoða úrskurð Skipulagsstofnunar á grundvelli þess matsferils sem lög nr. 106/2000 mæla fyrir um, sinna eðlilegri rannsóknarskyldu, taka afstöðu til nýrra gagna, upplýsinga og andmæla og taka ákvörðun um hvort fallist væri á framkvæmdina eða lagst gegn henni vegna umtalsverðra umhverfisáhrifa. Í ljósi þessa verður að telja eðlilegt að umhverfisráðherra legði í úrskurðinum megináherslu á umfjöllun um úrskurð Skipulagsstofnunar og ný gögn og röksemdir Landsvirkjunar, enda voru í þeim gögnum reifuð flest mikilvægustu sjónarmiðin sem aðrir þeir sem kærðu úrskurðinn til ómerkingar höfðu upp. Í úrskurði umhverfisráðherra er gerð grein fyrir kærum stefnenda og réttilega greint frá þeim kröfum sem þar koma fram. Í úrskurðinum láðist hins vegar að geta um varakröfu stefnanda, Atla Gíslasonar, um að málinu verði vísað til Skipulagsstofnunar til nýrrar málsmeðferðar og úrskurðar en sú krafa var gerð í greinargerð hans til umhverfisráðherra, dagsettri 2. nóvember 2001. Telja verður þetta nokkurn annmarka á úrskurðinum en á hitt verður þó að líta að um viðbótarkröfu var að ræða við upphaflega kröfu í kæru. Ítarlega var fjallað um málsmeðferð Skipulagsstofnunar í úrskurði umhverfisráðherra. Í niðurstöðu kom fram að ágallar á meðferð Skipulagsstofnunar teldust ekki svo stórvægilegir að ómerkja bæri hinn kærða úrskurð og vísa málinu til meðferðar stofnunarinnar að nýju. Ástæða þess væri fyrst og fremst sú að bætt hefði verið úr helstu ágöllum með því að framkvæmdaraðili hefði lagt fyrir ráðuneytið ný gögn um umhverfisáhrif hinnar fyrirhuguðu framkvæmdar og mótvægisaðgerðir til að koma í veg fyrir eða draga úr þeim áhrifum. Þótt framkvæmdaráformin hefðu tekið nokkrum breytingum væri ekki talið að eðli framkvæmdarinnar hefði breyst frá því sem gert hafi verið ráð fyrir í matsskýrslu. Þá er í úrskurðinum fjallað um álit Eiríks Tómassonar lagaprófessors varðandi það hvort vísa bæri málinu að nýju til Skipulagsstofnunar. Ljóst er að ráðuneytið byggði þá ákvörðun að vísa málinu ekki aftur til Skipulagsstofnunar að hluta til á þessu áliti. Af framangreindu verður ráðið að umhverfisráðherra tók þau sjónarmið sem varakrafa Atla Gíslasonar grundvallaðist á til umfjöllunar og komst að niðurstöðu um hana þótt ekki sé vísað beinlínis til kröfunnar í úrskurðinum. Í úrskurði umhverfisráðherra er ítarlega fjallað um umhverfisáhrif framkvæmdarinnar og mótvægisaðgerðir. Þá er fjallað um hinn kærða úrskurð Skipulagsstofnunar og sjónarmið stofnunarinnar varðandi ný gögn og upplýsingar. Í því sambandi þykir skipta máli að stefnendur kærðu úrskurð Skipulagsstofnunar aðallega til staðfestingar og studdu kröfur sínar að miklu leyti sömu rökum og fram koma í úrskurði Skipulagsstofnunar. Jafnframt er í úrskurðinum gerð grein fyrir fyrirhuguðum mótvægisaðgerðum og öðrum skilyrðum sem sett voru fyrir framkvæmdinni. Stefnendur þykja ekki hafa bent á neina veigamikla þætti umhverfismats sem ekki hafi fengið umfjöllun í úrskurðinum. Í fylgiskjali með úrskurði umhverfisráðherra eru talin upp gögn vegna mats á umhverfisáhrifum. Af upptalningunni og samanburði við lista sem lagðir hafa verið fram í málinu um öll skjöl kærumálsins er ljóst að ráðuneytið tók á móti og sendi mun fleiri bréf vegna málsins en nefnd voru í umræddu fylgiskjali. Ekki er þar greint frá öllum bréfum sem stefnendur rituðu umhverfisráðuneytinu vegna málsins. Enginn grundvöllur er til að álykta sem svo að gögn sem ekki koma fram í fylgiskjalinu hafi ekki komið til skoðunar í við úrlausn málsins í ráðuneytinu heldur virðast þar eingöngu talin upp helstu gögn málsins. Enda þótt greina hefði mátt skilmerkilegar frá kröfum, röksemdum og upplýsingum hvers hinna 122 kærenda í úrskurðinum þykir rökstuðningi í honum ekki svo áfátt að það teljist vera svo alvarlegur annmarki að varði ógildingu hans. Svo sem fyrr er fjallað um í dóminum skal umhverfisráðherra, samkvæmt 2. mgr. 13. gr. laga nr. 106/2000, kveða upp rökstuddan úrskurð vegna kæru samkvæmt 3. mgr. 12. gr. laganna innan átta vikna frá lokum kærufrests. Umræddur frestur rann út 31. október 2001 en úrskurður umhverfisráðherra var kveðinn upp 20. desember 2001 eða 50 dögum síðar en lögin gera ráð fyrir. Sá dráttur var fyrst og fremst íþyngjandi fyrir framkvæmdaraðila, sem þó hefur ekki gert athugasemdir við hann en ekki gagnvart stefnendum. Fyrir liggur að Kárahnjúkavirkjun er umfangsmesta virkjunarframkvæmd sem ráðist hefur verið í hér á landi. Við meðferð Skipulagsstofnunar var aflað umfangsmikilla gagna og með kæru til umhverfisráðherra fylgdu viðamikil viðbótargögn. Alls kærðu 122 aðilar úrskurð Skipulagsstofnunar. Þá ákvað ráðherra að afla frekari sérfræðigagna og umsagna auk þess sem hann ákvað að kynna viðbótargögn framkvæmdaraðila fyrir almenningi. Umrædd gagnaöflun, úrvinnsla gaga og ákvarðanataka í þessu umfangsmikla kærumáli tók eðlilega talsverðan tíma. Í ljósi alls framangreinds þykir sá dráttur sem varð á uppkvaðningu úrskurðar umhverfisráðherra ekki svo alvarlegur að varði ógildingu hans. IV.8 Um atvinnufrelsi Landsvirkjunar o.fl. Stefnendur telja að umhverfisráðherra hafi fært ýmis ólögmæt rök fyrir niðurstöðu sinni. Þessi rök hafi ekki komið til skoðunar hjá Skipulagsstofnun, sem þar af leiðandi hafi ekki leitað sérfræðiálita um þau eða tekið afstöðu til þeirra. Ráðherra hafi meðal annars borið fyrir sig 1. mgr. 75 gr. stjórnarskrárinnar um atvinnufrelsi og látið Landsvirkjun njóta vafans en ekki hina óspilltu náttúru, þvert á varúðarsjónarmið sem meðal annars sé mælt fyrir um í tilskipun 85/337/EBE, í 2. tl. inngangs tilskipunar 97/11/EB, 15. gr. og 17. gr. Ríóyfirlýsingarinnar frá júní 1992 og þvert á kjarnaatriði í matsskýrslu Landsvirkjunar og í málsmeðferð og úrskurði Skipulagsstofnunar. Jafnframt hafi umhverfisráðherra horft framhjá atvinnufrelsi annarra, svo sem rithöfunda, ljósmyndara, vísindamanna, bænda, veiðimanna og aðila í ferðaþjónustu svo dæmi séu nefnd. Með sömu rökum ráðherra sé ekkert því til fyrirstöðu að heimila orkufyrirtækjum að virkja Gullfoss og Geysi. Þessi túlkunarsjónarmið ráðherra séu andstæð íslenskri og evrópskri löggjöf um mat á umhverfisáhrifum og náttúruvernd. Síðast en ekki síst hafi mannréttindaákvæði verið sett til verndar einstaklingum en ekki stjórnvöldum eða lögaðila eins og Landsvirkjun. Af hálfu stefnda íslenska ríkisins er varðandi tilvitnun til 75. gr. stjórnarskrárinnar í úrskurði umhverfisráðherra vísað til þess að ráðherra hafi ekki talið að skýra bæri hugtakið samfélag í j-lið 3. gr. laga nr. 106/2000 svo rúmt að arðsemi framkvæmdar félli þar undir og vísað til 75. gr. stjórnarskrárinnar því til stuðnings. Í úrskurðinum séu færð rök fyrir því að það samrýmist ekki fyrirmælum 75. gr. stjórnarskrárinnar að stjórnvöld leggi mat á arðsemi Kárahnjúkavirkjunar án skýrrar lagaheimildar heldur væri það hlutverk eigenda og stjórnenda atvinnufyrirtækja. Umhverfisráðherra hafi ekki látið Landsvirkjun njóta vafans varðandi einstaka umhverfisþætti heldur einfaldlega verið að túlka hugtakið samfélag á grundvelli 75. gr. stjórnarskrárinnar hvað varðaði þann þátt sem sneri að arðsemi virkjunarinnar. Málsástæða stefnenda væri að þessu leyti byggð á misskilningi eða útúrsnúningi. Stefndi Landsvirkjun telur eingöngu koma fram í úrskurði umhverfisráðherra það álit að ekki sé unnt að skýra hugtakið samfélag í j-lið 3. gr. laga nr. 106/2000 svo rúmt að það taki til arðsemi framkvæmdar sem slíkrar, meðal annars vegna 75. gr. stjórnarskrárinnar. Hagsmunir Landsvirkjunar hafi því engan veginn verið vegnir á móti umhverfisáhrifum framkvæmdarinnar á náttúru landsins. Stefndi telur að lögaðilar geti og hafi í mörgum tilvikum þótt eiga þá hagsmuni sem varðir séu af mannréttindaákvæðum stjórnarskrárinnar. Í úrskurði umhverfisráðherra er vísað til atvinnufrelsisákvæðis 75. gr. stjórnarskrárinnar til stuðnings þeirri túlkun að ekki sé rétt að skýra hugtakið samfélag í j-lið 3. gr. laga nr. 106/2000 svo rúmt að það taki til arðsemi framkvæmdar og komist að þeirri niðurstöðu að það sé hlutverk eigenda og stjórnenda framkvæmdaraðila og á ábyrgð þeirra að leggja mat á arðsemina. Í úrskurðinum er því hins vegar ekki beinlínis haldið fram að Landsvirkjun njóti verndar umrædds stjórnarskrárákvæðis. Ljóst er að lög um umhverfismat setja frelsi þeirra sem hyggjast ráðast í tilteknar framkvæmdir veruleg takmörk. Þessir framkvæmdaraðilar geta verið einstaklingur eða fyrirtæki í eigu einstaklinga. Því verður að telja eðlilegt að vísa til atvinnufrelsisákvæðis 75. gr. stjórnarskrárinnar við almenna túlkun á einstökum ákvæðum laga nr. 106/2000. Eins og áður er fram komið í áliti dómsins er fallist á þau rök umhverfisráðherra að það standi framkvæmdaraðila næst að meta arðsemi framkvæmdar og að ganga verði út frá því að framkvæmdaraðili hefji ekki framkvæmdir nema ásættanlegar líkur séu á viðunandi arðsemi. Ekki verður því fallist á með stefnendum að umhverfisráðherra hafi stuðst við ólögmæt rök fyrir niðurstöðu sinni að þessu leyti eða að þörf hafi verið að leita til sérfræðinga varðandi þennan þátt. Í niðurstöðu úrskurðar umhverfisráðherra segir að ráðuneytið líti svo á að skýra beri 2. mgr. 11. gr. laga nr. 106/2000, sbr. j-lið 3. gr. þeirra þannig, að ekki skuli líta til þjóðhagslegra áhrifa framkvæmdar þegar tekin sé afstaða til þess hvort fallist sé á hana eða lagst gegn henni. Þetta atriði mæli því í mót að lagst sé gegn framkvæmd nema mjög miklir hagsmunir séu í húfi að því er umhverfið varði. Að öðrum kosti væri verið að skerða óeðlilega svigrúm leyfisveitanda, í þessu tilviki Alþingis samkvæmt 10. gr. orkulaga, til þess að vega og meta kosti og galla þess að leyfa framkvæmdina, að teknu tilliti til úrskurðar um mat á umhverfisáhrifum. Með vísan til framangreinds taldi umhverfisráðherra ekki heimilt að leggjast gegn framkvæmd samkvæmt b-lið 2. mgr. 11. gr. nema ljóst væri eða að minnsta kosti verulegar líkur á því að hún myndi hafa í för með sér veruleg óafturkræf spjöll á umhverfinu þrátt fyrir skilyrði um minna umfang hennar og/eða mótvægisaðgerðir til að hamla gegn neikvæðum umhverfisáhrifum hennar. Af þessum röksemdum verður ekki ráðið að umhverfisráðherra hafi látið Landsvirkjun njóta vafans en ekki náttúruna heldur hafi hann freistað þess að setja tiltekin viðmið um hve miklar líkur þyrftu að vera á verulegum óafturkræfum umhverfisspjöllum til þess að lagst yrði gegn framkvæmd. Eftir sem áður verður að ætla stjórnvöldum verulegt svigrúm við mat á því hvenær umræddar líkur teljist verulega. Stefnendur þykja ekki hafa tekist að sýna fram á að framangreind sjónarmið umhverfisráðherra hafi verið ólögmæt. Ekki eru heldur forsendur til þess að hnekkja mati ráðherra á umhverfisáhrifum virkjunarinnar eða þeirri ákvörðun sem hann tók á grundvelli framangreindra forsendna. Samkvæmt framansögðu er því hafnað að Siv Friðleifsdóttir hafi verið vanhæf til að kveða upp úrskurð um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar. Ekki er fallist á með stefnendum að umhverfisráðherra hafi borið að vísa málinu aftur til meðferðar Skipulagsstofnunar heldur hafi henni verið heimilt að taka málið til efnisumfjöllunar og kveða upp úrskurð í því á grundvelli þeirra gagna sem fylgdu kæru Landsvirkjunar og síðar bárust frá framkvæmdaraðila og á grundvelli þeirra sérfræðigagna, athugasemda og umsagna sem umhverfisráðuneytið aflaði á kærustigi, enda þykir eðli framkvæmdarinnar ekki hafa breyst frá upphaflegri matsskýrslu Landsvirkjunar. Ekki er fallist á með stefnendum að Landsvirkjun hafi í matsáætlun og matsskýrslu vanrækt að gera grein fyrir öðrum virkjanamöguleikum og bera þá saman við þann kost að virkja ekki. Ekki er heldur fallist á með stefnendum að umhverfisráðherra hafi haft ólögmæt endaskipti á málsmeðferðinni með því að túlka lög nr. 106/2000 með þeim hætti að mat á arðsemi framkvæmdar og þjóðhagslegum áhrifum ættu ekki undir mat á umhverfisáhrifum og að matsskýrsla Landsvirkjunar hafi þar með verið fallin um sjálfa sig. Þá er þeirri málsástæðu stefnenda hafnað að breytingar á framkvæmdaáformum og mótvægisaðgerðum hafi ekki verið útfærðar með fullnægjandi hætti og kallað á sjálfstætt umhverfismat. Dómurinn telur hins vegar að umhverfisráðherra hafi ekki virt upplýsingarétt stefnenda að öllu leyti en þeir annmarkar á málsmeðferð hafi ekki verið verulegir og ekki valdið því að andmælaréttur teljist hafa verið brotinn á stefnendum. Þá telur dómurinn að jafnræðissjónarmiða hafi verið gætt gagnvart stefnendum að því leyti sem þau áttu við í málinu. Þá kemst dómurinn að þeirri niðurstöðu að nokkuð hafi skort á að fjallað hafi verið um kröfur stefnenda og gerð grein fyrir rökstuðningi þeirra í úrskurði umhverfisráðherra. Með vísan til stöðu stefnenda og þess að þeir eru ekki taldir hafa bent á neina mikilvæga þætti, sem heyra undir mat á umhverfisáhrifum, sem ekki hafi fengið ítarlega umfjöllun í úrskurðinum þykir rökstuðningi í honum ekki svo áfátt að það teljist vera alvarlegur annmarki á úrskurðinum. Í ljósi umfangs málsins þykir sá dráttur sem varð á uppkvaðningu úrskurðarins ekki verulegur. Loks telur dómurinn að umhverfisráðherra hafi ekki stuðst við ólögleg eða ómálefnaleg rök við túlkun á því hvort arðsemi og þjóðhagsleg áhrif framkvæmdar félli undir hugtakið samfélag í j-lið 3. gr. laga nr. 106/2000 og afmörkun á því hversu miklar líkur þyrftu að vera taldar á verulegum óafturkræfum umhverfisáhrifum til þess að lagst yrði gegn framkvæmd. Þeir annmarkar sem dómurinn hefur samkvæmt framansögðu fundið á málsmeðferð umhverfisráðherra þykja hvorki svo alvarlegir hver og einn né þegar þeir eru virtir í heild, að málsmeðferð eða úrskurður umhverfisráðherra um mat á umhverfisáhrifum Kárahnjúkavirkjunar teljist haldinn svo verulegum annmörkum að formi eða efni að ómerkja beri úrskurðinn. Ber því að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnenda í málinu. Með hliðsjón af því að í máli þessu er tekist á um álitaefni varðandi umfangsmestu virkjunarframkvæmdir sem ráðist hefur verið í hér á landi og mikill ágreiningur hefur verið um í þjóðfélaginu þykir rétt að hver málsaðila beri sinn kostnað af málinu og eru réttargæslustefndu þar með taldir. Dómsmálaráðherra veitti stefnendunum Guðmundi Páli Ólafssyni og Ólafi S. Andréssyni gjafsókn 26. nóvember 2002 til að reka málið fyrir héraðsdómi. Samkvæmt því greiðist gjafsóknarkostnaður þeirra tveggja úr ríkissjóði, en hann er málflutningsþóknun lögmanns þeirra, Atla Gíslasonar hrl., sem telst hæfilega ákveðinn 1.200.000 krónur. Við ákvörðun þóknunar er litið til yfirlits lögmannsins yfir vinnu sína að málinu. Jafnframt er litið til þess að lögmanninum hefur þegar verið ákvörðuð 400.000 króna þóknun vegna frávísunarþáttar málsins í héraði og Hæstarétti. Það athugast að virðisaukaskattur er ekki innifalinn í ákvarðaðri þóknun lögmanns. Ítrekuð skal athugasemd sem fram kom í úrskurði héraðsdóms um formhlið, varðandi fyrirsvar fjármálaráðherra og umhverfisráðherra fyrir íslenska ríkið í máli þessu. Umhverfisráðherra gegndi í þessu tilviki hlutverki æðra setts stjórnvalds á málskotsstigi innan stjórnsýslunnar, sbr. 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Verður því ekki séð að hann hafi lögvarða hagsmuni af úrlausn máls þessa sem geri nauðsynlegt að honum sé stefnt til fyrirsvars fyrir íslenska ríkið. Þá þykir ekki vera nein réttarfarsnauðsyn á að gefa ráðherranum kost á að láta til sín taka dómsmál sem höfðað er til ómerkingar á úrskurði hans. Ekki verður séð að umhverfisráðherra geti verið í fyrirsvari af hálfu íslenska ríkisins vegna aðildar ríkisins að samningum um byggingu Kárahnjúkavirkjunar og sölu orku frá henni eða vegna annarra hagsmuna sem stefnukröfur lúta að. Rétt hefði verið að stefna iðnaðarráðherra, sem undirritaði framangreinda viljayfirlýsingu, til fyrirsvars fyrir ríkið að þessu leyti. Sigurður Tómas Magnússon héraðsdómari kveður upp dóminn ásamt meðdómendunum Gretu Baldursdóttur héraðsdómara og Þorgeiri Inga Njálssyni héraðsdómara. Dómsorð: Stefndu, íslenska ríkið og Landsvirkjun, skulu vera sýkn af öllum kröfum stefnenda, Atla Gíslasonar, Guðmundar Páls Ólafssonar, Náttúruverndarsamtaka Íslands og Ólafs S. Andréssonar í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnenda, Guðmundar Páls Ólafssonar og Ólafs S. Andréssonar, sem er málflutningsþóknun Atla Gíslasonar hrl., 1.200.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 459/2012
Kærumál Kröfugerð Vanreifun Frávísunarúrskurður felldur úr gildi að hluta
Þ var eigandi jarðarinnar V í Kópavogi. Með heimild umhverfisráðuneytisins 10. janúar 2007 veitti ráðuneytið K heimild til eignarnáms á nánar tilgreindum spildum úr landi jarðarinnar. Af þessu tilefni gerðu Þ og K með sér eignarnámssátt 30. janúar sama ár. Þ taldi K ekki hafa efnt með réttum hætti tilteknar greiðslur, aðrar en peningagreiðslu, samkvæmt eignarnámssáttinni og stefndi K til greiðslu skaðabóta. Með dómi héraðsdóms var hluta af kröfum Þ vísað frá dómi og kærði Þ þann úrskurð til Hæstaréttar. Meðal endurgjalds samkvæmt eignarnámssáttinni var að K skyldi skipuleggja að lágmarki 300 lóðir undir sérbýli á tveimur nánar tilgreindum spildum úr landi V sem eignarnámið tók ekki til. Þ taldi K hafa vanefnt þessa skyldu. Í málinu lá fyrir matsgerð sem aðila greindi á um hvort gæti talist viðhlítandi grundvöllur kröfu Þ vegna þessara ætluðu vanefnda. Talið var að matsgerðin liti að verðmæti þess endurgjalds sem K hefði borið að standa skil á með skipulagi lóðanna og var frávísunarúrskurður héraðsdóms hvað varðaði þennan kröfulið því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóms að taka hann til efnismeðferðar. Hins vegar var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að vísa frá dómi kröfu Þ sem annars vegar laut að ætluðum leigutekjum af áðurnefndum lóðum, svo og varakröfu hans sem samsvaraði heildarverðmæti hins eignarnumda landssvæðis samkvæmt matsgerð 1. október 2010, að frádreginni peningagreiðslu þeirri er K hafði nú þegar innt af hendi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson og Þorgeir Örlygsson og Helgi I. Jónsson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 21. júní 2012 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 28. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 14. júní 2012, þar sem tveimur liðum aðalkröfu sóknaraðila og varakröfu í máli hans á hendur varnaraðila var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að „frávísunarákvörðun úrskurðarins um einstaka kröfuliði verði hrundið og að lagt verði fyrir héraðsdómara að taka þá til efnismeðferðar.“ Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili er eigandi jarðarinnar Vatnsenda í Kópavogi. Með bréfi til umhverfisráðuneytisins 29. nóvember 2006 óskaði varnaraðili eftir heimild til eignarnáms á þremur nánar tilgreindum spildum úr landi jarðarinnar. Ráðuneytið veitti umbeðna heimild með bréfi 10. janúar 2007. Málsaðilar gerðu með sér sátt í eignarnámsmáli vegna þessa 30. janúar 2007. Í 1. gr. sáttargerðarinnar er fjallað um afmörkun þess svæðis sem eignarnámsheimildin tók til og sáttin varðar. Þar kemur meðal annars. fram að samtals séu spildurnar þrjár nálægt 864 ha. Í 2. gr. er fjallað um greiðslur fyrir hið eignarnumda. Þar segir að aðilar séu „sammála um að full greiðsla fyrir hið eignarnumda land verði innt af hendi“ á þann hátt sem nánar er tilgreindur í einstökum undirliðum greinarinnar. Skyldi það annars vegar vera peningagreiðsla samkvæmt gr. 2.1 að fjárhæð 2.250.000.000 krónur en hins vegar ýmis konar endurgjald með öðru en peningum eins og nánar greindi í gr. 2.2 og gr. 2.2.1 til 2.2.9. Samkvæmt gr. 2.2 skyldu skipulagðar að lágmarki 300 lóðir undir sérbýli á tveimur nánar tilgreindum spildum úr landi Vatnsenda sem eignarnámið tók ekki til. Við skipulag skyldi tekið mið af hámarksnýtingu svæðisins undir íbúðabyggð og lóðirnar allar seldar á leigu af landeiganda, sóknaraðila þessa máls. Varnaraðili skyldi hanna, leggja og kosta götur, veitur og stíga auk þess að annast frágang á opnum svæðum á þessum spildum í samræmi við samþykkt skipulag. Skyldi varnaraðili einnig annast viðhald gatna, veitna, stíga og opinna svæða til frambúðar. Greinar 2.2.1 og 2.2.2 í sáttinni vörðuðu atriði sem tengdust fyrrgreindri greiðslu varnaraðila samkvæmt gr. 2.2. Frekara endurgjald varnaraðila vegna hins eignarnumda var síðan tilgreint í sjö liðum í gr. 2.2.3 til 2.2.9. Samkvæmt gr. 2.2.3 skyldi landeigandi fá 11% af öllum byggingarétti fyrir íbúðarhús og atvinnuhúsnæði í hverjum skipulagsáfanga fyrir sig sem úthlutað yrði úr hinu eignarnumda landi. Samkvæmt gr. 2.2.4 skyldi skipulagður sem fyrst í samráði við sóknaraðila reitur undir fjögur einbýlishús og nánar tilgreind útihús í stað gamla bæjarins á Vatnsenda og skyldi sóknaraðili engin gjöld greiða til varnaraðila vegna þessa. Samkvæmt gr. 2.2.5 skyldu skipulagðar sem fyrst fjórar lóðir sem kæmu í stað Vatnsendabletts nr. 134 og samkvæmt gr. 2.2.6 tvær lóðir í stað lóðar nr. 241a. Samkvæmt gr. 2.2.7 skyldi varnaraðili taka yfir málaferli sóknaraðila við Reykjavíkurborg og greiða áfallinn og beinan útlagðan málskostnað sóknaraðila. Sóknaraðili skyldi samkvæmt gr. 2.2.8 fá einkaafnotarétt til haustbeitar fyrir sauðfé innan Lækjarbotnalands og loks skyldi varnaraðili samkvæmt gr. 2.2.9 greiða sóknaraðila kostnað hans af framkvæmd eignarnámsins, sem matsnefnd eignanámsbóta var falið að úrskurða um. Sóknaraðili höfðaði mál þetta 12. maí 2011. Telur hann að varnaraðili hafi ekki efnt með réttum hætti greiðslur samkvæmt gr. 2.2, 2.2.3, 2.2.5 og 2.2.6 í eignarnámssáttinni. Aðalkrafa hans er sundurliðuð þannig að krafist er tiltekinnar fjárhæðar vegna ætlaðra vanefnda varnaraðila á greiðslu samkvæmt hverri þessara greina fyrir sig auk þess sem sóknaraðili gerir kröfu um endurgjald vegna tapaðra leigutekna af lóðum samkvæmt gr. 2.2 í sáttinni. Hann krefst þó aðeins þess hluta af endurgjaldi samkvæmt gr. 2.2.3 sem hann telur gjaldfallinn, en áskilur sér rétt til frekari kröfugerðar síðar vegna þessa ef tilefni gefst. Varakröfu sína reisir sóknaraðili á niðurstöðu mats dómkvaddra manna 1. október 2010, sem mátu heildarverðmæti hins eignarnumda svæðis, en frá þeirri matsniðurstöðu dregur hann peningagreiðslu varnaraðila samkvæmt gr. 2.1 í sáttargerðinni. Með hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu varnaraðila um að vísa frá dómi þeim kröfuliðum sem vörðuðu ætlaðar vanefndir varnaraðila á gr. 2.2 í eignarnámssáttinni og ætlaðar tapaðar leigutekjur af lóðum samkvæmt sömu grein. Þá var varakröfu sóknaraðila vísað frá dómi. II Kröfu sína um 5.631.000.000 krónur vegna ætlaðra vanefnda varnaraðila á greiðslum samkvæmt gr. 2.2 í eignarnámssáttinni reisir sóknaraðili á mati tveggja dómkvaddra manna 30. desember 2010. Samkvæmt matsbeiðni sóknaraðila skyldu matsmenn „skoða og staðreyna hversu mörgum sérbýlum megi með hámarksnýtingu og með sem hagkvæmustum hætti koma fyrir“ á þeim tveimur spildum sem tilgreindar voru í gr. 2.2 í eignarnámssáttinni. Þá skyldu matsmenn einnig „leggja mat á markaðsvirði svæðisins eftir skipulag, miðað við að götur og opin svæði séu fullfrágengin“. Miða skyldi við „verðlag sambærilegra byggingalóða annars vegar í lok janúar 2007 og svo hins vegar meðalverð á tímabilinu september 2007 til júní 2008.“ Í matsbeiðninni var tekið fram að ágreiningur væri milli matsbeiðanda og matsþola um réttar efndir á eignarnámssáttinni 30. janúar 2007. Var grein 2.2 úr sáttinni síðan tekin orðrétt upp í matsbeiðnina, þar á meðal ákvæðið um að lóðirnar yrðu allar seldar á leigu af landeiganda, og tiltekið að matsbeiðandi teldi matsþola ekki hafa efnt skyldur sínar samkvæmt sáttargerðinni. „Í því skyni að staðreyna fjárhæð skaðabóta“ bæri matsbeiðanda nauðsyn á að afla sönnunar með tryggum hætti fyrir því hve mörgum sérbýliseiningum mætti koma fyrir“ á reitunum. Þá væri matsbeiðanda nauðsyn á að fá mat á markaðsvirði svæðisins eftir skipulagstillögu matsmanna. Skyldu matsmenn bæði taka tillit til úthlutunarverðs Kópavogsbæjar á sambærilegum lóðum, en einnig til verðmyndunar á frjálsum markaði með sambærilegar lóðir. Í rökstuðningi matsmanna fyrir niðurstöðu sinni er rækileg umfjöllun um ýmsa þá þætti sem máli geta skipt varðandi verðlag á lóðum sem seldar eru á leigu. Þar er meðal annars umfjöllun um staðsetningu lóðanna, fasteignamarkaðinn 2007 og 2008 þar sem bæði sveitarfélög og einstaklingar hafi framan af keppst við að koma lóðum á markað en hann síðan dregist saman í upphafi árs 2008 og margir skilað lóðum og kaup hafi gengið til baka. Matsmenn gerðu tvær skipulagstillögur fyrir svæðin og er sérstakur kafli í matsgerðinni um sölu lóða samkvæmt hvorri tillögunni fyrir sig. Í rökstuðningi matsmanna er hvergi neitt að finna sem lýtur að verðmati á umræddum svæðum að öðru leyti. Niðurstaða matsgerðarinnar er annars vegar um „markaðsverð byggingarlóða 30. janúar 2007“ og hins vegar um „markaðsverð byggingarlóða á tímabilinu september 2007 til júní 2008.“ Matsmenn hafa ekki gefið skýrslu fyrir dómi en á grundvelli fyrirliggjandi gagna verður ekki annað séð, þrátt fyrir ómarkvisst orðalag síðari matsspurningarinnar, en að matið hafi beinst að verðmæti lóða á umræddum spildum miðað við að þær væru seldar á leigu eins og ráðgert var í grein 2.2 í sáttargjörðinni. Þar sem matið sýnist því lúta að verðmæti þess endurgjalds í hendi sóknaraðila, sem um ræðir í grein 2.2 sáttargerðarinnar, verður felld úr gildi frávísun hins kærða úrskurðar á þessum kröfulið aðalkröfu sóknaraðila og lagt fyrir héraðsdómara að taka hann til efnismeðferðar. Kröfuliður sóknaraðila að fjárhæð 354.163.802 krónur, sem lýtur að ætluðum töpuðum leigutekjum af lóðum samkvæmt grein 2.2 í eignarnámssátt aðila er vanreifaður og ekki studdur viðhlítandi gögnum. Verður því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun hans. Eins og að framan er rakið reisir sóknaraðila varakröfu sína á mati dómkvaddra manna 1. október 2010 á heildarverðmæti þess landsvæðis, sem eignarnám varnaraðila tók til, að frádreginni peningagreiðslu varnaraðila samkvæmt lið 2.1 í eignarnámssátt aðila. Eins og rakið var í kafla I hér að framan fólst umsamið endurgjald varnaraðila í margs konar verðmætum öðrum en peningagreiðslu. Verður ekki ráðið af málatilbúnaði sóknaraðila að hann telji varnaraðila hafi vanefnt sáttargerðina að öðru leyti en varðar greiðslur samkvæmt greinum 2.2, 2.2.3, 2.2.5 og 2.2.6, auk þess sem hann telur aðeins gjaldfallinn hluta af greiðslu varnaraðila samkvæmt grein 2.2.3. Hann hefur heldur ekki boðið fram skil á þeim verðmætum sem hann hefur þegar tekið við á grundvelli sáttarinnar. Verður því staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar um frávísun varakröfu sóknaraðila. Ákvörðun málskostnaðar í héraði bíður efnisdóms í málinu. Eftir úrslitum málsins verður hvor aðili látinn bera sinn kostnað af meðferð þess fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Lagt er fyrir héraðsdóm að taka til efnismeðferðar kröfulið í aðalkröfu sóknaraðila, Þorsteins Hjaltested, að fjárhæð 5.631.000.000 krónur, sem reistur er á ætluðum vanefndum varnaraðila, Kópavogsbæjar, á grein 2.2 í sáttargerð aðila 30. janúar 2007 um bætur vegna eignarnáms. Staðfest er niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa frá dómi kröfulið í aðalkröfu sóknaraðila að fjárhæð 354.163.802 krónur vegna ætlaðra tapaðra leigutekna af lóðum samkvæmt grein 2.2 í sáttargerð aðila um bætur vegna eignarnáms. Staðfest er niðurstaða hins kærða úrskurðar um að vísa frá dómi varakröfu sóknaraðila. Kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 263/2006
Bifreið Skaðabætur Líkamstjón Vátrygging Sératkvæði
M hugðist færa bifreið sína stuttan spöl í bifreiðastæði utan við hús þar sem hún var í samkvæmi. Við það missti hún stjórn á bifreiðinni og slasaðist talsvert. M krafði V um greiðslu bóta á grundvelli umferðarlaga nr. 50/1987 vegna tjóns síns. Í 5. gr. skilmála V um slysatryggingu ökumanns og eiganda segir meðal annars að réttur til vátryggingabóta geti fallið niður samkvæmt lögum um vátryggingasamninga ef tjóninu er valdið af stórkostlegu gáleysi eða undir áhrifum áfengis. Fyrir Hæstarétti var lögð fram matsgerð dósents í eiturefnafræðum sem taldi líklegast að styrkur etanóls í blóði M á þeim tíma sem slysið varð, hefði verið á bilinu 1,33-1,52‰. Þó segir í matsgerðinni að ekki sé hægt að fullyrða að styrkurinn hafi verið svo hár. Það eina sem hægt sé að fullyrða er að styrkurinn hafi verið hærri en 1,03‰ á slysstundu. Með hliðsjón af matsgerðinni taldi Hæstiréttur sannað að M hefði verið undir verulegum áfengisáhrifum við aksturinn. Í ljósi atvika málsins taldi Hæstiréttur M sjálfa bera sönnunarbyrði fyrir því að ölvun hennar hefði verið minni en svo að V hefði verið heimilt að fella niður bætur til hennar á grundvelli fyrrgreindrar 5. gr. skilmála V. Var V því sýknaður af kröfu M.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 2006. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að kröfur stefndu verði lækkaðar og málskostnaðar felldur niður á báðum dómstigum. Stefnda krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Áfrýjandi hefur lagt fram í Hæstarétti matsgerð Jakobs Kristinssonar dósents í eiturefnafræði 18. júní 2006, en matsmaðurinn var að beiðni áfrýjanda dómkvaddur í Héraðsdómi Reykjavíkur 19. maí 2006 til að gefa rökstutt svar við því „hvert áfengismagn sé líklegt að hafi verið í blóði Maríu Kristínar Steinsson á ætlaðri slysstundu laust fyrir kl. 1:46 aðfararnótt 4. júní 2001.“ Í niðurstöðum matsgerðarinnar kemur fram, að sé reiknað með að frásogi etanóls úr meltingarvegi hafi að fullu verið lokið er óhappið varð sé líklegast að styrkur etanóls í blóði hafi verið á bilinu 1,33 – 1,52‰. Að teknu tilliti til vikmarka mæliaðferðarinnar (10%) hefði endanleg niðurstaða úr etanólmælingu á blóðsýni, sem tekið hefði verið á slysstundu, væntanlega legið á bilinu 1,20 – 1,37‰. Með hliðsjón af þeim möguleika að frásogi etanóls hafi ekki verið lokið er óhappið átti sér stað kunni tölur þessar að vera of háar. Í niðurstöðukafla matsgerðarinnar segir svo: „Vegna óvissu um frásog etanóls verður matsspurningunni ekki svarað með beinum hætti. Eftirfarandi má þó taka fram um styrk etanóls í blóði á slysstundu. Allar tölur eiga við niðurstöður mælinga á blóðsýni teknu á slysstundu að teknu tilliti til vikmarka (10%). Fullvíst er að styrkur etanóls í blóði hefði mælst hærri en 1,03‰ hefði blóðsýnið verið tekið á slysstundu. Ekki er öruggt að hann hefði náð 1,20‰. Nánast er útilokað að niðurstaða mælinganna hefði getað orðið hærri en 1,37‰.“ Áfrýjandi gerir þá athugasemd við niðurstöðu matsmannsins að ekki séu efni til að reikna með 10% vikmörkum við úrlausn á sakarefni þessa máls, þó að venjulegt sé að gera það í málum sem snerta refsikröfur vegna ölvunaraksturs. Stefnda mótmælir á hinn bóginn forsendum og niðurstöðu matsgerðarinnar. Meðaltalsútreikningar matsmannsins geti ekki ráðið úrslitum í málinu, þar sem vitað sé að neysla áfengis hafi mismunandi og einstaklingsbundin áhrif á menn. Í 5. gr. skilmála áfrýjanda fyrir slysatryggingu ökumanns og eiganda er tekið fram að réttur til vátryggingabóta geti fallið niður samkvæmt lögum um vátryggingarsamninga, ef vátryggingartaki eða vátryggður vanrækja skyldur sínar við stjórn ökutækisins, til dæmis með því að aka án þess að hafa öðlast ökuréttindi eða valda tjóni af ásetningi, stórkostlegu gáleysi eða undir áhrifum áfengis, ávana- eða fíkniefna. Vísar áfrýjandi til þessa ákvæðis skilmálanna til stuðnings kröfu sinni og telur ákvæðið hafa beina stoð í 20. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga sem voru í gildi þegar stefnda varð fyrir slysinu. Stefnda hefur mótmælt tilvísun áfrýjanda til laga um vátryggingasamninga og nefnds vátryggingarskilmála. Telur hún að um ágreiningsefni aðila gildi 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, þannig að því aðeins megi áfrýjandi fella niður bótarétt hennar, að hann sanni að hún hafi verið meðvöld að slysinu af ásetningi eða stórkostlegu gáleysi. Áfrýjanda hafi ekki tekist sönnun um að ölvunarstig hennar hafi verið með þeim hætti að þessi heimild eigi við og raunar ekki heldur að fallið geti undir heimildina til niðurfellingar bóta samkvæmt fyrrgreindum skilmála ökumannstryggingar áfrýjanda, verði hann talinn eiga við í málinu. Fallist er á með áfrýjanda að um hina sérstöku tryggingu ökumanns og eiganda samkvæmt 92. gr. umferðarlaga eigi ekki við önnur ákvæði XIII. kafla laganna en þau sem beinlínis er vísað til í lagaákvæðinu. Ræðst úrlausn málsins þá af því, hvort áfrýjanda teljist samkvæmt umræddum vátryggingarskilmála, sbr. 20. gr. laga nr. 20/1954, hafa verið heimilt að synja stefndu um bætur úr tryggingunni. Aðilar deila ekki um að stefnda hafði neytt áfengis skömmu áður en hún ók bifreið sinni með þeim afleiðingum sem málið greinir. Hins vegar deila þeir um hversu mikil þau áfengisáhrif voru. Stefnda hefur byggt á því að áfrýjandi þurfi að sanna að áfengisáhrif hennar hafi verið yfir því 1,20‰ marki sem greinir í 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga til þess að lagt verði til grundvallar dómi í málinu að hún hafi verið óhæf til að stjórna bifreiðinni og að honum sé heimilt að fella niður bætur til sín með vísan til skilmála vátryggingarinnar og 20. gr. laga nr. 20/1954. Áfrýjandi hefur fallist á að hann beri sönnunarbyrði um áfengisáhrif stefndu. Á hinn bóginn þurfi þau ekki að ná nefndu marki til þess að hann megi neyta heimildar skilmálanna og fella niður bætur til hennar. Telur hann nægilega sannað að slysið megi rekja til ölvunar stefndu og að ölvunin hafi verið svo mikil að undanþáguákvæði skilmálanna eigi við. Eins og fram kemur í héraðsdómi varð áfrýjandi fyrir slysinu, þegar hún var að færa bifreið sína stuttan spöl í bifreiðastæði utan við húsið þar sem hún var í samkvæmi. Með hliðsjón af matsgerð hins dómkvadda manns verður að telja sannað að stefnda hafi verið undir verulegum áfengisáhrifum við aksturinn, þó að ekki sé sannað að þau hafi náð umræddu 1,20‰ marki. Eru ekki komnar fram aðrar skýringar en ölvun hennar á því að hún missti stjórn á bifreiðinni með þeim afleiðingum að bifreiðin skemmdist mikið og hún hlaut sjálf varanlega örorku. Ber hún, eins og atvikum málsins er háttað, sönnunarbyrði fyrir því að ölvun hennar hafi verið minni en svo að áfrýjanda hafi verið heimilt að fella niður bætur til hennar með vísan til 5. gr. fyrrgreindra skilmála. Verður áfrýjandi því sýknaður af kröfu stefndu. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti verður felldur niður. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað stefndu verða staðfest. Gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti skulu greiðast úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar sem ákveðst eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Vátryggingafélag Íslands hf., er sýkn af kröfu stefndu, Maríu Kristínar Steinsson. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Ákvæði hins áfrýjaða dóms um gjafsóknarkostnað stefndu skal vera óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður stefndu fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, 400.000 krónur. Stefnda slasaðist aðfaranótt 4. júní 2001 er hún ók á grjótgarð. Hún var eigandi og ökumaður bifreiðarinnar og tryggð lögbundinni slysatryggingu hjá áfrýjanda samkvæmt 92. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt ófrávíkjanlegri reglu 20. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingarsamninga, sem voru í gildi þegar slysið varð, getur vátryggingafélag ekki undanskilið sig ábyrgð nema vátryggður hafi valdið tjóni með stórkostlegu gáleysi. Þó er heimilt að semja svo um að félag sé laust úr ábyrgð hafi tjónþoli valdið vátryggingaratburði í „ölæði, er honum verður sjálfum gefin sök á“. Við skýringu á þessu orðalagi hefur verið miðað við að maður sé „óhæfur til að stjórna ökutæki“ í skilningi 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga nr. 50/1987 og vísast nánar um þetta til hins áfrýjaða dóms. Þegar lögregla kom á vettvang fannst áfengislykt af stefndu og var hún látin blása í S-D2 mæli sem „gaf til kynna að hún hafi neytt áfengis“. Öndunarsýni tekið með slíkum mæli gefur aðeins vísbendingu um ölvunarástand. Samkvæmt frumskýrslu lögreglu var stefnda handtekin kl. 01.55. Stefndu er lýst þannig að sjáöldur séu eðlileg, jafnvægi óstöðugt, framburður greinargóður og málfar skýrt. Í skýrslu varðstjóra er hún spurð hvort hún hafi drukkið og játar hún að hafa neytt áfengis frá kl. 23.00 til kl. 01.00. Bókað er að hún hafi lagt af stað kl. 01.50 og fundið til lítilla áfengisáhrifa við aksturinn. Hún hafi ekið frá Öldugötu, Ægisgötu og að bifreiðastæði við Túngötu, þar sem hún hafi lent á grjóthleðslu. Bókað er að yfirheyrslunni ljúki kl. 02.36. Í frumskýrslu lögreglu er skráð að hún sé síðan færð til blóðtöku á slysadeild Landspítala í Fossvogi og að blóðtöku lokinni hafi hún verið „frjáls ferða sinna um kl. 02:30 en varð eftir á slysadeild til frekari rannsókna á meiðslum.“ Á blóðtökuvottorð er skráð að blóðsýni sé tekið kl. 03.05. Samkvæmt framangreindu eru tímasetningar nokkuð á reiki. Vegna óvissu um áfengismagn í blóði stefndu á slysstundu var, eftir uppkvaðningu dóms í héraði, dómkvaddur matsmaður. Niðurstaða matsins er rakin í atkvæði meirihluta dómenda. Hún var ekki fortakslaus. Sönnunarbyrðin hvílir á áfrýjanda um það, að stefnda hafi verið undir svo miklum áfengisáhrifum þegar tjónið varð, að félagið sé laust undan ábyrgð samkvæmt 5. gr. vátryggingarskilmála, sbr. 20. gr. laga nr. 20/1954. Hefur áfrýjanda ekki tekist sú sönnun með matsgerð þeirri sem hann aflaði. Engin frekari rannsókn virðist hafa farið fram á tildrögum slyssins. Engin lýsing er í lögregluskýrslu á staðháttum og stefnda var hvorki yfirheyrð hjá lögreglu né fyrir dómi um atburðarásina á slysstað. Engar myndir eru af vettvangi eða uppdráttur. Ekkert sérstakt annað hefur komið fram í málinu sem bendir til stórkostlegs gáleysis stefndu, en hún unir þeirri sakarskiptingu sem dæmd var í héraði. Með þessum athugasemdum og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms tel ég rétt að staðfesta hann. Þá ber að dæma áfrýjanda til að greiða stefndu málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2006. Mál þetta höfðaði María Kristín Steinsson, kt. 210576-3049, Súluhólum 4, Reykjavík, með stefnu birtri 10. október 2005 á hendur Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Málið var dómtekið 21. febrúar sl. Stefnandi krefst greiðslu á 5.091.529 krónum með 4,5% ársvöxtum frá 4. júní 2001 til 18. apríl 2005, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og málið væri ekki gjafsóknarmál, en henni var veitt gjafsókn með bréfi dómsmálaráðuneytisins 1. nóvember 2005. Stefndi krefst sýknu og málskostnaðar, en til vara að stefnukröfur verði lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Aðfaranótt 4. júní 2001 var stefnandi stödd í húsi við Öldugötu. Var kvartað við hana að bifreið hennar hefði verið lagt ranglega. Hún hugðist þá færa bifreiðina á stæði við horn Túngötu og Ægisgötu. Hún kveðst hafa misst stjórn á bifreiðinni á stæðinu með þeim afleiðingum að hún keyrði á grjóthleðslu sem þar var. Lögreglumenn komu á vettvang kl. 01.46. Ekki verður nánar séð af gögnum málsins hvenær tilkynning barst lögreglu. Í lögregluskýrslu segir að fundist hafi áfengislykt frá vitum stefnanda. Hún hafi sagst hafa drukkið fyrr um kvöldið. Tekið var öndunarpróf af stefnanda með svonefndum S-D2 mæli og er skráð niðurstaðan 1,4‰. Fram kemur í skýrslu lögreglu að stefnandi hafi sagt að hún hefði fundið til lítils háttar áfengisáhrifa við aksturinn. Stefnandi var handtekin og flutt á lögreglustöð til skýrslutöku og síðan á slysadeild, þar sem tekið var blóðsýni. Var sýnið tekið kl. 03.05. Alkóhólmagn í blóði stefnanda reyndist vera 1,03‰. Stefnandi kveðst hafa skollið fram á stýrið og með andlitið í rúðuna við ákeyrsluna. Hún hlaut samfallsbrot á TH:XI, tognaði í hálsi og bringubeinsbrotnaði. Hún átti í nokkrum erfiðleikum vegna þessa og dvaldist á Reykjalundi snemma árs 2004, er hún lenti í öðru umferðarslysi. Stefnandi leitaði sjálf til matsmanna án dómkvaðningar og án samráðs við stefnda. Niðurstöðum þeirra er þrátt fyrir það ekki mótmælt. Álitsgerð þeirra Björns Daníelssonar, lögfræðings, og Stefáns Dalberg, bæklunarskurðlæknis, er dagsett 17. apríl 2005. Voru samtímis metnar afleiðingar annars umferðarslyss er stefnandi varð fyrir á árinu 2004. Helstu niðurstöður varðandi það slys sem hér er dæmt um urðu þessar: Tímabundið atvinnutjón samkvæmt 2. gr. skaðabótalaga, 100% í eina viku eftir slys. Stöðugleikapunktur 4. júní 2002. Þjáningabætur samkvæmt 3. gr. laganna frá 4. júní 2001 til 4. júní 2002, þar af 1 sólarhringur með rúmlegu. Varanlegur miski samkvæmt 4. gr. laganna 15%. Varanleg örorka samkvæmt 5. gr. laganna 15%. Málsástæður og lagarök stefnanda. Stefnandi telur að stefndi beri ábyrgð á umræddu tjóni samkvæmt ákvæðum XIII. kafla umferðarlaga nr. 50/1987. Samkvæmt 3. mgr. 45. gr. umfl. teljist ökumaður óhæfur til að stjórna ökutæki því aðeins að vínandamagn sé meira en 1,20 ‰. Sé vínandamagn meira en 0,50 ‰ en minna en 1,20 ‰ teljist viðkomandi ekki geta stjórnað ökutæki örugglega. Það feli ekki í sér stórkostlegt gáleysi samkvæmt ákvæðum laga nr. 20/1954. Það liggi ekkert fyrir um að slysið verði rakið til ásetnings eða stórkostlegs gáleysis. Alkóhólmagn í blóði hafi mælst 1,03 ‰. Stefnandi telur að áfengisdrykkja sín hafi ekki verið höfuðorsök slyssins. Þá vísar hún til danskrar dómaframkvæmdar þar sem hún segir að miðað sé við að áfengisáhrif geti verið höfuðorsök slysa ef áfengismagn mælist 1,60 ‰ eða meira. Stefnandi telur að miðað við útreikning á magni alkóhóls á þeim tíma er slysið varð gæti það hafa verið nálægt 1,20 ‰ er slysið varð. Þetta séu grófir útreikningar og miðað við skekkjumörkin sé ekki hægt að fullyrða að meiri líkur en minni séu á því að áfengismagn í blóði stefnanda hafi verið meira en 1,20 ‰. Kveðst hún byggja á því að ósannað sé að áfengismagn í blóði hennar hafi verið svo mikið. Stefnandi telur stefnda bera sönnunarbyrðina fyrir þeim atvikum sem leysi félagið undan bótaskyldu. Stefndi þurfi því að sanna að slysinu hafi verið valdið í „ölæði” í skilningi 20. gr. laga nr. 20/1954 og að áfengisáhrifin hafi verið aðalorsök slyssins. Framangreind alkóhólmæling staðfesti ekki að stefnandi hafi verið ofurölvi eða sýnt af sér stórkostlegt gáleysi. Stefnandi segir að stefndi beri aukna sönnunarbyrði í þessu máli þar sem þvagprufa hafi ekki verið tekin. Þá telur stefnandi að einfalt gáleysi útiloki ekki bótarétt manns sem slasast í umferðarslysi. Vísar hún hér til 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Loks vísar hún til reglna í tilskipunum Evrópusambandsins um ökutækjatryggingar. Stefnukrafa er sundurliðuð í stefnu: Miskabætur kr. 862.725 Bætur fyrir varanlega örorku - 3.828.104 Annað fjártjón - 30.000 Þjáningabætur með rúmlegu - 3.500 Þjáningabætur 360 dagar - 367.200 Liðinn annað fjártjón segir stefnandi vera ýmsan kostnað sinn, svo sem komugjöld til lækna, bifreiða- og símakostnað og lyfjakaup. Við munnlegan málflutning samþykkti lögmaður stefnanda athugasemd stefnda við fjárhæð bóta vegna varanlegrar örorku, svo sem síðar greinir. Stefnandi kveðst hafa sent stefnda kröfubréf 18. apríl 2005 og miðar því upphaf dráttarvaxta við 18. maí 2005. Málsástæður og lagarök stefnda. Stefndi byggir á því að stefnandi hafi fyrirgert bótarétti úr slysatryggingu ökumanns með því að aka bifreið sinni undir áhrifum áfengis. Brot gegn 1. mgr. 45. gr. umferðarlaga hljóti alltaf að teljast stórkostlegt gáleysi. Stefndi vísar til 5. gr. skilmála tryggingarinnar sem eigi sér stoð í 18., sbr. 20. gr. laga nr. 20/1954, svo og 124. gr. Stefndi hafnar því að akstur þegar áfengismagn í blóði er 1,20‰ eða minna sé aðeins einfalt gáleysi. Stefndi segir að ölvun stefnanda hafi verið orsök slyssins. Ekki komi neitt fram um utanaðkomandi atvik sem geti skýrt það að stefnandi missti stjórn á bifreiðinni. Stefndi vísar til aðferða til að meta hvert alkóhólmagn í blóði hafi verið á tilgreindum tíma áður en sýni það sem mælt er var tekið. Er fullyrt í greinargerð að alkóhólmagn í blóði stefnanda hafi verið 1,21‰ þegar lögregla kom á staðinn kl. 01.46. Þá hafi einhver tími verið liðinn frá slysinu. Telur stefndi því sannað að áfengismagn í blóði stefnanda hafi verið meira en 1,20 þegar slysið varð og hún því óhæf til að stjórna ökutæki, sbr. 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga. Stefndi mótmælir því að einhverju skipti þó þvagprufa hafi ekki verið tekin af stefnanda og að hann beri aukna sönnunarbyrði þess vegna. Þá segir stefndi að stefnandi hafi ekki skýrt hvernig tilskipanir Evrópusambandsins um ökutækjatryggingar skipti máli hér. Í raun séu þær þessu sakarefni með öllu óviðkomandi. Varakrafa er annars vegar byggð á því að stefnukrafa sé of há miðað við matsgerð. Krafa vegna varanlegrar örorku telur stefndi að nemi 3.494.422 krónum. Stefnandi samþykkti þessa athugasemd og verður hún því ekki skýrð nánar. Þá mótmælir stefndi kröfu um bætur fyrir annað fjártjón. Engin gögn liggi kröfulið þessum til stuðnings. Kröfu um þjáningabætur í einn dag með rúmlegu segir stefndi of háa, rétt krafa væri 1.930 krónur. Aðrar athugasemdir við kröfugerðina komu ekki fram. Hins vegar telur stefndi að bætur skuli í það minnsta lækka samkvæmt 2. mgr. 88. gr. umferðarlaga. Vísar hann um þetta til rökstuðnings fyrir aðalkröfu. Loks mómælir stefndi því að vextir reiknist fyrr en frá dómsuppsögudegi, sbr. 4. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Forsendur og niðurstaða. Stefnandi krefur um bætur samkvæmt samningi um slysatryggingu. Ekki er um annað deilt en hvort sú staðreynd að stefnandi var ölvuð er slysið varð leiði til þess að hún hafi fyrirgert bótarétti sínum að hluta eða öllu leyti, eða hvort greiddar skuli fullar bætur samkvæmt skilmálum tryggingarinnar. Það er í 5. gr. skilmála stefnda fyrir slysatryggingu ökumanns sem fram kemur að réttur til bóta geti fallið niður ef tjóni er valdið af stórkostlegu gáleysi eða undir áhrifum áfengis. Ákvæði þetta er í samræmi við 20. gr. laga nr. 20/1954. Dómaframkvæmd um afleiðingar ölvunar á rétt ökumanns til bóta úr slysatryggingu ökumanns hefur dregið mörkin við það að þegar sannað er að áfengismagn í blóði hefur náð 1,20‰ glatar sá bótarétti sínum. Er hér tekið mið af 3. mgr. 45. gr. umferðarlaga sem telur slíkan ökumann óhæfan til að aka bifreið. Jafnframt er skilyrði að ölvun ökumanns teljist orsök slyssins. Samkvæmt gögnum málsins mældist alkóhólmagn í blóði stefnanda 1,03‰, í blóðsýni sem tekið var kl. 03.05. Slysið varð einhvern tímann fyrir kl. 01.46, er lögregla kom á vettvang. Stefndi telur að með því að reikna hversu langt var um liðið frá því að slysið varð og þar til tekið var blóðsýnið sem mælt var sé hægt að slá því föstu að áfengismagn í blóði hennar hafi verið meira en 1,20‰ þegar slysið varð. Því hafi hún verið óhæf til að aka bifreið og hafi því fyrirgert rétti sínum til bóta úr slysatryggingu ökumanns. Stefndi vísar til dómafordæma og rits fræðimanns á sviði lögfræði sem er aðgengilegt, en hefur ekki fengið dómkvadda matsmenn til að láta í ljós álit sitt á því hvert áfengismagn í blóði stefnanda kunni að hafa verið. Nú er ekki upplýst hvenær slysið varð nákvæmlega. Gögn málsins greina ekki hvenær tilkynning barst til lögreglu. Að svo vöxnu er ekki unnt að leggja til grundvallar að meira en ein og hálf klukkustund hafi liðið frá slysinu og þar til blóðsýni var tekið, þ.e. að ellefu mínútur hafi liðið frá slysinu og þar til lögregla kom á staðinn. Stefndi vísar til útreikningsformúlu sem lýst er í riti Preben Lyngsø, Dansk Forsikringsret, 7. útgáfu. Samkvæmt þeirri formúlu ætti alkóhólmagn í blóði stefnanda einum og hálfum tíma fyrr að hafa verið 1,25‰. Í ritinu eru hins vegar slegnir ákveðnir varnaglar við formúlunni. Þannig minnki áfengismagn ekki fyrr en nokkur tími er liðinn frá því að drykkju var hætt. Yfirleitt byrji brennsla ekki síðar en einni klukkustund eftir að drykkju var hætt. Þá verði að miða við það tímamark er síðast var innbyrt áfengi. Þá sé brennsluhraðinn óviss. Í formúlunni sé reiknað með 0,15‰ á klukkustund, en það sé einstaklingsbundið. M.a. segir að almennt brenni alkóhólmagn hægar úr blóði kvenna en karla. Þá skipti margt annað máli í þessu sambandi. Tilgreining á áfengismagni í útöndun stefnanda umrætt sinn er í ‰. Áfengismagn í öndunarsýnum er venjulega gefið í annarri einingu, milligrömmum í lítra lofts, sbr. 45. gr. umferðarlaga. Er því ekki unnt að byggja neitt á þessu atriði. Þessir útreikningar stefnda veita nokkrar líkur fyrir því að stefnandi hafi verið óhæf til að aka þegar slysið varð. Í forsendum þeirra eru þó of margir óvissuþættir, en um suma þeirra hefði mátt fá fyllri upplýsingar við eðlilega sönnunarfærslu fyrir dóminum, svo sem með áskorun til stefnanda um að gangast undir mælingar hjá dómkvöddum matsmönnum. Þegar litið er til þessa er ekki líklegra en hitt að áfengismagn í blóði stefnanda hafi verið 1,20‰ eða meira er slysið varð. Þar sem sönnunarbyrðin um að stefnandi hafi verið óhæf til að aka bifreið hvílir á stefnda verður það talið ósannað. Ekkert er fram komið um orsakir slyssins. Verður ekki dregin önnur ályktun en sú að ölvun stefnanda hafi verið meginorsök. Stefnandi var talsvert ölvuð og bersýnilega nálægt því að teljast með öllu óhæf til að aka. Þó hún hafi ekki ekið ýkja langa leið verður ekki hjá því komist að telja að hún hafi valdið slysinu af stórfelldu gáleysi og ber því að lækka bætur til hennar, sbr. 5. gr. skilmálanna. Skulu bætur lækkaðar um 1/3 hluta. Tjón stefnanda sundurliðast svo samkvæmt málflutningsyfirlýsingum aðila: Miskabætur kr. 862.725 Bætur fyrir varanlega örorku - 3.494.422 Annað fjártjón - 30.000 Þjáningabætur með rúmlegu - 1.930 Þjáningabætur 360 dagar - 367.200 Kröfuliðurinn annað fjártjón er vegna ýmissa útgjalda sem auðveldlega hefði mátt staðfesta með kvittunum eða öðrum gögnum. Er í samræmi við dómafordæmi rétt að hafna þessum lið. Heildartjón stefnanda er samkvæmt því talið nema 4.726.277 krónum. Verður stefndi dæmdur til að greiða 2/3 af því, eða 3.150.851 krónu. Vextir verða dæmdir í samræmi við kröfugerð stefnanda, sbr. IV. kafla laga nr. 38/2001. Stefnandi hefur gjafsókn og verður málflutningsþóknun ákveðin 500.000 krónur auk virðisaukaskatts, 122.500 króna. Þá nemur útlagður kostnaður 174.960 krónum. Stefndi verður dæmdur til að greiða 500.000 krónur í málskostnað til ríkissjóðs. Jón Finnbjörnsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. Stefndi, Vátryggingafélag Íslands hf., greiði stefnanda, Maríu Kristínu Steinsson, 3.150.851 krónu með 4,5% ársvöxtum frá 4. júní 2001 til 18. apríl 2005, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, samtals 797.460 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Stefndi greiði 500.000 krónur í málskostnað til ríkissjóðs.
Mál nr. 298/1998
Kynferðisbrot Sýkna Bótakröfu vísað frá héraðsdómi
X var ákærður fyrir að hafa haft holdlegt samræði við stúlkuna Z, 13 ára. Var X sýknaður þar sem talið var ósannað, gegn eindreginni neitun hans, að hann hafi vitað eða mátt vita að stúlkan væri aðeins 13 ára. Var það ekki metið honum til gáleysis að hafa ekki gengið úr skugga um aldur stúlkunnar áður en atlot þeirra hófust.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Arnljótur Björnsson og Garðar Gíslason. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 17. júlí 1998 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og jafnframt af hálfu ákæruvalds. Ákæruvaldið krefst þess að refsing ákærða verði þyngd og hann dæmdur til að greiða miskabætur samkvæmt ákæru að fjárhæð 800.000 krónur. Ákærði krefst þess að hann verði sýknaður af kröfu ákæruvalds um refsingu og að miskabótakröfu verði vísað frá dómi. Verði hann sakfelldur krefst hann vægustu refsingar, sem þá verði skilorðsbundin, en sýknu af bótakröfu og til vara lækkunar hennar. Ákærði kveður verknaðarlýsingu í ákæru rétta að því leyti að hann hafi haft samræði við stúlkuna Z í tjaldi hennar aðfaranótt sunnudagsins 20. júlí 1997 á tjaldstæði í landi Bíldudals. Hins vegar hafi honum ekki verið eða mátt vera kunnugt að stúlkan væri yngri en 14 ára. Hann hafi því ekki gerst brotlegur við 1. málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992, sbr. 204. gr. sömu laga. Í héraðsdómi er lýst framburðum vitna, sem þekktu stúlkuna vel. Bar þeim öllum saman um að hún hafi litið út fyrir að vera eldri en hún var. Einnig er vísað í vottorð sálfræðings, sem stúlkan kom í viðtal til, og þar segir að hún hafi verið „fullorðinsleg í útliti, bráðger og íhugul.“ Stúlkan var að eigin sögn 174 cm á hæð. Hún var í hópi vina sinna og félaga, sem voru eldri en hún, á aldrinum 14 til 18 ára, og enginn undir 14 ára aldri nema hún. Hún tók þátt í gleðskap og neytti áfengis eins og aðrir og var í tjaldi með félögum sínum. Engir fullorðnir höfðu eftirlit á tjaldsvæðinu um kvöldið. Ákærði, sem þá var 20 ára að aldri, kom á svæðið um kvöldið og hitti þessa unglinga, þar á meðal stúlkuna. Hann tók þátt í gleðskapnum og sá til hennar þar sem hún var með öðrum piltum um kvöldið. Þau höfðu ekki hist áður, en hann þekkti lítillega til föður hennar. Þar kom að þau lögðust saman í tjaldi hennar um nóttina, þar sem aðrir lágu einnig, eins og nánar er lýst í héraðsdómi. Samförum þeirra lauk með því að vinkonur hennar skárust í leikinn og ein þeirra hrópaði að ákærða ókvæðisorðum. Fallast ber á þá niðurstöðu héraðsdóms, að ósannað sé, gegn eindreginni neitun ákærða, að hann hafi vitað eða mátt vita að stúlkan væri aðeins 13 ára. Verður það ekki metið honum til gáleysis að hafa ekki gengið úr skugga um aldur stúlkunnar áður en atlot þeirra hófust. Ber því að sýkna ákærða af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu. Samkvæmt 3. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála verður bótakröfu vísað frá héraðsdómi. Eftir þessum úrslitum skal greiða allan sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti úr ríkissjóði, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, X, er sýkn af kröfum ákæruvaldsins. Miskabótakröfu Z er vísað frá héraðsdómi. Allur sakarkostnaður í héraði og áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða á báðum dómstigum, Helga Birgissonar hæstaréttarlögmanns, samtals 200.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Vestfjarða 5. júní 1998. Ár 1998, föstudaginn 5. júní, er á dómþingi Héraðsdóms Vestfjarða, sem háð er í Dómhúsi Héraðsdóms Reykjavíkur við Lækjartorg af Jónasi Jóhannssyni héraðsdómara kveðinn upp dómur í máli nr. S-24/1998: Ákæruvaldið gegn G og X, sem tekið var til dóms 22. maí sl. að loknum munnlegum málflutningi. Málið höfðaði ríkissaksóknari með ákæru dagsettri 31. mars 1998 á hendur ákærðu, G, og X, fyrir kynferðisbrot, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 20. júlí 1997, á Héraðsmóti H, á tjaldstæði í landi B, haft holdlegt samræði við stúlkuna Z, 13 ára, sem þá var undir áhrifum áfengis, með þeim hætti að ákærði G hafði holdlegt samræði við Z í tjaldi sínu, en síðar sömu nótt hafði ákærði X holdlegt samræði við Z í tjaldi hennar. Telst framangreind háttsemi beggja ákærðu varða við 1. ml. 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar.“ Í málinu krefst Þórdís Bjarnadóttir héraðsdómslögmaður 700.000 króna miskabóta úr hendi ákærða G og 800.000 króna miskabóta úr hendi ákærða X, fyrir hönd M, vegna ólögráða dóttur hennar Z, með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 20. júlí 1997 til greiðsludags, auk málskostnaðar að viðbættum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Ákærðu halda uppi vörnum í málinu. I. Helgina 18.-20. júlí 1997 var héraðsmót H haldið á íþróttasvæði í landi B. Keppendur komu að hvaðanæva úr [...]. Meðal þeirra var 13 ára stúlka Z frá [...]. Að kvöldi laugardagsins 19. júlí kom hópur barna og ungmenna saman á tjaldstæði við mótssvæðið, en þar höfðu unglingarnir slegið upp tjöldum, sem þeir hugðust gista í um nóttina. Áfengi var haft um hönd. Um nóttina hafði Z holdlegt samræði við þrjá karlmenn, GÁ jafnaldra sinn og ákærðu í málinu. Ákærðu og Z greinir ekki á um að þeir hafi ekki spurt hana um aldur og hún ekkert látið uppi um aldur sinn áður en samræði átti sér stað. Fyrir liggur, að ákærðu þekktu ekki hvor annan og höfðu ekki samráð um að hafa holdlegt samræði við Z. Ákærði X hafði hins vegar, áður en hann hafði samræði við stúlkuna í tjaldi hennar, séð meðákærða G og stúlkuna láta vel að hvort öðru inni í tjaldi meðákærða. Þá hafði ákærði G frétt, áður en hann hafði samræði við stúlkuna, að hún hefði fyrr um nóttina átt kynferðislegt samneyti við áðurgreindan GÁ. Verknaðarlýsing í ákæru styðst við framburði ákærðu og Z, sem eru samhljóða í þeim atriðum er máli skipta og staðreyna að samræði átti sér stað milli aðila. Álitaefni málsins takmarkast því við hvort ákærðu hafi vitað eða mátt vita að stúlkan væri yngri en 14 ára er samræði átti sér stað, sbr. heimfærsla í ákæru til 1. ml. 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992, eða hvort ákærðu hafi haft hugboð um refsinæmi háttseminnar eða hefðu átt að gera sér grein fyrir henni og þannig framið brot í gáleysi um aldur Z, sbr. 204. gr. hegningarlaga, sbr. 11. gr. laga nr. 40/1992. Var málið flutt einnig með hliðsjón af því, sbr. 1. mgr. 117. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. II. Ákærði G og Z ólust upp að [...], sem er lítill þéttbýliskjarni á [...] með níu til tíu íbúðarhúsum, verslun, félagsheimili og grunnskóla, kenndum við [...]. Þar lauk ákærði 10. bekk vorið [...]. Á sama tíma var Z að ljúka 7. bekk. Z kvaðst hafa verið hrifin af ákærða G sumarið 1997 og hefðu ,,allir“ haldið að þau myndu sofa saman á héraðsmótinu. Þegar á mótið var komið hefði hún hins vegar verið orðin hrifnari af GÁ frá P og hefðu þau notið ásta umrætt kvöld eða nótt. Hún hefði síðan verið sofnuð ölvunarsvefni fyrir utan bifreið J er ákærði G hefði vakið hana og dregið inn í tjaldið sitt, þar sem hann hefði haft við hana samræði. Z kvaðst ekki hafa viljað hafa samræði við ákærða, eftir að hafa verið með GÁ fyrr um kvöldið, en vegna ölvunar og þreytu hefði hún ekki hreyft mótmælum við ákærða. Að samræði loknu hefði ákærði lagst út af, en hún klætt sig og farið út úr tjaldinu. Z kvað ákærða hafa átt að vita um aldur hennar, enda hefðu þau þekkst um árabil og gengið í sama skóla. Þá hefði ákærði komið í fermingarveislu hennar [...]. Ákærði G kvaðst hafa þekkt Z í mörg ár fyrir hinn kærða atburð. Um samdrátt hefði þó ekki verið að ræða fyrr en umrætt kvöld og nótt, en þá hefði Z sóst eftir nánari kynnum við ákærða og hefðu þau haft samfarir með vilja beggja í tjaldi hans. Ákærði hefði notað verju. Að samförum loknum hefði Z farið út úr tjaldinu og ekkert frekar viljað með hann hafa. Í lögregluskýrslu, sem ákærði gaf á Patreksfirði 21. júlí 1997 að viðstaddri Þuríði Ingimundardóttur formanni barnaverndarnefndar V, er bókað að ákærði hafi vitað, á þeim tíma er samræði átti sér stað, að Z ,,væri á fjórtánda aldursári“. Fyrir dómi kvaðst ákærði hafa sagt yfirheyranda, Skúla Berg aðalvarðstjóra, að hann hefði talið stúlkuna hafa verið ,,fjórtán ára“. Þau ummæli hlytu að hafa skolast til í nefndri bókun. Vitnið Þuríður Ingmundardóttir staðfesti fyrir dómi, að það hefði verið viðstatt nefnda yfir­heyrslu. Í lok hennar hefði yfirheyrandi lesið framburðarskýrsluna fyrir ákærða og hann staðfest efni hennar. Vitnið kvaðst ekki muna orðrétt hvað ákærði hefði sagt um aldur Z, en hann hefði verið spurður hvort hann gerði sér ekki grein fyrir að hún ,,væri undir lögaldri.“ Ákærði hefði játað því og virst gera sér grein fyrir aldri stúlkunnar, en hvort hann hefði sagst hafa vitað að hún hefði verið fjórtán ára eða á fjórtánda ári treysti vitnið sér ekki til að bera. Vitnið Skúli Berg aðalvarðstjóri bar fyrir dómi, að ákærði hefði skýrt greiðlega frá máls­atvikum á þann veg, sem skráð hefði verið í umrædda lögregluskýrslu, en hana hefði ákærði lesið yfir í lok yfirheyrslunnar og staðfest með nafnritun sinni. III. Eftir samræði við ákærða G kvaðst Z hafa gengið um tjaldsvæðið, en síðan hafa farið inn í tjaldið sitt. Þar hefði hún hitt ákærða X og fleiri krakka. Eftir að hún hefði lagst fyrir undir svefnpoka eða ábreiðu hefði ákærði losað um buxnastreng hennar og farið að strjúka kynfæri hennar. Jafnframt hefði hann fært aðra hönd hennar á kynfæri sín og hún ,,runkað“ honum um stund. Í framhaldi af því hefði ákærði sagt hinum krökkunum að fara út úr tjaldinu. Því næst hefði hann klætt sig og hana úr buxum og byrjað að hafa við hana samræði. Z kvaðst á greindum tíma hafa verið við það að sofna og því hefði hún ekki hreyft andmælum við samræðinu. Meðan á því stóð hefðu vinkonur hennar JB og B komið inn í tjaldið. B hefði ,,brjálast“ og spurt ákærða hvort hann vissi ekki hvað Z væri gömul. JB hefði því næst dregið ákærða út úr tjaldinu. Z kvað ákærða hafa átt að vita um aldur hennar, enda hefði hann verið til sjós með föðurbróður hennar og komið á heimili hennar á [...]. Hún hefði þó ekki verið heima í þau skipti. Ákærði X kvaðst greinda nótt hafa legið inni í tjaldi Z ásamt henni, E, S og OS. Z hefði verið búin að reyna við ákærða fyrr um kvöldið, en þá hefði hann ekkert viljað með hana hafa. Í tjaldinu hefði hann hins vegar byrjað að strjúka kynfæri hennar undir teppi og hún ,,runkað“ honum. Krakkarnir hefðu síðan látið sig hverfa einn af öðrum, síðast E, en þá hefðu ákærði og Z verið að hefja samfarir. Þær hefðu síðan rofnað, án þess að honum yrði sáðlát, er einhver stúlka hefði komið inn í tjaldið og öskrað hvort hann vissi ekki hvað Z væri gömul. Ákærði hefði þá hætt samstundis og farið út úr tjaldinu. Ákærði kvaðst aldrei hafa séð Z fyrir umrætt kvöld og enga hugmynd hafa haft um aldur hennar áður en samræði átti sér stað. Miðað við hæð stúlkunnar, klæðaburð og hegðun fyrr um nóttina hefði hann talið hana vera fimmtán til sextán ára. IV. J, JB, HS, S, OS, B, og H báru vitni við aðalmeðferð máls, en öll höfðu þau verið stödd á tjaldstæðinu aðfaranótt sunnudagsins 20. júlí 1997. Vitnin J, JB og HS báru að Z hefði verið búin að vera hrifin af ákærða G allt sumarið 1997. Vitnið J bar jafnframt, að Z hefði sagt skömmu fyrir héraðsmótið ,,að hún ætlaði á hann þetta kvöld“. Vitnið JB lýsti hrifningu Z með þeim orðum, að hún hefði verið búin að tala um það ,,rosalega mikið um sumarið að hún ætlaði að vera með G á þessu héraðsmóti“. Sömu vitni og vitnin S, OS og B báru að þau vissu ekki til þess að aldur Z hefði borið á góma á tjaldstæðinu umrædda nótt. Vitnin JB, S og OS, sem öll eru vinkonur Z, báru einnig að hún hefði litið út fyrir að vera eldri en þrettán ára. Nefndi vitnið JB í því sambandi sautján ár og sagði: ,,Það trúir enginn á hvað hún er gömul“. Vitnin B, sem einnig þekkti Z, og H, sem ekki vissi á henni deili, báru að á greindum tíma hefðu þau haldið að Z væri fjórtán til fimmtán ára. Einnig komu fyrir dóm sem vitni móðir ákærða G, KP, og móðir Z, M. Þykja ekki efni til að rekja framburði þeirra að öðru leyti en því, að vitnið M staðfesti að ákærði G hefði komið í fermingarveislu Z Jafnframt leiðrétti vitnið frásögn dóttur sinnar varðandi tengsl við ákærða X og kvað ákærða hafa komið í nokkur skipti inn á heimili afa og ömmu Z á [...], en ekki hennar. V. Frumrannsóknargögn bera með sér, að málið hafi í upphafi verið kært og rannsakað sem nauðgunarmál á grundvelli fyrstu lýsingar Z á málsatvikum og hún verið færð með sjúkraflugi á Neyðarmóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur að kvöldi sunnudagsins 20. júlí 1997. Í framhaldi af því var Z vísað til Þórkötlu Aðalsteinsdóttur sálfræðings. Í álitsgerð sálfræðingsins frá 31. mars 1998, segir svo: ,,Z var vísað til undirritaðrar frá Neyðarmóttöku Sjúkrahúss Reykjavíkur sl. haust en hún hafði orðið fyrir nauðgun um verslunarmannahelgina 1997. Z hefur nú mætt fjórum sinnum í viðtöl, en þar sem Z býr [...] hafa viðtöl verið bundin við dvöl hennar í Reykjavík. Z er 14 ára gömul stúlka, en var aðeins þrettán ára er hún varð fyrir nauðguninni. Hún er fullorðinsleg í útliti, bráðger og íhugul. Hún dylur vel tilfinningar sínar en stutt er í vanlíðan, og finnst henni í byrjun mjög erfitt að tala um það sem gerðist. Ofan á bætist að Z býr í litlu samfélagi og framan af hausti átti hún erfitt með að mæta félögum og fannst sem allir væru að horfa á hana og einangraði Z sig framan af. Hún á ennþá erfitt með að tala um það sem gerðist og vanlíðan og depurð sækir á hana við og við. Z nýtur þó góðs stuðnings frá fjölskyldu og vinum og hefur það hjálpað henni mikið að jafna sig og vinna úr þessu áfalli. Það er augljóst að þetta áfall mun hafa áhrif á líf Z um ófyrirsjáanlega framtíð. Traust hennar á mannfólkinu hefur beðið mikla hnekki. Þó hjálpar henni að hún er góðum hæfileikum gædd og hefur góðan grunn að standa á.“ Þórkatla Aðalsteinsdóttir sálfræðingur kom fyrir dóm við aðalmeðferð máls. Hún staðfesti framangreinda álitsgerð og leiðrétti augljósar rangfærslur í henni. Vitnið kvað Z hafa lýst atburðum umræddrar nætur sem ,,nauðgun“ og því hefði vitnið notað það orðalag í skýrslu sinni. Vitnið áleit að umrædd atvik myndu hafa áhrif á líf stúlkunnar í framtíðinni og taldi þar skipta máli, að um hefði verið að ræða fyrstu kynni hennar af kynlífi. Nánar aðspurt dró vitnið það atriði til baka og upplýsti að Z hefði sagt sér að hún hefði fyrri reynslu af kynlífi. Fær þetta stoð í lögregluskýrslu Z, en samkvæmt henni hafði stúlkan u.þ.b. mánuði fyrir héraðsmótið haft sínar síðustu samfarir. VI. Eins og áður er rakið ólust ákærði G og Z upp að K á [...] og gengu bæði í [...]skóla. Samkvæmt framburði ákærða og vitna í málinu mun skólinn rúma um tuttugu nemendur. Kennt er í tveimur skólastofum og eru bekkir blandaðir, þannig að nemendum í 5.-9. bekk er kennt saman, stundum einnig með nemendum 10. bekkjar. Ákærði lauk námi vorið [...]. Á sama tíma var Z að ljúka 7. bekk, þá tólf ára gömul. Z fermdist ári síðar, í [...], er hún var á fjórtánda ári. Ákærði sótti fermingarveislu stúlkunnar. Tæpum þremur mánuðum síðar höfðu þau samfarir í tjaldi ákærða á héraðsmóti H. K varð fjórtán ára rúmum þremur mánuðum seinna. Framburður ákærða fyrir lögreglu 21. júlí 1997 bendir til þess að hann hafi gert sér grein fyrir að Z hefði ekki verið orðin fullra fjórtán ára er samræði átti sér stað. Fær það stoð í vætti Skúla Berg, sem stýrði nefndri yfirheyrslu. Vætti Þuríðar Ingimundardóttur, sem var vottur að skýrslugjöfinni, bendir til hins sama. Vitnið treysti sér þó ekki til að fullyrða fyrir dómi hvort ákærði hefði sagst hafa vitað að stúlkan hefði verið ,,á fjórtánda ári“ eða ,,fjórtán ára“. Önnur vitni ákæruvalds hafa ekki borið gegn ákærða að þessu leyti og sjálf segist Z aldrei hafa upplýst ákærða um aldur sinn. Samkvæmt framanröktu og gegn eindreginni neitun ákærða fyrir dómi þykir varhugavert að telja nægjanlega sannað að ákærði hafi vitað eða mátt vita að Z hefði verið þrettán ára er samræði þeirra átti sér stað. Dómurinn telur hins vegar, að í ljósi vinskapar ákærða og Z um árabil, sam­eiginlegrar skólagöngu í fámennum grunnskóla og loks vitneskju um fermingu stúlkunnar vorið [...], hefði ákærði, sem var sextán ára, átt að gera sér grein fyrir að Z var barnung og því full ástæða til að sýna sérstaka varkárni í kynferðislegum samskiptum við hana. Bar ákærða í ljósi alls þessa að ganga úr skugga um aldur hennar áður en samræði hófst. Með því að láta slíkt undir höfuð leggjast og hafa samfarir við stúlkuna vann ákærði sér til refsingar samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992, sbr. 204. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 11. gr. laga nr. 40/1992. Eftir atvikum og með hliðsjón af aldri ákærða og hreinum sakaferli þykir refsing hæfilega ákveðin 45 daga fangelsi, en þó skal fresta fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum 3 árum frá dómsbirtingu, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Þórdís Bjarnadóttir héraðsdómslögmaður krefst þess í málinu, fyrir hönd M vegna ólögráða dóttur hennar Z, að ákærði verði dæmdur til greiðslu 700.000 króna miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafan er studd þeim rökum, að ákærði hafi brotið svo gróflega gegn persónu Z að vart sé að vænta að hún nái sér nokkurn tíma að fullu. Samkvæmt framanröktu þykja allar aðstæður hafa verið með þeim hætti, að Z eigi rétt á miskabótum úr hendi ákærða samkvæmt téðri lagagrein fyrir hina ólögmætu meingerð. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum þykja bæturnar hæfilega ákveðnar 150.000 krónur. Skulu þær bera dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 5. nóvember 1997 til greiðsludags, en bótakrafan var sett fram með bréfi 5. október sama ár. Að kröfu lögmannsins og með vísan til 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber jafnframt að dæma ákærða til greiðslu bóta vegna kostnaðar við að halda fram miskabótakröfunni. Þykir sú fjárhæð hæfilega ákveðin 50.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til útlagðs kostnaðar lögmannsins og skyldu hans til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. VII. Samkvæmt því sem rakið er í köflum I og III að framan um kynni og samskipti ákærða X og Z á héraðsmóti H aðfaranótt sunnudagsins 20. júlí 1997 er ósannað, gegn eindreginni neitun ákærða, að hann hafi vitað eða mátt vita að Z var aðeins þrettán ára er þau höfðu samræði í tjaldi hennar. Framburður vitna, sem stödd voru á tjaldstæðinu greinda nótt styðja þá niðurstöðu. Á hitt er að líta, að ákærði var rúmlega tvítugur er samræðið átti sér stað. Hann var aðkomumaður á svæðinu og vissi engin deili á Z. Hvíldi því á honum sérstök skylda til að sýna ýtrustu varkárni í kynferðislegum samskiptum við stúlkuna og ganga úr skugga um aldur hennar áður en samræði hófst. Breytir engu í þeim efnum þótt vinkonur Z og önnur vitni hafi borið fyrir dómi, að stúlkan hafi verið fullorðinslegri í útliti en raun var, enda mátti ákærða vera ljóst, að hér var um mjög unga stúlku að ræða. Með samræði við Z vann ákærði sér því til refsingar samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr. laga nr. 40/1992, sbr. 204. gr. hegningarlaga, sbr. 11. gr. laga nr. 40/1992. Eftir atvikum og með hliðsjón af hreinum sakaferli ákærða þykir refsing hæfilega ákveðin fangelsi 2 mánuði. Með hliðsjón af aldri ákærða og alvarleika brotsins þykja ekki efni til að skilorðsbinda þá refsingu. Þórdís Bjarnadóttir héraðsdómslögmaður krefst þess, fyrir hönd M vegna ólögráða dóttur hennar Z, að ákærði verði dæmdur til greiðslu 800.000 króna miskabóta samkvæmt 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Krafan er studd þeim rökum, að ákærði hafi brotið svo gróflega gegn persónu Z að vart sé að vænta að hún nái sér nokkurn tíma að fullu. Samkvæmt framanröktu þykja allar aðstæður hafa verið með þeim hætti, að Z eigi rétt á miskabótum úr hendi ákærða samkvæmt téðri lagagrein fyrir ólögmæta meingerð. Samkvæmt fyrirliggjandi gögnum og með vísan til atvika að broti ákærða þykja bætur til Z hæfilega ákveðnar 250.000 krónur. Skulu þær bera dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 5. nóvember 1997 til greiðsludags, en bótakrafan var sett fram með bréfi 5. október sama ár. Að kröfu lögmannsins og með vísan til 4. mgr. 172. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber jafnframt að dæma ákærða til greiðslu bóta vegna kostnaðar við að halda fram miskabótakröfunni. Þykir sú fjárhæð hæfilega ákveðin 50.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til útlagðs kostnaðar lögmannsins og skyldu hans til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. VIII. Samkvæmt 165. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála ber að dæma ákærða G til að greiða málsvarnarlaun Péturs Gauts Kristjánssonar héraðsdómslögmanns, skipaðs verjanda ákærða við rannsókn (frá 1. desember 1997) og meðferð málsins, krónur 120.000. Ákærði X greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Helga Birgissonar hæstaréttarlögmanns, krónur 100.000. Annan sakarkostnað greiði ákærðu til helminga hvor fyrir sig, þar með talin 100.000 króna saksóknarlaun, sem renni í ríkissjóð, en Símon Sigvaldason saksóknari flutti málið af hálfu ákæruvalds. Dómsorð: Ákærði G sæti fangelsi 45 daga, en fresta skal fullnustu refsingarinnar og hún niður falla að liðnum 3 árum frá dómsbirtingu, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærði X sæti fangelsi 2 mánuði. Ákærði G greiði M, fyrir hönd ólögráða dóttur hennar Z, 150.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987, frá 5. nóvember 1997 til greiðsludags og vegna lögmannsaðstoðar, 50.000 krónur. Ákærði X greiði M, fyrir hönd Z, 250.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga, frá 5. nóvember 1997 til greiðsludags og vegna lögmannsaðstoðar, 50.000 krónur. Ákærði G greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Péturs Gauts Kristjánssonar héraðsdómslögmanns, 120.000 krónur. Ákærði X greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Helga Birgissonar hæstaréttarlögmanns, 100.000 krónur. Annan sakarkostnað greiði ákærðu til helminga hvor fyrir sig, þar með talin 100.000 króna saksóknarlaun í ríkissjóð.
Mál nr. 599/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. D. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Í greinargerð lögreglu kemur fram að um kl. 7.00 að morgni laugardagsins 2. október 2010, hafi lögreglan á höfuðborgarsvæðinu verið kölluð að [...] í Reykjavík. Tilkynnt hafi verið um að sonur eldri hjóna sem þar búi, X, hefði ráðist á foreldra sína, A og B, þar sem þau hafi legið sofandi í rúmi sínu og veitt þeim alvarlega áverka. Þegar lögreglumenn hafi komið á vettvang hafi B opnað fyrir þeim. Hinn kærði í máli þessu hafi þá verið staddur í eldhúsi íbúðarinnar og hafi verið handtekinn þar og fluttur á lögreglustöð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson, Páll Hreinsson og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. október 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 18. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. október 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram vistun á viðeigandi stofnun allt til föstudagsins 12. nóvember 2010 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að vistinni verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 579/2015
Gjaldþrotaskipti Riftun
K, sem var stjórnarformaður og stærsti hluthafi M ehf., veitti félaginu lán 29. ágúst 2008 að fjárhæð 30.000.000 krónur. Gjalddagi þess var 30. september 2008, en lánið var endurgreitt með fullum samningsvöxtum og viðbótarvöxtum 13. nóvember 2008 með greiðslu sem nam 34.200.000 krónum. Í málinu krafðist þrotabú M ehf. riftunar á greiðslunni til K og endurgreiðslu sömu fjárhæðar. Ágreiningslaust var að þegar endurgreiðslan fór fram var M ehf. orðið ógjaldfært. Talið var að þegar litið væri til stöðu K hjá félaginu og þeirrar þekkingar sem hann bjó yfir um fjárhagsstöðu þess á þeim tíma er lánið var endurgreitt, hefði greiðslan falið í sér ótilhlýðilega mismunun á kostnað annarra kröfuhafa búsins, sbr. 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Var krafa þrotabús M ehf. því tekin til greina.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma BenediktBogason hæstaréttardómari og Hjördís Hákonardóttir og Ingveldur Einarsdóttirsettir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 4. september 2015. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Með hinum áfrýjaða dómi var hafnað kröfum stefnda um riftun tveggjagreiðslna Milestoneehf. til áfrýjanda 24. september 2007, en fallist á riftun á greiðslu félagsins13. nóvember 2008 til hans að fjárhæð 34.200.000 krónur. Stefndi undiniðurstöðu héraðsdóms um höfnun á riftun greiðslna 24. september 2007.Ágreiningur hér fyrir dómi lýtur því einungis að kröfu stefnda um riftun ágreiðslunni 13. nóvember 2008.Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi veitti áfrýjandi, sem varstjórnarformaður og stærsti eigandi Milestone ehf., félaginu lán 29. ágúst 2008að fjárhæð 30.000.000 krónur. Gjalddagi lánsins var 30. september 2008, enlánið var endurgreitt með fullum samningsvöxtum og viðbótarvöxtum 13. nóvember2008 með greiðslu á 200.000 evrum, sem nam 34.200.000 krónum.Ágreiningslaust er að þegar endurgreiðslan fór fram var Milestone ehf.orðið ógjaldfært. Þegar litið er til stöðu áfrýjanda hjá félaginu og þeirrarþekkingar sem hann bjó yfir um fjárhagsstöðu þess á þeim tíma er lánið varendurgreitt, fól greiðslan í sér ótilhlýðilega mismunun á kostnað annarrakröfuhafa búsins, sbr. 141. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Verðurniðurstaða hins áfrýjaða dóms um riftun greiðslunnar því staðfest og endurgreiðsluþeirrar fjárhæðar sem áfrýjandi fékk greidda, sbr. 3. mgr. 142. gr. laganna.Jafnframt verður staðfest niðurstaða dómsins um upphafstíma dráttarvaxta og málskostnað fyrirhéraðsdómi. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað eins og greinir ídómsorði.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, Karl Emil Wernersson, greiði stefnda, þrotabúi Milestone ehf.,800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. júní 2015.Mál þetta var höfðað 8. nóvember2010, þingfest 13. janúar 2011 og tekið til dóms 17. apríl sl. að loknummunnlegum málflutningi.Stefnandi er þrotabú Milestone ehf.,kt. 640388-1109, Borgartúni 26, Reykjavík.Stefndi er Karl Emil Wernersson, kt. [...], Engihlíð 9,Reykjavík,. Af hálfu stefnanda er þess krafist aðrift verði með dómi eftirfarandi greiðslum hins gjaldþrota félags, Milestoneehf., til stefnda, samtals að fjárhæð 1.146.524.089 krónur:Greiðsla Milestone ehf. til stefnda þann 24. september 2007 að fjárhæð 858.485.101 kr.Greiðsla Milestone ehf. til stefnda þann 24. september 2007 að fjárhæð 253.838.988 kr.Greiðsla Milestone ehf. til stefnda þann 13. nóvember 2008 að fjárhæð 34.200.000 kr.Stefnandi krefst þess einnig að stefnda verði gert að greiða stefnanda 1.146.524.089 kr. með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 af 1.112.324.089 kr., frá 16. ágúst 2010 til 20. ágúst 2010, en af allri fjárhæðinni frá þeim degi til greiðsludags. Jafnframt er krafist málskostnaðar úr hendi stefnda. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað.I.MálsatvikMilestone ehf. var stofnað í mars 1988 og hét þá Deiglan-Áman. Í upphafi ársins 2004 var félagið sameinað Apóteki Austurbæjar ehf., Vesturbæjarapóteki ehf. og Ísrann ehf. Nafninu var í kjölfarið breytt í Milestone. Umsvif félagsins jukust mikið á árunum 2005-2007. Félagið átti m.a. stóra hluti í Glitni banka hf., Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og Lyfjum og heilsu, auk þess sem félagið keypti á fyrri hluta ársins 2007 sænska félagið Moderna Finance AB. Milestone ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur þann 18. september 2009. Frestdagur við skiptin er 22. júní 2009. Stefndi var stjórnarmaður og stærsti hluthafi Milestone ehf. á árunum 2006-2009 bæði sjálfur og í gegnum félög í hans eigu.Skiptastjóri lét fara fram rannsókn á fjárreiðum þrotabúsins. Rannsóknin var framkvæmd af endurskoðunarfyrirtækinu Ernst & Young ehf. Í skýrslu Ernst & Young kemur fram að stefndi hafi á síðustu 24 mánuðum fyrir gjaldþrot Milestone ehf. fengið fjölmörg lán frá félaginu, auk þess sem Milestone ehf. hafi innt af hendi til stefnda fjölmargar greiðslur sem síðar verða raktar.Stefnandi telur þær ráðstafanir Milestone ehf., að greiða stefnda upp tvö lán með eftirfarandi þremur greiðslum, vera riftanlegar ráðstafanir í skilningi XX. kafla laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 (hér eftir laga nr. 21/1991.) og hafa valdið Milestone ehf. tjóni. Þær ráðstafanir voru:Hinn 24. september 2007 greiddi Milestone ehf. 858.485.101 kr. inn á reikning í Landsbankanum Lúxemborg.Hinn 24. september 2007 greiddi Milestone ehf. 253.838.988 kr. inn á reikning í Icebank hf. Hinn 13. nóvember 2008 greiddi Milestone ehf. stefnda 34.200.000 kr. Með bréfum 16. og 20. júlí 2010 krafðist stefnandi endurgreiðslu og rifti framangreindum ráðstöfunum, en þar sem stefndi hefur hafnað kröfum stefnanda er ágreiningurinn kominn á borð héraðsdóms til úrlausnar. Stefndi telur málsatvikalýsingu stefnanda ekki tæmandi og í greinargerð er ítarlega lýst rekstri Milestone ehf. á árunum 2007-2008. Vísar stefndi m.a. til þess að Milestone ehf. hafi á árinu 2007 verið orðið stórfyrirtæki, bæði á íslenskan og erlendan mælikvarða. Félagið hafi verið eignaumsýslufélag sem átti að hluta eða öllu leyti meðal annars innlend sem og erlend fjármálafyrirtæki og tryggingarfélög auk félaga í öðrum rekstri. Vöxtur félagsins hafi verið mjög mikill, sérstaklega á árunum 2005 til 2007.Með vísan til nánar tilgreindra atvika í rekstri Milestone ehf. rekja málsaðilar ógjaldfærni félagsins til mismunandi tíma. Ólík afstaða aðila til þessa atriðis kemur nánar fram í reifun málsástæðna og lagaraka hér á eftir.II.Málsástæður og lagarök stefnandaStefnandi byggir á því að þrjár greiðslu Milestone ehf., til stefnda séu riftanlegir gerningar og krefst riftunar á þeim grunni. Krafa stefnanda um greiðslu frá stefnda að fjárhæð 1.146.524.089 kr. er byggð á 142. gr. laga nr. 21/1991., en er auk þess reist á almennum skaðabótareglum.Greiðsla Milestone ehf. á skuld við stefnda 24. september 2007Stefnandi byggir á því að samkvæmt bókhaldi Milestone ehf. hafi stefndi veitt félaginu lán að upphæð 1.083.799.997 kr. hinn 19. maí 2006. Lánið hafi verið á gjalddaga 1. júní 2007 en ekki verið greitt þá. Hinn 24. september 2007 greiddi Milestone ehf. lánið upp að fullu með greiðslu á 1.411.612.463 kr. Greiðsla Milestone ehf. hafi verið framkvæmd með þrennum hætti:Með lækkun á skuld stefnda við Milestone ehf. að upphæð 299.288.364 kr. Af hálfu stefnanda hefur þessari greiðslu verið rift og er það atriði til skoðunar í öðru máli stefnanda gegn stefnda.Með greiðslu inn á reikning í Landsbankanum Lúxemborg að upphæð 858.485.101 kr. Með greiðslu til Icebank hf. að upphæð 253.838.988 kr.Stefnandi heldur því fram að á þeim tíma sem lánið var gert upp hafi Milestone ehf. verið byrjað að vanefna gjaldfallnar skuldir sínar. Félagið hafi í raun verið ógjaldfært. Fyrirsjáanlegt hafi verið á þessum tíma að Milestone ehf. hafi ekki getað greitt allar skuldir sínar þegar þær féllu í gjalddaga. Við þær aðstæður hafi greiðsla félagsins á ótilhlýðilegan hátt verið stefnda til hagsbóta á kostnað annarra enda ljóst að greiðslan myndi skerða greiðslugetu félagsins og þannig leiða til þess að fjármunirnir yrðu ekki öðrum kröfuhöfum til reiðu. Í þessu máli er krafist riftunar á greiðslum 2) og 3) hér að framan. Greiðsla 1) 299.288.364 kr. hafi verið framkvæmd með skuldajöfnuði þannig að skuld stefnda, sem til hafi verið komin með ólögmætum lánum Milestone ehf. til stefnda, hafi verið lækkuð sem nam fjárhæðinni. Stefnandi hefur valið að fjalla um greiðslu 1) í öðru dómsmáli. Hér eru hins vegar til umfjöllunar greiðslur 2) og 3) sem stefnandi telur vera riftanlegar með vísan til eftirfarandi sjónarmiða:Greiðsla 858.485.101 kr. sé riftanleg samkvæmt 134. og 141. gr. laga nr. 21/1991.a) riftun samkvæmt 134. gr. laga nr. 21/1991.Þegar umrædd greiðsla, að upphæð 858.485.101 kr., fór fram 24. september 2007 hafi Milestone ehf. verið byrjað að vanefna gjaldfallnar skuldir sínar enda hafi félagið þá verið orðið ógjaldfært. Á þessum tíma hafi þannig verið fyrirséð að Milestone ehf. gæti ekki greitt allar skuldir sínar þegar þær féllu í gjalddaga. Í þessu samhengi bendir stefnandi á, líkt og fram kemur í skýrslu Ernst & Young bls. 52, að Milestone ehf. skuldaði SJ1 ehf. lán sem var einnig á gjalddaga 1. júní 2007, eins og skuldin við stefnda. Lán SJ1 ehf. hafi aldrei verið greitt en hins vegar hafi lán Milestone ehf. hjá stefnda verið greitt að fullu. Þannig hafi þessar tvær sambærilegu skuldir, sem báðar voru komnar nokkra mánuði fram yfir gjalddaga, verið meðhöndlaðar með gjörólíkum hætti. Ástæðan er sú að ekki voru til fjármunir til að greiða allar skuldir. Við slíkar aðstæður hafi Milestone ehf. verið óheimilt að mismuna kröfuhöfum, sérstaklega ekki í þágu aðaleiganda félagsins. Við þessar aðstæður hafi greiðsla félagsins að fjárhæð 858.485.101 kr. verið stefnda til hagsbóta á ótilhlýðilegan hátt á kostnað annarra kröfuhafa. Ljóst sé að greiðslan myndi skerða greiðslugetu félagsins og þannig leiða til þess að fjármunirnir yrðu ekki til reiðu til fullnustu öðrum kröfuhöfum. Af þeim sökum hafi skuld Milestone ehf. við stefnda verið greidd fyrr en eðlilegt var jafnvel þótt gjalddagi hennar hafi verið kominn. Því beri samkvæmt 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. að rifta framangreindri ráðstöfun.Greiðsla með skuldajöfnuði við þessar aðstæður teljist auk þess óvenjulegur greiðslueyrir í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Greiðsla að fjárhæð 858.485.101 kr. hafi verið innt af hendi á reikning í Landsbankanum Lúxemborg. Líta beri svo á, þangað til stefndi sýnir fram á að hann sé eigandi reikningsins, að Milestone ehf. hafi ekki greitt stefnda beint, heldur hafi Milestone ehf. í raun greitt upp skuld stefnda við þriðja aðila. Með því hafi farið fram einhvers konar uppgjör milli þessara þriggja aðila. Hafi Milestone ehf. greitt skuld sína við stefnda með því að greiða skuld stefnda við þriðja aðila sé það riftanleg ráðstöfun. Kröfurnar séu ekki milli sömu aðila og stefndi hafi vitað að Milestone ehf. var ógjaldfært þegar skuldajöfnunin átti sér stað.b) riftun samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991.Af hálfu stefnanda er á því byggt að skilyrði riftunar samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991. séu einnig til staðar. Samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991. megi krefjast riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt séu kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiði til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiði til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn var ógjaldfær eða hafi orðið það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg.Í tilvitnuðu ákvæði séu skilyrði fyrir riftun ráðstöfunar fjögur: 1. að ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg, 2. að ótilhlýðilega ráðstöfunin falli í einn af þremur upptöldum flokkum í ákvæðinu, 3. að skuldari hafi verið ógjaldfær og 4. að sá sem hafði hag af ráðstöfuninni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni og þær aðstæður sem leiddu til ótilhlýðileika ráðstöfunarinnar. .-2. Ráðstöfunin hafi verið ótilhlýðileg. Með henni hafi Milestone ehf. greitt skuld við stefnda með greiðslu 858.485.101 kr. á tíma þegar félagið hafi verið ógjaldfært og mikil lausafjárþurrð verið fyrir hendi. Þessi ótilhlýðilega ráðstöfun hafi leitt til þess að 858.485.101 kr. voru ekki til fullnustu fyrir aðra kröfuhafa stefnanda. Stefnandi og kröfuhafar hans hafi því orðið fyrir tjóni sem nemi tilgreindri upphæð.3.-4. Stefnandi hafi verið ógjaldfær þegar ráðstöfunin var framkvæmd og stefndi vitað um ógjaldfærni Milestone ehf. þegar ráðstöfunin var framkvæmd, enda stjórnarformaður félagsins og aðaleigandi á þeim tíma. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærni stefnanda og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin var ótilhlýðileg. Um hvort tveggja fjallar stefnandi nánar í fjórða lið málsástæðna sinna hér á eftir. Stefnandi telur þetta leiða til þess að fyrrnefnd ráðstöfun sé riftanleg samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991.Greiðsla 253.838.988 kr. sé riftanleg samkvæmt 134.,136. og 141. gr. laga nr. 21/1991.Skuld Milestone ehf. við stefnda hafi verið greidd með þremur greiðslum. Greiðsla að fjárhæð 253.838.988 kr. hafi ekki verið greidd stefnda beint, heldur runnið til Icebank hf. og dregist þannig frá kröfu stefnda á Milestone ehf. Í fyrsta lagi hafi þessi hluti greiðslunnar verið framkvæmdur með skulda­jöfnuði, en samkvæmt 136. gr. laga nr. 21/1991. má rifta greiðslu sem greidd er með skuldajöfnuði ef ekki mætti beita honum samkvæmt 100. gr. laganna. Skilyrði 100. gr. laga nr. 21/1991. fyrir skuldajöfnuði hafi ekki öll verið til staðar en í ákvæði þessu sé m.a. gert að skilyrði að stefndi hafi hvorki vitað né mátt vita að Milestone ehf. átti ekki fyrir skuldum. Stefndi hafi á þessum tíma vitað að svo var ástatt fyrir félaginu. Auk þess séu kröfurnar sem mætast ekki milli sömu aðila.Í öðru lagi sé nefnd greiðsla til Icebank hf. 253.838.988 kr. einnig greiðsla með óvenjulegum greiðslueyri, enda framkvæmd með því að greiða þriðja aðila og í gegnum þann aðila fór fram þríhliða skuldauppgjör. Greiðslan sé þannig riftanleg samkvæmt 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991., Í þriðja lagi hafi skuldin verið greidd fyrr en eðlilegt var í skilningi 134. gr. laga nr. 21/1991. Þann 24. september 2007 hafi Milestone ehf. byrjað að vanefna skuldbindingar sínar, enda félagið ógjaldfært á þeim tíma. Við þær aðstæður teljist uppgjör skuldarinnar, þótt skuldin hafi verið komin á gjalddaga, framkvæmt fyrr en eðlilegt er, enda felist í uppgjörinu mismunun kröfuhafa. Öll framangreind skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991. séu til staðar sem leiða til riftanleika þessarar ráðstöfunar. Beri því að rifta ráðstöfuninni samkvæmt 141. gr. laga nr. 21/1991.Greiðsla Milestone ehf. á skuld við stefnda 13. nóvember 2008Samkvæmt bókhaldi Milestone ehf. hafi stefndi veitt félaginu lán að upphæð 30.000.000 kr. 29. ágúst 2008. Hinn 13. nóvember 2008 hafi lánið verið endurgreitt með 200.000 evrum. Gengi evru hinn 13. nóvember 2008 hafi verið 171 kr. og þannig hafi endurgreiðslan numið 34.200.000 kr. Þegar lánið var greitt upp hafi Milestone ehf. verið ógjaldfært og íslenska bankakerfið hrunið. Eignir Milestone ehf. hafi þá þegar rýrnað verulega og félagið verið í vanskilum með stórar skuldbindingar sínar. Aðalviðskiptabanki félagsins hafi verið fallinn og óumdeilt að félagið gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar.Við þær aðstæður hafi greiðsla Milestone ehf. á 34.200.000 kr. 13. nóvember 2008 á ótilhlýðilegan hátt verið stefnda til hagsbóta á kostnað annarra, enda ljóst að greiðslan myndi skerða greiðslugetu félagsins og þannig leiða til þess að fjármunirnir yrðu ekki til reiðu til fullnustu öðrum kröfuhöfum. Af þeim sökum hafi skuld Milestone ehf. við stefnda verið greidd fyrr en eðlilegt var. Greiðslan sé því riftanleg samkvæmt 2. mgr. 134. gr. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Þá hafi vextir af láninu verið 4.200.000 kr. á tímabilinu 29. ágúst 2008 til 13. nóvember 2008 en það séu u.þ.b. 67% ársvextir. Slíkir skilmálar hafi verið gjöf til stefnda, í skilningi 2. mgr. 131. gr. laga nr. 21/1991., að því leyti sem vextirnir voru umfram það sem bauðst annars staðar á viðskiptalegum forsendum.. Ógjaldfærni Milestone ehf. þegar ráðstöfun/greiðsla átti sér staðAlmennt um ógjaldfærniSamkvæmt 2. mgr. 131. gr., 2. mgr. 134. gr. og 141 gr. laga nr. 21/1991 verði ráðstöfun rift nema leitt verði í ljós að Milestone ehf. hafi verið gjaldfært þegar ráðstöfun/greiðsla fór fram og að Milestone ehf. hafi einnig verið gjaldfært þrátt fyrir ráðstöfunina/greiðsluna.Milestone ehf. hafi verið „ógjaldfært“ ef annað hvort af eftirfarandi atriðum átti við um það þegar hinn riftanlegi gerningur átti sér stað:. Eignir Milestone ehf. voru minni en skuldir félagsins.2. Fyrirséð var að Milestone ehf. gat ekki greitt skuldir sínar þegar þær féllu í gjalddaga.Í umfjöllun um ógjaldfærni verði að hafa í huga, að það sé ekki skilyrði að kröfur hafi fallið í gjalddaga eða að vanskil hafi þegar orðið á kröfum á hendur Milestone ehf. Samkvæmt viðurkenndum sjónarmiðum geti Milestone ehf. talist ógreiðslufært á tilteknu tímabili jafnvel þótt félagið hafi þá enn verið í fullum skilum við kröfuhafa. Nægjanlegt sé að það hafi verið orðið fyrirsjáanlegt að Milestone ehf. myndi ekki geta staðið í skilum við alla kröfuhafa sína þegar kröfur þeirra féllu í gjalddaga. Mat á því hvort Milestone ehf. gat ekki staðið í skilum við lánardrottna sína þegar skuldir þeirra féllu í gjalddaga ráðist af heildarmati ýmissa atriða eins og t.d. fjárhæðum krafna, gjalddaga krafna, lausafjárstöðu Milestone ehf., eignastöðu Milestone ehf., hversu auðvelt var að koma eignum í verð, hvort eignir voru bundnar kvöðum, væntanlegum framtíðartekjum o.fl. Af framangreindum lagaákvæðum og dómaframkvæmd sé ljóst að stefndi, sem riftunarþoli, beri sönnunarbyrðina fyrir því að Milestone ehf. hafi verið gjaldfært þegar ráðstöfunin átti sér stað. Í því samhengi áréttar stefnandi að almennt sé talið að mat skuldarans sjálfs á eigin eignum verði ekki lagt til grundvallar þegar eignarstaða hans er könnuð. Stefnda dugi þannig ekki að vísa til ársreikninga Milestone ehf. til að sýna fram á að eignir félagsins hafi verið nægjanlegar og umfram skuldir. Til þess að stefndi geti með fullnægjandi hætti leitt í ljós gjaldfærni Milestone ehf. verði hann að sýna fram á raunverulegt söluverðmæti eignanna þegar ráðstöfun/greiðsla fór fram. Afstaða eigenda Milestone ehf. til gjaldfærni félaginsSamkvæmt ársreikningi Milestone ehf. fyrir árið 2007 hafi eigið fé félagsins numið rúmum 84 milljörðum króna í lok ársins 2007 og þar af hafi óráðstafað eigið fé numið rúmum 74 milljörðum króna. Ársreikningur sé aftur á móti ekki hlutlaus greining á stöðu félagsins enda sé ársreikningur saminn af stjórn og framkvæmdastjóra félagsins, sbr. 3. gr. laga nr. 3/2006, um ársreikninga. Stjórn Milestone ehf. hafi hvorki verið óháð né skipuð fagmönnum. Stjórn Milestone ehf. hafi verið skipuð stefnda og Steingrími Wernerssyni en þeir hafi átt um 95% alls hlutafjár í Milestone ehf. Framkvæmdastjóri félagsins var Guðmundur Ólason en hann átti 1,5% í félaginu. Þeir aðilar sem sömdu ársreikninginn hafi þannig haft gríðarlega hagsmuni af gengi félagsins. Sönnunargildi ársreiknings fyrir árið 2007 verði því að meta í samræmi við meginreglur réttarfars um skjöl sem annar aðilinn útbýr og með hliðsjón af þeim hagsmunum sem stjórnarmenn og framkvæmdastjóri hafi haft af efni ársreikningsins.Bókhald Milestone ehf. beri með sér að rekstur félagsins hafi verið erfiður allt árið 2008 þar sem félagið fjármagnaði sig ítrekað með yfirdráttarlánum og lánum frá tengdum aðilum. Trú stjórnenda Milestone ehf. eða annarra um stöðu félagsins á hverjum tíma skipti engu við mat á gjaldfærni félagsins. Jafnvel þótt stjórnendur og aðrir hafi talið að staða félagsins hafi verið góð fram á síðustu mánuði ársins 2008 hafi seinni tíma könnun á staðreyndum leitt í ljós að svo var alls ekki. Afstaða stefnanda, þb. Milestone ehf., til gjaldfærni Milestone ehf.Stefnandi leggur á það áherslu að Milestone ehf. þurfi annaðhvort að hafa verið fyrirsjáanlega ófært um að greiða skuldir á gjalddaga eða hafa átt minni eignir en skuldir. Hvor aðstaðan fyrir sig sé nægjanleg til að Milestone ehf. teljist hafa verið ógjaldfært en hér verði fjallað um bæði atriðin, enda séu atriði þessi nátengd. Aðstæður á íslenskum fjármálamarkaði árin 2007 og 2008Fjármálakerfi landsins í heild hafi verið komið í óefni strax árið 2006 og að ekki hafi verið hægt að bjarga því eftir það. Í ágripi um meginniðurstöðu skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis (hér eftir einnig nefnd „SRA“) segir að bankakerfið hafi verið orðið allt of stórt miðað við stærð íslensks hagkerfis og að grípa hefði þurft til aðgerða í síðasta lagi á árinu 2006 (SRA 1. bindi, bls. 32). Á sama stað segir einnig að síðla árs 2007 og á árinu 2008 hafi verið farið að þrengja að bönkunum og að mörkin milli hagsmuna þeirra og hagsmuna stærstu hluthafa þeirra hafi oft verið óskýr (SRA 1. bindi, bls. 33). Alþjóðleg fjármálakreppa hafi hafist sumarið 2007 og með lækkandi hlutabréfaverði veturinn 2007-2008 hafi tryggingastaða erlendra lána íslensku fjárfestingafélaganna versnað (SRA 1. bindi, bls. 35-36).Við erfiðleika Gnúps ehf. síðla árs 2007 hafi athygli erlendra aðila beinst að veikleikum í íslenska fjármálakerfinu (SRA 2. bindi, bls. 178). Í 2. bindi SRA segi m.a. á bls. 175:„Á seinni helmingi árs 2007 þegar alþjóðlegir lánamarkaðir voru orðnir mjög erfiðir og eignaverð farið að lækka, þrengdist staða íslenskra fjárfesta mjög, enda margir hverjir mjög skuldsettir. Með lækkandi hlutabréfaverði versnaði tryggingastaða lána og erlendir lánveitendur íslensku fjárfestanna fóru að kalla eftir auknum tryggingum.“Niðurstöður Ernst & Young ehf.Stefnandi bendir á að endurskoðunarfyrirtækið Ernst & Young ehf. hafi verið fengið til að kanna ítarlega bókhald Milestone ehf. og rannsaka rekstur félagsins á tímabilinu 22. júní 2007 til 18. september 2009. Meðal þess sem Ernst & Young ehf. kannaði ítarlega hafi verið hvenær Milestone ehf. teljist hafa orðið ógjaldfært. Niðurstöður ýmissa rannsókna séu teknar saman á tuttugu blaðsíðum í skýrslu Ernst & Young, bls. 13-32. Á bls. 17 í skýrslunni sé m.a. að finna eftirfarandi ályktun sem dregin er af ýmsum könnunum:„Greiðsluhæfishlutföll, eins og þau sem við höfum greint frá hér að framan, gefa vísbendingu um getu fyrirtækis til að greiða skammtímaskuldir sínar og til að mæta óvæntri þörf fyrir lausafé. Þessi hlutföll hjá Milestone ehf. benda öll til þess sama, þ.e. að félagið hafi ekki verið í stakk búið til að greiða skammtímaskuldir sínar. Fyrirtæki safna yfirleitt ekki skammtímaskuldum er þau hafa nægt handbært fé“.Í skýrslu Ernst & Young sé gerð nánari grein fyrir því hvernig komist er að framangreindri niðurstöðu í kjölfar ýmissa rannsókna. Stefnandi vísar til skýrslunnar um nánari útlistun en helstu niðurstöður skýrslunnar séu þessar: Stefnandi vísar til þess að greiðslubyrði lána Milestone ehf. hafi verið um 17,5 milljarðar króna fyrir árið 2008 og greiðslubyrði Milestone-samstæðunnar það ár nam rúmum 64 milljörðum króna. Stefnandi bendir á að af þessu telji Ernst & Young ljóst að lausafjárstaða Milestone ehf. hafi á þessum tíma skipt meira máli en í eðlilegu árferði. Ernst & Young telji að reikningsskil Milestone ehf. hafi verið með þeim hætti að afkoma félagsins hafi ekki endilega sagt til um innleystan hagnað og gæði eigin fjár. Það sé raunar mat endurskoðendanna að eiginfjárhlutfall Milestone ehf. segi lítið eða ekkert til um raunverulega greiðslugetu félagsins og hæfi til að standa við skuldbindingar. Ef gæði hagnaðar (handbært fé frá rekstri/hagnaði) eru minni en 1 þegar litið er til þriggja ára tímabils eða lengri tíma sé það vísbending um vafa á rekstrarforsendum félagsins. Í tilviki Milestone ehf. hafi þessi kennitala að meðaltali verið 0 á árunum 2006-2008.Veltufjárhlutfall þurfi að vera í kringum 1 en í tilviki Milestone ehf. hafi hlutfallið verið mun lægra á árinu 2007 eða 0,34 (án eigna og skulda við tengda aðila) og 0,56 (með eignum og skuldum við tengda aðila), sjá töflu á bls. 15 í skýrslu. Hlutfallið hríðlækki svo árið 2008.Hlutfallið gefi vísbendingu um hæfi félagsins til að inna af hendi nauðsynlegar greiðslur næstu tólf mánuði. Í tilviki Milestone ehf. sé hlutfallið mjög lágt og falli verulega frá árslokum 2007.Kennitalan sýni getu fyrirtækis til að greiða skammtímaskuldir með handbæru fé. Lágt hlutfall þessara útreikninga gefi almenna vísbendingu um yfirvofandi greiðsluerfiðleika eða gjaldþrot fyrirtækis. Í tilviki Milestone ehf. sé hlutfallið í kringum núll frá árinu 2006.Lausafjáráhætta sé hættan á því að félag eigi of lítið laust fé til að standa við greiðsluskuldbindingar á réttum tíma. Miðað við samningsbundna gjalddaga hafi Milestone ehf. verið í greiðsluvandræðum strax í upphafi árs 2008 og eftir fyrstu þrjá mánuði ársins hafi félagið vantað 1,1 milljarð króna til að standa við gjaldfallnar greiðslur. Heildarfjármagnsþörf félagsins á árinu 2008 hafi verið rúmir 18,2 milljarðar króna en auk þess hafi Milestone ehf. verið í ábyrgð fyrir 14,4 milljarða króna láni Þáttar International hjá Morgan Stanley. Lánið hafi verið gjaldfellt 28. janúar 2008.Í febrúar 2007 hafi Milestone ehf. greitt langtímalán við Landsbankann með láni frá dótturfélagi sínu, Þætti International ehf. (sem fékk lánið hjá Morgan Stanley). Milestone ehf. hafi einnig tekið rúmlega 11 milljarða lán í febrúar 2007. Í maí 2007 greiddi Milestone ehf. langtímalán frá Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka með nýju langtímaláni frá Straumi og með sölu hlutabréfa í Glitni banka hf. og Actavis hf. Þetta séu einu langtímalán félagsins en annars hafi félagið verið fjármagnað með víxlaútgáfu og skammtímalánum (alls um 23 milljarðar króna), aðallega hjá dótturfélögum og Glitni banka hf. Félagið virðist þannig ekki hafa átt kost á að fjármagna sig til langs tíma og því orðið að sætta sig við fjármögnun til skamms tíma með tilheyrandi kostnaði. Hlutfall skammtímalána hafi verið 22% af heildarskuldum við lok ársins 2006 en verið orðið 54% við lok ársins 2007.Í árslok 2007 hafi langtímaskuldir Milestone ehf. numið rúmum 20 milljörðum króna og engin lán hafi verið endurfjármögnuð árið 2008. Í árslok 2007 hafi skammtímaskuldir Milestone ehf. numið tæpum 24 milljörðum króna. Af þeim skuldum hafi félagið endurfjármagnað tvo víxla, alls að fjárhæð 8 milljarðar króna, en önnur lán verið framlengd.Á árinu 2008 hafi um 1 milljarður króna verið greiddur í vexti af langtímalánum, allt með nýjum lánum. Á sama ári hafi óverulegir vextir verið greiddir vegna skammtímalána.Aðalbankareikningur Milestone ehf. hafi orðið neikvæður strax 7. janúar 2008 og svo oft á árinu eftir það. Dótturfélög og félög tengd Milestone ehf. hafi rétt reikninginn af með því að leggja ítrekað inn á hann á árinu 2008.Milestone ehf. hafi selt dótturfélagi sínu, Þætti eignarhaldsfélagi ehf. allar helstu eignir sínar í árslok 2007. Eignirnar hafi svo verið færðar frá dótturfélagi Þáttar eignarhaldsfélags ehf. til Racon Holdings AB, þaðan til Racon Holdings II AB og að lokum til félagsins Invik & Co. AB. Eignarhald Milestone ehf. hafi þannig verið verulega flókið enda í gegnum fjögur dótturfélög. Ályktun Ernst & Young sé sú að lánardrottnar dótturfélaganna hafi haft forgang að tekjum af þeim eignum sem færðar voru frá Milestone ehf. til Invik & Co. AB með framangreindum hætti. Áhrifin hafi verið þau að tekjustreymi, t.d. arðgreiðslur, frá dótturfélögunum til Milestone ehf. hafi minnkað og dregið þannig enn úr líkum á því að Milestone ehf. gæti staðið við skuldbindingar sínar.Milestone ehf. hafi átt lítið handbært fé í árslok 2007 og ekki getað staðið við skuldbindingar sínar nema með sölu eigna og/eða nýjum lánum. Þrátt fyrir um 40 milljarða hagnað samkvæmt ársreikningi ársins 2007 hafi handbært fé frá rekstri verið neikvætt um tæpa 3,5 milljarða. Samkvæmt drögum að sex mánaða uppgjöri Milestone ehf. hafi tap á tímabilinu 1. janúar til 30. júní 2008 verið rúmir 13,4 milljarðar.Fjármálaeftirlitið hafi gert athugasemd við ársreikning samstæðunnar fyrir árið 2007 þar sem fram kemur að eigið fé samstæðunnar hafi numið um 66 milljörðum króna en óefnislegar eignir hafi numið 88 milljörðum króna. Fjármálaeftirlitið hafi talið að Milestone ehf. uppfyllti ekki kröfur tilskipunar um viðbótareftirlit með fjármálasamsteypum og óskað eftir viðbrögðum félagsins. Af svörum Milestone ehf. verði ekki annað ráðið en að félagið hafi fyrst og fremst ætlað að bregðast við með því að færa eignir frá Milestone ehf. til Invik & Co. AB en Ernst & Young telji að slík tilfærsla hefði ekki leyst eiginfjárvanda Milestone ehf. Af hálfu stefnda er vísað til kaupa Milestone ehf. á sænska fjármálafyrirtækinu Invik og Co AB fyrir 807 milljónir evra í apríl 2007. Kaupverðið hafi verið um 20-35% yfir skráðu markaðsgengi. Auk þess hafi vísitala sænskra fjármálafyrirtækja lækkað um 17% frá apríl 2007 til ársloka 2007 og lækkunin haldið áfram árið 2008. Skuldatryggingaálag sé talin góð vísbending um trú fjárfesta á að fjármálafyrirtæki geti staðið við skuldbindingar sínar. Skuldatryggingaálag á 5 ára skuldbindingar fjármálafyrirtækja hafi hækkað um 150% á árinu 2007. Álagið hafi áhrif á endurfjármögnunarkjör fyrirtækja enda hækki það vexti þeirra lána sem bjóðast. Þetta leiði til hærri ávöxtunarkröfu, sem nemi hækkun álagsins, og það leiði aftur til verðrýrnunar fjármálafyrirtækja. Fjármálafyrirtæki hafi verið stærstu eignir Milestone ehf., t.d. félögin Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Askar Capital hf. og Invik & Co AB.Stefnandi byggir á því að Ernst & Young telji að sterkar vísbendingar hafi verið um virðisrýrnun viðskiptavildar sem skráð var í ársreikning 2007. Samkvæmt 79. gr. laga um ársreikninga nr. 3/2006 og 36. gr. IAS-staðals um virðisrýrnun hafi Milestone ehf. því borið að færa viðrisrýrnun í ársreikning 2007. Viðskiptavild hafi ekki verið afskrifuð með kerfisbundnum hætti í ársreikningum Milestone ehf.4. Milestone ehf. hafi þegar verið byrjað að vanefna skuldir sem fallnar voru í gjalddagaStefndi skírskotar til þess að félag teljist ógjaldfært þegar fyrirséð er að það geti ekki greitt skuldir sínar þegar þær falla í gjalddaga. Þegar félag greiðir ekki skuldir á gjalddaga sé þannig ljóst að félagið er orðið ógjaldfært. Milestone ehf. hafi vanefnt nokkrar skuldir sínar löngu fyrir frestdag og úrskurð um gjaldþrot. Skuld Milestone ehf. við Leiftra Ltd. hafi verið í vanskilum frá 23. nóvember 2007, sbr. skýrslu Ernst & Young bls. 50 og 53. Milestone ehf. hafi skuldað SJ1 ehf. lán sem var á gjalddaga 1. júní 2007. Lánið hafi aldrei verið greitt en athyglisvert sé að Milestone ehf. átti einnig að greiða Karli Wernerssyni, stærsta hluthafa félagsins, lán á sama gjalddaga, þ.e. 1. júní 2007. Lánið sem Karl veitti hafi ekki verið greitt á gjalddaga frekar en lánið við SJ1 ehf. Skuldin við Karl hafi þó verið greidd í lok september 2007, sbr. skýrslu Ernst & Young bls. 51-52, en ekki með hefðbundinni greiðslu heldur skuldajöfnuði. Það eitt veiti vísbendingu um greiðsluerfiðleika að tvær sambærilegar skuldir, sem báðar voru komnar nokkra mánuði fram yfir gjalddaga, hafi verið meðhöndlaðar með svo ólíkum hætti. Milestone ehf. hafi einnig vanefnt aðrar skuldbindingar, eins og t.d. um þátttöku í „Indlandsverkefni“ Aska Capital hf.5. Fjármögnun hafi aðeins fengist hjá Glitni banka hf.Í skýrslu Rannsóknarnefndar Alþingis komi fram að eigendur stóru bankanna hafi átt óeðlilega góðan greiðan aðgang að lánsfé í bönkunum í þeirra eigu (SRA 2. bindi, bls. 171-172). Rannsóknarnefnd Alþingis segi engan vafa á því að bankarnir hafi, löngu fyrir fall sitt, gerst brotlegir við eitt helsta grundvallarákvæði bankalöggjafarinnar, þ.e. að skuldbindingar eða tengd áhætta eins eða fleiri innbyrðis tengdra viðskiptamanna megi aldrei vera umfram 25% (SRA 2. bindi, bls. 312) Á árunum 2007 og 2008 hafi útlán Glitnis banka hf. til Milestone ehf. verið gríðarlega mikil og hæst farið í 27,02% af eiginfjárgrunni bankans (SRA 2. bindi, bls. 169). Rannsóknarnefndin hafi reiknað út að Milestone ehf., ásamt tengdum félögum, hafi verið stærsta áhættuskuldbinding Glitnis banka hf. (SRA 4. hefti, bls. 152)Ástæðan fyrir þessum greiða aðgangi að lánsfé hafi verið sú að stór fjárfestingafélög, þ.m.t. Milestone ehf., skulduðu bönkunum svo mikið að bankinn hafi verið orðinn háður velgengni þeirra. Í ágripi um meginniðurstöður Rannsóknarskýrslu Alþingis segi að þegar banki hafi veitt fyrirtæki svo hátt lán að bankinn sjái fram á veruleg skakkaföll lendi lánið í vanskilum sé fyrirtækið í reynd komið með slík tök á bankanum að það geti haft óeðlileg áhrif á framgang viðskipta þess og bankans (SRA 1. bindi, bls. 46). Í skýrslu Rannsóknarnefndarinnar segir m.a. að fall Karls Wernerssonar hefði getað ýtt Glitni banka hf. „fram af brúninni“ (SRA 2. bindi, bls. 318). Glitnir banki hf. hafi þannig haft mikla hagsmuni af því að það kæmi ekki í ljós að Milestone ehf. væri orðið ógjaldfært.Rannsóknarnefnd Alþingis telji að lánveitingar erlendra banka til íslenskra fjárfesta hafi aukið áhættu bankanna þar sem íslensku bankarnir hafi oft í reynd verið lánveitendur til vara. Þegar erlendu bankarnir neituðu að framlengja lán haustið 2007 og í byrjun árs 2008 hafi íslensku bankarnir endurfjármagnað þau. Ástæðurnar hafi verið sambland nokkurra þátta. Í fyrsta lagi hafi íslensku bankarnir verið búnir að lána þessum aðilum svo háar upphæðir að bankarnir hafi átt mjög mikið undir því að aðilarnir næðu að rétta úr kútnum. Í öðru lagi hafi þessir aðilar haft óeðlilega mikinn aðgang að lánsfé í bönkunum í krafti eignarhluta sinna og áhrifa í bönkunum. Í þriðja lagi hafi þetta verið gert til að koma í veg fyrir að viðhalda verði hlutabréfa í bankanum, enda lánin oft tekin til að fjármagna hluti í bankanum. Loks segi rannsóknarnefndin að erfiðleikar Gnúps ehf. síðla árs 2007 hafi beint athygli erlendra aðila að veikleikum í íslenska fjármálakerfinu. Bankarnir hafi talið að skaðleg áhrif neikvæðrar umfjöllunar yrðu veruleg ef annað stórt fjárfestingafélag lenti í miklum vandræðum. Nefndin dragi þó í efa að ákvarðanir bankanna um að greiða upp umrædd lán við erlenda banka hafi verið í þágu hagsmuna almennra hluthafa og kröfuhafa bankans. Nefndin telji að með lánveitingunum hafi umfram annað verið staðinn vörður um hag skuldsettra eigenda bankanna (SRA 2. bindi, bls. 178-179). Enn fremur segi í 2. bindi SRA m.a. á bls. 175: „Á seinni helmingi árs 2007 þegar alþjóðlegir lánamarkaðir voru orðnir mjög erfiðir og eignaverð farið að lækka, þrengdist staða íslenskra fjárfesta mjög, enda margir hverjir mjög skuldsettir. Með lækkandi hlutabréfaverði versnaði tryggingastaða lána og erlendir lánveitendur íslensku fjárfestanna fóru að kalla eftir auknum tryggingum. Viðbrögð íslensku bankanna voru að lána fyrir þessum tryggingum.“Frá og með seinni hluta ársins 2007 hafi Milestone ehf. einungis fengið lán frá Glitni og aðilum tengdum Milestone ehf. (eigendum félagsins og dótturfélögum). Eina undantekningin sé níu daga lán (frá 21. maí 2008 til 30. maí 2008) sem Milestone ehf. hafi fengið frá Icebank að upphæð kr. 1.065.000.000. Að öðru leyti hafi fjármögnun Milestone ehf. falist fyrst og fremst í því að Glitnir veitti Milestone ehf. ný lán, veitti ítrekaða fresti á eldri lánum til félagsins og endurfjármagnaði kröfur annarra lánveitenda, sem misst höfðu trú sína á Milestone ehf. sbr. skýrslu Ernst & Young bls. 45 - 62. Milestone ehf. hafi frá og með hausti 2007 verið ófært um að standa við skuldbindingar sínar á gjalddögum og félagið þar með verið ógjaldfært. Félagið hafi enda vanefnt nokkur lán sem komin voru á gjalddaga, m.a. frá júní 2007, og félagið hefði vanefnt mun fleiri skuldbindingar ef Glitnir banki hf. hefði ekki tekið þátt í að leyna stöðu félagsins. Milestone ehf. hafi þannig komist hjá því að vanefna allar skuldir félagsins frá og með seinnihluta ársins 2007 með sífelldri fjármögnun Glitnis banka hf. Vegna framangreindra tengsla sé ljóst að lán Glitnis banka hf. til Milestone ehf., a.m.k. frá og með síðari hluta ársins 2007, hafi ekki verið veitt á viðskiptalegum forsendum heldur verið tilkomin vegna hagsmuna Glitnis banka hf. sjálfs af því að rekstur Milestone ehf. virtist ganga vel.Glitnir banki hf. hafi þannig lánað Milestone ehf. ítrekað og frá miðju ári 2007 hafi félagið nánast eingöngu verið rekið með lánum frá bankanum. Segja megi að Glitnir banki hf. hafi verið eini bankinn í heiminum sem var reiðubúinn að lána Milestone ehf. Það sjáist af því að Askar Capital hf. hafi leitað að lánum fyrir Milestone ehf. víða um heim á tímabilinu maí til september 2007 en án árangurs, sbr. skýrslu Ernst & Young bls. 15 og 19. Það sé óeðlilegt og ósannfærandi að félag með 80 milljarða króna eigið fé hafi eingöngu haft lánstraust hjá einni fjármálastofnun - og sé um leið einn af stærstu eigendum fjármálastofnunarinnar. Slíkt bendi til þess að markaðurinn hafi talið að félagið gæti ekki staðið við skuldbindingar sínar. Fjármögnun Glitnis banka hf. hafi enda ekki verið byggð á viðskiptalegum forsendum.Glitnir banki hf. hafi gengið svo langt í að fela ógjaldfærni Milestone ehf. að bankinn hafi endurfjármagnað lán Milestone-samstæðunnar í gegnum félag utan samstæðunnar til að komast hjá reglum um stórar áhættuskuldbindingar og lán til tengdra aðila. Í febrúar 2008 hafi Morgan Stanley krafist greiðslu á um 217 milljóna evra láni sem bankinn hafði veitt Milestone ehf. Milestone ehf. hafi ekki getað greitt lánið og þar með hafi litið út fyrir að félagið vanefndi gríðarstórt lán við einn stærsta banka heims. Milestone ehf. hafi ekki átt í önnur hús að venda en til Glitnis banka hf. en „vandamálið“ hafi verið að bankanum var óheimilt að veita félaginu lánið vegna reglna um hámark áhættuskuldbindinga. Þá hafi verið gripið til þess að veita lánið til Svartháfs ehf., félags í eigu Werners Rasmussonar föður Karls og Steingríms, þáverandi aðaleigenda Milestone ehf. (SRA 2. bindi, bls. 305 og 237-238 og 4. bindi, bls. 73 ). Svartháfur ehf. hafi í kjölfarið greitt upp lánið við Morgan Stanley í gegnum flókna keðju lánveitinga til félaga tengdum Milestone ehf.Auk þess hafi Glitnir leitað annarra leiða til að útvega Milestone ehf. lánsfjármagn, m.a. með því að sjá um víxilútgáfu fyrir félagið. Víxlarnir hafi svo verið seldir til viðskiptavina einkaþjónustu Glitnis, að því er virðist í mörgum tilvikum án vitneskju viðkomandi viðskiptavina bankans.6. Veðsetningar sem stofnað var til eftir að krafa myndaðistÞað sé almennt talið til marks um greiðsluvandræði taki skuldari upp á því að veita tryggingar fyrir skuldum sem áður hefur verið stofnað til. Slíkt þyki vísbending um að skuldari vilji tryggja endurheimtur tiltekinna nákominna kröfuhafa vegna fyrirsjáanlegra vanefnda. Slíkar eftirfarandi tryggingar séu enda grundvöllur riftunar samkvæmt 137. gr. laga nr. 21/1991. Hinn 3. febrúar 2008 hafi Milestone ehf. veitt handveð í innistæðu banka­reiknings. Handveðið hafi verið sett til tryggingar láni hjá Glitni banka hf. að upphæð 1.700.000 kr. sem stofnað var til 1. maí 2006. Stefnandi hefur þegar lýst yfir riftun á þessum gerningi.7. Skuldskeytingar á lánum til starfsmannaÍ apríl 2007 hafi fimm lykilstarfsmenn Milestone ehf. stofnað fimm einkahlutafélög. Í júní 2007 hafi verið undirritaðir kaupsamningar milli Milestone ehf. og félaganna, í eigu starfsmannanna, þar sem Milestone ehf. seldi félögunum eignarhluti í Askar Capital hf. að nafnverði 17.000.000 kr. fyrir 340.000.000 kr. Sama dag hafi verið undirritaðir lánasamningar milli Milestone ehf. og fyrrgreindra starfsmanna eða félaga í þeirra eigu, þar sem Milestone ehf. lánaði 170.000.000 kr. vegna hlutafjárkaupanna í Askar Capital hf. Í febrúar og mars 2008 voru gerðar skuldskeytingar þannig að starfsmennirnir voru leystir úr persónulegum ábyrgðum og einkahlutafélög þeirra tóku við sem skuldarar, sbr. skýrslu Ernst & Young bls. 132-135. Þessi skyndilega breyting á fyrirkomulagi lánanna veitir að mati stefnanda sterka vísbendingu um að starfsmennirnir sjálfir hafi vitað í hvað stefndi í rekstri félagsins.8. Arður ekki greiddur út þegar hann er ákveðinnStefnandi bendir á að 29. febrúar 2008 hafi verið tekin ákvörðun á hluthafafundi um greiðslu arðs vegna ársins 2007. Skilyrði til arðgreiðslu, samkvæmt XII. kafla laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, hafi ekki verið fyrir hendi eins og fjallað sé um á bls. 118-120 í skýrslu Ernst & Young. Þá veiti það sterka vísbendingu um raunverulega stöðu félagsins að arðurinn var ekki greiddur hluthöfum, heldur færður á viðskiptareikning þeirra sem skuld félagsins til viðkomandi hluthafa. Slíkt bendi til þess að Milestone ehf. hafi einfaldlega ekki haft burði til að greiða arðinn út með peningum. Ákvörðunin hafi svo verið tekin upp í lok ársins 2008 og fjárhæðin lækkuð.9. Niðurstaða um ógjaldfærniUm gjaldfærni Milestone ehf. vísar stefnandi til lokaniðurstöðu endurskoðendanna, sem dregin er saman á bls. 13 og einnig bls. 37 í skýrslu þeirra, en þar segir:„Niðurstaða okkar er að Milestone ehf. hafi verið komið í veruleg vandræði á haustmánuðum ársins 2007. Við teljum að á þessum tíma hafi verið orðið ljóst að Milestone ehf. myndi ekki geta staðið við skuldbindingar sínar og að það hafi ekki verið líklegt að úr rættist um fjárhag félagsins í náinni framtíð. Einnig teljum við að sterkar vísbendingar hafi verið um að eignir Milestone ehf. og samstæðunnar hafi verið ofmetnar í ársreikningi 2007. Þannig hafi Milestone ehf. verið orðið ógjaldfært síðla árs 2007.“Stefnandi byggir á því að stefndi sé nákominn stefnanda í skilningi 3. gr. laga nr. 21/1991. Er þar sérstaklega vísað til 4.-6. tl. ákvæðisins. Stefndi hafi verið aðaleigandi og stjórnarformaður Milestone ehf. á þeim tíma sem um ræðir og skilyrði ákvæðisins því verið uppfyllt.Krafa stefnanda um greiðslu 1.146.524.089 kr. úr hendi stefnda byggir í fyrsta lagi á 142. gr. laga nr. 21/1991., en í öðru lagi er sú krafa reist á almennum skaðabótareglum, einkum sakarreglu.Í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991. segir að í kjölfar riftunar með stoð í 131.–138. gr. skuli sá sem hafði hag af riftanlegri ráðstöfun eða fullnustugerð greiða þrotabúinu fé sem svari til þess sem greiðsla þrotamannsins hafi orðið riftunarþolanum að notum. Þó skuli ekki greiða hærri fjárhæð en sem nemur tjóni þrotabúsins. Af þessu leiði að ef fallist verður á riftun ráðstöfunar samkvæmt 131., 134. eða 136. gr. laga nr. 21/1991. líkt og stefnandi krefst, eigi stefnandi rétt á að krefja stefnda um endurgreiðslu á auðgun hans, en tjón stefnanda sé það sama.Samtals sé um að ræða 1.146.524.089 kr. Greiðslurnar séu riftanlegar og stefndi hafi auðgast um 1.146.524.089 kr. sem svari til tjóns stefnanda. Verði talið að almenn riftunarregla 141. gr. laga nr. 21/1991. eigi við, byggir stefnandi endurgreiðslukröfu sína á 3. mgr. 142. gr. laganna. Þá sé um skaðabótakröfu að ræða. Tjón stefnanda nemi þeirri fjárhæð sem þrotabúið hafi innt af hendi, 1.146.524.089 kr. Krefst stefnandi þess að stefndi greiði bætur sem samsvara því tjóni.Stefnandi krefst dráttarvaxta á grundvelli III. kafla laga nr. 38/2001 af öllum framangreindum greiðslum mánuði eftir að stefnda voru send riftunar- og kröfubréf, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001.Auk þess sem stefnandi krefst riftunar á framangreindum greiðslum krefst hann jafnframt skaðabóta úr hendi stefnda. Skaðabótakrafan er byggð á almennum reglum skaðabótaréttar, auk 108. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Stefnandi byggir á því að stefndi hafi, sem stjórnarformaður Milestone ehf. og aðaleigandi, tekið þátt í þeim gerningum sem mál þetta lýtur að, eða hið minnsta vitað eða mátt vita um þá gerninga.Stefnandi byggir á því að stefndi beri skaðabótaábyrgð gagnvart Milestone ehf. á grundvelli sakarreglunnar og ákvæða 1. mgr. 108. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Við gjaldþrotaskiptin hafi stefnandi eignast skaðabótakröfur Milestone hf. á hendur stjórnarmönnum og félagsins, sbr. XII. kafla laga nr. 21/1991.Skilyrði fyrir skaðabótaábyrgð stefnda, sem lúta að huglægri afstöðu, séu uppfyllt. Háttsemi stefnda hafi falið í sér gáleysi eða ásetning. Stefndi hafi sem stjórnarformaður og aðaleigandi félagsins haft þekkingu og fulla vitneskju um framangreindar ráðstafanir. Ætla verði að stefndi hafi tekið þátt í ákvörðun um greiðslurnar til sín. Þá hafi hann sömuleiðis tekið ákvörðun um og borið ábyrgð á því að Milestone ehf. greiddi skuldir sínar við stefnda en ekki aðra, á þeim tíma þegar félagið hafi í raun verið ógjaldfært. Þessar ráðstafanir hafi verið ólögmætar, mismunað kröfuhöfum og falið í sér ívilnun gagnvart helsta eiganda Milestone ehf., stefnda. Þessar ráðstafanir hafi valdið Milestone ehf. tjóni. Stefndi hafi þannig brotið gegn starfsskyldum sínum og trúnaði gagnvart félaginu. Í ljósi stöðu, þekkingar og ábyrgðar stjórnenda í félögum skuli beitt ströngu sakarmati við mat á háttsemi fyrrverandi stjórnarmanna og framkvæmdastjóra Milestone ehf. Stefndi hafi verið svo nátengdur félaginu og stjórnendum þess að hann hafi vitað eða mátt vita að greiðslur Milestone ehf. til hans voru ólögmætar og mismunuðu kröfuhöfum félagsins. Stefnandi bendir á að samkvæmt 48. gr. ehfl. megi stjórnarmaður ekki taka þátt í meðferð máls um samningsgerð milli félagsins og hans og heldur ekki um samningsgerð milli félagsins og þriðja manns ef hann hefur þar verulegra hagsmuna að gæta sem kunna að fara í bága við hagsmuni félagsins. Samkvæmt 1. mgr. 51. gr. laganna megi stjórn félags og þeir sem hafa heimild til að koma fram fyrir hönd einkahlutafélags ekki gera nokkrar þær ráðstafanir sem eru fallnar til þess að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins. Samkvæmt 2. mgr. 51. gr ehfl. megi félagsstjórn og framkvæmdastjóri ekki framfylgja ákvörðunum hluthafafundar eða annarra stjórnaraðila félagsins ef ákvarðanirnar eru ógildar vegna þess að þær brjóta í bága við lög eða félagssamþykktir.Stefnandi telur að stefndi hafi sýnt af sér saknæma og ólögmæta háttsemi og beri skaðabótaábyrgð vegna þess tjóns sem þrotabúinu, öðrum hluthöfum og kröfuhöfum þess var bakað með framangreindum ráðstöfunum.Orsakatengsl séu milli tjóns Milestone ehf. og ólögmætra athafna stefnda og tjón félagsins er einnig sennileg afleiðing háttseminnar.Stefnda beri að greiða stefnanda skaðabætur, sem svari til endurgreiðslu þeirra þriggja greiðslna sem inntar voru af hendi sem er stefnufjárhæð þessa máls. Krafan byggir á sakarreglu skaðabótaréttar og 1. mgr. 108. gr. ehfl.Stefnandi krefst dráttarvaxta af dómkröfum frá og með mánuði eftir kröfubréf sem stefnandi sendi stefnda þann 16. og 20. júlí 2010, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Um lagarök vísar stefnandi til meginreglna samninga-, skaðabóta- og kröfu­réttar sem og ákvæða laga nr. 7/1936, um ógilda löggerninga og málamyndagerninga. Kröfusamlag eigi sér stoð í 27. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Málskostnaðarkrafa stefnanda er studd tilvísun til ákvæða 129. gr. og 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Um varnarþing vísar stefnandi til 1. mgr. 32. gr., 1. mgr. 35. gr., 40. gr. og 41. gr. sömu laga. IV.Málsástæður og lagarök stefndaStefndi byggir sýknukröfu sína á því að skilyrði riftunarreglna gjaldþrotaskiptalaga séu ekki uppfyllt.Almennt um ógjaldfærniKröfur stefnanda um riftun byggjast á 134., 136. og 141. gr. laga nr. 21/1991. Stefnandi bendir á að þar sem meira en sex mánuðir hafi verið á milli þeirra greiðslna sem stefnandi vill rifta og frestdags þá standi og falli málatilbúnaður stefnanda með því hvenær Milestone varð ógjaldfært. Því sé nauðsynlegt að fjalla nokkuð ítarlega um það hugtak áður en litið sé til þess hvort önnur skilyrði viðkomandi lagagreina séu uppfyllt hvað varðar þær greiðslur sem stefnandi vill rifta. Stefndi mótmælir því að Milestone hafi verið orðið ógjaldfært og þar af leiðandi ógreiðslufært á haustmánuðum 2007. Riftunaryfirlýsing stefnanda og sjónarmið hans um ógjaldfærni Milestone séu alfarið byggð á skýrslu Ernst og Young. Stefndi mótmælir þeirri skýrslu, enda hafi hennar verið aflað án aðkomu stefnda eða nokkurs sem kom að rekstri Milestone. Telur stefndi hana ekki hafa neitt sönnunargildi vegna þessa, auk þess sem forsendur og ályktanir sem í henni koma fram séu berlega rangar. Einkum sé túlkun skýrsluhöfunda á hugtakinu ógjaldfærni ekki í neinu samræmi við fræðiskrif og dómaframkvæmd og því sé sú grundvallarforsenda skýrslunnar einfaldlega röng. Þegar af þeirri ástæðu verði efni skýrslunnar ekki lagt til grundvallar í málinu. Viðvíkjandi gjaldfærni Milestone komist skýrsluhöfundar að þeirri niðurstöðu að Milestone hafi verið ógjaldfært „síðla árs“ 2007. Þessu hafnar stefndi. Í kafla 1.4.1 í skýrslu endurskoðendanna sé um hugtakið ógjaldfærni vísað til 64. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991 og álitsgerðar frá réttarfarsnefnd 10. september 2009. Skýrsluhöfundar dragi umfjöllunina saman með því að segja það ljóst „að félag [sé] ógjaldfært ef það er ógreiðslufært og getur þannig ekki greitt skuldir sínar þegar þær falla í gjalddaga og að greiðsluörðugleikarnir muni ekki líða hjá innan skamms tíma“. Í stefnu og skýrslu Ernst og Young er því síðan haldið fram að Milestone hafi verið ógjaldfært ef annað hvort af eftirfarandi hafi átt við um það þegar hinn riftanlegi gerningur átti sér stað:Eignir Milestone voru minni en skuldir félagsins.Fyrirséð var að Milestone gat ekki greitt skuldir sínar þegar þær féllu í gjalddaga.Þessu mótmælir stefndi og vísar til þess að félag teljist ekki ógjaldfært í skilningi riftunarreglna gjaldþrotaskiptalaga nema bæði þessi skilyrði séu uppfyllt á þeim tíma sem meintur riftanlegur gerningur á sér stað. Þetta sé staðfest bæði af fræðimönnum og með fordæmum Hæstaréttar. Hér telur stefndi að skera þurfi úr því hvort skuldari geti staðið í skilum þegar kröfur, sem beint er að honum, falla í gjalddaga. Meta þurfi, hvort greiðsluþrot skuldarans sé fyrirsjáanlegt eða ekki. Við það mat beri, auk athugunar á þeim kröfum sem beint er að skuldaranum og gjalddögum þeirra, að kanna tvennt: Annars vegar hvaða eignir skuldarinn eigi og hvaða möguleika hann hafi á því að koma þeim í verð og hins vegar hvaða tekjum hann geti átt von á í framtíðinni. Að auki þurfi að skoða möguleika skuldara til fjármögnunar og frekari lántöku.Við mat á verðmæti eigna skuldarans beri almennt að leggja til grundvallar söluverð þeirra. Það geti haft mikla þýðingu fyrir skuldarann, hversu mikinn tíma hann hefur til að selja eignir, þannig að ætla megi að hann geti greitt skuldir sínar þegar þær falla í gjalddaga. Við mat á svigrúmi skuldara í þessum efnum skipti gjalddagi krafnanna mestu. Skuldari hafi a.m.k. þann tíma, sem líður fram að gjalddaga þeirra.Seinna atriðið, þ.e. að ekki verði talið að greiðsluörðugleikar skuldara muni líða hjá innan skamms tíma, feli í sér að ekki megi vera um tímabundið ástand að ræða. Með þessu orðalagi sé meðal annars gefið svigrúm til að taka mið af mismunandi aðstæðum og tímabundnum sveiflum í vissum atvinnugreinum. Við mat á þessu atriði verði í raun að spyrja hversu löng sé venjuleg lægð í greiðslugetu þeirra sem fást t.d. við sömu atvinnugrein og viðkomandi skuldari og hvort það sjáist batamerki í tilviki skuldarans þegar sú lægð hefur liðið hjá. Skuldari hafi því visst svigrúm til þess að ráða bót á fjárhagslegum erfiðleikum sínum. Stefndi telur að með vísan til orðalags 2. mgr., sbr. 1. mgr., 64. gr. laga nr. 21/1991. megi ráða að fjárhagsleg endurskipulagning sem felst í því að skuldarinn tekur fé að láni og/eða gengur á eignir sínar, falli hér undir.Við mat á því hvort skylda til að gefa félag upp til gjaldþrotaskipta samkvæmt 64. gr. laga nr. 21/1991. hafi verið til staðar hafi Hæstiréttur talið að líta beri á hvort fyrir hendi hafi verið gögn um skuldbindingar skuldara, hvenær gjalddagi þeirra var og hvaða fjárhæðir hafi verið um að tefla. Til samanburðar hafi jafnframt verið talið að líta beri á gögn um tekjuöflun skuldara á sömu tímabilum, stöðu á bankareikningum, heimild til yfirdráttar, hvort skuldari hafi átt eignir sem ganga hefði mátt á til að afla fjár eða hvort hann hafi annars átt kost á lánsfé.Skýrsla Ernst & Young feli ekki í sér þá nálgun sem lýst er hér að framan, heldur sé þar viðhöfð sú aðferð að líta til baka frá árinu 2010, þegar ljóst var orðið hvernig markaðir höfðu þróast, og meta stöðuna árið 2007 út frá forsendum og staðreyndum sem ekki lágu fyrir á þeim tíma sem til skoðunar er. Slík nálgun gangi þvert gegn orðalagi og tilgangi laga um gjaldþrotaskipti, eins og þau hafi verið skýrð af bæði íslenskum dómstólum og fræðimönnum. Þá gangi niðurstöður skýrslunnar jafnframt þvert gegn öllum samtímagögnum. Til marks um þessa nálgun bendir stefndi á eftirfarandi textabrot á bls. 29 og 32 í skýrslunni:„Ætla má að verðmæti Invik & Co AB hefði þróast í takt við önnur sambærileg fyrirtæki og því hefði verðmæti félagsins lækkað um 32% til ársloka 2007 og um 45% til loka mars 2008, eins og greint er frá í verðmatsskýrslu Deloitte. Það verður að teljast afar líklegt að verðmæti annarra fjármálafyrirtækja í eigu Milestone ehf. hefðu þróast í sömu átt [...]. Í ljósi þess að endurfjármögnunarkjör eru að versna á þessum tíma gefur það auga leið að ávöxtunarkrafa eykst sem nemur þessari hækkun og gott betur vegna annarra þátta. Verðrýrnun hefur þar með átt sér stað sem endurspeglast í þeirri staðreynd að hlutabréfamarkaðir og sér í lagi fjármálafyrirtæki lækkuðu verulega á seinni hluta ársins 2007 sem bendir til að verðrýrnun hljóti að hafa átt sér stað hjá fjármálafyrirtækjum á borð við Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Askar Capital hf. og Invik & Co AB.Af því sem hér hefur komið fram er ljóst að verðmæti fjármálafyrirtækja hafði rýrnað mikið í árslok 2007 og tiltrú fjárfesta á að þau gætu staðið við skuldbindingar sínar var í algerri lægð. Það getur vart talist líklegt að önnur lögmál hafi gilt um Milestone ehf. og þau félög sem voru innan þeirrar samstæðu. Það bendir því allt til þess að eignir Milestone ehf. og samstæðu Milestone hafi verið ofmetnar í ársreikningum ársins 2007. Áhrifin eru þau að eigið fé Milestone ehf. og samstæðu Milestone, samkvæmt ársreikningum ársins 2007, var ofmetið.“Stefndi telur þessa umfjöllun ekki í neinu samræmi við þau viðmið og sjónarmið sem fræðimenn og dómstólar hafi talið rétt að líta til við túlkun á hugtakinu ógjaldfærni. Í því samhengi bendir stefndi á að aðeins einn lögfræðingur kom að vinnslu skýrslunnar. Stefndi bendir á að í ritinu Fjármálastöðugleiki 2007, sem gefið var út af Seðlabanka Íslands 25. apríl 2007, kveði við nokkuð annan tón en í skýrslu Ernst og Young, en þar segir orðrétt á bls. 7:„Á heildina litið er niðurstaða Seðlabankans sú að fjármálakerfið sé í meginatriðum traust. Það er fært um að standast hugsanleg áföll í efnahagslífinu og á fjármálamörkuðum, miðla lánsfé og greiðslum og dreifa áhættu með viðhlítandi hætti. Það er með öðrum orðum sagt fært um að sinna hlutverki sínu með skipulegum og skilvirkum hætti. Íslenska bankakerfið uppfyllir kröfur sem gerðar eru til þess og stenst vel áhættupróf sem Fjármálaeftirlitið og Seðlabankinn hafa gert.“ Stefndi vísar til þess að í ritinu Fjármálastöðugleiki 2008, sem gefið var út af Seðlabanka Íslands 8. maí 2008 segi orðrétt á bls. 7:„Mestu máli skiptir hve vel viðbúið og máttugt fjármálakerfið er til að mæta áföllum, þ.e. hver viðnámsþróttur þess er. [...] Á heildina litið er niðurstaða Seðlabankans enn sú að fjármálakerfið sé í meginatriðum traust. Íslenska bankakerfið uppfyllir kröfur sem gerðar eru til þess og stenst álagspróf sem Fjármálaeftirlitið og Seðlabankinn hafa gert.“Niðurstöður Seðlabankans frá 25. apríl 2007 til 8. maí 2008 séu talsvert frábrugðnar þeim niðurstöðum sem finna megi í skýrslunni. Þannig segi skýrsluhöfundar að tiltrú fjárfesta á að fjármálafyrirtæki gætu staðið við skuldbindingar sínar hafi verið í algerri lægð í árslok 2007, en á sama tíma metur Seðlabanki Íslands stöðuna svo að fjármálakerfið sé traust. Upplýsingar sem birtar voru af hálfu Fjármálaeftirlitsins, allt fram til síðla árs 2008, hafi gefið svipaða mynd af stöðu mála og birtist í fyrrnefndu riti Seðlabankans. Umræddar niðurstöður Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitsins hafi verið settar fram fyrir hið fordæmalausa hrun sem varð á íslenskum fjármálamarkaði í árslok 2008, en niðurstöður Ernst & Young ehf. hafi verið settar fram tæplega einu og hálfu ári síðar. Rétt sé að hafa í huga að Fjármálaeftirlitið og Seðlabankinn höfðu víðtækasta yfirsýn yfir íslenska fjármálamarkaðinn.Stefndi bendir á að Seðlabanki Íslands fari með stjórn peningamála á Íslandi og hafi m.a. það hlutverk að stuðla að virku og öruggu fjármálakerfi. Fjármálaeftirlitið hafi eftirlit með starfsemi fjármálafyrirtækja og hafi víðtækar heimildir til að kalla eftir upplýsingum um rekstur slíkra fyrirtækja. Þegar settar séu fram getgátur um það hvernig staðan á fjármálamörkuðum leit út í fortíðinni sé freistandi að setja slíkar getgátur fram með hliðsjón af þeirri vissu sem býr í nútíðinni. Skýrslan beri þess merki að svo hafi verið gert af hálfu Ernst & Young ehf. Það sé hins vegar ekki í samræmi við rétta túlkun á hugtakinu gjaldfærni samkvæmt íslenskum lögum. Hún sé ótvírætt sú að kanna verði, í samræmi við viðurkenndar lögskýringaraðferðir, hvort staðan á tilteknu tímamarki hafi verið með þeim hætti að viðkomandi skuldari hafi verið ógreiðslufær og hafi þannig ekki getað greitt skuldir sínar þegar þær féllu í gjalddaga og að greiðsluörðugleikarnir hefðu ekki liðið hjá innan skamms tíma. Því til viðbótar hafi verðmæti eigna á sama tíma verið minna en skuldir. Ernst & Young ehf. hafi látið undir höfuð leggjast að beita þessari nálgun í skoðun sinni og þegar af þeim sökum séu niðurstöður skýrslunnar varðandi gjaldfærni Milestone bæði rangar og villandi. Eðli málsins samkvæmt sé nauðsynlegt að beitt sé viðurkenndum lögfræðilegum viðmiðunum á þær upplýsingar sem liggja fyrir um atvik málsins, í stað þess að byggja á lögfræðilegum ályktunum endurskoðenda Ernst & Young. Stefndi gagnrýnir að fulltrúar Ernst & Young ehf. hafi ekki séð ástæðu til þess að leita til fyrrverandi stjórnenda Milestone áður en drög að skýrslunni voru gerð, til þess að ganga úr skugga um að þær forsendur sem lagðar eru til grundvallar í skýrslunni væru byggðar á traustum grunni. Skýrsluhöfundar hafi lítið lagt á sig til að leita upplýsinga eða skýringa stjórnenda Milestone og/eða endurskoðenda og ráðgjafa félagsins á starfsemi félagsins. Engra upplýsinga hafi t.d. verið aflað um það hjá stjórnendum hvernig staðið hafði verið að fjármögnun félagsins og viðræðum við lánastofnanir um framtíðarfjármögnun, en slíkar upplýsingar hljóti að gegna lykilhlutverki við mat á gjaldfærni félagsins. Þá horfi skýrsluhöfundar algerlega fram hjá áætlunum félagsins um að selja hluta af Moderna Finance AB til fjárfesta og í framhaldi af því skrá félagið á sænskum kauphallarmarkaði. Þannig beri skýrslugerðin með sér að ekki hafi farið fram fullnægjandi vinna við gagna- og upplýsingaöflun til þess að undirbyggja þær staðhæfingar sem fram koma í skýrslunni.Af þessum sökum og öðrum séu margar fullyrðingar í skýrslunni um málsatvik beinlínis rangar. Stefndi telur að fjölmargar staðreyndavillur sé að finna í skýrslunni. Nauðsynlegt sé hins vegar að réttar upplýsingar liggi fyrir um atriði sem snúa að mati á gjaldfærni félagsins til þess að unnt sé að komast að upplýstri niðurstöðu með viðurkenndum lögskýringaraðferðum.Stefndi byggir á því að Milestone hafi verið gjaldfært a.m.k. fram til þess tíma er íslenska bankakerfið hrundi. Félagið hafi brugðist við þrengingum á fjármálamörkuðum með eignasölu og viðleitni til þess að ná fram sem hagkvæmastri samsetningu eigin fjár og lánsfjár. Þetta ferli hafi verið stutt af helstu lánardrottnum og síðar í fullu samráði við þá og með aðkomu þeirra. Að mati stefnda er þetta grundvallaratriði þegar gjaldfærni félagsins er metin út frá íslenskum lögum. Stefndi telur ljóst að Milestone hafi auðveldlega getað staðið við skuldbindingar sínar allt fram að hruni íslenska fjármálakerfisins í lok ársins 2008, m.a. með því að ganga á eignir sínar eða taka fé að láni. Ekki hafi verið fyrirséð að fjármögnunarþörf Milestone myndi aukast og ekki útlit fyrir annað en að félagið hefði trausta fjármögnun hjá aðalviðskiptabanka samstæðunnar, Glitni banka hf.Í stefnu sé reynt, með vísan til Rannsóknarskýrslu Alþingis, að gera lánveitingar Glitnis banka hf. til Milestone tortryggilegar á þeim grundvelli að hagsmunir bankans af því að félög tengd Karli Wernerssyni gengju vel væru það miklir að fall hans hefði getað ýtt Glitni fram af brúninni, eins og þar segir. Stefndi telur að hafa verði í huga að í máli þessu sé gjald- og greiðslufærni Milestone til skoðunar en ekki innri málefni Glitnis banka hf. Þar sem Milestone hafi náð að fjármagna sig, hvaðan sem þeir fjármunir komu, þá hafi skilyrði þess að félagið væri bæði ógreiðslufært og ógjaldfært ekki verið til staðar. Það sé ekki hægt að leggja það á lántaka, sem ekki hefur neina stöðu innan fjármálafyrirtækis og/eða yfirsýn yfir það hvort lánareglum þess sé fylgt þegar kemur að ákvarðanatöku, að fylgjast með innri málefnum fjármálafyrirtækis þegar kemur að ákvörðun um lánveitingu. Þar sem Milestone hafi getað endurfjármagnað sig og komið í veg fyrir að skuldir þess féllu í gjalddaga þá hafi félagið ekki verið ógreiðslufært fyrr en eftir fall bankakerfisins. Af þessum sökum mótmælir stefndi því einnig að það hafi verið orðið fyrirsjáanlegt að Milestone gæti ekki staðið í skilum við kröfuhafa sína þegar kröfur þeirra féllu í gjalddaga. Þetta sé rangt, enda hafi engar kröfur fallið í gjalddaga fyrr en eftir hrun íslenska bankakerfisins. Glitnir hafi ekki verið að „fela ógjaldfærni Milestone“, líkt og fram kemur í stefnu. Í stefnu og skýrslu Ernst & Young komi fram að Milestone hafi þegar á árinu 2007 verið farið að vanefna skuldbindingar sem féllu á gjalddaga. Þessu mótmælir stefndi. Það teljist ekki vanefnd á skuld þegar lánveitandi samþykkir skilmálabreytingu á láni sem felur í sér að gjalddagi greiðslu er færður. Það hafi verið tilfellið varðandi kröfur Leiftra Ltd., SJ1 ehf. og Karls Wernerssonar.Stefndi bendir á, viðvíkjandi kröfum SJ1 ehf. og Leiftra, að SJ1 ehf. hafi verið hluti af samstæðu Sjóvár og að skuldastaða Milestone gagnvart Sjóvár-samstæðunni hafi verið skoðuð heildstætt. Lánið hafi verið veitt Sjóvá-Almennum tryggingum hf. líkt og fram komi á dskj. 7. Stefndi bendir á að um áramótin 2007/2008 hafi Milestone átt hærri kröfur á Sjóvá-samstæðuna. Uppgjöri hafi verið háttað þannig að skuldir samstæðanna hafi verið jafnaðar út hvor gagnvart annarri. Því hafi aldrei verið um að ræða krossinnheimtu milli samstæða og SJ1 hafi aldrei gert kröfu um að skuldin yrði greidd. Þá hafi Leiftri Ltd. verið stærsti hluthafi Milestone á þessum tíma. Félagið hafi aldrei krafist greiðslu skuldarinnar. Á grundvelli framangreinds hafnar stefndi því að skuldir hafi verið í vanskilum, svo sem greini í kafla 1.4.2 í skýrslu endurskoðendanna. Af hálfu stefnda er á það bent að skuld SJ1 ehf., að fjárhæð um 2 milljarðar króna, hafi verið á gjalddaga 1. júní 2007. Milestone hafi í júlímánuði 2007 selt hlutabréf í Actavis fyrir 18 milljarða króna og í lok júnímánaðar hafi verið gengið frá kaupum á Invik & Co. AB fyrir um 71 milljarð króna. Í því ljósi telur stefndi fráleitt að ætla að skuldir innan samstæðu sem nema margfalt minni fjárhæðum séu vanefndar á svipuðum tíma og enn fjarstæðukenndara að það sé til marks um ógjaldfærni Milestone. Vísar stefndi til þess að fjölmargar skuldir Milestone hafi verið greiddar jafnt um svipað leyti sem löngu síðar, margar hærri en skuldir þessar. Stefndi telur að forsendur Ernst & Young ehf. byggi ekki á þeim reikningsskilastöðlum sem gilda um gerð og framsetningu ársreikninga fyrirtækja. Niðurstöðurnar byggi frekar á fullyrðingum, án tilvísana í reglur, og tilvísunum í viðmiðanir sem ekki sé heimilt að beita við gerð ársreikninga samkvæmt þeim stöðlum sem um það gilda. Stefndi leggur áherslu á að til grundvallar ársreikningsgerð hjá Milestone og dótturfélögum þess liggi fjölmargar matsgerðir um virði eigna. Ítarleg yfirferð endurskoðenda samstæðunnar og dótturfélaga liggi jafnframt til grundvallar. Allir þessir aðilar hafi miðað vinnu sína við alþjóðlega reikningsskilastaðla IFRS sem viðurkenndir séu í þeim ríkjum þar sem félögin störfuðu. Auk reglubundinnar skýrslugjafar þá hafi um áramótin 2007/2008 átt sér stað umfangsmikil tilfærsla á eignum innan Milestone samstæðunnar. Þeirri yfirfærslu hafi verið endanlega lokið um mánaðamótin mars/apríl 2008. Eignatilfærslan hafi byggst á ítarlegum verðmötum sem fjölmargir íslenskir og erlendir aðilar hafi komið að (sjá dskj. nr. 68-73). Til viðbótar því hafi farið fram ítarleg skoðun eftirlitsaðila bæði á Íslandi og Svíþjóð á reikningum félaganna í því skyni að ganga úr skugga um að eftir endurskipulagninguna myndu félögin uppfylla þær kröfur sem gerðar voru um eftirlit með fjármálasamsteypum á Evrópska efnahagsvæðinu. Með þeim forsendum sem Ernst & Young ehf. leggur til grundvallar í skýrslu sinni og þeirri niðurstöðu að Milestone hafi verið ógjaldfært um haustið 2007, sé því í raun haldið fram að illa rökstutt álit Ernst & Young ehf. eigi að ganga framar eða teljast marktækara en vinna allra þeirra þaulreyndu sérfræðinga sem komu að mati á efnahag og gjaldfærni Milestone á þessum tíma, hvort sem þeir störfuðu hjá endurskoðunarstofum, alþjóðlegum fjárfestingarbönkum og/eða opinberum eftirlitsaðilum. Á þessum forsendum mótmælir stefndi því að slíkar skilmálabreytingar sýni fram á að félagið hafi verið ógjaldfært á þessum tíma. Hefðu bæði stefnandi og Ernst & Young getað fengið þessar upplýsingar frá stjórnendum félagsins hefðu þeir kosið að gera það. Stefndi kannast ekki við að Milestone hafi vanefnt „aðrar skuldbindingar“ eins og til dæmis um „Indlandsverkefni“ Aska Capital hf. Slíkt sé rangt og ósannað.Í tengslum við yfirfærslu allra íslenskra eigna Milestone til Invik um áramótin 2007/2008 hafi eignarhald Invik á eftirlitsskyldum félögum í Svíþjóð, Hollandi og á Íslandi hlotið samþykki þarlendra eftirlitsaðila. Af umsóknarferlinu og þeim upplýsingum sem þarf að veita í tengslum við það megi ráða að slíkt samþykki hefði ekki fengist ef móðurfélag Invik, þ.e. Milestone, hefði verið ógjaldfært í þeim skilningi sem hér er til umræðu. Stefndi bendir einnig á að ársreikningur fyrir rekstrarárið 2007 sýni að eigið fé Milestone hafi um þau áramót verið 84.132.000.000 króna. Fráleitt sé að halda því fram að félag með slíkt eigið fé teljist ógjaldfært. Í stefnu sé reynt að gera ársreikning tortryggilegan með vísan til þess að hann sé saminn af stjórn og framkvæmdastjóra. Það telur stefndi undarlegt, enda allir ársreikningar fyrirtækja samdir af stjórn og/eða framkvæmdastjóra. Það sem skipti máli sé að ársreikningurinn var staðfestur án fyrirvara af óháðum endurskoðendum félagsins, KPMG hf. Fær stefndi ekki séð að óháðu samtímaáliti eins endurskoðendafyrirtækis verði hnekkt með einhliða eftir á aflaðri skýrslu annars. Í samræmi við kenningar fræðimanna og dómaframkvæmd verði að leggja ársreikninga og skattframtöl félags til grundvallar við mat á því hvort eignir þess hafi verið hærri en skuldir á tilteknum tíma. Slíkum samtímagögnum verði ekki haggað nema eitthvað mikið komi til. Ólíkt skýrslu Ernst og Young sé hér ekki um að ræða gögn sem eru samin einhliða og í þeim tilgangi að nota í dómsmáli. Með vísan til þess að Milestone hafi náð að endurfjármagna sig á árinu 2008 og að engar kröfur hafi fallið í gjalddaga fyrr en eftir hrun íslenska bankakerfisins, svo og þess að ársreikningur félagsins miðað við 31. desember 2007 hafi sýnt góða stöðu félagsins telur stefndi að sönnunarbyrði um að Milestone hafi verið ógreiðslufært og ógjaldfært þann 24. september 2007 hafi færst yfir á stefnanda. Stefndi gerir athugasemdir við þá aðferðafræði Ernst & Young ehf. að leggja til grundvallar eftir á skýringar og staðreyndir sem lágu ekki fyrir á þeim tíma sem um ræðir, taka í engu tillit til samtímagagna og sniðganga með öllu eðli félagsins og þeirrar atvinnugreinar sem um ræðir. Jafnframt gagnrýnir stefndi þá aðferð Ernst & Young ehf. að óska aldrei eftir skýringum eða afstöðu fyrrverandi stjórnenda Milestone, endurskoðenda, eftirlitsaðila og fjármálaráðgjafa, að því er varðar efni skýrslunnar. Slíkt hefði verið forsenda vandaðra vinnubragða við gerð skýrslunnar og trúverðugleika hennar. Að áliti stefnda er málatilbúnaður stefnanda viðvíkjandi tímamarki meintrar ógjaldfærni og ógreiðslufærni Milestone mjög á reiki. Hafa beri í huga að stærstur hluti stefnukröfu í máli þessu tengist greiðslum sem átti sér stað 24. september 2007. Í skýrslu Ernst & Young komi á nokkrum stöðum fram það mat endurskoðunarfyrirtækisins að vandræði hafi að þeirra mati ekki byrjað fyrr en á árinu 2008. Af hálfu stefnda er staðhæft að Milestone ehf. hafi ekki getað verið orðið ógjaldfært í september 2007. Sönnunarbyrði um gjaldfærni félagsins á þeim tíma sé fullnægt, sbr. m.a. að öll samtímagögn, svo sem ársreikningar, skattframtöl, greiningar og óháðar sérfræðiskýrslur endurskoðunarfyrirtækja gefi til kynna að félagið hafi verið gjaldfært; Engin lán hafi verið vanefnd á því tímabili sem um ræðir eða næstu misserum þar á eftir. Fjölmörg lán hafi verið greidd upp hvort sem er skömmu fyrir það tímabil sem um ræðir, samhliða því eða næstu mánuði þar á eftir; og ný lán hafi verið tekin allnokkru eftir það tímabil sem um ræðir, sem meðal annars voru nýtt til þess að standa við eldri skuldbindingar. Stefndi telur að skýrsla endurskoðunarfyrirtækis sem aflað er einhliða löngu eftir þann tíma sem um ræðir og eftir hrun íslensk bankakerfis sem ekki hafi verið fyrirséð í september 2007, og sem aukinheldur grundvallist á rangri lagatúlkun á því lykilhugtaki sem lagt er til grundvallar, geti ekki haggað þessari sönnun. Ekkert í skýrslunni bendi til þess að Milestone hafi verið ógjaldfært í september 2007, sé rétt lagatúlkun þess hugtaks lögð til grundvallar. Af hálfu stefnda er því mótmælt að lánardrottnar dótturfélaga hafi haft forgang að tekjum af eignum og að tekjustreymi hafi minnkað frá dótturfélögum til Milestone. Þar sem Milestone hafi ekki orðið ógjaldfært fyrr en í lok árs 2008 krefst stefndi sýknu af öllum kröfum stefnanda.Krafa um riftun greiðslu að fjárhæð 858.485.101 krónaStefndi telur að ýmsar fullyrðingar í stefnuskjali um þessa greiðslu fái ekki staðist. Stefndi hafnar því m.a. að Milestone hafi verið byrjað að vanefna gjaldfallnar skuldir þann 24. september 2007 og félagið hafi þá verið orðið ógjaldfært. Skilyrði 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. um ógjaldfærni hafi því ekki verið uppfyllt og gerningurinn því ekki riftanlegur.Um hafi verið að ræða greiðslu á skuld sem var fyrst á gjalddaga 1. júní 2007. Stefndi samþykkti að skilmálabreyta skuldinni þannig að hún skyldi greidd með úttektum af viðskiptamannareikningi stefnda annars vegar [sic] og hins vegar [sic] 24. september 2007. Þessi áætlun hafi gengið eftir. Greiðsla á gjalddaga í umsömdu greiðsluformi sé ekki óvenjuleg, greidd með óeðlilegum greiðslueyri eða greidd fyrr en eðlilegt var. Hún hafi að auki ekki verið ótilhlýðileg eða stefnda til hagsbóta á kostnað annarra kröfuhafa. Á þessum tíma og langt fram eftir árinu 2008 hafi Milestone greitt allar skuldir sínar á gjalddaga. Með vísan til þessa mótmælir stefndi því að skuld sem greidd var á gjalddaga hafi verið greidd fyrr en eðlilegt var. Stefndi telur það engu skipta við mat á því hvort umræddar greiðslur teljist riftanlegar hver hafi verið eigandi þeirra reikninga sem Milestone greiddi inn á 24. september 2007. Um hafi verið að ræða greiðslufyrirmæli frá stefnda sem óskaði eftir því að fjármunirnir yrðu greiddir á þessa reikninga. Stefndi upplýsir þó að reikningur í Landsbankanum í Lúxemborg sé í eigu félagsins Nordic Pharma Invest, sem stefndi á að fullu (dskj. 90). Millifærsla inn á reikning Sparisjóðabanka Íslands hf. hafi varðað uppgjör af hálfu stefnda í tengslum við flugvélaviðskipti hans. Stefndi hafnar því alfarið að umrædd greiðsla hafi verið í óvenjulegum greiðslueyri í skilningi 134. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Grunnrök reglunnar séu þau að greiði skuldari í öðrum greiðslueyri en peningum séu löglíkur fyrir því að hann eigi ekki reiðufé og það sé ástæða greiðslu með þeim hætti. Við mat á því hvort greitt sé í óvenjulegum greiðslueyri beri því að líta til þess í hvaða mynd greiðslan fari frá skuldara. Þá geti greiðsla í peningum aldrei talist óvenjulegur greiðslueyrir í skilningi greinarinnar. Þar sem greiðslan hafi farið frá Milestone í peningum sé ekki um óvenjulegan greiðslueyri að ræða. Þá sé ljóst að greiðslan hafi ekki verið greidd fyrr en eðlilegt var enda gjalddagi verið kominn. Greiðsla á skuld inn á reikning þriðja manns teljist aldrei skuldajöfnun. Stefndi telur að stefnandi misskilji það hugtak. Skuldajöfnun í skilningi 136. gr., sbr. 100. gr., laga nr. 21/1991. geti eingöngu átt sér stað milli kröfuhafa og skuldara, þ.e. í þessu tilviki stefnanda og stefnda. Láti stefnandi og stefndi ekki kröfur á hendur hvor öðrum mætast þá sé ekki um skuldajöfnun að ræða. Það að stefnandi greiddi, að beiðni stefnda, skuld sína við stefnda með greiðslu inn á reikning þriðja manns geri uppgjörið hvorki að skuldajöfnun né að greiðslu með óvenjulegum greiðslueyri, enda hafi greiðslan verið innt af hendi með peningum og engin skuldajöfnun farið fram milli aðila.Stefndi mótmælir því að skilyrði 141. gr. laga nr. 21/1991. eigi við um umrædda greiðslu. Vísar stefndi í því samhengi til fyrri umfjöllunar sinnar þess efnis að umrædd skilyrði séu ekki uppfyllt, sérstaklega hvað varðar ógjaldfærni. Þá séu önnur skilyrði greinarinnar ekki uppfyllt. Í fyrsta lagi hafi ráðstöfunin ekki verið ótilhlýðileg enda um greiðslu á gjaldfallinni skuld að ræða á sama tíma og aðrar gjaldfallnar skuldir voru greiddar. Í öðru lagi hafi stefndi ekki verið grandsamur um ætlaða ógjaldfærni, þaðan af síður um ætlaðan ótilhlýðileika ráðstöfunarinnar. Með því að leggja til grundvallar grandsemi stefnda um ætlaða ógjaldfærni sé í raun verið að gera þá kröfu til hans að hann hafi átt að sjá fyrir hrun íslensks bankakerfis. Stefndi telur að slíkar kröfur verði ekki gerðar og að sönnunarbyrði um grandsemi stefnda hvíli á stefnanda. Krafa um riftun greiðslu að fjárhæð 253.838.988 krónurStefnandi mótmælir því að skilyrði 134., 136. og 141. gr. laga nr. 21/1991. séu uppfyllt hér. Stefndi hafi óskað eftir því að skuld við hann yrði greidd með innborgun á tiltekinn reikning hjá Sparisjóðabanka Íslands hf. Ástæður fyrir þeirri ósk stefnda skipti engu máli þegar kemur að riftun. Það hafi engin áhrif varðandi riftun hvort stefndi kýs að fá greiðsluna fyrst inn á reikning til sín og greiða greiðslu þaðan til Sparisjóðabanka Íslands hf. eða hvort hann óskar eftir því að stefnandi greiði greiðsluna beint þangað. Slíkt feli hvorki í sér skuldajöfnun né óeðlilegan greiðslueyri, enda greiðslan greidd með umsömdum greiðslumiðli – peningum. Þá vísar stefndi til þess að 136. gr. laganna sé ekki sjálfstæð riftunarheimild og ákvæðinu verði því ekki beitt til riftunar á gerningi. Krafa um riftun greiðslu að fjárhæð 34.200.000 krónurUmrætt lán stefnda til stefnanda 29. ágúst 2008 hafi verið veitt þar sem hik hafi komist á fjármögnun stefnanda hjá viðskiptabanka Milestone, Glitnis banka hf. Vegna þessa hafi stefndi boðist til að lána stefnanda 30.000.000 króna sem hann og gerði. Um hafi verið að ræða rekstrarlán sem hafi verið nauðsynlegt til að halda eðlilegri starfsemi hjá Milestone og því ekki óeðlilegt að slíkt lán væri greitt. Slík greiðsla sé ekki riftanleg með vísan til 134. eða 141. gr. laga nr. 21/1991.Ekkert af skilyrðum 1. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991. sé uppfyllt varðandi umrædda greiðslu. Stefnandi byggi eingöngu á því skilyrði að greiðslan myndi skerða greiðslugetu félagsins og þannig hafi hún verið greidd fyrr en eðlilegt var. Varðandi síðara atriðið þá hafi greiðslan verið innt af hendi eftir að gjalddagi hennar var kominn og því ekki greidd fyrr en eðlilegt var. Varðandi síðara atriðið bendir stefndi á að stefnandi sleppi einu orði sem fram kemur í 134. gr. laganna, það er orðinu „verulega“. Til að umrædd greiðsla teljist riftanleg þurfi hún að hafa skert greiðslugetu þrotamanns verulega. Viðurkennt sé meðal fræðimanna að við mat á því hvort að greiðslugeta sé skert verulega þurfi að líta til hvers og eins máls fyrir sig, það er skilyrðið er afstætt í þeim skilningi að það er ekki sjálfgefið að alltaf verði beitt sömu viðmiðum. Líta verði til fjárhæðar greiðslu samanborið við aðrar kröfur á hendur þrotabúi. Það sé einungis í tilvikum þar sem greiðslur séu háar, metnar í þessu samhengi, sem riftun komi til álita.Umrædd krafa hafi verið að fjárhæð 34.200.000 krónur en ekki liggi greinilega fyrir hver fjárhæð annarra krafna á hendur félaginu á þessum tímapunkti hafi verið. Því verði að líta til lýstra krafna í þrotabúið. Samkvæmt kröfuskrá séu lýstar kröfur að fjárhæð 95.221.277.512 krónur. Umrædd krafa sé því 0,03% af heildarkröfum á hendur stefnanda. Hvort sem kröfur á hendur Milestone hafi verið helmingi lægri eða tífalt lægri í nóvember 2009 en lýstar kröfur í búið þá teljist greiðsla að fjárhæð 34.200.000 krónur aldrei skerða greiðslugetu verulega þegar skuldir eru þetta miklar. Því beri að hafna riftun á umræddri kröfu, hvort sem er samkvæmt 134. eða 141. gr. laga nr. 21/1991., enda séu skilyrði umræddra ákvæða ekki uppfyllt. Þá verði að telja að endurgreiðslan hafi verið venjuleg eftir atvikum í skilningi 134. gr. laganna enda lánveitingin liður í þeirri viðleitni stefnda að viðhalda eðlilegri starfsemi Milestone, öðrum kröfuhöfum til hagsbóta. Vart verði talið að endurgreiðslan hafi leitt til tjóns fyrir búið enda hafi lánveitingin sjálf farið fram á tíma þar sem stefnandi fullyrðir að búið hafi verið orðið ógjaldfært. Endurgreiðsla á láni sem veitt er eftir slíkt tímamark geti ekki hafa orðið búinu til tjóns. Með því sé stefnandi í innra ósamræmi í málflutningi sínum. Hvað varðar vexti á umrætt lán, það er 4.200.000 krónur, þá hafi stefndi lýst því yfir við skiptastjóra að þar virðist sem fjármálastjóri Milestone hafi ofgreitt til hans. Fjárkrafa samkvæmt 142. gr. laga nr. 21/1991.Komist dómurinn að þeirri niðurstöðu að fallast á riftun á hluta eða á öllum þeim kröfum er stefnandi reynir að rifta telur stefndi að sýkna beri stefnda að hluta á grundvelli þess að greiðsluskylda sé ekki fyrir hendi. Ljóst sé að stefndi var ekki grandsamur um riftanleika ráðstafananna.Verði stefndi dæmdur til greiðslu stefnufjárhæðar þá sé ljóst að endurgreiðsla kröfunnar yrði honum svo miklum erfiðleikum bundin að ósanngjarnt megi teljast og önnur atvik leiða til þess sama, sbr. 145. gr. laga nr. 21/1991. Telur stefndi að fella beri niður fjárkröfu stefnanda með vísan til þess eða að minnsta kosti lækka hana verulega. Stefnandi hafi höfðað fjölda riftunarmála á hendur stefnda og hlaupi fjárkrafa stefnanda á milljörðum. Slíkt sé stefnda ómögulegt að greiða, enda hafi fjármunir hans að langmestu leyti verið bundnir í Milestone. Hann hafi glatað þeim fjármunum að öllu leyti. Verði riftunarkrafa stefnanda tekin til greina muni greiðslu sem innheimtist vegna hennar verða dreift á kröfuhafa stefnanda sem að mestu leyti eru stórfyrirtæki, fjármálafyrirtæki eða fjármálafyrirtæki í slitameðferð og félög á þeirra vegum. Telur stefndi það enn fremur styðja niðurfellingu fjárkröfu eða að minnsta kosti verulega lækkun hennar.Krafa um greiðslu skaðabótaStefndi telur ekkert ólögmætt við greiðslu þeirra krafna er stefnandi reynir að rifta. Þær hafi átt sér stað á viðskiptalegum forsendum. Annars vegar hafi gjaldfallnar kröfur verið greiddar þegar engar kröfur voru í vanskilum (fyrri tvær riftunarkröfurnar) og hins vegar hafi gjaldfallin skuld verið greidd, skuld sem var minniháttar í samanburði við aðrar skuldir og rekstur Milestone (þriðja riftunarkrafan). Sú krafa sé viðskiptaskuld sem greidd var líkt og aðrar smáar viðskiptaskuldir.Stefndi mótmælir því að hafa á nokkurn hátt brotið gegn 48. gr. eða 51. gr. laga nr. 138/1994.Öll störf stefnda fyrir Milestone hafi verið unnin með hagsmuni Milestone og hluthafa þess í huga. Ákvarðanir sem stefndi tók í stjórn Milestone hafi verið byggðar á upplýstu mati stefnda á efnislegu innihaldi þeirra eða að teknu tilliti til þeirra heimilda er hann hafði. Allar ákvarðanir hans hafi því verið á viðskiptalegum forsendum en ekki með annarlega hagsmuni í huga. Staða stefnda innan Milestone hafi verið sú að hann var þar formaður þriggja manna stjórnar. Til þess að ákvarðanir fengju brautargengi þurfti að minnsta kosti ákvörðun tveggja stjórnarmanna. Stefndi hafi því ekki upp á sitt eindæmi getað tekið neina ákvörðun innan stjórnar.Stefndi hafi hvorki haft heimild til firmaritunar fyrir hönd félagsins né prókúruumboð. Honum hafi því verið ómögulegt að taka ákvarðanir upp á sitt eindæmi um ráðstöfun fjármuna félagsins. Stefndi hafi ekki tekið ákvörðun um greiðslu þeirra skulda sem eru andlag riftunarkrafna og enga aðkomu haft að þeim. Þær ákvarðanir hafi verið teknar af þar til bærum stjórnendum félagsins, stjórnendum sem framkvæmdastjóri félagsins hafði boðvald yfir og framkvæmdastjóra sem starfi sjálfstætt en í umboði stjórnar.Stefndi mótmælir því að hann beri skaðabótaábyrgð vegna greiðslu á skuldum Milestone gagnvart stefnda, enda hafi hann hvergi komið nærri greiðslu þeirra og ekki verið í stöðu til þess að taka ákvarðanir hvað varðar greiðslu þeirra. Ómögulegt sé því að sjá hvernig fullyrðingar um ólögmæti, saknæmi, orsakatengsl, sennilega afleiðingu og annað sem fram kemur um skaðabótaábyrgð í stefnu eigi við um stefnda. Upphafsdegi dráttarvaxta er mótmælt sem ósönnuðum og órökstuddum. Riftun fari aðeins fram með dómi og verði stefndi því ekki krafinn réttilega um greiðslu á grundvelli riftunar fyrr en í kjölfar dóms. Um málskostnað vísar stefndi til 1. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum er gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Krafa stefnda um málskostnað er studd tilvísun til 130. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.IV.NiðurstaðaVið aðalmeðferð málsins komu dómkvaddir matsmenn, þeir Eggert Þór Kristófersson og Gylfi Zoega, fyrir dóm og gáfu skýrslu. Auk þeirra gáfu eftirtalin vitni skýrslu fyrir dómi: Sigurður Arngrímsson, fyrrverandi framkvæmdastjóri hjá Morgan Stanley, Bryndís Dagsdóttir, fyrrverandi forstöðumaður reikningshalds hjá Sjóvá-Almennum tryggingum hf., Guðjón Ásmundsson, fyrrverandi starfsmaður Milestone ehf., Matthias Björk, fjármálastjóri Invik & Co. AB Volati, Sigurður Freyr Jónatansson, starfsmaður Fjármálaeftirlitsins, Guðni B. Guðnason, fyrrverandi framkvæmdastjóri hjá Lyfjum og heilsu ehf., Magnea Rannveig Hansdóttir, fyrrverandi fjárreiðustjóri hjá Lyfjum og heilsu ehf., Sigríður Inga Guðmundsdóttir, fyrrverandi fjármálastjóri Sjóvár-Almennra trygginga hf., Þóra Hallgrímsdóttir, fyrrverandi aðallögfræðingur nefnds tryggingafélags, Alexander K. Guðmundsson, fyrrverandi fjármálastjóri Glitnis banka hf., Halldór Benjamín Þorbergsson, fyrrverandi verkefnastjóri hjá Milestone ehf., Arnar Guðmundsson, fyrrverandi fjármálastjóri Milestone ehf., Guðný Sigurðardóttir, fyrrverandi lánastjóri á fyrirtækjasviði Glitnis banka hf., Rúnar Guðmundsson, starfsmaður Fjármálaeftirlitsins, Jóhannes Sigurðsson, fyrrverandi aðstoðarforstjóri Milestone ehf. og Eggert Þorvarðarson, fyrrverandi bókari hjá Milestone ehf.Í máli þessu krefst stefnandi riftunar þriggja nánar tilgreindra ráðstafana, en hefur auk þess uppi endurgreiðslukröfu á hendur stefnda vegna sömu ráðstafana. Bú Milestone ehf. var tekið til gjaldþrotaskipta 18. september 2009 og frestdagur við skiptin er 22. júní 2009.Stefnandi styður dómkröfur sínar við ákvæði 20. kafla laga nr. 21/1991, sem heimila riftun ráðstafana þrotamanns að uppfylltum nánar tilteknum skilyrðum, þ.á m. um ógjaldfærni. Áður en tekið er til við að leysa úr öðrum atriðum málsins þykir rétt að huga nánar að hugtaksskilyrðum gjaldfærni í skilningi laga nr. 21/1991 með tilliti til þess hvort títtnefnt félag teljist hafa verið gjaldfært þegar hinar umþrættu ráðstafanir voru gerðar. Skilyrði riftunarreglna laga nr. 21/1991 um gjaldfærni verða ekki skýrð án tillits til ákvæða 64. gr. sömu laga. Af því leiðir að skuldari verður ekki talinn gjaldfær ef svo er komið að kröfur lánardrottna hans falla í gjalddaga án þess að skuldari geti þá staðið í fullum skilum eða innan skamms tíma frá því. Í samræmi við þetta verður ekki talið að uppfyllt séu skilyrði riftunar meðan búið sem um ræðir telst hafa verið greiðslufært. Af hálfu stefnanda er því haldið fram að félagið hafi verið orðið ógjaldfært haustið 2007, en því hefur stefndi hafnað. Þótt sönnunarbyrði um gjaldfærni hvíli að meginstefnu á stefnda færist sú byrði yfir á stefnanda sjálfan sanni stefndi að bú Milestone ehf. hafi verið greiðslufært þegar ráðstöfun var gerð. Stefndi staðhæfir að Milestone ehf. hafi verið gjaldfært fram til 7. október 2008 og byggir þá staðhæfingu m.a. á tilvísun til framlagðra gagna um fjárhagsstöðu félagsins. Við úrlausn um þetta álitaefni vegur þungt framlögð matsgerð þeirra Eggerts Þórs Kristóferssonar og Gylfa Zoega, sem dagsett er 28. apríl 2014 (dskj. 168). Matsgerð þessi ber með sér að grundvallast á ítarlegum gögnum um fjárhagsstöðu Milestone á tímabilinu 2007-2008. Í matsgerð er um gjaldfærni félagsins komist að þeirri niðurstöðu að markaðsvirði eigna Milestone ehf. hafi verið orðið minna en skuldir félagsins undir lok fyrsta ársfjórðungs eða í byrjun annars ársfjórðungs 2008. Hvað greiðslufærni viðvíkur töldu matsmenn sig geta ráðið af fyrirliggjandi gögnum að Milestone ehf. hefði átt „í erfiðleikum með að standa í skulum með skuldir sínar og dótturfélaga a.m.k. frá nóvember 2007“. Þar er nánar rakið hvernig „fjármögnun láns Morgan Stanley í lok árs 2007“ sýni hvernig Glitnir og félög tengd Milestone hafi gert Milestone kleift að standa í skilum „við ótengda aðila“. Fram kemur að þetta hafi m.a. verði gert með því að Glitnir hafi millifært 8,6 milljónir evra á reikning Milestone. Þá segir að á fyrstu mánuðum ársins 2008 hafi „enn [komið] í ljós takmarkað greiðsluhæfi Milestone samstæðunnar“. Í framhaldi af þessu segir á bls. 28 í matsgerð að ljóst sé „að Milestone ehf. hafði takmarkaða greiðslufærni í lok árs 2007 og á fyrri hluta 2008 án aðstoðar Glitnis banka og dótturfélaga sinna“. Síðar á sömu blaðsíðu segir orðrétt: „Greiðslufærni félagsins var undir lok árs 2007 orðin takmörkuð og í lok febrúar var félagið orðið ógreiðslufært án fyrirgreiðslu Glitnis banka og með aðstoð dótturfélaga Milestone.“ Að áliti matsmanna markaði fall Glitnis banka hf. endapunkt í þessum efnum. Vísa matsmenn í niðurstöðum sínum til þess að 7. október 2008 hafi Fjármálaeftirlitið sett skilanefnd yfir Glitni banka hf. og telja matsmenn ljóst að eftir það „gat Glitnir banki ekki veitt Milestone ehf. þá fyrirgreiðslu sem nauðsynleg var til að tryggja greiðslufærni Milestone“. Í þessu samhengi er í matsgerð vísað til tölvupósts Jóhannesar Sigurðssonar, þáverandi aðstoðarforstjóra Milestone, 28. október 2008, þar sem fram kom að Milestone „muni ekki geta staðið að fullu í skilum með kröfur á gjalddaga“. Ekki verður séð að tölvupóstur þessi hafi verið lagður fram sem sjálfstætt dómskjal undir rekstri málsins. Sá skortur á framlagningu kemur þó ekki að sök því við skýrslugjöf undir aðalmeðferð málsins staðfesti Jóhannes Sigurðsson að við fall bankanna hafi hann metið það svo að Milestone ehf. gæti ekki staðið lengur í skilum. Þá hafi orðið verðfall á eignum og þar með hafi skuldir verið orðið meiri en eignir. Bætti Jóhannes því við að fram að þessum tíma hafi menn haldið í vonina um að úr rættist. Í skýrslum sínum hér fyrir dómi staðfestu matsmenn niðurstöður sínar, þ.á m. að eftir að skilanefnd var sett yfir Glitni banka 7. október 2008 hafi félagið ekki verið greiðslufært. Með hliðsjón af þessum niðurstöðum matsgerðar, sem stefnandi hefur ekki hnekkt með yfirmati, þykir héraðsdómi ógerlegt að staðhæfa að ógreiðslufærni Milestone ehf. skuli miðast við fyrra tímamark en þetta. Hefur í því sambandi verið til þess litið að ársreikningur félagsins fyrir rekstrarárið 2007 bar vott um sterka eiginfjárstöðu á þeim tíma. Eigið fé Milestone ehf. um áramót 2007-2008 er þar tilgreint sem 84.132.000.000 króna. Við það heildarmat sem héraðsdómur stendur hér frammi fyrir verður ekki fram hjá því litið að ársreikningur þessi var staðfestur án fyrirvara af óháðum endurskoðendum undir merkjum KPMG ehf. Þá ber stefna málsins með sér að stefnanda sé ljóst að stefndi hafi í reynd náð að fjármagna sig fram til 7. október 2008 „með yfirdráttarlánum og lánum frá tengdum aðilum“, eins og það er orðað í stefnuskjali. Að teknu tilliti til þessa og að virtum ofangreindum niðurstöðum dómkvaddra matsmanna þykir verða að hafna kröfum stefnanda um riftun þeirra ráðstafana sem gerðar voru fyrir áðurnefnt tímamark, þ.e. 7. október 2008. Skýrsla endurskoðunarfyrirtækisins Ernst & Young ehf., sem aflað var af hálfu stefnanda í aðdraganda þess að dómsmál þetta var höfðað, fær ekki haggað framangreindu mati dómsins. Óumdeilt er með aðilum, að stefndi hafi veitt Milestone ehf. 30.000.000 kr. lán 29. ágúst 2008, enda bera bókhaldsgögn félagsins þetta skýrlega með sér. Af hálfu stefnda hefur lánveiting þessi verið skýrð með þeim orðum að „hik“ hafi komið á fjármögnun félagsins hjá viðskiptabanka þess, Glitni banka hf. Því hafi stefndi boðist til að lána félaginu nefnda fjárhæð, sem „rekstrarlán“. Þetta hafi verið „nauðsynlegt til að halda eðlilegri starfsemi hjá Milestone [...]“. Lán þetta var endurgreitt 13. nóvember 2008, með nokkuð hærri fjárhæð, nánar tiltekið 34.200.000 kr., en undir rekstri málsins hefur stefndi lýst því yfir að svo virðist sem fjármálastjóri Milestone ehf. hafi ofgreitt til stefnanda og að það sé stefnandi reiðubúinn til að leiðrétta komist héraðsdómur að þeirri niðurstöðu að rifta beri greiðslunni. Við aðalmeðferð málsins var ítrekuð málflutningsyfirlýsing í þessa veru. Hér að framan hefur orðum verið að því vikið hvernig hrun hins íslenska bankakerfis í byrjun októbermánaðar 2008 varð til þess að Milestone ehf. varð í reynd endanlega ógjaldfært. Þegar málefni félagsins voru komin í slík óefni blasti við að nefnd greiðsla að fjárhæð 34.200.000 kr. til stefnda í nóvember 2008 var aðeins til þess fallin að skerða greiðslugetu félagsins enn frekar og hefði í för með sér að óhjákvæmilega stæðu þessir fjármunir ekki öðrum kröfuhöfum til reiðu. Í þessu samhengi verður ekki horft fram hjá nánum tengslum stefnda og Milestone ehf., en stefndi var þar bæði stjórnarformaður og stærsti hluthafi á þeim tíma sem hér um ræðir. Í ljósi þessarar stöðu sinnar mátti stefnda vera ljóst að félagið hafði enga burði til að standa undir umræddri greiðslu og að verið var að greiða skuld við stefnda fyrr en eðlilegt var. Að teknu tilliti til þessara aðstæðna verður á það fallist með stefnanda að uppfyllt séu skilyrði 2. mgr. 134. gr. laga nr. 21/1991 fyrir því að rifta ráðstöfun þessari. Í samræmi við kröfugerð stefnanda og með vísan til fyrirmæla 1. mgr. 142. gr. laga nr. 21/1991 verður stefnda gert að endurgreiða sömu fjárhæð, þ.e. sjálfan höfuðstólinn auk þeirra 4.200.000 króna sem stefndi tók við sem vaxtagreiðslum vegna tímabilsins 29. ágúst 2008 til 13. nóvember 2008, en stefndi hefur sjálfur fallist á að þar hafi verið um ofgreiðslu að ræða. Upphaf dráttarvaxta skal miðast við 20. ágúst 2010, en þá var mánuður liðinn frá því að stefnandi krafði stefnda um greiðslu kröfunnar. Að þessum úrslitum virtum verður stefnanda gert að greiða stefnda málskostnað, sem með hliðsjón af umfangi málsins þykir hæfilega ákveðinn 2.500.000 krónur. Arnar Þór Jónsson, settur héraðsdómari, kveður upp dóm þennan.Dómsorð:Hafnað er kröfu stefnanda, þrotabús Milestone ehf., þess efnis að rift verði með dómi greiðslu Milestone ehf. til stefnda, Karls Emils Wernerssonar, þann 24. september 2007 að fjárhæð 858.485.101 króna.Hafnað er kröfum stefnanda þess efnis að rift verði með dómi greiðslu Milestone ehf. til stefnda þann 24. september 2007 að fjárhæð 253.838.988 krónur.Rift er greiðslu Milestone ehf. til stefnda þann 13. nóvember 2008 að fjárhæð 34.200.000 krónur.Stefndi greiði stefnanda 34.200.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 20. ágúst 2010 til greiðsludags.Stefnandi greiði stefnda 2.500.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 184/1999
Lögmaður Uppgjör Siðareglur Dráttarvextir Skriflegur málflutningur
Á árinu 1988 fól F lögmanninum K að innheimta fyrir sig bætur vegna líkamstjóns, sem hún hafði orðið fyrir í umferðarslysi. Samdi K um bætur við vátryggingafélagið S og tók hann við bótunum með fyrirvara um frekari málsókn. Tók F við uppgjöri K á bótunum daginn eftir. K höfðaði síðan mál fyrir hönd F gegn S og vátryggingartaka til heimtu fjár sem dregið var af bótunum vegna skattfrelsis örorkubóta. Árið 1993 voru F dæmdar frekari bætur, sem K tók við fyrir hennar hönd. F kvað sér ekki hafa verið kunnugt um málsóknina fyrr en á árinu 1998 og hafi hún krafið K um greiðslu bótanna strax og dómsniðurstaðan hafi orðið henni ljós. Í kjölfarið greiddi K F dæmdar bætur auk vaxta, sem hann reiknaði í samræmi við vexti af innlánsreikningi í viðskiptabanka, sem bundinn er í fimm ár, að frádreginni málflutningsþóknun. Höfðaði F dómsmál á hendur K og krafðist dráttarvaxta af bótafénu. Fallist var á þá niðurstöðu héraðsdóms að F hefði verið kunnugt um málsókn sína gegn S. Talið var að ráðstafanir K til að gera F viðvart um að greiðsla samkvæmt dómnum biði hennar hefðu verið ófullnægjandi, en jafnframt var talið að það hefði hvílt á F að vitja greiðslunnar til K og væri því ekki heimild í lögum fyrir að dæma F dráttarvexti af fénu. Var niðurstaða héraðsdóms staðfest og K sýknaður af kröfum F um greiðslu dráttarvaxta af bótafénu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. maí 1999. Hún krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 710.915 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. júní 1998 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar, sem henni hefur verið veitt hér fyrir dómi. Stefndi hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi mun hafa orðið fyrir líkamstjóni í umferðarslysi á árinu 1988. Fól hún stefnda, sem er starfandi hæstaréttarlögmaður, að fá greiddar bætur úr ábyrgðartryggingu bifreiðar hjá Sjóvátryggingarfélagi Íslands hf. Samdi stefndi um bætur við vátryggingafélagið og veitti þeim viðtöku 8. maí 1989. Í kvittun fyrir bótunum gerði stefndi fyrirvara um fjárhæð, sem félagið taldi eiga að draga frá greiðslu til áfrýjanda vegna skattfrelsis örorkubóta, og áskildi henni þar rétt til að krefjast frekari bóta með málsókn. Áfrýjandi tók við uppgjöri úr hendi stefnda daginn eftir og fékk þá greiddar 1.385.924 krónur. Stefndi höfðaði mál fyrir áfrýjanda 1. júní 1989 gegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf. og vátryggingartaka og krafðist þar greiðslu á fjárhæð, sem dregin hafði verið frá bótum til hennar af fyrrgreindri ástæðu. Með dómi Hæstaréttar 1. apríl 1993 voru áfrýjanda dæmdar 400.000 krónur með nánar tilgreindum vöxtum, auk 200.000 króna í málskostnað. Í kjölfar dómsins tók stefndi við greiðslu frá Sjóvá-Almennum tryggingum hf. á 1.303.848 krónum. Áfrýjandi kveður sér hafa verið ókunnugt um málsóknina þar til á fyrri hluta árs 1998, þegar hún leitaði til vátryggingafélagsins til að kanna hvort hún ætti kost á frekari bótum vegna slyssins. Í kjölfarið krafði hún stefnda um greiðslu bótanna. Stefndi greiddi áfrýjanda 1.088.620 krónur 8. júní 1998. Samkvæmt uppgjöri stefnda er þar um að ræða bætur, vexti og málskostnað samkvæmt fyrrnefndum dómi Hæstaréttar að frádreginni þóknun stefnda fyrir flutning málsins ásamt virðisaukaskatti. Af mismuninum reiknaði síðan stefndi vexti, sem hann kveður vera í samræmi við vexti af bundnum innlánsreikningi í viðskiptabanka. Áfrýjandi tók við þeirri greiðslu sem innborgun, en höfðaði síðan mál þetta á hendur stefnda. Krafa hennar er sundurliðuð í hinum áfrýjaða dómi, en meginhluti kröfunnar á rætur að rekja til dráttarvaxta, sem áfrýjandi telur stefnda bera að greiða af bótafénu frá viðtöku þess, að frádregnum þeim vöxtum, sem stefndi stóð skil á. II. Fyrir Hæstarétt hefur verið lagður úrskurður úrskurðarnefndar lögmanna 4. október 1999 vegna kæru áfrýjanda til nefndarinnar vegna starfshátta stefnda og meðferðar hans á mótteknu bótafé. Komst nefndin að þeirri niðurstöðu að tilraunir stefnda til að koma skilaboðum til áfrýjanda um bótauppgjör í kjölfar fyrrnefnds dóms í máli hennar gegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf. hafi verið algjörlega ófullnægjandi og ekki í samræmi við þær skyldur, sem á honum hvíldu sem starfandi lögmanni. Var stefndi talinn hafa brotið með þessu gegn 1. mgr. 14. gr. siðareglna Lögmannafélags Íslands og var honum veitt áminning. III. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður fallist á þá niðurstöðu hans að áfrýjanda hafi verið kunnugt um fyrrnefnda málsókn gegn Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Ráðstafanir stefnda til að gera henni viðvart um að greiðsla samkvæmt dóminum biði hennar voru hins vegar alls ófullnægjandi. Þrátt fyrir þetta verður ekki litið framhjá því að eftir meginreglum fjármunaréttar hvíldi á áfrýjanda að vitja greiðslunnar til stefnda. Er hvorki í 9. gr. vaxtalaga né öðrum ákvæðum laga heimild til að dæma áfrýjanda dráttarvexti af fénu vegna tímabilsins, sem hún lét hjá líða að krefjast greiðslu þess. Samkvæmt þessu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Um gjafsóknarkostnað áfrýjanda fer samkvæmt því, sem í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Friðmeyjar Helgu Sveinsdóttur, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 100.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. febrúar 1999. I. Mál þetta var höfðað með stefnu birtri 9. september 1998 og dómtekið 2. þ.m. Stefnandi er Friðmey Helga Sveinsdóttir, kt. 050664-8139, Vesturvör 27, Kópavogi. Stefndi er Kristján Stefánsson, kt. 010345-3169, Frostaskjóli 81, Reykjavík. Stefnandi krefst þess, að stefndi verði dæmdur til greiðslu skuldar að fjárhæð 710.915 krónur, auk dráttarvaxta frá 8. júní 1998 til greiðsludags og málskostnaðar. Stefndi krefst þess aðallega, að hann verði sýknaður af kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmd til greiðslu málskostnaðar, en til vara, að kröfur stefnanda verði stórlega lækkaðar og að málskostnaður verði lagður á hana eða felldur niður. II. Á árinu 1988 fól stefnandi stefnda, sem starfrækir lögmannsskrifstofu hér í borg, að krefja Sjóvá-Almennar tryggingar hf. um skaðabætur vegna umferðarslyss. Stefndi samdi um bæturnar við tryggingarfélagið og veitti þeim viðtöku þann 8. maí 1989 með fyrirvara varðandi frádrátt vegna staðgreiðslu skatta, og var áskilinn réttur til innheimtu með málssókn. Daginn eftir tók stefnandi við uppgjöri og fékk greiddar 1.385.924 krónur frá stefnda. Upphafleg stefnukrafa málsins laut m.a. að því uppgjöri, þannig að stefndi hefði ekki staðið stefnanda skil á 400.000 krónum, sem hann hefði móttekið frá Sjóvá-Almennum tryggingum hf., en frá þeirri kröfu var fallið við aðalmeðferð málsins. Einn frádráttarliða uppgjörsins hljóðar um 50.000 krónur „vegna væntanlegs máls”. Stefnandi bar, að hún hefði „ekkert lesið af viti”; bar hún því við, að hún hefði hlotið skólamenntun sína í Bandaríkjunum og ekki flust til Íslands fyrr en 1987. Auk þess hefði stefndi sagt, að málið væri búið og að hún fengi ekki „meiri pening”. Því hefur stefndi borið á móti. Stefndi kveður ákveðið hafa verið í samráði við stefnanda að höfða mál til heimtu frekari bóta og er það tapaðist að áfrýja til Hæstaréttar, þar sem stefnanda voru dæmdar bætur þ. 1. apríl 1993 (mál nr. 141/1990), 400.000 krónur auk vaxta og 200.000 króna í málskostnað. Í stefnu segir, að á síðustu mánuðum hafi komið í ljós, að örorka stefnanda sé meiri en gert hefði verið ráð fyrir. Hún hafi því farið að kanna, hvort hún ætti hugsanlega rétt á frekari bótum og haft samband við Sjóvá-Almennar tryggingar hf. Þar hafi henni verið tjáð, að stefnandi hefði móttekið fyrir hennar hönd 1.303.848 krónur þann 6. apríl 1993, eftir að dómur hefði gengið í Hæstarétti í máli hennar gegn félaginu. –Er það í samræmi við framlagða skaðabótakvittun-. Segir um þetta í stefnu, að stefnandi hafi ekkert heyrt um það mál og ekki fengið skil á þeim bótum sem henni voru dæmdar. Stefnandi leitaði til lögmanns, sem reit stefnda innheimtubréf þ. 29. apríl 1998 og krafði hann um greiðslu samkvæmt Hæstaréttardóminum frá 1. apríl 1993, samtals 2.379.467 krónur, að meðtöldum innheimtukostnaði að upphæð 169.093 krónur. Á fundi með lögmanni stefnanda 15. maí 1998 lagði stefndi fram drög eða tillögu að uppgjöri, sem kvað á um greiðslu á 856.696 krónum til stefnanda. Reiknað var með sparisjóðsvöxtum frá apríl 1993 til maí 1998 að upphæð 35.348 krónur, þannig að samtals bæri stefnda að greiða stefnanda 856.696 krónur. Þessu var hafnað af hálfu stefnanda og sendi lögmaður hennar stefnda innheimtubréf, dags. 22. maí 1998, þar sem hann var krafinn um greiðslu á 2.142.756 krónum, að meðtöldum innheimtukostnaði. Þann 8. júní 1998 sendi stefndi lögmanni stefnanda 1.088.620 krónur, sem var veitt viðtaka upp í kröfuna, og var greiðslan samkvæmt einhliða uppgjöri stefnda, svohljóðandi: III. Til stuðnings kröfu sinni vísar stefnandi til almennra reglna kröfuréttarins, og eigi hún kröfu á stefnda vegna vangoldins vörslufjár, sem hann tók við og bar að standa stefnanda skil á þá þegar. Telur hún, að hún eigi rétt á dráttarvöxtum af hinni vangoldnu fjárhæð. Krafa stefnanda er þannig sundurliðuð: IV. Stefndi vísar til þess, að samkvæmt uppgjöri beri inneign stefnanda verðbætur og vexti miðað við bundna reikninga og á þann hátt hafi stefnandi notið hæstu ávöxtunar. Hún eigi því engar kröfur á hendur stefnda. Á þeim grundvelli er sýknukrafa sett fram. Til stuðnings varakröfu sinni vísar stefndi til þess, að hann hafi á sínum tíma gert tilraunir til að ná sambandi við stefnanda, en það hafi ekki tekist og stefnandi hafi ekki borið sig eftir að ná sambandi við stefnda, hugsanlega vegna þess að hún hafi óttast, að mál hennar fyrir Hæstarétti hafi tapast eins og í héraði, með þeim afleiðingum, að henni bæri að greiða honum málskostnað. Greiðsla vörslufjárins hafi hins vegar farið fram, þegar þess hafi verið óskað, með sanngjörnum vöxtum, þannig að stefnandi hafi verið skaðlaus af þeirri greiðslutöf, sem stefnda verði þó ekki kennt um. Stefnandi hafi farið með greiðslu samkvæmt uppgjöri stefnda sem innborgun og varið henni einhliða til greiðslu á dráttarvöxtum. Samkvæmt framangreindu telur stefndi hins vegar, að réttur hennar til dráttarvaxta hafi aldrei verið fyrir hendi, og þótt svo hefði verið, væru þeir að hluta til fyrndir. V. Megin ágreiningur aðila lýtur að vaxtaákvörðun, þ.e. stefnandi krefst dráttarvaxta í stað „vaxta og verðbóta af reikningi, sem er bundinn í 5 ár”, en útreikningur þeirrar fjárhæðar, sem þannig er fundin af hálfu stefnda, sætir ekki ágreiningi. Eins og fyrr greinir, hefur það uppgjör, sem stefnandi tók við úr hendi stefnda í maí 1989 og staðfesti með undirskrift sinni, að geyma liðinn „vegna væntanlegs máls 50.000 krónur”, þ.e. stefndi tók fyrir fram greiðslu upp í kostnað vegna máls, sem var síðan höfðað 1. júní 1989. Stefnanda mátti því vera ljós fyrirhuguð málssókn og verður að teljast útilokað, að áfrýjun málsins hafi verið ráðin án vitundar og vilja hennar. Stefndi bar, að eftir að hann tók við umræddri greiðslu frá Sjóvá-Almennum tryggingum hf. í apríl 1993, hefði hann hringt í heimilisfang, sem stefnandi hefði gefið upp í Hafnarfirði, og einnig átt símtal við eiginkonu ættingja stefnanda, en hún hefði sagt, að stefnandi væri stödd erlendis. Stefnandi hefur borið, að auðvelt hefði verið að ná til sín. Samkvæmt búsetuvottorði þjóðskrár Hagstofu Íslands var lögheimili stefnanda að Mjölnisholti 8, Reykjavík frá 10. febrúar 1993 til 28. júní s.á. og frá þeim degi að Vesturvör 27, Kópavogi. Frá 14. maí 1990 til 1. október 1991 hafði stefnandi aðsetur í Bretlandi, eftir því sem fram kemur í vottorðinu. Stefndi hefur ekki fært fram sönnur að því, að hann hafi reynt að koma greiðslunni í hendur stefnanda, en á hinn bóginn verður að leggja til grundvallar, að í því efni hafi hún einnig sýnt tómlæti. Niðurstaða málsins að þessu leyti er sú, að vextir þeir og verðbætur, sem stefndi reiknaði stefnanda í lokauppgjöri þeirra á milli, hafi verið sanngjörn og hæfileg og að stefnandi hafi ekki átt rétt á dráttarvöxtum. Krafa stefnanda að þessu leyti er því ekki tekin til greina. Í uppgjörsdrögum stefnda, sem hann lagði fram á fundi með lögmanni stefnanda 15. maí 1998, er með útreikningi sýnt fram á, að hann eigi rétt á málskostnaði samtals að upphæð 382.000 krónur og er virðisaukaskattur á þá fjárhæð 93.590 krónur. Hins vegar er ekki rökstudd sú hækkun, sem verður á málskostnaðinum samkvæmt lokauppgjöri, þ.e. í 390.000 krónur og samsvarandi hækkun á virðisaukaskatti, í 95.550 krónur. Dæma ber stefnda til að greiða stefnanda þann mismun, 9.960 krónur, sem hér um ræðir, ásamt vöxtum og verðbótum. Til grundvallar verður lagt, í samræmi við kröfugerð stefnanda, að útlagður kostnaður stefnda hafi numið 34.400 krónum, en dæma ber stefnda til að greiða stefnanda mismun þeirrar fjárhæðar og 50.000 króna, sem stefnandi hafði greitt honum fyrir fram, eða 15.600 krónur auk vaxta og verðbóta. Samtala framangreindra fjárhæða, 25.560 krónur með sömu hækkun og að öðru leyti er lögð til grundvallar í lokauppgjöri stefnda (270.322 x 25.560 : 818.298), nemur 34.004 krónum. Samkvæmt þessu ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 34.004 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. júní 1998 til greiðsludags og málskostnað, sem er ákveðinn 100.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, Kristján Stefánsson, greiði stefnanda, Friðmeyju Helgu Sveinsdóttur, 34.004 krónur, ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 8. júní 1998 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 100.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 450/2013
Hlutafélag Hlutafé Lögmaður Réttindasvipting Skilorð
L og B voru sakfelldir fyrir brot gegn lögum nr. 2/1995 um hlutafélög. L með því að hafa, sem stjórnarmaður í B ehf., brotið gegn ákvæðum laganna um greiðslu hlutafjár með því að greiða E hf. minna en nafnverð fyrir 50 milljarða nýrra hluta í félaginu, en B ehf. skyldi greiða fyrir hlutina með 1 milljarði hluta í K ehf., sem metnir höfðu verið á 1 milljarð króna. Var háttsemi L talin varða við 1. mgr. 16. gr., sbr. 2. tölulið 1. mgr. 153. gr. laga nr. 2/1995. B var sakfelldur fyrir brot gegn 1. tölulið 1. mgr. 153. gr. laga nr. 2/1995 með því að hafa sent villandi tilkynningu til fyrirtækjaskrár þar sem kom fram að hækkun á hlutafé E hf., að nafnverði 50 milljarðar króna, hefði að fullu verið greidd til félagsins. Var refsing L ákveðin fangelsi í 8 mánuði, en fullnustu 5 mánaða af henni var frestað skilorðsbundið í 2 ár. Var refsing B ákveðin fangelsi í 6 mánuði, en fullnustu 3 mánaða af henni var frestað skilorðsbundið í 2 ár. Þá var B sviptur réttindum til þess að vera héraðsdómslögmaður í 1 ár.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Benedikt Bogason, Eiríkur Tómasson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Þorgeir Örlygsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 20. júní 2013 af hálfu ákæruvaldsins. Hann krefst þess að ákærðu verði sakfelldir fyrir þá háttsemi sem þeim er gefin að sök í ákæru, refsing ákærða Lýðs Guðmundssonar verði þyngd og ákærða Bjarnfreði H. Ólafssyni gerð refsing auk þess sem hann verði sviptur réttindum til að vera héraðsdómslögmaður. Ákærði Lýður krefst aðallega sýknu, til vara að sér verði ekki gerð refsing en að því frágengnu að refsing verði skilorðsbundin. Ákærði Bjarnfreður krefst aðallega staðfestingar hins áfrýjaða dóms, til vara að sér verði ekki gerð refsing en að því frágengnu að ákveðin verði vægustu viðurlög sem lög frekast heimila. I 1 Í vottorði úr fyrirtækjaskrá, sem starfar eftir ákvæðum laga nr. 17/2003 um fyrirtækjaskrá og gegnir meðal annars hlutverki hlutafélagaskrár samkvæmt lögum nr. 2/1995 um hlutafélög, var tilgangur Exista hf. sagður „vera fjármálaþjónustufyrirtæki í gegnum hluti í öðrum félögum“, meðal annars á sviði vátryggingarstarfsemi, svo og á sviði fjármála-, lána- og fjárfestingastarfsemi, þar með talið eignaleigu, og á sviði öryggisþjónustu, enn fremur að hafa með höndum kaup og sölu verðbréfa og fasteigna, þjónustu við dótturfélög og annan skyldan rekstur. Ákærði Lýður var stjórnarformaður félagsins á þeim tíma er máli skiptir. Hinn 30. október 2008 var haldinn hluthafafundur í félaginu þar sem gerðar voru þrjár breytingar á samþykktum þess, meðal annars svofelld breyting á 2. mgr. 4. gr. þeirra: „Stjórn félagsins er heimilt að auka hlutafé þess um allt að 50.000.000.000 króna að nafnverði eða jafngildi þeirrar fjárhæðar í evrum, með áskrift allt að 50.000.000.000 nýrra hluta.“ Kom fram í ræðu ákærða Lýðs á fundinum að ekki væru uppi áform um að nýta heimild til hlutafjáraukningar eins og sakir stæðu, en stjórnin teldi mikilvægt að félagið hefði verulegt svigrúm til að styrkja eiginfjárgrunn sinn ef aðstæður kölluðu á slíkt og tækifæri gæfist. Tilkynning um niðurstöður hluthafafundarins var birt í kauphöll sama dag og hann var haldinn, jafnframt því sem fyrirtækjaskrá var tilkynnt um þær 4. nóvember 2008. Nýi Kaupþing banki hf. sendi 3. desember 2008 bréf til hollensks félags með heitinu Bakkabraedur Holding B.V., sem ákærði Lýður mun hafa verið í fyrirsvari fyrir. Var í bréfinu vísað til þess að félagið hafi 29. september 2006 sett að handveði til Kaupþings banka hf. 6.407.905.675 hluti í Exista hf. til tryggingar nánar tilgreindum skuldum, en nýi bankinn hafi tekið yfir þau kröfuréttindi ásamt tryggingunni fyrir þeim. Með því að gangverð hlutanna hafi lækkað svo að það næmi aðeins 73,6% af fjárhæð skuldanna væri kallað eftir því að félagið annað hvort greiddi þær niður eða setti frekari tryggingu fyrir þeim ekki síðar en 8. desember 2008 að viðlögðu því að bankinn gengi að handveðinu. Samkvæmt gögnum málsins var hlutafé í Exista hf. á þessum tíma samtals 14.174.767.632 krónur og náði handveðréttur Nýja Kaupþings banka hf. þannig til um 45,2% af hlutafénu. 2 Logos lögmannsþjónusta sf., sem ákærði Bjarnfreður er meðal eigenda að, stofnaði 12. nóvember 2008 þrjú einkahlutafélög sem fengu heitin ELL 194, ELL 195 og ELL 196 og var hlutafé í hverju þeirra 500.000 krónur. Ákærði Bjarnfreður sendi 1. desember 2008 tölvubréf til annars starfsmanns lögmannsstofunnar þar sem fram komu tilmæli um að breyta nafni eins þessara félaga í BBR ehf., en það myndi „kaupa stóran hlut í Bakkavör Group hf. á morgun eða næstu daga.“ Samkvæmt framlögum fundargerðum voru haldnir hluthafafundir í þessum félögum 3. desember 2008, þar sem heiti ELL 194 ehf. var breytt í Kvakk ehf., ELL 195 ehf. fékk nafnið BBR ehf. og ELL 196 ehf. varð Korkur vélaleiga ehf. Ákærði Lýður var kjörinn stjórnarmaður í öllum félögunum og A til vara, en einnig var samþykkt á hluthafafundunum að flytja heimilisfang félaganna að Ármúla 3 í Reykjavík, þar sem Exista hf. hafði starfstöð. Samhliða þessu gerði Logos lögmannsþjónusta sf. kaupsamninga um hluti í félögunum þremur. Í einum af þessum samningum keypti Korkur ehf., sem ákærði Lýður kom fram fyrir ásamt A, alla hluti í BBR ehf. af lögmannsstofunni, í öðrum keypti BBR ehf. alla hluti í Kvakki ehf. og í þeim þriðja keypti Korkur ehf. alla hluti í Korki vélaleigu ehf., en í öllum tilvikum var kaupverð hlutanna það sama og nafnverð. Samkvæmt fundargerð var haldinn annar hluthafafundur í Kvakki ehf. 3. desember 2008, þar sem ákærði Lýður var einn mættur. Þar kom fram að ákveðið hafi verið að hækka hlutafé í félaginu um 1.000.000.000 krónur með útgáfu nýrra hluta að nafnverði 1 króna hver, svo og að eini hluthafinn í félaginu, BBR ehf., hafi skráð sig fyrir öllum hinum nýju hlutum og að nýja hlutaféð væri „greitt samhliða áskrift.“ Korkur vélaleiga ehf. og BBR ehf. gerðu samning 4. desember 2008 um að fyrrnefnda félagið veitti því síðarnefnda lán að fjárhæð 1.000.000.000 krónur, sem átti að endurgreiða í einu lagi ásamt 15% ársvöxtum 4. desember 2011. Ákærði Lýður undirritaði samning þennan fyrir hönd beggja aðila. 3 Í gögnum málsins eru mörg tölvubréf sem gengu milli starfsmanna Exista hf. og Logos lögmannsþjónustu sf. á tímabilinu 2. til 4. desember 2008 og báru yfirskriftina: „Drög að samningi um kaup á hlutum í Kvakki ehf.“ Í orðsendingu 2. desember 2008 frá C héraðsdómslögmanni hjá Logos lögmannsþjónustu sf. til samstarfsmanna sinna D héraðsdómslögmanns og ákærða Bjarnfreðs, svo og tveggja lögfræðinga sem munu hafa starfað hjá Exista hf., E og F, sagði meðal annars: „Meðfylgjandi eru fyrstu drög að kaupsamningi um hluti í Kvakki ehf. Eins og við töluðum um þurfum við að skoða nánar fyrirvarann um að samningar náist við kröfuhafa um endurskipulagningu.“ Þessu svaraði E á eftirfarandi hátt að morgni 3. desember 2008: „Meðfylgjandi finnur þú drög að kaupsamningnum með fáeinum commentum frá okkur er varða framhaldið og breytingu á orðalagi.“ Í annarri orðsendingu hans síðar þann dag sagði: „Hvenær má eiga von á upplýsingum um yfirtökureglur, þ.e. verð og þess háttar? Það væri gott ef hægt væri að hraða því. ... Getið þið verið okkur innan handar vegna tilkynningar á Kauphöll vegna þessara viðskipta sem þarf væntanlega að setja inn í Kauphöll í fyrramálið áður en markaðir opna þar sem stjórnarfundur verður í kvöld þar sem samþykkt verður að kaupa félagið og LG og ÁG (félag) skráir sig fyrir allri fjárhæðinni.“ Laust fyrir hádegi 3. desember 2008 sendi G, sem átti sæti í stjórn Exista hf., út boð um stjórnarfund í félaginu klukkan 19 þann dag. Sendi ákærði Lýður í kjölfarið svofelldan tölvupóst til beggja forstjóra Exista hf. og F: „Mikilvægt er að senda eitthvað á eftir þessu sem fyrst þannig að menn haldi ekki að það séu að koma 50 milljarðar inn í félagið!!!!!“ Í tölvupósti skömmu síðar frá F til áðurnefndra starfsmanna Exista hf. og Logos lögmannsþjónustu sf. sagði meðal annars: „Logos – það þarf einnig að fara yfir yfirtökureglur þar sem [...] munu eignast 88% í félaginu. Þurfum asap álit á hvaða verði yfirtökuverð þeirra yrði.“ Þessu svaraði C svo þegar liðið var á dag: „D hefur verið bundinn á fundum í allan dag og hefur því ekki haft tækifæri til að skoða þessi mál. Það eru einhver hugsanleg vandkvæði varðandi lýsinguna, undanþágan er víst ekki mjög sterk. Veit að D mun skoða þetta nánar þegar hann kemur í hús. Varðandi gengi hlutanna þá er óheimilt að áskriftarverð hlutanna í Exista sé lægra en nafnvirði og því er ljóst að 0,02 gengur ekki. Bjarnfreður er held ég búinn að nefna þetta við ykkar fólk. Verið er að skoða möguleika á öðrum leiðum.“ Um fimmleytið síðdegis sendi F svohljóðandi tölvubréf: „Við þurfum e-n frá Logos á símafund með okkur asap ef niðurstaðan er að leiðin sem til umræðu var gengur ekki. Stjórnarfundur er eftir 2 klst.“ Þessu svaraði C um hæl: „Bjarnfreður verður í sambandi eftir örfáar mínútur.“ Laust fyrir klukkan sjö um kvöldið sendi H starfsmaður á fjármálasviði Exista hf. svofellt tölvubréf meðal annars til þeirra sömu og áður hefur verið getið: „Sæl, nýjustu fréttir frá Deloitte: 1. Þeir eru tilbúnir að samþykkja verðmat nýrra hluta (0,02 pr. hlut) 2. Þeir vilja að Logos staðfesti hækkunina, þ.e. 50 ma. hækkun greidd með 1 ma. 3. Jafnframt að tengt verði við tilkynningar sú atburðarrás sem fara mun fram í kjölfarið, þ.e.: - boðun hluthafafundar, þar sem hlutafé verður lækkað - öðrum hluthöfum gefinn kostur á því að taka þátt í hlutafjáraukningu“. C sendi síðan klukkan 19.44 þennan dag svofelldan tölvupóst til ákærða Bjarnfreðs: „Bara ad lata thig vita ad thad hefur ekki tidkast ad Logos stadfesti svona lagad og vid reynum ad fordast that. Thad er ad okkar mati edlilegt ad endurskodandi geri thetta i sama plaggi og serfraediskyrslu. En thu metur thad bara.“ Að kvöldi 3. desember 2008 sendi ákærði Bjarnfreður ákærða Lýði svofellt tölvubréf: „Þar sem lán Bakkabraedur Holding BV er frá Kaupþingi á Íslandi, þá velti ég fyrir mér hvort ekki sé hægt að setjast niður með þeim á morgun með eftirfarandi tillögu: Fyrir liggi vilyrði um nýtt hlutafé í Exista hf. frá nokkrum af æðstu stjórnendum félagsins, ef samkomulag næst um eftirfarandi aðkomu; - Boðað verði til hluthafafundar í Exista hf. nú þegar; - Ef Kaupþing ákveður að ganga að hlutum í eigu Bakkabraedur Holding BV, þá muni bankinn styðja tillögu stjórnar félagsins um lækkun hlutafjár til jöfnunar taps og hækkun hlutafjár með áskrift nýrra hluta - Með þessum hætti eru fjárfestar tilbúnir að koma inn með um 1 milljarð af nýju hlutafé, aðrir hluthafar hafa einnig tækifæri til að auka sinn hlut - Jafnframt verði félaginu breytt í einkahlutafélag (=engin stimpilgjöld, ekki prospectus eða yfirtöku issue) Ég á bágt með að sjá að bankinn hafi nokkur rök fyrir að standa þessu í vegi. Er í raun forsenda þess að félagið starfi áfram og að Kaupþing geti fengið eitthvað fyrir hluti sína í félaginu o.s.frv. Í ljósi þeirra vandkvæða sem eru á verðmati, skráningar- og yfirtökumálum í núverandi plani, þá velti ég því fyrir mér hvort það sé ekki þess virði að reyna þessa leið? Þú hringir endilega ef þú vilt ræða þetta núna. Á fund með Deloitte kl. 9 í fyrramálið.“ Þessu svaraði ákærði Lýður með svofelldum hætti laust eftir miðnætti: „Call me at inthe morning at 0800. This is not the way forward.“ Að morgni 4. desember 2008 sendi ákærði Bjarnfreður svohljóðandi tölvubréf meðal annars til áðurnefndra D og C: „Var á fundi með Deloitte. Þeir ætla að gefa út skýrslu um staðfestingu á hækkun hlutafjár. Hún er rúmt orðuð og tekur tillit til væntanlegs hluthafafundar sem mun lækka hlutafé aftur til jöfnunar á tapi. Það verður svo að koma í ljós hvort þetta fer í gegn hjá Hlutafélagaskrá. Deloitte verður tilbúið með frekari rökstuðning fyrir útreikningum. C, viltu útbúa tryggingarbréf frá BBR ehf. til Kvakks ehf. fyrir 49 millj kr., komi til þess að matið verði ekki samþykkt eða á það reyni. Ef það gerist og BBR getur ekki staðið við skuldbindinguna, þá verður hlutafjárhækkunin afturkræf skv. 77. gr. hlfl.“ 4 Samkvæmt framlagðri fundargerð var haldinn fundur 4. desember 2008 klukkan 12 í stjórn Exista hf. Ákærði Lýður stýrði upphafi fundar, en vék svo af honum. Í fundargerðinni segir meðal annars í þýðingu löggilts skjalaþýðanda: „Fundarstjóri bað stjórnarmenn að ræða og álykta um tillögu um aukningu hlutafjár í Exista um 50.000.000.000 í tengslum við kaup á 1.000.000.000 hlutum í Kvakki ehf. ... með það að markmiði að styrkja hlutafjárgrunn Exista. Seljandi Kvakks er BBR ehf. ... eigendur A og Lýður Guðmundsson, stjórnarmenn í Exista. Frá stofnun hefur Kvakkur ekki verið með neina starfsemi. Samtölur á efnahagsreikningi (ISK) eru: Heildareignir: Handbært fé 1.000.000.000 og hlutafé 1.000.000.000. ... Stjórnin telur sig ekki í aðstöðu til að sannreyna varfærni slíkrar hlutafjáraukningar sem lögð er til, en treystir á staðfestingu frá endurskoðendum félagsins, Deloitte hf. sem lögð var fram á fundinum og staðfestir að þetta sé fullnægjandi virði hlutanna. ... Eftir vandlega íhugun ályktaði stjórnin að það þjónaði hagsmunum félagsins best, miðað við aðstæður, að ganga til viðræðna við BBR ehf. ... í tengslum við kaup á 1.000.000.000 hlutum ... í Kvakkur ehf. ... og í kjölfar þess að auka hlutafé félagsins í ISK 50.000.000.000 með tilliti til hlutanna. Stjórnin ræddi að samkvæmt veittum upplýsingum, hefur engin starfsemi verið í Kvakki frá stofnun þess og félaginu er kunnugt um fjárhagslega stöðu Kvakks og önnur mál sem kunna að hafa áhrif á virði hlutanna. Þess vegna verður ekki gerð áreiðanleikakönnun á Kvakki. ... Í tengslum við möguleg kaup og greiðslu kaupverðs mun stjórnin samkvæmt 4. grein stofnsamþykkta félagsins auka nafnvirði hlutafjár félagsins um ISK 50.000.000.000 með áskrift nýrra hluta. Nýju hlutirnir tilheyra sama flokki og þeim fylgja sömu réttindi og öðrum hlutum í félaginu. Staðfesting frá endurskoðanda félagsins, Deloitte hf., sem staðfestir fullnægjandi virði hinna keyptu hluta var einnig lögð fyrir stjórnina. Samkvæmt 4. grein hafa hluthafar félagsins afsalað sér forkaupsrétti á nýju hlutunum. Ef viðræður leiða til kaupa á hlutunum skal seljandi skrifa sig fyrir öllum 50.000.000.000 hlutunum sem greiðslu fyrir hlutina í Kvakki. Áskriftin skal fara fram eigi síðar en 31. desember 2008 og greiðsla við áskrift. Nýju hlutirnir verða greiddir samtímis áskriftinni með afhendingu hlutanna til félagsins eins og lýst er í SPA með seljanda. Hlutafjáraukningin verður að því loknu og eigi síðar en 31. desember 2008 skráð í fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra og að því loknu í lögboðnar bækur félagsins og hjá Verðbréfaskráningu Íslands. Að því loknu verða hlutirnir framseldir seljanda. Áætlaður kostnaður við hlutafjáraukninguna er ISK 150.000 ásamt 0.5% stimpilgjaldi af nafnvirði nýju hlutanna. LOGOS lögmannastofu verður falið og heimilað að undirrita öll nauðsynleg skjöl í tengslum við opinbera skráningu og skrásetningu í tengslum við hlutafjáraukninguna og kaupin á hlutunum. ... Lýður Guðmundsson kom inn á fundinn og tók við fundarstjórn. Stjórnin ályktaði að boða hluthafa á hluthafafund eigi síðar en 31. desember 2008. Stjórnin ræddi drög að dagskrá fundarins þar sem væru eftirtalin atriði: (a) Lækkun á hlutafé félagsins um ISK 62.891.272.280 (b) Breyting á nafnvirði hluta félagsins í 1.283.495.353“. 5 Að morgni 8. desember 2008 sendi B endurskoðandi hjá Deloitte hf. svofellt tölvubréf til ákærða Bjarnfreðs, H og G: „Meðfylgjandi er sérfræðiskýrslan undirrituð“. Þennan dag var gerður samningur milli Exista hf. og BBR ehf. þar sem sagði að Exista hf. keypti „1.000.000.000 hluti“ í Kvakki ehf. og að „kaupverð hlutanna er 50.000.000.000 hlutir í Exista hf. ... hver að nafnvirði ISK 1.“ Skyldi kaupverðið greitt „að fullu við undirritun samnings“ og bæri BBR ehf. að afhenda Exista hf. hlutina í Kvakki ehf., en samningurinn teldist tilkynning til hlutaskrár um framsal hlutanna til Exista hf. „eins og fram kemur í stofnsamþykktum félagsins.“ Þá sagði að frá stofnun hafi engin starfsemi verið í Kvakki ehf. og væri kaupanda „kunnugt um fjárhagsstöðu félagsins og önnur mál sem hafa áhrif á virði hlutanna“. Undir samninginn rituðu framkvæmdastjórar Exista hf. fyrir hönd félagsins og ákærði Lýður fyrir hönd BBR ehf. Síðar sama dag var fyrirtækjaskrá afhent tilkynning, sem undirrituð var af ákærða Bjarnfreði, þar sem sagði: „Hér með er tilkynnt til Fyrirtækjaskrár að á stjórnarfundi í Exista hf. ... sem haldinn var þann 4. desember, var samþykkt að nýta heimild í 4. gr. samþykkta félagsins til að hækka hlutafé félagsins um kr. 50.000.000.000 að nafnvirði. Hinir nýju hlutir tilheyra sama flokki og eldri hlutir og hafa verið greiddir að fullu til félagsins, sbr. meðfylgjandi sérfræðiskýrslu og staðfestingu endurskoðanda. Eftir breytinguna er 1. mgr. 4. gr. samþykkta félagsins svohljóðandi: „Hlutafé félagsins er 64.174.767.632 krónur að nafnverði, sem skiptist í einnar krónu hluti. Fylgir eitt atkvæði hverri krónu í hlutafé á hluthafafundi. Hlutaféð er ekki flokkaskipt.“ ... Var LOGOS lögmannsþjónustu falið að annast tilkynningu til Fyrirtækjaskrár.“ Tilkynningunni fylgdu meðal annars skýrsla áðurnefnds B 8. desember 2008 og samþykktir Exista hf. Í skýrslu B vegna hlutafjárhækkunar í Exista hf. sagði: „Á stjórnarfundi félagsins Exista hf. ... 4. desember 2008, hefur verið ákveðið að hækka hlutafé félagsins í samræmi við heimild stjórnar í 2. mgr. 4. gr. samþykkta félagsins ásamt því að boða til hluthafafundar þar sem lögð er til lækkun hlutafjár félagsins. Boðað er til hluthafafundarins í ljósi alvarlegrar stöðu félagsins eins og nánar er lýst hér að neðan. Skýrsla þessi er gerð í þeim tilgangi að leggja mat á þau endanlegu verðmæti sem eftir verða hjá félaginu við hlutafjárhækkun og að hlutafjárlækkun lokinni. Ákveðið hefur verið að hlutafé félagsins hækki að nafnverði um kr. 50.000.000.000 og með því verði heildarhlutafé félagsins kr. 64.174.767.632. Tillaga stjórnar gerir ráð fyrir að hlutafé félagsins verði þvínæst lækkað á hluthafafundi félagsins fyrir lok árs 2008 um kr. 62.891.272.279 til jöfnunar taps þannig að alls heildarhlutafé félagsins að því loknu verði kr. 1.283.495.353 sem skiptist þannig að kr. 1.000.000.000 verður nýtt hlutafé skv. framangreindri hækkun. Með þessu munu eigendur hins nýja hlutafjár eiga 77,9% eignarhlut í félaginu og eigendur eldra hlutafjár 22,1%. Óskað hefur verið eftir því að Deloitte leggi mat á þau verðmæti sem greidd eru vegna alls 77,9% hlutar í Exista hf. Við mat okkar höfum við tekið mið af 37. gr. og 5.-8. gr. laga nr. 2/1995, um hlutafélög. Einnig höfum við haft hliðsjón af lögum um ársreikninga og ákvæðum alþjóðlegra reikningsskilastaðla.“ Að því er varðaði einstaka matsþætti sagði undir liðnum „Lýsing á hverri greiðslu eða því sem tekið er við“ að sem endurgjald fyrir 77,9% hlut í Exista hf. legði BBR ehf. til allt hlutafé í Kvakki ehf., alls að nafnvirði 1.000.000.000 krónur. Undir liðnum „Upplýsingar um aðferðina sem notuð er við matið“ sagði að byggt væri á staðfestingu á eign Kvakks ehf. í reiðufé samkvæmt staðfestri hlutafjárhækkun þess félags. Þá hefði komið fram á hluthafafundi Exista hf. 30. október 2008 að fjárhagsleg staða félagsins væri verulega erfið og óvissa um hana. Við mat á virði félagsins þennan dag staðfestu gögn að eigið fé væri „verulega neikvætt“ en ekki lægi fyrir hvort þörf væri á niðurfærslu bókfærðrar viðskiptavildar. Undir liðunum „Tilgreining á endurgjaldi fyrir þær eignir og réttindi sem tekið er við“ og „Yfirlýsing um hið tiltekna verðmæti svari a.m.k. til umsamins endurgjalds“ sagði að 100% hlutur í Kvakki ehf. svaraði að minnsta kosti til 77,9% hlutar í Exista hf. Hækkun hlutafjár í Exista hf. var skráð án athugasemda hjá fyrirtækjaskrá 8. desember 2008 og var sama dag birt tilkynning um viðskiptin í kauphöll. 6 Af gögnum málsins verður ráðið að Lýsing hf., sem var í eigu Exista hf., hafi 8. desember 2008 veitt Korki vélaleigu ehf. lán að fjárhæð 1.000.000.000 krónur með því skilyrði að hún yrði varðveitt á geymslureikningi hjá Logos lögmannsþjónustu sf. og ekki ráðstafað af honum nema með samþykki Lýsingar hf. Korkur vélaleiga ehf. lánaði sama dag BBR ehf. 1.000.000.000 krónur sem það félag virðist svo hafa notað sem greiðslu fyrir nýja hluti í Kvakki ehf. Eftir sem áður virðist þessi fjárhæð hafa staðið óhreyfð á fyrrnefndum geymslureikningi. 7 Nýi Kaupþing banki hf. sendi símskeyti 8. desember 2008 til ákærða Lýðs og framkvæmdastjóra Exista hf. þar sem vísað var til tilkynningar um að stjórn félagsins hafi samþykkt 4. sama mánaðar að „hefja viðræður við einkahlutafélag í eigu A og Lýðs Guðmundssonar um kaup Exista á öllu hlutafé í Kvakki ehf. og í framhaldi af því að nýta heimild hlutahafafundar Exista frá 30. október sl. um að auka hlutafé í félaginu um 50 milljarðar hluta til greiðslu fyrir hluti í Kvakki ehf.“ Þess var krafist að boðað yrði til fundar hluthafa í Exista hf. til að gefa þeim kost á að taka afstöðu til þessarar ráðstöfunar, svo og að stjórn félagsins gengi ekki frá þessu máli eða gerði löggerninga í tengslum við það án þess að hlutahafafundur hefði verið haldinn. Ekki verður séð að þessu erindi hafi verið svarað. Bankinn mun síðan hafa leyst til sín 12. desember 2008 fyrrnefnd hlutabréf í Exista hf. að nafnverði 6.407.905.675 krónur, sem hann naut handveðréttar í, fyrir 5 aura á hlut. BBR ehf. gerði 11. apríl 2009 öðrum hluthöfum í Exista hf. yfirtökutilboð með vísan til ákvæða X. og XI. kafla laga nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti. Átti tilboðið að standa til 8. maí 2009 og hljóðaði það á tvo aura á hlut, en Fjármálaeftirlitið hafði samþykkt það 6. apríl sama ár. Meðal þeirra sem tóku boðinu var Nýi Kaupþing banki hf. sem virðist eftir gögnum málsins hafa fengið greiddar 134.683.376 krónur fyrir áðurnefnda hluti sína. 8 Fyrirtækjaskrá ritaði bréf 2. júní 2009 til ákærða Bjarnfreðs og B þar sem borin var fram fyrirspurn með vísan til 16. gr. laga nr. 2/1995 um hvort greiðsla hlutafjár í Exista hf. við aukningu þess í desember 2008 hafi numið tveimur aurum fyrir hverja krónu að nafnverði og í hverju verðmæti hluta í Kvakki ehf. hafi legið. Þessu svaraði B með bréfi 5. júní 2009 þar sem kom fram að Deloitte hf. hafi ekkert komið að tilkynningu um hækkun hlutafjár í Exista hf. eða staðfest hana, auk þess sem gerð var athugasemd við að fyrrnefnd skýrsla hans 8. desember 2008 hafi verið sérfræðiskýrsla í skilningi laga nr. 2/1995. Svar ákærða Bjarnfreðs 11. júní 2009 var á þann veg að Logos lögmannsþjónustu sf. hafi einfaldlega verið falið að senda til fyrirtækjaskrár tilkynningu um ákvörðun stjórnar Exista hf. um hækkun hlutafjár og fyrirliggjandi skýrslu endurskoðanda félagsins um þá hækkun. Það hafi verið gert með hefðbundnum hætt, en lögmannsstofan hafi ekki verið beðin um mat á hinu framlagða hlutafé. Með samhljóða bréfum 12. júní 2009 til ákærða Bjarnfreðs, B, Exista hf. og BBR ehf. gerði fyrirtækjaskrá athugasemd um að henni hafi ekki verið tilkynnt um að hlutafé í Kvakki ehf. hafi verið aukið um 1.000.000.000 krónur. Af þessum sökum hafi tilkynningin 8. desember 2008 um hækkun hlutafjár í Exista hf. um 50.000.000.000 krónur verið tekin til athugunar, enda þætti verulegur vafi um raunverulegt verðmæti hækkunarinnar. Af þessum sökum teldi fyrirtækjaskrá að fella þyrfti úrskurð um hvort nauðsynlegt væri að bakfæra tilkynninguna og lækka skráð hlutafé í Exista hf. Viðtakendum bréfsins var gefinn kostur á að færa fram athugasemdir og gögn af þessu tilefni. Þessu svöruðu B og ákærði Bjarnfreður 16. og 18. júní 2009 með vísun til fyrri bréfa, auk þess sem sá síðarnefndi lét fylgja svarbréfi sínu afrit af fundargerð hluthafafundar um hækkun hlutafjár í Kvakki ehf. og nefndi að svo virtist sem tilkynning um hækkunina hefði misfarist. Með bréfi Exista hf. 18. júní 2009 sagði að réttilega hefði verið staðið að málum og fyrirtækjaskrá ekki gert athugasemdir þegar í stað samkvæmt 150. gr. laga nr. 2/1995. Í bréfi sem lögmaður ritaði af hálfu Exista hf. til fyrirtækjaskrár 25. júní 2009 var því lýst yfir með vísun til bréfs hennar 12. sama mánaðar „að tilkynning frá 8. desember 2008 er hér með afturkölluð en jafnframt tekið fram að sú ráðagerð sem fram kemur í skýrslu B, lögg. endurskoðanda sem fylgdi tilkynningunni og varðar lækkun hlutafjár mun koma til framkvæmda við fyrsta tækifæri og er nú þegar fyrirhugað að kalla saman hluthafafund. Tekið skal fram að bréf þetta hefur ekki verið borið undir stjórn félagsins en stærstu hluthöfum er kunnugt um aðal efnisatriði þess.“ Hinn 29. júní 2009 sendi fyrirtækjaskrá frá sér úrskurð um að „bakfæra“ tilkynninguna 8. desember 2008 um hækkun hlutafjár í Exista hf. Korkur vélaleiga ehf. og Lýsing hf. gerðu samning 23. júlí 2009 um endurgreiðslu á fyrrnefndu láni að fjárhæð 1.000.000.000 krónur. Sú fjárhæð virðist þá enn hafa staðið óhreyfð á vörslureikningi hjá Logos lögmannsþjónustu sf. Fyrirtækjaskrá sendi bréf um málefnið til sérstaks saksóknara 22. september 2009 „til þóknanlegrar meðferðar“ og þremur dögum síðar bar Nýi Kaupþing banki hf. upp við sérstakan saksóknara kæru vegna þessa máls. Ákæra í málinu var gefin út 19. september 2012. II Helstu atriði í skýrslugjöf ákærða og vitna eru rakin í hinum áfrýjaða dómi að öðru leyti en því að framburður I, annars forstjóra Exista hf., var á annan veg fyrir dómi en við rannsókn málsins um hvort hann eða ákærði Lýður hafi átt hugmyndina að því hvernig staðið yrði að aukningu hlutafjár í félaginu í desember 2008. Gaf hann þá skýringu á misvísandi framburði sínum að þegar hann veitti um þetta svar á rannsóknarstigi hafi hann fengið margar spurningar í einu og því misskilið þær, en hann myndi þetta mjög skýrt. Þá bar J endurskoðandi og framkvæmdastjóri Deloitte hf. að hann hafi heyrt hvað áðurnefndur B sagði í samtali við ákærða Lýð að kvöldi 3. desember 2008, en eins og greinir í héraðsdómi kom fram hjá B að hann hafi látið ákærða Lýð vita að hann gæti ekki staðfest í skýrslu annað en að virði Kvakks ehf. væri 1.000.000.000 krónur en virði Exista hf. ekkert. III 1 Í lögum nr. 2/1995 eru fyrirmæli um hækkun hlutafjár og greiðslu þess. Í 1. mgr. 33. gr. laganna segir að hluthafafundur einn geti ákveðið hækkun hlutafjár, hvort heldur er með áskrift nýrra hluta eða útgáfu jöfnunarhluta. Frá þessari meginreglu er gerð sú undantekning í 1. mgr. 41. gr. að með ákvæðum í samþykktum félags megi heimila stjórn þess að hækka hlutaféð með áskrift nýrra hluta. Í 1. mgr. 16. gr. laganna er kveðið á um að greiðsla hlutar megi ekki nema minna en nafnverði hans. Þar sem lögin hafa ekki að geyma neina undantekningu frá þeirri reglu er með þessu ákvæði lagt fortakslaust bann við því að greiðsla fyrir hvern hlut nemi lægri fjárhæð en nafnverði hans. Tekur ákvæðið samkvæmt orðum sínum jafnt til þess sem greiðsluna innir af hendi og félagsins sem við henni tekur. Í 153. gr. laganna, þar sem meðal annars er mælt fyrir um að það varði sektum eða fangelsi allt að tveimur árum að brjóta vísvitandi ákvæði laganna um greiðslu hlutafjár, sbr. 2. tölulið greinarinnar, eru ekki taldir upp þeir sem bakað geta sér slíka refsiábyrgð, öndvert við ákvæði 152. gr. Þar er kveðið á um að gera megi stofnendum, stjórnendum og öðrum þeim, sem þar eru taldir og gegna tilteknum trúnaðarstörfum fyrir hlutafélag, févíti til að knýja þá til að inna skylduverk af hendi. Af því sem að framan er rakið og orðalagi 153. gr. verður sú ályktun dregin að áskrifendur að hlutum í hlutafélagi og viðsemjendur félagsins geti eftir atvikum unnið sér til refsingar samkvæmt ákvæðinu. Eins og að framan er rakið var haldinn hluthafafundur í Exista hf. 30. október 2008 þar sem tekin var upp í samþykktir félagsins heimild til handa stjórn þess að auka hlutafé félagsins með áskrift um allt að 50.000.000.000 krónur að nafnverði. Á hinn bóginn tók stjórnin þá ákvörðun á fundi sínum 4. desember 2008 að hækkun hlutafjárins skyldi felast í því að Exista hf. tæki við 1.000.000.000 hlutum í Kvakki ehf. sem greiðslu fyrir 50.000.000.000 hluti í félaginu. Verðmæti hlutanna í Kvakki ehf. og þar með greiðslan fyrir hið aukna hlutafé var sögð vera 1.000.000.000 krónur eða 1/50 af nafnverði þess. Ákvörðun stjórnarinnar var því hvorki í samræmi við samþykkt hluthafafundarins né hið fortakslausa ákvæði 1. mgr. 16. gr. laga nr. 2/1995 um að greiðsla hlutar megi ekki nema minna en nafnverði hans. Er að framan og einnig að nokkru í hinum áfrýjaða dómi lýst þeim tilfæringum, sem áttu sér stað í tengslum við þessa ákvörðun, þar á meðal þætti ákærða Lýðs í fjármögnun kaupa á hlutunum í Kvakki ehf. með láni sem upphaflega kom frá Lýsingu hf. Með áðurgreindum samningi 8. desember 2008, sem gerður var að tilhlutan ákærða Lýðs eins og rakið hefur verið og undirritaður af honum fyrir hönd BBR ehf., var það félag í raun sem áskrifandi að aukningarhlutunum í Exista hf. að leggja því síðarnefnda til umrædda hluti í Kvakki ehf. sem greiðslu fyrir hlutina. Af gögnum málsins verður ráðið að þetta hafi ákærði Lýður, sem var stjórnarformaður í Exista hf., gert í því skyni að tryggja sér og A áframhaldandi yfirráð yfir félaginu sem og mun hafa tekist. Samkvæmt því sem að framan greinir hefur ákærði Lýður gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í I. kafla ákærunnar. Með henni braut hann vísvitandi gegn 1. mgr. 16. gr. laga nr. 2/1995 sem lýst er refsivert í 2. tölulið 153. gr. laganna. 2 Samkvæmt 1. tölulið 153. gr. laga nr. 2/1995 varðar það meðal annars sektum eða fangelsi allt að tveimur árum að skýra vísvitandi rangt eða villandi frá högum hlutafélags eða öðru er það varðar í tilkynningum til hlutafélagaskrár. Í 1. mgr. 6. gr. laganna kemur fram að eigi hlutafélag að taka við verðmætum í öðru en reiðufé til greiðslu hlutafjár samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 5. gr. frá stofnendum eða öðrum skuli sérfræðiskýrsla fylgja stofnsamningi og eru talin upp í fjórum liðum þau atriði sem hún skuli geyma. Í fyrsta lagi lýsingu á hverri greiðslu eða því sem tekið er við, í öðru lagi upplýsingar um aðferðina sem notuð er við mat á verðmætinu, í þriðja lagi tilgreiningu á endurgjaldi fyrir það sem tekið er við og í fjórða lagi yfirlýsingu um að hið tiltekna verðmæti svari að minnsta kosti til hins umsamda endurgjalds, þar á meðal nafnverðs þeirra hluta sem gefa skal út að viðbættu hugsanlegu álagi vegna yfirverðs. Samkvæmt 1. mgr. 37. gr. laganna, sem fjallar um hækkun hlutafjár, skulu ákvæði 5. gr. og 6. gr. þeirra gilda eftir því sem við á ef hina nýju hluti má greiða á annan hátt en með reiðufé. Í tilkynningu ákærða Bjarnfreðs 8. desember 2008 til fyrirtækjaskrár um hækkun á hlutafé í Exista hf. sagði að á stjórnarfundi í félaginu hefði verið samþykkt að nýta heimild í samþykktum þess til að hækka hlutaféð um 50.000.000.000 krónur að nafnverði. Jafnframt var tekið fram að hinir nýju hlutir hefðu verið greiddir að fullu og vísað í því sambandi til meðfylgjandi sérfræðiskýrslu og staðfestingar endurskoðanda. Sú skýrsla, sem fylgdi með tilkynningunni og undirrituð var af B, bar heitið „Skýrsla endurskoðanda vegna hlutafjárhækkunar Exista hf.“ Skýrslan var þannig upp byggð að á eftir inngangi fylgdu fjórir kaflar með sömu heitum og fram koma í 1. mgr. 6. gr. laga nr. 2/1995. Í innganginum var eins og áður greinir tekið fram að ákveðið hefði verið á stjórnarfundi Exista hf. 4. desember 2008 að hækka hlutafé félagsins að nafnverði um 50.000.000.000 krónur og með því yrði heildarhlutafé þess 64.174.767.632 krónur. Síðar sagði að tillaga stjórnar gerði ráð fyrir að hlutaféð yrði því næst lækkað með nánar tilgreindum hætti. Þá hefði við mat á þeim verðmætum sem greidd hefðu verið vegna hlutafjárhækkunarinnar verið tekið mið af 37. gr. og 5. til 8. gr. laganna. Þótt því væri lýst yfir í skýrslunni að BBR ehf. legði til allt hlutafé í Kvakki ehf., alls að nafnverði 1.000.000.000 krónur, sem endurgjald fyrir 77,9% hlut í Exista hf. kom þar hvergi fram berum orðum að umrædd hækkun á hlutafé í síðastnefnda félaginu hefði numið að raunvirði 1.000.000.000 krónum. Samkvæmt 3. mgr. 1. gr. laga nr. 77/1998 um lögmenn eru þeir opinberir sýslunarmenn og bera skyldur samkvæmt því. Í 18. gr. þeirra laga er mælt svo fyrir að lögmönnum beri í hvívetna að rækja af alúð þau störf sem þeim er trúað fyrir og neyta allra lögmætra úrræða til að gæta lögvarinna hagsmuna umbjóðenda sinna. Af þessum ákvæðum verður ráðið að lögmanni er ekki skylt að hlíta fyrirmælum umbjóðanda síns um að tilkynna til stjórnvalds ákvörðun sem umbjóðandinn hefur tekið en brýtur bersýnilega í bága við lög eins og um hafi verið að ræða lögmæta ákvörðun. Í 1. mgr. 7. gr. laga nr. 2/1995 kemur fram að sérfræðiskýrsla samkvæmt 6. gr. laganna skuli unnin af einum eða fleiri óháðum, sérfróðum mönnum, annað hvort löggiltum endurskoðendum eða lögmönnum ellegar öðrum sérfróðum mönnum sem dómkvaddir eru til þess starfa. Sökum þess að kveðið er á um að lögmenn séu hæfir til þess að staðfesta í slíkri skýrslu hvert sé verðmæti greiðslu fyrir hlut, sem fólgin er í öðru en reiðufé, við hækkun hlutafjár í hlutafélagi, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 5. gr. og 1. mgr. 6. gr., sbr. 1. mgr. 37. gr. laga nr. 2/1995, mátti sá sem tók við tilkynningu ákærða Bjarnfreðs líta svo á, eins og hún var úr garði gerð, að hún staðfesti að greiddar hefðu verið 50.000.000.000 krónur fyrir hluti að því nafnverði í Exista hf. í samræmi við 1. mgr. 16. gr. laganna. Fram er komið að ákærði Bjarnfreður þekkti efni skýrslunnar og aðdraganda að gerð hennar, en hann hafði meðal annars í tölvubréfi 4. desember 2008 til ákærða Lýðs látið í ljósi efasemdir um að efni tilkynningarinnar væri í samræmi við lög nr. 2/1995. Þá kom fram hjá ákærða Bjarnfreði við skýrslugjöf fyrir dómi að hann hefði haft efasemdir um að fyrirtækjaskrá myndi fallast á réttmæti tilkynningarinnar því um væri að ræða „rúma túlkun á 16. greininni.“ Eigi að síður ritaði hann sem lögmaður undir hina lögboðnu tilkynningu þar sem tekið var fram eins og áður greinir að hlutafé félagsins hafi verið hækkað að nafnverði um 50.000.000.000 krónur og hefðu hlutirnir verið greiddir að fullu. Með því að vísa í því sambandi til sérfræðiskýrslu og staðfestingar endurskoðanda var gefið til kynna að greiðsla hlutafjárins hafi verið í samræmi við lagafyrirmæli, þar á meðal 1. mgr. 16. gr. laga nr. 2/1995, og því hafi í raun verið greiddar 50.000.000.000 krónur fyrir hlutina. Samkvæmt framansögðu skýrði ákærði Bjarnfreður með tilkynningunni til fyrirtækjaskrár á villandi hátt frá því sem fólst í greiðslunni fyrir hina nýju hluti í Exista hf. og nam aðeins 1/50 af því sem lögboðið var. Verður hann því sakfelldur fyrir brot á 1. tölulið 153. gr. laga nr. 2/1995 eins og honum er gefið að sök í II. kafla ákæru. Um II. kafla ákæru að því er ákærða Lýð varðar taldi héraðsdómur ekki unnt að vefengja staðhæfingar hans fyrir dómi, meðal annars með vísan til framburðar ákærða Bjarnfreðs um að gerð hinnar röngu tilkynningar hafi ekki verið að undirlagi ákærða Lýðs. Þótt dómurinn hafi ekki tekið sérstaka afstöðu til áðurnefnds framburðar endurskoðenda hjá Deloitte hf. er með tilliti til annarra gagna málsins og röksemda héraðsdóms, sem reistar eru á munnlegum framburði, ekki nægileg ástæða til að vísa málinu heim í hérað til nýrrar meðferðar hvað þennan þátt þess varðar. Því verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um sýknu ákærða Lýðs af sakargiftum samkvæmt II. kafla ákæru. 3 Ákærði Lýður hefur ekki áður unnið sér til refsingar sem áhrif hefur á ákvörðun refsingar hans nú og ákærði Bjarnfreður hefur ekki áður sætt refsingu. Þegar litið er til atvika málsins eins og þeim er lýst hér að framan, en einkum þess að brot ákærðu beggja varða verulegar fjárhæðir og voru til þess fallin að hindra eða fresta hvers kyns réttmætum aðgerðum skuldheimtumanna Exista hf., hafa ákærðu báðir unnið sér til fangelsisrefsingar. Skal ákærði Lýður sæta fangelsi í átta mánuði, en ákærði Bjarnfreður í sex mánuði. Þær refsingar verða að hluta bundnar skilorði eins og í dómsorði greinir. Samkvæmt því sem að framan greinir og með vísan til 2. mgr. 68. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 verður ákærði Bjarnfreður sviptur réttindum til að gegna starfi héraðsdómslögmanns í eitt ár. Með hliðsjón af því hversu umfangsmikil rannsókn sérstaks saksóknara var umfram það sem þörf var á verður staðfest niðurstaða héraðsdóms um greiðslu ákærða Lýðs á sakarkostnaði jafnframt því sem ákærði Bjarnfreður verður látinn greiða helming málsvarnarlauna verjanda síns eins og þau voru ákveðin í héraði. Samkvæmt yfirliti saksóknara leiddi ekki annan sakarkostnað af málinu í héraði. Ákærðu verða einnig dæmdir til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjenda sinna, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti, allt eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði Lýður Guðmundsson sæti fangelsi í átta mánuði, en frestað er fullnustu fimm mánaða af þeirri refsingu og fellur niður sá hluti hennar að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði Bjarnfreður H. Ólafsson sæti fangelsi í sex mánuði, en frestað er fullnustu þriggja mánaða af þeirri refsingu og fellur niður sá hluti hennar að liðnum tveimur árum frá uppkvaðningu dóms þessa, haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði Bjarnfreður er sviptur réttindum til að vera héraðsdómslögmaður í eitt ár frá uppsögu þessa dóms. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað hvað ákærða Lýð varðar er óraskað. Ákærði Bjarnfreður greiði helming málsvarnarlauna skipaðs verjanda síns, Þorsteins Einarssonar hæstaréttarlögmanns, eins og þau voru ákveðin í héraði. Ákærði Lýður greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Gests Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 1.004.000 krónur. Ákærði Bjarnfreður greiði málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, 1.004.000 krónur. Ákærðu greiði óskipt annan áfrýjunarkostnað, samtals 141.904 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. maí 2013. I Málið, sem dómtekið var 8. maí síðastliðinn, var höfðað með ákæru sérstaks saksóknara, útgefinni 19. september 2012 á hendur „Lýði Guðmundssyni, kt. [...], með lögheimili í [...] og Bjarnfreði H. Ólafssyni, kt. [...], [...], [...], fyrir eftirtalin brot gegn lögum um hlutafélög: I. Á hendur ákærða Lýði fyrir að hafa hinn 8. desember 2008, sem stjórnarmaður einkahlutafélagsins BBR, kt. [...], brotið vísvitandi gegn ákvæðum laganna um greiðslu hlutafjár með því að greiða hlutafélaginu Exista, kt. [...], minna en nafnverð fyrir 50 milljarða nýrra hluta í Exista hf., að nafnverði 50 milljarða króna, sem BBR ehf. keypti sama dag og greiddi fyrir með 1 milljarði hluta í einkahlutafélaginu Kvakki, kt. [...], sem metnir voru á 1 milljarð króna, en á sama tíma var ákærði Lýður starfandi stjórnarformaður Exista hf. BBR ehf., sem þannig eignaðist 50 milljarða hluta í Exista hf., var í eigu einkahlutafélagsins Korks, kt. [...]. Ákærði Lýður var stjórnarmaður Korks ehf. auk þess sem hann var eigandi félagsins ásamt [...], A. Telst ofangreind háttsemi ákærða varða við 1. mgr. 16. gr., sbr. 2. tl. 1. mgr. 153. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995, með síðari breytingum. II. Á hendur ákærðu Lýði og Bjarnfreði fyrir að skýra vísvitandi rangt og villandi frá hækkun á hlutafé Exista hf. með því að ákærði Bjarnfreður sendi hinn 8. desember 2008, að undirlagi ákærða Lýðs, tilkynningu til hlutafélagaskrár (fyrirtækjaskrár ríkisskattstjóra), Laugavegi 166, Reykjavík, þar sem ranglega kom fram að hækkun á hlutafé Exista hf., að nafnverði 50 milljarða króna, hefði að fullu verið greidd til félagsins þótt einungis hefði verið greitt fyrir hlutaféð með 1 milljarði hluta í Kvakki ehf. að verðmæti 1 milljarðs króna, eins og í I. tölulið greinir. Telst ofangreind háttsemi ákærðu varða við 1. tl. 1. mgr. 153. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995 með síðari breytingum. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Að auki er þess krafist að ákærði Bjarnfreður verði, með vísan til 2. mgr. 68. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 6. gr. laga nr. 31/1961, sviptur réttindum til að vera héraðsdómslögmaður.“ Ákærðu neita sök og krefjast sýknu. Þess er krafist að málsvarnarlaun verði greidd úr ríkissjóði, en annan kostnað leiddi ekki af rekstri málsins. II Málavextir eru þeir að á hluthafafundi í Exista hf. 30. október 2008 var ákveðið að heimila stjórn félagsins að hækka hlutafé þess um allt að 50.000.000.000 króna. Á fundi stjórnar félagsins 4. desember sama ár kom fram að nauðsynlegt væri að afla nýs hlutafjár til að geta greitt vexti af sambankaláni er væri á gjalddaga 5. sama mánaðar. Síðan segir í fundargerðinni: „Þar sem félagið býr ekki við þann munað að hafa tiltækan tíma til að finna lausnir, hafa Lýður Guðmundsson og A boðist til að leggja þetta fé fram persónulega gegnum eignarhaldsfélag sem þeir hafa stofnað.“ Stjórnin hóf nú umræður um þetta og viku framangreindir [...] af fundi, en annar stjórnarmaður tók við fundarstjórn af ákærða Lýð, stjórnarformanni félagsins. Hann bað „stjórnarmenn að ræða og álykta um tillögu um aukningu hlutafjár í Exista um 50.000.000.000 í tengslum við kaup á 1.000.000.000 hlutum í Kvakki ehf., kennitala [...], einkahlutafélag sem starfar á Íslandi með það að markmiði að styrkja hlutafjárgrunn Exista. Seljandi Kvakks er BBR ehf. rg. Nr. [...], Ármúla 3, 108 Reykjavík, eigendur A og Lýður Guðmundsson, stjórnarmenn í Exista. Frá stofnun hefur Kvakkur ekki verið með neina starfsemi. Samtölur á efnahagsreikningi (ISK) eru: Heildareignir: Handbært fé 1.000.000.000 og hlutafé 1.000.000.000.“ Eftir að hafa rætt þessi mál ályktaði stjórnin að það þjónaði hagsmunum félagsins best, miðað við aðstæður, að ganga til viðræðna við BBR ehf. í tengslum við kaup á 1.000.000.000 hlutum í Kvakki ehf. „og í kjölfar þess að auka hlutafé félagsins í ISK 50.000.000.000 með tilliti til hlutanna.“ Þá kemur fram að stjórninni var kunnugt um fjárhagslega stöðu Kvakks og að engin starfsemi hafi verið í því frá stofnun. Stjórnin fól framkvæmdastjórum félagsins að sjá um framkvæmd málsins, ræða við seljanda og undirrita öll skjöl í tengslum við hlutafjáraukninguna og kaupin á hlutunum. Í lok fundargerðarinnar er eftirfarandi bókað: „Í tengslum við möguleg kaup og greiðslu kaupverðs mun stjórnin samkvæmt 4. grein stofnsamþykkta félagsins auka nafnvirði hlutafjár félagsins um ISK 50.000.000.000 með áskrift nýrra hluta. Nýju hlutirnir tilheyra sama flokki og þeim fylgja sömu réttindi og öðrum hlutum í félaginu. Staðfesting frá endurskoðanda félagsins, Deloitte hf., sem staðfestir fullnægjandi virði hinna keyptu hluta var einnig lögð fyrir stjórnina. Samkvæmt 4. grein hafa hluthafar félagsins afsalað sér forkaupsrétti á nýju hlutunum. Ef viðræður leiða til kaupa á hlutunum skal seljandi skrifa sig fyrir öllum 50.000.000.000 hlutunum sem greiðslu fyrir hlutina í Kvakki. Áskriftin skal fara fram eigi síðar en 31. desember, 2008 og greiðsla við áskrift. Nýju hlutirnir verða greiddir samtímis áskriftinni með afhendingu hlutanna til félagsins eins og lýst er í SPA með seljanda. Hlutafjáraukningin verður að því loknu og eigi síðar en 31. desember, 2008, skráð í fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra og að því loknu í lögboðnar bækur félagsins og hjá Verðbréfaskráningu Íslands. Að því loknu verða hlutirnir framseldir seljanda.“ Loks er bókað að LOGOS lögmannsstofu verði falið og heimilað að undirrita öll nauðsynleg skjöl í tengslum við opinbera skráningu og skrásetningu í tengslum við hlutafjáraukninguna og kaupin á hlutunum. Með kaupsamningi 8. desember 2008 keypti Exista hf. 1.000.000.000 hluta í Kvakki ehf. af BBR. ehf. fyrir 50.000.000.000 hluta í Exista hf. og skyldi kaupverðið að fullu greitt við undirritun samningsins. Undir samninginn ritar ákærði Lýður fyrir hönd BBR. ehf. en framkvæmdastjórar Exista hf. fyrir hönd félagsins. Í samræmi við framangreint var Fyrirtækjaskrá ríkisskattstjóra send tilkynning 8. desember 2008 um hækkun á hlutafé í Exista hf. og breytingar á samþykktum. Meginefni tilkynningarinnar er eftirfarandi: „Hér með er tilkynnt til Fyrirtækjaskrár að á stjórnarfundi í Exista hf., kt. [...], Ármúla 3, 108 Reykjavík, sem haldinn var þann 4. desember, var samþykkt að nýta heimild 4. gr. samþykkta félagsins til að hækka hlutafé félagsins um kr. 50.000.000.000 að nafnvirði. Hinir nýju hlutir tilheyra sama flokki og eldri hlutir og hafa verið greiddir að fullu til félagsins, sbr. meðfylgjandi sérfræðiskýrslu og staðfestingu endurskoðanda. Eftir breytinguna er 1. mgr. 4. gr. samþykkta félagsins svohljóðandi: „Hlutafé félagsins er 64.174.767.632 krónur að nafnverði, sem skiptist í einnar krónu hluti. Fylgir eitt atkvæði hverri krónu í hlutafé á hluthafafundi. Hlutaféð er ekki flokkaskipt.““ Í lok tilkynningarinnar segir að LOGOS lögmannsþjónustu hafi verið falið að annast tilkynningu til Fyrirtækjaskrár og ritar ákærði Bjarnfreður undir tilkynninguna. Þetta er tilkynningin sem um getur í II. kafla ákæru. Í tilkynningunni er vitnað til sérfræðiskýrslu og staðfestingar endurskoðanda. Er þar um að ræða skjal frá B, endurskoðanda hjá Deloitte, sem dagsett er 8. desember 2008 og ber yfirskriftina: Skýrsla endurskoðanda vegna hlutafjárhækkunar Exista hf. Í skýrslunni segir að ákveðið hafi verið að „hlutafé félagsins hækki að nafnverði um kr. 50.000.000.000 og með því verði heildarhlutafé félagsins kr. 64.174.767.632. Tillaga stjórnar gerir ráð fyrir að hlutafé félagsins verði því næst lækkað á hluthafafundi félagsins fyrir lok árs 2008 um kr. 62.891.272.279 til jöfnunar taps þannig að alls heildarhlutafé félagsins að því loknu verði kr. 1.283.495.353 sem skiptist þannig að kr. 1.000.000.000 verður nýtt hlutafé skv. framangreindri hækkun. Með þessu munu eigendur hins nýja hlutafjár eiga 77,9% eignarhlut í félaginu og eigendur eldra hlutafjár 22,1%.“ Síðan segir að sem endurgjald fyrir 77,9% hlutinn í Exista leggi BBR ehf. fram allt hlutafé í Kvakki ehf., alls að nafnvirði 1.000.000.000 króna. Það var niðurstaða endurskoðandans að hluturinn í Kvakki ehf. svaraði að lágmarki til endurgjalds fyrir 77,9% hlut í Exista. Ríkisskattstjóri tilkynnti sérstökum saksóknara með bréfi 22. september 2009 að Fyrirtækjaskrá hefði borist framangreind tilkynning frá 8. desember 2008 og hefði hún verið tekin til athugunar í júní 2009. Fyrirtækjaskrá kvað upp úrskurð í málinu 29. júní og í úrskurðarorði kemur fram „að tilkynning um hlutafjárhækkun í Exista hf. frá 8. desember 2008, sé ólögmæt“. Enn fremur segir að Fyrirtækjaskrá muni bakfæra tilkynninguna og “lækka skráð hlutafé hjá Exista hf. niður í þá fjárhæð sem opinberlega var skráð, áður en þeirri fjárhæð var breytt með“ tilkynningunni. Áður en úrskurðurinn var kveðinn upp, eða 25. júní, hafði lögmaður Exista hf. tilkynnt Fyrirtækjaskrá að félagið afturkallaði tilkynninguna frá 8. desember. Jafnframt var tekið fram að sú ráðagerð sem fram komi í skýrslu endurskoðandans, og varði lækkun hlutafjár, muni koma til framkvæmda við fyrsta tækifæri og sé fyrirhugað að kalla saman hluthafafund. Af hálfu sérstaks saksóknara var efnt til allvíðtækrar rannsóknar á málinu þar sem 8 manns höfðu stöðu sakborninga, þar á meðal ákærðu í málinu. Ákæran er byggð á þessari rannsókn. III Ákærði Lýður kvaðst hafa verið starfandi stjórnarformaður Exista hf. á þeim tíma sem hér um ræðir. Hann hafi einnig verið stjórnarmaður BBR ehf. og átt, ásamt [...], einkahlutafélögin Kvakk og Kork. Ákærði neitar sök og við aðalmeðferð bar hann að í kjölfar bankahrunsins haustið 2008 hefði Exista lent í verulegum erfiðleikum eins og mörg önnur hlutafélög. Í lok október hefði verið haldinn hluthafafundur þar sem farið hefði verið fram á heimild til að auka hlutafé félagsins og í framhaldinu hefði náðst samkomulag um uppgjör á skuldum félagsins við Nýja Kaupþing. Þá hafi verið eftir að ná samkomulagi við erlenda kröfuhafa. Í lok nóvember hafi verið haldinn stjórnarfundur og þá hefðu stjórnendur félagsins upplýst að 5. desember væri skuld á gjalddaga sem félagið ætti ekki fyrir. Reynt hefði verið að fá stærstu hluthafana til að leggja fram aukið hlutafé en enginn hefði verið fáanlegur til þess. Ákærði kvað sig og [...], A, hafa verið stærstu hluthafana og hefðu þeir ákveðið að leggja fram meira fé. Þetta fé hefðu þeir fengið að láni gegn veði í eignum sínum. Í framhaldinu hefði verið haldinn stjórnarfundur í félaginu og hefði þar verið ákveðið að semja við þá [...]. Síðan hefðu sérfræðingar verið fengnir til að ganga frá þessu eins og tíðkanlegt hafi verið í félögum sem ákærði hafi stjórnað. Varðandi ákæruefni I. kafla kvaðst ákærði hafa greitt sannvirði fyrir hlutinn eins og endurskoðendur hefðu staðfest og eins hefði Fjármálaeftirlitið samþykkt þetta. Nánar tiltekið kvað ákærði BBR ehf. hafa greitt 50 milljarða nýrra hluta í Exista með hlutafé í Kvakki að verðmæti 1 milljarður. Hann kvað þetta fé hafa verið fengið að láni hjá Lýsingu sem hafi verið í eigu Exista. Stjórn félagsins hefði gefið út nýtt hlutafé í félaginu og ákærði og [...] hefðu sett milljarð króna inn í einkahlutafélagið Kvakk. Síðan hefðu orðið skipti á hlutafénu í þessum félögum, þeir hefðu afhent hlutabréfin í Kvakki og fengið í staðinn hlutabréfin í Exista eins og kaupsamningur hefði kveðið á um. Varðandi II. kafla ákæru kvaðst ákærði einnig neita sök, enda hefði hann engan þátt átt í að senda tilkynninguna. Hann kvaðst ekki vita hvað ákæruvaldið ætti við með því að tilkynningin hefði verið send að undirlagi hans. Hann kvaðst fyrst hafa séð tilkynninguna í yfirheyrslu í júní 2012. Nánar spurður um þetta kvaðst hann ekki geta upplýst annað en að meðákærði hefði unnið mikið fyrir Exista og eins væru þeir tveir vinir. Ákærði ítrekaði að umræddir 50 milljarðar hefðu aldrei verið greiddir inn í Exista. Hann tók einnig fram að eftir að Fyrirtækjaskrá hefði ákveðið að bakfæra ákvörðun sína hefði félagið ákveðið að draga hana til baka, en engu að síður hefði Fyrirtækjaskrá afturkallað hana sérstaklega. Ákærði kvað niðurstöðuna hafa orðið þá að kaupin á hlutabréfunum hefðu gengið til baka. Þeir [...] hefðu fengið peningana til baka og hefðu notað þá til að gera upp lánið hjá Lýsingu. Eftirleikurinn hefði hins vegar verið sá að þeir hefðu á endanum misst Exista í hendur kröfuhafa. Ákærði Bjarnfreður neitaði sök og bar við aðalmeðferð að í byrjun desember hefði komið beiðni frá Exista um að huga að ýmsum málum varðandi félagið. Hann kvað það ekki hafa verið nýtt, enda hefði um skeið legið í loftinu að hækka ætti hlutafé félagsins. Ákærði kvað LOGOS hafa sinnt ýmsum störfum fyrir Exista í aðdraganda hækkunarinnar og hefði hann og aðrir starfsmenn verið í sambandi við starfsmenn félagsins. Þá kvaðst ákærði hafa mætt á fund hjá Deloitte að morgni 4. desember og hefði hann skilið það svo að starfsmenn Exista hefðu verið að sækja sér ráðgjöf hjá fyrirtækinu varðandi hækkunina. Hann kvað erindi sitt á fundinn hafa verið annars vegar að geta um 16. gr. hlutafélagalaganna og hins vegar að LOGOS myndi ekki gefa út lögfræðiálit um hækkunina heldur væri um að ræða ráðgjöf af þeirra hálfu. Á fundinum hafi verið starfsmenn Deloitte og hafi þeir verið að sýna sérfræðiskýrslu endurskoðanda og fundarmenn verið að ræða orðalag hennar. Ákærði kvaðst hafa spurt hvort menn könnuðust ekki örugglega við nefnda 16. gr. og fengið þau svör að svo væri „og menn væru bara komnir fram hjá því“. Hann kvaðst ekki hafa verið lengi á fundinum og þegar hann kom á skrifstofu sína hefði hann sent tölvupóst á þá starfsfélaga sína sem höfðu komið að þessu máli. Í póstinum hefði hann lýst því sem gerðist á fundinum, en það hafi verið „að Deloitte ætlaði að vera með rúmt orðaða skýrslu og reyna á þá túlkun og sjá hvort hún færi í gegn eða ekki. Menn ætluðu að vera tilbúnir með gagnrök ef Fyrirtækjaskrá myndi ekki samþykkja þessa túlkun félagsins og endurskoðanda þess.“ Næst kvaðst ákærði hafa fengið tölvupóst frá starfsmanni félagsins þar sem fram hafi komið að endurskoðandinn væri tilbúinn „að kvitta upp á pappírana“ og eins hafi komið póstur með spurningu um hvort LOGOS geti tekið á móti greiðslu en endurskoðandinn hefði þurft „að fá staðfestingu á því að milljarðurinn sé kominn inn“. Ákærði kvað þetta reyndar hafa verið í samræmi við tölvupóst er hann hafi fengið kvöldinu áður frá starfsmanni Exista þar sem greint hafi verið frá niðurstöðum fundarins með starfsmönnum Deloitte, það er „að þeir myndu gefa út skýrsluna gegn því að við staðfestum milljarð, þannig að þetta var allt saman eins og venjulegur undanfari að sérfræðiskýrslu, það þarf að fá staðfestingu á þessum greiðslum“. Skömmu síðar kvaðst ákærði hafa fengið tölvupóst frá endurskoðandanum með orðunum: „Meðfylgjandi er sérfræðiskýrslan“ og undir póstinn skrifaði endurskoðandinn með kveðju. Eftir að hafa farið yfir skýrsluna kvaðst ákærði hafa beðið fulltrúa sinn að fara með tilkynningu til Fyrirtækjaskrár og þremur klukkutímum síðar hafi komið staðfesting á að búið værri að færa efni hennar inn. Varðandi tilkynninguna, sem ákærði er ákærður fyrir að hafa sent, kvað ákærði hana hafa verið rétta og hafa skýrt frá því sem hafði gerst. Hann hafi einungis verið að tilkynna það sem umbjóðandi hans, stjórn Exista, hafði ákveðið að gera, það er að selja hluti í félaginu á sanngjörnu verði samkvæmt ráðgjöf er stjórnin hafði fengið um að væri löglegt. „Þetta var ákvörðun sem var löglega tekin af félaginu og ég gat bara ekkert annað gert en að tilkynna þetta.“ Tilkynningin sé alveg rétt og í henni sé vísað í sérfræðiskýrsluna. Hefði hann tilkynnt um eitthvað annað hefði tilkynningin verið röng. Nánar spurður um hlutafjárhækkunina bar ákærði að hann hefði skilið skýrsluna svo að 50 milljarðar hefðu komið inn í félagið. Hann hefði skilið það svo „að það væri niðurstaða endurskoðenda að þetta væri rétt mat út af hlutafjárhækkun Exista. Menn væru að láta reyna á rúma túlkun 16. gr., það er að það mætti horfa á lækkunina sem kæmi í kjölfarið líka í staðinn fyrir að það yrði gert á undan því niðurstaðan yrði sú sama.“ Hann kvað að vísu hafa verið efasemdir hjá LOGOS um að Fyrirtækjaskrá myndi fallast á þessa túlkun og hefði hann verið sammála þeim efasemdum. Ákærði kvað meðákærða engan þátt hafa átt í að senda tilkynninguna og þeir hefðu ekki verið í samskiptum vegna hennar. Tilkynningin hefði ekki verið send að undirlagi meðákærða. Endurskoðandinn, sem samdi framangreinda skýrslu, kvaðst hafa farið á fund starfsmanna Exista 3. desember ásamt tveimur öðrum frá Deloitte. Þar hefði þeim verið sagt frá hlutafjáraukningunni og hefði ætlunin verið að Deloitte semdi sérfræðiskýrslu um hækkunina. Henni var lýst þannig að það ætti að hækka hlutafé Exista um 50 milljarða og ætti að greiða það með félagi sem heitir Kvakkur og það væri BBR sem myndi leggja fram þessa hlutafjáraukningu upp á þessa 50 milljarða með einkahlutfélaginu Kvakki. Endurskoðandinn kvað afstöðu Deloitte til þessarar beiðni um að útbúa sérfræðiskýrslu hafa verið þá að segja að samkvæmt hlutafélagalögunum þyrfti að koma króna fyrir krónu, þannig að það gæti ekki gengið að hækka hlutafé Exista um 50 milljarða með einum milljarði. Það samrýmdist ekki hlutafélagalögunum að framkvæma hlutafjárhækkun þannig. Afstaða Deloitte hafi komið skýrt fram, þeir gætu ekki skrifað upp á þessa 50 milljarða hækkun en málin hefðu þróast þannig að þeir gætu staðfest þarna tvo hluti. Það var annars vegar að virði Kvakks væri einn milljarður ef þeir fengju staðfestingu á bankainnistæðu eða eitthverju slíku sem félagið ætti og hins vegar gætu þeir staðfest að virði Exista væri ekkert. En það var vitað á þessum tíma eftir bankahrunið að stærsta eign félagsins var verðlaus og að virði Exista hlyti þá að vera ekki neitt. Endurskoðandinn kvað ákveðna tímapressu hafa verið á þessu máli enda komið að gjalddaga skuldar eftir einn eða tvo daga. Hann kvaðst hafa talað í síma við ákærða Lýð og í því símtali sagt honum að Deloitte gæti ekki samið sérfræðiskýrslu um hækkunina en það gæti staðfest tvö framangreind atriði í skýrslu. Ákærði hefði svarað að það nægði og með því hefði samtalinu lokið. Varðandi samskipti við ákærða Bjarnfreð kvað endurskoðandinn hann hafa komið á fund daginn eftir og honum hefði verið sagt að Deloitte gæti ekki skrifað upp á þetta, staðfest þessa 50 milljarða. Hann kvaðst muna eftir því að einhver frá Deloitte hefði spurt ákærða að því hvort að hann ætlaði að skrifa upp á hækkunina og hefði þá verið átt við tilkynningu til Fyrirtækjaskrár. Ákærði hefði leitt það hjá sér að svara því. Að öðru leyti hefðu engin samskipti verið við ákærða Bjarnfreð. Endurskoðandanum var sýndur tölvupóstur þar sem fram kemur að hann kallar skýrsluna sérfræðiskýrslu og kvaðst hann vera sérfræðingur og hafa samið hana sem slíkur. Annar endurskoðandi hjá Deloitte bar á sama hátt og fyrrgreindur endurskoðandi um fundi með starfsmönnum Exista, svo og um fundarefnið. Hann kvað þá hafa talað um það á einhverjum af þessum fundum að eðlilegri leið í þessu væri að byrja á að lækka hlutaféð og hækka það síðan með þessu, þá hefði nafnverðið verið orðið rétt miðað við verðmæti Exista á þeim tíma. Hann kvaðst ekki hafa verið upplýstur um af hverju sú leið var ekki farin. Hann kvaðst hafa lesið yfir skýrsluna og litið svo á að hún væri staðfesting fyrir stjórn Exista á því að þau verðmæti sem til stæði að leggja inn í félagið væru einn milljarður og það jafngilti þessum 77,9% hlut í Exista. Hann kvað það ekki hafa borið á góma að skýrslan yrði send til Fyrirtækjaskrár, enda hefðu þeir sagt allan tímann að Deloitte myndi ekki staðfesta þessa hlutafjárhækkun. Lögfræðingur, sem starfaði hjá Deloitte á þessum tíma, bar að á fundi í desember með starfsmönnum Exista hefði verið farið yfir þær hugmyndir að hækka hlutaféð um 50 milljarða að nafnvirði. Eftir því sem leið á fundinn hefðu þó vaknað efasemdir um að þessi aðferðafræði, sem starfsmenn Exista hugðust beita, myndi standast hlutafélagalöggjöfina. Framangreindir endurskoðendur og lögfræðingurinn hefðu síðan hist aftur og rætt málin. Niðurstaðan hefði orðið sú að það væri ekki hægt að gefa út sérfræðiskýrslu í samræmi við hlutafélagalöggjöfina, en það væri hægt að staðfesta það að milljarður svaraði til verðmætis fyrir hlutinn, það er að milljarður væri alveg fullnægjandi greiðsla fyrir 77% hlut í Exista á þessum tíma. Þessi milljarður hefði átt að vera hlutafé í einkahlutafélagi sem var ekki með rekstur en átti þó þessa fjárhæð á bankareikningi. Skýrslan sem Deloitte samdi var til þess að staðfesta verðmæti Exista en var ekki sérfræðiskýrsla í skilningi hlutafélagalaganna. Annar þáverandi forstjóra Exista bar að í byrjun desember hefðu kröfuhafar félagsins kallað mjög ákveðið eftir stuðningi stærstu eigenda þess við það og eins hefði verið vaxtagjalddagi á sambankaláni þann 5. Hann kvaðst sjálfur hafa átt hugmyndina að því hvernig greitt var fyrir hlutafjárhækkunina, en hann hefði hins vegar ekki verið í samskiptum við endurskoðanda eða lögmenn vegna þess. Hann kvaðst hafa litið svo á að þetta væri eina leiðin til að koma réttum verðmætum milli þessara tveggja aðila og að Exista væri að selja hlutafé á nafnvirði 50 milljarðar gegn gjaldi, einum milljarði í Kvakki. Um sambærileg verðmæti hefði verið að ræða. Hann kvaðst hafa farið á fund í Fyrirtækjaskrá og þar hafi komið fram að hún hygðist fella niður skráninguna. Eftir það hefði verið ákveðið að kaupin gengju til baka og hefði umræddur milljarður verið endurgreiddur. Hinn forstjórinn bar efnislega á sama hátt og fram er komið um fjárhagsstöðu Exista á þessum tíma. Hann kvaðst hafa litið á skýrslu Deloitte sem sérfræðiskýrslu. Þá bar hann á sama hátt og hinn forstjórinn um að kaupin hefðu gengið til baka. Þáverandi fjármálastjóri Exista staðfesti slaka fjárhagsstöðu félagsins á þessum tíma. Einnig bar hann að það hefði skipt miklu máli í samskiptum við kröfuhafa að aðaleigendur félagsins hefðu sýnt í verki að þeir styddu við bakið á félaginu á erfiðum tímum Starfsmaður á fjármálasviði Exista bar að hafa verið á einum fundi í desember ásamt öðrum starfsmanni Exista og framangreindum endurskoðendum og lögfræðingi frá Deloitte. Tilefni fundarins var að Exista var að biðja um sérfræðiskýrslu þar sem til stóð að hækka hlutafé félagsins í öðru heldur en reiðufé. Það kallaði þá á sérfræðiskýrslu endurskoðanda. Hækkunin hefði átt að vera 50 milljarðar og endurgjaldið hlutafé í Kvakki að andvirði eins milljarðs. Hann kvað starfsmenn Deloitte hafa fallist á að semja sérfræðiskýrslu sem staðfesti 50 milljarða hækkun með greiðslu upp á 1 milljarð. Hann kvaðst hafa litið þannig á að þetta væri sérfræðiskýrsla samkvæmt 6. gr. hlutafélagalaganna þar sem verið væri að staðfesta innborgað hlutafé í öðru heldur en reiðufé. Þá komu fyrir dóm lögfræðingar, er unnu hjá Exista á þessum tíma, og báru á sömu lund og önnur vitni um aðdraganda þess sem er ákæruefnið. [...], sem var í stjórn Exista á þessum tíma, gat ekkert borið um málsatvik, nema hvað hann staðfesti bága fjárhagsstöðu félagsins í kjölfar bankahrunsins. Einn af stjórnarmönnum Exista bar, eftir því sem hann taldi sig muna best, að stjórnendur félagsins hefðu fengið sérfræðimat frá endurskoðendum félagsins um að sú leið, sem farin var við hækkun hlutafjárins, væri lögleg og fær. Hann kvaðst ekki muna hvort skýrsla Deloitte hefði verið lögð fram eða kynnt munnlega af stjórnendum félagsins. Annar stjórnarmaður í Exista bar um stjórnarfund félagsins á sama hátt og fram er komið og þar með hvernig greiða átti fyrir hlutaféð. Hann kvað félagið hafa verið í tímaþröng og brýnt hefði verið að afla aukins fjár hið fyrsta. Þáverandi bankastjóri Nýja Kaupþings banka bar að Exista hefði skuldað bankanum fé á þessum tíma og bankinn hefði kallað eftir frekari veðum til tryggingar skuldinni. Það næsta sem hann hefði svo vitað var að það hafði orðið breyting á eignarhaldi Exista þannig að hlutur bankans, sem tekinn hafði verið að veði, var orðinn miklu minni en áður hafði verið talið. Þannig að það hafi verið búið að rýra veðstöðu bankans og það hefði gerst mjög fljótlega eftir að veðkallið var sent. Bankinn hefði verið með veð í um helmingi hlutabréfa Exista en við þennan gjörning hefði hlutfallið farið niður í um 10% og þannig hefði veðstaða bankans augljóslega rýrnað. Hann kvaðst ekki muna betur en að þessu hefði verið mótmælt. Eins hefðu verið samskipti við Fyrirtækjaskrá til þess að ganga úr skugga um hvernig þetta hefði verið gert og hvernig í ósköpunum hefði staðið á því að Fyrirtækjaskrá hefði heimilað þetta því lögfræðingum bankans hefði þótt þetta strax mjög undarlegt. Starfsmaður á útlánasviði bankans bar að ef bankinn hefði fylgt veðkallinu eftir hefði hann eignast um 40% hlut í Exista og þar með orðið stærsti hluthafinn og ráðandi í félaginu. Lögfræðingur, sem starfaði hjá bankanum, bar að afleiðingar atburðarásarinnar, sem hefði farið af stað eftir veðkallið, hefðu verið „eins og þetta horfði við okkur þá var bankinn bara þynntur út. Sá hlutur sem var veðsettur, hann var þynntur út, þannig að það var enginn möguleiki á inngripi eða neinu slíku.“ Annar lögfræðingur bankans bar að stjórn Kaupþings á þessum tíma hefði ekki verið sátt við að verið væri að gera þetta með þessum hætti, það er að verið væri „að hækka hlutafé um 50 milljarða og greiða fyrir það einn milljarð. Það væri verið að nýta hækkunarheimildina í samþykktunum með þessum hætti. Á sama tíma og í andstöðu við þá, stóran kröfuhafa í félaginu.“ Lögfræðingurinn kvaðst hafa haft samskipti við Fjármálaeftirlitið og Kauphöllina vegna þessa og í þeim samskiptum hefði komið í ljós að þessir aðilar vissu að 50 milljarða hlutafé í Exista hefði farið út og einn milljarður af verðmætum komið í staðinn. Það hefði verið það sem hann hefði verið að mótmæla þegar hann hefði haft samband við þessar stofnanir. Hann kvað engin viðbrögð hafa komið frá þeim. Þá kvaðst hann ekki hafa verið ósáttur við tilkynninguna sjálfa sem send var Fyrirtækjaskrá, heldur við það sem til stóð að gera. Lögmaður hjá LOGOS bar að stofan hefði tilkynnt um hækkun hlutafjár en ekki staðfest neitt í þeim efnum, enda ekki í verkahring hennar að gera það. Lögmaðurinn kvaðst hafa samið tilkynninguna og notað til þess form úr safni stofunnar. Lögmaðurinn hefði ekki sent hana vegna veikinda og þess vegna hefði ákærði Bjarnfreður gert það. Varðandi skýrsluna frá Deloitte kvað lögmaðurinn hana vera sérfræðiskýrslu í skilningi hlutafélagalaganna, enda hefði endurskoðandi sent hana með tölvupósti og sagt að meðfylgjandi væri sérfræðiskýrsla. Tveir aðrir lögmenn af lögmannsstofunni komu fyrir dóminn og báru efnislega á sama hátt. Lögmaður, sem fór á fund Fyrirtækjaskrár með framangreindum forstjóra, bar að vegna fjölmiðlaumfjöllunar um tilkynninguna hefði forstjórinn leitað ráða hjá sér um hvernig væri best að bregðast við. Þeir hefðu átt fund með starfsmönnum Fyrirtækjaskrár og hefði tilgangur hans verið að komast að því hvort það væri hægt að finna einhverja lausn á þessu. Niðurstaðan af þessum fundi hefði verið sú að Fyrirtækjaskrá ætlaði að fella niður þessa tilkynningu og í framhaldi af því ákváðu þeir að verða fyrri til og afturkalla tilkynninguna til að losna við frekari umræðu. Það hefði að vísu misheppnast því að skömmu eftir að lögmaðurinn hafði sent afturköllun felldi Fyrirtækjaskrá skráninguna niður með formlegum hætti. Forstöðumaður Fyrirtækjaskrár bar að þegar um hækkun á hlutafé væri að ræða kæmi tilkynning um það frá viðkomandi félagi. Í tilkynningunni þurfi að greina frá því hvort hlutafé hafi verið greitt að fullu og raunar sé það svo að það eigi að vera búið að greiða hlutafé þegar tilkynning berst. Ef hlutafé er greitt í öðru en reiðufé þurfi að fylgja með svokölluð sérfræðiskýrsla löggilts endurskoðanda þar sem gerð sé grein fyrir þeim verðmætum sem koma inn í hlutafélagið fyrir hlutaféð. Varðandi tilkynninguna sem hér um ræðir kvað hann hana hafa komið inn síðdegis og sérfræðingar stofnunarinnar hafi ekki verið tiltækir. Þess vegna hafi hún verið lesin yfir af ólöglærðum starfsmanni og skráð. Hann kvað það hafa gefið skýrslunni aukinn trúverðugleika og hún hafi komið frá virtri lögmannsstofu. Síðar hafi stofnunin farið yfir tilkynninguna og komist að þeirri niðurstöðu að hún hafi verið röng og ólögleg og þess vegna hafi hún verið bakfærð. Í fyrri kafla ákæru er ákærða Lýð gefið að sök að hafa, sem stjórnarmaður í einkahlutafélaginu BBR, brotið vísvitandi gegn ákvæðum hlutafélagalaga nr. 2/1995 með því að greiða Exista hf. minna en nafnverð fyrir 50 milljarða nýrra hluta í Exista hf,. eins og nánar er rakið ákæruliðnum. Hér að framan var rakinn framburður ákærða og vitna um aðdraganda þess að ákveðið var að auka hlutafé Exista hf. um 50 milljarða nýrra hluta. Þá var og gerð grein fyrir skýrslu endurskoðanda um þessa hækkun og þeirri niðurstöðu hans að kaupverð hlutanna, 1 milljarður hluta í einkahlutafélaginu Kvakki, svaraði að lágmarki til 77,9% hluta í Exista hf. Með kaupsamningi 8. desember 2008 keypti BBR ehf. framangreinda hluti í Exista hf. og var kaupverðið greitt með framangreindu hlutafé í Kvakki ehf. Ákærði var stjórnarmaður í BBR ehf. og undirritar hann kaupsamninginn fyrir þess hönd. Á honum hvíldu skyldur stjórnarmanns, sbr. IX. kafla laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög, og auk þess hefur hann komið að rekstri fleiri félaga eins og hann bar sjálfur. Honum hlaut því að vera ljóst að samkvæmt 1. mgr. 16. gr. laga um hlutafélög má greiðsla hlutar ekki nema minna en nafnverði hans. Með því að greiða þannig nefnda fjárhæð fyrir hlutina í Exista hf. braut ákærði gegn þessu ákvæði, enda var honum óheimilt, sem stjórnarmanni í BBR ehf., að greiða minna en nafnverð fyrir þá. Ákærði verður því sakfelldur fyrir það sem honum er gefið að sök í fyrri kafla ákærunnar og er brot hans þar rétt fært til refsiákvæðis. Ákærði framdi brotið 8. desember 2008. Hann var, sem sakborningur, yfirheyrður um málið af lögreglu 27. janúar 2010 og aftur 19. júní 2012. Sök hans er því ófyrnd, sbr. 81. og 82. gr. almennra hegningarlaga. Í síðari kafla ákæru er ákærðu báðum gefið að sök að hafa skýrt vísvitandi rangt og villandi frá framangreindri hækkun á hlutafé í Exista hf. með því að ákærði Bjarnfreður sendi, að undirlagi ákærða Lýðs, tilkynningu þá sem grein var gerð fyrir í II. og III. kafla hér að framan. Ákærðu neita báðir sök. Ákærði Lýður bar að hann hefði fyrst vitað af tilkynningunni er hann var yfirheyrður af sérstökum saksóknara í júní 2012. Ákærði Bjarnfreður kvað tilkynninguna ekki hafa verið senda að undirlagi meðákærða og hefðu þeir ekki verið í samskiptum vegna hennar. Engin vitni hafa borið um aðkomu ákærða Lýðs að því að semja eða senda nefnda tilkynningu og engin önnur gögn styðja við fullyrðingu ákæruvaldsins um að tilkynningin hafi verið send að undirlagi ákærða. Samkvæmt þessu er ósannað að ákærði Lýður hafi átt þátt í að semja eða senda tilkynninguna eins og honum er gefið að sök. Þegar af þeirri ástæðu verður hann sýknaður af síðari lið ákærunnar. Í I. kafla hér að framan var rakið hvað ákveðið var á stjórnarfundi Exista hf. 4. desember 2008 um hlutafjáraukningu í félaginu og hvernig að henni var staðið og fyrir hana greitt. Þá var og gerð grein fyrir skýrslu endurskoðanda hjá Deloitte, en hún fylgdi tilkynningunni til Fyrirtækjaskrár. Í tilkynningunni, sem ákært er út af, kemur ekki annað fram en það sem gerðist á nefndum stjórnarfundi. Hlutverk ákærða, sem lögmanns, var að tilkynna til Fyrirtækjaskrár það sem umbjóðandi hans hafði gert og hann hafði verið beðinn um. Í tilkynningunni kom fram það sem gerst hafði varðandi nefnda hækkun hlutafjár, auk þess sem með tilkynningunni fylgdi skýrsla endurskoðanda þar sem mun nákvæmari grein var gerð fyrir málinu. Það er því ekki hægt að fallast á það með ákæruvaldinu að ákærði hafi skýrt rangt og villandi frá hækkuninni. Þvert á móti skýrir tilkynningin og skýrsla endurskoðanda frá því sem gerðist. Hér að framan var því lýst hvernig Fyrirtækjaskrá tók á málinu í upphafi og svo síðar, en það er úrlausn þessa máls óviðkomandi. Samkvæmt þessu verður ákærði Bjarnfreður sýknaður af ákærunni. Ákærði Lýður var sektaður fyrir umferðarlagabrot 2010. Honum verður því gerður hegningarauki, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar ákærða ber að hafa í huga að samkvæmt margnefndri skýrslu endurskoðanda Deloitte var verðmæti það, sem BBR ehf. greiddi fyrir eignarhlutinn í Exista hf., sannvirði og hefur því mati ekki verið hnekkt. Þá hafa engar bótakröfur verið hafðar uppi í málinu. Að þessu athuguðu er refsing ákærða nú hæfilega ákveðin tveggja milljóna króna sekt með vararefsingu eins og í dómsorði segir. Samkvæmt framangreindum málsúrslitum verður ákærða Lýð gert að greiða málsvarnarlaun verjanda síns að hálfu en að hálfu skulu þau greidd úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun verjanda ákærða Bjarnfreðar skulu greidd úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun eru ákvörðuð með virðisaukaskatti. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Lýður Guðmundsson, greiði 2 milljónir króna í sekt og komi 60 daga fangelsi í stað sektar verði hún ekki greidd innan 4 vikna. Ákærði, Bjarnfreður Ólafsson, er sýknaður af kröfum ákæruvaldsins. Ákærði Lýður greiði málsvarnarlaun verjanda síns, Gests Jónssonar hrl., 10.900.000 krónur, að hálfu en að hálfu skulu þau greidd úr ríkissjóði. Málsvarnarlaun verjanda ákærði Bjarnfreðar, Þorsteins Einarssonar hrl., 3.000.000 króna, skulu greidd úr ríkissjóði.
Mál nr. 385/1998
Skuldabréf Dráttarvextir Málatilbúnaður Ómerking Heimvísun
F stefndi S til greiðslu eftirstöðva skuldabréfs. Ágreiningur var með aðilum um hvort kostnaður og dráttarvextir hefðu verið ofteknir við þær greiðslur sem þegar höfðu verið inntar af hendi. F lagði ekki fram útreikninga vegna þessara atriða og var talið að málatilbúnaður F hefði í upphafi ekki verið svo skýr sem krefjast mátti. Talið var að héraðsdómur hefði mátt hafna frávísunarkröfu S þar sem bæta mátti úr þessu undir rekstri málsins. Á hinn bóginn hefði héraðsdómur þá átt að leita eftir skýringum hjá F vegna þessa. Þetta var þó ekki gert og var málið dæmt í héraði án þess að S fengi kost á að koma að sjónarmiðum sínum vegna útreiknings F á þessum liðum. Var meðferð málsins fyrir héraðsdómi eftir uppkvaðningu frávísunarúrskurðarins því ómerkt og málinu vísað aftur heim í hérað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Haraldur Henrysson, og Hrafn Bragason. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 16. september 1998. Hann krefst þess að dómkröfum stefnda verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefst hann þess að hann verði sýknaður að svo stöddu af kröfum stefnda. Í báðum tilfellum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms með þeirri breytingu, að til frádráttar dæmdri fjárhæð komi 23.124 krónur, sem áfrýjandi hafi greitt inn á skuldina 15. janúar 1996. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Kröfur áfrýjanda eru óbreyttar frá því er var í héraði. Með úrskurði héraðsdóms 2. mars 1998 var kröfu hans um frávísun hafnað. Í áfrýjunarstefnu sér þess engin merki að þeim úrskurði sé áfrýjað. Er áfrýjandi því við þann úrskurð bundinn og kemur frávísun málsins ekki til álita fyrir Hæstarétti nema að því leyti, sem rétturinn gætir þess af sjálfsdáðum. I. Ágreiningur málsaðila varðar innheimtu skuldabréfs, sem áfrýjandi gaf út til stefnda 12. desember 1990, með fimm jöfnum afborgunum á gjalddögum 10. desember ár hvert, í fyrsta sinn 1991. Samkvæmt skýringum lögmanns stefnda fyrir Hæstarétti telur hann að fyrstu þrjár afborganirnar séu að fullu uppgerðar og mál þetta varði eingöngu innheimtu tveggja síðustu afborgananna, að því þó undanskildu að áfrýjandi hafi greitt 23.124 krónur inn á fjórðu afborgun lánsins. Fyrir Hæstarétti dró hann þessa innborgun frá dæmdri fjárhæð í héraði. Stefndi krefst þess að innheimtum vegna fyrri afborgana verði haldið utan máls þessa því að með þær hafi verið farið sem sjálfstæð innheimtumál. Áfrýjandi ber ekki brigður á að hann skuldi stefnda en hefur hins vegar haldið því fram að kröfugerð stefnda sé vanreifuð að því er varðar ráðstöfun þess fjár sem hann hafði þegar greitt stefnda inn á skuldabréfið. Honum sé því ókleift að móta kröfur sínar og halda uppi vörnum í málinu. Bendir hann á í því sambandi að stefndi hafi við upphaflega kröfugerð í héraði krafist dráttarvaxta, sem hafi verið dæmdir ólögmætir með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. september 1997 í máli Hótels Leifs Eiríkssonar ehf. gegn stefnda, sem hafi unað dóminum. Af gögnum málsins verði ekki annað ráðið en stefndi hafi við innheimtu fyrri afborgana skuldabréfsins reiknað sér þessa ólögmætu dráttarvexti. Hefur áfrýjandi frá upphafi málsins í héraði krafist þess að stefndi gerði grein fyrir þessari töku dráttarvaxta. Þá heldur hann því fram að stefndi hafi við þá innheimtu ljóslega reiknað sér kostnað við meðferð uppboðsmáls, en uppboðsheimild sé ekki í skuldabréfinu. Í báðum tilvikum geti verið um að ræða fjárhæðir sem dragast eigi frá stefnufjárhæð. II. Fyrir héraðsdóm voru lögð yfirlit um fyrri innheimtu stefnda vegna skuldabréfsins án þess að skýrt komi fram hvaða dráttarvextir voru þá reiknaðir. Verður að fallast á það með áfrýjanda að hugsanlega ofteknir dráttarvextir hefðu mátt koma til lækkunar á kröfum stefnda í þessu máli. Sama gat gilt um oftekinn uppboðskostnað. Málatilbúnaður stefnda var ekki í upphafi máls svo skýr sem krefjast mátti, sbr. e. lið 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og þótt hann hefði nokkuð skýrst með framlögðum skjölum við meðferð málsins skorti enn á um skýrleika hans, þegar héraðsdómari hafnaði frávísunarkröfu áfrýjanda. Þar sem sú leið var valin í héraði var mikilvægt að héraðsdómur leitaði eftir því samkvæmt 3. mgr. 101. gr. sömu laga, sbr. og 2. mgr. sömu greinar, að fá skýrar yfirlýsingar hjá stefnda þessu lútandi fyrir aðalflutnings málsins í héraði. Áfrýjandi hefði þá átt þess kost, ef á þurfti að halda, að bera fram mótmæli sín og hugsanlegar kröfur til lækkunar kröfum stefnda. Yrði stefndi ekki við kröfum dómara í þessu efni hefði hann getað vísað málinu frá dómi þrátt fyrir fyrri úrskurð. Héraðsdómari, sem tók við málinu eftir uppkvaðningu þessa úrskurðar, lagði hins vegar dóm á málið án nokkurra frekari skýringa stefnda eða útreikninga, auk þess sem hann virðist hafa gengið út frá því að áfrýjandi krefðist sýknu af kröfum stefnda, en hann krefst sýknu að svo stöddu svo sem að framan greinir. Þegar framangreint er virt þykir ekki hjá því komist að ómerkja héraðsdóm og meðferð málsins eftir uppkvaðningu úrskurðar þar sem frávísun var hafnað og leggja fyrir héraðsdómara að taka málið til meðferðar að nýju. Samkvæmt þessum úrslitum ber stefnda að greiða áfrýjanda upp í málskostnað fyrir Hæstarétti 40.000 krónur. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur og meðferð málsins eftir 2. mars 1998 eru ómerkt og málinu vísað heim í hérað til nýrrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Stefndi, Ferðamálasjóður, greiði áfrýjanda, Stefáni Stefánssyni, 40.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 26. f.m. er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Ferðamálasjóði, kt. 630179-0689, Hverfisgötu 6, Reykjavík, á hendur Stefáni Stefánssyni, kt. 270853-4939, Starrahólum 9, Reykjavík, með stefnu sem birt var 23. júní 1997. Dómkröfur aðalstefnanda: Endanlegar dómkröfur aðalstefnanda eru þær að aðalstefndi verði dæmdur til þess að greiða aðalstefnanda USD 11.035,46 auk vaxta p.a. sem nema millibankavöxtum á USD á erlendum fjármagnsmörkuðum, LIBOR, auk 2% vaxtaálags frá 20.12.1993 til 20.12.1994 en með dráttarvöxtum af USD skv. aug­lýsingu Seðlabanka Íslands á grundvelli vaxtalaga nr. 25/1987 frá þ.d. til greiðsludags. Að staðfestur verði 8. veðréttur og uppfærsluréttur aðalstefnanda í fasteigninni Starra­hólum 9, Reykjavík. Að aðalstefndi verði dæmdur til þess að greiða aðalstefnanda málskostnað samkvæmt mati dómsins að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Dómkröfur aðalstefnda: Aðalstefndi gerði upphaflega þær dómkröfur að kröfum aðalstefnanda yrði vísað frá dómi og aðalstefnanda yrði gert að greiða aðalstefnda málskostnað að mati réttarins, að viðbættum virðisaukaskatti. Aðalstefndi gerði þá varakröfu að hann yrði sýknaður að svo stöddu af öllum kröfum aðalstefnanda og aðalstefnanda yrði gert að greiða aðalstefnda málskostnað að mati réttarins, að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur aðalstefnda í gagnsök: Með stefnu, sem birt var 14. maí 1997, gagnstefndi aðalstefndi aðalstefnanda, eru gerðar þær dómkröfur að viðurkennt verði með dómi að láns- og endurgreiðslukjör á láni aðalstefnanda til aðalstefnda skv. skuldabréfi, útg. 12.12.1990, að fjárhæð USD 27.588,74 hafi verið ólögmæt. Auk þess er gerð krafa um það að aðalstefnanda verði gert að greiða aðalstefnda málskostnað að mati réttarins, að viðbættum virðisaukaskatti. Dómkröfur aðalstefnanda í sakaukastefnu: Með sakaukastefnu, sem lögð var fram í málinu í þinghaldi 22. maí 1997, stefndi aðalstefnandi Vönum ehf., kt. 690494-2809, Brautarholti 22, Reykjavík, til að þola staðfestingu 8. veðréttar og uppfærslu­réttar stefnanda í fasteign sakaukastefnda að Starrahólum 9, Reykjavík. Að auki krafð­ist aðalstefnandi þess að sakaukastefnda yrði gert að greiða honum málskostnað að mati dómsins. Sakaukastefndi krafðist aftur á móti sýknu auk málskostnaðar úr hendi aðalstefnanda eins og fram kemur í greinargerð hans, sem lögð var fram 26. júní 1997. Á dómþingi 4. september sl. lagði aðalstefnandi fram greinargerð sína í gagnsök. Þar gerir hann aðallega þær dómkröfur að kröfum aðalstefnda í gagnsök verði vísað frá dómi. Með úrskurði uppkveðnum 2. mars 1998 var kröfum aðalstefnda í gagnsök vísað frá dómi að kröfu aðalstefnanda enda var meira en mánuður liðinn frá þingfestingu aðalsakar og þar til gagnstefnan var birt sbr. 2. ml. 2. mgr. 28. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Sömuleiðis var frávísunarkröfu aðalstefnda hafnað þar sem kröfur aðalstefnanda þóttu ekki vanreifaðar, enda þótt hann hafi ekki að mati aðalstefnda gert fullnægjandi grein fyrir greiðslum, sem aðalstefndi taldi sig hafa innt af hendi til greiðslu á veðskuldabréfi. Málsatvik, málsástæður og lagarök. Ágreiningur aðila byggist á skuldabréfi, útg. 12. desember 1990 í Reykjavík, nr. 823, sem aðalstefndi gaf út til stefnanda í kjölfar lánveitingar sjóðsins til stefnda. Var lánið upphaflega USD 27.588,74. Skyldi til viðbótar greiðslu afborgunar og vaxta greiða á gjalddaga, eða á síðari greiðsludegi, verðbætur á afborgunar- og vaxtagreiðslur sem miðuðust við breytingu á skráðu sölugengi á USD frá 54,37 kr. sem var gengi USD á útborgunardegi lánsins. Þá skyldu eftirstöðvar lánsins breytast á sama hátt. Aðalstefndi skuldbatt sig til þess að greiða af láninu með 5 jöfnum árlegum greiðslum afborgana og vaxta hinn 20. desember ár hvert, í fyrst sinn þann 20. desember 1991. Vextir skyldu vera 2% yfir millibankavöxtum á erlendum fjármagnsmörkuðum, (LIBOR), sem aðalstefnandi hefur undirgengist að greiða sínum lánveitendum, sem eru m.a. Norræni fjárfestingarbankinn NIB og Framkvæmdasjóður Íslands. Skyldu vextir reiknast frá útborgun lánsins sem var útgáfudagur skuldabréfsins. Greiðslustaður lánsins var Búnaðarbanki Íslands, aðalbanki, Austurstræti, Reykjavík og var skuldabréfið vistað þar til innheimtu. Til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu höfuðstóls, vaxta verðbóta og alls kostnaðar, var aðalstefnanda sett að veði, með 8. veðrétti og uppfærslurétti, fasteignin að Starrahólum 9, Reykjavík, sem þá var þinglesin eign aðalstefnda Stefáns Stefáns­sonar. Þegar að því kom að stefna skuldara lánsins fyrir dómstóla vegna vanskila, kom í ljós að eigendaskipti höfðu orðið að umræddri fasteign og aðalstefnanda því nauðugur einn kostur að stefna nýjum eigendum fasteignarinnar, Vönum ehf., með sakaukastefnu til að þola viðurkenningu á veðréttinum. Sakaukastefndi fellst á uppfærslu á veðréttinum en gerir þá kröfu að það verði ekki gert á hans kostnað. Aðalstefndi hefur ekki greitt af skuldabréfinu frá og með gjalddaga 20.12.1994 og er því krafist samningsvaxta frá 20.12.1993 til 20.12.1994, en dráttarvaxta skv. auglýsingu Seðlabanka Íslands á grundvelli vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags. Aðalstefnandi vísaði upphaflega til 3. gr. sbr. IV. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 sbr. og IV. kafla l. nr. 117/1994 sbr. og ákvæði eldri laga nr. 79/1985 um heimild og skyldu sjóðsstjórnar og ráðherra til þess að leggja til og ákveða um vaxtakjör sjóðsins í sínum útlánum. Um lagaskyldu vísaði aðalstefnandi til innheimtu ábyrgðargjalds úr hendi aðalstefnda. Vísaði aðalstefnandi til l. nr. 37/1961 um ríkisábyrgðir, sbr. l. nr. 68/1987, svo og til reglugerðar nr. 450 frá 2. október 1987. Við aðalmeðferð málsins breytti aðalstefnandi vaxtakröfu sinni og vísaði eingöngu til auglýsingar Seðlabanka Íslands um dráttarvexti á grundvelli vaxtalaga nr. 25/1987. Aðalstefnandi krefst málskostnaðar með vísan til 21. kafla laga nr. 91/1991 auk greiðslu virðisaukaskatts. Aðalstefndi hefur haldið því fram að sýkna bæri hann að svo stöddu og vísar í því sambandi til 1. og 2. mgr. 1. gr. tilskipunar um áritun afborgana á skuldabréf frá 9. febrúar 1798. Aðalstefnandi heldur því fram að umrætt ákvæði sé fallið úr gildi fyrir notkunarleysi (desvetudo) þar sem ekki tíðkist lengur að árita skuldabréf. Aðalstefndi krefst málskostnaðar auk virðisaukaskatts á málskostnað. Niðurstaða. Við meðferð málsins fyrir dómi hefur ágreiningsefnum aðila fækkað. Það eina sem aðilar deila nú um er varakrafa aðalstefnda um sýknu. Krafa aðalstefnda um sýknu byggist á 1. og 2. mgr. 1. gr. tilskipunar um áritun afborgana á skuldabréf frá 9. febrúar 1798, þ.e. að ekki hafi verið farið eftir því ákvæði þegar aðalstefndi greiddi af bréfinu. Ekki verður fallist á röksemd aðalstefnanda að ákvæðið sé fallið niður fyrir notkunarleysi, en nútímaviðskiptahættir eru með þeim hætti að löngu er hætt að árita á skuldabréf um greiðslu afborgana. Þó að bréfið hafi ekki verið áritað um greiðslu svo sem mælt er fyrir um í hinni fornu tilskipun veitir það aðalstefnda ekki heimild til að hætta greiðslum af því. Það er óumdeilt að aðalstefndi tók lán hjá aðalstefnanda á árinu 1990. Lánið skyldi endurgreiðast með fimm jöfnum afborgunum. Greiðslur aðalstefnda féllu niður frá og með gjalddaga í desember 1994 og hefur hann því aðeins greitt þrjár afborganir af fimm. Aðalstefndi skuldar aðalstefnanda enn eftirstöðvar bréfsins ásamt vöxtum og dráttarvöxtum. Aðalstefndi þykir ekki hafa sýnt fram á það með neinum hætti að krafa hans um sýknu eigi að ná fram að ganga. Ekki verður fallist á sýknukröfu aðalstefnda með vísan til þess að aðalstefnandi hafi ekki látið árita skuldabréfið um greiðslu svo sem lögboðið er. Þegar litið er til þess sem hér að framan er rakið, er fallist á kröfur aðalstefnanda þess efnis að aðalstefndi greiði honum USD 11.035,46 auk vaxta svo sem nánar greinir í dómsorði. Fasteignin Starrahólar 9 var eign aðalstefnda við útgáfu skuldabréfsins. Hún var sett að veði til tryggingar skilvísri og skaðlausri greiðslu höfuðstóls, vaxta og verðbóta og alls kostnaðar. Núverandi eigandi fasteignarinnar er Vanir ehf. Framkvæmdarstjóri þess fyrirtækis er aðalstefndi Stefán Stefánsson og hefur hann prókúruumboð þess. Í stjórn er Kristinn Arnar Stefánsson og Eggert Magnús Ingólfsson. Aðalstefndi sakaukastefndi Vönum ehf. núverandi eiganda hinnar veðsettu eignar nr. 9 við Starrahóla í Reykjavík, til að þola staðfestingu á veðrétti. Sakaukastefndi hefur ekki mótmælt þeirri kröfu. Með vísan til þess sem hér að framan er rakið er staðfestur 8. veðréttur og uppfærsluréttur sakaukastefnanda Ferðamálasjóðs í fasteigninni Starrahólum 9, Reykjavík, eign sakaukastefnda Vana ehf. Aðalstefndi greiði aðalstefnanda málskostnað að fjárhæð 190.000 kr. og hefur þá verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts. Halla Bachmann Ólafsdóttir, settur héraðsdómari, kvað upp dóminn. Dómsorð: Aðalstefndi, Stefán Stefánsson, greiði aðalstefnanda, Ferðamálasjóði, USD 11.035,46 auk vaxta sem nemur millibankavöxtum á USD á erlendum fjármagnsmörkuðum, LIBOR, auk 2% vaxtaálags frá 20.12.1993 til 20.12.1994, en með dráttarvöxtum af USD skv. auglýsingu Seðlabanka Íslands á grundvelli vaxtalaga nr. 25/1987 frá þ.d. til greiðsludags. Staðfestur er 8. veðréttur og uppfærsluréttur sakaukastefnanda Ferðamálasjóðs í fasteign sakaukastefnda Vana ehf. að Starrahólum 9, Reykjavík. Aðalstefndi greiði aðalstefnanda málskostnað að fjárhæð 190.000 kr. og hefur þá verið tekið tillit til greiðslu virðisaukaskatts.
Mál nr. 546/2008
Kærumál Innsetningargerð
B og M seldu Ís ferðaþjónustu ehf. alla hluti í D ehf. með kaupsamningi 2. júní 2006. Í ágúst 2007 höfðuðu B og M mál á hendur D ehf. til greiðslu eftirstöðva kaupverðs samkvæmt fyrrnefndum kaupsamningi. Í máli þessu krefst D ehf. að nánar tilgreind gögn verði tekin með beinni aðfarargerð úr vörslum B og M. Telur D ehf. umbeðin gögn tvímælalaust vera sína eign. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, segir að D ehf. styðji kröfu sína um beina aðfararheimild við 78. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Eins og málatilbúnaði D ehf. var háttað lá ekki fyrir nein óyggjandi sönnun þess að D ehf. ætti skýlausan rétt til umkrafinna gagna og eigna en verulega skorti á að hið umkrafða væri nægjanlega tilgreint. Töldust skilyrði 78. gr. aðfararlaga því ekki uppfyllt og var kröfu D ehf. hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 30. september 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8. október sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. september 2008, sem sóknaraðili kveður sér fyrst hafa orðið kunnugt um 17. sama mánaðar, en með úrskurðinum var hafnað kröfu sóknaraðila um að honum yrði heimilað að fá með beinni aðfarargerð nánar tiltekin gögn tekin úr vörslum varnaraðila og þau fengin honum. Kæruheimild er í 4. mgr. 84. gr. laga nr. 90/1989 um aðför, sbr. 102. gr. laga nr. 92/1991. Sóknaraðili krefst þess að sér verði veitt heimild til framangreindrar aðfarargerðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Dagverðarnes ehf., greiði varnaraðilum, Bjarna Ásgeiri Jónssyni og Margréti Atladóttur, samtals 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 659/2006
Skuldamál Málsástæða
A ehf. krafði H ehf. um greiðslu reiknings fyrir arkitektavinnu. H ehf. taldi að ekki hefði komist á samningur milli þeirra um vinnuna er leiddi til greiðsluskyldu. Til vara krafðist hann lækkunar á stefnufjárhæð. Fyrir lá að vinnan var unnin í tveimur áföngum, fyrst árið 2002 og síðan árið 2003. Talið var að A ehf. hefði mátt vænta greiðslu fyrir vinnuframlag sitt eftir að fyrirsvarsmaður H ehf. leitaði til stofunnar í seinna skiptið nema um annað hefði verið samið. Félagið var ekki talið hafa sýnt fram á að samningur hafi komist á milli aðila þess efnis eða að undirbúningsvinna, sem unnin hafði verið árið 2002, hafi átt að vera undanskilin ef framhald yrði á verkefninu. Þá voru málsástæður H ehf. fyrir Hæstarétti til stuðnings lækkun kröfunnar taldar of seint fram komnar. Því var fallist á kröfu A ehf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Áfrýjandi skaut málinu upphaflega til Hæstaréttar 27. október 2006 en ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu þess 13. desember 2006. Með heimild í 4. mgr. 153. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála áfrýjaði hann málinu öðru sinni 21. desember 2006. Áfrýjandi krefst aðallega sýknu en til vara lækkunar á kröfu stefnda. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Áfrýjandi, sem er einkahlutafélag, mun hafa verið stofnaður haustið 2001 af Þorsteini Jónssyni og Íslenskum aðalverktökum hf. Samkvæmt greinargerð áfrýjanda í héraði var markmið félagsins að reisa frístundabyggð á Hellnum í samræmi við hugmyndir Þorsteins Jónssonar og kom hann fram fyrir hönd áfrýjanda við fjármögnun og framkvæmd verkefnisins. Þorsteinn mun hafa leitað til Jon Nordsteien, annars eigenda stefndu, í september 2001 og gert honum grein fyrir hugmyndum sínum. Frá upphafi hafa báðir eigendur hins stefnda félags, Jon Nordsteien og Ólöf Flygering, unnið við verkefnið án athugasemda af hálfu áfrýjanda. Í febrúar 2002 fóru þau að beiðni Þorsteins að Hellnum þar sem landið, gömul fjárhús og hlaða voru skoðuð og sátu einnig fund um nýtt aðalskipulag á svæðinu. Í lok sama mánaðar féllust þau á að vinna drög að tillögu um menningarmiðstöð og hótel þar sem gömlu húsin væru nýtt. Eru skissur sem þau gerðu dagsettar í mars 2002 og birtast þær í bæklingi sem Þorsteinn gerði til að kynna verkefnið og ber heitið „Viðskiptahugmynd á Hellnum undir Jökli“. Var ljóst að framhald málsins væri undir því komið að honum tækist að fjármagna verkefnið. Í febrúar 2003 mun Þorsteinn hafa haft aftur samband við stefndu með ósk um frekari teikningar. Kom fram að viðræður stæðu yfir við norska fjárfesta og Náttúruvernd ríkisins, síðar Umhverfisstofnun, um samvinnu. Í framhaldi kom sendinefnd frá Noregi, farin var skoðunarferð að Hellnum og fundað um verkefnið, auk þess sem verktaki gerði kostnaðaráætlun. Þorsteinn Jónsson og hinir erlendu fjárfestar undirrituðu viljayfirlýsingu 31. mars 2003 um verkefnið en ekki var gengið frá samningum. Í byrjun apríl 2003 fóru stefndu fram á greiðslu eða tryggingu fyrir greiðslu. Þau héldu áfram að vinna að verkefninu til 10. apríl 2003, en þá lögðu þau hönnunarvinnu niður þar sem ekki var orðið við kröfu þeirra um að fá greitt inn á verkið og neituðu að afhenda skissur og teikningar. Þorsteinn stofnaði annað félag, Menningarmiðstöðina Hellnum ehf., með norskum aðila, en samþykktir þess eru dagsettar 9. apríl 2003. Í september 2003 var opnuð gestamóttaka að Hellnum og reyndist önnur arkitektastofa hafa hannað hana. II. Áfrýjandi byggir á því að ekki hafi komist á samningur milli aðila sem leiði til greiðsluskyldu hans. Um frumkvöðlaverkefni hafi verið að ræða. Hafi stefndi fallist á að taka þátt í athugun og hugmyndavinnu án endurgjalds, en með hugsanlega vinnu við hönnun að markmiði, þegar og ef til framkvæmda kæmi. Eiginleg hönnunarvinna hafi ekki getað hafist fyrr en eftir 27. júlí 2005 þegar aðalskipulag svæðisins var samþykkt. Stefndi hafi horfið frá verkefninu áður en til þess kom og hafi ekki afhent áfrýjanda afrakstur þeirrar vinnu sem komin var. Hafi hann þannig fyrirgert rétti sínum til hinnar eiginlegu hönnunarvinnu. Þær skissur sem áfrýjandi hafi notað í kynningarbækling sinn hafi verið byggðar á hugmyndum Þorsteins Jónssonar og birtar með samþykki stefnda. Heldur áfrýjandi því fram að í raun hafi verið um tvö verkefni að ræða, frístundabyggð, sem áfrýjandi hafi verið stofnaður um, og menningarmiðstöð sem einkahlutafélagið Menningarmiðstöðin Hellnum hafi unnið áfram við. Samskipti hans við stefnda hafi tekið til fyrrnefnda verkefnisins, en hið síðara hafi ekki verið á verksviði áfrýjanda. Varakröfu sína um lækkun reikningsfjárhæðar stefnda byggir áfrýjandi á því að stór hluti þeirra vinnustunda sem krafist sé greiðslu fyrir hafi verið vegna skemmti- og kynnisferðar og veislu í boði áfrýjanda og komi hugmyndavinnu vegna verkefnisins ekki við. Sérstaklega er því andmælt að báðir eigendur stefnda telji að fullu þann tíma sem í þetta fór til vinnu á útseldu kaupi arkitekta. Þá er mótmælt þeim vinnustundum sem skráðar séu vegna menningarmiðstöðvar, þar sem stefnda hafi frá upphafi mátt vera ljóst „að þær hugleiðingar áttu ekki undir það verkefni sem áfrýjandi undirbjó“ og geti áfrýjandi ekki átt aðild að meintum kröfum sem því tengjast. III. Stefndi kveður Þorstein Jónsson hafa fengið sig til að vinna að hugmyndum um deiliskipulag og uppbyggingu frístundabyggðar og menningarmiðstöðvar að Hellnum. Upphafleg vinna á árinu 2002 „hafi byggst á þeirri venju á umræddu sviði, að um öflun verkefnis væri að ræða, sem ekki hefði verið ætlunin að krefja um greiðslu fyrir sérstaklega, ef ekkert framhald yrði á verkefninu.“ Haft hafi verið samband við stefnda á ný í ársbyrjun 2003 og hann beðinn um frekara vinnuframlag. Þar með hafi nefndar forsendur frá árinu áður ekki lengur átt við. Stefndi mótmælir því að honum hafi frá upphafi verið ljóst að forsenda þess að hann yrði ráðinn til verksins væri að fjárfestar myndu fást og að þeir myndu samþykkja stefnda sem arkitekt að því. Munnlegur samningur hafi komist á. Áfrýjandi hafi nýtt sér vinnu sem hafi verið unnin í samræmi við það og notfært sér að vísa til eigenda stefnda sem arkitekta við verkefnið. Samkvæmt þessu beri áfrýjanda að greiða fyrir vinnu stefnda. Stefndi kveður áfrýjanda tefla fram nýjum málsástæðum fyrir Hæstarétti. Mótmælir hann þeim sem of seint fram komnum og haldlausum. Í héraði hafi ekki komið fram mótmæli við einstaka þætti í reikningi stefnda. Stefndi kveður tímaskráningu eðlilega og tímar vegna funda og kynnisferða hafi verið hluti af störfum hans í þágu áfrýjanda. Þá hafi áfrýjandi ekki byggt á þeim málsástæðum sem lúti að meintri aðild Menningarmiðstöðvarinnar Hellnum ehf. Upplýsingar úr hlutafélagaskrá um þetta einkahlutafélag hafi verið lagðar fram við upphaf aðalmeðferðar í héraði, en bókuð hafi verið mótmæli stefnda við framlagningunni. IV. Það var sameiginlegur skilningur aðila að vinna sú sem stefndi innti af hendi á árinu 2002 væri liður í tilraun til að hrinda hugmynd Þorsteins Jónssonar um uppbyggingu á Hellnum í framkvæmd. Þegar stefndi var aftur beðin um að koma að verkefninu ári síðar með því að taka þátt í kynningu fyrir hugsanlegum fjárfestum og útfæra nánar þær hugmyndir sem þegar voru uppi, mátti hann líta svo á verkefnið væri komið á annað stig. Viljayfirlýsing sú sem Þorsteinn og hinir erlendu aðilar undirrituðu átti samkvæmt efni sínu að vera undanfari samnings um byggingu menningarmiðstöðvar á Hellnum. Stefndi var ekki aðili að yfirlýsingunni en í 1. lið hennar segir: „Jan Nordsteinen (svo) og Ólöf Flygenring ganga eftir því sem unnt er frá fullunnum byggingarteikningum að MENNINGARMIÐSTÖÐ, þar sem lögð skal sérstök áhersla á fyrsta byggingaráfanga. Arkitektarnir tveir skulu taka mið af viðunandi verði með tilliti til íslensks markaðsverðs.“ Samkvæmt öðrum liðum viljayfirlýsingarinnar er arkitektunum ætlað að taka þátt í að „senda inn byggingarumsóknir til sveitarfélagsins í Snæfellsbæ án óeðlilegra tafa“ og í að gera „viðskiptaáætlun og einnig rekstraráætlun, fjárfestingaráætlun og fjármögnunaráætlun.“ Frá 26. febrúar til 13. apríl 2003 nemur skráð vinna stefnda 97.5 klukkustundum, en á árinu 2002 eru 35 tímar skráðir. Mátti stefndi líta svo á að verkefnið væri með þessu komið af kynningarstigi og vænta greiðslu fyrir vinnuframlag sitt við það nema öðru vísi væri um samið. Áfrýjandi hefur ekki sannað að vinna stefnda hafi átt að vera án endurgjalds og að undirbúningsvinnan sem innt var af hendi árið 2002 hafi átt að vera undanskilin ef framhald yrði á verkefninu. Varakrafa áfrýjanda er annars vegar á því byggð að hann beri ekki ábyrgð á þeim þætti verksins sem lúti að vinnu vegna menningarmiðstöðvar. Hins vegar byggir hann hana á því að hinn umkrafði reikningur sé of hár af ástæðum sem fyrr greinir. Í héraði var varakrafa áfrýjanda einungis byggð á því að ekki bæri að greiða fyrir annað en útlagðan kostnað. Síðari málsástæður áfrýjanda sem að þessu lúta teljast of seint fram komnar og koma því ekki til álita. Samkvæmt öllu framangreindu verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. V. Ekki verður hjá því komist að finna að því hvernig héraðsdómur er saminn. Ekki eru gerð skýr skil á milli málsatvikalýsingar dómsins sjálfs og tilvísana til fullyrðinga aðila og í dóminum er að finna villur af ýmsu tagi. Í niðurstöðukafla er fjallað um kröfu á hendur varastefnda á undan kröfu á hendur aðalstefnda. Á skortir að gætt sé ákvæða 3. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um að dómar skuli vera stuttir og glöggir. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Mál þetta var dómtekið 8. júní sl.að loknum munnlegum málflutningi. Stefnandi er Arkitektar Ólöf og Jón ehf., kt. 452297-2759, Mjóuhlíð 4, Reykjavík, en stefndu eru Hellisvellir ehf., kt. 520901-2480, Haukanesi 15, Garðabæ og Þorsteinn Jónsson, kt. 060653-5699, sama stað. Umboðsmaður stefnanda er Vilhjálmur Bergs hdl., en umboðsmaður stefndu er Einar Sigurjónsson hdl. I. Dómkröfur. 1. Stefnandi krefst þess, að stefndu verði gert að greiða honum skuld að fjárhæð 1.101.267 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 frá 20. júlí 2004 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að mati dómsins og í samræmi við framlagðan málskostnaðarreikning. 2. Stefndi gerir aðallega þá kröfu, að þeir verði sýknaðir af kröfu stefnanda, en til vara er krafist verulegrar lækkunar á kröfum stefnanda. Þá er krafist málskostnaðar að mati réttarins úr hendi stefnanda og að virðisaukaskattur leggist ofan á málflutningsþóknunina. II. Málavextir. Í febrúar árið 2002 leitaði stefndi Þorsteinn Jónsson til stefnanda vegna hugmynda hans um að reisa frístundabyggð og menningarmiðstöð í landi Brekkulækjar á Hellunesi á Snæfellsnesi. Stefnandi var í framhaldi af þessu falið að gera uppkast, hanna og teikna upp hugmyndir að uppbyggingu á svæðinu og munu arkitektar stefnanda hafa farið ásamt stefnda Þorsteini að Hellnum í því sambandi. Haustið 2002 stofnaði svo stefndi Þorsteinn og Íslenskir aðalverktakar hf. félagið Hellisvellir ehf. í þeim tilgangi að reisa frístundabyggð á landinu eftir hugmyndum stefnda um vistvæna byggð í gömlum byggingarstíl, sem helst skyldi líkjast gömlu "katalóg” húsunum. Stefnandi kvað stefnda Þorstein hafa haft samband við hann á ný og falið honum að vinna enn frekar með hugmyndir að uppbyggingu á svæðinu, skipulagi o.fl. og jafnframt upplýst, að framkvæmdir myndu hefjast innan tíðar. Í febrúar, mars og apríl það ár hafði stefnandi unnið að hugmynda- og hönnunarvinnu vegna uppbyggingar á svæðinu og hafði m.a. verið í sambandi við starfsmenn sveitarfélagsins, verkfræðinga og aðra aðila m.a. smiði á vegum stefndu vegna þessa. Þessar hugmyndir, teikningar og skissur hafi svo verið notaðar til kynningar á hugmyndinni með fjárfestum, sveitarstjórnarmönnum og opinberum aðilum. Stefnandi tók fram, að það hafi ekki síst verið vinnu stefnanda að þakka að samningar náðust við opinbera aðila, svo sem umhverfisstofnun og sveitarstjórnar-menn og svo fjárfesta um að gera hugmyndina að veruleika. Fram kemur hjá stefnda að Íslenskir aðalverktakar hf. hafi ekki haft áhuga á að eiga og reka mannvirki á Hellnum, en sýnt áhuga á að byggja og selja og út frá þeim hugmyndum hafi verið lagt af stað með verkefnið og hafði stefndi Þorsteinn í samráði við Jón Nordsteien arkitekta lagt til við stefnda Hellnavelli ehf., að Jón yrði fenginn til verksins, um teikningar ofl., en þó hafi aldrei orðið nein niðustaða um að setja verkefnið í gang og því ekki um neina ráðningu að ræða við Jón. Stefndi kannaðist við að hafa kynnt hugmyndir sínar um frístundabyggð fyrir Jón Nordsteien á heimili sínu og fengið hann til að koma á staðinn og sækja kynningarfundi um nýtt aðalskipulag svæðisins, en stefndi kvaðst ekki hafa óskað eftir neinni vinnu af hendi Jóns varðandi deiliskipulag hins væntanlega svæðis og var stefnda ekki kunnugt um, að Jón hafi gert að því nokkrar tillögur. Þegar ljóst hafi orðið að Íslenskir aðalverktakar hf. ætluðu ekki að koma að uppbyggingu á Hellnum, kvaðst stefndi hafa leitað til noskra aðila um þátttöku í verkefninu og kynnt það fyrir tveimur norskum aðilum og jafnframt lagt til að samið yrði við Jón Nordsteien um arkitektavinnu. Hópur byggingaraðila frá Kvindehéraði í Noregi undir forystu Aksels Klosters, bæjarstjóra, sýndi áhuga á að taka þátt í verkefninu og var boðið í kynningarferð til að skoða svæðið og ræða við sveitarstjórnarmenn og var Nordsteien boðið að taka þátt í þessari för og hafi svo stefndi og Jón verið sitt í hvoru lagi í viðræðum við þessa norsku aðila, en ekkert orðið úr samningum. Verkefnið hafi samt verið kynnt áfram í Noregi og í mars 2003 hafi komið nýr hópur áhugasamra Norðmanna til landsins og hafi þá orðið niðurstaða að þeir keyptu hlut Í.A.V. í verkefninu og stendur einn þessara aðila að verkefninu í dag. Norskir arkitektar höfðu þá frá upphafi verið þátttakendur í verkefninu, en stefndi kvaðst hafa óskað þess strax, að Jon kæmi að verkefninu sem samstarfsaðili. Undirbúningstími stefnda að verkefninu hefur tekið um fimm ár, en 27. júlí 2005 skrifaði umhverfisráðherra undir nýtt aðalskipulag að Hellnum og var þá mögulegt að hefjast handa og setja verkefnið af stað. Ákveðið var að nota teikningar frá norsku arkitektastofunni, en fá svo íslenska arkitekta til að gera deiliskipulag fyrir næstu áfanga og að teikna einstaka byggingar eftir því sem þörfin kallaði á. Í ársbyrjun 2005 hafði lögmaður stefnanda sent stefnda kröfu um greiðslu vegna vinnu stefnanda að verkefninu. Stefndi Þorsteinn hafði þá haft samband við stefnanda og tjáði honum, að kröfur hans væru með öllu óraunhæfar og úr öllu samhengi við veruleikann, að hann ynni hörðum höndum að því að fá Jón Nordsteien samþykktan að verkefninu. Stefnandi hafði þá haldið að sér höndum með innheimtuna. Í nóvember 2005 hafði norski byggingaraðilinn komið til Íslands og hafi verið reiðubúinn að hitta Jón og leita samninga við hann um aðkomu hans að verkefninu þar sem nýjir fjárfestar væru komnir að og hugmyndir hefðu breyst að einhverju leyti frá því sem upphaflega var stefnt að. Stefnandi hafði hins vegar hafnað viðræðum við stefnda Þorstein um frekari verkefni, fyrr en gengið væri frá þeim reikningi sem málið er höfðað út af. III. Málsástæður og lagarök. 1. Krafa stefnanda er byggð á einum reikningi vegna arkitektaþjónustu fyrir stefndu og er hann gefinn út 15. júní 2004 með gjalddaga 20. júlí 2004 og er að fjárhæð 1.101.267 krónur. Byggt er á því að stefndi beri greiðsluskyldu gagnvart stefnanda á umræddum reikningi. Þjónustan hafi verið unnin í þágu stefnda skv. óskum varastefnda, fyrirsvarsmanni stefnda. Umrædd þjónusta hafi verið í tímavinnu og er reikningur unninn upp úr tímaskýrslum stefnanda. Upphæð reikningsins beri ekki annað með sér en að vera sanngjörn og eðlileg m.v. þá vinnu sem innt hafi verið af hendi fyrir stefnda. Stefndi hafi ekki gert neinar athugasemdir við vinnu stefnanda og ekki sé annað vitað en að hann hafi verið ánægður með þá þjónustu sem stefnandi hafi innt af hendi. Stefnda hafi verið sent innheimtu- og áminngarbréf vegna málsins og hafi stefndi ekki mótmælt reikningi. Umrætt verk hafi verið unnið í þágu stefnda skv. beiðni varastefndu í málinu, eins og áður sagði. Stefnandi hafi talið sig vera að vinna verkið fyrir stefnda, enda hafi varastefndi komið fram sem fyrirsvarsmaður þess félags og hafði stefnandi ekki ástæðu til að ætla annað en að hann hefði fulla heimild til þess að skuldbinda stefnda á þennan hátt. Verði á einhvern hátt talið að aðalstefndi sé ekki skuldbundinn til greiðslu reikningsins vegna þess að varastefndi hafi ekki haft umboð til þess að skuldbinda hann á þennan hátt, sé á því byggt að varastefndi hljóti að vera skuldbundinn sjálfur til greiðslu hans. Á þeim grundvelli sé varastefnda stefnt til vara í málinu. Stefnandi vísar til almennra meginreglna samninga- og kröfuréttar um efndir fjárskuldbindinga. Vísað til laga um þjónustukaup nr. 42/2000, einkum 28. gr. Vísað sé til II. kafla laga um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, einkum 1. og 2. mgr. 10. gr. laganna. Þá sé vísað til 2. mgr., sbr. 1. mgr., 19. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Kröfu um dráttarvexti styðji stefnandi við reglur III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, með síðari breytingum, einkum 5. gr. og 6. gr. Kröfu um málflutningsþóknun styðjist við XXI. kafla laga nr. 91/1991, aðallega 129. og 130. gr. 2. Sýknukrafa stefndu byggist á verulegum athugasemdum sem hann gerir við stefnukröfurnar hann telur rangar. Stefnanda hafi mátt sem arkitekt vera ljóst að ekki hafði verið gerður við hann samningur auk þess sem ekki var búið að fjármagna verkið. Stefndi Þorsteinn hafi einungis verið hluthafi í Hellisvöllum ehf. og komið fram fyrir þeirra hönd. Stefndu mótmæla þeirri fullyrðingu að stefnanda Jóni Nordsteien hafi verið falið "að gera uppkast, hanna og teikna upp hugmyndir að uppbyggingu á svæðinu". Þetta sé alrangt. Slík beiðni hafi aldrei komið frá stefnda og því síður að samið væri um slíkt. Á þessum tíma hafi allt verið ljóst um aðkomu fjárfesta að verkefninu. Stefnda hafi verið ljóst á þessum tímapunkti að áður en til samninga við Jón kæmi yrði baklandið að vera tryggt með fjárfesti að verkinu, því að Jón hafði látið orð falla um að áður en hægt yrði að byrja að teikna deiliskipulagið þyrfti hann a.m.k. 500-600 klukkustundir til að hugsa "konseptið". Það hafi því verið viðvörunarbjöllur sem höfðu klingt í ársbyrjun 2002. Jafnframt sé mótmælt þeirri fullyrðingu í stefnu að í febrúar 2003 hafi Jóni verið "falið að vinna enn frekar með hugmyndir að uppbyggingu á svæðinu, skipulag o.fl.". Á þessum tímapunkti hafði stefndi búið til stórt líkan að fyrirhugaðri Menningarmiðstöð til að kynna fyrir Umhverfisstofnun með það í huga að þeir gerðust leigjendur í húsnæðinu með gestastofu. Þetta líkan og teikningar stefnda hafi verið notaðar til að kynna framtíðarhugmynd um starfsemi Menningarmiðstöðvar á Hellnum. Á þessu stigi fullyrðir stefndi að Jón Nordsteien hafi boðist til að gera sína frumtillögu að Menningarmiðstöð "á eigin ábyrgð". Þessa hugmynd kynnti hann síðar fyrir stefnda og byggingarverktakanum Jóni Líndal. Rétt sé að leggja áherslu á það hér að á þessu stigi sagðist Jón Nordsteien ekki vilja afhenda þessar teikningar til sýningar nema að gerður væri við sig samningur um að hann yrði ráðinn sem arkitekt fyrirhugaðs húss. Það hafi verið ótímabært og því hafi stefndu aldrei getað notað þessar teikningar, þó að þeir hefðu viljað. Það sé því alfarið rangt að teikningar hans hafi verið notaðar í samningaviðræðum við Umhverfisstofnun eða við fjárfesta. Fyrir rúmu ári hafi Jón Nordsteien verið boðaður til fundar við hina norsku aðila á Hótel Sögu, þar sem honum hafi verið kynntar teikningar norskrar arkitektastofu. Jóni hafi verið kynnt að leitað yrði til hans um samstarf þegar verkefnið gæti hafist hér á landi, því hugmyndir væru um að fara ekki eftir þeim teikningum norsku arkitektastofunnar sem honum hafi verið sýndar, heldur að fara eftir fyrstu hugmyndum stefnda um "norsk katalóghús", og að stefndi teldi hann hæfan til þess verks. Þetta hafi allt gengið eftir og honum verið tilkynnt þetta skömmu eftir að aðalskipulagið hafði verið samþykkt. Stefnandi hafi frá upphafi viðræðna við stefnda vitað að ekki yrði hægt að ráða hann til starfa í sambandi við verkefnið á Hellnum, nema að fjárfestar fengjust til verksins og að þeir myndu vilja hann sem arkitekt að því. Hann hafi þá verið tilbúinn að vera með ef það tækifæri byðist og að verkefnið yrði sett í gang. Þó svo að arkitektastofan sé rekin af þeim hjónum, hafi viðræður um hugsanlega ráðningu þó eingöngu verið við hann. Að framansögðu megi ljóst vera að stefndi mótmæli alfarið málatilbúnaði stefnanda. Stefndi hafi kynnt verkefni sitt og hugmyndir fyrir stefnanda í því augnamiði að fá hann til samstarfs, ef fjárfestar kæmu að verkefninu. Viðræður hafi þó aldrei náð það langt að til samninga kæmi um arkitektavinnu, hvorki að teikningu Menningarmiðstöðvar né að deiliskipulagi Þorpsins undir Jökli. Stefnandi hafi komið að verkinu í þeirri von að hann yrði ráðinn til verksins sem svo varð ekki. Ekki hafi verið notaðar tillögur frá honum. Ekki hafi komist á samningur milli stefnda Hellisvalla ehf., hvað þá síður milli stefnda Þorsteins og stefnanda enda ekki upplýst í málinu annað en að félagið Hellisvellir ehf. hafi verið stofnað í kringum það verkefni sem um ræðir og sé samningsaðili gagnvart öðrum sem að verkinu komi. Reikningur á dómskjali nr. 2, sé gerður á hendur stefnda Hellisvöllum ehf. en ekki stefnda Þorsteini því verði vandséð hvernig dæma á hann til greiðslu reiknings sem ekki sé gerður á hann, ber því að sýkna hann vegna aðildarskorts eða vísa fjárkröfum á hendur honum frá dómi ex officio. Sú krafa sé gerð að stefnandi viti við hvern hann taldi sig vera að semja og sé kröfugerð að þessu leyti svo ónákvæm að leiða eigi til sýknu. Stefndi Þorsteinn sé höfundur að þeirri hugmynd sem stuðst hafi verið við uppbyggingu á Hellnum og njóti því höfundarréttar að þeirri hugmynd. Stefndi Þorsteinn sé einn af hluthöfum í Hellisvöllum ehf., hafi komið að þessu máli sem fyrirsvarsmaður félagsins og á hann verði ekki felld persónuleg ábyrgð í máli þessu, enda reikningur ekki gerður á hann sbr. hér að framan. Enginn samningur sé til um í hverju verk stefnanda skuli fólgið. Það sé ekki næg málsástæða að aðrir arkitektar komi að verki þegar upplýst sé í málinu að stefnandi skyldi koma að verkinu síðar ef samningar næðust. Varakrafa stefnda Hellisvalla sé á því byggð, að ef ekki verði fallist á sýknukröfu stefnanda beri ekki greiðslur fyrir annað en útlagðan kostnað ef sýnt er fram á hann. Stuðst sé við meginreglur kröfu og samningaréttar samningal. nr. 7/1936 og lög um kröfurétt nr. 50/2000 auk höfundarréttar og um virðisaukaskatt. Málskostnaðarkrafa stefnda byggi á XXI. kafla laga nr. 91/1991, sérstaklega 130. gr., en krafa um virðisaukaskatt af málflutningaþóknun byggi á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt vegna þjónustu sinnar. Stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur og sé honum því nauðsyn að fá skattinn tildæmdan úr hendi stefnanda. IV. Sönnunarfærsla. Í málinu gáfu aðilaskýrslur fyrirsvarsmaður stefnanda Jón Ívar Nordsteien, kt. 180756-2139, Mjóuhlíð 4, Reykjavík og Ólöf Flygenring, kt. 100955-4669, Mjóuhlíð 4, Reykjavík og fyrir stefnda Hellisvelli ehf., gaf aðilaskýrslu Þorsteinn Jónsson, kt. 060653-5699, Haukanesi 15, Garðabæ. Vitni báru í málinu Stefán Benediktsson, kt. 201041-3769, Miklubraut 62, Reykjavík, Jón Pétur Líndal, kt. 060364-4949, Birkimóa 8, Borgarnesi og Geir Olaf Rusten, kt. 180554-6987, 5451 Valen, Noregi. Þá var lögð fram svohljóðandi yfirlýsing frá Hildigunni Haraldsdóttur, kt. 080654-4219, arkitekt, sem ekki var sérstaklega mótmælt, en þar vottar hún eftirfarandi, en hún er dags. 5. júní 2006. "1. Þann 6.2.2002 var haldin kynning á drögum aðalskipulags Snæfellsbæjar fyrir Hellnar og Arnarstapa, sem ég er höfundur að. Á þessum fundi voru sveitarstjórnarmenn, þjóðgarðsvörður o.fl. Á fundinum voru einnig Þorsteinn Jónsson, framkvæmdastjóri Hellisvalla ehf., en hann hafði uppi hugmyndir um uppbyggingu frístundabyggðar og menningarmiðstöðvar á Hellnum. Í fylgd hans var Jón Nordsteien arkitekt, og kynnti Þorsteinn hann sem sinn arkitekt vegna fyrirhugaðrar byggðar og kom fram að hann myndi sjá um gerð deiliskipulags á svæðinu. Ég nefndi við Þorstein að mér litist vel á val hans á arkitekt og óskaði Jóni til hamingju með verkið. 2. Jón Nordsteien var nokkrum sinnum í sambandi við mig eftir kynninguna og bað um aðalskipulagsgögn vegna vinnu sinnar. Hann fékk gögn frá mér, enda taldi ég ljóst að hann væri að vinna fyrir Þorstein Jónsson að hugmyndavinnu og deiliskipulaga á svæðinu." Í skýrslu sinni hér fyrir dómi rekur Jón Ívar Nordsteien atvik í málinu með svipuðum hætti og kemur fram í greinargerð hans og Ólafar Flygenring merkt dómskjal nr. 8. Fyrirsvarsmaður stefnanda Jón Ívar Nordsteien, kvað Þorstein Jónsson hafa haft samband við hann haustið 2001 og hann farið á fund hans að hans frumkvæði. Hann hafi viljað fá þau, þ.e.a.s. Jón og konu hans Ólöfu til samstarfs um hugmyndir sínar frístundaþorps og uppbyggingu menningarmiðstöðvar að Hellnum. Orsök þesss að hann leitaði samstarfs við hann eða við þau taldi hann vera að þau hafi verið með eða unnið að aðalskipulagi og deiluskipulagi og teiknað hús í margvíslegum stíl á Eyrarbakka. Hugmyndir hans hafi verið að byggja upp einskonar þorp á Hellnum í gömlum stíl, en þau hafi mikið unnið að endurbyggingu gamalla húsa og hann var á þessum tíma að vinna að verkefni fyrir norska sendiráðið og húsfriðunarnefnd um gerð bókar um norsk hús á Íslandi. Þá kvað hann það hafa skipt máli að hann var norskur og Þorsteinn var á þessum tíma í viðræðum við norska fjárfesta um þetta verkefni og hafi ekki þótt verra að hann var norskur. Í febrúar 2002 hafði Þorsteinn samband aftur og vildi hann fá þau með að Hellnum í sambandi við kynningu á aðalskipulagi á Snæfellsnesi, sem Hildigunnur Haraldsdóttir var að vinna að og var hugmyndin kynnt á Arnarstapa. Þau fóru með í þessa ferð, skoðuðu þessa kynningu og skoðuðu í leiðinni þetta svæði sem hann eða fyrirtækið Hellisvellir ehf. áttu og einnig húsin undir fyrirhugaða menningarmiðstöð. Þetta hafi svo endað með því að þau samþykktu að beiðni og fyrirsögn Þorsteins að vinna að einskonar hugmyndatillögu um menningarmiðstöð og hótel og deiluskipulag í kringum það á Hellnum. Hún kvað það algengt meðal arkitekta, bæði í sambandi við arkitektasamkeppni og annað að lögð væru fram einhver gögn eða hugmyndir í sambandi við verkefni í von um að fá vinnu við þau. Á þessum tíma samþykktu þau að leggja takmarkaða vinnu svokallaða heimildarvinnu í sambandi við gestamóttöku og hótel. Það hafi verið fundað um þetta á þeirri forsendi hvað væri hægt að gera með þessi gömlu fjárhús, sem hugmyndin var þá að endurbyggja sem menningarmiðstöð og var unnin tillaga af hálfu stefnanda frá byrjun mars. Frumdrög eða fyrstu mugmyndauppdrættir sem voru bæði símsend til Þorstein og einnig fékk hann þau afhent. Hann setti þessar teikningar í hugmyndabækling sinn fljótlega á eftir. Á þessu tímabili hafi ekki verið farið fram á greiðslu fyrir þessa vinnu, enda hafi legið kortunum að þetta var vinna sem þau lögðu fram til að kynna verkefnið, til að finna verktaka til að sýna og til að sanna hvað í þeim bjó í von um að fá verkið. Þau hafi farið bara dælt á þetta. En meira var ekki gert á árinu 2002, en þau hafi verið í sambandi við Þorstein og hann var að tala við norska fjárfesta. Svo hafi Þorsteinn haft aftur samband við þau í janúar eða í byrjun febrúar 2003 og sagt þeim að nýir fjárfestar væru sennilega komnir að verkefninu. Á þessum tíma hafi verið barátta á milli Arnarstapa og Hellna um að fá gestastofu fyrir þjóðgarðinn og var menningarmiðstöðin þá inni í myndinni og varð svo úr að hún var gestastofa fyrir þjóðgarðinn sunnan við Snæfellsjökul. Var og samkeppni um aðra það er á Hellissandi. Þetta hafi því litið nokkuð vel út fyrir þau. Hann leit svo á að framlag þeirra á undan, það er tillaga hafi borið árangur. Þorsteinn hafi notað þetta til að selja sínar hugmyndir, bæði gagnvart Náttúruvernd ríkisins, hugsanlegum fjárfestum og öðru. Hann hafi notað þetta í þróun sinni á verkefninu. Málin hefðu komist áfram með skissutillögum frá þeim og nú væri verkefnið að komast í gang. Snemma í febrúar fóru þau á fund þar sem módel sem Þorsteinn hafði gert um hvernig hann hugsaði sér þessa menningarmiðstöð og gestamóttöku fyrir þjóðgarðinn. Þá vildi hann að þau færu að vinna með þetta módel með það að markmiði að gera deiliskipulag fyrir það litla svæði sem menningarmiðstöðin og gestamóttakan átti að vera á og svo að koma þessu í gegnum bygginganefnd og gera vinnuteikningar, þannig að þessi bygging gæti komist upp fyrir 17. júní. Hann kvaðst hafa spurt hvað þau fengju út úr þessu. Þau vissu að á þessum tíma voru ekki komnir fjárfestar og það hafi komist á samningur við Náttúruvernd ríkisins. Þetta var á viðkvæmu stigi og hann þurfti hins vegar á þessum teikningum og hönnun að halda, til að geta selt þetta verkefni og til þess að geta fengið fjárfesta og samning við Náttúruvernd ríkisins. Hann kvaðst hafa tekið viss áhættu í þessu sambandi, en legið hafi fyrir, að ef eitthvað yrði úr þessu að þá myndu þau fá vinnu við verkefnið. Það hafi verið þeirra munnlegi samningur. Hann kvað það kannski hafa verið asnalegt að fara út í svona mikla vinnu án þess að hafa skriflegan samning, en þetta var gert. Svo hafi verið sífelldar umræður fram og til baka svo mánuðum skipti um að það mynda kom einhver sendinefnd frá Noregi. Fyrst hafi komið Roth Grimsted, sem hann taldi hafa verið varasaman, en svo hafi komið annar hópur, frá Kvinnshéraðs Kommone til greina og hafi þá Geir Rusten verið fyrir þeim hóp. Í millitíðinni höfðu þau beðið Þorstein að fá einhverskonar rýmisáætlun í sambandi við viðræðurnar við Náttúruvernd ríkisins eða Umhverfisstofu ríkisins, þ.e. þá stærð á húsnæði sem Umhverfisstofnun ríkisins taldi sig þurfa í gestamóttöku á Hellnum, sem var nauðsynlegt til að geta teiknað húsið. Svo var haft samband við Stefán Benediktsson hjá Náttúruvernd ríkisins og þau fóru á fund við hann með Þorsteini Jónssyni að hans frumkvæði og fyrir milligöngu hans. Hjá Náttúruvernd ríkisins var rætt um þessa rýmisáætlun og voru þau komin á þennan fund sem arkitektar að verkefninu, með hugsanlegum verkkaupa eða leigutaka að húsnæðinu og var fundurinn í mars. Enginn hönnunarvinna var þá komin í gang, mest voru þetta umræður um rýmisstærðir og forsendur. Ljós var að ekki voru komnir peningar í verkið. Þau hafi verið taugastrekkt, þar sem að til stóð að byggja húsið á þremur mánuðum. Í lok mars kom svo norska sendinefndin og það undirbúið af þeim og Þorsteini og voru þauí stöðugu sambandi við Þorstein vegna þess, í marsmánuði. Meðal annars var fundað um þátttöku og hlutverk þeirra í þessari ferð. Hann hafi beðið þau að taka þátt í þessum fundum og ferðum með sendinefndinni. Það hafi bæði verið gert til þess að hnýta tengsl og koma á samböndum við þessa Norðmenn og einnig voru verktakar með í för, sem hugsanlega áttu að vinna þetta verkefni og var mjög mikilvægt ef þetta átti að gerast á svona stuttum tíma að geta náð sambandi við þetta fólk. Í sendinefndinni voru Geir Rusten og með honum tæknimaður frá hans fyrirtæki, kona hans sem var eigandi fyrirtækisins og svo Axel Kroster, sveitarstjóri í sveitarfélagi Kvinnshéraðs sem þau komu frá og einnig kom hann með vegna yfirlýsingar sem gefin hafði verið um norrænt samstarf í sambandi við verkefnið, en hugsanlegt var að styrkur fengist út úr einhverjum byggingarþróunarsjóði í Noregi, sem hann var í tengslum við. Þau hafi tekið þátt í þessari skoðunarferð út að Hellnum með þessum norsku aðilum í lok mars. Þá var skoðað bæði svæðið undir fyrirhugaðan golfvöll og frístundabyggð og þó sérstaklega skoðuð fjárhúsin sem átti að endurbyggja sem menningarmiðstöð og gestamóttöku og var markmiðið með þeirri skoðun hvort norsku fjárfestarnir og verktakarnir myndu kaupa sig inn í verkefnið og hvort það var praktískt að endurbyggja þessi gömlu hús og hvernig það yrði gert og hvort þau væru nothæf til þess. Meðal annars hafði Geir Rusten með honum tekið þátt í að mæla húsið upp og höfðu farið fram einhverjar úttektir í sambandi við það. Morguninn áður hafði verið fundur hjá Náttúruvernd ríkisins með Stefáni Benediktssyni og þeim Jóni og Ólöfu, Þorsteini og norsku sendinefndinni og fleirum. Þar voru þau kynnt sem arkitektar verkefnisins af hálfu Þorsteins. Svo voru skoðuð hús á Árbæjarsafni og voru hugmyndir um að frístundaþorpið liti út eins og torfbæir eða torfbæjarborg. Svo var farið að Hellnum þar sem boðið var til kvöldverðar hjá Gulla Bergmann og frú með sveitarstjórnarmönnum frá Snæfellsbæ, m.a. Kristjáni Jóassyni sveitarsstjóra og tóku þau þátt í þessum umræðum og var Jon túlkur milli Norðmanna og Íslendinga. Voru þau í ferðinni að frumkvæði og beiðni Þorsteins Jónssonar. Daginn eftir þetta var haldið lokahóf heima hjá Þorsteini með sendinefndinni og þar var undirrituð viljayfirlýsing sem Axel Kloster sveitarstjóri átti frumkvæði að og var mest fögur orð um norræna samvinnu. Þar hafi þau verið orðuð sem arkitektar verkefnisins. Þegar þessar ferð var lokið og það leit út yfir að þessi norsku verktakar eða fjárfestar vildu taka þátt í verkefninu, lagði Þorsteinn hart að þeim að byrja að hanna þetta með það að markmiði að fá byggingarleyfisumsókn og farið yrði að byggja og náttúrlega til þess að sýna að þetta var raunverulegt verkefni og til að sýna teikingar til að komast enn nær því markmiði að ná samningi við Umhverfisstofu um leigu sem hann hafði náð í maí einhverntíma. Þau voru þá farin í gang með undirbúningsvinnu og frumdrög um að endurbyggja fjárhúsin sem menningarmiðstöð. Það var farið með verkfræðingi og Jóni Líndal verktaka út að Hellnum til að skoða húsin nánar með tilliti til þess hvað væri hægt að endurnota af gömlu efni. Svo var farið að teikna og voru miklar umræður um rýmisáætlun, þar sem ekki lá enn fyrir undirritað það sem þau voru búin að fá frá Umhverfisstofu. Svo hafi komið í ljós að það náðust ekki samningar milli norsku fjárfestanna og Þorsteins Jónssonar. Þá hafði Geir Rusten samband við þau til að fá út hvað Þorsteinn væri að meina. Þorsteinn var ekki ánægður með milligöngu þeirra og ásakaði þau um að tala illa um sig. Það var alveg ljóst á þessum tíma að eitthvað var í gangi. Í byrjun apríl voru þau komin vel í gang með hönnunarvinnuna og voru með þetta uppi á borði, en þá kom eitthvað babb í bátinn. Þorsteinn vildi fá teikningar en vildi ekki borga þeim eða veita þeim bankaábyrgð vegna vinnunnar, né vildi hann gera við þau samning. Hann vildi ekki borga né skrifa undir samning en bar við að þetta væri alveg að koma og vísaði til bankaferða. Þá myndi hann skrifa undir og lagði því hart að þeim að vinna á meðan og vildi fá teikningar. Jon neitaði að afhenda teikningar, enda ekki um fullgerðar teikningar að ræða heldur frumdrög. Um 10. apríl komst það á hreint að þau hættu að vinna ef þau fengju ekki greiðslu. Þau voru líka í sambandi við aðilana í Noregi sem náðst saman með þeim og Þorsteini en hann hafi alltaf verið að breyta kröfunum og var ljóst að Geir Rusten vildi heldur ekki taka ábyrgð á vinnu stefnanda. Eftir 10. apríl unnu þau því ekki lengur við verkefnið en höfðu þó af og til samband við Þorstein og einnig hafði Jón Líndal samband við þau og var að tala um að forsendur væru breyttar og frestur hefði verið lengdur til að reisa menningarmiðstöð. Um miðjan maí hafði Þorsteinn svo hringt í þau og var þá búið að undirrita samning við Umhverfisstofu um að leigja húsnæðið fyrir gestastofu og jafnframt talaði hann um að nýir fjárfestar væru að koma að verkinu en vildi ekki segja hverjir það væru. Hann var því búinn að ná því markmiði að fá Umhverfisstofu inn í þetta og töldu þau að vinna þeirra þetta vor hafi verið hluti í því að gefa verkinu trúverðugleika og gera það sannfærandi til að fá náð hjá Umhverfisstofu og hinum nýju norsku fjárfestum. Þorsteinn hafði svo enn haft samband við hann í júlí þetta sumar og spurt hvort þau hefðu áhuga á að vinna saman með norskum arkitektum, sem voru á vegum hinna nýju fjárfesta. Þau voru jákvæð gagnvart því, en heyrðu svo ekkert meir fyrr en þau lásu í Morgunblaðinu í september að gestastofa hefði verið opnuð að Hellnum. Hann lét þau því ekki einu sinni vita að aðrir arkitektar hafi komið í verkið, teiknað það og húsið svo verið byggt samkvæmt því. Þau hafi þó samt verið í þeirri trú að Þorsteinn myndi borga þeim fyrir þeirra vinnu. Þau hafi verið 200-300 verkefni á 15 árum, en aldrei lent í þessu áður, utan þess að lenda í stappi við tvo menn um greiðslu. Haustið 2003 voru þau á fundi með þessum nýju norsku fjárfestum, sem voru meðeigendur Þorsteins að verkefninu, vegna þess að þau vildu fá borgað og af því að þau vildu fá sinn hluta af kökunni, sem þeim hafi verið lofað að þau myndu fá. Það var fyrirhuguð mikil uppbygging og áttu þau að fá vinnu við það. Það talaði við Thor Öregaard sem var og meðeigandi og hann hafi lofað þessu haustið 2003 og svo aftur vorið 2004. Þau höfðu þá hugsað sér að bíða og sjá hvort eitthvað gerðist þetta sumar. Það heyrðist ekki neitt, né gerðist neitt og hafi þetta endað með því að þau gáfust upp og sendu stefnda reikning í júlí 2004. Hann kvað Hellisvelli ehf, hafa verið nefnt í sambandi við verkefnið. Hann sagði að í apríl er hann hætti vinnu fyrir stefndu, hafi hann verið kominn með rýmisáætlun og verið að vinna í málinu og verið með frumdrög í vinnslu og jafnvel verið kominn yfir í forteikningar, með það að markmiði að fá byggingarleyfisumsóknir. Eftir útsendingu reikninga hafi þeim ekki verið mótmælt af Þorsteini, en öllum umræðum eftir það verið beint að lögmanni stefnanda. Hann kvað Þorstein hafa svikið loforðið við sig og sett verkefnið í hendur annarra, en jafnframt notfært sér þeirra vinnu. Þau hafi hugsanlega getað gert kröfu um að fá borgað fyrir þá vinnu sem þau misstu af. En ef þau eigi að vinna áfram fyrir Þorstein verði að koma til uppgjörs fyrir það sem búið er að vinna. Hann sagði að er hann hafi komið að verkinu, hafi verið búin að vera mikil hugmyndavinna í gangi af hálfu Þorsteins og ekki sé óalgengt af hálfu arkitekta að þeir leggi fram einhverja skissu vinnu til þess að sýna hvað í arkitektinum búi og til að ná í verkefnið og hafi farið 35 tímar í það af þeirra hálfu í von um að fá vinnu við verkefnið. Þegar haft var samband við þau næsta vor og þau fá vinnuna, þá jafnframt gengu þau út frá því að hugmyndin hafi verið keypt sem þau hafi sett fram með skissunum. Hann kvað hafa farið 32 tíma í það sem mætti kalla kynningu á verkefninu þarna um vorið, það er að undirbúa og fara með norsku sendinefndinni í ferðina að Hellnum þar sem hann var og túlkur og hann ekki litið á þetta sem skemmtiferð. Hann kvað ekki hafa verið talað um samninga eða launakostnað í sambandi við þessa vinnu, en það hafi verið eðlilegt að þau hafi fengið að vita kjör sín, þetta hafi allt verið á óljósum grunni fyrst. Hann kvaðst aldrei hafa gert samninga við verkkaupa í sambandi við arkitektateikningar. Stundum hafi verið beðið um kostnaðaráætlun en þá hafi verið búið að skilgreina verkið fyrirfram. Hann vinni yfirleitt þannig þannig að maður byrji á því að átta sig á því hvað á að gera og á hvaða tíma og fer svo í einhverjar viðræður um hvernig eigi að borga þetta og hvað það eigi að kosta. Ólöf Flygenring er kona Jons Nordsteien og er arkitekt og eigandi stefnanda. Hún staðfesti framburð Jons. Hún sagði að Þorsteinn hefði haft samband við Jon um að taka þetta verkefni að sér og hann hafi viljað fá hana með sér í þetta verkefni, en hann hafi rekið það. Þau hafi rætt verkið og hún teiknað og gert skissur af grunnmyndum og skipulagi að menningarmiðstöðinni og það hafi farið fram umræður um deiliskipulög og hann gert ráð fyrir greiðslu fyrir þetta. Í byrjun hefðu þau lagt inn hugmyndavinnu. Hún kvaðst hafa talið sig vera að vinna fyrir Hellisvelli ehf. eða Þorstein Jónsson. Hún hafi oft hitt Þorstein Jónsson og fleiri og hafi hann samþykkt að þau væru að vinna í þessu verkefni og Þorsteinn hafi beðið um þessi verk. Hún kvað ekki hafa verið gerðan skirflegan samning né drög að honum og hún ekki vanist því að þess hafi þurft í sambandi við fyrri störf. Hún kvað þetta hafa verið eðlileg undirbúningsverk, það er að segja fyrstu skissur séu undirbúningur og ef ekkert meira hefði orðið úr verkinu, hefðu þau látið undirbúningskostnað hjá þeim 35 tíma falla niður, en af verkinu verði komi undirbúningskostnaður inn í gjaldtöku fyrir verkið. Þorsteinn Jónsson sjálfur og sem fyrirsvarsmaður stefnda, hefur skýrt svo frá atvikum. Hann segir að í ársbyrjun 2001 hafi orðið samkomulag á milli hans og Guðlaugs Bergmanns heitins á Hellnum, um að hann Þorsteinn beitti sér fyrir því að kaupa land úr jörðinni Brekkubæ, sem hann var eigandi að ásamt þrettán örðum. En hann var þá búinn að þróa ákveðnar hugmyndir um að byggja þar upp frístundabyggð, hús í gömlum stíl og var búinn að draga fram punkta frá því sem hann taldi geta orðið skemmtilegt í íslensku frístundalífi, að draga punkta frá Flatey á Breiðafirði, frá Stykkishólmi, frá Eyrarbakka og ýmsum stöðum þar sem gömul norsk catalog hús höfðu verið byggð og stóðu enn og verið búið í kringum þetta eitthvað verkefni. Hann útbjó hugmyndaramma í kringum þetta og gerði skissuhugmynd sem komi fram í gula bæklingnum, sem lagður hefur verið fram í málinu. Það hafi þróast og sé sá bæklingur orðinn þykkt plagg í dag. Þarna um sumarið var gerður samningur um að hann keypti þetta land ef hann fengi fjárfesta að verkefninu. Í september 2001 gerði hann samkomulag við Stefán Friðfinnsson forstjóra Íslenskra aðalverktaka, en hann hafi spurt hann um hvort hann hefði áhuga á því að koma að svona verkefni og eftir umhugsun í einn dag ákvað hann að þeir kæmu með að því að reyna að þróa þetta verkefni. Þá hafi þetta svæði verið skipulagt sem sveitabýli og þurfti að gera af þessu aðalskipulag, en til hafi staðið að breyta aðalskipulaginu á staðnum og lögðu þeir í apríl í ákveðna þróunarvinnu í því sambandi og Stefán hafi verið með kynningu á þessu innan síns fyrirtækis og Þorsteinn hafi kynnt sínar hugmyndir. Þegar ljóst var að Íslenskir aðalverktakar ætluðu að koma að þessu þá hugaði það að því að finna einhvern arkitekt hér heima sem gæti komið að því að þróa þetta verkefni og hann hringdi í Jon Nordsteien, sem hann taldi geta verið hugsanlegur kandidat í þetta verkefni. Hann kynnti það svo á fundi með Íslenskum aðalverktökum hvort þeir gætu sætt sig við að hann yrði arkitekt að verkefninu og þeir verið tilbúnir að skoða það, ef menn sæju fram á að af þessu gæti orðið. Þetta var þá á hugmyndastigi, það er aðalskipulagið og í raun hafi ekkert verið hægt að aðhafast í verkinu fyrr en í júlí 2005. Þetta var hinsvegar að gerast haustið 2001 og í ársbyrjun 2002. Hellisvellir ehf. hafi átt land í Brekkubæjarlandi sem var hugsað fyrir þessa byggð, frístundabyggð. Hann óskaði eftir því við Íslenska aðalverktaka að þeir kæmu með honum að öðru verkefni, það er að breyta útihúsum að Laugabrekku, annarri jörð og önnur eign, jörð í eigu Sigurjóns Sighvatssonar, og þar yrði byggð upp menningarmiðstöð, sem hýsti nokkurskonar sögusafn og starfsemi tengd því og þjóðgarðinum. Þeir höfðu ekki áhuga á að byggja annað en hús til að selja. Þegar liðið var eitt og hálft ár frá samningnum milli hans og Stefáns, var gert samkomulag við Stefán að það mætti kaupa þá út úr áætluninni, ef annar aðili fengist í verkáætlunina. Íslenskir aðalverktakar höfðu þá önnur stærri og brýnni verkefni, sem að þeir ætluðu að einbeita sér að. Þarna hafði hann verið búinn að vera í sambandi við Jon Nordsteien og reyna að selja hann inn í verkefnið og fá Íslenska aðalverktaka til að koma því á, en það ekki gengið svo langt að þeim þætti tímabært að fá hann til fundar í því sambandi. Það hafi svo haft samband við hann norskur maður sem hafi sýnt því áhuga að flytja hingað norsk kataloghús og var með ákveðinn sjóð í Noregi sem hugsanlega gæti komið að fjárfestingu þessa innflutnings. Hann ræddi við þennan Norðmann, en fljótlega kom í ljós að hann hafði ekki fjárhagslega burði til að gera þetta. Hann hafði þessu næst samband við Axel Kloster bæjarstjóra í Kvinnhéraði og alþingismann, sem hafi gert ýmsa góða hluti. Hann hafi sagst vera með fjármagn og vilja koma að svona verkefni og með því að byggja kataloghús myndi hann koma á vinnu í gegnum tréiðnað í Kvinnhéraði og flytja hingað einingahús til að byggja upp þetta frístundaþorp og selja húsin hér. Hann hafði áhuga á að koma hingað og þegar það stóð til sagðist hann hafa ákveðinn verktaka með sér, sem hann vildi að yrði raunverulegur þátttakandi í verkefnininu og fjárfestir hér heima. Þetta hafi verið maður að nafni Geir Rusten og hafði Axel Kloster ákveðið að bjóða honum hingað á kostnða héraðsins, konu hans og starfsmanni, það er að þau kæmu hingað og kynntu sér þetta verkefni, með það fyrir augum að byggja hér hús og selja. Hannkvaðst hafa kynnt það fyrir þeim þegar þau komu hingað að hann hefði áhuga fyrir því, að ef af þessu yrði þá myndi hann reyna að selja það inn í pakkanum, að þau kæmu að uppbyggingu menningarmiðstöðvarinnar, en það þrengra um það, því að hugmyndir Axels Klosters, sem ætlaði að útvega fjármagn í þetta, gekk út á að selja tilbúin og tilsniðin hús. Þegar þarna var komið sögu sá hann möguleika á að koma draumi sínum á framfæri, því að hugsanlega væru þarna norskir fjárfestar, sem gátu gert það sem Íslenskir aðalverktakar voru ekki alveg tilbúnir að gera. Hann setti sig í samband við Jon Nordsteien aftur og spurði hann hvort hann væri tilbúinn í að undirbúa og taka þátt í að taka á móti þessus fólki með honum, ef það yrði til þess að samkomulag næðist við Axel Kloster, en það hafi einungis staðið til að gera samning við Axel. Þegar þeir komu til landsins hafi Axel hagað því svo til að samkomulag sem gert var að kvöldi dags eftir skoðunarferðina, yrði gert í nafni Geirs Rustens. Hann kvaðst hafa beðið Jon Nordsteien að koma að þessu verki með sér og reyndi áfram að selja hann inn í verkefnið, en hann hafi óskað þess að þá myndi kona hans Ólöf Flygenring, taka þátt í þessu og það hafi verið sett inn í samkomulagið við Geir Rusten að þau kæmu að þessu sem arkitektar, ef af verkefninu yrði. Í gegnum allt þetta ferli hafi hann verið að reyna að selja Jon að verkefninu, ef hann gæti fundið aðila til að framkvæma þetta. Það varð svo ljóst að þarna ná þeir ekki saman hvernig sem orð Geirs Rusten verði túlkuð um að hann hafi þótt ótrúverðugur. Hann kvaðst hafa haft það á tilfinnningunni að þarna væru að gerast ákveðnir hlutir á bak við hann sem Jon Nordsteien hafi komið að. Á þessu stigi hafi verið komin ákveðinn trúnaðarbrestur milli þeirra. Um fund Jóns Líndals með Joni Nordsteien og Ólfu Flygenring á vinnustað þeirra, sem fram komi í framburði Jons Nordsteien, sagði hann að hann hafi verið að reyna að átta sig á því hvernig standa ætti að menningarmiðstöðinni sem Jón Líndal var þá búinn að gera honum tilboð í að byggja út frá teikningum sem hann hafði sjálfur gert. Þeir hafi mætt á þennan fund til að skoða ákveðnar teikningar sem Jon Norsteien hafði teiknað og þær verið skoðaðar í ljósi þess að Jon Nordsteien hafi sagt við hann að hann væri tilbúinn að gera teikningar af menningarmiðstöð á eigin kostnað,ef hann fengi verkefnið, eða ef af því yrði. Þeir, hann og Jón Líndal hafi svo mætt til fundar og þá hafi Jon Nordsteien sagt að þessar teikningar fengi Þorsteinn ekki nema gengið yrði til samninga. Þær hafi verið í mjög miklu ósamræmi við þær hugmyndir sem hann, Þorsteinn, hafi kynnt fyrir Joni Nordsteien og strax séð að þessar hugmyndir myndi hann ekki geta kynnt frekar og hafði hann þó ekki fundið neina aðra arkitekta til að koma að verkefninu á þessari stundu og hafi hann ætlað að kynna Jon Nordsteien áfram sem hugsanlegan arkitekt að verkefninu, ef af því yrði. Það hafi ekki orðið af samningum við Geir Rusten og þessi heimsókn hafi endað sögulega með blaðamáli út af fjárhagsstöðu mannanna, þegar þeir komu aftur til Noregs. Engu að síður hafði þessi umsókn frá Axel Kloster verið komin inn í norska kerfið og einum til tveimur vikum eða mánuðum síðar hafði haft samband við hann Thor Öregaard og óskað eftir að fá að koma að verkefninu, hann hafi verið arkitekt og var með hugsanlega fjárfesta með sér. Þeir hafi svo komið í lok mars þetta ár og upp úr því kaupa Thor Öregaard og Jarn Vageníus Íslenska aðalverktaka út úr verkefninu. Á síðasta degi samkomulagsins milli Þorsteins og Íslenskra aðalverktaka og gerast þar með 66,3% hluthafar að Hellisvöllum ehf. og stýrðu þar með framkvæmdum mála. Hann kvaðst hafa komið með tillögu um að Jon Nordsteien kæmi að verkefninu og fengið þá í einni af Íslands heimsóknum sínum að hitta Jón Nordsteien í skamma stund á Hótel Sögu. Og 29. júlí 2005, hafði svo ráðherra undirritað aðalskipulag fyrir svæðið, þannig að þarna mátti byggja frístundabyggð. Hann kvaðst áfram hafa sett fram óskir um það að ef af þessu gæti orðið, að það yrði haft samband við Jon Nordsteien, en þegar þeir hafi svo komið til landsins til að ræða við hann, hafi hann hafnað frekari umræðu um þetta, enda þá búinn að leggja fram reikning um verkið. Það var þá og búið að koma fram að þessir aðilar voru búnir að leika sér að hugmyndum um hvernig þeir sæju þetta fyrir sér enda orðnir aðal og meirihluta eigendur að verkefninu. Þeir komu ekkert að menningarmiðstöðinni sem hann hafði stofnað í apríl fyrr en löngu seinna og Íslenskir aðalverktakar hafa aldrei komið að því fyrirtæki. Í grófum dráttum sé sýn hans á þetta sú að það var aldrei gengið að samningi við eða gerð samningsdrög við stefnanda. Fyrst hafi þeir rætt um greiðslu af hálfu Jóns Nordsteien þegar hann hafi komið með tillögu sína sem hann bauðst til að gera á sinn kostnað og hafi hann þá rætt um að það yrði að koma innborgun áður en hann ynni frekar að verkefninu. Hann hafi þá talað um að það færu að minnsta kosti 600 klst. í vinnu að slíku verkefni eins og Hellisvellir ehf. ætlaði að fara í og hafði Þorsteinn ekki talið sig hafa umboð til að semja um slíkt. Hann hafi bara verið að reyna að koma honum á framfæri við stjórn Hellisvalla ehf. Hann kvað reikning stefnanda hafa fyrst komið frá lögmanni hans. Hann kvað Jón Nordsteien einu sinni hafa hringt í hann og verið þungt í hamsi og spurt hvenær hann ætlaði að borga og hann þá bent honum á að aðilarnir sem væru á leið til landsins og hann myndi reyna að koma þeim saman. Hann kannaðist ekki við að hafa óskað eftir þjónustu Jóns Nordsteien og Ólafar Flygenring þannig að hann hafi ráðið þau til verks og hann kannaðist ekki við að hafa óskað eftir vinnuframlagi þeirra, heldur að þau myndu koma að kynningu á þessu verkefni við þessa norsku fjárfesta þ.á.m.Geir Rusten. Þau hafi unnið heilmikið í verkefninu en ekki beint að ósk hans. Hans hugmynd hafi verið að fá hann Jon Nordsteien til verksins ef hann gæti selt hugmyndir sínar til þeirra sem réðu verkefninu, Íslenskum aðalverktökum. Hann kvað tillögur Jons Nordsteien eingöngu hafa miðast við menningarmiðstöðina. Hann kvaðst hafa selt hugmyndina um þessa frístundabyggð og menningarmiðstöð með eigin teikningum þó að teikningar frá Joni Nordsteien og Ólöfu Flygenring hafi og komið til. Hann kvaðst hafa verið að reyna að selja norðmönnum hugmyndina og þá.m.a. notast við bæklinginn. Hann hélt því fram að tilboð það sem Jón Líndal hafi gert í byggingu menningarmiðstöðarinnar hafi verið byggt eingöngu á hans teikningum en var þó bent á að tilboð Jóns frá 10. febrúar 2003 væri skv. teikningum Jons Nordsteien og Jón Líndal hafi borið um það fyrir dómi. Aðspurður hvers vegna ekki hefði verið gert upp við Jon Nordsteien eftir að nýjir fjárfestar komu að verkefninu sagði hann að meirihluta hluthafa í Hellisvöllum ehf. hafi komið með hugmyndir sem kynntar hafi verið fyrir Joni Nordsteien á Hótel Sögu. Þorsteinn tók fram að hann hafi verið á móti hugmyndum þeirra og viljað að byggð yrðu hús í gömlum stíl og óskað eftir því að verkefnið yrði þróað í þá átt og samið yrði við Jon Nordsteien í framhaldi af því. Hann kvað verkinu síðan hafaverið snúið að húsum í gömlum stíl og kannaðist hann við að hafa óskað eftir samstarfi við Jon Nordsteien í nóvember 2005 þrátt fyrir að það hafi þá verið komin krafa á hendur honum frá Jóni en hann hafi þurft á íslenskum arkitekt að halda vegna verkefnisins. Vitnið Stefán Benediktsson kvaðst vera sérfræðingur í skipulagi og rekstri þjóðgarða hjá Umhverfisstofu. Það sagði að þegar Hellnamál hafi komið upp eða hugmyndir um að byggja þar gestastofu á Hellnum hafi þegar verið byrjað að hugsa til eða hugleiða byggingu á gestastofu sem reiknað var þá frekar með að yrði á Hellissandi þar sem þjóðgarðsvörðurinn var búsettur. Þetta hafi samt þótt kjörið tækifæri þegar það bauðst möguleiki á að komast í húsnæði að Hellnum. Aðspurt um samskipti þessi við Jon Nordsteien og Þorstein Jónsson sagði það að þau hefðu aðallega verið við Þorstein. Hann hafi komið með hugmyndina og allar samningaviðræður stofnunarinnar hafi farið fram við hann. Það hafi verið búið að gera forsögn að gestastofu, skriflega lýsingu á því hvað þurfti að vera þar. Það kvaðst hafa hitt Jon með Þorsteini að minnsta kosti einu sinni þó það myndi ekki atburðarásina nákvæmlega eftir þrjú ár. Það mundi það eitt að Þorsteinn hafi þurft þessa lýsingu til að gera sér grein fyrir hvað í þessari byggingu fælist. Það mundi ekki hvort það hafi þá séð einhverjar skissur eða hugmyndir. Það sagði að í huga þess hafa Jon Nordsteien verið á vegum Þorsteins og það fengið það á tilfinninguna að Jon væri milligöngumaður vegna norsku fjárfestanna sem ætluðu að koma að verkinu. Það kvað erfitt að halda því fram að Jon hafi átt þátt í því að samningar náðust við Umhverfisstofnun þegar gengið var frá samningum. Þá hafi fylgt honum afar einfalt riss af húsaskipan þarna á Hellnum til að skilgreina hvað væri Umhverfisstofunarinnar en hafði ekkert með teikningar af húsinu að gera. Það taldi fundina með Joni Nordsteien og Þorsteini ekki hafa afgerandi áhrif. Það hafi bara verið fjallað um þarfagreiningu. Það kvað samning hafa verið gerðan á miðju sumri 2002 um leigu á gestastofu fyrir Umhverfisstofnun. Á fundinum með norsku fjárfestunum hafi hjónin Jon Nordsteiein og Ólöf Flygenring verið með en þar hafi Jon ekki verið kynntur, það hafi ekki þurft. Hann hafi þekkt Jon og gert ráð fyrir því að Jon væri arkitekt Þorsteins. Vitninu var ókunnugt um samninga á milli aðila í málinu. Vitnið Jón Pétur Líndal var spurt um aðkomu sína að málinu. Það kvað þá hafa tekið tal saman, þad og Þorstein en Þorsteinn hafi verið með plan um að byggja á Hellnum. Það hafi svo haft samband við hann síðar og gert tilboð í verkið. Því hafi svo verið boðið í samkvæmi með Þorsteini, Joni, norskum fjárfestum og fleirum og hafi þetta þróast í það að það eða fyrirtæki þess tók að sér að vinna að byggingunni sem verktaki. Um samskipti sín við Jon Nordsteien sagði það að um vorið 2003 hafi það hitt Jon í samkvæmi hjá Þorsteini og hann þá verið kynntur sem hönnuður að þeirri framkvæmd sem átti að fara fram á Hellnum. Svo hafi það hitt hann nokkrum sinnum, einu sinni eða tvisvar á vinnustað hans og þá skoðað gögn og þeir velt fyrir sér útfærslu í sambandi við þetta verkefni. Þá hittust þeir í sambandi við þetta verkefni ásamt Þorsteini og fleiri aðilum út á Hellnum þar sem verið var að skoða þessi gömlu hús sem átti að taka og endurbyggja eða breyta og svo hafi verið einhver símtöl og fleira í sambandi við þetta. Það kvaðst hafa séð nokkrar skissur heima hjá Joni Nordsteien, ekki fullkomnar teikningar heldur einhverjar vinnuteikningar sem búið var að gera. Svo hafi þeir verið að velta fyrir sér hugmyndum að endurbótum. Það kvað tilboð í verkið hafi verið gert út frá ákveðnum hugmyndum og rissi um stærðir og grófar grunnteikningar en samt ekkert verið merkt á þær. Því var sýnt dómskjal nr. 10 og kvaðst það hafa séð þær teikningar meðal annarra. Það sagði að í samkvæminu hafi Jon verið kynntur fyrir því sem maður sem ætti að hanna verkið og á meðan það átti samskipti við hann var hann í huga þess sá aðili. Það kvaðst hafa verið dagpart á Hellnum með Joni. Það hafi upphaflega gert eitt tilboð en síðan hafi verið gerð fleiri tilboð og tilboðsgerðin farið fram í febrúar, apríl og maí. Það kvaðst ekki vita um samninga milli aðila málsins. Það mundi til þess að einhvern tíma hafi verið rætt um greiðslu til Jons Nordsteien og Ólafar Flygenring heima hjá Þorsteini en mundi það ekki frekar. Vitnið Geir Olav Rusten var spurt um aðkomu sína að verkefninu að Hellnum. Hann sagði að því hefði verið boðið af hreppstjóra hreppsins í Kvinnhéraði og þegar þeir hafi komið til Íslands hafi Þorsteinn tekið á móti þeim og kynnt fyrir því mennina sem voru í verkefninu, þ.á.m arkitektinn. Um samskipti þess við Jon Nordstein sagði það að hann hafi kynnt áætlunina um verkefnið og verið með teikningar og það séð þær teikningar sem hann gerði. Það kvaðst hafa talið að Jon væri að vinna fyrir Þorstein Jónsson, hann væri fyrir hann og kynnti áætlunina og vann með þeim allan tímann. Hann kvaðst sjálfur hafa verið verkefnisstjóri á verk upp á 40-50 milljónir norskra króna og kvaðst ekki hafa verið í vafa um að Jon Nordsteien var arkitekt verkefnisins. Það kvaðst hafa ætlað að kom að verkefninu með byggingafyrirtæki sitt í Noregi og tilgangurinn hafi verið að byggja sumarhús og flytja út. Það hafi verið sérstakt verkefni að byggja fjós eða hesthús sem menningarmiðstöð. Hans tilgangur hafi ekki verið að vera fjárfestir heldur verktaki. Það kvað tilganginn með viljayfirlýsingarinnar á dómskjali nr. 11 hafa verið þann að þeir hafi ætlað að vera verktakar að verkefninu en að það hafi verið ýmsar hliðar á málinu og hann hafi ekki skrifað undir áframhaldandi samning af því að Þorsteinn hafi verið kynntur sem ótrúverðugur peningamaður á Íslandi. Það var ekki með teikningar á eigin vegum af húsunum heldur hafi allar teikningarnar komið frá Joni Nordsteien og skilningur þeirra Norðmanna var að hann ætti að koma með allar teikningar, en sumarhúsin áttu að vera dæmi um byggingalist á Íslandi, Noregi, Svíþjóð og Danmörku og það skilið það þannig að þess vegna væri norskur arkitekt í dæminu. Hann sagði allar teikningar sem það hafði séð hafi verið lagðar fram af Joni Nordsteien og einnig hafi konan hans verið með honum og af hverju hafi hann átt að vera þarna ef ekki þess vegna. Aðspurt um hvort gerður hafi verið samningur á grundvelli viljayfirlýsingarinnar við stefnanda gat vitnið ekki svarað því neitt nákvæmlega. Þarna hafi þurft að ræða um mörg smáatriði. Kvaðst það ekki muna þetta vegna þess að langt væri um liðið. Það kvað skilning þess hafi verið að arkitektarnir hefðu kynnt alla áætlunina og ynnu með Þorsteini Jónssyni. Það kvað áætlun þeirra Norðmanna hafi verið að byggja þetta frístundaþorp og menningarmiðstöð. V. Niðurstöður. Stefndi Þorsteinn Jónsson var og er enn framkvæmdastjóri stefnda Hellisvalla ehf. með prókúruumboð fyrir félagið. Stefnanda var ljóst að stefndi Þorsteinn var á vegum Hellisvalla ehf. og beindi reikningum sínum til félagsins. Með því að Þorsteinn kemur þannig fram f.h. stefnda Hellisvalla ehf. í samskiptum sínum við stefnanda þykja ekki vera skilyrði til að gera hann persónulega ábyrgan vegna viðskipta þeirra og þegar talað er um stefnda hér á eftir er átt við Hellisvelli ehf. Sem framkvæmdastjóri stefnda með prókuruumboð verður að telja að Þorsteinn Jónsson hafi haft vald til að binda félagið vegna teikningar eða hönnunarvinnu stefnanda vegna kynningar á verkefninu, enda fram komið að hann hafði um það samráð við meirihluta stjórnar félagsins. Í málinu er óumdeilt að stefndi fól stefnanda að vinna þær teikningar og hönnunarvinnu sem hann hefur krafist greiðslu fyrir en því er haldið fram af stefnda að það hafi verið með þeim fyrirvara um greiðslu, að stefnda tækist að selja stefnanda með um teikningar og hönnun að félagsmiðstöð og frístundabyggð að Hellnum til væntanlegra fjárfesta og verktaka.. Af hálfu stefnanda er því mótmælt að teiknivinna þessi og hönnun hafi verið háð þessum fyrirvara, heldur hafi af hans hálfu verið gerðar skissur með þeim hugmyndum hans um félagsmiðstöðina og unhverfi hennar og þetta verið gert í trausti þess að ef þær yrðu samþykktar eða leiddu til þess að ákveðið yrði að fara út í framkvæmdir þá fengi stefnandi vinnu við að fylgja þeim eftir með nauðsynlegum teikningum og hönnun sem myndi bera þennan frumkostnað. Svo sem fram kom hjá Joni Nordsteien er það algengt meðal arkitekta í sambandi við arkitektasamkeppni o.fl., að arkitektar komi með einhver gögn, hugmyndir eða tillögur í sambandi við ákveðin verkefni í von um að fá vinnuna við teiknun o.fl. Stefnandi lagði því í takmarkaða hugmyndavinnu í sambandi við menningarmiðstöð, gestamóttöku og hótel að Hellnum og fékk stefndi þessa uppdrætti og þeir voru notaðir í kynningarbæklingi hans ,,Viðskiptahugmynd á Hellnum undir Jökli" dómskjali nr. 10. Af hálfu stefnanda var litið svo á að þetta væri áhættuvinna, þannig ef þessar hugmyndatillögur yrðu ekki samþykktar og ef ekki kæmi til þess að farið yrði út í framkvæmdir við verkefnið, myndi hann missa af greiðslunni fyrir þessi framlög. Í málinu þykir mega fallast á að þessi framgangsmáti muni nokkuð vera tíðkaður. Hins vegar verður það að teljast nokkuð óvenjulegt og ósennilegt að frekari vinna sé innt af hendi við teikningar og hönnun án greiðslu, nema sérstaklega sé samið um það. Það verður því að leggja á stefnda að sanna að samið hafi verið um greiðslu fyrir verkið með þeim hætti er hann heldur fram og þykir sú sönnun ekki hafa tekist. Þegar litið er á málið í heild, verður ekki séð að uppbygging menningarmiðstöðvarinnar hafi endilega þurft að tengjast uppbyggingu frístundabyggðarinnar að öðru leyti, þó að hún sé hugsuð sem viss kjarni í byggðinni. Þannig eru önnur tímamörk í sambandi við uppbyggingu félagsmiðstöðvarinnar á Hellnum heldur en við frínstundabyggðina að öðru leyti, enda fram komið að samkeppni er um að fá gestamóttökuna á vegum þjóðgarðsins milli byggðarlaga á Snæfellsnesi, en stefnt var að samningi við Umhverfisstofu um að hún leigði aðstöðu fyrir gestamóttöku í menningarmiðstöðinni. Þá er fram komið að fyrirsvarsmaður stefnda er í byrjun árs 2002 að afla tilboða í endurbyggingu fjárhúsanna fyrir menningarmiðstöð á Hellnum og ekkert fram komið um að sú tilboðsgerð hafi verið háð því að áður tækist að fá fjárfesta að frístundabyggðinni með norsku kataloghúsin þó að stefndi vilja tengja þá sem kæmu að smíði ,,kataloghúsanna” þátttöku í uppbyggingu menningarmiðstöðvarinnar. Þetta virðast því hafa verið tvö verkefni og er stefnandi á árinu 2003 fenginn til að leggja vinnu við teikningar og kynningu án þess að fá greiðslu fyrir vinnuna jafnóðum gegn loforði um að hann fengi hönnunarvinnu við menningarmiðstöðina, deiliskipulagsgerð fyrir frístundabyggð, hönnun á húsunum o.fl. sem gæti verið vinna til margra ára. Ljóst er af vætti vitnanna Geirs Rustens og Jóns Líndal, að Jon Nordsteien er ætlað að vera arkitekt að félagsmiðstöðinni og hótelbyggingunni og Geir Rusten taldi hann verð arkitekt að frístundabyggðinni í heild. Sú frásögn fyrirsvarsmanns stefnda, að hann hafi ætlað að selja sérstaklega stefnanda að hönnunarvinnu við frístundabyggð jafnframt því að hann fengi fjárfesta til verksins, en ella ætli stefnandi að bera kostnað sinn sjálfur við teikniivinnu og annað, sem hann hafði innt af hendi fyrir stefnda, þykir afar ólíkleg. Þegar allt er virt, sem fram er komið í málinu þykir mega byggja á því að stefnandi hafi verið ráðinn til verksins um að teikna menningarmiðstöðina, hótel og deiliskipulag í því sambandi að Hellnum. Þá þykir og mega byggja á því að hann hafi haft vilyrði frá fyrirsvarsmanni stefnda um að hann kæmi að hönnunarvinnu í sambandi við frístundabyggðina. Skissu- eða hugmyndatillögur stefnanda, sem birtar voru í kynningarbæklingu stefnda með nafni stefnanda hafi ásamt skissum og kynningarstarfi fyrirsvarsmanns stefnda komið því til leiðar að norskir fjárfestar vildu koma að verkefninu og er fallist á það með stefnanda að er fyrirsvarsmaður stefnda hafði samband við hann um ári eftir að frumtillögunar voru gerðar og bað um frekari teikningar þá mátti stefnandi reikna með því að frumtillögurnar hefðu verið samþykktar og að hann ætti að halda áfram teiknivinnu og hönnunarvinnu út frá þeim sem hann og gerði. Hugmyndatillögur stefnanda sem fóru merktar honum í kynningarbæklinginn, og annað kynningarstarf hans og fyrirsvarsmann stefnda leiddu til þess að viljayfirlýsing var gefin út af Geir Rusten, sem verktaka um að standa að byggingu menningarmiðstöðvarinnar og frístundarbyggðarinnar og svo skyldi koma til samningaviðræðna við Geir og fjárfestana um framkvæmd verksins. Þó að slitnað hafi upp úr þeim viðræðum hafði þessi undirbúningur leitt til þess að kynningarbæklingurinn og önnur gögn varðandi menningarmiðstöðina og frístundabyggðina hafði komust inn í norska lána og styrkja- kerfið með umsókn Axels Klosters um styrk eða lán úr byggingarsjóði í Noregi, sem hafði það svo í för með sér að aðrir aðilar sýndu verkefninu áhuga og við þá samdist um byggingu frístundaþorpsins. Það er því mat réttarins að hugmyndatillögur og kynningarstarf stefnanda hafi skilað árangri og kostnað og laun vegna vinnuframlags hans eigi hann rétt á að fá greidd. Þó að talið verði að af hálfu stefnda hafi verið lofað að stefnandi myndi fá vinnuna við að teikna og hanna allt í sambandi við menningarmiðstöðina og frístundabyggðina, þá var ekki samið um þetta með formlegum hætti og verður að ætla að í loforðinu hafi falist áskilnaður um að það semdist síðar um verð en stefnandi hafi á grundvelli loforðsins eða ádráttarins frestað að krefja um greiðslu fyrir vinnuframlag sitt þar til línur færu að skýrast um það hvort að verktakar og fjárfestar fengjust að verkefninu. Eftir að slitnaði upp úr samningsviðræðunum við Geir Rusten og norsku fjár-festana hafði stefnandi viljað frá greiðslu eða tryggingu um greiðslu fyrir þá vinnu sem þá hafði verið innt af hendi og samning sem tryggði honum vinnu við teiknun og hönnun fyrirhugaðs verkefnis ef hann ætti að koma að því. Samkvæmt því sem fram er komið hjá fyrirsvarsmanni stefnda og ekki er mótmælt af stefnanda hafði hann áætlað að 600 stundir færu í teiknivinnu og hönnun í sambandi við verkefnið. Fyrirsvarsmaður stefndas kvaðst ekki hafa getað ákveðið eða samþykkt þetta án samþykktar stjórnar stefnda. Þetta hefur því legið fyrir er nýjir aðilar Thor Ödegaard og Jarn Wagernius koma að verkinu en leiðir ekki til samninga við stefnanda en þeir hitta stefnanda haustið 2003 og þeir kaupa svo meirihluta hlutafjár í stefnda eða allavega Wagernius og liggur ekkert fyrir um hvort það hafi verið rætt í stjórn félagsins eða ályktað um það hvort stefnandi ætti að koma að verkefninu um frekari hönnun, þrátt fyrir umræðu við stefnanda þar um haustið 2003, en önnur arkitektastofa, Arkitektastofan Link í Bergen, var fengin til að ljúka hönnunarvinnunni og því brást það að fyrirsvarsmaður stefnda gæti staðið við óformlegt loforð við stefnanda. Það er mat réttarins að sú hönnunarvinna sem stefnandi hafi þá lagt af mörkum í þágu verkefnisins eigi hann rétt á að fá greitt, en hún var í þágu stefnda og mátti þeim norsku aðilum sem komu endanlega að verkefninu, þeim Ödegaard og Wagernius vera það ljóst að stefndi var í skuld við stefnanda vegna undangenginnar hönnunarvinnu og er Wagernius eignast meirihluta stefnda er þessi skuld til staðar. Í málinu hefur ekki verið sýnt fram á að reikningur stefnanda sé ósanngjarn en vinnuframlag stefnanda kemur nokkuð skýrt fram í greinargerð hans merkt dskj. nr. 8 og tímaskýrslu og þykir að þessu virtu mega taka kröfu stefnanda að fullu til greina. Eftir þessum úrslitum ber að dæma stefnda til að greiða stefnanda 320.000 krónur. Dóm þennan kveður upp Guðmundur L. Jóhannesson héraðsdómari. DÓMSORÐ Stefndi, Hellisvellir ehf., greiði stefnanda, Arkitektum Ólöfu og Joni ehf., 1.101.267 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 29. júlí 2004 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 320.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 64/2004
Kærumál Aðild Málsástæða Kröfugerð Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
H kærði frávísun héraðsdóms á máli hans gegn A sf., E, A og Ó. Í Hæstarétti var hvorki fallist á að málatilbúnaður H varðandi aðild þess að málinu né kröfugerð væri óljós. Þá var talið að játa yrði H heimild til að reisa kröfur sínar aðallega á grundvelli skaðabótaábyrgðar utan samninga, til vara á grundvelli skaðabóta innan samninga, en að því frágengnu á afslætti að álitum. Að lokum var ekki fallist á að tilvísun H í lagaákvæði væri áfátt. Var úrskurður héraðsdóms því felldur úr gildi og lagt fyrir hann að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 3. febrúar 2004. Kærumálsgögn bárust réttinum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. janúar 2004, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum var vísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnislegrar meðferðar. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og að sóknaraðili verði dæmdur til að greiða sér kærumálskostnað. I. Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðilum til greiðslu skaðabóta eða afsláttar vegna ætlaðra galla á fjöleignarhúsinu Flétturima 2-8, Reykjavík. Er málavöxtum nánar lýst í hinum kærða úrskurði. Eins og þar kemur fram rökstyðja varnaraðilar frávísunarkröfu sína á því að máltilbúnaður sóknaraðila sé óskýr og ruglingslegur. Eigi það bæði við um aðild, kröfugerð og málsástæður. Telja þeir málatilbúnað sóknaraðila andstæðan ákvæðum e., f. og g. liða 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991. Sóknaraðili telur að í stefnu sé glögg grein gerð fyrir því á hverju aðild hans að málinu sé reist. Mörg álitaefni séu fyrir hendi varðandi réttarsamband húsbyggjanda fjöleignarhúss, viðsemjanda hans og húsfélags slíks húss, sem meðal annars tengist aðild og réttarfari. Af þeim sökum hafi hann reist málatilbúnað sinn á fleirum en einum grunni, bæði að því er varðar aðild og málsástæður. Að því er aðild varðar séu þessar röksemdir settar fram í forgangsröð og hver röksemd um sig skýr og glögg. Reynist aðildarskortur vera fyrir hendi leiði það til sýknu en ekki frávísunar máls. Sóknaraðili telur að einnig sé skýrt í stefnu að kröfur sínar varði einungs galla á sameign umrædds fjöleignarhúss, en ekki á séreign einstakra íbúðaeigenda. Þá sé kröfugerð sín bæði tölulega ljós og nákvæmlega sundurliðuð í stefnu. Auk þess sé þar vísað til nánari sundurliðunar í tilgreindum skjölum málsins. Málsástæður sínar telur sóknaraðili í öllum tilvikum reistar á því að um handvömm hafi verið að ræða við byggingu hússins og brot á byggingareglugerð, sem leiði til ábyrgðar varnaraðila. Skaðabótakrafa sé annars vegar reist á grundvelli almennu skaðabótareglunnar, en hins vegar á kröfuréttarsambandi kaupenda og seljanda. Krafa um afslátt sé varakrafa og verði máli ekki vísað í heild frá dómi vegna vanreifunar hennar. Venjulegt sé að haga kröfugerð um afslátt með þessum hætti og miða í þeim efnum við kostnað vegna úrbóta. Dómvenja sé fyrir því að slíkt varði ekki frávísun. II. Samkvæmt ákvæðum 56. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús eru húsfélög í öllum fjöleignarhúsum og þarf ekki að stofna þau sérstaklega og formlega. Allir eigendur, og aðeins þeir, eru félagsmenn í viðkomandi húsfélagi. Réttindi og skyldur til þátttöku í því eru órjúfanlega tengd eignarrétti að einstökum eignarhlutum. Enginn eigandi geti synjað þátttöku í húsfélagi eða sagt sig úr því nema með sölu eignarhluta síns. Þá er í 3. mgr. 71. gr. laganna kveðið sérstaklega á um að húsfélag geti verið aðili að dómsmáli, bæði til sóknar og varnar. Gildir það jafnt um mál gegn þriðja aðila og einum eða fleiri félagsmönnum. Nægilega kemur fram í stefnu að krafa sóknaraðila sé vegna galla á sameign umrædds fjöleignarhúss og þar eru tilgreindir þeir hlutar hússins sem hann telur að haldnir séu göllum.Er því hér um að tefla kröfur sem húsfélag er bært að hafa uppi í dómsmáli. Þá verður ekki talið að málatilbúnaður sóknaraðila í stefnu, að því er lýtur að aðild hans að málinu, sé svo óljós að öðru leyti að frávísun varði. Í stefnu er kröfugerð sóknaraðila rækilega sundurliðuð. Eru þar tilgreindir þeir gallar sem hann telur vera á sameign hússins og kröfufjárhæð vegna hvers þeirra. Þar kemur og fram að kröfur séu að hluta til reistar á raunkostnaði við úrbætur en að hluta á tilgreindri matsgerð. Er um þessi atriði nánar vísað til frekari sundurliðunar í gögnum málsins. Verður því ekki fallist á það með varnaraðilum að kröfugerð sóknaraðila sé svo óljós og lítt studd gögnum að vísa beri málinu frá héraðsdómi á þeim grunni. Sóknaraðila verður að játa heimild til að reisa kröfur á hendur varnaraðilum, aðallega á grundvelli skaðbótaábyrgðar utan samninga, til vara á grundvelli skaðabóta innan samninga, en að því frágengnu á afslætti að álitum. Þá verður heldur ekki fallist á með varnaraðilum að tilvísun sóknaraðila í lagaákvæði sé svo áfátt að vísa beri málinu frá af þeim sökum. Samkvæmt framanrituðu er hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar greiði óskipt sóknaraðila málskostnað í héraði og kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdómara að taka málið til efnismeðferðar. Varnaraðilar, Atli Eiríksson sf., Eggert Atlason, Atli Elfar Atlason og Ómar Atlason, greiði óskipt sóknaraðila, Húsfélaginu Flétturima 2-8, samtals 150.000 krónur í málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Málið var þingfest 8. maí sl. og tekið til úrskurðar 12. janúar sl. Stefnandi er Húsfélagið Flétturima 2-8, Reykjavík. Stefndu eru Eggert Atlason, Stigahlíð 74, Atli Elfar Atlason, Neðstaleiti 4 og Ómar Atlason, Gerðhömrum 38, allir í Reykjavík. Þeim er stefnt persónulega og fyrir hönd Atla Eiríkssonar sf., sem þeir eiga. Stefnandi krefst þess að stefndu verði dæmdir óskipt til að greiða sér 10.170.900 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verð­tryggingu frá 13. desember 2001 til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar. Stefndu krefjast aðallega frávísunar og málskostnaðar og er sá þáttur málsins til úrskurðar. Stefnandi krefst þess að frávísunarkröfunni verði hrundið og sér úrskurð­aður málskostnaður. Samkvæmt stefnu eru málavextir þeir að sameignarfélag stefndu (í þessum kafla verður til hægðarauka eingöngu talað um stefnda) hóf byggingu fjöleignarhúss að Fléttu­rima 2-8 á árinu 1991. Stefndi seldi íbúðir í húsinu á árunum 1994 til 1997 en þær eru samtals 24. Í stefnu segir að fyrst hafi verið kvartað við stefnda vegna galla á bygg­ingunni með bréfi 24. apríl 1996. Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins hafi verið fengin til að rannsaka húsið og komist að því að talsvert var um sprungur í út­veggjum og málning flagnaði af, auk annars. Aftur var kvartað í nóvember 1997 og þá fyrir hönd stefnanda. Á árunum 1998 og 1999 voru unnar skýrslur um ástand húss­ins á vegum stefnanda og í maí 2000 voru dómkvaddir matsmenn til að meta skemmdir og kostnað við úrbætur. Lá matsgerðin fyrir ári síðar eða í maí 2001. Á árinu 2000 hafði hins vegar verið gert við húsið að hluta til. Byggir bótakrafan á matinu nema um þá liði, er gert hefur verið við, en þar er byggt á viðgerðarkostnaði. Stefndi kveðst hafa byggt húsið á árunum 1991 til 1993, er það hafi verið orðið fok­helt. Íbúðirnar voru síðan flestar seldar á árunum 1994 og 1995 og það sé því rangt í stefnu að byggingartími hússins hafi náð til ársins 1997. Þá tekur stefndi fram að byggingaryfirvöld hafi tekið húsið út eftir þágildandi reglum, alls 66 sinnum og alltaf án athugasemda. Eftir að íbúar voru fluttir inn kveður stefndi að kvartað hafi verið yfir ýmsu smálegu svo sem eðlilegt teljist og hafi hann látið lagfæra það. Hins vegar hafi eigendur ekki sinnt eðlilegu viðhaldi þrátt fyrir ábendingar heldur haldið áfram að kvarta yfir göllum og látið meta þá og rannsaka eins og rakið var. III Stefnandi byggir aðild sína að málinu á því að húsfundur hafi falið honum að fara með málið á hendur stefndu og hafi hann því allar heimildir til að krefja þá "um bætur eða afslátt vegna sameignar hússins á hvaða grunni sem er, óháð því hvort aðilar að hús­félaginu séu upphaflegir viðsemjendur eða ekki og óháð því hvort um sé að ræða skaða­bætur utan samninga eða innan samninga og óháð grundvelli málsins að öðru leyti. Það sé síðan mál innan húsfélagsins og uppgjörsmál milli kaupenda og seljenda hvernig eftirleikurinn verði, stefnda og þessu máli óviðkomandi." Vísar stefnandi til 57. gr. laga nr. 26/1994 um fjöleignarhús, sbr. 3. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 um með­ferð einkamála, svo og til dómafordæma. Skaðabótakröfu sína byggir stefnandi á því að stefndu, sem hafi byggt húsið, beri ábyrgð á að það hafi verið forsvaranlega byggt og í samræmi við lög og reglur. "Almenna skaðabótareglan og dómvenja leiða til þess að stefndi verður ábyrgur fyrir öllum afleiðingum vanrækslu í þessum efnum gagnvart öllum sem fyrir því verða hvort sem um er að ræða upprunalega viðsemjendur eða þá sem síðar kunna að eign­ast íbúðir í húsinu og óháð samningssambandi þeirra við þá sem bíða tjón. Eina skil­yrðið er að orsökin sé adekvat en að sjálfsögðu er fyrirsjáanlegt það tjón sem íbúð­ar­eig­endur verða fyrir á hverjum tíma ef út af er brugðið. Sama gildir vegna brota á bygg­ingareglugerð nr. 177/1992. Verði ekki fallist á að stefndi geti borið ábyrgð á tjóni þeirra sem fyrir verða, óháð samningssambandi, er byggt á því að innan samn­inga gildi almenna skaðabótareglan eða regla sama efnis. Reglur um springende regres leiði síðan til þess að síðari kaupendur öðlast beinan rétt á hendur stefnda." Þá er á því byggt að í samningi stefndu við upprunalega viðsemjendur sína hafi falist loforð um að byggja húsið á óaðfinnanlegan hátt. Þetta loforð hafi stefndu ekki efnt og beri því ábyrgð á því tjóni sem af því leiði. Á grundvelli reglna um "sprang­kröfur" geti stefnandi krafið stefndu um bætur. Loks er á því byggt að húsið hafi skort áskilda kosti, sbr. 2. mgr. 42. gr. laga um lausa­fjárkaup nr. 39/1922 og geti stefnandi, á grundvelli reglna um "sprangkröfur" gert kröfur á hendur stefndu. Stefndu byggja frávísunarkröfuna á því að málatilbúnaður stefnanda sé ekki í sam­ræmi við ákvæði laga um meðferð einkamála um skýran og glöggan mála­til­búnað. Benda stefndu á að ekki sé gerð grein fyrir því á fullnægjandi hátt hvernig aðild að málinu sé háttað. Stefnandi byggi aðild sína á samþykkt húsfundar þar sem honum hafi verið heimilað að krefja stefndu um skaðabætur eða afslátt vegna sam­eignar hússins "óháð því hvernig samningssambandi núverandi eigenda við stefndu kunni að hafa verið háttað, svo og því hvort um sé að ræða skaðabætur innan eða utan samn­inga eða grundvelli málsins að öðru leyti." Í öðru lagi virðist aðildin byggð á fram­salsyfirlýsingum þar sem einhverjir núverandi og fyrrverandi eigendur íbúða í hús­inu framselji stefnanda óskilgreindar kröfur á hendur sameignarfélagi stefndu vegna fasteignarinnar. Í þriðja lagi byggi stefnandi á því að hann eigi aðild að öllum kröf­um sem byggist á reglum um skaðabætur utan samninga og reglum um "springende regres". Í fjórða lagi byggi aðildin á því að félagsmenn í stefnanda eigi beina kröfu á hendur stefndu á grundvelli almennu skaðabótareglunnar og reglunnar um "springende regres" vegna meintra brota stefndu á byggingarreglugerð og séu allir fyrri seljendur því samþykkir að stefnandi fari með málið. Þá byggir frávísunarkrafan á því að stefnandi hafi ekki lagt fram fullnægjandi gögn til stuðnings kröfu sinni, sbr. g-lið 1. mgr. 80. gr. einkamálalaganna. Loks er á því byggt að málsástæður stefnanda séu ósamþýðanlegar og í andstöðu hver við aðra. Þannig sé bæði byggt á því að stefndu beri ábyrgð samkvæmt almennu skaða­bótareglunni og jafnframt beri þeir ábyrgð vegna vanefnda innan samninga án þess að gerð sé nánari grein fyrir í hverju þær vanefndir eigi að vera fólgnar. Hið sama gildi um þá málsástæðu að húsið hafi skort áskilda kosti. IV Sameignarfélag stefndu byggði fjöleignarhúsið að Flétturima 2 - 8 eins og rakið var og seldi íbúðir í því. Í stefnu er hins vegar engin grein gerð fyrir því hverjum stefndu seldu íbúðir eða hvernig þeir samningar voru, hvorki hvað varðar ætlaða ábyrgð stefndu né annað. Þá er heldur engin grein gerð fyrir því hverjir hafi átt íbúð­irnar eftir að stefndu seldu þær og hvernig eða hvort núverandi eigendur, sem mynda stefnanda, leiði rétt sinn frá þeim. Þetta var þó nauðsynlegt í ljósi þess að stefnandi byggir bæði "á því að innan samninga gildi almenna skaðabótareglan eða regla sama efnis. Reglur um springende regres leiði síðan til þess að síðari kaupendur öðlast beinan rétt á hendur stefnda." Stefnandi byggir einnig á því að stefndu beri ábyrgð á ætluðum göllum hússins á grund­velli almennu skaðabótareglunnar án þess að gera frekari grein fyrir þessum göll­um að öðru leyti en því að rekja úr matsgerð álit matsmanna. Hann tengir þessa lýsi­ngu matsmannanna í engu ætlaðri sök stefndu, sem þó er nauðsynlegt til stuðn­ings þessari málsástæðu. Bótakröfu sína byggir stefnandi á niðurstöðu matsmanna nema þar sem búið er að gera við skemmdir. Þar krefst hann endurgreiðslu viðgerðarkostnaðar. Í stefnunni er hins vegar ekki greint á milli hvar krafist sé bóta samkvæmt mati og hvar end­ur­greiðslu, heldur látið nægja að vísa almennt til tiltekinna dómsskjala. Þá kemur ekki skýr­lega fram í stefnu hvort verið sé eingöngu að krefjast bóta vegna galla á sameign eða hvort einnig sé verið að krefjast bóta vegna séreigna í húsinu. Sé svo þá hefur ekki verið gerð grein fyrir því hvernig stefnandi geti verið aðili að þeim kröfum. Þá segir í stefnu að stefnandi eigi rétt til afsláttar ef framangreint leiði ekki til þess að stefndu verði taldir skaðabótaskyldir. Í engu er þess hins vegar getið af hvaða fjár­hæð eigi að reikna afslátt. Af gögnum málsins má ráða að aðeins hluti núverandi íbúða­eigenda hafi á sínum tíma keypt þær af stefndu. Í stefnu er hins vegar ekki gerð grein fyrir því hvernig núverandi eigendur geti öðlast rétt til afsláttar úr hendi stefndu. Í e-lið 1. mgr. 80. gr. einkamálalaganna segir að í stefnu skuli greina svo glöggt sem verða má málsástæður, sem stefnandi byggi málsókn sína á. Þá á og að greina önnur atvik málsins eins og þörf er á til að samhengi málsástæðna verði ljóst. Þessi lýs­ing á að vera svo gagnorð og skýr að ekki fari á milli mála hvert sakarefnið sé. Eins og að framan hefur verið rakið skortir nokkuð á að stefnan sé í samræmi við fram­angreint ákvæði einkamálalaganna. Samhengi málsatvika og málsástæðna stefn­anda er ekki svo ljóst að hægt sé að leggja dóm á málið í þeim búningi sem það er nú. Er óhjákvæmilegt að vísa málinu frá dómi og úrskurða stefnanda til að greiða hverjum hinna stefndu 75.000 krónur í málskostnað. Arngrímur Ísberg héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Málinu er vísað frá dómi og skal stefnandi, Húsfélagið Flétturima 2 - 8, greiða hverjum stefndu, Eggert Atlasyni, Atla Elfari Atlasyni og Ómari Atlasyni, 75.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 657/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirGreta Baldursdóttir, Benedikt Bogason og Karl Axelsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 12. október 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. október 2017 þarsem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 7.nóvember 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmritími.Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Með vísan til forsendna hinskærða úrskurðar verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur miðvikudaginn 11. október 2017Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefurkrafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X kt. [...], verði gert aðsæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 7. nóvember 2017 kl. 16:00.Í greinargerð sækjanda kemur fram að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu vinni nú aðrannsókn á alvarlegri líkamsárás sem hafi átt sér stað á heimili við [...] í Reykja­vík að kvöldi 3. október sl. Þegarlögregla hafi komið á vettvang hafi A legið, hér eftir brotaþoli, ístofu íbúðarinnar með stungusár á kvið. Hafi hann í kjölfarið verið fluttur áslysadeild. Upplýsingar hafi borist lögreglu í fram­haldi um að fimm aðilarhefðu hlaupið frá [...] og ekið á brott á bifreiðinni [...]. Öryggismyndavélarséu í sameign hússins og hafi lögregla skoðað myndefni úr þeim. Á upptökunumsjáist fimm aðilar koma að [...] á bifreiðinni [...] og fari inn í húsið.Stuttu seinna hafi sömu aðilar sést koma hlaupandi út úr húsinu og aka í burtu.Hafi lögregla þekkt einn aðila, B, á upptökunum og haft samband við hann. Bhafi skömmu síðar gefið sig fram við lögreglu og verið handtekinn. Lögregla hafi yfirheyrt vitnið C sem hafiverið staddur á vettvangi þegar árásin hafi átt sér stað. Fram hafi komið hjávitninu að hann hafi verið ásamt hópi fólks á heimili við [...] þegar þangaðhafi ruðst inn 4-5 menn sem hafi sprautað „macei“ framan í vitnið. Hafi vitniðsagt að tveir úr hópi árásarmannanna hafi verið með kjöthnífa á lofti. Hafiþeir farið að brotaþola og sagt að hann skuldaði þeim pening og í framhaldistungið brotaþola með hnífunum. Vitnið hafi þá sagst ætla að kalla eftir aðstoðlögreglu og þá hafi mennirnir hlaupið út. Framburður annarra vitna sem stöddhafi verið á vettvangi sé til samræmis við framangreint.Brotaþoli málsinshafi verið yfirheyrður 2. og 4. október sl. Hafi brotaþoli lýst því að hafaverið heima hjá félaga sínum þegar þangað hefðu ruðst inn kærði, B og D auktveggja annarra sem hann vissi ekki hverjir væru. Í framhaldi hafi tveir mannanna, kærði og D,ráðist að brotaþola vopnaðir hnífum og annar þeirra stungið hann. Þá hefði B íframhaldi slegið brotaþola með gítar.Við skoðun á slysadeild hafi brotaþoli veriðstunginn með löngum hníf fyrir neðan nafla. Samkvæmt vakthafandi lækni hafihnífurinn farið inn í kviðarholið og hafi verið um lífshættulegan áverka aðræða. Brotaþoli hafi farið í aðgerð eftir komu á slysadeild og hafi í kjölfariðlegið á gjörgæslu vegna áverka sinna.Fram kemur í greinargerð að í yfirheyrslu afE hafi hann viðurkennt að hafa farið með kærða, D, F, B og manni sem hann hafiekki þekkt að [...] til að vísa þeim á brotaþola. Sagðist E hafa hringtdyrabjöllu á húsnæðinu og fengið húsráðandann til að opna fyrir þeim. Kærði, D,F og B hafi síðan farið inn en hann hafi sjálfur farið heim til sín eftir það.E kannaðist við sjálfan sig og framangreinda aðila á upptökum úr [...]. B hafi verið yfirheyrður af lögreglu. Hannkannast við að hafa verið á vettvangi umrætt sinn og kannast við að hafa slegiðbrotaþola með gítar. B neiti að hafa séð nokkurn mann með hníf í átökum viðbrotaþola og neiti að upplýsa um hverjir fóru með honum í [...]. B kannist viðsjálfan sig á upptökum úr öryggismyndavélum við [...].Dneiti sök. Hann kannast við að hafa verið með B umrætt kvöld en neiti að hafaverið í [...] á þeim tíma sem árásin hafi átt sér stað. D kannisthinsvegar við að hafa verið þar fyrr um daginn. D kveðst ekki kannastvið sjálfan sig á myndum úr öryggismyndavélum úr [...].F sagðist í skýrslutöku hjá lögreglu hafafarið ásamt D, F, B og kærða að [...] til að hitta brotaþola. Þeim hafi veriðhleypt inn í íbúð sem brotaþoli hafi verið gestkomandi í og þar hafi hann séðkærða stinga brotaþola með hnífi. F kannist við sjálfan sig, D, B og kærða áupptökum úr eftirlitsmyndvél úr [...].Kærði viðurkenni að hafa stungið brotaþola.Sagðist kærði hafa farið að [...] í þeim tilgangi að hitta brotaþola og stingahann. Kærði hafi þann 7. október sl. með úrskurðiHéraðsdóms Reykjavíkur nr. 357/2017 verið gert að sæta gæsluvarðhaldi ágrundvelli rannsóknarhagsmuna til dagsins í dag sem staðfest var með dómiHæstaréttar þann 9. október sl. Kærði liggi samkvæmt framangreindu undirsterkum grun um brot gegn 211. gr., sbr. 20 gr. hegningarlaga, eða til varagegn 2. mgr. 218. gr. sömu laga, sem geti varðað allt að 16 ára fangelsi, meðþví að hafa ráðist á brotaþola vopnaður hníf og stungið hann í kviðinn. Kærðiviðurkenni sök og segist hafa komið á heimilið við [...] í þeim tilgangi aðstinga brotaþola. Sé ljóst að beiting vopnsins og staðsetning áverkans sélífshættuleg og mátti kærða vera það ljóst. Með hliðsjón af framangreindu ogmeð tilliti til almannahagsmuna sé það mat lögreglustjóra að brot kærða sé þesseðlis að nauðsynlegt sé að tryggja að hann gangi ekki laus meðan mál hans sétil meðferðar hjá lögreglu og dómstólum.Sakarefni málsins sé talið varða við 211.gr. sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 en til vara við 2. mgr.218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, en brot gegn ákvæðunum geturvarðað fangelsi allt að 16 árum ef sök sannast. Um heimild til gæsluvarðhaldssé vísað til 2. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Niðurstaða: Eins og rakið hefur verið krefstsóknaraðili að kærði sæti gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008, en tilefni kröfunnar hefur verið rakin. Samkvæmt framangreindu ákvæðimá úrskurða sakborning í gæsluvarðhald ef sterkur grunur leikur á því að hannhafi framið afbrot sem að lögum getur varðað 10 ára fangelsi, enda sé brotiðþess eðlis að ætla megi varðhald nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Kærði hefurjátað að hafa veist að brotaþola með hnífi í íbúð í [...] að kvöldi 3. október sl. og færþað jafnframt stoð í frásögn vitna. Fyrir liggur að stunguáverki var ábrotaþola á kvið og virðist hnífurinn hafa farið í gegnum kviðvegginn oglífhimnu fyrir neðan nafla. Samkvæmt áverkavottorði sem lagt hefur verið framgetur hnífsstunga sem þessi veriðlífshættuleg og valdið dauða. Í þessu ljósi ber að fallast á það meðsóknaraðila að kærði sé undir sterkum grun um annað hvort tilraun tilmanndráps, sbr. 211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, eða hættulegalíkamsárás, sbr. 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Þessi brot geta aðlögum varðað 10 ára fangelsi eða meira. Þegar litið er til eðli brotsins ogþess sem fram kemur í greinargerð sóknaraðila um aðdraganda þess ber að fallastmeð sóknaraðila að að varðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna.Skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 er því fullnægt og verður kærða þvígert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 7. nóvember nk. kl. 16. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U R Ð A R O R ÐKærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldiallt til þriðjudagsins 7. nóvember 2017 kl. 16:00.
Mál nr. 439/2001
Banki Yfirdráttarheimild Trygging
Aðilar deildu um heimild BÍ til þess að ráðstafa hluta fjárhæðar, sem sett hafði verið til tryggingar yfirdráttarskuld Í við bankann. Bankinn hafði nýtt hluta fjárhæðarinnar til að gera upp víxilskuld fyrirtækisins B við sig. Í var að öllu leyti í eigu B en félögin höfðu þó ekki verið sameinuð. Í beiðni um viðbótaryfirdrátt kom fram af hálfu Í að til tryggingar yrði meðal annars sett greiðsluávísun vegna væntanlegrar greiðslu frá skipasmíðastöð í Kína, sem Í var að vinna fyrir. Jafnframt kom fram að Í framvísaði hluta af þessari fjárhæð til greiðslu á vanskilaskuldum B við BÍ. Þótti verða að telja að með þessu hafi Í fallist á skilyrði bankans fyrir veitingu yfirdráttarheimildarinnar sem óskað var eftir. Af hálfu Í var því haldið fram í málinu, að umbeðin fyrirgreiðsla hjá BÍ hafi verið ófullnægjandi þar sem hún hafi einungis verið veitt í áföngum, en ekki þegar í stað eins og brýna nauðsyn hafi borið til. Þetta hafi meðal annars leitt til þess að Í hafi ákveðið að semja ekki við bankann um greiðslu vanskilaskulda B. Í sérstakri greiðsluávísun Í, sem útbúin var af BÍ og lögð var fram til tryggingar yfirdrætti Í, var ekki minnst á greiðslu vanskilaskulda B við bankann. Var talið að það hefði þó verið nauðsynlegt að gera, ef ráðstafa átti greiðslunni vegna þeirra í samræmi við yfirdráttarbeiðni Í, en á hana þótti ekki unnt að líta sem fyrirvaralausa greiðsluávísun eða fullgerðan samning. Gera yrði þá kröfu til lánastofnana, sem hafi yfir að ráða sérfræðiþekkingu og reynslu í viðskiptum af þessu tagi, að þær tryggðu sér skýrar og ótvíræðar heimildir til ráðstöfunar á þeim fjármunum, sem bærust viðskiptamönnum þeirra. Bankinn yrði að bera hallann af því að orðalag greiðsluávísunarinnar var ekki að öllu leyti í samræmi við þá skilmála, sem boðnir höfðu verið í yfirdráttarbeiðni Í. Var BÍ dæmdur til að greiða Í þá fjárhæð sem ráðstafað hafði verið til greiðslu á vanskilaskuldum B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Garðar Gíslason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. nóvember 2001. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Kæling hf., stefnandi í héraði, var sameinuð Ískerfum hf. í lok maí 2001 miðað við uppgjörsdag 31. desember 2000. Tók síðarnefnda félagið við öllum réttindum og skyldum hins fyrrnefnda og þar á meðal aðild í þessu máli. Málavöxtum og sjónarmiðum aðila er lýst í héraðsdómi. Eins og þar kemur fram lýtur ágreiningur þeirra að heimild áfrýjanda til þess að ráðstafa á árinu 2000 hluta fjárhæðar, sem sett hafði verið til tryggingar yfirdráttarskuld stefnda við áfrýjanda. Var þar um að ræða 3.816.217 krónur af greiðslu, sem stefnda barst vegna skipasmíðastöðvar í Kína, er hann átti í viðskiptum við, en fjárhæðina nýtti áfrýjandi til að gera upp víxilskuld Brunna hf. við sig. Það félag hafði eignast Kælingu hf. árið 1998, en félögin höfðu þó ekki enn verið sameinuð. Í beiðni um viðbótaryfirdrátt 26. apríl 2000 vegna verkefnis stefnda í Kína fyrir Ístún ehf. kom fram, að til tryggingar yrði meðal annars sett greiðsluávísun vegna væntanlegrar greiðslu á 965.000 bandaríkjadölum frá umræddri skipasmíðastöð. Jafnframt kom fram, að stefndi framvísaði hluta af þessari fjárhæð til greiðslu á vanskilaskuldum Brunna hf. við áfrýjanda. Ljóst er af framburði fyrirsvarsmanna aðila fyrir héraðsdómi, að bréf þetta var skrifað í framhaldi viðræðna þeirra um frekari yfirdráttarheimild fyrir stefnda og skilmála hennar. Verður að telja, að með því hafi stefndi fallist á skilyrði áfrýjanda fyrir veitingu þeirrar heimildar, sem óskað var eftir. Stefndi heldur því fram, að umbeðin fyrirgreiðsla hjá áfrýjanda hafi verið ófullnægjandi, þar sem hún hafi einungis verið veitt í áföngum, en ekki þegar í stað, eins og brýna nauðsyn hafi borið til. Þetta hafi meðal annars leitt til þess, að hann hafi ákveðið að semja ekki við áfrýjanda um greiðslu vanskilaskulda Brunna hf. Þegar yfirdráttarheimildin hafi að fullu verið veitt 22. maí 2000 hafi aðstæður verið breyttar, þar sem tveimur dögum áður hafi borist tilkynning Íslandsbanka hf. þess efnis, að Bank of China hefði veitt félaginu umbeðna skjalaábyrgð vegna ofangreindrar fjárhæðar. Í sérstakri greiðsluávísun stefnda 22. maí 2000, sem útbúin var af áfrýjanda, var tekið fram, að félagið ávísaði bankanum greiðslu vegna tilgreindrar útflutningsábyrgðar að fjárhæð 965.000 bandaríkjadalir og síðan sagði: „Greiðsla þessi gengur til Búnaðarbankans vegna yfirdráttarláns á tékkareikning Kælingar hf., nr. 0327-26-179.“ Ekki var hér minnst á greiðslu vanskilaskulda Brunna hf. við áfrýjanda. Það hefði þó verið nauðsynlegt að gera, ef greiðslunni átti að ráðstafa vegna þeirra í samræmi við beiðni stefnda um viðbótaryfirdrátt 26. apríl 2000, en á hana er ekki unnt að líta sem fyrirvaralausa greiðsluávísun eða fullgerðan samning. Gera verður þá kröfu til lánastofnana, sem hafa yfir að ráða sérfræðiþekkingu og reynslu í viðskiptum af þessu tagi, að þær tryggi sér skýrar og ótvíræðar heimildir til ráðstöfunar á þeim fjármunum, sem viðskiptamönnum þeirra berast. Áfrýjanda var í lófa lagið að taka það skýrlega fram í hinni sérstöku greiðsluávísun, sem ástæða þótti til að gefa út 22. maí 2000, hvernig verja mætti greiðslunni vegna útflutningsábyrgðar umfram greiðslu yfirdráttarláns á tékkareikningi stefnda sjálfs. Verður áfrýjandi að bera hallann af því, að orðalag greiðsluávísunarinnar var ekki að öllu leyti í samræmi við þá skilmála, sem boðnir voru í áðurnefndri beiðni stefnda um frekari yfirdráttarheimild, og tók því ekki af tvímæli um fyrirætlan áfrýjanda. Samkvæmt þessu ber að fallast á kröfu stefnda um endurgreiðslu, en dráttarvaxtakrafa hans hefur ekki sætt andmælum af hálfu áfrýjanda. Rétt þykir, að áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Áfrýjandi, Búnaðarbanki Íslands hf., greiði stefnda, Ískerfum hf., 3.816.217 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. október 2000 til 1. júlí 2001 en 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðludags. Áfrýjandi greiði stefnda samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2001. Mál þetta var höfðað 10. apríl 2001 og dómtekið 29. f.m. Stefnandi er Kæling hf., Skútahrauni 2, Hafnarfirði. Stefndi er Búnaðarbanki Íslands hf., Austurstræti 5, Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefndi verði dæmdur til að greiða sér 3.816.217 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. október 2000 til greiðsludags og málskostnað. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. Málið varðar viðskipti aðila sem lúta að veitingu stefnda á yfirdráttarheimild til handa stefnanda og ráðstöfun hans á hluta fjárhæðar sem var til tryggingar yfir­dráttar­­skuld stefnanda. Sigurður J. Bergsson, þáverandi framkvæmdastjóri stefnanda, og Ari Pétur Wendel, starfsmaður fyrirtækjasviðs stefnda, önnuðust samskipti aðila. Þeir gáfu skýrslur við aðalmeðferð málsins. Með bréfi stefnanda/Sigurðar J. Bergssonar 26. apríl 2000 til fyrirtækjasviðs stefnda var farið fram á frekari heimild til yfirdráttar á tékkareikningi til skamms tíma vegna verkefnis í Kína fyrir Ístún ehf. Þar er gerð grein fyrir fjárþörf til að leysa út vörur vegna verkefnisins fólginni í því að leysa út vörur frá fyrirtækjum sem talin eru upp og fjármagnsþörfin talin nema alls 10.805.000 krónum. Að lokum segir í bréfinu: að fyrir skilvísri greiðslu á ofangreindu séu settar tryggingar: “– Greiðsluávísun, framseld af Kælingu hf. vegna væntanlegrar greiðslu á USD 965.000 frá CSSC sem er skipasmíðastöðin í Kína. – Tryggingarvíxill, samþykktur af Ístún ehf. til tryggingar á því að kínverska stöðin standi við sitt, að upphæð kr. 13.000.000. – Kæling hf. framvísar hluta af ofangreindri upphæð (USD 965.000) til greiðslu á vanskilaskuldum Brunna hf. við Búnaðarbankann hf.” Um aðdraganda skýrði Sigurður J. Bergsson svo frá að óskað hafi verið eftir án tafar viðbótaryfirdrætti að upphæð 11 milljónir króna vegna skulda, sem þeirri fjárhæð nam, sem hafi allar verið í vanskilum. Verkefnið hafi dregist og ábyrgðir ekki borist frá Kína. Hann kvað ekki hafa verið rætt um málið á fundi (stjórnar) stefnanda og efni framangreinds bréfs hafi ekki verið borið undir aðra í fyrirtækinu. Hann kvaðst ekki muna eftir að rætt hafi verið um vanskil Brunna hf. en hann skilið ákvæði bréfsins varðandi Brunna hf. þannig að það gilti meðan skjalaábyrgð væri ekki komin frá hinum kínverska aðila. Ari Pétur Wendel kvað hafa verið tregðu við að hækka yfirdráttarheimild stefnanda og hafi verið gert að skilyrði að vanskil Brunna hf. yrðu gerð upp. Hann kvað tölvupóst hafa gengið á milli en síðan hafi hann hitt Sigurð og að auki Guðmund, fjármálastjóra stefnanda. Hann kvað Brunna hf. hafa keypt stefnanda máls þessa 1998 og ætlunin hafi verið að fyrirtækin yrðu sameinuð sumarið 2000. Hann kvað framangreinda beiðni hafa verið samþykkta og yfirdráttur hafi þegar hækkað í 4 milljónir en síðan í áföngum í 11 milljónir. Litið hafi verið svo á að yfirdráttar­heimildin yrði hækkuð eftir þörfum og í áföngum vegna vaxtakostnaðar. Samkvæmt yfirliti stefnda yfir yfirdráttarheimildir á tékkareikningi stefnanda hækkaði heimildin, sem nam 10.000.000 króna 21. apríl 2000, í 14.000.000 króna 27. s.m., í 15.000.000 króna 12. maí 2000, í 16.000.000 króna 17. s.m. og í 21.000.000 króna 22. s.m. Yfirdráttarheimild svarar hverju sinni ríflega til skuldar á reikningnum. Frammi liggur tilkynning Íslandsbanka til stefnanda, dags. 19. maí 2000, um skjalaábyrgð frá Bank of China að upphæð USD 965.000. Þá liggur frammi greiðsluávísun, dags. 22. maí 2000, undirrituð af stefn­anda/Sigurði Bergssyni og stefnda/ólæsilegt nafn þess efnis að stefnandi ávísi til stefnda greiðslu vegna útflutningábyrgðar að upphæð USD 965.000. Greiðslan gangi til stefnda vegna yfirdráttarláns á tékkareikningi stefnanda nr. 0327-26-179. Með bréfi stefnda 24. ágúst 2000 er stefnanda tilkynnt að stefndi hafi samkvæmt og í samræmi við áður gert samkomulag og greiðsluávísun stefnanda dags. 26. apríl 2000 nýtt 5.737.174 kr. af greiðslu, sem bankanum hafi borist frá skipasmíðastöðinni CSSC í Kína, til greiðslu á eftirtöldum vanskilaskuldum Brunna hf./Kælingar hf. við stefnda: 1. Eiginvíxill Brunna hf. nr. 4370 pr. 15.4.00 3.816.217 kr. 2. Víxill nr. 4242, útg. Kæling hf. pr. 5.2.00 950.890 kr. 3. Víxill nr. 4289, útg. Kæling hf. pr. 15.4.00 970.067 kr. Mismun þeirrar greiðslu, sem bankinn hafi haldið eftir vegna ofangreinds, og framangreindrar fjárhæða, 262.826 krónur, hafi stefndi lagt inn á tékkareikning stefnanda. Með bréfi stefnanda 11. september 2000 til stefnda gerir hann kröfu um að hann greiði þegar í stað 3.816.217 krónur ásamt vöxtum inn á reikning sinn þar sem stefndi hafi aldrei haft heimild til þess að ráðstafa fjármununum til greiðslu á öðrum skuldum en stefnanda við stefnda. Þessu til áréttingar er það upplýst að Kæling hf. og Brunnar hf. séu sitt hvort félagið og því ekki heimilt að stefnandi greiði skuldir hins síðarnefnda. Bréfi þessu var svarað með bréfi stefnda 14. september 2000. Þar er því harðlega mótmælt að stefndi hafi ekki haft heimild til að ráðstafa framangreindum fjármunum til greiðslu á vanskilaskuldum Brunna hf. við bankann. Þvert á móti sé fullkomlega ljóst af skýru orðalaga í bréfi stefnanda, dags. 26. apríl 2000, að slík ráðstöfun hafi verið stefnda fullkomlega heimil. Þá er vísað til þess að samþykki stefnda á hækkun á yfirdráttarláni stefnanda hafi verið byggt á þeirri grundvallar­forsendu að fyrir hafi legið þær framboðnu tryggingar sem greinir í liðum 1 – 3 í bréfinu. Málsóknin er reist á því að stefnda hafi verið óheimilt að nýta ávísaða greiðslu til að greiða skuldir Brunna hf. við stefnda enda hafi í greiðsluávísun, dags. 22. maí 2000, verið skýrlega kveðið á um að nota ætti greiðsluna til að greiða yfirdráttarlán stefnanda á tékkareikningi hans. Á stefnda sem lánastofnun hvíli rík skylda til að tryggja sér á ótvíræðan hátt sönnun fyrir því að samið hafi verið um heimild til skuldajafnaðar eins og stefndi telji sér hafa verið heimilan. Ætluð heimild stefnda verði heldur eigi studd við almennar reglur kröfuréttar. Telji dómurinn að fram­kvæmda­stjóri stefnanda hafi heimilað stefnda að nota umrædda greiðslu til að greiða skuldir Brunna hf. við sig byggir stefnandi á því að framkvæmdastjórinn hafi með þeirri skuldbindingu farið út fyrir starfssvið sitt, sbr. 2. mgr. 68. gr. laga um hlutafélög nr. 2/1995. Stefndi kveður stefnanda hafa í bréfi, dags. 26. apríl 2000, á ótvíræðan hátt samþykkt það skilyrði fyrir hækkun yfirdráttarheimildar að vanskilaskuldir Brunna hf. við bankann yrðu greiddar upp samhliða uppgreiðslu heimildarinnar. Stefnanda hafi verið/mátt vera ljóst að með gerð greiðsluávísunar 22. maí 2000 hafi stefndi ekki fallið frá skilyrðinu heldur einungis verið að árétta, vegna hækkunar heimildarinnar úr 16 í 21 milljón króna, að greiðslan frá kínversku skipasmíðstöðinni CSSC stæði einnig til tryggingar endurgreiðslu stefnanda á yfirdráttarheimildinni. Þá verði að telja ljóst að framkvæmdastjóra stefnanda hafi verið heimilt samkvæmt hlutafélagalögum að ávísa stefnda 3.816.217 krónum til greiðslu eiginvíxils Brunna hf. enda hafi sú ráðstöfun ekki verið óvenjuleg eða mikils háttar þar sem upphæðin hafi einungis numið um 5% af heildargreiðslu CSSC til stefnanda. Með bréfi 26. apríl 2000 féllst framkvæmdastjóri stefnanda, Sigurður J. Bergsson, á skilyrði fyrir frekari yfirdráttarheimild, sem síðan var veitt, m.a. að til tryggingar framseldi stefnandi greiðsluávísun vegna væntanlegrar greiðslu á USD 965.000 frá kínversku skipasmíðastöðinni CSSC og að hluta þessarar fjárhæðar væri framvísað til greiðslu á vanskilaskuldum Brunna hf. við stefnda. Greiðsluávísun stefnanda 22. maí 2000 til stefnda er í samræmi við fyrrgreint skilyrði og því til áréttingar. Það var síðan í fullu samræmi við yfirlýsingu framkvæmdastjórans að stefndi nýtti hluta greiðslunnar, 3.816.217 krónur, til greiðslu á vanskilaskuld Brunna hf. við sig. Heimild stefnda byggðist á skýru og ótvíræðu samningsákvæði og er ekki fallist á að hún styðjist ekki við almennar reglur kröfuréttar. Ekki er fram komið að leitað hafi verið eftir því hvort stjórn stefnanda hafi samþykkt framangreinda ráðstöfun og verður lagt til grundvallar svo sem haldið er fram af hálfu stefnanda að framkvæmdastjórinn, Sigurður J. Bergsson, hafi einn staðið að þeirri skuldbindingu að greiða skuld annars hlutafélags. Fallist er á það með stefnanda að ráðstöfun þessi hafi verið svo óvenjuleg, óháð eignaraðildum að félögunum, sem raunar er ekki upplýst um í málinu, og því að greiðslan var lítill hluti væntanlegrar heildargreiðslu, að framkvæmdastjórinn gat aðeins gert hana með sérstakri heimild frá félagsstjórn, sbr. 2. mgr. 68. gr. laga nr. 2/1995. Samkvæmt þessu er niðurstaða dómsins sú að fallast beri á kröfu stefnanda um að stefndi greiði honum 3.816.217 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. október 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Dæma ber stefnda til að greiða stefnanda málskostnað sem er ákveðinn 400.000 krónur. Mál þetta dæmir Sigurður Hallur Stefánsson héraðsdómari. D ó m s o r ð: Stefndi, Búnaðarbanki Íslands hf., greiði stefnanda, Kælingu hf., 3.816.217 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 11. október 2000 til 1. júlí 2001 en samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 400.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 430/2007
Opinberir starfsmenn Stjórnsýsla Stjórnvaldsákvörðun Andmælaréttur Miskabætur
X, sem hafði starfað sem hjúkrunarfræðingur á geðsviði L, krafðist þess að ógilt yrði ákvörðun sviðstjóra um að flytja hana úr starfi sem hjúkrunarfræðing á deild Z á starfsstöð L við Hringbraut yfir á deild Þ, auk þess sem hún krafðist miskabóta úr hendi L. Byggði X á því að flutningurinn hefði verið ólögmætur þar sem ákvörðunin um að flytja hana úr starfi hefði verið stjórnvaldsákvörðun sem byggð hefði verið á ómálefnalegum forsendum, auk þess sem reglum stjórnsýslulaga hefði ekki verið fylgt við ákvarðanatökuna. L hafði gefið þær ástæður fyrir flutningi X milli deilda að með honum væri hindrað að ágreiningur milli tveggja hjúkrunarfræðinga á deildinni truflaði starfsemina, en Y, hjúkrunarfræðingur sem starfaði á deildinni, hafði sakað X um kynferðislega áreitni utan vinnustaðar. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að yfirmönnum X hefði verið unnt að ná tilsettu markmiði í sátt við báða starfsmennina sem í hlut áttu, en fyrir lá að Y hafði verið tilbúinn að færa sig milli deilda. Þess í stað hefðu þeir tekið þá ákvörðun um að flytja X í starfi, gegn vilja hennar í stað þess að færa Y, þrátt fyrir að það hefði legið beinast við, bæði vegna samþykkis hans sjálfs og því gættu að það var hann en ekki X sem neitaði samstarfi á deildinni. Var því ekki talið að málefnalegar eða faglegar ástæður hefðu réttlætt brottflutning X eins og málum var háttað. Þá var talið, með vísan til þess að umrædd ákvörðun hefði vegið að æru X og mikilsverð réttindi þar með verið í húfi, auk þess sem flutningurinn hefði haft áhrif á réttarstöðu hennar að öðru leyti, að umrædd ákvörðun hefði verið stjórnvaldsákvörðun. Hefði L því brotið gegn 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, en X hafði ekki verið gefinn fullnægjandi eða raunhæfur kostur á að gæta lögbundins andmælaréttar síns áður en ákvörðunin var tekin. Að öllu þessu virtu var krafa X um ógildingu ákvörðunar sviðsstjóra um að flytja hana úr starfi milli deilda L ógilt og L gert að greiða X miskabætur að fjárhæð 800.000 krónur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar með stefnum 17. ágúst 2007 og 13. nóvember sama ár. Hann krefst sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi uppkveðnum 25. maí 2007 fyrir sitt leyti upphaflega 31. október sama ár. Ekki varð af fyrirhugaðri þingfestingu gagnsakar 28. nóvember 2007 og áfrýjaði hún öðru sinni 11. desember sama ár. Hún krefst þess að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða henni 5.000.000 krónur með vöxtum samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. október 2006 til 5. desember sama ár, en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Hún krefst þess jafnframt að dómur héraðsdóms uppkveðinn 15. október 2007 verði staðfestur. Loks krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I Gagnáfrýjandi höfðaði málið 4. desember 2006. Hún krafðist þess að ógilt yrði ákvörðun sviðsstjóra hjúkrunar á geðsviði aðaláfrýjanda um að flytja gagnáfrýjanda úr starfi af deild Z á starfsstöð aðaláfrýjanda við Hringbraut í Reykjavík yfir á deild Þ, sem gagnáfrýjanda var tilkynnt um með bréfi 17. október 2006, og jafnframt að aðaláfrýjandi yrði dæmdur til að greiða henni 5.000.000 krónur í miskabætur með nánar tilgreindum vöxtum. Með dómi héraðsdóms 25. maí 2007 var fyrrnefndu kröfunni vísað frá dómi, en aðaláfrýjandi dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda 500.000 krónur með dráttarvöxtum frá uppsögu dómsins til greiðsludags. Gagnáfrýjandi kærði ákvæði dómsins um frávísun til Hæstaréttar, sem felldi það úr gildi 15. ágúst 2007 í máli nr. 323/2007 og lagði fyrir héraðsdóm að taka kröfuna til efnismeðferðar. Dómur héraðsdóms gekk um þá kröfu gagnáfrýjanda 15. október 2007 og var hún tekin til greina. Sem fyrr greinir leitar aðaláfrýjandi eftir endurskoðun á báðum dómunum fyrir Hæstarétti. II Gagnáfrýjandi er hjúkrunarfræðingur að mennt og starfaði hjá aðaláfrýjanda á geðdeild Z við Hringbraut þegar atvik málsins urðu. Að kvöldi föstudags 29. september 2006 bauð A, deildarstjóri á Z, starfsmönnum þar til samkvæmis heima hjá sér, en meðal þeirra voru gagnáfrýjandi og annar hjúkrunarfræðingur, Y. Að samkvæminu loknu urðu þau samferða heim, en að ósk gagnáfrýjanda fóru bæði heim til hennar þar sem mun hafa dvalið í rúmlega eina og hálfa klukkustund. Hvað nánar fór fram á milli þeirra ber þeim ekki saman um nema að hluta, en frásögn beggja er rakin í héraðsdómi 25. maí 2007. Mánudaginn 2. október 2006 óskaði Y eftir því að eiga fund með A, sem þá var ekki á vinnustað, um málefni, sem þyldi ekki bið. Þar skýrði hann A frá því að gagnáfrýjandi hafi sýnt honum kynferðislega áreitni heima hjá henni í áðurnefnt sinn. Lýsti hann jafnframt yfir að hann myndi ekki starfa með gagnáfrýjanda lengur. A hafði síðan símasamband við gagnáfrýjanda 4. október og er óumdeilt að A hafi þá tilkynnt að til athugunar væri að færa hana á annan vinnustað. Jafnframt boðaði A gagnáfrýjanda til fundar um málið, sem skyldi haldinn 9. október. Þá gaf Y sig einnig fram við Stígamót og lögreglu af sama tilefni. Lögregla tók skýrslu af honum 6. október, þar sem sömu sakir voru bornar á gagnáfrýjanda og áður var getið. Í lögregluskýrslunni segir jafnframt: „Er spurning um að færa X til á vinnustaðnum en fundur verður haldinn um það n.k. mánudag.“ Gagnáfrýjandi kom síðan mánudaginn 9. október til fundar við A og B, sviðsstjóra hjúkrunar á geðsviði aðaláfrýjanda. Að ósk gagnáfrýjanda var einnig á fundinum vinkona hennar, C. Óumdeilt er að gagnáfrýjanda hafi þá verið tilkynnt að hún yrði flutt af deild Z á aðra starfsstöð hjá aðaláfrýjanda, en síðar yrði ákveðið hvar það yrði . Gagnáfrýjanda barst síðan bréf sviðsstjórans dagsett 17. október 2006, sem ber fyrirsögnina: „Flutningur á milli deilda á geðsviði LSH.“ Segir þar í upphafi að í kjölfar atviks, sem gerst hafi á milli tveggja hjúkrunarfræðinga á deild Z á heimili annars þeirra aðfaranótt 30. september 2006 hafi deildarstjóri og sviðsstjóri ákveðið að óheppilegt væri að báðir hjúkrunarfræðingarnir ynnu á sömu deild og að farsælast væri að þeir ynnu ekki náið saman „á næstunni“. Var gagnáfrýjanda tilkynnt að hún ætti að fara til starfa á deild Þ og að fyrsti vinnudagur þar yrði 23. október. Þann dag ritaði lögmaður gagnáfrýjanda sviðsstjóranum bréf og krafðist rökstuðnings fyrir ákvörðun um tilflutning umbjóðanda hans í starfi. Í svarbréfi sviðsstjórans 24. október var vísað til „alvarlegs ágreinings, trúnaðarbrests og fyrirsjáanlegra samstarfsörðugleika milli umbjóðanda þíns og annars hjúkrunarfræðings á deild Z.“ Síðar í bréfinu var veitt svar við spurningu lögmannsins um það hvers vegna gagnáfrýjandi hafi verið flutt milli deilda, en þar segir: „Umbjóðandi þinn var fluttur á aðra deild á geðsviði til þess að starfskraftar umræddra tveggja hjúkrunarfræðinga nýttust og til þess að ágreiningur þeirra á milli truflaði ekki starfsemina eins og að framan greinir. Það væri ábyrgðarleysi ef stjórnendur brygðust ekki við aðstæðum sem þessum til að lágmarka röskun á starfseminni.“ Lögmaður gagnáfrýjanda krafðist þess 27. október 2006 að tilfærsla hennar í starfi yrði dregin til baka, sem aðaláfrýjandi hafnaði í bréfi 8. nóvember sama ár. Gagnáfrýjandi sætti sig ekki við þessi málalok og mætti hvorki tilsettan dag né síðar til vinnu á deild Þ. Samkvæmt læknisvottorði var hún óvinnufær vegna veikinda eftir að þau atvik urðu, sem að framan voru rakin. Hún hélt launum sínum í sex mánuði eftir þetta fram til 18. mars 2007. Málsatvik eru að öðru leyti rakin í hinum áfrýjuðu dómum. III Aðaláfrýjandi reisir sýknukröfu sína á því að ákvörðun um tilflutning gagnáfrýjanda í starfi hafi verið tekin á grundvelli stjórnunarréttar vinnuveitanda. Vísar hann um það einkum til 19. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og ráðningarsamnings aðilanna. Ljóst sé að starfsandinn á deild Z hefði orðið slæmur ef bæði gagnáfrýjandi og Y „hefðu haldið þar áfram starfi án inngrips“ af hálfu aðaláfrýjanda. Ekki hafi önnur ráð verið fyrir hendi og málefnalegar ástæður legið að baki flutningi gagnáfrýjanda af deild Z. Engin afstaða hafi verið tekin til þess hvað raunverulega gerðist að kvöldi 29. september 2006, heldur aðeins brugðist við til að tryggja starfsemi deildarinnar. Gagnáfrýjandi byggir á því að nefnd ákvörðun hafi verið tekin vegna samskipta fullorðins fólks utan vinnustaðar og engin þörf verið fyrir inngrip yfirmanna af neinum toga. Hvað sem öðru líði hefði þá staðið nær að færa Y til í starfi heldur en hana. Þess í stað hafi yfirmennirnir gengið fram þvert gegn vilja hennar og hún í raun verið hrakin úr starfi á grundvelli alvarlegra og ósannra ásakana, sem hafi vegið að mannorði hennar og æru. Afstaða hafi strax verið tekin með Y á grundvelli einhliða og ósannaðrar fullyrðingar hans og hún sjálf upplifað brottflutning sinn sem hefnd. Öllum samstarfsmönnum hafi verið fullljóst hvað bjó að baki brotthvarfi gagnáfrýjanda af deildinni, enda hafi bæði A og Y rætt málið á starfsmannafundi 10. eða 11. október 2006, þar sem gagnáfrýjandi hafi ein starfsmanna ekki verið boðuð til fundar. Yfirmenn hafi gengið fram á ómálefnalegum forsendum og flutningur hennar úr starfi af deild Z því verið ólögmætur. Um hafi verið að ræða stjórnvaldsathöfn, sem hafi beinst gegn mikilsverðum réttindum hennar og hafi ýmsar reglur stjórnsýsluréttar og stjórnsýslulaga nr. 37/1993 verið brotnar. Þessi gerð aðaláfrýjanda falli utan heimilda samkvæmt 19. gr. laga nr. 70/1996. Málsástæðum aðilanna er að öðru leyti lýst í hinum áfrýjuðu dómum. IV Samkvæmt því sem áður greinir gaf aðaláfrýjandi í bréfi 24. október 2006 þá skýringu á flutningi gagnáfrýjanda af deild Z að með honum væri hindrað að ágreiningur tveggja hjúkrunarfræðinga truflaði starfsemina þar. Engin önnur ráð hafi verið fyrir hendi. Önnur uppgefin ástæða snýr síðan að framhaldinu, sem var að láta gagnáfrýjanda starfa áfram innan geðsviðs aðaláfrýjanda eftir flutninginn frekar en á öðrum sviðum hans. Gagnáfrýjandi gerði yfirmönnum sínum strax ljóst að ekkert væri því til fyrirstöðu af hennar hálfu að vinna áfram með Y og að atvikið 29. september 2006 breytti þar engu. Sá síðarnefndi hafnaði hins vegar frekara samstarfi við gagnáfrýjanda. Ekki var látið reyna á samstarf þeirra. Við skýrslutöku fyrir dómi var A deildarstjóri spurð að því hvort Y hefði verið reiðubúinn að víkja af deildinni. Hún svaraði því játandi og jafnframt að hann hafi sjálfur stungið upp á því að hann færi. B kvað sér einnig hafa verið kunnugt um að Y hafi verið tilbúinn til að færa sig milli deilda. Aðspurður um það sama svaraði Y á þann veg að „ég hefði tekið færslu ... já, já. Allt annað en að þurfa að vinna með henni.“ Í málatilbúnaði sínum hefur aðaláfrýjandi ekki byggt á því að Y hafi af einhverri ástæðu verið betri eða mikilvægari starfsmaður fyrir deild Z en gagnáfrýjandi, en viðhorf sem að því lúta komu fyrst fram í skýrslu A fyrir dómi. Er málsástæða, sem á þessu er reist, of seint fram borin og kemur ekki til álita í málinu. Samkvæmt framansögðu er ljóst að yfirmenn á deild Z þurftu ekki að bregðast við á nokkurn hátt til að tryggja starfsemi deildarinnar. Fyrst Y gaf ekki kost á að starfa þar áfram vegna veru gagnáfrýjanda á deildinni var honum frjálst að segja upp ráðningarsamningi sínum. Þá er jafnframt fram komið að yfirmönnunum var unnt að ná tilsettu markmiði í sátt við báða starfsmennina, sem í hlut áttu. Þess í stað tóku þær þá ákvörðun að flytja gagnáfrýjanda af deildinni, þvert gegn vilja hennar, í stað þess að færa Y. Það lá þó beint við, bæði vegna samþykkis hans sjálfs og að því gættu að það var hann en ekki gagnáfrýjandi sem neitaði samstarfi á deildinni. Samkvæmt þessu verður ekki fallist á að málefnalegar eða faglegar ástæður hafi réttlætt brottflutning gagnáfrýjanda af deild Z eins og málum var háttað. Gagnáfrýjandi heldur því fram að ákvörðun um brottflutning hennar af deild Z hafi verið stjórnvaldsákvörðun og að ýmsar reglur stjórnsýslulaga hafi þá verið brotnar. Til stuðnings því er meðal annars bent á að vegna þeirra alvarlegu og ósönnuðu ásakana, sem lágu að baki, hafi brottflutningur hennar af deildinni falið í sér áfellisdóm og verið henni sérlega þungbær. Við úrlausn um þetta verður lagt til grundvallar að eins og málið bar að hafi nefnd ákvörðun óhjákvæmilega vegið að æru gagnáfrýjanda og mikilsverð réttindi hennar verið í húfi. Flutningur í starfi hafði einnig áhrif á réttarstöðu hennar að öðru leyti, en honum fylgdu bæði starfslok á fyrri vinnustað og verkefni á nýrri deild, sem slá má föstu að hefðu ekki nema að hluta verið hin sömu og á deild Z. Ákvörðunin hafði að öllu virtu mikla þýðingu fyrir stöðu gagnáfrýjanda og er fallist á að um stjórnvaldsákvörðun hafi verið að ræða. Bar aðaláfrýjanda að fylgja reglum stjórnsýslulaga við töku hennar og þar á meðal að virða andmælarétt gagnáfrýjanda, sbr. 13. gr. laganna. Áður var greint frá símtali A deildarstjóra við gagnáfrýjanda 4. október 2006 og fundi þeirra og sviðsstjórans 9. sama mánaðar. Fjórði fundarmaðurinn, C, bar fyrir dómi að andmæli gagnáfrýjanda hafi engu máli skipt, „það var greinilega búið að taka ákvörðun löngu áður.“ Að þessu virtu, svo og framburði yfirmannanna sjálfra, er ljóst að gagnáfrýjanda var ekki gefinn fullnægjandi eða raunhæfur kostur á að gæta lögbundins andmælaréttar síns áður en nefnd ákvörðun var tekin. Hún fól þegar af þeirri ástæðu í sér brot gegn stjórnsýslulögum svo sem gagnáfrýjandi heldur fram. V Gagnáfrýjandi krefst þess að staðfest verði sú niðurstaða héraðsdóms 15. október 2007 að ákvörðun aðaláfrýjanda um að flytja hana af deild Z við Hringbraut á deild Þ sé ógild. Í þessari kröfu felst ekki jafnframt krafa um að hún verði sett inn í fyrra starf sitt. Að því gættu og að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður þessi krafa gagnáfrýjanda tekin til greina. Kröfu um miskabætur reisir gagnáfrýjandi á 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993 með áorðnum breytingum. Áður var komist að þeirri niðurstöðu að ákvörðun aðaláfrýjanda, sem málið snýst um, hafi í senn verið óþörf og ólögmæt og falið í sér brot gegn æru gagnáfrýjanda. Fallist er á þær forsendur héraðsdóms 25. maí 2007 að þessi ákvörðun hafi verið til þess fallin að gefa alvarlegum ásökunum starfsfélaga gagnáfrýjanda byr undir vængi og valda henni miklum álitshnekki og andlegri vanlíðan. Verða henni dæmdar miskabætur, sem eru hæfilega ákveðnar 800.000 krónur með vöxtum frá þingfestingardegi málsins í héraði, þegar bótakrafa hennar var fyrst sett fram. Aðaláfrýjandi verður dæmdur til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, sem verður ákveðinn í einu lagi eins og nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Ákvörðun aðaláfrýjanda, Landspítala – háskólasjúkrahúss, um að flytja gagnáfrýjanda, X, úr starfi af deild Z við Hringbraut á deild Þ er ógild. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda 800.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 5. desember 2006 til greiðsludags. Aðaláfrýjandi greiði gagnáfrýjanda samtals 1.300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 25. maí 2007. Mál þetta var höfðað 4. desember 2006 og dómtekið 18. maí 2007. Stefnandi er X, [...] Reykjavík. Stefndi er Landspítali - háskólasjúkrahús, Eiríksgötu 5, 101 Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að ógilt verði ákvörðun sviðsstjóra hjúkrunar á geðsviði stefnda um að flytja stefnanda af deild Z á Landspítala - háskólasjúkrahúsi (LSH) við Hringbraut yfir á deild Þ, sem var tilkynnt stefnanda með bréfi dagsettu 17. október 2006. Einnig krefst stefnandi þess að stefndi greiði henni 5.000.000 króna auk vaxta samkvæmt 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 17. október 2006 til þingfestingardags, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Að lokum krefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefst þess að verða sýknaður af öllum kröfum stefnanda og að stefnandi verði dæmdur til að greiða honum málskostnað að mati dómsins. I. Stefnandi er hjúkrunarfræðingur að mennt. Samkvæmt starfsvottorði stefnanda hefur hún starfað á geðdeild Z við Hringbraut frá 1. janúar 2002, með hléi frá 1. nóvember 2005 til 10. apríl 2006, sem stefnandi kveðst hafa tekið vegna veikinda og dauðsfalls í fjölskyldu sinni. Deild Z er bráðamóttaka og göngudeild á geðsviði. Í ráðningarsamningi stefnanda segir að vinnustaður (ráðningarstaður) hennar sé geðdeild Z. Þá segir að um réttindi og skyldur starfsmanns fari eftir lögum um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins, auk kjara­samnings félags íslenskra hjúkrunar­fræðinga, sem stefnandi er félagsmaður í. Jafnframt kemur þar fram að starfsmanni beri að fara að löglegum fyrirmælum yfirmanna, þ.m.t. að starfa á fleiri en einni deild innan LSH. Stefnandi hefur samhliða starfi sínu stundað nám í hugrænni atferlismeðferð við Endurmenntunarstofnun Háskóla Íslands og er styrkt til þess af geðsviði stefnda. Upphaf máls þessa er að rekja til heimboðs hjá A, hjúkrunar­deildarstjóra á deild Z, föstudaginn 29. september 2006. Eftir heimboðið fór stefnandi heim til sín og með henni í för var annar hjúkrunarfræðingur á deildinni, X. Mánudeginum á eftir, 2. október, hafði X samband við A hjúkrunardeildarstjóra. Kvaðst hann hafa orðið fyrir grófri kynferðislegri áreitni af hálfu stefnanda síðastliðið föstudagskvöld og að hann treysti sér ekki til að vinna áfram með henni. Fram hefur komið að hjúkrunardeildarstjóri hafi leitað eftir því, þriðjudaginn 3. október, við skrifstofu starfsmannamála stefnda, að fá aðstoð og ráðleggingar vegna þess ástands sem upp væri komið á deildinni. Hafi verið ákveðið að hjúkrunar­deildarstjóri og D, sálfræðingur í stuðnings- og ráðgjafarteymi starfs­manna stefnda, myndu ræða við stefnanda. Hjúkrunardeildarstjóri hafi hringt í stefnanda, miðvikudaginn 4. október og D þá verið viðstaddur. Í því samtali hafi komið fram sú skoðun hjúkrunardeildarstjóra að ekki væri heppilegt að stefnandi og Y ynnu saman. Lausnin á því kynni að vera að stefnandi flyttist yfir á aðra deild. Stefnandi hafi svo hringt í hjúkrunardeildarstjóra og ákveðið hefði verið að stefnandi kæmi til fundar mánudaginn 9. október. Hefði stefnandi verið hvött til að hafa með sér trúnaðarmann. Hefði D einnig verið viðstaddur það símtal. Í millitíðinni, hinn 6. október, mætti Y á lögreglustöðina í Reykjavík og tilkynnti „aðfinnsluvert háttalag“ stefnanda á heimili hennar hinn 29. september. Sam­kvæmt dagbók lögreglu­stjórans í Reykjavík skýrði Y svo frá atvikum: Y kemur (kl. 09:30) og vill láta bóka aðfinnsluvert háttarlag X sem hann segir nánast hafa verið kynferðislega áreitni. Y og X vinna á sama vinnustað. Þau eru í vinnustaðateiti s.l. föstudagskvöld. Þau búa bæði í [...] og eru samferða áleiðis heim. Á leiðinni biður X Y um að fylgja sér í göngutúr þar sem hún ætli að viðra hundinn sinn áður en hún fer að sofa. Segist vera hrædd að fara ein í gönguferð að kvöldlagi. Til að gera langa sögu stutta þá mun X hafa gengið mjög nærri Y við að reyna að fá hann til kynmaka við sig. Y mun ekki hafa haft áhuga á því enda giftur og tveggja barna faðir. Y sagðist ekki vilja hlaupa út frá henni heldur reyna að leysa þetta með góðu og sagði það hafa tekið u.þ.b. 1 og ½ klst. að komast út frá henni. Y mun hafa kvartað undan hegðun X við yfirmann þeirra. Er spurning um að færa X til á vinnustaðnum en fundur verður haldinn um það n.k. mánudag. X mun í fyrstu hafa beðið Y afsökunar á framferði sínu, sagt hana hafa verið taktlausa. Hún mun hafa viðurkennt fyrir yfirmanninum að hafa gengið of langt í umrætt sinn. Síðar hafi hún haldið því fram að Y væri ekki alsaklaus í þessu máli. Y segist hafa rætt við kunningja sinn, sem ert lögfræðingur, Stígamót og fleiri. Hann hafi í framhaldi af því vilja láta bóka þetta ef það skyldu verða einhver frekari leiðindi vegna þessa máls. Stefnandi segir frásögn Y uppspuna í öllum þeim atriðum sem máli skipti og að því fari víðs fjarri að hún hafi áreitt Y kynferðislega. Stefnandi kveðst ekki hafa átt frumkvæði að því að fá Y til kynmaka við sig og þar af leiðandi hafi hún ekki gengið langt í því að reyna það. Hafi „háttalag“ hennar ekki á neinn hátt verið aðfinnsluvert og hún aldrei haft tilefni til að biðja Y afsökunar á einu né neinu. Framangreindur fundur var haldinn 9. október 2006. Hann sátu stefnandi, A, hjúkrunardeildarstjóri deildar Z, B, sviðs­stjóri hjúkrunar á geðsviði stefnda, og C, vinkona stefnanda, sem hún fékk með sér á fundinn. Um efni fundarins vísast til bréfs stefnda, dags. 17. október 2006, sem rakið er hér á eftir. Miðvikudaginn 11. október 2006 fór stefnandi, í fylgd með lögmanni sínum, Jóni G. Zoëga hrl., á fund trúnaðarlæknis stefnda. Stefnandi kveðst hafa á leið sinni þangað frétt af tilviljun, hjá starfsmanni á deild Z, E, að deginum áður hefði verið haldinn reglulegur samráðsfundur á deild Z, sem allir starfsmenn deildarinnar hefðu verið boðaðir til sérstaklega, nema stefnandi þar sem þegar hefði verið rætt um að hún flyttist af deildinni. Fyrir liggur að Y hafi á þessum fundi greint starfsmönnum frá meintri kynferðislegri áreitni stefnanda í stuttu máli. Í vikunni á eftir fékk stefnandi símtal frá sviðsstjóra hjúkrunar á geðsviði stefnda, þar sem tilkynnt var að stefnandi skyldi mæta til starfa á deild Þ í næstu viku. Deild Þ er sérhæfð meðferðardeild, stofnuð til að þjónusta sjúklinga sem þurfa á langtíma sérhæfðri meðferð að halda og hafa ekki getað nýtt sér aðrar deildir og/eða þjónustu geðsviðsins. Innlagnartími er yfirleitt 3-12 mánuðir. Markhópur eru alvarlega geðsjúkir einstaklingar sem hafa takmarkaða meðferðar­heldni og sjúkdómsinnsæi, svo sem alvarlega geðrofssjúkdóma, geðrofs- og fíkniefna­sjúkdóma, þiggja ekki meðferð sjálfviljugir, vistast sjálfræðissviptir eða geta verið sjálfum sér og/eða öðrum hættulegir, þ.e. stefnt eigin heilsu eða annarra í voða ef ekkert er að gert. Á heimasíðu stefnda er sérstaklega tekið fram að deildinni sé ekki ætlað að vera réttargeðdeild. Stefnanda var formlega tilkynnt ákvörðunin um flutning sinn á deild Þ með ábyrgðarbréfi sviðsstjóra hjúkrunar á geðsviði stefnda, dags. 17. október 2006, sem barst stefnanda föstudagskvöldið 20. október 2006. Í bréfinu var vísað til niðurstöðu fundarins frá 9. október. Þá segir í bréfinu að stefnandi skyldi mæta á hinn nýja vinnustað á mánudegi 23. október. Í bréfinu segir orðrétt: Í kjölfar atviks sem gerðist á milli tveggja hjúkrunarfræðinga, á móttökudeild Z á geðsviði LSH, á heimili annars þeirra aðfaranótt 30. september sl. var sú ákvörðun tekin af deildarstjóra móttökugeðdeildar Z og sviðsstjóra hjúkrunar á geðsviði LSH að óheppilegt væri að áðurnefndir hjúkrunarfræðingar ynnu báðir á sömu deild á geðsviði. Lýsing á atvikum frá báðum aðilum, leiðir líkum að því að farsælast sé að hjúkrunarfræðingar vinni ekki náið saman á næstunni. Þann 9. október s.l. var haldinn fundur með X, hjúkrunarfræðingi á Z, C, vinkonu X (mælt var með af sviðsstjóra hjúkrunar að trúnaðarmaður hjúkrunarfræðinga væri á fundinum en ekki vinkona X), A, deildarstjóra Z ásamt sviðsstjóra hjúkrunar á geðsviði til að ræða málin. Niðurstaða fundarins: X var boðin aðstoð frá stuðningsteymi LSH vegna atviks. Hún taldi sig ekki þurfa slíka aðstoð – boð stendur áfram. Fengi að vita hvaða deild tæki á móti henni til starfa þann 16. október sl. Og mætti til vinnu að morgni þann 23. október nk. X er styrkt af geðsviði í ársnám í hugrænni atferlismeðferð í Endurmenntun HÍ sem hún mun stunda áfram á nýrri deild á geðsviði. Eftir samtöl við þig þann 16. og 17. október s.l. í síma hefur þér verið tilkynnt um að hin nýja deild verði deild Þ. Deildarstjóri þar er F. Hún á von á þér til vinnu þann 23. október n.k. kl. 08:00 á morgunvakt. Hún mun ræða nánar við þig um vinnufyrirkomulag og aðlögun á deild. Gangi þér vel í starfi á deild Þ. Stefnandi ritaði formanni félags hjúkrunarfræðinga bréf, dags. 14. október 2006, þar sem málsatvik eru rakin. Í bréfi lögmanns stefnanda til sviðsstjóra hjúkrunar á geðsviði stefnda, dags. 23. október 2006, segir að stefnandi uni ekki ákvörðun um flutning af deild Z á deild Þ. Hún væri niðurbrotin vegna máls þessa og væri ekki vinnufær. Hún sæi ekki hvernig það megi vera að ákveðið hafi verið að flytja hana til. Krafist var ítarlegs rökstuðning, þar sem m.a. kæmi fram nákvæm lýsing á atvikinu, sem vísað var til í bréfi sviðsstjóra, hvers vegna stefnandi skyldi flutt, hvaða faglegar forsendur réðu vali á nýjum vinnustað, ítarlegar upplýsingar um málsmeðferð og öll þau gögn, sem ákvörðunin byggðist á. Svar sviðsstjórans barst lögmanni stefnanda með bréfi, dags. 24. október 2006. Engin gögn fylgdu bréfinu. Í bréfinu segir, um rökstuðning fyrir ákvörðuninni, að aðdraganda að ákvörðun um flutning stefnanda milli deilda sé að rekja til „alvarlegs ágreinings, trúnaðarbrests, og fyrirsjáanlegra samstarfsörðugleika“ milli stefnanda og annars hjúkrunarfræðings á deild Z. Ágreiningsefnið væri til komið vegna atviks sem gerðist utan vinnustaðarins og utan vinnutíma. Þá segir að það hafi verið mat sviðsstjóra að umræddir hjúkrunarfræðingar gætu ekki unnið saman, a.m.k. ekki fyrst um sinn. Sviðsstjóri kvaðst ekki hafa verið vitni að umræddu atviki og hefði því ekki forsendur til að lýsa því, en ljóst væri að það sem gerðist hefði valdið þeim mikilli geðshræringu. Um ástæðu þess að stefnandi væri flutt á aðra deild segir að það hafi verið til þess að starfskraftar beggja hjúkrunarfræðinganna nýttust og til að ágreiningur þeirra truflaði ekki starfsemina. Þá segir að ákvörðunin væri tekin á grundvelli stjórnunarréttar vinnuveitanda og ekki væri um nýjan vinnustað að ræða. Sviðsstjóri kvaðst hafa rætt við báða aðila máls og yfirmenn og taldi sig nægilega upplýsta um ágreining aðila. Rætt hafi verið við stefnanda um flutning á fundi og í síma, áður en stefnandi fékk bréf þar að lútandi. Með bréfi lögmanns stefnanda til forstjóra LSH, dags. 27. október 2006, var þess krafist að ákvörðunin um flutning á stefnanda yrði dregin til baka. Í bréfinu er svarbréf sviðsstjórans og málsmeðferðin öll gagnrýnd. Taldi stefnandi að svarbréfið uppfyllti ekki þær kröfur sem gera verði til rökstuðnings í málum sem þessum. Ekkert í bréfinu gæfi tilefni til að líta svo á að um lögmæta ákvörðun um flutning hafi verið að ræða. Þá kom fram að stefnandi liti svo á að ákvörðun um flutning hennar á deild Þ, að henni forspurðri, væri refsing og einstaklega niðurlægjandi fyrir hana eins og á standi, auk þess sem með henni væri brotið gegn mörgum grundvallarreglum stjórnsýsluréttarins. Var þess krafist að undið yrði ofan af atburðarás undanfarinna vikna með því að ákvörðunin um flutning yrði dregin til baka. Bréfi lögmannsins var svarað með bréfi, dags. 8. nóvember 2006, þar sem því var hafnað að draga ákvörðunina til baka. Þar sem tilraunir stefnanda til að fá flutning sinn dreginn til baka báru ekki árangur höfðaði stefnandi mál þetta til ógildingar á ákvörðuninni auk þess sem hún krefst miskabóta. Áður en málið var höfðað hafði stefnandi óskað eftir flýtimeðferð. Synjað var um útgáfu á stefnu til flýtimeðferðar með úrskurði Héraðsdóms Reykja­víkur 16. nóvember 2006, sem staðfestur var í Hæstarétti hinn 23. nóvember 2006 í máli nr. 597/2006. Við aðalmeðferð málsins gáfu skýrslu fyrir dómi stefnandi, C, vinkona stefnanda, Jón Gunnar Zoëga hrl., Y, G og E, starfsmenn á deild Z, A hjúkrunar­­deildarstjóri, B, sviðstjóri hjúkrunar á geðsviði, D sálfræðingur og H sálfræðingur. Verður framburður þeirra rakinn hér síðar eftir því sem ástæða er til. II. Í málatilbúnaði sínum vísar stefnandi til þess að stefndi sé ríkisstofnun og stefnandi sé ríkisstarfsmaður, sem njóti réttinda og beri skyldur samkvæmt ákvæðum laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Samkvæmt 19. gr. laganna sé starfsmanni skylt að hlíta breytingum á störfum sínum eða verksviði. Einnig sé ákvæði í ráðningarsamningi stefnanda um heimild stefnda til að flytja stefnanda á milli deilda. Ákvæðið sé í stöðluðum ráðningarsamningi og stefnandi telur að samskonar ákvæði sé í ráðningarsamningum að minnsta kosti meginþorra starfs­manna LSH. Stefnandi telur að ákvörðun um flutning á grundvelli þessara heimilda sé, eins og hér standi á, íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun, sem lúti ákvæðum stjórnsýslu­laga nr. 37/1993 og óskráðum meginreglum stjórnsýsluréttarins og verði undir öllum kringum­stæðum að byggjast á málefnalegum og gildum forsendum. Í þessu sambandi áréttar stefnandi eftirfarandi: Í fyrsta lagi hafi stefnandi ráðið sig til starfa sem hjúkrunarfræðingur á deild Z. Deild Þ sé annar vinnustaður, sem stefnandi hafi ekki ráðið sig til. Í öðru lagi hafi ákvörðunin verið tekin gegn vilja stefnanda og hún uni ekki ákvörðuninni. Stefnanda sé ekki gert kleift að sinna starfi sínu. Ákvörðunin hafi þannig ígildi uppsagnar. Í þriðja lagi hafi stefnandi aldrei lýst yfir áhuga á að vinna á deild Þ og hafi engan áhuga á að vinna þar. Nám hennar við hugræna atferlismeðferð, sem hún hafi sinnt af miklum áhuga, muni ekki nýtast á viðunandi hátt að hennar mati á þeim vinnustað og stefnandi treysti sér ekki til að vinna á deildinni. Í fjórða lagi hafi yfirmenn stefnda skapað það andrúmsloft á hjúkrunarsviði LSH með ákvörðuninni að stefnandi telur sér ekki vært í starfi þar meðan ákvörðunin standi óhögguð. Í fimmta lagi sé ákvörðunin um flutning ekki byggð á faglegum forsendum. Engin hjúkrunarfræðileg rök hafi staðið til þess að ákveða að flytja stefnanda yfir á deild Þ. Í sjötta lagi hafi ákvörðunin um flutning ekki byggst á stjórnskipulegri eða fjárhagslegri þörf LSH. Hún hafi ekki verið þáttur í neinum skipulagsbreytingum í starfsemi geðsviðs LSH, heldur sé hún byggð á atriðum, sem varði persónu stefnanda, nánar tiltekið ásökunum annars starfsmanns í hennar garð. Stefnandi telur að ákvörðunin um flutning beri öll merki refsingar eins og hér standi á. Stefnandi hafi aldrei lýst því yfir að hún treysti sér ekki til að starfa á deild Z, hvort sem það sé með Y eða öðru starfsfólki. Y hafi hins vegar borið stefnanda röngum sökum um kynferðislega áreitni og haldi því fram að hann geti ekki unnið lengur með stefnanda. Stefnandi lítur svo á að í þessu felist ofsóknir gegn henni. Með því að taka ákvörðun um að flytja stefnanda til í starfi á þeim grundvelli hafi verið tekin afstaða gegn stefnanda. Stefnandi telur að stefndi hafi brotið gegn andmælarétti hennar, sbr. 13.-15. gr. stjórnsýslulaga og samsvarandi óskráðar meginreglur í stjórnsýslurétti. Þau samtöl, sem deildarstjóri á deild Z og sviðsstjóri hjúkrunar á geðsviði, hefðu átt við stefnanda, hafi ekkert með raunverulegan andmælarétt að gera og þau átt sér stað eftir að ákvörðun um að flytja stefnanda hafði verið tekin. Þetta megi m.a. ráða af því sem haft sé eftir Y í dagbókarfærslu lögreglunnar frá 6. október, að spurning væri um að færa stefnanda til á vinnustað, þ.e. áður en fundað hafði verið með stefnanda. Stefnandi telur sig ekki hafa fengið tækifæri til að undirbúa og tjá sig fyrir fram um ákvörðunina og þær ástæður sem hún sé sögð byggjast á. Stefnandi telur einnig, eins og á stóð, að hún hefði átt að vera með í ráðum er framtíð hennar á LSH hafi verið ákveðin í stað þess að hún yrði flutt á þá deild, er hún hafi ekki viljað starfa á, án þess að vera spurð. Einnig telur stefnandi að brotið hafi verið gegn rannsóknarreglu 10. gr. stjórnsýslulaga, en rannsóknarreglan sé einnig óskráð meginregla í stjórnsýslurétti. Samkvæmt rannsóknarreglunni skuli stjórnvald sjá til þess að mál sé nægilega upplýst áður en ákvörðun sé tekin í því. Í þessu máli hafi ákvörðunin verið tekin vegna atvika, sem ákvörðunaraðilinn, þ.e. sviðsstjóri hjúkrunar á geðsviði, segi sig ekki hafa forsendur til að lýsa. Um brot gegn andmælarétti og rannsóknarreglu vísar stefnandi nánar til umfjöllunar um miskabótakröfu. Þá telur stefnandi að stefndi hafi brotið gegn meðalhófsreglu 12. gr. Stjórn­sýslulaga, en samkvæmt ákvæðinu skuli stjórnvald því aðeins taka íþyngjandi ákvörðun að markmið, sem að sé stefnt, verði ekki náð með öðru og vægara móti. Nánar um þetta vísar stefnandi til rökstuðnings fyrir miskabótakröfu. Síðast en ekki síst telur stefnandi að með ákvörðuninni hafi verið brotið gegn jafnræðisreglu og óskráðri meginreglu stjórnsýsluréttarins um að ákvarðanir í stjórn­sýslunni verði að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum. Þegar litið sé til efnis 19. gr. laga nr. 70/1996, og það borið saman við önnur ákvæði laganna, sé ljóst að markmiðið með 19. gr. sé að auðvelda ríkisstofnunum að gera skipulagsbreytingar og leggja niður störf, án þess að þurfa að segja upp starfsfólki. Einnig leiði af ákvæðinu að starfsmenn verði að sætta sig við breytingar á störfum, sem leiði af faglegri stjórnun yfirmanna hverju sinni. Ákvæði 19. gr. sé hins vegar ekki ætlað að heimila forstöðumönnum ríkisstofnana að flytja starfsmenn frá einum vinnustað til annars af geðþótta­sjónarmiðum einum saman eða í viðurlagaskyni. Sömu sjónarmið búi að baki sam­svarandi ákvæði í ráðningarsamningum starfsmanna LSH. Stefnandi telur að forsendur, sem varða starfsmenn persónulega, teljist ekki málefnalegar eða lögmætar ástæður fyrir tilflutningi tiltekins starfsmanns gegn vilja hans, sbr. hins vegar 21. gr. laga nr. 70/1996, sem kynni þá að koma til álita. Stefnandi telur að hin umdeilda ákvörðun um flutning hennar hafi hvorki byggst á málefnalegum né gildum forsendum. Stefnandi vísar einnig til jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga og telur það andstætt jafnræðisreglunni, eins og hér standi á, að ákveðið hafi verið að flytja hana á milli vinnustaða en ekki starfsmanninn sem mun ekki hafa treyst sér til að starfa með henni. Leggi dómstólar blessun sína yfir hina umdeildu ákvörðun verði opnuð auðveld leið fyrir starfsmenn á vinnustöðum og vinnuveitendur til að koma höggi á aðra, eins og reyndin sé í þessu máli. Um kröfu sína til miskabóta að fjárhæð 5.000.000 króna vísar stefnandi til b-liðar 1. mgr. 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi telur meðferð málsins og ákvörðunina hafa falið í sér ólögmæta meingerð gegn persónu stefnanda, friði og æru. Í rökstuðningi um fjárhæð kröfunnar er vísað til þess að einstaklingar verji drjúgum tíma ævi sinnar í vinnunni. Það varði þá afar miklu að líða vel í starfi og sé ekki ofsögum sagt að sálarheill og velferð séu þar í húfi. Atvinnuréttindi og atvinnufrelsi séu sérstaklega varin í stjórnskipunarlögum nr. 33/1944, sbr. 72. og 75. gr. og fjölmörg ákvæði í settum rétti hafi þann tilgang að stuðla að og tryggja velferð starfsmanna og réttaröryggi þeirra. Sem dæmi megi nefna ákvæði í lögum um stéttarfélög og vinnudeilur nr. 80/1938, ákvæði í lögum um aðbúnað, hollustuhætti og öryggi á vinnustöðum nr. 46/1980 og í lögum nr. 96/2000 um jafna stöðu og jafnan rétt karla og kvenna. Stefnandi telur að ekki verði fram hjá því litið að á heimili stefnanda, hinn 29. september 2006, hafi átt sér stað persónuleg samskipti tveggja fullorðinna einstaklinga, utan vinnutíma. Í lögum, sbr. 17. gr. laga nr. 96/2000 og ákvæðum laga nr. 46/1980, séu lagðar skyldur á atvinnurekanda til að gera nauðsynlegar ráðstafanir til að stemma stigu við því að starfsfólk, nemar og skjólstæðingar verði fyrir kyn­ferðislegri áreitni á vinnustað, í stofnun, félagsstarfi eða í skólum. Ákvæði, er lúti að þessu, taki ekki til þess sem fram fari í einkalífi fólks á eigin heimilum. Stefnandi gengur út frá því að málsaðilar séu sammála um að Y hafi borið stefnanda þungum sökum. Stefnandi kveðst þeirrar skoðunar að kynferðisleg áreitni sé óásættanleg og kunni að varða við ákvæði kynferðisbrotakafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Hins vegar beri að hafa hugfasta þá meginreglu, sem gildi í réttarríki, þ.m.t. í stjórnsýslunni, að hver maður skuli teljast saklaus uns sekt sé sönnuð. Vísar stefnandi til 70. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944. Stefnandi hafi frá fyrstu stundu mótmælt ásökunum á hendur sér sem tilhæfulausum og þær séu í hverju falli ósannaðar. Orð gegn orði sé ekki viðhlítandi sönnun um ásakanir eins og hér um ræði. Stefnandi telur að það hafi ekki verið á færi stefnda að taka ákvörðun gagnvart stefnanda á grundvelli umræddra ásakana, auk þess sem ákvörðunin fari þvert gegn viðurkenndum sönnunarreglum. Stefnandi vísar til þess að félagsmálaráðherra hafi sett, með stoð í ákvæðum laga nr. 46/1980, reglugerð um aðgerðir gegn einelti á vinnustöðum. Einelti sé þar skilgreint í 3. gr. sem: „Ámælisverð eða síendurtekin ótilhlýðileg háttsemi, þ.e. athöfn eða hegðun sem er til þess fallin að niðurlægja, gera lítið úr, móðga, særa, mismuna eða ógna og valda vanlíðan hjá þeim sem hún beinist að.“ Samkvæmt ákvæðum reglugerðarinnar hvíli ríkar skyldur á atvinnurekanda til að koma í veg fyrir hvers konar einelti. Reglugerðinni fylgi greinargerð þar sem segi að sænskar reglur séu fyrirmynd að reglugerðinni. Alþjóðavinnumálastofnunin hafi vakið máls á vandamálum er tengist einelti sem og öðru ofbeldi á vinnustöðum. Í félagsmála­sátt­mála Evrópu, 2. mgr. 26, gr., sé kveðið á um rétt fólks til mannlegrar reisnar í starfi. Þar komi fram að stuðla skuli að aukinni vitund og forvörnum gegn endurtekinni, ámælisverðri eða ótilhlýðilegri og móðgandi háttsemi sem beinist að einstökum starfsmönnum á vinnustað eða starfi þeirra. Auk þess sé kveðið á um að grípa skuli til ráðstafana í því skyni að vernda launafólk gegn slíkri háttsemi. Tilgangur slíkra ákvæða sé að stuðla að því að starfsmenn njóti velsældar og virðingar í starfi. Niðurstöður rannsókna sýni að þolendur eineltis finni fyrir aukinni streitu sem geti komið fram í ýmsum andlegum sjúkdómum og jafnvel líkamlegum einnig. Í athugasemdum við almennt ákvæði 4. gr. reglugerðarinnar séu nefnd eftirfarandi dæmi um ótilhlýðilega háttsemi: eftirlit með starfsmönnum án vitundar þeirra. niðurlægjandi „refsiaðgerðir“ sem fyrirvaralaust beinast gegn ákveðnum starfsmanni án málefnalegra ástæðna eða útskýringa og án tilrauna til að leysa hugsanlegar undirliggjandi ástæður. Refsiaðgerðirnar geta t.d. komið fram í að verkefni eru tekin frá starfsmanni án rökstuðnings, óútskýrðum tilfærslum í starfi, breyttum kjörum, vinnutengdum upplýsingum sem haldið er frá starfsmanni o.fl. þegar meðvitað er komið í veg fyrir að starfsmaður geti sinnt verkefnum sínum. útilokun, einangrun, skeytingarleysi, þöggun. starfsmaður er niðurlægður, hann gagnrýndur, hæddur og svívirtur. baktal og niðrandi ummæli viðhöfð um starfsmann. ofsóknir og hótanir í garð starfsmanns. Stefnandi vísar einnig til bæklings Vinnueftirlits ríkisins um einelti og kynferðislega áreitni á vinnustöðum, forvarnir og viðbrögð. Bæklingurinn sé í anda reglugerðarinnar. Stefnandi vekur sérstaklega athygli á kafla 5, sem beri heitið: „Ef vart verður við einelti og kynferðislega áreitni á vinnustöðum.“ Þar segi að fylgja skuli leiðbeiningum og áætlunum sem kunni að vera fyrir hendi á vinnustaðnum. Ef slíkt sé ekki til staðar sé hægt að leita upplýsinga hjá Vinnueftirlitinu eða viðkomandi stéttar­félagi. Þagmælsku og tillitsemi beri að sýna bæði þolendum og meintum gerendum í eineltis- og áreitnimálum. Álykta beri að vel athuguðu máli. Mikilvægt sé að gera óhlutdræga athugun á málsatvikum. Allir, sem málið varði, verði að fá á tilfinninguna að hlustað sé á þeirra upplifun af atburðunum og að það sem þeir segja sé tekið alvarlega. Ekki skuli koma með ásakanir og sleggjudóma um persónu og hegðun annars aðilans. Leita skuli lausna en ekki beina athygli að því að ná fram hefndum eða benda á sökudólga. Umrædda árekstra eða vandamál beri að nálgast frá því sjónarmiði að ekki þurfi að beita refsingum. Einnig þurfi að rétta þeim starfsmönnum hjálparhönd sem að ósekju séu ásakaðir um að hafa lagt einhvern í einelti eða hafa áreitt einhvern kynferðislega. Þeir kunni líka að hafa þörf fyrir sérstaka aðstoð og að sú staða geti komið upp að ráðast þurfi gegn slíkum orðrómi. Stefnandi telur reglurnar eiga við þar sem Y komi ásökunum sínum á framfæri innan veggja spítalans. Stefnandi segir að yfirmenn stefnda hafi gert allt rangt frá því ásakanir Y komu fram. Ásakanirnar hafi ekki verið um kynferðislega áreitni á vinnustað, þannig að ekki verði séð hvers vegna yfirmennirnir hafi ákveðið að beita sér yfirleitt. Í annan stað hafi viðbrögðin verið á einn veg gegn stefnanda, bæði í málsmeðferð og ákvörðuninni, sem tekin var. Yfirmennirnir hefðu ekki fylgt ákvæði 7. gr. reglugerðar nr. 1000/2004, um að meta aðstæður í samvinnu við vinnuverndar­fulltrúa, utanaðkomandi ráðgjafa og aðra er málið varðaði. Þess í stað hefðu þeir tekið völdin í sínar hendur, ekkert gætt að mannorði og réttindum stefnanda í ákvarðanaferlinu og tekið þá ákvörðun, sem stefnandi upplifi sem refsingu. Við mat á því hvort ákvörðunin um flutninginn hafi verið refsing eða ekki telur stefnandi að það hafi grundvallarþýðingu að stefnandi hafi ekkert verið höfð með í ráðum er ákvörðunin hafi verið tekin. Ákvörðunin hafi verið tekin þvert gegn vilja hennar og ekkert tillit tekið til þess að hún hafi verið fórnarlamb ósannaðra sakargifta. Sé þá ónefndur fundur sem haldinn var í fjarveru stefnanda, sem hafi ekki verið til að bæta úr skák. Hin umdeilda ákvörðun hafi ekki verið studd neinum málefnalegum og gildum sjónarmiðum, enda virðist stefndi líta svo á að reglur um slíkt eigi ekki við í málinu. Stefnandi segir að LSH sé risastór vinnustaður og sá langstærsti á sviði heilbrigðisþjónustu. Þar hafi stefnandi verið útmáluð og lítilsvirt og ekki verið gætt að því að veita henni neina vernd eftir að hinar alvarlegu en röngu ásakanir hafi komið fram. Stefnandi telur að hin umdeilda ákvörðun falli undir skilgreininguna á einelti í reglugerð nr. 1000/2004. Ákvörðunin hafi nú þegar haft alvarlegar afleiðingar og fylgikvilla í för með sér fyrir stefnanda. Hún sé miður sín og óvinnufær, auk þess sem henni sé hvort eð er ekki gert kleift að sinna starfi sínu. Mannorð hennar og æra hafi beðið mikinn hnekki. Framtíð hennar sé óljós og sá tími sem liðinn sé hafi einkennst af kvíða, ótta og reiði. Ekki sé ofsögum sagt að lífi hennar hafi verið umturnað. Stefnandi segir að miskabætur, í tilviki því sem hér sé til umfjöllunar, verði að ákveða að álitum og ekki sé við fordæmi í sambærilegum málum að styðjast. Með vísan til framangreindra röksemda, þekktra afleiðinga eineltis og atvika að öðru leyti, telur stefnandi að miskabótakrafa hennar sé síst of há. Krafa um vexti og dráttarvexti er reist á ákvæðum laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Krafa um málskostnað byggir á 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Stefndi byggir á því að LSH sé einn vinnustaður. Starfsmenn séu ráðnir til LSH en ekki til sérstakrar einingar, t.d. sviðs eða deildar innan LSH, svo sem til þeirrar deildar sem þeir komi fyrst til starfa á. Deildaskipulag LSH sé enda breytilegt og í þróun. Stefndi mótmælir því sem röngu sem stefnandi heldur fram að deild Þ sé annar vinnustaður en deild Z. Stefndi segir að stefnandi sé ráðin sem hjúkrunarfræðingur á LSH og hafi starfað á geðsviði frá árinu 2001, að frátöldu hléi sem varð á störfum hennar. Megininntak og eðli hjúkrunar sé hið sama á öllum deildum geðsviðs og hafi flutningur stefnanda milli deilda engin áhrif á starf hennar, en yfirmenn stefnda séu ekki í vafa um að stefnandi kunni til verka á deild Þ. Sé því ekki rétt að flutningur stefnanda hafi ígildi uppsagnar og að stefnanda sé gert ókleift að sinna starfi sínu. Stefndi vísar til þess að í ráðningarsamningi stefnanda komi það sérstaklega fram að henni beri að fara að löglegum fyrirmælum, þ.m.t. að starfa á fleiri en einni deild innan sjúkrahússins, en þó svo væri ekki þá hefði stefndi allt að einu skýlausan rétt til að flytja stefnanda milli deilda. Um sé að ræða stjórnunarrétt stefnda og sé stefnanda skylt að fara að fyrirmælum varðandi starf sitt, sbr. 15. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins. Stjórnunarréttur vinnuveitanda sé grundvallar­­regla í vinnurétti og birtist í ýmsum ákvæðum laga nr. 70/1996, svo sem 19. gr. o.fl. Innan þess réttar rúmist ljóslega að ákveða að stefnandi sinni starfi sínu á annarri deild innan geðsviðsins, enda séu ekki ólögmæt sjónarmið þar að baki. Stefndi mótmælir því að stefnanda sé ekki vært í starfi meðan flutningur hennar standi óhaggaður. Starf á deild Þ sé stefnanda ekki ósamboðið og sú vinna sé hvorki hættulegri né erfiðari en vinna á deild Z, auk þess sem með flutningnum sé ekki tekin afstaða eða gefin út skoðun af hálfu stefnda um að hún hafi brotið af sér eða að starfsframlag hennar sé minna metið. Þá hafi ekki verið að refsa eða niðurlægja stefnanda með því að flytja hana milli deilda. Í því hafi engin ásökun falist af hálfu stefnda. Algengt sé að starfsmenn séu fluttir milli deilda. Stefndi mótmælir öllum staðhæfingum stefnanda um að deild Z og deild Þ séu svo ólíkar. Þvert á móti séu störf á deildum þessum alls ekki ólík. Stefndi mótmælir því að nám það sem stefnandi stundi nú í hugrænni atferlismeðferð muni ekki nýtast henni á deild Þ. Stefndi telur þvert á móti að nám stefnanda muni nýtast henni betur á deild Þ en á deild Z, en í því efni bendir stefndi á að hugræn atferlismeðferð sé notuð sem deildarmeðferð á deild Þ. Stefndi telur ósannaðar með öllu fullyrðingar stefnanda um að hún hafi stundað nám sitt af miklum áhuga, en stefnandi hafi einungis verið í því skamman tíma. Þá mótmælir stefndi fullyrðingum um að ákvörðun um flutning stefnanda hafi ekki verið byggð á faglegum forsendum. Ástæða flutnings stefnanda hafi verið ágreiningur milli stefnanda og annars hjúkrunarfræðings, sem hafi verið þess eðlis að stjórnendur hafi metið það svo að hjúkrunarfræðingarnir gætu ekki unnið saman, a.m.k. ekki fyrst um sinn. Samstarf fagaðila á geðdeild sé óhjákvæmileg forsenda þess að starfsemin gangi vel. Ljóst hafi verið, að mati stjórnenda stefnda, að allur grundvöllur undir samstarfi og trausti milli stefnanda og Y væri brostinn. Um það þyrfti ekki vitnanna við og ágreiningurinn verið rækilega upplýstur hvað þetta varðaði. Stefndi telur ekki skipta máli að ekki hafi verið leitt í ljós hvað gerðist, milli stefnanda og Y, á heimili stefnanda. Það sé ekki verkefni stefnda að skera úr um það. Þó liggi það fyrir að Y hafi borið stefnanda sökum, en ekki öfugt. Það hafi þannig verið Y sem ekki treysti sér til að vinna með stefnanda og vanlíðanin hafi verið hans megin. Það hafi verið hann sem leitaði til lögreglu vegna framkomu stefnanda við sig, en ekki á hinn veginn. Verkefni stefnda sé að reka sjúkrahúsið á þann hátt að sjúklingar fái bestu heilbrigðisþjónustu sem völ sé á og í því skyni hafi verið nauðsynlegt að upplýsa um ágreining milli starfsmannanna, en hvað þar hafi legið að baki í smáatriðum hafi verið aukaatriði við mat á brostnum samstarfs­grundvelli stefnanda og Y. Málefnalegar, faglegar og stjórnunarlegar ástæður hafi þannig legið að baki flutningi stefnanda. Stjórnendum stefnda hafi borið skylda til að sjá til þess að starfsemin myndi ekki bíða skaða af brostnum samstarfsgrundvelli og augljósum samstarfs­erfiðleikum milli stefnanda og Y. Stefndi telur ekki ljóst á hvaða hátt stefnandi telur að hjúkrunarfræðilegar ástæður hafi ekki ráðið för, en því sé þó allt að einu mótmælt af hálfu stefnda. Við lausn vandans hafi stjórnendum borið að hafa hliðsjón af eðli og markmiðum starfseminnar, sem og sjónarmiðum starfsmanna og starfsmannastefnu sjúkrahússins. Meðal markmiða starfsmannastefnu LSH sé að starfsmenn sýni hver öðrum virðingu í samskiptum og framkoma sem skapar óöryggi og vanlíðan sé ekki umborin. Mikilvægt sé því að starfsmönnum líði vel í starfi og treysti og beri virðingu hver fyrir öðrum. Þetta hafi verið fyrir borð borið í samskiptum milli stefnanda og Y og hefði það ljóslega komið niður á starfseminni og þar með sjúklingum, sem og öðrum starfsmönnum, og þurfi ekki að fara í grafgötur með hvernig starfsandinn hefði verið á deild Z, ef bæði stefnandi og Y hefðu haldið þar áfram starfi án inngrips af hálfu stefnda. Stefndi telur því ákvörðun um flutning stefnanda hafa verið óhjákvæmilega og það verið mat stjórnenda stefnda að önnur úrræði dygðu ekki ein og sér eftir könnun á þeim ágreiningi sem fyrir hendi hafi verið. Ekki hafi verið fyrir hendi önnur ráð. Ákvörðunin hafi verið tekin af B, sviðsstjóra hjúkrunar á geðsviði, en hún hafi vald til slíks. Stefndi segir að stefnandi hafi ekki haldið fram þeirri málsástæðu að réttara hefði verið að færa Y af deildinni, en almennt hafi stefnandi ekki vísað til þess hvaða úrræða stefndi gat gripið til. Stefndi telur að ekki hafi verið efni til að bíða eftir að til árekstra kæmi á deild Z og bregðast þá við, eftir atvikum með beitingu 21. gr. laga nr. 70/1996, heldur hafi verið rétt og óhjákvæmilegt að byrgja brunninn strax og fyrirbyggja árekstra milli starfsmannanna inni á deildinni. Um athugasemdir stefnanda þess efnis að svarbréf stefnda, dags. 24. október 2006, uppfylli ekki reglur um rökstuðning, segir stefndi að hann telji sér ekki skylt að rökstyðja ákvörðun um tilflutning starfsmanna á þann hátt sem stefnandi geri ráð fyrir. Stefndi telur ákvörðun um tilflutning milli deilda rúmast innan stjórnunarréttar síns og hafi slíkar ákvarðanir almennt ekki verið tilkynntar skriflega eða veittur slíkur rökstuðningur fyrir þeim. Viðbrögð stefnanda hefðu hins vegar verið á þann veg að stefndi taldi full efni til að tilkynna ákvörðun sína skriflega. Stefndi lítur ekki svo á að um sé að ræða stjórnvaldsákvörðun. Hins vegar sé rangt hjá stefnanda að stefndi telji að ekki þurfi að uppfylla kröfur um góða stjórnsýslu í tengslum við slíka ákvörðun. Kröfur um rökstuðning fyrir ákvörðun og fyrirhuguðum viðbrögðum vegna þess vanda sem upp hafi komið á deild Z hafi verið uppfylltar af hálfu stefnda. Ekki skipti máli hvort stefnandi hafi verið ósátt við flutninginn. Stefndi mótmælir því að brotinn hafi verið andmælaréttur stefnanda. Stefndi áréttar að flutningur stefnanda sé ekki stjórnvaldsákvörðun, sem sé háð ákvæðum 13. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Hins vegar hefði stefnanda allt að einu verið kynntar hugmyndir stefnda um að leysa vanda sem steðjaði að deild Z, með því að flytja hana, a.m.k. tímabundið, yfir á deild Þ. Stefndi telur að stefnandi hafi haft öll tækifæri og tilefni til að koma á framfæri sjónarmiðum sínum og athugasemdum, bæði eftir símtöl við stjórnendur og fund með þeim. Afstaða stefnanda og skoðanir hefðu legið fyrir, en það sé m.a. tilgangur andmælaréttar að tryggja að mál sé fullupplýst. Stefndi mótmælir því að málið hafi ekki verið nægilega upplýst áður en ákvörðun hafi verið tekin. Stefndi segir að málið snúist um þann ágreining sem hafi verið milli stefnanda og Y, en ekki um það hvað raunverulega gerðist á milli þeirra og olli ágreiningnum. Ákvörðun um flutning hafi byggst á þeim ágreiningi og brostnum samstarfsgrundvelli milli stefnanda og Y, en ekki á því eða þeim atvikum sem gerðust milli þeirra á heimili stefnanda. Ekki hafi verið tekin til þess afstaða af hálfu stefnda hvað gerðist á heimili stefnanda milli hennar og Y. Ágreiningurinn hafi verið nægilega upplýstur. Stefndi mótmælir því að stefnandi hafi orðið fyrir einelti, en það sem þetta mál snúist um og flutningur stefnanda í starfi falli ekki að skilgreiningu um einelti, eins og hún birtist í reglugerð um aðgerðir gegn einelti á vinnustöðum nr. 1000/2004. Stefndi bendir m.a. á að meðal hugtaksskilgreiningar eineltis sé að um síendurtekna háttsemi sé að ræða. Stefndi segir að stefnandi hafi ekki nýtt sér þau úrræði sem til séu vegna eineltis og bendi það til þess að hún hafi ekki upplifað það sem gerðist sem einelti á þeim tíma. Vegna miskabótakröfu stefnanda bendir stefndi á að ekki sé um að ræða ólögmæta meingerð, eins og áskilið sé í 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Efnisskilyrði ákvæðisins séu því ekki uppfyllt. Um sé að ræða lögmætan flutning starfsmanns innan vinnustaðar sem hafi ekki beinst gegn friði, frelsi, persónu eða æru stefnanda. Umrædd ákvörðun stefnda um flutning stefnanda skerði í engu atvinnu­frelsi stefnanda, skv. 75. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, eða önnur stjórnarskrárvarin réttindi stefnanda. Ákvörðunin feli enda ekki í sér starfslok stefnanda á geðsviði stefnda. Stefndi telur það rangt að ákvörðunin geri stefnanda ókleift að sinna starfi sínu. Stefndi segir að stefnandi sýnist ganga út frá því að það sem gerðist á heimili hennar milli hennar og Y sé ástæða flutnings og að stefndi telji stefnanda seka um refsivert brot. Stefndi áréttar að engu slíku sé til að dreifa. Ákvörðunin byggist á ágreiningi milli stefnanda og Y, en lúti ekki að sök í því sambandi og síst refsiverðri. Stefndi telur því rangt að brotið hafi verið gegn rétti stefnanda eins og hann birtist í 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, enda hafi stefndi ekki vald til að kveða upp slíka dóma. Engu skipti hvort ásakanir Y séu ósannaðar, en ágreiningurinn milli þeirra sé staðreynd. Stefndi mótmælir fullyrðingum stefnanda um heilsufar hennar, og áhrif flutningsins á heilsu hennar, sem röngum og ósönnuðum. Þá er því mótmælt að stefnandi hafi verið „útmáluð og lítilsvirt“, en stefndi hafi ekki borið sakir á stefnanda eða skert mannorð hennar og æru. Hafa verði hugfast að fullyrðingar um það sem gerðist milli stefnanda og Y komi ekki frá stefnda, en það séu einu fullyrðingarnar sem til þess séu fallnar að varpa rýrð á stefnanda og valda mannorði hennar og æru hnekki. Stefndi telur að ef framtíð stefnanda sé óljós þá sé það einungis vegna hennar eigin viðbragða, en ekki hafi staðið til af hálfu stefnda að hafa áhrif á framtíð stefnanda. Það, til hvers flutningurinn leiði, sé undir hennar eigin viðbrögðum komið. Verði stefnda gert að greiða stefnanda bætur telur stefndi að stefnufjárhæðin sé allt of há. Í sýknukröfu stefnda sé innbyggð krafa um stórkostlega lækkun bóta, verði á annað borð um bótaskyldu að ræða. Fjárhæð stefnukröfunnar sé alveg órökstudd og ekki að sjá á hvaða viðmiðum hún byggist. Dráttarvaxtakröfu er mótmælt og sérstaklega því að dráttarvextir séu reiknaðir frá því tímamarki er greinir í stefnu. Stefndi telur nægilegt og réttara að reikna dráttarvexti frá dómsuppsögu. Er um þetta vísað til niðurlagsákvæðis laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001. Að öðru leyti er málatilbúnaði, málsástæðum og lagarökum stefnanda mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Til stuðnings kröfu um málskostnað vísar stefndi til XXI. kafla laga nr. 91/ 1991 um meðferð opinberra mála. V. Í máli þessu er deilt um þá ákvörðun stefnda að færa stefnanda af deild Z yfir á deild Þ í kjölfar atviks sem átti sér stað milli stefnanda og annars hjúkrunarfræðings, Y, á heimili stefnanda. Er því ástæða til að rekja aðilaskýrslu stefnanda og vitnisburð Y fyrir dómi um það sem á að hafa gerst á heimili stefnanda. Stefnandi sagði að í boðinu hefði áfengi verið haft um hönd. Mikið hefði verið rætt um starfsmann sem hefði káfað á sjúklingum og starfsfólki. Stefnandi neitaði því að hafa verið aðgangshörð við Y í umræddu heimboði A, sem stefndi hefur haldið fram. Stefnandi kvaðst hafa verið í boðinu til kl. 23:30. Hún hefði beðið Y um að koma með sér heim og fara út að ganga með hund hennar, sem er chihuahua smáhundur, þar sem hún væri smeyk við að fara ein. Þau hefðu fengið far heim til hennar, með samstarfsfélaga þeirra, G. Svo hefði farið að þau fóru ekki í göngutúr. Hann hefði sest í sófa í stofunni og hún sest á móti honum. Áður hefði hún boðið honum áfengi sem hann þáði. Milli þeirra hefði myndast neisti og hún gengið til hans og sest klofvega yfir hann. Þau hefðu látið vel hvort að öðru. Hún hefði boðið honum að fara í svefnherbergið. Hann hafi fylgt henni eftir þangað, hún hefði afklæðst og lagst upp í rúm. Hann hefði þá lagst ofan á hana og spurt hana: „Viltu ekki bara klára þig sjálf.“ Svo hefði hann stungið upp á því að hringja í vin sinn og biðja hann um að hafa samræði við hana. Henni hefði verið misboðið, staðið upp og sest í stól. Hann hefði síðan farið út. Stefnandi sagði að Y hefði verið heima hjá henni í um eina og hálfa klukkustund. Vísaði hún því á bug sem Y hélt fram hjá lögreglu. Stefnandi sagði að tilfærsla hennar milli deilda hefði haft slæm áhrif á hana og leitt til þess að hún væri ekki vinnufær. Hún væri mjög döpur, kvíðin og grátgjörn. Þá hefði mál þetta komið illa við hana fjárhagslega. Fyrir liggja vottorð sálfræðings og læknis um álags- og þunglyndiseinkenni stefnanda. Y greindi frá því fyrir dómi að í umræddu heimboði hefði honum misboðið umræður stefnanda þar sem hún ásakaði mann um kynferðislega áreitni. Boðinu hefði verið lokið um kl. 23.30. Þegar flestir hefðu verið að fara hefði stefnandi sagt við vitnið að hann ætti að ganga með henni með hund hennar. Hann hefði ekki verið á því og reynt að leiða það hjá sér. Þá hefði hún sagt að í hverfinu, þar sem hún býr, væri kynferðisbrotamaður og vitnið gæti ekki haft á samviskunni að eitthvað kæmi fyrir hana. Þau hefðu fengið far með G og stefnandi haldið áfram að tala um þetta. Vitnið hefði þá ákveðið að ganga með stefnanda með hundinn og hringt í konu sína til að láta hana vita af því. Ætlunin hefði verið að labba „stífluhringinn“ sem væri um 3 km. Er þau hefðu komið heim til stefnanda, um kl. 12.15, hefði hún sýnt honum íbúðina og fyrr en varði hefði hún verið búin að hella áfengi í glas fyrir hann. Hann hefði tekið við því og sest í sófa. Hún hefði sest á móti honum og reykt sígarettu. Þau hefðu rætt saman um hljómsveit sem hann væri í og fleira. Sagði hann að hundur hennar hefði verið að „rúnka“ sér á bangsa sem lá á gólfinu. Stefnandi hefði talað um það og páfagauk sem hefði verið að „rúnka“ sér á bolta á búrinu sínu. Það væri eðli dýranna að gera þetta. Vitnið kvað sér hafa fundist þetta óviðeigandi. Stefnandi hefði svo farið á salernið og komið aftur og stokkið yfir klof hans. Hann hefði sagt henni að hætta þessu en hún ekki hlustað á hann. Hún hefði þrábeðið hann um að hafa samræði við sig og farið með hendurnar í klof hans. Vitnið kvað sér ekki hafa vitað hvað hann ætti að taka til bragðs án þess að hann kæmist í slæma stöðu, en stefnandi hefði fyrr um kvöldið ásakað samstarfsmann um að áreita sig kynferðislega. Vitnið kvaðst hafa fundist eins og hann væri orðinn fórnarlamb. Annað hvort yrði hann að láta að vilja hennar eða verða fyrir ásökunum eins og hinn starfsfélagi þeirra. Vitnið kvaðst hafa sagt ákveðið við stefnanda að hætta, en hún ekki hætt. Hann sagði að hún hefði klætt sig úr að ofan. Hann hefði svo spurt hana af hverju hún fróaði sér ekki bara og kláraði þetta ekki, hann gerði ekki svona. Hann skyldi vera hjá henni á meðan og síðan færi hann. Hún hefði orðið undrandi á því að hann skyldi segja þetta og farið í herbergi sitt. Hann kvaðst hafa ákveðið að hann væri „ekki að fara að flýja þarna út“ heldur „geng héðan út“ og farið inn í herbergið. Hún hefði farið úr öllu, lagst í rúmið og látið vel að sjálfri sér en hætt því og beðið hann um að leggjast hjá sér. Hann hefði neitað því en dottið í hug að kitla á henni bakið og svo strokið á henni bakið, í þeim tilgangi að róa hana. Hún hefði viljað að hann stryki á henni magann og hann ákveðið að gera það. Hún hefði svo allt í einu staðið upp. Hann hefði þá haldið að þessu væri lokið og staðið upp líka. Þá hefði hún allt í einu ýtt honum í rúmið og stokkið ofan á hann. Þá hefði hann ýtt henni til hliðar og sagt henni að hætta þessu. Hefði hún þá gefist upp og vitnið gengið út. Þetta hefði verið um klukkan tvö og hann verið kominn heim til sín um hálf þrjú. Sagði vitnið að þetta hefði fengið mjög á hann. Hann kvaðst hafa verið innilokaður og verið í „algjörri gildru“ á heimili stefnanda. Hann hefði ekki getað komist út án þess að slasa stefnanda. Hann hefði metið stöðina þannig að hann þyrfti að leysa sig úr þessu með þeim hætti sem hann gerði. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa átt sér undankomu auðið þann tíma sem hann var á heimili stefnanda. Vitnið sagðist hafa lýst því sem hefði gerst fyrir A hjúkrunardeildarstjóra, með sama hætti og hann gerði fyrir dóminum. Stefnandi krefst þess að ákvörðun stefnda um tilfærslu hennar milli deilda verði ógild. Jafnframt krefst hún miskabóta. Fyrir dómi hefur komið fram hjá yfirmönnum stefnanda að hún sé enn starfsmaður stefnda og að ekki hafi komið til uppsagnar, hvorki af hennar hálfu né stefnda. Ekki verður séð að stefnandi hafi lögvarða hagsmuni af því að hafa uppi sérstaka ógildingarkröfu, en ekki verður leyst úr miskabótakröfu stefnanda án þess að tekin verði afstaða til þess hvort ákvörðun stefnda um tilfærslu stefnanda hafi verið lögmæt. Verður kröfu stefnanda um ógildingu því sjálfkrafa vísað frá dómi. Stefndi heldur því fram að hin umdeilda ákvörðun hafi rúmast innan stjórnunarréttar hans og sé ekki stjórnvaldsákvörðun. Óumdeilt er í máli þessu að við tilfærslu stefnanda milli deilda, sem henni var gert að hlíta, héldust launakjör hennar, vinnutími og vinnufyrirkomulag, óbreytt. Telja verður að ákvörðunin rúmist innan 19. gr. laga nr. 70/1996 um réttindi og skyldur starfsmanna ríkisins og hún fær stoð í ráðningar­samningi stefnanda. Samkvæmt 19. gr. laganna er starfsmanni skylt að hlíta breytingum á störfum sínum og verksviði frá því er hann tók við starfi. Er ákvörðun um breytingu á starfi eða verksviði ríkisstarfsmanns almennt talin lúta að innra skipulagi stjórnsýslunnar ef hún hefur ekki jafnframt í för með sér skert launakjör eða önnur réttindi starfsmanns, sbr. dómur Hæstaréttar frá 16. desember 2004 í máli nr. 390/2004. Gilda ekki sömu reglur um undirbúning slíkra ákvarðana og stjórnvalds­ákvarðana samkvæmt 2. mgr. 1. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þar til bært yfirvald hefur á grundvelli 19. gr. laga nr. 70/1996 ótvíræða heimild til að breyta störfum og verkssviði ríkisstarfsmanns og er það komið undir mati hans hvort tilefni sé til slíkra breytinga. Þær breytingar verða þó að byggjast á málefnalegum sjónarmiðum og mega ekki vera meira íþyngjandi fyrir starfsmann en nauðsyn ber til, sbr. dómur Hæstaréttar frá 4. maí 2005 í máli nr. 475/2004. Stefndi heldur því fram að tilfærsla stefnanda hafi ekki verið byggð á því að ásakanir starfsfélaga hennar væru á rökum reistar, heldur því að ágreiningur þeirra myndi raska starfsemi deildar Z og við því hafi þurft að bregðast. Að mati dómsins getur tilfærsla starfsmanns við aðstæður sem þessar verið réttmæt enda séu málefnalegar ástæður fyrir því að hann sé færður til en ekki gripið til annarra úrræða, s.s að færa hinn starfsmanninn á aðra deild. Ekki er fallist á athugasemd stefnda í greinargerð, bls. 5, um að stefnandi hafi ekki haldið fram þeirri málsástæðu að réttara hefði verið að færa Y af deildinni. Í stefnu, m.a. á bls. 8, er haldið fram þeirri málsástæðu að það fái ekki staðist að það hafi verið ákveðið að flytja hana en ekki hann. Þá er óhjákvæmilegt að það komi til skoðunar á því hvort tilfærsla stefnanda hafi byggst á málefnalegum sjónarmiðum eða verið of íþyngjandi. Ástæður þess að stefnandi var flutt til en ekki Y og hvaða sjónarmið réðu vali á nýrri deild koma fram í svarbréfi stefnda, dags. 24. október 2006, til lögmanns stefnanda sem hafði óskað eftir rökstuðningi fyrir hinni umþrættu ákvörðun. Vísað er til þess að stefnandi hafi verið flutt á aðra deild til þess að starfskraftar beggja starfsmanna nýttust og til þess að ágreiningur þeirra truflaði ekki starfsemi stefnda. Um forsendur fyrir vali á annarri deild er vísað til ákvæðis í ráðningarsamningi stefnanda um að hún þurfi að vinna á öðrum deildum. Af þessu svari verður ekki séð af hverju starfskraftar beggja hefðu ekki alveg eins getað nýst ef hinn starfsmaðurinn hefði verið fluttur. Þá má gera ráð fyrir að ákvæði um störf á öðrum deildum hafi einnig verið í ráðningar­samningi hins starfsmannsins. Að mati dómsins geta þessar ástæður því ekki talist málefnalegar. A hjúkrunar­deildarstjóri gaf aðrar ástæður fyrir því fyrir dómi að stefnandi var flutt en ekki Y. Í fyrsta lagi væri hann sveigjanlegri en stefnandi með vaktir. Í öðru lagi hefði hollusta skipt máli, en stefnandi hefði eitt sinn hætt og m.a. talað um leiða í starfi. Þá hefði hún talað um að læra sálfræði og hætta hjúkrun. Einnig hefði hún verið með fleiri veikindadaga en hann. B sviðsstjóri sagði að nám stefnanda í hugrænni atferlismeðferð myndi nýtast vel á deild Þ. Stefnda var í lófa lagið að tilgreina þessar ástæður þegar stefndi hafði málið til meðferðar en það er ósannað að það hafi verið gert. Þessar síðbúnu skýringar breyta ekki því að ástæður þær sem stefndi færði fram við stefnanda voru ómálefnalegar. Gera verður þá kröfu að öll sjónarmið sem bjuggu að baki ákvörðun um tilfærslu stefnanda lægju fyrir með skýrum hætti þegar mál hennar var til meðferðar. Fram hefur komið að Y var reiðubúinn að flytjast til í starfi en stefnandi var því mótfallin að hún færðist til. Stefnandi kveðst aldrei hafa verið spurð að því hvort hún vildi fara á deild Þ og ekki verður séð af gögnum málsins að leitast hafi verið við að koma til móts við hana um það hvert hún yrði færð eða að henni hafi í raun verið gefinn kostur á að færast á aðra deild. Einnig er óljóst hvort tilfærsla stefnanda hafi í raun verið tímabundin, en ekki kemur fram í bréfi stefnda frá 17. október að ákvörðunin sé tímabundin. Í svarbréfi stefnda frá 24. október segir að það væri mat yfirmanna að starfsmennirnir gætu ekki unnið saman, „a.m.k. ekki fyrst um sinn“. Ekkert liggur fyrir um það hversu langan tíma ákvörðunin hafi átt að gilda eða hvenær hún yrði tekin til endurskoðunar. Með hliðsjón af öllu þessu verður jafnframt að telja að tilfærsla stefnanda hafi verið meira íþyngjandi fyrir hana en efni stóðu til. Miskabótakröfu sína styður stefnandi við b-lið 26. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Tilfærsla stefnanda milli deilda fól í sér, eins og hér stóð á, brot gegn æru og persónu stefnanda. Var hún til þess fallin að gefa alvarlegum ásökunum starfsfélaga hennar byr undir báða vængi og valda stefnanda miklum álitshnekki og andlegri vanlíðan. Ber því að dæma henni miskabætur úr hendi stefnda, sem þykja hæfilega ákveðnar 500.000 krónur. Dráttarvextir skulu reiknast frá dómsuppsögu. Eftir þessum úrslitum verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn, með hliðsjón af tímaskýrsla lögmanns stefnanda, 880.000 krónur. Hefur þá verið tekið tillit til virðisaukaskatts. Dóm þennan kveður upp Sandra Baldvinsdóttir, settur héraðsdómari. D ó m s o r ð: Kröfu stefnanda, X, um að ógild verði ákvörðun stefnda, Landspítala – háskjólasjúkrahúss, um að flytja hana af deild Z á deild Þ, er vísað frá dómi. Stefndi greiði stefnanda 500.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, frá dómsuppsögu til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 880.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 372/2016
Fjármögnunarleiga Samningur Riftun Auðgunarkrafa
BS ehf. tók yfir samning um fjármögnunarleigu sem leigutaki á borvagni árið 2008. L hf. rifti samningnum vegna ætlaðra vanskila BS ehf. í október 2012 og krafðist skila á leigumuninum. B ehf. keypti BS ehf. í desember 2012 í þeim tilgangi að koma vagninum í notkun. Var L hf. veitt heimild í júlí 2014 til að taka borvagninn úr vörslum BS ehf. með beinni aðfarargerð. Höfðaði B ehf. mál þetta til heimtu greiðslu fyrir endurbætur og viðgerð á fyrrgreindum borvagni, þar sem hann taldi að virði hans hefði í kjölfar þeirra aukist. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þótt L hf. hefði auðgast svo einhverju næmi þá hefði B ehf. mátt vera ljóst að hann hefði aðeins getað beint kröfu vegna viðgerðarkostnaðar á hendur BS ehf. sem hefði óskað eftir að verkið væri unnið.Var talið með vísan til þess og atvika málsins í heild sinni væru ekki skilyrði til þess að beita ólögfestri reglu kröfuréttar um óréttmæta auðgun. Var L hf. sýknað af kröfu B ehf.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Viðar Már Matthíasson hæstaréttardómari og Davíð ÞórBjörgvinsson og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 17. maí 2016. Hann krefst þess aðstefnda verði gert að greiða sér 6.973.382 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 11. júní 2015 tilgreiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IStefndi og einkahlutafélagið KNH, Kubbur-Norðurtak-Höttur,gerðu 11. júlí 2005 með sér samning um fjármögnunarleigu, þar sem sásíðarnefndi leigði borvagn af gerðinni Furukawa HCR 1200 ED af stefnda. Erágreiningslaust að einkahlutafélagið Borun og sprengingar tók samninginn yfir 1.júlí 2008 sem leigutaki. Samkvæmt 4. gr. samningsins var grunnleigutími hansfrá 10. ágúst 2005 til 9. ágúst 2010 og nam mánaðarleiga frá júlí til desemberár hvert 647.355 krónum aukvirðisaukaskatts. Í 6. gr. samningsins sagði að eftir að grunnleigutíma lykiskyldi mánaðarleg framhaldsleiga hefjast og nam hún samkvæmt samningnum 27.142krónum auk virðisaukaskatts. Stefndi rifti samningnum 29. október 2012 vegnaætlaðra vanskila á leigugreiðslum og krafðist skila á leigumuninum. Í yfirlitistefnda um uppgjör á fjármögnunarleigusamningnum 3. október 2014 erutilgreindir gjaldfallnir gjalddagar vegna leigugreiðslna, fyrst 10. júlí 2010,1.030.512 krónur. Eftir að grunnleigutíma lauk 9. ágúst 2010 virðist mánaðarlegframhaldsleiga ekki taka mið af ofangreindri 6. gr. samningsins, heldur er íyfirlitinu tilgreint að 10. ágúst 2010 hafi gjaldfelld mánaðarleg leiga numið1.036.890 krónum, 10. september sama ár 1.034.210 krónum, 10. október sama ár 1.020.474krónum og 10. nóvember sama ár 1.010.219 krónum. Þá er þar tilgreindur lögfræðikostnaðurauk annars kostnaðar. Einnig eru undir liðnum ,,gjaldfelld leiga við riftun“,með gjalddaga 13. júní 2014 færðar 6.725.445 krónur. Verður kröfum umleigugreiðslur að þessum fjárhæðum ekki fundinn staður ífjármögnunarleigusamningnum eða öðrum gögnum málsins. Í lok yfirlitsins kemurfram að frá skuldinni dragist ,,Matsverð GS0059 Furukawa HCR 1200“ 2.900.000krónur. Af gögnum málsins verður þó ráðið að borvagninn var seldur 21. október2014 fyrir 4.600.000 krónur. Hefur stefndi haldið því fram að söluverðið hafidregist frá skuld Borunar og sprenginga ehf., en þeirri staðhæfingu verðurhvorki fundin stoð í framangreindu uppgjöri né öðrum gögnum málsins. Fyrirsvarsmaður áfrýjanda mun hafakeypt einkahlutafélagið Borun og sprengingar í desember 2012 til þess að koma vagninumí notkun, en hann hafði þá staðið óhreyfður á Ísafirði í einhvern tíma. Bar hannfyrir héraðsdómi að hugmyndin hafi verið sú að kostnaður af viðgerðinni færitil greiðslu á leiguverði fyrir borvagninn ,,viðgerðin átti að greiðast ... meðnotkun á tækinu“. Þá kvað hann áfrýjanda hafa ráðist í endurbætur á vagninum,,á sinn kostnað“ með það í huga að hann greiddist með leigu tækisins. Meðúrskurði Héraðsdóms Reykjaness 5. september 2014 var staðfest aðfarargerðSýslumannsins í Hafnarfirði 13. júní 2014 um að borvagninn yrði tekinn úrvörslum Borunar og sprenginga ehf. og með dómi Hæstaréttar 10. október 2014 ímáli nr. 629/2014 var úrskurður héraðsdóms staðfestur. Með bréfi 25. febrúar2015 krafði áfrýjandi stefnda um ætlaðan viðgerðarkostnað. Þeim kröfum hafnaðistefndi með bréfi 12. mars 2015 og fór þá áfrýjandi fram á að dómkvaddur yrðimatsmaður til að meta ,,verðmætaaukningu“ borvagnsins í kjölfar viðgerðaráfrýjanda. Niðurstaða matsgerðar 11. júní 2015 var að ,,verðmætisaukning“ næmi6.973.382 krónum sem er stefnufjárhæð.IIMál þettahöfðaði áfrýjandi til heimtu greiðslu fyrir endurbætur og viðgerð áfyrrgreindum borvagni, þar sem virði hans hafi í kjölfar endurbótanna aukisteins og niðurstaða matsgerðar bendi til. Kröfu sína reisir áfrýjandi á ólögfestrireglu kröfuréttar um óréttmæta auðgun, sem unnt sé að beita við sérstakaraðstæður. Áfrýjandi hefur haldið því fram að tjón hans vegna endurbóta ogviðgerðar á borvagninum hafi falið í sér samsvarandi auðgun stefnda, sem sásíðarnefndi hafi ekki átt rétt til. Stefndi hefur á hinn bóginn haldið því framað hann hafi ekki auðgast á kostnað áfrýjanda og bent á að vanskil áleigugreiðslum hafi verið í þeim mæli að stóran hluta skuldar Borunar ogsprenginga ehf. hafi þurft að afskrifa. Við mat á þvíhvort reglunni um óréttmæta auðgun verði beitt verður að horfa til þess hvortstefndi hafi án réttmætrar ástæðu öðlast verðmæti sem tilheyrðu áfrýjanda ogþannig auðgast á hans kostnað, en einnig verður að meta kröfu áfrýjanda eftireðli máls og með hliðsjón af öllum atvikum. Gögn þau semstefndi hefur lagt fram um uppgjör á fjármögnunarleigusamningi bera ekki meðsér að söluverð borvagnsins, 4.600.000 krónur, hafi runnið til greiðslu áætlaðri skuld Borunar og sprenginga ehf. við stefnda og hvort leigugjald eftir 10.ágúst 2010 hafi verið réttilega reiknað. Þá hafa ekki komið fram skýringar ágreiðslu sem sögð er vera gjaldfelld leiga að fjárhæð 6.725.445 krónur. Í ljósiþessara og annarra gagna málsins verður að álykta að skuld Borunar ogsprenginga ehf. hafi verið ofreiknuð í þeim mæli að eftir endurbætur áfrýjandaá borvagninum og sölu stefnda á honum í kjölfar þeirra, hafi stefndi auðgastsvo einhverju nemi. Á hinn bóginn verðurað horfa til þess hver aðdragandinn að endurbótunum var, en eins og að framaner rakið tókst áfrýjandi á hendur gríðarmikla og kostnaðarsama viðgerð ávagninum, eftir að stefndi hafði rift fjármögnunarleigusamningnum. Voruendurbæturnar unnar að beiðni Borunar og sprenginga ehf., sem hafði yfirtekið samninginn,en fyrirsvarsmaður þess félags er jafnframt fyrirsvarsmaður áfrýjanda. Máttihonum vera ljóst að hann gat með réttu aðeins beint kröfu vegnaviðgerðarkostnaðar á hendur Borun og sprengingum ehf., sem óskuðu eftir því aðverkið yrði unnið. Í ljósi framangreinds og þegar atvik málsins eru virt íheild sinni, eru ekki í máli þessu skilyrði til þess að beita ólögfestri reglukröfuréttar um óréttmæta auðgun. Verður stefndi því sýknaður af kröfuáfrýjanda. Ákvæði hinsáfrýjaða dóms um málskostnað verður staðfest.Með vísan til3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála er málskostnaður fyrir Hæstaréttifelldur niður.Dómsorð:Héraðsdómurskal vera óraskaður.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 19. febrúar 2016.Mál þetta, semdómtekið var 12. febrúar sl., er höfðað 22. september 2015 sl. af Borverkiehf., Hringhellu 8, Hafnarfirði gegn Lýsingu hf., Ármúla 1, Reykjavík.Stefnandi gerir þærdómkröfur að stefndi verði dæmdur til aðgreiða stefnanda 6.973.382 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 11. júní 2015 til greiðsludags. Þákrefst stefnandi málskostnaðar. Stefndi krefstsýknu og greiðslu málskostnaðar. I.EinkahlutafélagiðKubbur-Norðurtak-Höttur og stefndi undirrituðu 11. júlí 2005fjármögnunarleigusamning um borvagn af gerðinni Furukawa HCR 1200 ED. FélagiðBorun og sprenging ehf. tók fjármögnunarleigusamninginn yfir með svonefndriyfirtöku. Fyrirsvarsmaður stefnanda kveður það annað hvort hafa verið á árinu2011 eða 2012. Vegna vanskila Borunar og sprengingar ehf. áfjármögnunarleigusamningnum rifti stefndi samningnum og krafðist skila áborvagninum. Þar sem Borun og sprenging ehf. skilaði ekki borvagninum höfðaðistefndi aðfararmál gegn félaginu. Með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness, sem uppvar kveðinn 27. maí 2014, var stefnda veitt heimild til að taka borvagninn úrvörslum Borunar og sprengingar ehf., með beinni aðfarargerð. Sýslumaðurinn í Hafnarfirðitók fyrir beiðni stefnda um beina aðför, 13. júlí 2014. Var borvagninum komiðfyrir í vörslu stefnda með aðfarargerðinni. Stefnandi krafðist þess í framhaldiað innsetningargerðin yrði ógilt með dómi. Staðfesti héraðsdómur aðfarargerðinameð úrskurði 5. september 2014. Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms í dómisínum 10. október 2014, í máli nr. 629/2014. Stefndi kveðurfjármögnunarleigusamninginn hafa kveðið á um það í 29. og 30. gr., en þauákvæði varða uppgjör á fjármögnunarleigusamningi, að fenginn yrði óháður aðilitil að meta borvagninn. Uppgjör hafi farið fram í framhaldi í samræmi viðákvæði samningsins og Borun og sprenging ehf. hafi ekki mótmælt verðmatiborvagnsins né uppgjörinu. Með bréfi 25. febrúar 2015 krafði stefnandi stefndaum ætlaðan viðgerðarkostnað á borvagninum. Hafnaði stefndi kröfum stefnanda meðbréfi 12. mars 2015. Með beiðni 30. mars 2015 fór stefnandi þess á leit aðdómkvaddur yrði matsmaður til að meta verðmætaaukningu borvagnsins eftirendurbætur og viðgerðir stefnanda. Matsmaður skilaði matsgerð 11. júní 2015. Við aðalmeðferð málsins gáfufyrirsvarsmaður stefnanda og dómkvaddur matsmaður skýrslu fyrir dóminum. II.Stefnandi kveðurmál þetta snúast um borvagn af gerðinni Furukawa HCR 1200 ED, fastanúmer GS0059, árgerð 2005. Upphaflegur leigutaki og umráðaaðili borvagnsins samkvæmtsamningi við stefnda hafi verið félagið Kubbur-Norðurtak-Höttur ehf. FélagiðBorun og sprengingar ehf. hafi tekið yfir samninginn nokkrum árum síðar og afhálfu stefnanda verið unnin viðgerð á borvagninum að beiðni þess aðila en íþágu stefnda sem eiganda borvagnsins. Umræddur borvagn hafi staðið í reiðuleysiá Ísafirði og tveir starfsmenn stefnanda verið sendir til þess að sækja vagninnskömmu fyrir áramótin 2012 til 2013. Þá hafi komið á daginn að vatnskassi ogmótortölva hefðu verið fjarlægð úr borvagninum. Því til viðbótar hafi miklarskemmdir verið unnar á vélarhlífum og borvagninn verið ógangfær. Hann hafiverið fluttur til Hafnarfjarðar og hafi hann staðið ónotaður fyrir utan húsnæðistefnanda að Hringhellu í rúmlega hálft ár. Mikinn tíma, fyrirhöfn og fjármunihafi tekið að endurheimta vatnskassa og mótortölvu. Fjöldi varahluta hafi síðanverið keyptur vegna borvagnsins og við hann gert þannig að hann kæmist ínothæft ástand. Vélarhlífar hafi verið endursmíðaðar og borvagninn lakkaður. Íframhaldi þess að stefndi hafi fengið umráð borvagnsins í kjölfarinnsetningarmáls á hendur Borunar og sprenginga ehf., hafi stefnandi ákveðið aðinnheimta hjá stefnda kostnað vegna endurbóta og viðgerða á borvagninum.Stefnda hafi verið sent kröfubréf 25. febrúar 2015. Kostnaður við viðgerðinahafi verið sundurliðaður og numið samtals 10.276.921 krónu. Stefnda hafi íþessu bréfi verið gert ljóst að stefnandi hefði ráðist í stórfelldar ogkostnaðarsamar endurbætur á téðri eign stefnda, til verulegra hagsbóta fyrirstefnda. Virðisaukning á umræddum borvagni, eign stefnda, í kjölfar viðgerða,endurbóta og smns﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽rkröfuuðancewith th____l þess að vinna):að hannkomst agninn. Kom _______hlut er ekkisen in accordance with thíði hafi myndað endurkröfu stefnanda á hendurstefnda.Við yfirtökustefnda á borvagninum hafi hann verið metinn á 2.900.000 krónur og viðgerðarþörf verið metin 7.100.000krónur. Þessum tölum hafi verið mótmælt í bréfi stefnanda til stefnda meðhliðsjón af þeirri vinnu sem unnin hafi verið við borvagninn. Sjáist það bestaf því að stefndi hafi ekki verið til viðtals um sölu á borvagninum tilstefnanda, án viðgerða, fyrir matsvirðið. Hafi stefnandi skorað á stefnda aðganga til uppgjörs við stefnanda svo að ekki þyrfti að koma til þess aðkröfunni yrði stefnt fyrir dómi. Samkomulag hafi ekki náðst milli stefnanda ogstefnda og úr orðið að stefnandi hafi farið fram á það við HéraðsdómReykjavíkur að dómkvaddur yrði matsmaður til að meta aukið verðmætiborvagnsins. Matsmaður hafi skilaði niðurstöðu sinni 11. júní 2015 ogniðurstaða hans verið sú að verðmætisaukningin væri 6.973.382 krónur, sem væridómkrafa málsins. Stefnandi hafiráðist í stórfelldar og kostnaðarsamar endurbætur á eign stefnda til verulegrahagsbóta fyrir stefnda. Verðmæti borvagnsins í kjölfar viðgerða, endurbóta ogsmns﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽﷽rkröfuuðance with th____lþess að vinna):að hann komst agninn. Kom_______hlut er ekki sen in accordancewith thíði, umfram það mat sem miðað hafi verið við við uppgjör stefndavið umráðaðila, sé sannarleg virðisaukning og myndi endurkröfu stefnanda á hendur stefnda á grundvelli reglnakröfuréttarins um ólögmæta auðgun. Myndi niðurstaða hins dómkvadda matsmanns umaukið verðmæti borvagnsins kröfugerð stefnanda enda sætti hann sig ekki við aðstefndi eignist þann virðisauka sem orðið hafi á hans eign. Fyrir liggi aðstefndi hafi öðlast þau vermæti sem stefnandi hafi bætt við borvagn stefnda ánréttmætrar ástæðu og auðgaðist þannig á kostnað stefnanda. Beri stefnda aðskila stefnanda andvirði þeirrar auðgunar sem fundin hafi verið út með matsgerðhins dómkvadda matsmanns. Stefnandi hafi orðið fyrir tjóni vegna þeirra viðbótaog lagfæringa sem hann hafi gert á borvagninum og stefndi hafi að sama skapihagnast á kostnað stefnanda. Um lagarök vísarstefnandi til almennra reglna kröfuréttarins, þá fyrst og fremst til reglna umóréttmæta auðgun. Varðandi málskostnaðarkröfu er vísað til XXI. kafla laga nr.91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. og 130. gr. og 11. gr. laga nr.76/2003. Um varnarþing er vísað til 3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991. Krafa umdráttarvexti byggir á III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu.III. Stefndi byggir á því að sýkna beri stefnda ágrundvelli aðildarskorts. Með kröfu stefnanda sé gerð krafa um greiðslukostnaðar við viðgerð á áðurnefndum borvagni. Líkt og fram komi í málatilbúnaðistefnanda hafi það verið leigutaki borvagnsins, Borun og sprengingar ehf., semóskað hafi eftir viðgerð á borvagninum. Stefndi hafi ekki óskað eftir viðgerð áborvagninum og honum geti því með engu móti verið skylt að greiða fyrirviðgerðina. Kröfu vegna viðgerðarinnar sé því ekki hægt að sækja á stefnda.Beri því að sýkna stefnda á grundvelli aðildarskorts sbr. 2. mgr. 16. gr. laganr. 91/1991. Því til stuðnings að sýknaberi stefnda á grundvelli aðildarskorts byggi stefndi á því að hin ætlaðavirðisaukning vegna viðgerðar stefnanda á vagninum hafi runnið til leigutakasamningsins. Eftir að stefndi hafi sótt borvagninum fyrir atbeina sýslumannshafi borvagninn verið verðmetinn í samræmi við 29. gr. samnings aðila afVerkfæri ehf. Í framhaldinu hafi verið útbúið uppgjör þar sem verðmætiborvagnsins hafi komið til lækkunar á skuld leigutakans við stefnda. Þvíuppgjöri hafi, eins og áður segi, ekki verið mótmælt af hálfu leigutakasamningsins. Rétt sé að geta þess að sami fyrirsvarsmaður sé fyrir félagiðBorun og sprengingar ehf. og stefnanda. Þar sem verðmæti borvagnsins, í þvíástandi sem hann hafi verið við vörslusviptingu, hafi komið til lækkunar ákröfum stefnda á hendur Borunum og sprengingum ehf. sé það Borun og sprengingarehf. sem notið hafi góðs af viðgerð stefnanda í hærra matsverði en ella.Stefnandi sé því að sækja hina ætluðu virðisaukningu til rangs aðila. Beri þvíað sýkna stefnda á grundvelli aðildarskorts.Einnig sé á því byggt að samningssamband stefnda og Borunnar ogsprenginga ehf. komi stefnanda ekki við og geti aldrei leitt til þessa aðstefnda beri að greiða fyrir hið ætlaða tjón stefnanda. Sé byggt á því að matþað sem legið hafi til grundvallar fyrrgreindu uppgjöri og uppgjörið hafi engaþýðingu í þessu máli gagnvart stefnanda. Stefndi hafi aldrei óskað eftirviðgerð á borvagninum og sé sá reikningur, sem grundvallist á hinu dómkvaddamati, stefnda algjörlega óviðkomandi. Beri því að sýkna stefnda af kröfumstefnanda. Stefndi byggi kröfu sína um sýknu einnig á því að skilyrði óréttmætrarauðgunar séu ekki til staðar. Í íslenskumkröfurétti hafi verið talið að krafa geti stofnast vegna óréttmætrar auðgunar.Í þessari auðgunarkröfu felist að sá sem hlotið hafi óréttmæta auðgun á kostnaðannars manns, skuli skila hinum ávinningi sínum. Skilyrði fyrir stofnunauðgunarkröfu séu talin þau að sá sem geri kröfu hafi sannarlega beðið tjón, aðgagnaðili hafi auðgast í beinum tengslum við tjónið og að fjárhæð kröfunnar séekki hærri en sú upphæð sem auðgunin taki til. Stefndi byggi á því að enginskilyrði fyrir kröfu stefnanda séu uppfyllt. Þannig hafi stefnandi ekki sýntfram á að hann hafi sannanlega beðið tjón. Þannig liggi ekki fyrir að stefnandihafi reynt að fá kröfuna greidda frá verkbeiðanda verksins, þ.e. Borunum ogsprengingum ehf. Hafi stefnandi því ekki sýnt fram á tjón sitt. Einnig hafistefnandi ekki sýnt fram á að stefndi hafi auðgast í beinum tengslum viðtjónið. Þvert á móti hafi stefndi ekki auðgast, heldur hafi verkbeiðandi ogumráðamaður borvagnsins notið ávinnings af viðgerð borvagnsins. Stefnandi hafiþví ekki sýnt fram á auðgun stefnda í tengslum við tjón stefnanda. Loks séfjárhæð kröfu stefnanda í engum tengslum við ætlaða auðgun stefnda, en ætluðauðgun stefnda sé engin. Af þessu sé ljóst að engin skilyrði séu til staðar tilþess að fallast á kröfu stefnanda um óréttmæta auðgun stefnda og beri því aðsýkna stefnda af kröfum stefnanda. Í matsgerð þeirrisem stefnandi grundvalli stefnufjárhæð sína á leggi matsmaður jafnframt mat áætlaðan kostnað stefnanda vegna flutnings á borvagninum frá Ísafirði. Stefndimótmæli því sem röngu að flutningur á borvagninum geti leitt tilvirðisaukningar á vagninum og þess þá síður að stefndi hafi auðgast á kostnaðstefnanda vegna þessa flutnings á vagninum. Beri vegna þessa að sýkna stefndaaf þeirri kröfu stefnanda. Matsgerð þeirri sem stefnandi grundvallistefnufjárhæð á mótmæli stefndi sem rangri. Ef ekki sé fallistá ofangreindar málsástæður stefnda telji stefndi að lækka eigi kröfur stefnandaverulega eða jafnvel sýkna stefnda af þeim að öllu leyti. Byggi stefndi á þvíað kröfur stefnanda séu af margvíslegum ástæðum allt of háar. Loks sé matsgerðþeirri sem stefnandi grundvalli stefnufjárhæð sína á mótmælt sem rangri. Í dómkröfu sinnigeri stefnandi kröfu um dráttarvexti samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 frá11. júní 2015 til greiðsludags. Stefndi byggi á því að tilgreining stefnanda ádráttarvöxtum samkvæmt III. kafla laga nr. 38/2001 sé ekki fullnægjandi semleiði til þess að vísa beri kröfunni frá dómi. Samkvæmd d. lið 1. mgr. 80. gr.laga nr. 91/1991 beri meðal annars að tilgreina svo glöggt sem verða megihundraðshluta þeirra vaxta sem krafist sé. Í 11. gr. laga nr. 38/2001 um vextiog verðtryggingu sé heimilað frávik frá þessu á þann veg að sé mál höfðað tilinnheimtu peningakröfu og krafist vaxta með vísun til 4. eða 8. gr. laganna eðadráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. megi dæma slíka vexti, enda þótthundraðshluti þeirra sé ekki tilgreindur. Þar sem dráttarvaxtakrafa stefnandasé hvorki mörkuð með því að tilgreina ákveðinn vaxtafót né með vísun til 1.mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 verði að vísa kröfu stefnanda um dráttarvexti frádómi. Stefndi krefjist sýknu afdráttarvaxtakröfu stefnanda eins og hún sé fram sett með öllum þeim sömu rökumað breyttu breytanda og stefndi færi fyrir kröfu sinni um frávísun kröfunnar.Verði ekki fallist á sýknu telji stefndi að ekki séu efni til þess að fallast ákröfu stefnanda um dráttarvexti fyrr en í fyrsta lagi frá dómsuppsögu. Sé þaðbyggt á því að stefnandi hafi ekki krafið stefnda um stefnufjárhæðina fyrr envið þingfestingu stefnu í málinu og þá vísi stefnandi ekki til 4. mgr. 5. gr.laga nr. 38/2001 um vexti og verðtyggingu varðandi upphaf dráttarvaxta.Að því er lagarökvarðar byggir krafa stefnda um sýknu á 2. mgr. 16. gr. laga nr. 91/1991.Jafnframt er byggt á almennum reglum fjármuna- og kröfuréttar sem og á reglum um óréttmætaauðgun. Vegna frávísunar- og sýknukröfu á vaxtakröfu stefnanda er vísað er til1. mgr. 6. gr. og 11. gr. laga nr. 38/2001 og d. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr.91/1991. Málskostnaðarkrafa stefnda byggir á XXI. kafla laga nr. 91/1991. IV.Stefnandi hefurhöfðað mál þetta á hendur stefnda vegna viðgerðar á borvagni, í eigu stefnda. Ístefnu gerir stefnandi þá grein fyrir kröfu sinni að um sé að ræða kostnaðvegna endurbóta og viðgerðar á borvagninum. Hafi stefnda verið gert ljóst íbréfi 25. febrúar 2015, eftir að stefndi fékk umræddan borvagn afhentan úrumráðum Borgunar og sprenginga ehf., að stefnandi hefði ráðist í stórfelldar ogkostnaðarsamar endurbætur á umræddri eign stefnda. Í aðilaskýrslufyrirsvarsmanns stefnanda hér fyrir dóminum kom fram að stefnandi hafi litiðsvo á að Borun og sprenging ehf. hafi verið með umræddan borvagn á leigu hjástefnda á grundvelli fjármögnunarleigusamnings. Hafi stefnandi gertleigusamning við Borun og sprengingu ehf. og hafi verið um eins konar vélaleiguað ræða. Hafi stefnandi ekki talið þörf á að leita samþykkis stefnda fyrirslíkum samningi og þeim endurbótum er ráðist hafi verið í. Ætlunin hafi veriðað stefnandi myndi borga Borun og sprengingu ehf. leigu fyrir afnot afborvagninum og myndu endurbætur á borvagninum ganga upp í leiguna.Fyrirsvarsmaður stefnanda kvaðst jafnframt vera fyrirsvarsmaður Borunar ogsprengingar ehf. Væri síðarnefnda félagið ógjaldfært.Í stefnu kveðststefnandi um lagarök vísa til almennra reglna kröfuréttarins, þá fyrst ogfremst reglna um óréttmæta auðgun. Í málflutningi byggði stefnandi fyrst ogfremst á sjónarmiðum um óréttmæta auðgun. Slíkri kröfu er beint að þeim erauðgast hefur á kostnað annars aðila. Í því ljósi verður stefndi ekki sýknaðuraf kröfum stefnanda á grunvelli aðildarskorts samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr.91/1991.Stefnandi byggirstefnukröfu sína á niðurstöðu matsgerðar, sem stefnandi aflaði undir meðförummálsins. Í matsgerðinni hefur matsmaður farið yfir þá kostnaðarliði semstefnandi hefur talið til og varða endurbætur hans á borvagninum. Staðfestimatsmaður þetta hér fyrir dóminum og lýsti því að sá kostnaður endurspeglaðiekki endilega raunvirði vagnsins, sem tæki mið af fleiri þáttum, svo sem verðisambærilegra tækja á almennum markaði. Þótt ekki verðitalið að almenn auðgunarregla gildi í íslenskum rétti hefur verið talið aðréttmætt geti verið að beita auðgunarreglu við sérstakar aðstæður, þótt ekki sébein heimild í settum rétti. Hefur verið talið að meta verði kröfuna eftir eðlimáls í einstökum tilvikum og með hliðsjón af atvikum öllum. Stefnandi leitaðiekki fyrirfram eftir heimild hjá stefnda, sem eiganda borvagnsins, fyrir þeimviðgerðum sem stefnandi réðst í. Þá ákvað stefnandi upp á sitt eindæmi, ánsamráðs við stefnda, að láta viðgerð á vagninum standa straum að leigugreiðslumtil Borunar og sprengingar ehf., sem að sögn fyrirsvarsmanns þess félags varógjaldfært. Var því með öllu óljóst hvort eða hvenær stefndi fengi í hendurgreiðslur fyrir afnot stefnanda af vagninum. Þá er til þess aðlíta að sá kostnaður sem stefnandi hefur lagt í vegna vinnu við hinn umdeildaborvagn endurspeglar ekki þá auðgun sem stefndi kann að hafa notið vegna vinnustefnanda við vagninn. Er matsgerðin því ekki viðhlítandi stoð fyrir tjónistefnanda og samsvarandi auðgun stefnda. Hefur stefnandi ekki á annan háttstutt kröfu sína um tjón sitt og auðgun stefnda viðhlítandi gögnum. Með hliðsjón afþeim atvikum málsins sem hér voru tíunduð verður ekki fallist á með stefnandaað réttmætt geti verið að beita hinni ólögfestu auðgunarreglu í tilvikistefnanda, auk þess sem stefnandi hefur ekki, eins og áður greinir, leitt tjónsitt nægjanlega í ljós. Verður stefndi sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Rétt þykir að hvoraðili beri sinn kostnað af málinu. Mál þetta flutti afhálfu stefnanda, Sveinn Andri Sveinsson hæstaréttarlögmaður, en af hálfustefnda Hjalti M. Mogensen héraðsdómslögmaður.Dóm þennan kveðurupp Símon Sigvaldason héraðsdómari.DÓMSORÐ:Stefndi, Lýsinghf., er sýkn af kröfum stefnanda, Borverks ehf. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 86/2002
Kynferðisbrot Brot gegn blygðunarsemi Börn
M var sakfelldur fyrir að hafa sært blygðunarsemi þriggja stúlkna sem fæddar voru 1989, með því að hafa girt niður sundskýlu sína í heitum potti í Sundhöllinni í Reykjavík og handleikið lim sinn. M hafði neitað sök en útilokaði ekki að kynfæri hans hefðu berast í pottinum. Höfðu stúlkurnar allar borið mjög á sama veg um þessa háttsemi M og þótti ekkert fram komið sem rýrði framburð þeirra. Var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu M staðfest og hann dæmdur til greiðslu 60.000 króna sektar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Garðar Gíslason og Pétur Kr. Hafstein. Málinu var áfrýjað til Hæstaréttar 8. febrúar 2002 að tilhlutan ákærða og einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst sýknu af öllum kröfum ákæruvalds, en til vara að refsing verði milduð. Málsatvikum er lýst í héraðsdómi. Eins og þar greinir hafa þrjár stúlkur, sem eru vinkonur fæddar 1989, lýst því að þær hafi í sundferð sinni 31. október 2000 í Sundhöll Reykjavíkur farið í heitan pott, þar sem ákærði var fyrir. Sögðu þær frá háttsemi ákærða í pottinum og kærðu mæður þeirra hana til lögreglu. Báru stúlkurnar allar mjög á sama veg um þessa háttsemi ákærða og er ekkert fram komið sem rýrir framburð þeirra. Er því fallist á niðurstöðu héraðsdóms um sakfellingu ákærða með vísan til forsendna hans. Refsing ákærða þykir hæfilega ákveðin í héraðsdómi. Verður hann því staðfestur. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Marcelo José do Nascimento, skal greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Jóhannesar Alberts Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, 120.000 krónur. Málið er höfðað með ákæruskjali dagsettu 5. apríl 2001 á hendur: Marrcelo Jose Do Nascimento, kt. [ ], Stífluseli 14, Reykjavík, ,,fyrir kynferðisbrot, með því að hafa þriðjudaginn 31. október 2000, í heitum potti í Sundhöllinni við Barónsstíg, Reykjavík, girt niður um sig sundskýlu sína og fróað sér eða káfað á getnaðarlim sínum í návist stúlknanna A, B og C, sem fæddar eru árið 1989. Telst þetta varða við 209 gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 15. gr. laga nr. 40, 1992. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar.” Verjandi ákærða gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður af öllum kröfum ákæruvaldsins en til vara er krafist vægustu refsingar er lög leyfa. Þá er krafist að málskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Málavextir: Samkvæmt lögregluskýrslum sem liggja frammi í málinu, er upphaf máls þessa það að hinn 2. nóvember 2000 kom K til lögreglu og kærði blygðunarsemisbrot sem framið hefði verið gagnvart dóttur sinni, A, sem fædd er 1989. K sagði að dóttir sín segði svo frá, að hinn 31. október hefði hún verið í sundi í Sundhöll Reykjavíkur ásamt vinkonum sínum, B og C sem allar eru jafaldra. Stúlkurnar hefðu farið saman í heitan pott og þar verið fyrir einn karlmaður. A hefði tekið eftir því að maður þessi hefði oft farið með höfuðið ofan í vatnið og hefði henni þótt sem maðurinn horfði á þær. Hann hefði verið með sundgleraugu er hann fór í kaf. A hefði einnig verið með sundgleraugu og sjálf farið að kafa í pottinum og þá séð að maðurinn hefði verið búinn að girða sundskýlu sína niður til hálfs og verið að fróa sér K sagði, að stúlkan hefði ekki skýrt nánar hvað hún ætti við með þeirri lýsingu. Stúlkan gaf lýsingu á manni þessum sem hávöxnum, um þrítugt, með svart krullað hár, langt nef og langa höku og bólugrafinn. Maðurinn hefði talað erlent mál. Með honum hefðu verið tveir drengir, á að giska tíu ára gamlir, og hefðu þeir borið þau boð frá manninum að hann hygðist vera í lauginni klukkan fjögur daginn eftir. Hinn 8. nóvember 2000 kom M til lögreglu og lagði fram kæru f.h dóttur sinnar, B, M sagði að hinn 31. október 2000 hefði B farið í sund í Sundhöllinni ásamt, áðurnefndum A og C. Sama kvöld hefði B greint sér frá því, að „einhver kall hefði verið að sýna kynfæri sín og fróa sér og hefði beðið þær að hitta sig daginn eftir klukkan fjögur.“ Síðar hefði stúlkan sagt sér að maður þessi hefði sífellt komið nær þeim, fróað sér og sýnt kynfæri sín. Stúlkan segði að þetta hefði gerst ofan í vatni en ekki hefði komið fram hjá henni hvort það hefði verið í potti eða lauginni sjálfri. M sagðist ekki hafa spurt stúlkuna hvað það væri að fróa sér og sagðist ekki vita hvort stúlkan vissi hvað það þýddi. Síðar sama dag kærði AG til lögreglu blygðunarsemisbrot sem framið hefði verið gagnvart ólögráða dóttur sinni, C. Í kærunni kom fram að C hefði sagt henni, að þær vinkonurnar hefðu verið í „köfunarleik“ í heitum potti og þá veitt því athygli að maður nokkur í pottinum hefði verið búinn að taka sundskýlu sína að einhverju leyti niður og hefði sést í typpi mannsins. Hefðu stúlkurnar oft farið á kaf í pottinum og oft séð þetta. Síðar hefði maðurinn fært sig nær C í pottinum á meðan hann hafi fiktað í typpinu. C hefði sagt að í pottinum hefði verið fleira fólk, þar á meðal verið fatlaður drengur sem hún áliti þroskaheftan. Teldi hún að hann hefði einnig séð að maður þessi var með kynfæri sín utan skýlunnar. Verður þá rakinn framburður ákærða og vitna fyrir dómi. Ákærði sagðist hafa verið í Sundhöllinni í Reykjavík þriðjudaginn 31. október 2000. Með honum hefðu verið tveir drengir, börn M nokkurrar. Drengirnir hefðu verið með sér allan tímann og meðal annars verið með sér í heita pottinum. Ákærði sagði að fjölmennt hefði verið í sundlauginni en ákærði hefði engan hitt og engan talað við. Ákærði var spurður út í lögregluskýrslu sem tekin hefði verið af honum hinn 20. desember þar sem hann hefði sagt, að það hefði stundum hent sig í heita pottinum, að hann sæi fallega konu og sú sýn æst sig kynferðislega svo honum hafi staðið og hefði hann þá stundum þurft að hagræða sundskýlu sinni. Ákærði sagði að þetta gæti verið rétt en hann myndi ekki til að þetta hefði gerst 31. október. Ákærði var spurður um þann framburð sinn hjá lögreglu að einu sinni hefði hann þurft að leysa frá sundskýlunni og setja höndina niður til að hagræða lim sínum og kannaðist ákærði við að það væri rétt. Ákærði sagðist ekki muna til þess að hafa horft á nokkrar stúlkur á meðan á þessu hefði staðið. Ákærði neitaði því að hafa fróað sér í pottinum og kannaðist ekki við að hafa tekið niður um sig sundskýluna í pottinum. Ákærði var spurður hvort hann hefði komið boðum til stúlkna eftir sundferðina og sagði ákærði að hann hefði sagt öðrum drengnum, þar sem börnin hefðu öll verið að leika sér í sundlauginni, að þeir myndu koma aftur í sundið daginn eftir og gætu þau leikið sér þá. Ákærði hefði verið í heita pottinum en börnin öll verið í sundlauginni og ákærði hefði talið að þau hefðu verið að leika sér þar saman. Vitnið, C, sagðist hafa farið með vinkonum sínum í Sundhöll Reykjavíkur og þær farið í heitan pott. Í pottinum hefði verið fjöldi fólks, börn og fullorðnir. Þar á meðal hafi verið maður, dökkleitur yfirlitum, grannvaxinn, á að giska rúmlega þrítugur og þegar vitnið hefði kafað hefði það séð að maðurinn hafði tekið sundskýluna lítillega niður um sig og verið með báðar hendur í klofi sér og fróað sér. Maðurinn hefði verið um það bil einn til einn og hálfan metra frá vitninu. Áður hefði vitnið tekið eftir því að maður þessi kafaði mikið í pottinn og séð að maðurinn horfði mikið á þær í kafi. Vitnið sagðist telja að einn fatlaður drengur sem verið hefði í pottinum hefði einnig tekið eftir háttalagi þessa manns. Vitnið sagðist hafa séð manninn taka út á sér typpið og hafa hönd á því. Hefði það staðið út í loftið en ekki upp úr vatninu. Svo hafi maðurinn tekið að færast nær C og hefði C verið komin á bak við vitnið þegar þær hefðu ákveðið að fara. Hefðu þær farið til A og svo sagt sundkennara frá þessu atviki. Vitnið sagði að maður þessi hefði haft ungan strák eða tvo með sér og áður en maðurinn hefði farið upp úr hefði hann vinkað stúlkunum og svo hefði annar drengurinn sem var með manninum komið að þeim og sagt að hann hefði beðið sig fyrir þau skilaboð að hann kæmi aftur í sundlaugina klukkan fjögur daginn eftir. Vitnið, A, sagðist hafa verið í heita potti sundlaugarinnar með vinkonum sínum. Í pottinum hefði verið talsvert af fólki, þar á meðal maður, brúnleitur á hörund, hávaxinn og grannur, á að giska þrítugur. Þær vinkonurnar hefðu setið í pottinum og vitnið hefði tekið eftir því að maður þessi horfði mikið á þær, hátt og lágt. Maðurinn hefði stundum setið í kafi og þegar vitnið hefði farið með höfuð á kaf hefði vitnið séð að maðurinn leysti frá sundskýlu sinni og limurinn kom upp úr henni. Vitnið og vinkonur þess hefðu farið í köfunarleik og hefði vitnið reynt að horfa ekki á manninn. Þegar vitnið hefði séð lim mannsins koma undan skýlunni hefði vitnið þegar farið úr pottinum. Vitnið sagðist ekki hafa séð liminn nema í þetta skipti og aldrei yfir vatnsborðinu. Vitnið sagði, að sér hefði fundist sem maðurinn reyndi að láta stúlkurnar sjá til sín. Annað fólk í pottinum hefði líklega ekki tekið eftir athöfnum mannsins enda hefðu þær ekki verið sérstaklega áberandi. Þegar vitnið hefði verið farið úr pottinum hefði hópur þroskaheftra krakka komið í pottinn og hefði B sagt sér síðar að einn þroskaheftu krakkanna hefði tekið eftir atferli mannsins. Vitnið sagði að þegar það hefði séð til mannsins hefði hann verið í sundskýlu sinni en B hefði sagt sér að síðar hefði maðurinn tekið skýluna niður á mið læri sér. Vitnið sagði að til stúlknanna hefði komið strákur og sagt að „maðurinn hérna áðan“, sem væri frá Júgóslavíu en talaði portúgölsku, hefði beðið hann um að segja þeim að hann yrði aftur í lauginni klukkan fjögur næsta dag. Vitnið, B, kvaðst hafa verið í Sundhöllinni og hafa farið í heitan pott en fyrir hefði verið þar nokkuð af fólki. Þar hefði meðal annars verið maður nokkur, dökkhærður og frekar grannvaxinn, og dökkir strákar, greinilega í fylgd hans. Þeir hefðu mikið talað saman, á portúgölsku eða slíku máli. Vitnið hefði setið í pottinum og síðar tekið að kafa með vinkonum sínum. Maður þessi hefði tekið að stara ákaflega á þær og fljótlega hefði A farið úr pottinum án þess að vitnið vissi hverju það sætti. Vitnið og vinkona þess hefðu fært sig um set og haldið að A kæmi aftur. Litlu síðar hefði hópur af fötluðu fólki komið í pottinn en vitnið og vinkona þess fært sig til baka á upphaflegan stað. Maðurinn hefði þá tekið að ganga klofvega í vatninu að vitninu og hefði vitnið þá farið úr pottinum. Áður hefði vitnið séð í gegnum vatnið að hann hefði haft hendur á lim sínum. Vitnið og vinkona þess hefðu verið í köfunarleik og vitnið séð að sundskýla mannsins hafi verið um mið læri hans en vitnið hefði ekki séð hann taka skýluna niður. Vitnið taldi að limurinn hefði staðið upp í loft en vitnið hefði lítið horft á það. Vitnið sagðist ekki telja að maðurinn hefði verið að fróa sér en eitthvað hafi hann verið að nudda sig. Vitnið sagði að þarna hefði verið þroskaheftur piltur sem hefði horft mikið á manninn og efalaust tekið eftir því sem fram fór. Vitnið sagði að þegar vitnið og vinkonur þess hefðu verið farnar úr pottinum hefði annar strákurinn eða báðir komið að þeim og sagst vera með þau skilaboð að maður þessi yrði aftur í lauginni klukkan fjögur næsta dag. Vitnið, I sundþjálfari, sagðist hafa verið við vinnu sína í Sundhöll Reykjavíkur og hefðu komið til sín þrjár ungar stúlkur og sagst vera hræddar við mann sem verið hefði í heita pottinum. Hefðu þær verið mjög yfirvegaðar og rólegar og sagt að maðurinn hefði talað við þær, bent á þær og horft á þær í kafi. Þær hefðu hins vegar ekkert sagt um að hann hefði snert þær. Stúlkurnar hefðu sagt að maðurinn væri þá farinn úr pottinum. Vitnið hefði gengið gegnum búningsklefa karla en engan séð þar. Vitnið hefði sagt öðru starfsfólki sögu stúlknanna og hefði það svipast um eftir manninum árangurslaust. Vitnið var spurt um lögregluskýrslu sem tekin var af vitninu hinn 3. nóvember 2000, en í skýrslunni sé haft eftir vitninu að það hafi farið í búningsklefann og séð manninn. Vitnið sagðist ekki muna til þess að hafa séð manninn. Hins vegar hefðu stúlkurnar sagt að maðurinn hefði verið með tvo unga drengi með sér og hefði vitnið séð tvo drengi í klefanum og mann með þeim, en vitnið treysti sér engan veginn til að þekkja þann mann aftur. Vitnið sagði, að stúlkurnar hefðu sagt að drengirnir sem voru með manninum hefðu sagt við sig að hann vildi gjarnan hitta þær aftur. Vitnið var spurt um lýsingu sína fyrir lögreglu, þess efnis að stúlkurnar hefðu sagt að maðurinn hefði nánast farið úr sundskýlu sinni í pottinum og farið í kaf og horft á þær af stuttu færi. Vitnið staðfesti að rétt hefði verið eftir sér haft. Vitnið var spurt um þau orð sín við lögreglu að á þessum tíma hefði vitnið verið að þjálfa fötluð börn í lauginni en hann hefði ekkert heyrt á þeim sem benti til þess að þau hefðu orðið vör við nokkurt óeðlilegt á seyði í pottinum. Vitnið staðfesti að rétt væri eftir sér haft og sagði að hinir fötluðu krakkar væru mjög opnir og hefðu þeir orðið varir við nokkuð athugavert í pottinum þá hefðu þeir örugglega sagt sér frá því. Vitnið sagði að stúlkurnar hefðu ekki talað um það við sig að ákærði hefði káfað á kynfærum sínum (það er ákærða) og að kynfæri hans hefðu ekki verið nefnd að öðru leyti en því að ákærði hefði verið á leið úr skýlu sinni. U, sem fæddur er 1990, bar vitni fyrir dóminum. Vitnið mundi eftir því að hafa farið í sund með ákærða umrætt sinn og hefði það verið þeirra eina sameiginlega sundferð. Þeir hefðu fyrst farið í heita pottinn en síðar hefði vitnið synt stutta stund í djúpu lauginni. Vitnið mundi eftir því að hafa hitt stúlkur á aldur við sig. Vitnið sagðist hafa verið að synda í djúpu lauginni þegar það hefði séð ákærða koma úr heita pottinum og hefði vitnið þá sjálft farið uppúr. Vitnið sagðist ekki hafa leikið við stúlkurnar og ekki talað við þær að öðru leyti en því að ákærði hefði bent sér á stúlkurnar í djúpu lauginni og sagt sér að segja þeim að hitta sig í Sundhöllinni klukkan fjögur næsta dag. Vitnið kvaðst ekki hafa skilið ákærða svo að vitnið mætti leika við stúlkurnar á þessum tíma heldur hefði vitnið litið svo á að ákærði vildi sjálfur hitta þær. Vitnið mundi ekki eftir að hafa verið í heita pottinum með ákærða og umræddum stúlkum saman. Vitnið sagðist ekki sérstaklega muna eftir að hafa tekið eftir umræddum stúlkum þegar vitnið hefði verið að synda í djúpu lauginni. Niðurstaða. Ákærði neitar sök en útilokar ekki að kynfæri hans hafi berast í pottinum á þeim tíma sem greinir í ákæru. Vitnin, A, B og C, hafa að mestu verið samhljóða í lýsingum sínum á atvikum í heita potti Sundhallarinnar á umræddum tíma. Ber vitnunum saman um að ákærði hafi girt niður um sig sundskýluna og handleikið lim sinn að þeim ásjáandi. Vitnið, C, kvað ákærða hafa fróað sér en vitnið, B, taldi það síður en kvað ákærða eitthvað hafa verið að nudda sig. Vitnið, I, bar fyrir dóminum að stúlkurnar hefðu, þegar eftir að þær komu úr pottinum, sagt sér að ákærði hefði nánast farið úr sundskýlu sinni og horft á þær af stuttu færi. Hins vegar sagði vitnið að þær hefðu ekki nefnt að ákærði hefði fróað sér eða handleikið kynfæri sín á annan hátt. Gegn eindreginni neitun ákærða þykir ekki komin fram fullnægjandi sönnun um að ákærði hafi fróað sér í pottinum. Hins vegar þykir, með samhljóða vitnisburði stúlknanna þriggja, sannað að ákærði hafi handleikið lim sinn þannig að stúlkurnar hafi auðveldlega getað séð til hans. Þykir ákærði því vera sannur að því hátterni, að hafa káfað á getnaðarlim sínum í návist stúlknanna þriggja eftir að hafa girt niður um sig sundskýluna og þykir brot hans réttilega fært til refsiákvæða í ákæru. Var háttsemi ákærða til þess fallin að særa blygðunarsemi þeirra. Við ákvörðun á refsingu ákærða verður litið til þess að stúlkurnar voru fremur ungar, en þær voru allar á tólfta ári er atburðurinn átti sér stað. Þykir refsing ákærða, sem ekki hefur áður sætt refsingu svo vitað sé, hæfilega ákveðin 60.000 króna sekt til ríkissjóðs og komi fangelsi í 14 daga til vara verði sektin ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Jóhannesar A. Sævarssonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Af hálfu ákæruvaldsins var málið flutt af Guðrúnu Sesselju Arnardóttur, fulltrúa ríkissaksóknara. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærði, Marcelo Jose Do Nascimento, greiði sekt til ríkissjóðs, 60.000 krónur og komi fangelsi í 14 daga til vara verði sektin ekki greidd innan fjögurra vikna frá birtingu dómsins. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Jóhannesar A. Sævarssonar, hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur.
Mál nr. 3/2011
Vátryggingarsamningur Skipting sakarefnis Ábyrgðartrygging
H höfðaði mál gegn HI og S. Krafði hann S um greiðslu bóta á grundvelli lögboðinnar starfsábyrgðartryggingar byggingarstjóra sem félagið hafði veitt vegna byggingar fjöleignarhúss á Akranesi, en H taldi byggingarstjóra hússins hafa vanrækt eftirlitsskyldu sína á byggingartíma hússins og þannig valdið honum tjóni. Samkomulag varð um það með aðilum að skipta sakarefni málsins þannig að leyst yrði sérstaklega úr því hvort um eitt eða fleiri tjónsatvik væri að ræða, en í skilmálum vátryggingarinnar kom fram að ábyrgð félagsins vegna hvers einstaks tjónsatviks takmarkaðist við tiltekna fjárhæð. Í niðurstöðu Hæstaréttar segir m.a. að leggja yrði til grundvallar, þótt ætlað gáleysi byggingarstjórans kunni að hafa leitt til margháttaðs tjóns, að ætluð vanræksla hans hafi verið ein órofa heild allt þar til lokaúttekt á byggingarframkvæmdunum fór fram. Staðfesti Hæstiréttur því niðurstöðu héraðsdóms þess efnis að um væri að ræða eitt tjónsatvik í skilningi starfsábyrgðartryggingar byggingarstjóra hússins hjá S.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Eiríkur Tómasson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 3. janúar 2011. Hann krefst þess að viðurkennt verði að um fleiri en eitt tjónsatvik hafi verið að ræða við byggingu fjöleignarhússins Hagaflatar 9 á Akranesi. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Áfrýjandi höfðaði mál þetta í héraði og krafði Hjálmar Ingvarsson um skaðabætur að fjárhæð 30.189.859 krónur með tilgreindum vöxtum vegna vanrækslu hans sem byggingarstjóra á eftirliti með byggingu fjöleignarhússins að Hagaflöt 9 á Akranesi. Lokaúttekt á byggingarframkvæmdum fór fram 12. maí 2007 samkvæmt vottorði byggingarfulltrúa Akraneskaupstaðar 20. júlí sama ár. Skaðabótakrafan var reist á matsgerð dómkvadds manns 4. maí 2009, en þar taldi matsmaðurinn að gerð og búnaði fjöleignarhússins væri áfátt í fimmtán nánar tilgreindum liðum sem lúta að ýmsum verkþáttum við bygginguna. Málið var einnig höfðað gegn stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. til greiðslu tiltekinnar fjárhæðar á grundvelli lögboðinnar starfsábyrgðartryggingar byggingarstjóra sem félagið hafði veitt vegna byggingar hússins. Báðir stefndu tóku til varna fyrir héraðsdómi. Eins og greinir í hinum áfrýjaða dómi ákvað héraðsdómari í þinghaldi 7. júní 2010 að ósk málsaðila, sbr. 31. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, að skipta sakarefni málsins ,,þannig að fyrst yrði dæmt um það ágreiningsefni hvort um væri að ræða eitt eða fleiri tjónsatvik“, eins og komist er að orði í dóminum. Lét annar stefndu í héraði Hjálmar Ingvarsson þennan þátt málsins ekki til sín taka. Krafa áfrýjanda á hendur stefnda í máli þessu er, eins og áður greinir, reist á því að stefndi hafi veitt lögboðna starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra vegna tilgreinds verks. Stefndi hafi veitt ábyrgðartrygginguna, sem feli í sér að honum beri að greiða bætur úr tryggingunni ef vátryggingartaki, byggingarstjórinn, verður skaðabótaskyldur. Áfrýjandi hagnýtir sér rétt sinn samkvæmt 1. mgr. 44. gr. laga nr. 30/2004 um vátryggingarsamninga og hefur uppi beina kröfu á hendur stefnda sem ber fyrir sig varnir, reistar á vátryggingarsamningi og reglum vátryggingaréttar. Áfrýjandi kveður byggingarstjórann, sem mál þetta snýst um, hafa haft margs konar skyldur að lögum. Samkvæmt 3. mgr. 51. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga nr. 73/1997 hafi hann verið framkvæmdastjóri byggingarframkvæmda. Hafi hann meðal annars átt að ráða iðnmeistara í upphafi verks og borið ábyrgð á því að byggt væri í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Telur áfrýjandi að byggingarstjórinn hafi í mörgum tilvikum vanrækt eftirlitsskyldu sína, eins og matsgerð dómkvadds manns sýni, og þannig bakað sér skaðabótaábyrgð. Vanræksla hans, sem spannað hafi um tveggja ára tímabil og komið fram í fjölþættum ágöllum á fjöleignarhúsinu að Hagaflöt 9, geti ekki talist einstakt tjónsatvik eins og stefndi haldi fram. II Í f. lið 2. gr. laga nr. 30/2004 er hugtakið vátryggingaratburður skilgreint svo að það sé atvik sem samkvæmt vátryggingarsamningi veldur því að til greiðslu bóta af hálfu vátryggingarfélags geti komið. Af orðum ákvæðisins má ráða að útskýring á því, hvaða atvik það séu sem hafi slík áhrif, eigi að vera að finna í vátryggingarsamningi. Í vátryggingarskírteini, útgefnu af stefnda vegna vátryggingar þeirrar sem hér um ræðir, segir að félagið vátryggi ,,samkvæmt ákvæðum skírteinis þessa og vátryggingarskilmálum félagsins um starfsábyrgðartryggingu byggingarstjóra. Vátryggingarfjárhæð er kr. 6.888.600 í hverju einstöku tjóni. Hámarksbætur eru kr. 20.665.800 á vátryggingartímabilinu.“ Í skilmálum vátryggingarinnar er tekið fram í grein 1.1.: ,,Vátryggt er gegn bótaskyldu, er fellur á vátryggingartaka sem byggingarstjóra, þegar þriðji maður verður fyrir almennu fjártjóni, sem rakið verður til þess, að ekki hefur verið byggt í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir ...“ Í grein 2.1. segir meðal annars: ,,Vátryggingin tekur til ábyrgðar vegna atvika sem eiga sér stað á vátryggingartímanum og tjón hefur hlotist af.“ Þá kemur fram í grein 3.1. að ábyrgð „félagsins vegna hvers einstaks tjónsatviks takmarkast við“ tiltekna fjárhæð. Hvorki í þessum ákvæðum né í öðrum ákvæðum skilmálanna er að finna útskýringu á því, hvaða telja beri ,,einstakt tjón“ eða ,,einstakt tjónsatvik“. Þar með sker vátryggingarsamningurinn ekki úr því álitaefni sem til úrlausnar er. Í 3. mgr. 51. gr. þágildandi skipulags- og byggingarlaga var mælt fyrir um að byggingarstjóri skyldi hafa ,,fullnægjandi ábyrgðartryggingu er gildi a.m.k. í fimm ár frá lokum þeirra framkvæmda sem hann stýrði.“ Ekki var þar kveðið nánar á um efni hinnar lögboðnu tryggingar. Í 33. gr. byggingarreglugerðar nr. 441/1998, sem enn er í gildi, eru reglur um ábyrgðartryggingu byggingarstjóra. Þar segir meðal annars að byggingarstjóri skuli hafa í gildi tryggingu vegna fjárhagstjóns sem leitt getur af gáleysi í starfi hans. Tryggingin skuli gilda í að minnsta kosti fimm ár frá lokum framkvæmdar, sem hann hefur stýrt, og miðist lok framkvæmdar við dagsetningu lokaúttektar. Í þessari grein er ekki, fremur en í þágildandi lögum, að finna afmörkun á því hvað telja beri eitt tjónsatvik að því er varðar hina lögboðnu ábyrgðartryggingu byggingarstjóra. Skaðabótakrafan á hendur byggingarstjóra og krafa áfrýjanda á hendur stefnda um vátryggingarbætur eru reistar á því að byggingarstjórinn hafi vanrækt eftirlitsskyldur sínar á byggingartíma hússins og valdið áfrýjanda þannig margþættu tjóni. Þegar lagt er mat á það, hvort líta beri á ætlaða vanrækslu byggingarstjórans sem eitt tjónsatvik, verður að horfa til þess að áhætta sú, sem vátryggt er gegn, er gáleysi hans við að sinna þeim skyldum sem á honum hvíla við byggingu tilgreinds mannvirkis. Þótt ætlað gáleysi byggingarstjórans í máli þessu kunni að hafa leitt til margháttaðs tjóns verður, í ljósi þess að hér er um að ræða ábyrgðartryggingu, að leggja til grundvallar að ætluð vanræksla hans hafi, eins og málið er vaxið, verið ein órofa heild allt þar til lokaúttekt á byggingarframkvæmdunum fór fram. Því sé um að ræða einn vátryggingaratburð, það er ,,einstakt tjónsatvik“ í skilningi greinar 3.1. í skilmálum starfsábyrgðartryggingarinnar. Með þessum athugasemdum verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest. Þar sem stefnda hefði verið í lófa lagið að taka af skarið um skýringu á því, hvað telja beri einstakt tjónsatvik, í skilmálum vátryggingarinnar þykir rétt að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 4. október 2010. I Kröfugerð og sakarskipting Mál þetta var höfðað 20. janúar 2010 og dómtekið 13. september sama ár. Stefnandi er Húsfélagið Hagaflöt 9 á Akranesi, en stefndu eru Hjálmar Ingvarsson, Vesturási 5 í Reykjavík, og Sjóvá-Almennar tryggingar hf., Kringlunni 5 í Reykjavík. Í málinu gerir stefnandi þá kröfu að stefnda verði gert að greiða sér 30.189.859 krónur auk nánar tilgreindra vaxta. Jafnframt krefst stefnandi þess að viðurkennt verði að greiðsluskylda stefnda Sjóvár-Almennra trygginga hf. að fjárhæð 28.798.580 krónur með nánar tilgreindum vöxtum sé fyrir hendi. Þá gerir stefnandi kröfu um málskostnað óskipt úr hendi stefndu. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og að stefnanda verði gert að greiða stefndu málskostnað. Til vara gera stefndu kröfu um lækkun á kröfu stefnanda. Verði fallist á bótaskyldu krefst stefnda Sjóvá-Almennar tryggingar hf. þess að viðurkenningarkrafa stefnanda verði takmörkuð við 6.888.600 krónur að frádregnu því sem þegar hefur verið greitt. Stefnandi er húsfélag í fjöleignarhúsinu að Hagaflöt 9 á Akranesi. Um er að ræða nýbyggingu sem stefnandi telur gallaða í ýmsu tilliti, svo sem nánar verður vikið að hér á eftir. Hefur stefnandi höfðað málið á hendur stefnda Hjálmari vegna ábyrgðar hans sem byggingarstjóra hússins, en málið er rekið á hendur stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. á grundvelli starfsábyrgðartryggingar byggingarstjóra hjá félaginu. Að ósk aðila tók dómurinn þá ákvörðun 7. júní 2010, samkvæmt heimild í 1. mgr. 31. gr. laga um meðferð einkamála, nr. 91/1991, að skipta sakarefni málsins þannig að fyrst yrði dæmt um það ágreiningsefni hvort um væri að ræða eitt eða fleiri tjónsatvik og er sá ágreiningur hér til úrlausnar. Stefndi Hjálmar hefur ekki látið þennan þátt málsins til sín taka. Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að um fleiri en eitt tjónstilvik sé að ræða við byggingu fjöleignarhússins Hagaflatar 9 á Akranesi í skilningi vátryggingaskilmála og byggingarreglugerðar nr. 441/1998. Stefnda Sjóvá-Almennar tryggingar hf. gerir þá kröfu að viðurkennt verði að við byggingu hússins hafi verið um að ræða eitt tjónstilvik í skilningi sömu heimilda. II Málsatvik og ágreiningsefni Fjöleignarhúsið að Hagaflöt 9 er á fimm hæðum með 20 íbúðum og kjallara. Trésmiðjan Akur ehf. fékk úthlutað lóðinni Hagaflöt 9–11, en byggingarleyfi var gefið út 11. ágúst 2005. Byggingarfélagið Mosvirki ehf. yfirtók síðan lóðina og hóf framkvæmdir þá um haustið. Hinn 18. maí 2005 sótti Byggingarfélagið Baula ehf. um byggingarstjóraleyfi vegna framkvæmda að Hagaflöt 9. Í umsókninni var tekið fram að stefndi Hjálmar væri starfandi hjá fyrirtækinu sem byggingafræðingur og var hann tilgreindur sem byggingarstjóri. Byggingarfélagið Baula ehf. var með starfsábyrgðartryggingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. Hinn 10. júlí 2008 var bú Byggingarfélagsins Baulu ehf. tekið til gjaldþrotaskipta og lauk skiptum 17. desember sama ár. Með kaupsamningi 1. febrúar 2006 seldi Mosvirki ehf. húsið til Hagaflatar 9–11 ehf. Samkvæmt samningnum átti að afhenda íbúðir í húsinu í mars 2007, en frágangi lóðarinnar átti að vera lokið í september það ár. Lokaúttektarvottorð byggingarfulltrúa var gefið út 20. júlí 2007. Þegar lokið var við byggingu hússins seldi Hagaflöt 9–11 ehf. íbúðirnar til núverandi eigenda þeirra og voru þær afhentar á tímabilinu 15. apríl til 11. september 2007. Það ár var húsfélagið stofnað lögum samkvæmt, en það hefur höfðað málið eins og áður er komið fram. Stefnandi fullyrðir að fljótlega eftir að félagsmenn í húsfélaginu fluttu inn í íbúðirnar hafi komið í ljós að mörgu var ábótavant við frágang sameignar hússins. Einnig heldur stefnandi því fram að ítrekaðar athugasemdir hafi verið gerðar af því tilefni við Mosvirki ehf., sem reisti húsið, byggingarstjóra sem og seljanda íbúða í húsinu. Fór svo að stefnandi aflaði í júlí 2008 úttektar á ástandi hússins frá byggingarverkfræðingi, en þar eru margvíslegar athugasemdir gerðar við framkvæmdina. Jafnframt fékk stefnandi úttekt 20. ágúst 2008 frá BM Vallá ehf., sem framleiddi forsteyptar einingar í húsið. Þar kemur fram að frágangur hafi ekki verið í samræmi við teikningar eða leiðbeiningar framleiðanda. Hinn 20. janúar 2009 var dómkvaddur matsmaður til að meta ætlaða galla á húsinu og skilaði hann matsgerð sinni í maí sama ár. Í matsgerðinni er kostnaður við fjölþættar úrbætur á húsinu talinn nema 33.715.401 krónu að teknu tilliti til endurgreiðslu virðisaukaskatts. Sú fjárhæð sundurliðast í kostnað við að lagfæra fúgun milli forsteyptra eininga, endurbæta kjallaravegg ofan jarðvegs, laga handrið, gera við kjallaragólf og ruslageymslu, bæta útlitsgalla á veggjum stigapalla hússins, gera við lagnakerfi hússins, ganga frá lóð, endurbæta hitakerfi, laga leka í hitakompu, með gluggum og víðar, auk þess að gera úrbætur á þaki. Með bréfi 28. ágúst 2008 óskaði stefnandi upphaflega eftir afstöðu stefnda Sjóvár-Almennra trygginga ehf. til bótaskyldu félagsins úr ábyrgðartryggingu byggingarstjóra hússins, stefnda Hjálmars. Því erindi var svarað með bréfi 22. október sama ár þar sem stefnda hafnaði að greiða bætur úr tryggingu byggingarstjórans sökum þess að ekki hefði verið leitt í ljós að hann hefði ekki byggt húsið í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Eftir að hafa aflað matsgerðar krafðist stefnandi á ný greiðslu úr ábyrgðartryggingu hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf. með bréfi 20. maí 2009. Því erindi svaraði stefnda með bréfi 26. júní sama ár þar sem fallist var á greiðsluskyldu að fjárhæð 3.525.542 krónur. Stefnandi fór þess á leit með bréfi 21. júlí 2009 að stefnda endurskoðaði afstöðu til greiðsluskyldu en þeirri málaleitan var hafnað með bréfi 26. ágúst sama ár. Í því bréfi var tekið fram að kæmi til málshöfðunar væri vátryggingarfjárhæð starfsábyrgðartryggingar aðeins 6.888.600 krónur. Hinn 8. október 2009 gerðu stefnandi og stefnda Sjóvá-Almennar tryggingar samkomulag um að tryggingarfélagið greiddi bætur að því marki sem félagið hafði viðurkennt greiðsluskyldu. Í samkomulaginu var tekið fram að stefnandi gerði áskilnað um að höfða mál til heimtu frekari bóta. Einnig var tekið fram að stefnandi hefði ekki fallist á afstöðu stefndu um hámarksgreiðslu að fjárhæð 6.888.600 krónur og að stefnandi teldi að um væri að ræða fleiri en eitt tjónstilvik. III Málsástæður stefnanda Stefnandi vísar til þess að við stjórn framkvæmda hvers mannvirkis skuli vera byggingarstjóri, sbr. 1. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997. Á honum hvíli sú skylda að taka fullnægjandi ábyrgðartryggingu er gildi í að minnsta kosti fimm ár frá lokum þeirra framkvæmda er hann stýrði, sbr. 3. mgr. sömu greinar. Um trygginguna séu síðan nánari ákvæði í byggingareglugerð, nr. 441/1998, en samkvæmt grein 33.2 skuli tryggingin nema minnst 5 milljónum króna bundið vísitölu vegna hvers tjónsatviks. Stefnandi bendir á að markmiðið að baki lagareglum um skyldutryggingu byggingarstjóra hafi verið að treysta stöðu tjónþola og auka neytendavernd. Að gættu þessu telur stefnandi að skýra verði ákvæði reglugerðar og tryggingaskilmála á þann veg að bygging hússins að Hagaflöt 9 með fjölþættum og eðlisólíkum göllum teljist ekki eitt tjónsatvik. Til stuðnings þessu bendir stefnandi á að bygging húss sé kostnaðarsöm framkvæmd og því væri ófullnægjandi með öllu ef húsbygging, þar sem í hlut ætti fjöldi iðnmeistara, teldist eitt tjónsatvik. Stefnandi telur að ákvæði reglugerðar og vátryggingaskilmála séu óljós um hvað átt sé við með tjónsatvik, en þann vafa verði að skýra tjónþola í hag. Að öðrum kosti sé viðbúið að tjónþoli sitji uppi með ótryggða kröfu á hendur byggingarstjóra, en þess sé ekki að vænta að einstaklingur hafi bolmagn til að greiða jafn háar kröfur og reyni á í málum af þessu tagi. Stefnandi vísar til þess að þau mistök sem hafi verið gerð við byggingu hússins séu margvísleg og fjarri því að vera svo samofin í tíma og rúmi að þau verði virt sem eitt tjónsatvik. Til samanburðar bendir stefnandi á reglur skaðabótaréttar um að skoða verði hvert saknæmt tilvik og afleiðingar af því sem eitt tjónsatvik. IV Málsástæður stefnda Sjóvár-Almennra trygginga hf. Stefnda heldur því fram að frá upphafi hafi verið litið svo á að hvert verk eða framkvæmd hefði eina vátryggingafjárhæð. Þessi framkvæmd hafi ekki sætt andmælum af hálfu stjórnvalda, enda hafi þetta verið talið í samræmi við lög og góða viðskiptahætti á þessu sviði. Einnig bendir stefnda á að þess séu dæmi að samið hafi verið um hærri vátryggingafjárhæð fyrir einstök verk, en svo hafi ekki verið gert í þessu tilviki. Stefnda heldur því fram að stefnandi hafi í málatilbúnaði sínum blandað saman reglum skaðabótaréttar og vátryggingaréttar. Hér verði að gæta að því að gera greinarmun á annars vegar afleiðingum skaðaverks og hins vegar vátryggingaatburði. Með tjónsatviki sé átt við tiltekið verk eða framkvæmd og lúti tryggingin að eftirliti með því verki. Sé eftirliti ófullnægjandi reyni á ábyrgðina en sú vanræksla verði ekki sundurliðuð í fleiri afleiðingar sem leiði af þeirri vanrækslu, enda sé um að ræða sama eftirlitið sem telja verði samfellt og beinist að einu húsi eða verki sem fari fram á grundvelli tiltekins byggingarleyfis. Þegar um er að ræða ábyrgð byggingarstjóra telur stefnda að sú ábyrgð sé bundin tilteknu verki og að ábyrgðartímabilið sé fimm ár frá lokaúttekt og því megi líta svo á að ábyrgð byggingarstjóra verði virk við úttektina. Fram að þeim tímamörkum hafi byggingaraðili eða byggingarstjóri tök á því að bæta úr því sem aflaga hefur farið. Því verði að líta á lokaúttekt sem tjónsdag. V Niðurstaða Samkvæmt 1. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga, nr. 73/1997, skal byggingarstjóri vera við stjórn framkvæmda hvers mannvirkis. Um störf byggingarstjóra segir í 3. mgr. sömu greinar að hann sé framkvæmdastjóri byggingarframkvæmda. Hann ráði iðnmeistara í upphafi verks með samþykki eiganda eða samþykkir ráðningu þeirra og samsvarandi gildi um uppsögn iðnmeistara. Einnig segir að byggingarstjóri beri ábyrgð á því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Þá er tekið fram að byggingarstjóri skuli hafa fullnægjandi ábyrgðartryggingu er gildi að minnsta kosti í fimm ár frá lokum þeirra framkvæmda sem hann stýrði. Á grundvelli skipulags- og byggingarlaga hefur verið sett byggingarreglugerð, nr. 441/1998, en þar er að finna samhljóða ákvæði í 32. gr. um starfssvið byggingarstjóra. Einnig eru nánari ákvæði um ábyrgðartryggingu byggingarstjóra í 33. gr. reglugerðarinnar, en þar segir í grein 33.1 að byggingarstjóri skuli hafa í gildi tryggingu vegna fjárhagstjóns sem leitt getur af gáleysi hans í starfi. Jafnframt segir að þessari tryggingarskyldu verði meðal annars fullnægt með því að kaupa starfsábyrgðartryggingu hjá vátryggingarfélagi, sem starfsleyfi hefur hér á landi. Sú trygging skuli gilda í að minnsta kosti 5 ár frá lokum framkvæmdar sem hann hefur stýrt og miðist lok framkvæmda við dagsetningu lokaúttektar. Um þessa tryggingu segir síðan í grein 33.2 að tryggingin skuli nema minnst 5 milljónum króna vegna „hvers einstaks tjónsatviks“, en heildarfjárhæð tryggingarbóta innan hvers tólf mánaða tímabils skuli nema minnst 15 milljónum króna. Taka þessar fjárhæðir breytingum í samræmi við byggingavísitölu 1. janúar hvert ár. Í vátryggingaskilmálum stefnda Sjóvár-Almennra trygginga hf. fyrir starfsábyrgðartryggingu byggingarstóra segir um gildissvið vátryggingarinnar að tryggt sé gegn bótaskyldu, sem fellur á vátryggingataka sem byggingarstjóra, þegar þriðji maður verður fyrir almennu fjártjóni, sem takið verður til þess að ekki hafi verið byggt í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir, sbr. 3. mgr. 51. gr. skipulags- og byggingarlaga, enda hafi vátryggingataki með undirritun sinni staðfest ábyrgð sína á hlutaðeigandi mannvirki fyrir byggingarfulltrúa og tjónið falli undir þá ábyrgð að lögum. Um vátryggingafjárhæðina segir að ábyrgð félagsins vegna hvers einstaks tjónsatviks takmarkist við 5 milljónir króna, en heildargreiðsla vegna allra tjónstilvika innan hvers tólf mánaða vátryggingatímabils getur þó ekki orðið hærri en 15 milljónir. Að teknu tilliti til hækkunar miðað við vísitölu nema bætur samkvæmt vátryggingaskírteini stefnda 6.888.600 krónur vegna hvers tjónsatviks og 20.665.800 krónum vegna vátryggingatímabilsins. Svo sem áður er rakið deila aðilar um hvort þeir fjölþættu annmarkar á húsinu að Hagaflöt 9 á Akranesi, sem stefnandi telur galla á eigninni, séu eitt eða fleiri tjónsatvik með tilliti til starfsábyrgðartryggingar byggingarstjóra. Telur stefnandi að um sé að ræða fleiri tjónsatvik en stefnda Sjóvá-Almennar tryggingar hf. telur að framkvæmdin í heild sinni við að reisa húsið geti aðeins verið eitt tjónsatvik. Starfsábyrgðartrygging byggingarstjóra tekur til þess tjóns sem þriðji maður verður fyrir vegna gáleysis byggingarstjóra í starfi. Samkvæmt þessu nær vátryggingaatburður til þess að byggingarstjóri vanrækir lögboðnar skyldur sínar við að hafa eftirlit með því að byggt sé í samræmi við samþykkta uppdrætti, lög og reglugerðir. Sú vanræksla á eftirliti við framkvæmdina, sem byggingarstjóri tekur að sér að stýra með samningi við eiganda verksins, telst eitt tjónsatvik í skilningi starfsábyrgðartryggingar og gildir þá einu hvort greint verður á milli þeirra afleiðinga sem af vanrækslunni leiða. Er þess þá að gæta að byggingarstjóri er vátryggður vegna skaðabótaskyldu sem hann fellir á sig með því að rækja ekki eftirlitið með framkvæmdinni. Jafnframt verður ekki talið að lagasjónarmið um neytendavernd geti leitt til annarrar niðurstöðu, enda getur sá skilningur sem stefnandi leggur í vátryggingaskilmála hæglega leitt til lakari vátryggingaverndar við önnur verk byggingarstjóra á sama vátryggingatímabili. Samkvæmt þessu verður viðurkenningarkrafa stefnda Sjóvár-Almennra trygginga hf. tekin til greina eins og greinir í dómsorði. Í þessum þætti málsins gera aðilar ekki kröfu um málskostnað. Benedikt Bogason, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð: Viðurkennt er að tjón stefnanda, Húsfélagsins Hagaflatar 9, vegna ætlaðra galla við smíði hússins sé eitt tjónsatvik í skilningi starfsábyrgðartryggingar byggingarstjóra hússins hjá stefnda Sjóvá-Almennum tryggingum hf.
Mál nr. 126/2010
Kærumál Kærufrestur Frávísun frá Hæstarétti
V sf. kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hans um að tvær bifreiðar yrðu teknar úr vörslum G og umráð þeirra fengin honum. Talið var að kæra V sf. hafi borist of seint þar sem þá hafi verið liðinn tveggja vikna frestur, samkvæmt 144. gr. laga nr. 91/1991, til að til að kæra úrskurðinn. Var málinu því vísað sjálfkrafa frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen og Árni Kolbeinsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru dagsettri 23. febrúar 2010, sem barst héraðsdómi 26. sama mánaðar, en Hæstarétti, ásamt kærumálsgögnum, 3. mars 2010. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 11. febrúar 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að bifreiðirnar EZ-G29 og IU-G49 yrðu teknar úr vörslum varnaraðila og umráð þeirra fengin sóknaraðila. Kæruheimild er í 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989 um aðför. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og krafa hans, um að tilgreindar bifreiðir verði teknar úr vörslum varnaraðila og umráð þeirra fengin sóknaraðila, verði tekin til greina. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Samkvæmt endurriti úr þingbók Héraðsdóms Reykjaness var sótt þing af hálfu aðila við uppkvaðningu hins kærða úrskurðar 11. febrúar 2010. Eins og að ofan greinir er kæra sóknaraðila dagsett 23. febrúar sama ár, en árituð um móttöku af Héraðsdómi Reykjaness 26. sama mánaðar. Var þá liðinn sá tveggja vikna frestur til að kæra úrskurðinn sem áskilinn er í 1. mgr. 144. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. 4. mgr. 91. gr. laga nr. 90/1989. Samkvæmt því verður málinu sjálfkrafa vísað frá Hæstarétti. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.
Mál nr. 27/2020
Útlendingur Brottvísun úr landi Meðalganga Aðild Gjafsókn Frávísun frá Hæstarétti
A höfðaði mál á hendur Í til ógildingar á ákvörðun Útlendingastofnunar um brottvísun A frá Íslandi og úrskurði kærunefndar útlendingamála sem staðfesti þá ákvörðun og kvað á um endurkomubann A í 20 ár. B, dóttir A, gerðist aukameðalgöngumaður í málinu í héraði og átti einnig aðild að málinu fyrir Landsrétti þar sem hún gerði sömu efniskröfu og A. Fallist var á kröfur þeirra í hinum áfrýjaða dómi. Dómi Landsréttar var eingöngu áfrýjað til Hæstaréttar gagnvart A. Í dómi Hæstaréttar var talið að eins og atvikum væri háttað hefði borið nauðsyn til að dómi Landsréttar yrði einnig áfrýjað gagnvart B vildi Í freista þess að koma fram endurskoðun á honum, sbr. 1. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Væri því óhjákvæmilegt að vísa málinu sjálfkrafa frá Hæstarétti.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Benedikt Bogason, Björg Thorarensen, Ingveldur Einarsdóttir, Karl Axelsson og SigurðurTómas Magnússon.Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 28. júlí 2020. Hann krefst sýknu af kröfum stefnda og málskostnaðar fyrir Landsrétti ogHæstarétti en ella að málskostnaður verði látinn niður falla. Stefndi krefstaðallega frávísunar málsins frá Hæstarétti en til vara staðfestingar hinsáfrýjaða dóms. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IMeð ákvörðunÚtlendingastofnunar 17. nóvember 2014 var stefnda vísað brott frá Íslandi ágrundvelli a- og b-liðar 1. mgr. 20. gr. b þágildandi laga nr. 96/2002 umútlendinga. Jafnframt var honum bönnuð endurkoma til landsins að fullu og öllu,sbr. 2. mgr. 20. gr. c sömu laga.Kærunefnd útlendingamála staðfesti ákvörðun stofnunarinnar um brottvísunstefnda með úrskurði 16. mars 2017 en stytti endurkomubann hans í 20 ár. Stefndi höfðaði mál áhendur áfrýjanda og gerði þær dómkröfur aðallega að felld yrði úr gildi fyrrgreindákvörðun Útlendingastofnunar og úrskurður kærunefndar útlendingamála en tilvara að endurkomubann hans til landsins í 20 ár yrði stytt verulega. C höfðaði meðalgöngusök ímálinu fyrir hönd ólögráða dóttur sinnar og stefnda, B, með stefnu 21. júní2019 og krafðist þess annars vegar að vera heimiluð meðalganga í málinu en hinsvegar gerði hún kröfu sama efnis og stefndi. Meðalgöngusökin var þingfest viðupphaf aðalmeðferðar málsins í héraði 28. sama mánaðar. Í þingbók var bókað að,,lögmenn [gerðu] ekki athugasemd við meðalgönguna“. Ber þingbókin með sér að Bhafi eftirleiðis átt aðild að málinu við hlið stefnda. Með dómi 16. ágúst 2019 hafnaðihéraðsdómur kröfu stefnda um ógildingu á fyrrgreindri ákvörðun Útlendingastofnunarog úrskurði kærunefndar útlendingamála en stytti endurkomubann hans í 10 ár. Ennfremur var í dóminum kveðið á um málskostnaðarkröfur og kröfur aðila umgjafsóknarkostnað, þar á meðal kröfur meðalgöngustefnanda þess efnis. Stefndiog B áfrýjuðu dóminum til Landsréttar 12. og 13. september 2019 og kröfðust þauhvort fyrir sitt leyti að ákvörðun Útlendingastofnunar og úrskurður kærunefndarútlendingamála yrðu felld úr gildi. Í greinargerð B til Landsréttar kom meðalannars fram að hún teldi sig eiga sjálfstæðra og lögvarinna hagsmuna að gæta afniðurstöðu málsins og að brotið hefði verið gegn stjórnarskrárvörðum réttihennar til umgengni við báða foreldra sína. Í forsendum hins áfrýjaða dóms varmeðal annars fjallað um umgengni hennar við stefnda og í því samhengi lagt matá hvort tengsl þeirra í milli hafi notið verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar umfriðhelgi einkalífs og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, þannig að einhverjuvarðaði fyrir niðurstöðu málsins. Með dómi Landsréttar var fallist á kröfurstefnda og B. Með beiðni 26. júní 2020leitaði áfrýjandi eftir leyfi Hæstaréttar til að áfrýja dómi Landsréttar. Íáfrýjunarstefnu kemur fram að tilgangur áfrýjunar sé að fá hnekkt þeirriniðurstöðu Landsréttar að ógilda ákvörðun Útlendingastofnunar og úrskurðkærunefndar útlendingamála. Áfrýjandi taldi niðurstöðu Landsréttar ranga aðefni til og að byggt hefði verið á efnislega röngum forsendum sem ekki hefðukomið fram í úrskurði kærunefndar útlendingamála eða ákvörðunÚtlendingastofnunar. Stefndi og B skiluðu bæðiathugasemdum af því tilefni og lögðust gegn því að leyfið yrði veitt. Meðákvörðun Hæstaréttar 28. júlí 2020 var beiðni áfrýjanda um áfrýjunarleyfi tekintil greina og var áfrýjunarstefna gefin út sama dag. Í henni er kveðið á um aðstefndi í máli þessu fyrir Hæstarétti sé A og því var dóminum ekki áfrýjaðgagnvart B.IIEins og áður greinirgerðist dóttir stefnda, B, aukameðalgöngumaður í máli þessu í héraði, sbr. 20.gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá átti hún aðild að málinu fyrirLandsrétti þar sem fallist var á þá kröfu hennar að ákvörðun Útlendingastofnunarog úrskurður kærunefndar útlendingamála í máli stefnda yrðu felld úr gildi ogdæmt um kröfur hennar um málskostnað og gjafsóknarkostnað. Eins og rakið hefur veriðer B ekki aðili málsins fyrir Hæstarétti. Af því leiðir að rétturinn getur ekkitekið til endurskoðunar hvort skilyrði hafa í öndverðu staðið til þess aðmeðalgönguaðild hennar yrði heimiluð. Samkvæmt því sem að framangreinir var í héraði og fyrir Landsrétti fallist á meðalgöngu hennar og gerðihún þar sömu efniskröfu og stefndi sem fallist var á í hinum áfrýjaða dómi. Þvíbar nauðsyn til að dómi Landsréttar yrði einnig áfrýjað gagnvart henni efáfrýjandi vildi freista þess að koma fram endurskoðun á honum, sbr. 1. mgr.116. gr. laga nr. 91/1991, enda laut aðild stefnda og B að sama sakarefni. Þarsem áfrýjandi lét þetta hjá líða er óhjákvæmilegt að vísa máli þessu sjálfkrafafrá Hæstarétti. Rétt er að málskostnaður fyrirHæstarétti falli niður milli aðila en um gjafsóknarkostnað stefnda hér fyrirdómi fer eins og í dómsorði greinir.Það athugist að ekki barnauðsyn til að krafa um ógildingu tæki til ákvörðunar Útlendingastofnunar 17.nóvember 2014 heldur var nægjanlegt að krefjast þess að einvörðungu úrskurðurkærunefndar útlendingamála 16. mars 2017 yrði felldur úr gildi, sbr. meðalannars dóm Hæstaréttar 23. febrúar 2011 í máli nr. 72/2011.Dómsorð:Máli þessu ervísað frá Hæstarétti.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður milli aðila.Allurgjafsóknarkostnaður stefnda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talin þóknun lögmanns hans, 800.000 krónur.DómurLandsréttar 29. maí 2020.Mál þetta dæmalandsréttardómararnirAðalsteinn E. Jónasson og Hervör Þorvaldsdóttir og Hjörtur O. Aðalsteinsson, settur landsréttardómari.Málsmeðferðog dómkröfur aðilaÁfrýjendur skutu málinu til Landsréttar 11. og 12. september2019. Þau krefjast þess hvort fyrir sitt leyti að ákvörðun Útlendingastofnunar17. nóvember 2014 og úrskurður kærunefndar útlendingamála 16. mars 2017 verðifelld úr gildi. Til vara krefjast þau þess að endurkomubann áfrýjanda, A, í 20ár samkvæmt úrskurði kærunefndar útlendingamála verði stytt verulega. Lokskrefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Landsrétti eins og málið væri eigigjafsóknarmál.2Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms ogmálskostnaðar fyrir Landsrétti en til vara að hann verði felldur niður.Málsatvik3Áfrýjandi A er [...] ríkisborgari sem kom til landsins árið2004. Var honum veitt dvalarleyfi hér á landi 9. mars 2005 á grundvellihjúskapar við íslenskan ríkisborgara en búsetuleyfi 9. október 2010. Eignaðisthann D [...] og meðáfrýjanda [...]. Bæði börnin fæddust utan hjónabands enfyrir liggur að mæður þeirra, sem báðar eru íslenskir ríkisborgarar, hafa fariðmeð forsjá þeirra. Áfrýjandi var ekki í sambúð með þeim en naut umgengnisréttarvið börnin að höfðu samráði við þær.4Áfrýjandi var ákærður [...] fyrir manndráp með því að hafa [...].Með dómi Hæstaréttar [...] í máli nr. [...] var hann dæmdur fyrir manndráp oggert að sæta fangelsi í 16 ár. Samkvæmt gögnum málsins hafði hann ekki áðurhlotið dóm fyrir refsiverða háttsemi. Í tengslum við meðferð framangreinds málsfyrir héraðsdómi var honum gert að sæta geðrannsókn en í niðurstöðu þeirrarrannsóknar [...] kom fram að engin merki hefðu fundist um alvarlegargeðraskanir hjá honum og að hann hefði „örugglega“ verið sakhæfur. Fram kom aðekkert benti til alvarlegra persónuleikabresta eða siðblindu í upplagi hans,heilaskaða eða greindarskorts sem gæti haft þýðingu. Taldi geðlæknirinn stærstaorsakavald verknaðarins hafa verið ölvunarástand hans og áhrif fíkniefna. Ískýrslu geðlæknisins kemur meðal annars fram að áfrýjandi hafi greint honum fráþví í umfjöllun um áhugamál sín að hann hafi hitt börnin sín reglulega eða aðrahverja helgi.5Með tilkynningu Útlendingastofnunar 18. ágúst 2014 varáfrýjanda tilkynnt um hugsanlega brottvísun og endurkomubann í tilefni affyrrgreindum dómi Hæstaréttar. Í tilkynningunni var um grundvöll hugsanlegrarákvörðunar um brottvísun vísað til a- og b-liða 1. mgr. 20. gr. b laga nr.96/2002 um útlendinga en auk þess var vakin sérstök athygli á lögbundnumtakmörkunum á heimild til brottvísunar samkvæmt 3. mgr. 21. gr. sömu laga. Varhonum veittur 14 daga frestur til að koma á framfæri athugasemdum sínum. Meðbréfi lögmanns hans 7. september 2014 var fyrirhugaðri ákvörðun um brottvísunmótmælt með vísan til þess að hún fæli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvarthonum og börnum hans í skilningi 3. mgr. 21. gr. laga nr. 96/2002. Auk þess varvísað til þess að ekkert benti til þess að öryggi ríkisins væri ógnað eða aðalmannahagsmunir krefðust þess að honum yrði vísað af landi brott, sbr.áskilnað b-liðar 1. mgr. 20. gr. b sömu laga, og að ákvörðun um brottvísunkynni að brjóta gegn 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu um friðhelgi einkalífs og fjölskyldu, sbr. lög nr. 62/1994. Með bréfiÚtlendingastofnunar 11. september 2014 var kallað eftir upplýsingum frááfrýjanda um forsjá barnanna og hvernig umgengni hans og samskiptum við þauværi háttað. Var sérstaklega vísað til þess að slíkra upplýsinga mætti afla með„greinargerð mæðra barnanna eða þeim sem [færi] með forsjá þeirra“. Sama dagfékk stofnunin staðfestingu í tölvubréfi frá Þjóðskrá um að áfrýjandi værifaðir barnanna. Í bréfi lögmanns áfrýjanda 14. september 2014, sem barststofnuninni tveimur dögum síðar, kom fram að hann hefði notið umgengni viðbörnin aðra hverja viku fram að þeim tíma sem hann var handtekinn en að hannhefði ekki vitneskju um hvernig forsjá þeirra væri háttað. Kom fram að hann hefðiávallt sinnt umgengninni og greitt meðlag eins og honum hefði borið að gera. Áhinn bóginn hefði hann ekki viljað leggja það á börnin að fá þau í heimsókn ífangelsið. Með bréfi Útlendingastofnunar 19. september 2014 ítrekaði stofnuninbeiðni sína um upplýsingar um hvernig forsjá með börnum hans væri háttað oghver samskipti hans við þau hefðu verið fram að því að afplánun hófst. Óskaðvar staðfestingar hans ef hann vildi ekki leggja þessar upplýsingar fram enengar frekari upplýsingar munu hafa borist frá honum áður en ákvörðun umbrottvísun var tekin. Stofnunin aflaði sjálf upplýsinga frá Þjóðskrá um að hannhefði aldrei verið í hjúskap eða skráðri sambúð með mæðrum barna sinna.6Með ákvörðun Útlendingastofnunar 17. nóvember 2014 varáfrýjanda vísað á brott frá Íslandi og honum bönnuð endurkoma „að fullu ogöllu“. Var ákvörðunin byggð á a- og b-liðum 1. mgr. 20. gr. b laga nr. 96/2002og því hafnað að fyrrgreindar takmarkanir 3. mgr. 21. gr. sömu laga ættu viðvegna tengsla áfrýjanda við börnin. Var því jafnframt hafnað að ákvörðuninbryti gegn 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Ákvörðunin var birt áfrýjanda20. febrúar 2015 sem kærði hana 5. mars sama ár til innanríkisráðuneytisins meðheimild í 30. gr. laga nr. 96/2002. Kæran hlaut ekki afgreiðslu í ráðuneytinuen eftir gildistöku laga nr. 80/2016 um útlendinga 1. janúar 2017 var máliðframsent kærunefnd útlendingamála í febrúar sama ár.7Með úrskurði kærunefndar útlendingamála 16. mars 2017 varfyrrgreind ákvörðun Útlendingastofnunar um brottvísun áfrýjanda staðfest enendurkomubann hans var ákveðið 20 ár.8Fangelsismálastofnun féllst 24. maí 2017 á beiðni áfrýjandaum að afplána hluta refsingar sinnar á áfangaheimili félagasamtakanna Verndarfrá og með 12. júní sama ár en áfrýjandi hóf síðan afplánun undir rafrænueftirliti 7. júní 2018. Með beiðni 14. maí 2018 óskaði áfrýjandi eftirreynslulausn sem var samþykkt af Fangelsismálastofnun 24. janúar 2019. Stóð tilað veita áfrýjanda reynslulausn frá og með 2. júní 2019 sem tók í ljósiákvörðunar um brottvísun hans mið af helmingi afplánunar refsitímans. Áfrýjandidró hins vegar umsókn sína um reynslulausn til baka 26. mars 2019 samhliðaákvörðun sinni um að höfða mál þetta. Að öðrum kosti mun hafa staðið til aðbrottvísun hans kæmi til framkvæmda 2. júní 2019 er til stóð að hann fengireynslulausn. Höfðaði hann mál þetta með birtingu stefnu 16. apríl 2019.Meðáfrýjandi höfðaði meðalgöngusök 21. júní sama ár sem ráða má af þingbókhéraðsdóms að hafi verið fallist á í þinghaldi 28. júní sama mánaðar. Ákveðiðvar að fresta brottvísun áfrýjanda á meðan málið væri rekið fyrir dómstólum oghóf áfrýjandi afplánun refsivistar í fangelsi á ný 2. júní 2019. Af því tilefnivar tekin af honum þvagprufa sem sýndi, samkvæmt nýjum gögnum sem voru lögðfram hér fyrir dómi, jákvæða niðurstöðu um kannabisefni.9Aðalkröfu áfrýjenda var hafnað í hinum áfrýjaða dómi enendurkomubann áfrýjanda var stytt úr 20 árum í 10 ár. Var dóminum áfrýjað í þvískyni að fá niðurstöðu héraðsdóms hnekkt en auk þeirra málsástæðna sem fyrrhefur verið vísað til byggja áfrýjendur á því að Útlendingastofnun og kærunefndútlendingamála hafi við málsmeðferð sína brotið gegn 10. og 12. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993.Niðurstaða0 Eins og fyrr hefur veriðrakið varðar sakarefni málsins það hvort skilyrðum b-liðar 1. mgr. 20. gr. blaga nr. 96/2002 um brottvísun áfrýjanda hafi verið fullnægt erÚtlendingastofnun tók ákvörðun um brottvísun hans 17. nóvember 2014 sem oghvort takmarkanir á heimild til brottvísunar samkvæmt 3. mgr. 21. gr. sömu lagahafi átt við. 1 Samkvæmt b-lið 1. mgr. 20.gr. b laga nr. 96/2002 var heimilt að vísa útlendingi með búsetuleyfi úr landief það var talið „nauðsynlegt vegna öryggis ríkisins eða almannahagsmuna“.Samkvæmt fyrri málslið 3. mgr. 21. gr. skyldi hins vegar ekki ákveða brottvísunef hún, með hliðsjón af málsatvikum, alvarleika brots og tengslum útlendingsvið landið, fæli í sér „ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustuaðstandendum hans“. Samkvæmt síðari málslið 3. mgr. átti að taka sérstaklegatillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns væri að ræða og skyldi„það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun“. Samkvæmt 4.mgr. sömu lagagreinar átti fyrri málsliður 3. mgr. hins vegar ekki við þegarbrottvísun var talin nauðsynleg vegna öryggis ríkisins eða almannahagsmunasamkvæmt b-lið 1. mgr. 20. gr. b sömu laga.2 Ákvæði laga nr. 96/2002féllu úr gildi 1. janúar 2017 við gildistöku laga nr. 80/2016 en eins og fyrrgreinir tók kærunefnd útlendingamála þá við kærumáli áfrýjanda. Í samræmi viðfyrirmæli 2. mgr. 121. gr. laganna tók kærunefndin málið til meðferðar ágrundvelli þeirra laga. Fyrrgreint ákvæði 1. mgr. 20. gr. b laga nr. 96/2002 erað finna í b-lið 1. mgr. 100. gr. laga nr. 80/2016 um brottvísun útlendings semhefur ótímabundið dvalarleyfi og er það efnislega samhljóða. Ákvæði 3. mgr. 21.gr. laga nr. 96/2002 er að finna í 3. mgr. 102. gr. laga nr. 80/2016 og er þaðjafnframt efnislega samhljóða. Ákvæði 4. mgr. 21. gr. laga nr. 96/2002 er aðfinna í 4. mgr. 102. gr. laga nr. 80/2016 en það er frábrugðið ákvæði eldrilaga að því leyti að þar er ekki eingöngu vísað til fyrri málsliðar 3. mgr.sömu lagagreinar eins og í eldri lögunum heldur málsgreinarinnar í heild. Afinnbyrðis samhengi ákvæðisins má þó ráða að síðari málsliður 3. mgr. felieingöngu í sér nánari útfærslu á þeim fyrri auk þess sem ekki verður ráðið aflögskýringargögnum laga nr. 80/2016 að til hafi staðið að breyta ákvæðinu aðefni til. Verður því ekki talið að þessi munur á ákvæðinu milli eldri og yngrilaga hafi þýðingu við skýringu þess.3 Samkvæmt framangreindu gefurorðalag 4. mgr. 102. gr. laga nr. 80/2016 til kynna að þær takmarkanir áheimild til brottvísunar sem tilgreindar eru í 3. mgr. 102. gr. sömu laga gildiekki þegar brottvísun hefur verið ákveðin á grundvelli b-liðar 1. mgr. 100. gr.laganna. Heimild til að vísa útlendingi úr landi með vísan til „öryggisríkisins“ og „almannahagsmuna“ samkvæmt síðastnefndu ákvæði verður á hinnbóginn að skýra með hliðsjón af 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi fjölskyldu.Við þá skýringu verður jafnframt að horfa til 8. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu um sama efni og þeirra viðmiða sem hafa mótast við skýringu þess ídómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu.4 Samkvæmt 1. mgr. 71. gr.stjórnarskrárinnar skulu allir njóta friðhelgi fjölskyldu en heimilt er þráttfyrir 1. mgr. að takmarka friðhelgi fjölskyldu „ef brýna nauðsyn ber til vegnaréttinda annarra“, sbr. 3. mgr. sömu greinar stjórnarskrárinnar. Samkvæmt 2.mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu skal ekki ganga á réttinn til friðhelgifjölskyldu nema „samkvæmt því sem lög mæla fyrir um og nauðsyn ber til ílýðræðislegu þjóðfélagi vegna þjóðaröryggis, almannaheilla eða efnalegrarfarsældar þjóðarinnar, til þess að firra glundroða eða glæpum, til verndarheilsu manna eða siðgæði eða réttindum og frelsi annarra“, sbr. lög nr.62/1994.5 Óumdeilt er að áfrýjandi erfaðir meðáfrýjanda og D. Jafnframt er óumdeilt að hann naut umgengni við börnináður en hann gerðist sekur um fyrrgreint afbrot og hóf afplánun refsidómsins [...].Var meðáfrýjandi þá rúmlega [...] ára og D [...] árs. Samkvæmt framburði móðurmeðáfrýjanda fyrir héraðsdómi var áfrýjandi „í mjög góðu sambandi“ við hanaáður en meðáfrýjandi fæddist og „yfir meðgönguna“. Kom fram að hún hefði eftirfæðingu reglulega farið með meðáfrýjanda í heimsókn til hans allt þar til húnvarð [...] árs en þá hafi farið „að halla undan fæti hjá“ áfrýjanda. Þá hefðisambandið milli þeirra slitnað en þau hefðu tekið það upp á ný um haustið 2017og þá aftur hafið regluleg samskipti sem hefðu í framhaldinu orðið náin. Íframburði móður D fyrir héraðsdómi kom fram að barnið hefði verið í reglulegumsamskiptum við áfrýjanda fram að afbrotinu. Kom fram að vel hefði farið á meðþeim. Samskiptin hefðu hins vegar slitnað þegar áfrýjandi fór í fangelsi enhafist á ný haustið 2017. Í byrjun hefði D verið ánægður með að hitta hann en íframhaldinu hefði hann verið „frekar lokaður um samskiptin“. Sem fyrr greinirvar áfrýjandi aldrei í sambúð með mæðrum barnanna.6 Samkvæmt framangreinduliggur fyrir að áfrýjandi naut reglulegrar umgengni við börn sín um árabil áðuren hann hóf afplánun refsidómsins [...]. Gögn málsins gefa til kynna að hannhafi á þessum tíma verið búinn að mynda við þau tilfinningaleg tengsl þótt börninhafi verið ung að árum. Jafnframt liggur fyrir að mæður barnanna voru hlynntarumgengni hans við þau þótt þær hefðu aldrei verið í sambúð með honum. Verður aðlíta svo á að þessi tengsl áfrýjanda við börnin hafi ótvírætt verið þess eðlisað þau njóti verndar 71. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi fjölskyldu og 8.gr. mannréttindasáttmála Evrópu en af dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópuverður meðal annars ráðið að vernd 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu geti náðtil sambands föður og barns óháð sambúð hans við móður, sbr. til hliðsjónar dóm18. febrúar 2020 í máli Makdoudi gegn Belgíu nr. 12848/15. Talið hefur verið aðslík vernd geti jafnvel náð til mögulegs sambands milli föður og barns sem ennhafi ekki stofnast, sbr. til hliðsjónar dóm 29. júní 1999 í máli Nylund gegnFinnlandi nr. 27110/95 og mál M.B. gegn Bretlandi 6. apríl 1994 nr. 22920/93.7 Eitt af þeim skilyrðum semþarf að fullnægja samkvæmt 2. mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu er aðinngrip í friðhelgi heimilis geti talist hafa verið nauðsynlegt í lýðræðisleguþjóðfélagi. Við mat á því hvort þessu skilyrði hafi verið fullnægt í málum semvarða brottvísun útlendinga hefur í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópuverið horft til fjölmargra viðmiða eins og alvarleika brots þess sem sætirbrottvísun, hættu á endurteknum afbrotum, heilsu og félagslegra- ogmenningarlegra tengsla við landið sem viðkomandi býr í og landið sem tilstendur að vísa honum til. Loks hefur verið gerð krafa um að lagt hafi veriðmat á tengsl hans við fjölskyldu í landinu þar sem hann býr og í landinu þangaðsem til stendur að vísa honum, sbr. nýlega dóma 18. febrúar 2020 í máliMakdoudi gegn Belgíu nr. 12848/15, 18. desember 2018 í máli Saber og Boughassalgegn Spáni nr. 76550/13 og 45938/14 og 9. apríl 2019 í máli I.M. gegn Sviss nr.23887/16. Hefur verið talið að skortur á fullnægjandi mati á tengslum viðfjölskyldu í samhengi við önnur viðmið sem horfa beri til geti einn og sérfalið í sér brot gegn 8. gr. sáttmálans, sbr. fyrrgreindan dóm Makdoudi gegn Belgíu.8 Samkvæmt framangreinduleiðir af skýringu á b-lið 1. mgr. 100. gr. laga nr. 80/2016 til samræmis við71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu að þrátt fyrirfyrrgreint orðalag 4. mgr. 102. gr. sömu laga verði við ákvörðun um brottvísuná grundvelli b-liðar 1. mgr. 100. gr. laganna meðal annars að horfa til þeirrasjónarmiða sem koma fram í 3. mgr. 102. gr. sömu laga um atvik og aðstæður semgeta staðið slíkri ákvörðun í vegi. Fær sú skýring stoð í lögskýringargögnummeð 7. gr. laga nr. 64/2014, til breytinga á eldri lögum nr. 96/2002, sem varðað 3. mgr. 21. gr. þeirra laga. Þar kemur meðal annars fram að eðlilegt sé „aðhorft sé til 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu við mat á því hvort ákvörðun séósanngjörn gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans“. Af ákvörðunÚtlendingastofnunar og úrskurði kærunefndar útlendingamála má ráða að það hafií reynd verið gert þótt engu að síður hafi í ákvörðun Útlendingastofnunar veriðvísað sérstaklega til 4. mgr. 21. gr. eldri laga nr. 96/2002 um að sjónarmið 3.mgr. sömu lagagreinar ættu ekki við. Er það jafnframt gert í málatilbúnaðistefnda fyrir dómi.9 Í ákvörðunÚtlendingastofnunar 17. nóvember 2014 var ekki fallist á að tengsl áfrýjandavið börn sín gætu staðið ákvörðun um brottvísun í vegi. Var lagt tilgrundvallar að áfrýjandi hefði ekki sýnt fram á nein tengsl við þau fram aðþeim tíma sem hann fór í fangelsið [...]. Var ekki talið að ákvörðunin fæli ísér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans,sbr. 3. mgr. 21. gr. eldri laga nr. 96/2002. Taldi stofnunin að „hagsmunirríkisins vegi þyngra en það óhagræði og erfiðleikar sem börn [áfrýjanda] verðafyrir við brottvísun hans“. Kemur fram að þar vegi þyngst „eðli og refsingþeirra brota sem [áfrýjandi] afplánar nú dóm fyrir“. Jafnframt kom fram að„[s]kortur á gögnum sem staðfesta umgengni hans við börnin [hefði] einnigáhrif“ en þó hafi verið horft til þess „að umgengni gæti stofnast eða verið tilstaðar á síðari stigum“. Í forsendum ákvörðunar kemur fram að áfrýjandi hafi„ekki lagt fram greinargerðir frá barnsmæðrum um þá umgengni sem hann kveðsthafa sinnt“. Kemur fram að „[e]kkert í gögnum málsins [styðji] þær fullyrðingar[áfrýjanda] að hann hafi sinnt umgengni fram að fangelsun hans“. Loks segir: „Aðjafnaði er lagt mat á áhrif þess hvað brottvísun og endurkomubann myndi hafa ábörn viðkomandi og samband þeirra við foreldri. [Áfrýjandi] segir í greinargerðað hann vilji ekki fá börn sín í heimsókn [í fangelsið] á meðan á dvöl hans þarstendur þar sem hann telur það verða þeim erfitt. Því er ljóst að [áfrýjandi]er ekki að sinna umgengni við börn sín nú og ætlar ekki að gera það næstuárin.“20 Samkvæmt 10. gr.stjórnsýslulaga ber stjórnvaldi að sjá til þess að mál sé nægjanlega upplýstáður en ákvörðun er tekin í því. Í ákvæðinu felst að stjórnvaldi ber að eiginfrumkvæði að afla allra nauðsynlegra og réttra upplýsinga um málsatvik áður enákvörðun er tekin. Það fer eftir atvikum hverju sinni hvaða upplýsinga ber aðafla en eðli máls samkvæmt verður þar fyrst og fremst að horfa til þeirrarréttarheimildar sem til stendur að byggja stjórnvaldsákvörðun á. Hefur þargrundvallarþýðingu hvort aflað hafi verið allra þeirra upplýsinga sem skiptamáli við mat á því hvort lagaskilyrði fyrir stjórnvaldsákvörðun séu uppfyllt.Sem fyrr greinir voru ákvörðun Útlendingastofnunar og úrskurður kærunefndarútlendingamála reist á b-lið 1. mgr. 20. gr. b eldri laga nr. 96/2002 ogsamhljóða ákvæði b-liðar 1. mgr. 100. gr. laga nr. 80/2016. Við mat á því hvortskilyrði þeirra ákvæða um nauðsyn brottvísunar vegna „öryggis ríkisins“ eða„almannahagsmuna“ hafi verið fullnægt var, eins og fyrr hefur verið rakið,nauðsynlegt að afla upplýsinga um tengsl áfrýjanda við börn hans. Ákvörðunin umbrottvísun varðaði ekki eingöngu hagsmuni áfrýjanda heldur einnig barna hanssem eiga sjálfstæðan lögvarinn rétt til að njóta umgengni við föður sinn, sbr.1. mgr. 46. gr. barnalaga nr. 76/2003. Samkvæmt 1. mgr. 3. gr. samningsSameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins skal það sem er barni fyrir bestuávallt hafa forgang þegar stjórnvöld gera ráðstafanir sem varða börn, sbr. lögnr. 19/2013 um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins. Samkvæmt 2.mgr. 1. gr. barnalaga skal það sem er barni fyrir bestu ávallt haft í forgangiþegar teknar eru ákvarðanir um málefni þess, sbr. og síðari málslið 3. mgr.102. gr. laga nr. 80/2016 sem fyrr hefur verið fjallað um. Samkvæmt 2. mgr. 10.gr. laga nr. 80/2016 skal ákvörðun sem varðar barn tekin með hagsmuni þess aðleiðarljósi og skal barni sem myndað getur eigin skoðanir tryggður réttur tilað tjá sig í máli sem það varðar og skal þá tekið tillit til skoðana þess ísamræmi við aldur og þroska, sbr. og 3. mgr. 1. gr. barnalaga. 21 Með hliðsjón afframangreindum lagaákvæðum var sérstaklega brýnt að fullnægjandi upplýsingarlægju fyrir um tengsl áfrýjanda við börn sín áður en hin íþyngjandistjórnvaldsákvörðun um brottvísun hans var tekin. Var þess hvorki gætt af hálfuÚtlendingastofnunar né kærunefndar útlendingamála en eins og fyrr er rakiðliggur fyrir að ákvörðun Útlendingastofnunar byggðist meðal annars á þeirriforsendu að áfrýjandi hefði ekki notið umgengnisréttar við börnin sín áður enhann fór í fangelsi, þrátt fyrir fullyrðingar hans um hið gagnstæða. Affyrrgreindum forsendum ákvörðunar Útlendingastofnunar er jafnframt ljóst aðáfrýjandi var látinn bera hallann af því að hafa ekki lagt fram gögn varðandiumgengnisréttinn. Úrskurður kærunefndar útlendingamála byggir á sömu forsenduen þar var jafnframt vísað til þess að áfrýjandi „hafi ekki lagt fram gögn semstaðfesti að hann hafi haft umgengni við börn sín“. Hvorki Útlendingastofnun nékærunefnd útlendingamála átti frumkvæði að því að afla upplýsinga frá mæðrumbarnanna um umgengnisréttinn og tengsl þeirra við áfrýjanda. Upplýsingar umsamskipti þeirra komu fyrst fram í tengslum við rekstur dómsmálsins en þá kom íljós, eins og fyrr hefur verið rakið, að áfrýjandi hafði notið umgengnisréttarvið bæði börnin áður en hann fór í fangelsi. Samkvæmt því liggur fyrir aðÚtlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála byggðu ákvörðun sína umbrottvísun áfrýjanda á röngum upplýsingum um tengsl hans við börnin.22 Sú meginregla gildir ístjórnsýslurétti að þegar mál byrjar að frumkvæði stjórnvalds, eins og háttartil í máli þessu, geti stjórnvald ekki krafið málsaðila um gögn og upplýsingarnema það hafi til þess viðhlítandi lagaheimild. Í lögum nr. 96/2002 og 80/2016er hvergi að finna heimild til þess að krefja þann sem ákvörðun um brottvísunbeinist að um upplýsingar sem hann þarf að afla frá þriðja aðila. Samkvæmt þvískorti lagastoð fyrir þeirri ákvörðun Útlendingastofnunar að beina því tiláfrýjanda að afla greinargerða frá mæðrum barnanna. Jafnframt skorti lagastoðfyrir því að láta hann í kjölfarið bera hallann af því að hafa ekki aflaðþeirra upplýsinga en eins og fyrr greinir var út frá því gengið í ákvörðunÚtlendingastofnunar og kærunefndar útlendingamála að áfrýjandi hefði ekki notiðumgengnisréttar við börnin þar sem hann aflaði ekki umræddra upplýsinga frámæðrum þeirra. 23 Af 10. gr. stjórnsýslulagaleiðir að þegar niðurstaða máls veltur á mati á atriði sem krefst sérþekkingarber stjórnvaldi að kalla eftir sérfræðilegri aðstoð, hafi það sjálft ekki yfirað ráða nauðsynlegri þekkingu á viðkomandi sviði. Í því máli sem hér um ræðirvar nauðsynlegt að taka til sjálfstæðs mats tengsl áfrýjanda við börnin sín semekki er lögfræðilegs eðlis en samkvæmt 5. mgr. 8. gr. laga nr. 80/2016 erkærunefnd útlendingamála heimilt að kveðja til sérfróða aðila sér til ráðgjafarog aðstoðar við úrskurði í einstökum málum. Var þessa ekki gætt af hálfukærunefndarinnar enda út frá því gengið af hálfu nefndarinnar, eins og fyrrgreinir, að engin tengsl hefðu verið milli þeirra.24 Samkvæmt framangreindu voruslíkir annmarkar á málsmeðferð Útlendingastofnunar og síðar kærunefndarútlendingamála að óhjákvæmilegt er að taka aðalkröfu áfrýjenda til greina.25 Rétt er að málskostnaður íhéraði og fyrir Landsrétti falli niður. Ákvæði héraðsdóms um gjafsóknarkostnaðskal standa óraskað, en um gjafsóknarkostnað áfrýjenda fyrir Landsrétti fersamkvæmt því, sem í dómsorði greinir.Dómsorð:ÁkvörðunÚtlendingastofnunar 17. nóvember 2014 um brottvísun áfrýjanda, A, ogótímabundið endurkomubann er felld úr gildi sem og úrskurður kærunefndarútlendingamála 16. mars 2017 um staðfestingu á þeirri ákvörðun og 20 áraendurkomubann.Málskostnaður íhéraði og fyrir Landsrétti fellur niður.Ákvæðihéraðsdóms um gjafsóknarkostnað til handa áfrýjanda og meðáfrýjanda, B, skalstanda óraskað. Allur gjafsóknarkostnaður áfrýjendafyrir Landsrétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknunlögmanna áfrýjanda, Guðjóns Ólafs Jónssonar, 500.000 krónur, og Auðar BjargarJónsdóttur, 500.000 krónur, og lögmanns meðáfrýjanda, Baldvins Hafsteinssonar,800.000 krónur.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 16. ágúst 2019Mál þetta var höfðað 16. apríl sl. ogþingfest sama dag, en stefndi féll frá stefnufresti. Stefnandi er A, [...], ogstefndi er íslenska ríkið, Sölvhólsgötu 7, 150 Reykjavík. Við upphafaðalmeðferðar málsins var þingfest meðalgöngustefna C, [...], f.h. ólögráðadóttur hennar og sóknaraðila, B, sem fædd er [...]. Lögmenn annarra aðila tölduekki ástæðu til að skila sérstökum greinargerðum vegna þessa og var þvíaðalmeðferð málsins fram haldið. Eftir skýrslutökur við aðalmeðferð málsins semfram fóru 29. júní sl., málflutning lögmanna og dómtöku málsins taldi dómarirétt, með heimild í 104. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991, að boða tildómþings og beindi því í þinghaldi 10. júlí sl. til aðila málsins til sóknar aðafla sérfræðimats um afstöðu meðalgöngustefnanda, B, til málsins. Lögmenn tilsóknar óskuðu eftir fresti til að taka afstöðu til þessa og tilkynnti lögmaðurmeðalgöngustefnanda svo dómara með tölvuskeyti 17. júlí sl. aðmeðalgöngustefnandi myndi ekki bregðast við þessum tilmælum dómara þar semafstaða B í málinu væri óumdeild. Aðalstefnandi tók undir þetta og taldifrekari sönnunarfærslu bersýnilega þarflausa, en taldi sig þó ekki vera íþeirri stöðu nú að geta hlutast til um ákvörðun meðalgöngustefnanda í þessumefnum, eins og það var orðað.I.DómkröfurStefnandi krefst þess aðallega aðákvörðun Útlendingastofnunar, frá 17. nóvember 2014, sem og úrskurðurkærunefndar útlendingamála, frá 16. mars 2017, verði felld úr gildi. Til varaer þess krafist að endurkomubann stefnanda í 20 ár verði stytt verulega. Þá erkrafist málskostnaðar úr hendi stefnda, stefnanda að skaðlausu.Meðalgöngustefnandi krefst þess aðfallist verði á kröfur stefnanda. Jafnframt krefst hún til vara aðendurkomubann verði stytt verulega. Þá krefst hún málskostnaðar að skaðlausueins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefndi krefst sýknu af öllum kröfumstefnanda. Þá er krafist málskostnaðar úr hendi stefnanda, en til vara aðmálskostnaður verði látinn niður falla.II.MálsatvikStefnandi mun hafa búið á Íslandi ímeira en 14 ár. Hann kom til Íslands árið 2004 og var fyrst veitt dvalarleyfihér á landi á grundvelli hjúskapar með íslenskum ríkisborgara 9. mars 2005. Þaðleyfi var endurnýjað 25. maí og 2. júní 2006. Stefnandi fékk útgefiðdvalarleyfi á grundvelli atvinnuþátttöku 2. ágúst 2007 og búsetuleyfi hér álandi 9. október 2010. Stefnandi er ættaður frá [...] en hefur ekki búið þar í u.þ.b. 25 ár. Hann hefur lítil sem engin tengslvið landið og hefur ekkert þangað að sækja lengur. Áður en hann fluttist tilÍslands bjó hann á Spáni í u.þ.b. 10 ár. Stefnandi gerðist sekur um manndrápþann [...] og var dæmdur í 16 ára fangelsi með dómi Hæstaréttar nr. [...]. Þegar stefnandi framdi brot það semhann var dæmdur fyrir átti hann að sögn við áfengisvanda að stríða og var undirmiklum áhrifum áfengis. Í fyrirliggjandi skýrslu geðlæknis sem gerðigeðrannsókn á stefnanda kemur fram að stefnandi sé geðþekkur maður án nokkurrasýnilegra persónuleikavandamála þegar hann er ekki undir áhrifum. Stefnandiiðrist gjörða sinna og sé staðráðinn í að byggja líf sitt upp að nýju. Hannhafi nýtt tíma sinn í fangelsinu vel, unnið í edrúmennsku sinni og tekið ááfengisvanda sínum af ábyrgð og festu. Hann geri sér grein fyrir því að hanngeti ekki hafið neyslu á áfengi eða öðrum vímuefnum þegar hann losnar. Hannfari með bænir daglega og hafi verið fyrirmyndarfangi. Á honum hafi aldreifundist eiturlyf eða áfengi og heldur ekki í klefa hans. Öll eiturlyfjaprófhafi komið út neikvæð eftir að hann hóf afplánun. Stefnandi hafi veriðfyrirmyndarfangi og ekki lent í neinum alvarlegum uppákomum innan veggjafangelsisins. Sé honum hvarvetna borinn góður vitnisburður. Stefnandi á tvö börn, D, sem fæddurer [...], og B, fædda [...]. Áður en stefnandi var dæmdur í fangelsi mun hannhafa haft umgengni við börn sín aðra hverja helgi. Til að hlífa börnum sínum ogvegna ungs aldurs þeirra taldi stefnandi, að eigin sögn, það vera þeim fyrirbestu að þau hittu hann ekki í fangelsinu. Hafi mæður barna hans sýnt þessuskilning. Með ákvörðun Útlendingastofnunar 17.nóvember 2014 var stefnanda vísað úr landi. Sagði í ákvörðunarorðunum m.a.: „A,kt. [...], ríkisborgara [...], er vísað brott frá Íslandi með vísan til a- ogb-liðar 1. mgr. 20. gr. b laga um útlendinga nr. 96/2002. Jafnframt er ákveðiðað honum sé bönnuð endurkoma til Íslands að fullu og öllu, sbr. 2. mgr. 20. gr.c sömu laga.“ Í úrskurði kærunefndar útlendingamála frá 16. mars 2017 var svoeftirfarandi ákveðið: „Ákvörðun Útlendingastofnunar er staðfest hvað varðarákvörðun um brottvísun kæranda. Endurkomubann kæranda er ákveðið 20 ár.“Haustið 2017 hóf stefnandi afplánun ááfangaheimili félagasamtakanna Verndar. Á svipuðum tíma kveðst hann hafa hafiðað nýju umgengni við börn sín, þau B og D. Stefnandi kveður samband sitt við Bfrá upphafi hafa verið mjög náið og þurfi hún mjög á föður sínum að halda.Umgengni við D hafi einnig gengið vel þótt ekki hafi þeir feðgar náð að myndaeins náið samband og feðginin hafi gert. Þann 8. maí 2017 óskaði stefnandieftir því að honum yrði veitt reynslulausn eftir að hafa afplánað helming af 16ára fangelsisrefsingunni. Þann 24. janúar 2019 barst honum bréf um að beiðnihans hefði verið samþykkt af Fangelsismálastofnun frá og með 2. júní 2019, sbr.dskj. nr. 6. Kom eftirfarandi fram í bréfinu: „Þrátt fyrir eðli þess brots errefsing þín er fyrir tilkynnist þér hér með að Fangelsismálastofnun hefurákveðið að veita þér reynslulausn að afplánuðum helmingi refsitímans, eða fráog með 2. júní 2019, kl. 8.00, þar sem fyrir liggur ákvörðunÚtlendingastofnunar, sem Kærunefnd Útlendingastofnunar hefur staðfest, um aðþér verði vísað úr landi að afplánun lokinni.“ Þar sem stefnandi kveðst ekki hafaáttað sig á að úrskurður kærunefndar útlendingamála gæti komið til framkvæmdaum leið og hann fengi reynslulausn sendi hann Fangelsismálastofnun bréf 26.mars 2019, þar sem hann óskaði eftir að umsókn hans um reynslulausn yrðiafturkölluð og málið fellt niður. Stefnandi segir ástæðu þess að hann hafifengið reynslulausnina, að loknum helmingi afplánunar, eingöngu þá að honumyrði samstundis vísað úr landi. Annars hefði hann ekki fengið reynslulausn fyrren að loknum a.m.k 2/3 hlutum afplánunar 16 ára dómsins, eða því sem samsvariafplánun í 12 ár. Hann telur jafnframt að ef reynslulausnin verður afturkölluðeða að dómur falli honum í hag muni hann þurfa að ljúka afplánun u.þ.b.fjögurra ára til viðbótar áður en hann geti aftur átt rétt á að sækja umreynslulausn. Í dag býr stefnandi [...] og hefurverið undir rafrænu eftirliti, með svokallað ökklaband, frá því um mitt sumar2018. Hann er menntaður [...] og vinnur [...]. Hann hefur unnið hjá fyrirtækinuí u.þ.b. fimm ár, eða frá því að hann var fluttur frá Litla-Hrauni á Sogn. Stefnandi gaf skýrslu fyrir dómi viðaðalmeðferð málsins. Þá gáfu jafnframt skýrslu C, barnsmóðir stefnanda, móðir Bmeðalgöngustefnanda. Einnig gáfu skýrslu vitnin E, barnsmóðir stefnanda, móðir D,F, vinnuveitandi stefnanda, og G sálfræðingur sem gerði sálfræðimat á stefnandadagsett 26. júní sl. Framburðar verður getið í niðurstöðukafla dómsins eins ogástæða þykir til.III.Málsástæðurog lagarök stefnandaStefnandibyggir á því að brottvísun úr landi feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvarthonum og fjölskyldu hans, sbr. 102. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016. Í 3.mgr. ákvæðisins komi fram að brottvísun skuli ekki ákveða ef hún, með hliðsjónaf málsatvikum, alvarleika brots og tengslum útlendinga við landið, felur í sérósanngjarna ráðstöfun gagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans.Sérstaklega skuli taka tillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barnser að ræða og skuli það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi viðákvörðun. Við mat á þessu ákvæði verði að hafa í huga og til hliðsjónar 71. gr.stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu um friðhelgi einkalífsog fjölskyldu. Stefnandihafi haft umgengni við börn sín aðra hverja helgi áður en hann fór í fangelsi.Eftir að hann hóf afplánun hafi hann talið það vera börnum sínum fyrir bestu aðþau myndu ekki hitta hann í fangelsinu. Stefnandi hóf afplánun á Vernd haustið2017. Um leið hafi hann hafið umgengni við börn sín aftur. Samband stefnandavið dóttur sína B hafi strax orðið mjög náið, eins og komi fram í bréfi móðurhennar frá 7. mars sl. Komi þar fram að B hafi mikla þörf fyrir föður sinn oghafi átt erfitt með að geta ekki hitt hann á meðan hann var í fangelsi. Hennihafi liðið eins og hún hefði misst hann þegar hann fór í fangelsi, en hún hafiá þessum tíma haft mjög sterk tilfinningatengsl við stefnanda. Í dag gangisamskiptin afar vel, en hún hafi verulegar áhyggjur af því að missa hann afturverði hann sendur úr landi. Þetta hafi valdið henni töluverðum kvíða og hafihún þurft aðstoð vegna þessa hjá sálfræðingi. Móðir B segi einnig í bréfinu aðhún viti ekki hvernig B eigi að komast í gegnum það að hún sé mögulega að faraað missa föður sinn í annað sinn. Styðji móðirin heilshugar að stefnandi fái aðvera áfram á Íslandi.Stefnandihafi einnig hafið umgengni við son sinn D, sem sé [....] ára, haustið 2017.Hafi hann hitt hann um það bil einu sinni í mánuði síðan þá. Hafi feðgarnirmyndað samband, þótt það sé ekki eins náið og hjá stefnanda og B. Segist móðir Dhalda að það geti verið vegna þess að D hafi verið greindur með [...] og aðhann þori ekki að bindast föður sínum traustari böndum, verði honum vísað fráÍslandi. Byggirstefnandi mál sitt á því að hagsmunir barna hans af möguleikanum á samvistumvið föður hafi mikla þýðingu við mat á því hvort brottvísun sé heimil skv. 3.mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Telur stefnandi að hagsmunir hans og barnahans af því að hann dvelji áfram hér á landi vegi mun þyngra enalmannahagsmunir af því að vísa honum úr landi. Það sé börnum stefnanda fyrirbestu að hann fái að dvelja áfram á landinu. Því séu skilyrði fyrir brottvísunskv. a- og b-lið 1. mgr. 100. gr. laga um útlendinga ekki uppfyllt. Einnigtelur stefnandi að við mat á því hvort vísa eigi honum úr landi eða ekki verðiað taka til skoðunar tengsl hans við landið og hegðun hans eftir brotið. Einnigþurfi að skoða hvort refsingin hafi náð tilætluðum markmiðum sínum. Stefnandihafi mikil og góð tengsl við Ísland. Hann hafi búið hér lengi og hafi lítil semengin tengsl við [...], þarsem hann hafi ekki búið í u.þ.b. 25 ár. Einnig hafi stefnandi búið í u.þ.b. 10ár á [...] áðuren hann fluttist til Íslands. Hann hafi átt við áfengisvanda að stríða og veriðundir miklum áhrifum áfengis þegar hann framdi verknaðinn. Í kjölfarið hafistefnandi gengið undir geðrannsókn, sbr. framangreint um niðurstöðu hennar.Byggir stefnandi á því að það væri mjög ósanngjarnt gagnvart honum, manni semsé að byggja sig upp og iðrist gjörða sinna, að vísa honum úr landi í óvissu ogvonleysi um framtíð sína. Það liggi því ekkert fyrir um að skilyrði 1. mgr.100. gr. útlendingalaga um almannahættu séu uppfyllt. Brot hans hafi veriðeinangrað tilvik og hann hafi ekki sýnt af sér þá hegðun að hann verði talinnhættulegur umhverfi sínu eða að talið verði að hann muni brjóta af sér aftur.Stefnanditelur að stjórnvöld hafi ekki gætt að rannsóknarreglunni í 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Þeim hafi borið að rannsaka sérstaklega hvaðaáhrif það hefði á börn stefnanda að honum yrði vísað úr landi með 20 áraendurkomubanni eða gætt að því hvernig umgengni við þau var háttað áður enstefnandi fór í fangelsi. Í úrskurðum Útlendingastofnunar og kærunefndarútlendingamála sé hvergi vikið að því að tekið hafi verið viðtal við börn hanseða mæður þeirra um þessi atriði. Bendir stefnandi á að hann hafi ekki verið íneinni aðstöðu innan veggja fangelsisins til að afla gagna um umgengni eða sýnafram á hvaða áhrif það hefði á börnin yrði honum vísað úr landi. Þá telurstefnandi að stjórnvöld hafi ekki gætt meðalhófs í ákvörðum sínum, sbr. 12. gr.stjórnsýslulaga. Hann hafi myndað sterk tengsl við Ísland en hafi lítil eðaengin tengsl við landið sem eigi að vísa honum til.Stefnandikrefst þess til vara að ef honum verður gert að yfirgefa landið verðiendurkomubannið til landsins stytt verulega. Er vísað til þess að stefnandieigi tvö börn hér á landi og hafi myndað sterk tengsl við þau, sérstaklega B,sbr. framangreint. Endurkomubann í 20 ár sé verulega íþyngjandi fyrir hann ogbörn hans og ljóst að með því geti tengsl stefnanda við börnin rofnaðendanlega. Stjórnvöld hafi hvorki rannsakað nægilega, sbr. 10. gr.stjórnsýslulaga nr. 37/1993, né gætt meðalhófs í ákvörðum sínum, sbr. 12. gr. sömulaga, og því séu ekki fyrir hendi skilyrði til að ákvarða honum svo langtendurkomubann, sbr. 2. mgr. 101. gr. útlendingalaga. Málisínu til stuðnings vísar stefnandi til útlendingalaga nr. 80/2016 ogstjórnsýslulaga nr. 37/1993. Einnig er vísað til stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands nr. 33/1944 og mannréttindasáttmála Evrópu frá 4. nóvember 1950, ásamtbreytingum, sbr. lög um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994. Þá er vísaðtil laga um meðferð einkamála nr. 91/1991 en krafa um málskostnað er byggð áXXI. kafla laganna. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun styðst viðlög um virðisaukaskatt nr. 50/1988. IV.Málsástæðurog lagarök meðalgöngustefnanda.Meðalgöngustefnandi vísar til þess aðþað séu mannréttindi og stjórnarskrárvarinn réttur hvers barns að njótaumgengni við báða foreldra sína auk þess sem það sé réttur foreldra að njótaumgengni við barn sitt. Meðalgöngustefnandi sé barnsmóðir aðalstefnanda A oghöfði málið f.h. dóttur sinnar, sem hafi brýna ogsjálfstæða hagsmuni af því að dómur falli aðalstefnanda í vil. Með því verðitryggður sjálfstæður mannréttindavarinn réttur hennar til að þekkja ogumgangast föður sinn. Réttur dótturinnar sé verndaður í 1. gr. a og 46. gr.barnalaga nr. 76/2003, 71. gr. stjórnarskrárinnar, 8. gr. mannréttindasáttmálaEvrópu og 3. mgr. 9. gr. samnings Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins(barnasáttmálinn). Því séu skilyrði 20. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991fyrir meðalgöngu uppfyllt um sjálfstæða og brýna hagsmuni hennar. Þá sémeðalgönguaðild dóttur aðalstefnanda hluti af réttindum hennar sem barns til aðfá að tjá sig við hverja þá málsmeðferð fyrir dómi eða stjórnvaldi sem varðibarnið, sbr. 12. gr. barnasáttmálans.Meðalgöngustefnandi byggir á því aðbrottvísun barnsföður hennar úr landi feli í sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvarthonum og fjölskyldu hans, sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga nr. 80/2016.Í ákvæðinu komi fram að sérstaklega skuli taka tillit til þess ef um barn er aðræða og skuli það sem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við slíkaákvörðun. Það sé ríkjandi viðhorf í barnaréttiað allar ákvarðanir skuli teknar þannig að hagsmunir barns séu hafðir aðleiðarljósi og í samræmi við það sem barni sé fyrir bestu. Þessi meginregla sélögfest í 2. mgr. 1. gr. barnalaga nr. 76/2003. Auk þess teljist hún til einnaaf fjórum grundvallarreglum barnasáttmálans, sem lögfestur hafi verið hér álandi með lögum nr. 19/2013 og komi skýrt fram í 3. gr. hans, sbr. 1. mgr.Í 1. mgr. 46. gr. barnalaga séfjallað um rétt barns til að umgangast með reglubundnum hætti það foreldrasinna sem það býr ekki hjá, að því gefnu að það sé ekki andstætt hagsmunumþess, eins og áður hefur verið vikið að. Þegar foreldrar búa ekki saman hvílisú skylda á þeim báðum að grípa til þeirra ráðstafana sem við verður komið tilað tryggja að þessi réttur barnsins sé virtur. Í 1. mgr. 9. gr. barnasáttmálans segi skýrt að aðildarríki skuli tryggjaað barn sé ekki skilið frá foreldrum sínum gegn vilja þess, nema þegar lögbærstjórnvöld ákveða samkvæmt viðeigandi lögum og reglum um málsmeðferð aðaðskilnaður sé nauðsynlegur með tilliti til hagsmuna barnsins. Þar segijafnframt að slíkur aðskilnaður sé einungis talinn nauðsynlegur í tilvikum svosem ef barn sætir misnotkun eða er vanrækt af foreldrum sínum, eða þegarforeldrar búa ekki saman og ákveða verður hver skuli vera dvalarstaðurþess.Þessar undantekningar eigi ekki við í máli þessu að matimeðalgöngustefnanda.Í úrskurði kærunefndarinnar komi framað nefndin telji brot aðalstefnanda vera þess eðlis og gegn slíkumgrundvallarhagsmunum samfélagsins, sbr. b-lið 1. mgr. 100. gr. laga umútlendinga að mál hanshafi ekki krafist þess að sérstakt mat færi fram á þvíhvort hann væri líklegur til að brjóta af sér aftur eða ekki. Þannig taldinefndin að eðli og alvarleiki brots stefnanda leiddi til þess að brottvísunværi heimil og staðhæfing hans um að hann hefði snúið við blaðinu meðan áafplánun fangelsisrefsingar stóð hefði ekki áhrif á það mat. Mannréttindadómstóll Evrópu (MDE)gefi stjórnvöldum mikið svigrúm til mats á því hvað ógni þjóðaröryggi þegarkomi að brottvísunum. Til stuðnings því vísi lögmaður meðalgöngustefnanda tilfjölda dóma dómstólsins. Til dæmis gætu tengsl útlendings við öfgahópa falliðþar undir. Dómstóllinn hafi þó endurskoðunarvald og gæti þess að ekki sé fariðút fyrir eðlilega merkingu hugtaksins. Dómstóllinn hafi gert það ljóst aðmálsmeðferðarreglum þurfi að fylgja, eins og á hvaða grundvelli aðilum sé vísaðá brott, að mál séu rannsökuð til fulls og að aðilar geti leitað réttar síns,telji þeir á honum brotið. Sé um brottvísun að ræða þurfi að gefa ástæður ogrökstuðning fyrir henni, m.a. til að koma í veg fyrir að stjórnvöld takigeðþóttaákvarðanir. Þá hafi fallið dómar þar sem mikil áhersla hafi verið lögðá hversu langt væri liðið síðan glæpurinn var framinn og hvernig hegðun hinsdæmda hafi verið í kjölfarið. Á hinn bóginn hafi í einu máli verið talið aðeinhliða yfirlýsingar einstaklings um að engin hætta væri á að hann myndibrjóta af sér aftur væru ekki marktækar þar sem þær þóttu ekki vera í samræmivið þær staðreyndir að hann hafði áður brotið ítrekað af sér, meðal annars meðofbeldi. Þrátt fyrir að hann hefði átt börn með hollenskri konu var talið aðbrottvísunin takmarkaði ekki réttinn til friðhelgi fjölskyldulífs umfram þaðsem nauðsynlegt teldist til að gæta þjóðaröryggis og almannaheilla, sbr. 2.mgr. 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE). Fyrri brotaferill hafi hafttalsverð áhrif á það mat þar sem sýnt hafi þótt að kærandi hneigðist til glæpa.Meðalgöngustefnandi telurframangreinda röksemdafærslu kærunefndarinnar því ekki standast þær kröfur semMDE geri í sambærilegum málum. Ef manndráp skapar svo mikla ógn fyrirsamfélagið að talið sé að allir sem fá slíka dóma ógni öryggi ríkisins eðaalmannahagsmunum hlyti löggjafinn að bregðast við því með því að kveða á umlífstíðarfangelsi fyrir slíkt afbrot. Meðalgöngustefnandi telji að meint ógnvið öryggi ríkisins eða almannahagsmuni verði að vera grundvölluð á frekaramati á raunverulegri hættu á ítrekunaráhrifum hverju sinni, svo ekki sé hætta áað eingöngu ráði rótgrónir fordómar um hættulega útlendinga. Aðalstefnandi hafiekki gerst sekur um ítrekuð brot, hvorki áður en né eftir að hann var dæmdurfyrir það brot sem hann afplánar refsingu fyrir. Hann geti þvert á móti sýntfram á fyrirmyndarhegðun allan þann tíma. Síðastliðin fimm ár hafi hann unniðsem verkamaður hjá sama fyrirtæki, frá því að hann var fluttur frá Litla-Hrauniá Sogn, og beri vinnuveitandi hans honum afar vel söguna.Þá komi fram í ákvörðunÚtlendingastofnunar að aðalstefnanda sé ljóst að hann eigi við áfengisvanda aðetja og hafi verið undir miklum áhrifum áfengis þegar hann framdi brot sitt.Hann hafi gengist undir geðrannsókn þar sem fram komi að hann iðrist gjörðasinna og hafi nýtt tímann í fangelsinu vel. Hann hafi tekið á áfengisvandasínum af ábyrgð og festu og hafi verið fyrirmyndarfangi. Bent sé á að móðir hafi samþykktumgengni dóttur hennar og aðalstefnanda haustið 2017. Það samþykki hennarstyðji jafnframt staðhæfingu hans um að hann hafi snúið við blaðinu meðan áafplánun stóð. Meðalgöngustefnandi fullyrðir að hún hefði aldrei samþykkt aðumgengni hæfist á ný ef hún hefði haft áhyggjur af umgengninni. Þó umgengnibarns við það foreldri sem barnið býr ekki hjá sé skýr réttur barnsins skv. 46.gr. barnalaga sé jafnframt tekið fram að umgengni megi aldrei vera andstæðhagsmunum barnsins. Meðalgöngustefnandi hafi því þurft að vega það og meta áðuren hún tók ákvörðunina. Telur meðalgöngustefnandi að í ljósiþessa hljóti Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála að þurfa að berahallann af því að hafa ekki látið fara fram sérstakt mat á því hvortaðalstefnandi væri líklegur til að brjóta af sér aftur eða ekki. Einkum beri aðlíta á þetta í ljósi þess að engin önnur gögn styðji þá fullyrðingu aðaðalstefnandi ógni öryggi ríkisins eða almannaheill.Kærunefnd útlendingamála hafi viðtúlkun 3. mgr. 102. gr. útlendingalaga litið til þeirrar verndar gegn brottvísunumsem geti falist í 8. gr. MSE, sbr. einnig 71. gr. stjórnarskrárinnar. Eins ogfram komi í úrskurði kærunefndarinnar ráðist niðurstaða slíkra mála af þvíhvort nauðsyn beri til að takmarka friðhelgi einkalífs og fjölskyldu, sbr. 2.mgr. 8. gr. MSE. Við þetta mat líti kærunefndin til sjónarmiða sem MDE hafihorft til í dómaframkvæmd sinni. Í úrskurði kærunefndarinnar segi m.a. umþetta: „Þau sjónarmið semmannréttindadómstóll Evrópu hefur lagt til grundvallar í málum af þessum togaeru t.a.m. eðli þess brots sem viðkomandi hefur gerst sekur um, lengd dvalarviðkomandi í því ríki sem tekur ákvörðun um brottvísun og félags-, menningar-og fjölskyldutengsl viðkomandi við dvalarríki og heimaríki, sbr. t.d. málBalogun gegn Bretlandi (nr. 60286/09) frá 4. október 2014.“Það mál hafi varðað brottvísunnígerísks manns frá Bretlandi, sem hafi átt langan feril að baki ífíkniefnatengdum afbrotum. Bresk yfirvöld hafi talið að mál hans heyrði ekkiundir friðhelgi fjölskyldulífs skv. 8. gr. MSE þar sem hann hafi einungis áttfrænku og kærustu í Bretlandi. MDE hafi á hinn bóginn talið þau tengsl fallaundir friðhelgi einkalífs hans skv. sömu grein og hafi komist að þeirriniðurstöðu að brottvísun hans stefndi að lögmætu markmiði, þ.e. að koma í vegfyrir afbrot. Þarna hafi skipt máli að kærandi átti ekki börn og hafi því ekkinotið verndar friðhelgi fjölskyldulífs skv. 8. gr. MSE, eins og eigi við ítilviki aðalstefnanda. Meðalgöngustefnandi telur að íúrskurði kærunefndarinnar hafi hún notað rangt hagsmunamat og aðallega stuðstvið þau viðmið sem sett hafi verið fram í framangreindu máli, sem byggðust áþví að kærandi nyti einungis friðhelgi einkalífs. Þau viðmið sem dómstóllinnhafi sett fram við hagsmunamat sem grundvallist á friðhelgi fjölskyldulífs geriríkari kröfur við framkvæmd þess þegar vegið er og metið hvort hagsmunirríkisins eiga að vega þyngra en það óhagræði og erfiðleikar sem börn útlendingsverða fyrir við brottvísun. Í ákvörðun Útlendingastofnunar umbrottvísun og endurkomubann aðalstefnanda að fullu og öllu hafi stofnunin lagttil grundvallar að brottvísun aðalstefnanda myndi ekki hafa í för með sérgrundvallarbreytingu á högum barna hans þar sem hann gæti notið umgengni viðþau í sínu heimaríki. Þá ályktun telur meðalgöngustefnandi hafa verið dregna útfrá skorti á öðrum sönnunargögnum um forsjá og umgengni en þeim semaðalstefnandi hafi haldið fram og kallað hafi verið eftir frá Þjóðskrá.Úrskurður kærunefndar útlendingamála hafi byggst á sömu röngu forsendum að matimeðalgöngustefnanda. Kærunefndin hafi þó breytt varanlega endurkomubanninu í 20ára endurkomubann með hliðsjón af því að aðalstefnandi ætti tvö börn. Útlendingastofnun hafi lagt það áaðalstefnanda að afla gagna frá barnsmæðrum sínum til að staðfesta orð hans umumgengni við börnin. Hann hafi verið ófær um að sinna þessu þar sem hann hafisetið í afplánun og haft takmörkuð tækifæri til þess. Telur meðalgöngustefnandiað stofnunin hafi vanrækt þá skyldu sína að gæta að sjálfstæðum lögvörðum réttidóttur þeirra með því að afla ekki gagna frá forsjáraðila hennar og brotið þarmeð gegn lögbundinni rannsóknarskyldu sinni, sbr. 12. gr. stjórnsýslulaga.Þetta hafi haft þær afleiðingar að lítið hafi verið gert úr þeim tengslum semkomist hafi á milli dóttur meðalgöngustefnanda og aðalstefnanda og það hafiskekkt hagsmunamatið sem hafi legið til grundvallar ákvörðuninni. Varðandi varakröfu telurmeðalgöngustefnandi breytingu úr ævilöngu endurkomubanni í 20 ár, ganga ofskammt til að vernda mannréttindavarinn rétt dóttur hennar hennar til að þekkjaog umgangast föður sinn, enda verði hún þrítug að þessum 20 árum liðnum oglöngu komin af barnsaldri. Fyrir hana skipti mestu að geta átt eðlilegsamskipti við föður sinn næstu átta árin, eða þangað til hún verður lögráða, ogað það sé henni ekki óeðlilega íþyngjandi að eiga umgengni og samskipti viðhann.Til stuðningskröfum sínum vísar meðalgöngustefnandi til útlendingalaga nr. 80/2016,barnalaga nr. 76/2003, stjórnsýslulaga nr. 37/1997, stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands, sbr. lög nr. 33/1944, mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr.62/1994, og laga um samning Sameinuðu þjóðanna um réttindi barnsins nr.18/1992.V.Málsástæðurog lagarök stefndaStefndivísar til þess að með ákvörðun Útlendingastofnunar (UTL) hafi stefnanda veriðvísað á brott frá Íslandi á grundvelli a- og b-liða 1. mgr. 20. gr. b íþágildandi lögum um útlendinga nr. 96/2002, sbr. nú a- og b-lið 1. mgr. 100.gr. laga nr. 80/2016, og ákveðið hafi verið endurkomubann til landsins að fulluog öllu samkvæmt 2. mgr. 20. gr. c í sömu lögum, nú 2. mgr. 101. gr. laga nr.80/2016. Eftir gildistöku síðastnefndu laganna þann 1. janúar 2017 hafikærunefnd útlendingamála fengið mál stefnanda til meðferðar og kveðið uppúrskurð á grundvelli nýju laganna, sbr. 7. og 121. gr. laga nr. 80/2016.Íúrskurði kærunefndarinnar hafi verið talið heimilt að vísa stefnanda úr landi ágrundvelli a- og b-liða 1. mgr. 100. gr. laga um útlendinga, sem fjalli umbrottvísun útlendings sem hefur ótímabundið dvalarleyfi. Varði a-liðurinn þæraðstæður þegar útlendingur hefur afplánað refsingu eða verið dæmdur tilrefsingar fyrir háttsemi sem að íslenskum lögum getur varðað þriggja árafangelsi og hafi átt sér stað á síðustu fimm árum erlendis eða á síðasta árihér á landi. Taki b-liðurinn til aðstæðna þar sem brottvísun teljist nauðsynlegvegna öryggis ríkisins eða almannahagsmuna. Í stefnu séu ekki gerðarathugasemdir við það mat kærunefndarinnar að brottvísun stefnanda hafi veriðheimil á grundvelli a-liðar 1. mgr. 100. gr. laga um útlendinga. Stefnandibyggi hins vegar á því að tilvísun til almannahagsmuna í b-lið 1. mgr. 100. gr.geti ekki orðið grundvöllur fyrir brottvísun hans, þar sem brot stefnanda hafiverið einangrað tilvik og að hegðun hans eftir brotið gefi ekki til kynna aðhann muni brjóta aftur af sér.Einsog fram komi í úrskurði kærunefndarinnar, þá hafi það verið mat nefndarinnar, íljósi þess að stefnandi var dæmdur til 16 ára fangelsisrefsingar fyrir manndrápskv. 211. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, að brot hans væri þess eðlisog gegn slíkum grundvallarhagsmunum samfélagsins að heimilt væri að vísa honumúr landi á grundvelli almannahagsmuna, sbr. b-lið 1. mgr. 100. gr. laga umútlendinga. Jafnframt hafi kærunefndin talið að við mat á því hvort brottvísunværi heimil samkvæmt ákvæðinu, þ.e. að brottvísun væri nauðsynleg vegnaalmannahagsmuna, þá krefðist mál hans þess ekki að sérstakt mat færi fram á þvíhvort hann væri líklegur til að brjóta af sér aftur eða ekki. Þannig hafikærunefndin talið að eðli og alvarleiki brots stefnanda ætti að leiða til þessað brottvísun væri heimil samkvæmt síðastnefndu ákvæði og að staðhæfing hans umað hann hefði snúið við blaðinu meðan á afplánun fangelsisrefsingar stóð hefðiekki áhrif á það mat. Meðvísan til framangreinds byggir stefndi á því að skilyrði a- og b-liða 1. mgr.100. gr. laga um útlendinga hafi verið uppfyllt.-------Vegnarökstuðnings í stefnu sem lúti í meginatriðum að því að brottvísun stefnanda,með hliðsjón af málsatvikum, alvarleika brots og tengslum hans við landið, felií sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart honum og börnum hans, sbr. 3. mgr. 102.gr. laga um útlendinga, bendir stefndi á að við túlkun þessa ákvæðis hafikærunefnd útlendingamála einkum litið til þeirrar verndar gegn brottvísunum semgeti falist í 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sbr. einnig 71. gr.stjórnarskrárinnar. Eins og fram komi í úrskurði kærunefndarinnar, þá ráðistniðurstaða slíkra mála af því hvort nauðsyn beri til að takmarka friðhelgieinkalífs og eða fjölskyldu, sbr. 2. mgr. 8. gr. MSE. Við þetta mat lítikærunefndin til sjónarmiða sem Mannréttindadómstóll Evrópu (MDE) hafi horft tilí dómaframkvæmd sinni. Í úrskurði kærunefndarinnar segi m.a. um þetta: „Þausjónarmið sem mannréttindadómstóll Evrópu hefur lagt til grundvallar í málum afþessum toga eru t.a.m. eðli þess brots sem viðkomandi hefur gerst sekur um,lengd dvalar viðkomandi í því ríki sem tekur ákvörðun um brottvísun og félags-,menningar- og fjölskyldutengsl viðkomandi við dvalarríki og heimaríki, sbr.t.d. mál Balogun gegn Bretlandi (nr. 60286/09) frá 4. október 2014.“ Tilviðbótar við framangreind sjónarmið hafi MDE jafnframt litið til þess tíma semhafi liðið frá því að brotið var framið, þjóðernis þeirra einstaklinga semmálið varði og fjölskylduaðstæðna, sbr. t.d. dóm MDE í máli Üner gegn Hollandi(nr. 46410/99), en í því máli hafi dómstóllinn vísað sérstaklega til þess aðinn í umrætt mat skyldi draga sjónarmið um það hvað væri barni fyrir bestu.Í úrskurðií máli stefnanda hafi kærunefndin lagt til grundvallar að hann nyti friðhelgieinkalífs hér á landi. Hafi því verið lagt mat á það hvort brottvísun væriheimil í ljósi 8. gr. MSE, sbr. jafnframt 71. gr. stjórnarskrárinnar.Einsog fram komi í úrskurðinum, þá hafi alvarleiki brots stefnanda vegið mjög þungtvið framangreint mat, en litið hafi verið til þess að manndráp er eittalvarlegasta brot sem einstaklingur getur gerst sekur um hér á landi sem annarsstaðar, auk þess sem verknaðaraðferð í máli stefnanda var að mati nefndarinnaralvarleg. Jafnframt hafi verið litið til þess að stefnandi hefði setiðsamfleytt í fangelsi frá því daginn eftir að hann framdi umrætt brot, fyrst ígæsluvarðhaldi og síðan við afplánun 16 ára fangelsisrefsingar, og hafi þaðverið mat nefndarinnar að ekki yrði því litið svo á að langt væri liðið frá þvíað brotið var framið. Þá hafi verið litið til þess að stefnandi hafði dvaliðhér á landi í rúm sex ár áður en hann framdi brotið. Þótt stefnandi hefði áþeim tíma öðlast búseturétt, þ.e. ótímabundið dvalarleyfi, hér á landi, þá hafinefndin talið að lengd dvalar stefnanda hér á landi vægi ekki þungt.Varðandifjölskylduaðstæður stefnanda, þá bendir stefndi á að legið hafi fyrir að hannætti tvö börn hér á landi, son fæddan árið [...] og dóttur fædda árið [...].Jafnframt hafi legið fyrir að stefnandi hefði hvorki verið í hjúskap né óvígðrisambúð með barnsmæðrum sínum. Í málinu hafi verið litið til upplýsinga frástefnanda um að áður en hann framdi brot sitt hefði hann haft umgengni viðbörnin aðra hverja helgi. Þó bendi stefndi á að umgengni hafi ekki átt sér staðsíðustu mánuðina fyrir brotið, sbr. framlagt bréf frá barnsmóður. Stefnandihafi ekki haft umgengni við börn sín meðan á afplánun stóð af tilgreindumástæðum, þ.e. að stefnandi hafi ekki viljað leggja það á börnin. Af þessumupplýsingum hafi kærunefndin dregið þá ályktun að stefnandi hefði ekki búið meðbörnum sínum og ekki haft forsjá þeirra. Hafi í því sambandi verið litið tilþess að brottvísun stefnanda myndi ekki hafa í för með sér grundvallarbreytinguá högum barna hans, en einnig hafi verið lagt til grundvallar að stefnandi gætinotið umgengni við börn sín í heimaríki sínu.Sérstaklegahafi verið litið til framangreinds dóms MDE í máli Üner gegn Hollandi (nr.46410/99), þar sem dómstóllinn taldi að ekki hefði verið brotið gegn 8. gr.MSE. Að mati kærunefndarinnar hafði stefnandi mun minni tengsl við Ísland enþau tengsl við Holland sem lýst sé í máli Üners g. Hollandi. Jafnframt taldikærunefndin að sjónarmið sem lýst væri í dómnum varðandi stöðu fjölskyldna semekki hefðu verið í stöðugum samvistum ættu við um mál stefnanda. Að matistefnda beri þessi dómur MDE það með sér að enginn vafi leiki á því að tengslstefnanda við Ísland og fjölskylduaðstæður hans hér hafi ekki slíkt vægi aðleitt gæti til þess að 8. gr. MSE og 71. gr. stjórnarskrárinnar stæðu í vegifyrir brottvísun hans. Stefnditelji jafnframt að atvik málsins að öðru leyti, t.a.m. varðandi aðstæður íheimaríki stefnanda, leiði ekki til þess að ákvörðun um brottvísun verði talinósanngjörn gagnvart honum eða nánustu aðstandendum hans, sbr. 3. mgr. 102. gr.laga um útlendinga. Viðákvörðun um endurkomubann hafi kærunefndin tekið tillit til þess að stefnandiætti tvö börn hér á landi. Að því virtu hafi stefnanda verið gert að sætaendurkomubanni til landsins í 20 ár í stað endurkomubanns fyrir fullt og allt,eins og ákvörðun UTL hafði kveðið á um. Telur stefndi að litið hafi verið meðfullnægjandi hætti til hagsmuna barna stefnanda við meðferð málsins hjákærunefndinni og meðalhófs gætt eins og unnt hafi verið.Þóttstefnandi hafi að einhverju leyti styrkt fjölskyldutengsl sín hér á landi eftirað kærunefnd útlendingamála kvað upp úrskurð sinn í máli hans, þá sé það matstefnda, með vísan til þeirra atriða sem rakin hafi verið, að þau tengsl séuekki þess eðlis að ákvörðun um brottvísun feli í sér ósanngjarna ráðstöfungagnvart stefnanda eða börnum hans.Tilviðbótar við framangreint bendir stefndi til hliðsjónar á að í málum sem varða8. gr. MSE hafi MDE horft til þess hvort fjölskyldutengsl séu mynduð á þeimtíma þegar dvalarréttur fjölskyldumeðlims sé ótryggur, sbr. ákvarðanir MDE.Hafi dómstóllinn lagt til grundvallar að í þeim tilvikum geti aðeins mjögsérstakar aðstæður leitt til þess að brottvísun verði talin brjóta gegnréttindum 8. gr. MSE. Stefnanda hafi verið ljóst, í það minnsta frá árinu 2014,að stjórnvöld hefðu það til skoðunar að vísa honum úr landi vegna framangreindsbrots. Hafi endanleg niðurstaða á stjórnsýslustigi legið fyrir með úrskurðikærunefndar í mars 2017, sem birtur hafi verið fyrir stefnanda í maí sama ár.Séu þau fjölskyldutengsl sem stefnandi vísi til í stefnu að mestu leyti mynduðeftir að honum varð kunnugt um úrskurð kærunefndar í máli hans. Í því sambandisé sérstaklega bent á að dóttir hans var ekki nema um [...] árs þegar umgengniféll niður og þau tengsl sem barnsmóðirin staðfestir á framlögðu skjali séu þvíeinungis mynduð frá hausti 2017, þegar umgengni komst aftur á. Jafnframtítrekar stefndi að engin gögn liggi fyrir í málinu um að stefnandi hafi í raunumgengni við son sinn, annað en fullyrðingar stefnanda sjálfs. Stefndi telur,með vísan til þessa, að atvik í máli stefnanda séu ekki svo sérstök aðbrottvísun myndi fela í sér óheimila skerðingu á réttindum hans samkvæmt 8. gr.MSE. Þannig tekur stefndi undir það mat kærunefndarinnar að hagsmunir afbrottvísun stefnanda vegna manndráps vegi mun þyngra en hagsmunir hans og barnahans af því að viðhalda fjölskyldulífi sem þau hafa myndað hér á landi síðanhaustið 2017.Þegaröll þessi sjónarmið séu vegin saman, tekur stefndi undir niðurstöðu kærunefndarútlendingamála um að alvarleiki brots stefnanda vegi mun þyngra en aðrirhagsmunir hans af því að dvelja áfram hér á landi og að brottvísun hans feli ekkií sér ósanngjarna ráðstöfun gagnvart stefnanda eða nánustu aðstandendum hans,sbr. 3. mgr. 102. gr. laga um útlendinga. Stefndi telur þannig að niðurstaðakærunefndarinnar um að nauðsynlegt hafi verið að vísa stefnanda brott fráÍslandi, sbr. 2. mgr. 8. gr. MSE, hafi verið rétt.-------Ístefnu sé því haldið fram að stjórnvöld hafi ekki sinnt rannsóknarskyldu sinnivið meðferð málsins, þar sem þeim hafi borið að afla frekari gagna um þau áhrifsem það hefði á börn stefnanda ef honum yrði vísað úr landi og varðandiumgengni stefnanda við börnin áður en hann fór í fangelsi.Einsog sjá megi af gögnum málsins hafi stefnanda verið tilkynnt um fyrirhugaðabrottvísun og honum veitt tækifæri til að koma að andmælum með bréfum UTL, 11.júní 2012 og 18. ágúst 2014, en síðara bréfið hafi verið kynnt kæranda aðviðstöddum túlki 1. september 2014. Í greinargerð þáverandi lögmanns stefnandatil UTL, 7. september 2014, hafi verið vísað til stöðu barna stefnanda og aðbrottvísun hans væri ósanngjörn m.t.t. hagsmuna þeirra. Að frumkvæði UTL hafiÞjóðskrá Íslands veitt upplýsingar um börn stefnanda þann 11. september 2014 ogþann sama dag hafi UTL sent lögmanni stefnanda beiðni um frekari gögn um börnhans, þ.m.t. varðandi forsjá, umgengni og samskipti við börnin. Hafi í bréfistofnunarinnar m.a. verið óskað sérstaklega eftir greinargerðum frá mæðrumbarna stefnanda eða þeim sem færi með forsjá þeirra, en engar slíkargreinargerðir hafi borist á því stigi málsins.Íbréfi lögmanns f.h. stefnanda, 14. september 2014, hafi því m.a. verið lýst aðstefnandi hefði haft umgengni við börnin aðra hverja viku þar til hann varhandtekinn og að hann hefði ávallt sinnt umgengni og greitt meðlag eins oghonum hafi borið að gera, en væri ekki viss um hvernig forsjá væri háttað. Framhafi komið að börnin hefðu hins vegar ekki komið í heimsókn til hans ífangelsi. Með bréfi UTL, 19. september 2014, hafi enn verið óskað eftirupplýsingum um stefnanda og börn hans, þ.m.t. um forsjá barnanna og samskiptivið þau fram að því að afplánun hófst, en engin frekari gögn borist frástefnanda áður en ákvörðun var tekin í máli hans.Þvísé alfarið hafnað af hálfu stefnda að ekki hafi verið gætt að rannsóknarreglu10. gr. stjórnsýslulaga við meðferð málsins á stjórnsýslustigi. Við rannsóknmálsins hafi UTL fylgt hefðbundnu verkferli, þar sem stefnanda hafi gefistkostur á að koma að gögnum og upplýsingum, sbr. framangreint. Stofnunin geri þákröfu að aðili máls leggi fram þau gögn sem nauðsynleg séu við mat á því hvortaðili njóti verndar frá brottvísun skv. 102. gr. útlendingalaga. Sé stofnuninnií slíkum tilvikum ekki heimilt að knýja aðila til að veita upplýsingar samkvæmtlögum. Þá hafi aðgerðaleysi stefnanda ekki heldur þau áhrif að ekki verði tekinákvörðun um hvort vísa eigi honum frá landinu. Í ljósi þess að stefnandi hafiekki lagt fram staðfest gögn um umgengni og forsjá barnanna hafi UTL beittsönnunarreglum og rannsakað málið með þeim úrræðum sem henni séu heimil meðtilliti til lögmætis- og meðalhófsreglunnar. Af því tilefni hafi UTL kynnt sérm.a. hjúskaparstöðu stefnanda og barnsmæðra hans á fæðingardegi barnannasamkvæmt opinberum skráningum. Þá beri að nefna að þrátt fyrir að UTL hafi ekkifengið umbeðnar upplýsingar frá stefnanda hafi verið tekið tillit til þess aðhann ætti hér á landi tvö börn sem væru íslenskir ríkisborgarar. Verði að teljaað stefnandi hafi átt þess kost að koma umbeðnum upplýsingum á framfæri viðbæði UTL og kærunefnd útlendingamála, enda hafi hann notið aðstoðar lögmannsvið meðferð málsins á stjórnsýslustigi.Aðgefnu tilefni telur stefndi rétt að taka fram að UTL telur varhugavert að takaviðtöl án skýrrar heimildar til þess, enda ýmis sjónarmið sem vegist þar á.Eigi það sérstaklega við í tilvikum þar sem stofnunin hafi gert árangurslausartilraunir til að fá umbeðnar upplýsingar frá þeim aðila sem ákvörðunin snýr að.UTL taki viðtöl við umsækjendur um dvalarleyfi og aðstandendur þeirra sé þessþörf, með vísan til 4. mgr. 10. gr. reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017,sbr. áður 3. mgr. 39. gr. eldri reglugerðar um útlendinga nr. 53/2003, en súheimild taki ekki til mála eins og þess sem hér um ræðir.Stefnandahafi jafnframt gefist kostur á að leggja fram greinargerð til kærunefndarútlendingamála. Í greinargerð/kæru hans frá 9. mars 2015,hafi umgengni hans viðbörnin verið lýst. Í úrskurði kærunefndarinnar hafi verið byggt á lýsingumstefnanda á málsatvikum að því er varðaði samskipti hans við börn sín, þ.m.t.að hann hefði haft umgengni við þau aðra hverja helgi. Það hafi verið matkærunefndarinnar að þær upplýsingar sem stefnandi þó veitti, í kjölfarleiðbeininga stjórnvalda, hafi verið nægilega ítarlegar til að mál hans teldistnægilega upplýst að þessu leyti, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga. Í því sambandisé áréttað að stefndi fái ekki séð að ítarlegri upplýsingar um það í hverjuumgengni stefnanda við börn sín aðra hverja helgi fólst eða upplifun barna hansaf henni hefðu getað haft þýðingu fyrir niðurstöðu málsins. Þá hafi viðákvörðun í málinu verið lagt til grundvallar að börn stefnanda yrðu fyriróhagræði og erfiðleikum vegna brottvísunar stefnanda, en almannahagsmunir hafiverið taldir vega þyngra, eins og máli þessu sé háttað, og hafi kærunefndin þvíekki talið ástæðu til að afla frekari gagna varðandi þann þátt málsins.Stefndihafnar því alfarið að ekki hafi verið gætt meðalhófs í máli stefnanda. Samkvæmtþágildandi viðmiðum UTL hafi einstaklingar sem dæmdir hafi verið í meira en 13mánaða fangelsi fyrir kynferðisbrot, líkamsárásir og önnur verulega alvarleghegningarlagabrot fengið að jafnaði endurkomubann að fullu og öllu.Stjórnvöldum beri að gæta að jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga og ísamræmi við þetta verklag hafi stefnanda verið ákveðið varanlegt endurkomubann.Þessi viðmið hefur stofnunin nú endurskoðað og uppfært, m.a. með tilliti tilúrskurðar kærunefndarinnar í þessu máli, sem markaði endurkomubanninuafmarkaðan tíma, eða 20 ár. Sú niðurstaða kærunefndarinnar hafi m.a. veriðrökstudd með hliðsjón af málsatvikum, einkum því að stefnandi á tvö börn hér álandi. Stefndi telur að með þessu hafi verið gætt meðalhófs og ekki gengiðlengra en nauðsyn krafði, þegar hliðsjón sé höfð af því alvarlega broti semstefnandi gerðist sekur um hér á landi.Stefndiáréttar að leiðbeiningar til stefnanda varðandi umrædd gögn hafi veriðítarlegar og ítrekaðar og hafi stefnandi og lögmaður, sem kom fram fyrir hanshönd á stjórnsýslustigi, haft rík tækifæri til að koma að frekari gögnum semtalið væri að hefðu þýðingu í málinu. Hafi meðferð málsins að mati stefnda þvíverið í fullu samræmi við 7. og 10. gr. stjórnsýslulaga.Umlagarök vísar stefndi að öðru leyti til laga um útlendinga nr. 80/2016, sbr.eldri lög, og reglugerðar um útlendinga nr. 540/2017 og eldri reglugerðar,stjórnsýslulaga nr. 37/1993, stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 ogmannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994.Krafaum málskostnað styðst við 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferðeinkamála.I.NiðurstaðadómsinsÁgreiningur þessa máls lýtur að þvíhvort Útlendingastofnun og síðar kærunefnd útlendingamála hafi verið rétt aðlögum að úrskurða á þann veg að stefnanda skuli vísað úr landi á grundvelliþess að hann hafi gerst sekur um manndráp árið [...] og dæmdur af Hæstarétti í16 ára fangelsi með dómi réttarins [...].Í máli þessu liggur fyrir aðstefnandi er [...] ríkisborgari og telst þar með ekki vera EES-borgari ískilningi laga nr. 80/2016 um útlendinga („útlendingalög“), en ágreiningslauster í málinu að mismunandi reglur gildi þegar kemur að brottvísun útlendings,eftir því hvort um ræðir EES-borgara eða einstakling með ríkisfang í ríki utansvæðisins. Strangari kröfur eru þannig settar fyrir brottvísun EES- ogEFTA-borgara.Við úrlausn þessa máls gilda reglurútlendingalaga nr. 80/2016 sem tóku gildi 1. janúar 2017. ÚrskurðurÚtlendingastofnunar í málinu var kveðinn upp í gildistíð eldri laga nr. 96/2002en þar sem kæra til æðra stjórnvalds hafði ekki fengið efnismeðferð viðgildistöku nýrra laga hjá innanríkisráðuneytinu, sem var þá æðra stjórnvald íþessum efnum, úrskurðaði kærunefnd útlendingamála í málinu samkvæmt ákvæðumnúgildandi laga. Þau ákvæði sem eru til skoðunar í því máli sem hér er tilmeðferðar eru einkum reglur a- og b-liða 1. mgr. 100. gr. útlendingalaga og 3.og 4. mgr. 102. gr. sömu laga.Í a-lið er kveðið á um að heimilt séað vísa úr landi útlendingi sem hefur ótímabundið dvalarleyfi efhann hefur afplánað refsingu eðaverið dæmdur til refsingar fyrir háttsemi sem að íslenskum lögum getur varðaðþriggja ára fangelsi eða meira og átti sér stað á síðustu fimm árum erlendiseða á síðasta ári hér á landi; samsvarandi gildir um sérstakar ráðstafanir semákvarðaðar eru vegna slíkrar refsiverðrar háttsemi. Samkvæmt b-lið erbrottvísun heimil ef það er talið nauðsynlegt vegna öryggis ríkisins eðaalmannahagsmuna.Í 3.mgr. 102. gr. laganna, sem er ákvæðið sem sóknaraðilar vísa einkum til, segirað brottvísun skuli ekki ákveða ef hún, með hliðsjón af málsatvikum, alvarleikabrots og tengslum útlendings við landið, felur í sér ósanngjarna ráðstöfungagnvart útlendingi eða nánustu aðstandendum hans. Sérstaklega skuli takatillit til þess ef um barn eða nánasta aðstandanda barns sé að ræða og skal þaðsem barni er fyrir bestu haft að leiðarljósi við ákvörðun.Í 4. mgr. segirsvo að ákvæði 3. mgr. eigi ekki við þegar brottvísun er nauðsynleg vegnaöryggis ríkisins eða almannahagsmuna.Í máli þessu byggir stefnandi fyrstog fremst á því að vegna 3. mgr. 102. gr. útlendingalaga og aðstæðna stefnandaog sögu hans hér á landi séu skilyrði a-liðar eða b-liðar 100. gr. laganna ekkiuppfyllt. Stefnandi vísar einungis til þessa enhefur ekki uppi þá málsástæðu, eins og hann gerði fyrir úrskurðarnefndinni, aða-liður ákvæðisins geti ekki orðið grundvöllur brottvísunar þar sem liðið hafimeira en ár frá því að umrædd háttsemi átti sér stað og dómur var upp kveðinnþar til Útlendingastofnun hafi tekið ákvörðun í máli hans. Verður því ekkifjallað sérstaklega um þá túlkun stefnanda á ákvæðinu en kærunefndútlendingamála hafnaði, í úrskurði sínum frá 16. mars 2017, þessum skilningistefnanda með vísan m.a. til athugasemda sem fylgdu frumvarpi því sem varð aðlögum nr. 64/2014 um breyting á eldri lögum nr. 96/2002 en það ákvæði varnákvæmlega eins orðað og núgildandi ákvæði. Nefndin benti á að stefnandiafplánaði þá, eins og hann gerir enn þann dag í dag, refsingu fyrir brot semvarðar getur þriggja ára fangelsi eða meira. Kærunefndin fjallar eðli málssamkvæmt um dóm Hæstaréttar yfir stefnanda og telur að þótt hann hafi ekkihlotið aðra fangelsisdóma hér á landi vegna ofbeldis verði ekki horft fram hjáþví að hann hafi veist að öðrum manni og [...] sem leiddu til dauða. Slíkt brotgangi gegn slíkum grundvallarhagsmunum samfélagsins og sé þess eðlis, þegarmetið sé hvort skilyrðum b-liðar ákvæðisins fyrir brottvísun sé fullnægt, aðvið mat á því hvort brottvísun sé nauðsynleg vegna almannahagsmuna verði ekkigerð krafa um að sérstakt mat fari fram á því hvort stefnandi sé líklegur tilað brjóta af sér aftur eða ekki. Því taldi nefndin að skilyrði fyrir brottvísunstefnanda samkvæmt b-lið væru einnig uppfyllt.Stefndi byggir í málinu á þessumsjónarmiðum nefndarinnar í greinargerð sinni og áréttaði það við aðalmeðferðmálsins. Með vísan til alvarleika þess brots sem ákærði gerðist sekur um ogstöðu hans samkvæmt útlendingalögum, sem er frábrugðin stöðu EES/EFTA-borgara,eins og fram hefur komið, og með vísan til röksemda stefnda sem tekur undir rökkærunefndar útlendingamála, verður fallist á að skilyrði fyrir brottvísun hvortsem er samkvæmt a- eða b-lið 100. gr. útlendingalaga teljist uppfyllt. Ekki verðurþannig talið að fara verði fram mat á því, undir þeim kringumstæðum sem hér erufyrir hendi, hvort stefnandi sé líklegur til frekari afbrota.Kemur þá til skoðunar súmeginmálsástæða stefnanda að burtséð frá framangreindu eigi 3. mgr. 102 gr.útlendingalaga að leiða til þess að framangreindum ákvæðum verði ekki beitt ítilviki stefnanda. Að gögnum málsins virtum verður þvíað mati dómsins vart slegið föstu að áður en stefnandi framdi brotið [...] hafihann haft einhver þau tengsl við landið sem geti skipt sköpum fyrir sakarefniþessa máls, enda ekki sjáanlega á því byggt af hálfu sóknaraðila. Vissulegaeignaðist hann með barnsmæðrum sínum börnin tvö á þessum tíma en ekkert liggurfyrir um tengsl við þau þá, utan þess að hann mun hafa, a.m.k. á stundum, sinntumgengni við þau ágætlega. D var um [...] árs gamall þegar stefnandi hóf í raunafplánun eftir að hafa verið hnepptur í gæsluvarðhald eftir brotið og B rúmlega[...] ára. Það athugist í þessu sambandi að samkvæmt geðrannsókn H geðlæknisfrá [...] á stefnanda virðist hann hafa misst tök á lífi sínu upp úr 2008 ogfarið hratt niður á við eftir það vegna aukinnar neyslu áfengis og fíkniefna,jafnframt því að hann hafi byrjað að spila í spilakössum.Þannig verður málatilbúnaður stefnandaog meðalgöngustefnanda ekki skilinn á annan hátt en svo að það hafi ekki veriðfyrr en eftir að stefnandi fór á áfangaheimilið Vernd haustið 2017 að þau ríkutengsl sem hann kveðst hafa myndað við börn sín og hann telur eiga að ráðaúrslitum í máli þessu hafi byrjað að myndast svo einhverju nemi og gæti skiptmáli.Því verður ekki séð að það skiptimiklu máli við úrlausn þessa máls að ekki fór fram sérstök könnun á tengslumstefnanda við börn sín áður en þeir úrskurðir sem krafist er að verði ógiltirvoru kveðnir upp. Þá telur dómurinn vafasamt að neinum sköpum hefði getað skiptþótt einhver rannsókn hefði farið fram fyrir tilstilli Útlendingastofnunar áþví hvaða áhrif brottvísun stefnanda hefði á börn hans þegar hann hafði ekkiséð þau í rúm þrjú ár, þ.e. þegar málið var til meðferðar hjá stofnunni. Þánaut stefnandi aðstoðar lögmanns bæði við meðferð málsins hjá Útlendingastofnunog kærunefnd útlendingamála og þótt það gæti hafa reynst stefnanda erfitt aðafla upplýsinga um börnin sem skipt gætu máli við úrlausn málsins hefði hannvitaskuld getað falið lögmanni sínum að afla slíkra upplýsinga eða gagna. Þaðathugist og að Útlendingastofnun óskaði með bréfi 11. september 2014 eftirupplýsingum um það hvernig forsjá með börnunum væri háttað og umgengni aukupplýsinga um samskipti stefnanda við börnin, t.d. með skriflegri greinargerðfrá mæðrum þeirra. Þar sem svör bárust ekki var erindið ítrekað með bréfi 19.september 2014 en ella óskað eftir yfirlýsingu frá stefnanda um að gögn í þessaveru yrðu ekki lögð fram svo hægt væri að ljúka málinu. Ekki verður séð aðnokkrar upplýsingar hafi borist frá stefnanda eða lögmanni hans í framangreindaveru, hvorki til Útlendingastofnunar né hafi þær verið lagðar fram fyrirkærunefnd útlendingamála. Tengsl stefnanda við D eru ekki einsmikil og milli stefnanda og B að því er virðist. Engin gögn liggja fyrir umþessi tengsl þeirra feðga önnur en skýrsla G sálfræðings frá 26. júní sl. sembyggði hins vegar eingöngu á frásögn stefnanda sjálfs en ekki viðtölum viðbörnin, þá gaf stefnandi skýrslu fyrir dómi um tengslin sem móðir D. Húngreindi frá því að eftir að stefnandi hefði farið í fangelsi hefðu í sjálfu sérengin tengsl verið og D ekki verið að sækja í samskipti. Hún kvað stefnandahafa hafið umgengni við drenginn haustið 2017, og þá einu sinni í mánuði undireftirliti. Fyrst hafi drengurinn verið glaður yfir því að hitta föður sinn enværi nú dálítið búinn að loka á samskipti. Tengslin séu bara ekki til staðar,a.m.k. ekki sterk tengsl. Samskiptin hafi minnkað en feðgarnir hafi histtvisvar síðasta mánuðinn fyrir aðalmeðferð málsins, enda þá vitað að hann gætiverið að yfirgefa landið. D tjái sig ekki um samskiptin við föður sinn. Vitniðkvaðst aldrei hafa verið í sambúð við stefnanda. Hún kvaðst hafa rætt við D umþá stöðu ef stefnanda yrði vísað úr landi og að þá gætu þeir haft samband ígegnum síma eða aðra miðla eða hist á miðri leið til umgengni. Vitnið taldistefnanda hafa gott af því að fara heim til [...], eins og hún orðaði það, enþað væri einnig gott að hann fengi að koma fljótt aftur, og þá í heimsókn enekki til að búa hér.Að þessum framburði virtum telurdómurinn ljóst að samband þeirra feðga geti lítil ef nokkur áhrif haft í málinuenda svo að jafnvel þótt það væri meira og nánara sé alls ekki víst hvaða áhrifþað hefði á niðurstöðu málsins að vegnum öðrum sjónarmiðum, sbr. eftirgreint. Um tengsl B við stefnanda liggjaheldur engin gögn fyrir í málinu önnur en skýrsla G sbr. framangreint ogsamantekt móður hennar sem lögð var fram 16. apríl sl., auk skýrslu stefnandasjálfs og móður telpunnar fyrir dómi. Móðir lýsti því fyrir dómi að mjög sterktengsl hefðu myndast á milli þeirra feðgina að undanförnu en þau hefðu hinsvegar aldrei hist á meðan stefnandi var í fangelsinu. Hún lýsti einhverriumgengni fyrir ódæðisverkið en hún hefði þó minnkað fyrir verknaðinn þar semhallað hefði undan fæti hjá stefnanda. Vitnið kvaðst hafa haldið minningustefnanda við með því að sýna dóttur þeirra myndir og myndbönd af stefnanda.Eftir að stefnandi hafi losnað út hafi hann og B náð mjög vel saman og séunánast óaðskiljanleg. Þá sé samband vitnisins við stefnanda mjög gott og hannberi virðingu fyrir henni sem móður. Vitnið kvað fyrirætlanir um að vísastefnanda úr landi dálítið vera að fara með dóttur þeirra eins og hún orðaðiþað og kvaðst hún ekki getað hugsað það til enda ef stefnanda yrði vísað úrlandi. Hún hafi þó reynt, ásamt stefnanda og fósturföður, að búa B undir það ogútskýra stöðuna. Vegna kvíða og vanlíðanar hafi hún farið með stúlkuna á [...].Staðan sé nú sú að hún þurfi [...] og það muni hafa neikvæðar sálfræðilegarafleiðingar fyrir hana verði föður hennar vísað úr landi. B er greind með [...].Vitnið er í sambúð og [...].Í skriflegri skýrslu móður kom framað stúlkan hefði verið í umgengni við föður sinn þar til hún var [...] ársgömul en þá hefði umgengni hætt vegna ástands stefnanda. Á meðan stefnandi hafidvalið í fangelsi hafi hún reynt að halda minningunni lifandi en stúlkan hafihaft mikla þörf fyrir föður, telur móðir, en hún hafi verið ein með stúlkuna áþessum tíma. Haustið 2017 hafi svo verið gerður samningur um umgengni einusinni í mánuði undir eftirliti. Samskiptin hafi gengið mjög vel og nú séumgengni á hálfs mánaðar fresti þar sem stúlkan gisti eina nótt og stundum tværhjá föður sínum. Móðir kveðst styðja stefnanda heilshugar og telur það endaskipta miklu máli fyrir dóttur þeirra og það séu mannréttindi þeirra beggja aðhann fái að dveljast áfram á Íslandi.Umræður voru um það fyrir aðalmeðferðhvort ástæða væri til þess að [...] kæmi fyrir dóm og gæfi skýrslu. Á endanumtaldi dómurinn að það væri ekki leggjandi á stúlkuna og hefði líkast tiltakmarkað gildi fyrir málið, en móðir hennar sagði við skýrslutöku, hana hafaviljað koma fyrir dóminn og „öskra á dómarann“ eins og hún orðaði það. Eftiraðalmeðferð, í ljósi málatilbúnaðar aðila og framburðar fyrir dómi, kallaðidómari lögmenn að nýju til dómþings og beindi því til lögmanna til sóknar aðafla sérfræðiálits um afstöðu stúlkunnar og á hvaða forsendum sú afstaðabyggðist. Enn fremur þyrfti að leggja mat á hversu einbeitt afstaða hennar væriog hversu vel hún gerði sér grein fyrir stöðu málsins, ásamt því eftir atvikumað lagt yrði mat á önnur atriði m.a. áhrif brottvísunar á hana. Lögmenn tilsóknar töldu þetta hins vegar liggja nægjanlega fyrir í málinu og afstaðastúlkunnar væri óumdeild og sönnunarfærsla sem þessi því bersýnilegaþýðingarlaus. Við það sat óhjákvæmilega í ljósi eðlis þessa máls og meginreglu1. mgr. 46. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991.Hryggjarstykkið í málatilbúnaðistefnanda er, eins og fram hefur komið, að það sé ósanngjarnt að vísa honum úrlandi með hliðsjón af málsatvikum, alvarleika brots og tengslum hans viðlandið. Þetta byggir hann á því að hann hafi slík tengsl við börn sín að það séþeim fyrir bestu og sé um leið mannréttindi þeirra að hann dvelji áfram áÍslandi, jafnvel þótt hann þurfi að öllum líkindum, miðað við málflutninglögmanns hans, að afplána að minnsta kosti tvö og hálft ár til viðbótar vegnabrots síns ef fallist verður á kröfu hans í máli þessu, en þessi viðbót varreyndar sögð myndu vara í fjögur ár í stefnu málsins.Einsog að framan greinir hefur dómurinn komist að þeirri niðurstöðu að uppfyllt séuskilyrði a- og b-liða 100. gr. útlendingalaga til brottvísunar. Stefnandigerðist sekur um manndráp og var ekki talinn eiga sér nokkrar málsbætur ogdæmdur til sextán ára fangelsisvistar. Því er þannig slegið föstu að stefnandihafi með brotinu gengið gegn grundvallarhagsmunum samfélagsins. Brot hansbeindist með ófyrirleitnum og einbeittum hætti gegn einstaklingi og drófórnarlambið til dauða. Því verður að telja alvarlegar ástæður fyrir brottvísunhans á grundvelli allsherjarreglu. Meta verður hins vegar í máli sem þessu þáhagsmuni sem hér vegast á, þ.e. þessa grundvallarhagsmuni samfélagsins ogallsherjarreglu andspænis hagsmunum stefnanda af því að fá að dveljast héráfram, þar sem sannanlega skiptir miklu máli að hann á hér tvö börn, [...] árason og [...] ára dóttur, en einnig mikilvæg réttindi barnanna sjálfra. Hér erþannig óhjákvæmilegt að horfa til mannréttinda þeirra einstaklingasem í hlut eiga, einkum og sér í lagi réttarins til friðhelgi einkalífs ogfjölskyldulífs sem tryggður er í 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr.mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994, en stefnandi hefur vísað tilþessara ákvæða til stuðnings málatilbúnaði sínum. Af þessum ákvæðum leiðir aðvega verður sameiginlega hagsmuni ríkisins af íhlutun í umrædd réttindigagnvart persónulegum hagsmunum einstaklingsins sem nýtur þeirra, og eftiratvikum, sjónarmiðum um það sem barni er fyrir bestu. Þegar tekin er afstaða tilmálsástæðna aðila um það hvort brottvísun stefnanda muni fela í sér ósanngjarnaráðstöfun gagnvart honum eða nánustu aðstandendum hans verður ekki hjá þvílitið að stefnandi er [...] gamall og hefur dvalist í fimmtán ár á Íslandi, eðasíðan 2004, þar af reyndar bróðurpartinn í fangelsi. Auk þess á stefnandi, einsog margoft hefur komið fram, tvö börn hér á landi, og svo virðist sem hann hafinú takmörkuð tengsl við [...], sem er heimaland hans, eftir að hafa búið á [...]í tíu ár áður en hann kom til Íslands, a.m.k. er því haldið fram. Það breytirþó ekki því að stefnandi var kominn á fullorðinsár þegar hann fór frá [...], 21árs gamall að því er virðist. Ekkert hefur verið upplýst um fjölskyldu- eðafélagslegar aðstæður hans þar og í máli þessu hefur ekki verið byggt á því aðhonum stafi einhver hætta af því að verða sendur til [...], eins og þó var gertundir meðferð málsins hjá Útlendingastofnun og kærunefnd útlendingamála, en þarvar þessari málsástæðu stefnanda eindregið hafnað.Á hinn bóginn verður að líta til þessglæps sem stefnandi framdi. Fallist verður á með þeim aðilum sem kváðu uppúrskurðina sem eru hér til endurskoðunar að brot stefnanda sé svo alvarlegt aðsá verknaður vegi mun þyngra en aðrir hagsmunir kæranda af því að dveljastáfram hér á landi. Brottvísun hans felur því að mati dómsins ekki í sérósanngjarna niðurstöðu gagnvart honum eða börnum hans. Verður þar horft tilsambands stefnanda við börn sín, sbr. framangreint, þótt það sé ekkiúrslitaatriði í málinu miðað við atvik önnur. Þar athugist og að þessimálsástæða stefnanda lítur vart dagsins ljós, reyndar eðli máls samkvæmt,samanber framangreint, fyrr en með stefnu í máli þessu. Þá fyrst var lögð slík áhersla á sterk og mikil tengsla.m.k. við dóttur stefnanda. Sem fyrr segir fór stefnandi ekki heldur aðumgangast börn sín, einkum dóttur, neittað ráði fyrr en fyrir tæpum tveimur árum. Dómurinn saknar þess að afstaðastúlkunnar væri könnuð betur, eins og leitað var eftir. Það sjónarmiðsakflytjenda til sóknar að afstaða stúlkunnar lægi fyrir og væri óumdeildsvarar ekki að mati dómsins því á hverju hún byggist og á hversu traustumgrunni. Ekki liggur heldur neitt fyrir í málinu annað en framburður móðurhennar um það hvaða afleiðingar brottvísun stefnanda geti mögulega haft ábarnið, en stefnandi fullyrðir að brottvísun muni hafa „neikvæðar afleiðingarsálrænar í för með sér með tilheyrandi áhrifum á framtíð og velferð hennar“,eins og lögmaður hans orðar það. Dómurinn telur sem fyrr að í þessum efnumhefði engu breytt þótt stúlkan hefði komið fyrir dóm. Þessi afstaða stúlkunnar,sem hefur þó ekki verið mótmælt í sjálfu sér, getur ekki, miðað við gögnmálsins, haft úrslitaáhrif í því andspænis öðrum málsatvikum.Þá telur dómurinn það ekki geta skiptsköpum í málinu, með vísan til framangreindra sjónarmiða, það sem er ómótmæltog verður ekki með réttu dregið í efa, að stefnandi iðrist mjög og hafi veriðtil fyrirmyndar í afplánun sinni og sé afbragðs starfskraftur samkvæmtnúverandi vinnuveitanda hans sem gaf skýrslu fyrir dómi. Þessi atriði geta ekkileitt til þess að umræddur úrskurður kærunefndar útlendingamála verði felldurúr gildi. Með vísan til þeirra sjónarmiða semdómurinn hefur rakið hér að framan telur hann ekki unnt að fallast ámálsástæður stefnanda um ógildingu úrskurðar kærunefndar útlendingamála á þeimforsendum að úrskurðurinn sé í andstöðu við 3. mgr. 102. gr. útlendingalaga ogvísast þar um einnig til 4. mgr. ákvæðisins. Á grundvelli sömu sjónarmiðahafnar dómurinn einnig málsástæðum stefnanda um að úrskurður kærunefndar feli ísér brot gegn friðhelgi einkalífs stefnanda og rétti hans til fjölskyldulífs,sbr. 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Um meint brot á rannsóknarreglustjórnsýslulaga verður vísað til fyrri umfjöllunar um tengsl stefnanda við börnsín og skort á viðbrögðum hans við fyrirspurnum úrskurðaraðila um þau eðafrumkvæði hans áður en úrskurðir voru felldir. Verður ekki fallist á aðúrskurðaraðilum hafi borið að rannsaka málið betur og heldur ekki séð aðeinhver slík rannsókn hefði breytt niðurstöðu á þeim tímapunkti. Þá verðurfallist á með kærunefndinni að ekki hafi þurft að framkvæma sérstakt mat á þvíhvort stefnandi væri ógn við öryggi ríkisins í ljósi alvarleika þess brots semhann framdi. Loks verður því hafnað að brotin hafi verið meðalhófsreglastjórnsýsluréttar í máli stefnanda, en sú málsástæða er og vanreifuð að matidómsins.Dómar Mannréttindadómstóls Evrópu semvísað hefur verið til breyta að mati dómsins ekki þessari niðurstöðu. Þvert ámóti telur dómurinn suma tilvísaða dóma styrkja niðurstöðuna. Þar má til dæmisnefna dóma í málum Üner gegn Hollandi, nr. 46410/99 frá 18. október 2006, Antwio.fl. gegn Noregi, nr. 26940/10, frá 14. febrúar 2012, Onur gegn Bretlandi, nr.27319/07, frá 17. febrúar 2009 og Balogun gegn Bretlandi, nr. 60286/09, frá 10.apríl 20012.Stefnandi í máli þessu hefur, aukþess að krefjast þess að úrskurður kærunefndar útlendingamála frá 16. mars 2017verði felldur úr gildi, gert þá kröfu aðákvörðun Útlendingastofnunar frá 17. nóvember 2014 verði ógilt. Í ljósiniðurstöðu dómsins hér að framan og þess að úrskurður kærunefndar er endanlegurá stjórnsýslustigi er að mati dómsins engin þörf á að fjalla sérstaklega umkröfu stefnanda um ógildingu ákvörðunar Útlendingastofnunar og málsástæður aðþví leyti, sbr. e-lið 1. mgr. 114. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Með vísan til þess sem að framan errakið er kröfu stefnanda, en sú krafa fær stuðning frá meðalgöngustefnanda, umað úrskurður kærunefndar útlendingamála verði ógiltur hafnað.Stefnanda var með úrskurðiÚtlendingastofnunar gert að sæta ævilöngu endurkomubanni sem var stytt í 20 ármeð úrskurði kærunefndar útlendingamála. Dómurinn sér ekki sannfærandi rök íþessum úrskurðum fyrir þeirri niðurstöðu og litla leiðbeiningu er að fá ílögunum eða lögskýringargögnum um það hvað miða beri við í þessum efnum. Íljósi tengsla stefnanda við Ísland og þá einkum þess að hann á hér tvö börn ogþess að það sér fyrir endann á afplánun stefnanda á dómi, það er að hann hefureða mun fyrr en síðar hafa tekið út þá refsingu sem honum var gerð samkvæmtíslenskum lögum, telur dómurinn hæfilegt að endurkomubann vari í tíu ár. Á þeimtíma gefst aðilum kostur á umgengni og samskiptum með ýmsu móti þótt þeim verðivissulega ekki jafnað til þess að stefnandi væri staddur hér. Það athugistreyndar í þessu sambandi að ef dómur hefði fallið stefnanda í hag, þá hefðihann, miðað við upplýsingar dómsins, þurft að afplána eða eftir atvikum veraundir eftirliti í talsverðan tíma. Íþessu sambandi áréttar dómurinn og að samkvæmt 3. mgr. 101. gr. útlendingalagaer heimilt að fella úr gildi endurkomubann undir vissum kringumstæðum, og þá ereinnig samkvæmt ákvæðinu hægt að heimila brottvísuðum komu hingað til lands tilstuttrar heimsóknar þó að endurkomubann sé í gildi. Í úrskurði kærunefndar erum þetta atriði ranglega vísað til 2. mgr. 97. gr. laganna sem á við EES- ogEFTA-borgara en ekki stefnanda í þessu máli eftir því sem best verður séð.Með tilliti til atvika og eðlismálsins þykir rétt að málskostnaður falli niður. Stefnandi ogmeðalgöngustefnandi njóta gjafsóknar í málinu og verður allur kostnaður þeirraaf rekstri málsins lagður á ríkissjóð, þar með talin þóknun lögmanna þeirra.Þóknun Höskuldar Þórs Þórhallssonar, lögmanns stefnanda, þykir hæfilegaákveðin, að teknu tilliti til umfangs málsins, framlagðrar tímaskýrslu lögmannsog þess gjalds sem haft hefur verið til viðmiðunar í sambærilegum málum þar semgjafsóknar nýtur við, 1.750.000 krónur. Með vísan til sömu sjónarmiða telstþóknun Helgu Baldvins Bjargardóttur, lögmanns meðalgöngustefnanda, hæfileg950.000 krónur. Ekki verður í úrskurðinum tekin afstaða til annarra þáttagjafsóknarkostnaðar en þóknunar lögmanns fyrir flutning málsins, sbr. 2. mgr.127. gr. laga nr. 91/1991, samkvæmt því sem í úrskurðarorði greinir og erþóknun lögmanna til sóknar ákveðin án virðisaukaskatts, sbr. til hliðsjónarúrskurð Landsréttar í máli nr. 288/2018 frá 10. apríl 2018. Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómarikveður upp þennan dóm að gættu ákvæði 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála.D Ó M S O R ÐHafnað er kröfum A um að úrskurðurÚtlendingastofnunar, frá 17. nóvember 2014, sem og úrskurður kærunefndarútlendingamála, frá 16. mars 2017, verði felldir úr gildi. Endurkomubannstefnanda ákveðst tíu ár. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaðurstefnanda og meðalgöngustefnanda greiðist úr ríkissjóði, þar með talinmálflutningsþóknun lögmanns stefnanda, Höskuldar Þórs Þórhallssonar, 1.750.000krónur, og lögmanns meðalgöngustefnanda, Helgu Baldvins Bjargardóttur, 950.000krónur.
Mál nr. 96/2002
Líkamsárás Skilorð Aðfinnslur
K var ákærð fyrir hættulega líkamsárás með því að hafa stungið G, sambúðarsmann sinn, í vinstri síðu með hnífi svo af hlaust stungusár með töluverðri blæðingu og einnig í hægri fótlegg svo sauma þurfti sár saman. Fyrir lögreglu báru báðir aðilar að K hefði stungið G í framhaldi af rifrildi þeirra á milli á heimili þeirra, er G hafði lagst á gólfið framan við sófa í stofunni. Kvaðst K hafa sótt steikarhníf fram í eldhús og rekið hnífinn djúpt í kvið G og síðar í fótinn er G hafði ekki sýnt viðbrögð, er hún sagði að hann þyrfti að fara á sjúkrahús. Fyrir dómi héldu þau hins vegar bæði fram að áverkarnir hafi orðið fyrir slysni þegar K hafi reynt að fá viðbrögð frá G. K var sýknuð í héraðsdómi. Í dómi Hæstaréttar var fundið að samningu héraðsdóms og þótti á það skorta að dómurinn væri saminn með þeim hætti að öllum atriðum sem skiptu máli við heildarmat á sök væru gerð nægileg skil. Þó var ekki talin alveg næg ástæða til að ómerkja héraðsdóm og var efnisdómur því lagður á málið. Fyrir lá að stungusár á síðu G var 8 cm djúpt og sár á fæti hafði þurft að sauma saman. Þá var sannað að áverkarnir höfðu hlotist af beitingu K á umræddum eldhúshnífi. Hvað sem leið skýringum K og G fyrir dómi þótti fráleitt að áverkarnir hefðu getað orðið fyrir slysni með þeim hætti sem þau höfðu haldið fram. Var K sakfelld samkvæmt ákæru fyrir brot á 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga. Við ákvörðun refsingar var litið til þess að K hafði beitt hættulegu vopni gegn liggjandi manni og beint því meðal annars að þeim stað líkamans þar sem mikilvæg líffæri eru staðsett og að atferlið hefði getað haft í för með sér alvarlegar afleiðingar. G hafði þó náð fullum bata. Að þessu virtu og með tilliti til afstöðu G, sem beðið hafði K vægðar, þótti refsing K hæfilega ákveðin 15 mánaða fangelsi, þar af 12 mánuðir skilorðsbundnir.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Garðar Gíslason, Haraldur Henrysson, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 15. febrúar 2002 og krefst þess að ákærða verði sakfelld samkvæmt ákæru og henni ákvörðuð refsing. Ákærða krefst staðfestingar héraðsdóms. I. Í reifun héraðsdóms á framburði ákærðu fyrir dómi segir að hún hafi sagt að umræddur hnífur hafi fyrir slysni farið í gegnum föt og stungist í síðu Gunnars Þorbjörns Björnssonar, en þessa sér ekki stað í endurriti framburðarins og samkvæmt vettvangsskýrslu lögreglu bar stuttermabolur hans þess ekki merki. Á það skortir og að dómurinn sé saminn með þeim hætti, að öllum atriðum, sem skipta máli við heildarmat á sök séu gerð nægileg skil. Einkum var brýnt að taka til úrlausnar sérstaklega hvernig framburður ákærðu og Gunnars fyrir dómi stóðst í ljósi sýnilegra sönnunargagna, svo og með hliðsjón af skýrslum þeirra hjá lögreglu. Ekki er gerð nægileg grein fyrir þeirri ályktun dómarans að sumar ástæður fyrir breyttum framburði þeirra séu trúverðugar og skiljanlegar. Er þetta í andstöðu við ákvæði 1. mgr. 135. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, sbr. 5. gr. laga nr. 37/1994. Þrátt fyrir þessa annmarka er ekki talin alveg næg ástæða til að ómerkja héraðsdóm og vísa málinu heim til nýrrar meðferðar og verður efnisdómur á það lagður. II. Í málinu liggur fyrir að sambúðarmaður ákærðu, Gunnar Þorbjörn Björnsson, var fluttur á slysadeild Landspítalans í Fossvogi aðfaranótt 24. mars 2001 vegna sára er hann hafði á vinstri síðu og hægri fótlegg og er óumdeilt að þau voru af völdum hnífs, er ákærða hafði verið með í höndum. Í vottorði Gunnars Péturssonar deildarlæknis á skurðlækningasviði sjúkrahússins segir að miðað við eðli áverka sé um lífshættulegt áverkaferli að ræða. Rétt ofan við stungustað sé miltað og nýra þar útundan. Samkvæmt vottorði Sigurgeirs Kjartanssonar, skurðlæknis á fyrrgreindu sjúkrahúsi, var sárið á síðunni um 3 cm á lengd en 8 cm á dýpt. Missti Gunnar talsvert blóð og blóðþrýstingur hans féll. Sárið á fótleggnum var minni háttar en þurfti þó að sauma saman. Gunnar útskrifaðist af sjúkrahúsinu 27. mars 2001 og liggur fyrir að hann náði fljótlega fullum bata. Fyrir dómi hafa ákærða og sambúðarmaður hennar haldið því fram að áverkar þessir hafi orðið fyrir slysni eins og nánar er rakið í héraðsdómi. Segir ákærða þannig að stungan í síðuna hafi orðið með þeim hætti að hún hafi ætlað að „pota“ í Gunnar þar sem hann lá, en hnífurinn hafi farið í gegn. Við yfirheyrslu hjá lögreglu síðdegis 24. mars 2001 hafði ákærða lýst atburðum svo, að þau hafi átt í rifrildi á heimili þeirra, sem hafi stigmagnast, en eftir nokkur átök þeirra á milli hafi Gunnar lagst á gólfið fyrir framan sófa í stofunni. Hafi hann ekki svarað henni, er hún yrti á hann og hafi hún þá sagt: „Ætlarðu að tala við mig eða ég sting þig.“ Hann hafi engu svarað og hafi hún þá hálfsturlast, ætt fram í eldhús og sótt þar steikarhníf, oddhvassan með rifluðu biti og miðlungslöngu blaði. Hafi hún rekið hnífinn djúpt í kvið Gunnars. Í framhaldi þessa og vegna þess að Gunnar hafi ekki sýnt viðbrögð er hún sagði að hann þyrfti að fara á sjúkrahús, hefði hún stungið hann í fótinn. Aðspurð um hvers vegna hún hafi stungið Gunnar sagði ákærða að hún gerði sér ekki grein fyrir því, en taldi það hafa verið vegna hamslausrar reiði. Við skýrslutöku hjá rannsóknardeild lögreglunnar í Reykjavík 30. maí 2001 las ákærða umrædda skýrslu yfir og kvað þar rétt greint frá málsatvikum. Við yfirheyrslu hjá lögreglu síðdegis 24. mars 2001 sagði Gunnar að ákærða hefði stungið hann með rifluðum eldhúshníf beint í kviðinn vinstra megin og síðan í hægri fótlegg. Hefði þetta orðið í framhaldi rifrildis þeirra á milli. Eins og fram kemur í héraðsdómi hafa ákærða og Gunnar skýrt misræmi í framburði fyrir dómi og skýrslugjöf hjá lögreglu með því að við skýrslugjöfina hafi þau verið illa fyrirkölluð og segir ákærða að sér hafi verið lögð orð í munn. Viðkomandi lögreglumaður hefur komið fyrir dóm og andmælt þessu. Ákærða staðfesti og undirritaði skýrslurnar að viðstöddum votti í hvort sinn. III. Eins og áður er rakið liggur ótvírætt fyrir samkvæmt læknisvottorði að Gunnar Þorbjörn Björnsson var umrætt sinn með stungusár á síðu, sem var 8 cm djúpt, og sár á fæti, sem sauma þurfti saman. Sannað er með framburði ákærðu að áverkar þessir hlutust af beitingu hennar á ofangreindum eldhúshnífi. Hvað sem líður skýringum hennar og árásarþola fyrir dómi, sem eru í ósamræmi við skýrslur þeirra beggja hjá lögreglu, verður að telja fráleitt að áverkar sem þessir hafi getað orðið fyrir slysni með þeim hætti, er þau halda fram. Þegar litið er til sýnilegra sönnunargagna með hliðsjón af eigin framburði ákærðu verður að telja hafið yfir skynsamlegan vafa, að hún hafi staðið að atlögu gegn Gunnari með þeim hætti, að varði við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20/1981. Verður ákærða því sakfelld samkvæmt ákæru málsins. Ákærða hefur ekki áður sætt kærum eða refsingum. Hún beitti hættulegu vopni gegn liggjandi manni með atlögu sinni og beindi því meðal annars að þeim stað líkamans, þar sem mikilvæg líffæri eru staðsett, og hefði atferlið getað haft í för með sér alvarlegar afleiðingar. Hins vegar liggur fyrir sem áður segir að árásarþoli hefur náð fullum bata. Að þessu virtu þykir refsing ákærðu hæfilega ákveðin fangelsi í 15 mánuði. Þegar litið er til allra atvika, þar á meðal afstöðu árásarþola, sem hefur beðið sambúðarkonu sinni vægðar, þykir mega skilorðsbinda refsinguna að hluta eins og nánar greinir í dómsorði. Dæma ber ákærðu til greiðslu sakarkostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Ákærða, Kristín María Hafsteinsdóttir, sæti fangelsi í 15 mánuði, en fresta skal fullnustu 12 mánaða af refsingunni og hún niður falla að liðnum þremur árum frá uppkvaðningu dóms þessa haldi ákærða almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22/1955. Ákærða greiði sakarkostnað í héraði og fyrir Hæstarétti, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns á báðum dómstigum, Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns, samtals 250.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. janúar 2002. Málið er höfðað með ákæru útgefinni 20. ágúst 2001 á hendur: ,,Kristínu Maríu Hafsteinsdóttur, kt. 230755-2569, Hraunbæ 94, Reykjavík, fyrir hættulega líkamsárás, með því að hafa, aðfaranótt laugardagsins 24. mars 2001, stungið sambýlismann sinn, Gunnar Þorbjörn Björnsson, á ofangreindu heimili þeirra í Reykjavík, í vinstri síðu með hnífi, svo að af hlaust stungusár rétt neðan við milta með töluverðri blæðingu. Í framhaldi af þessu stungið hann í hægri fótlegg sár sem sauma þurfti saman. Telst háttsemi ákærðu varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 11, gr. laga nr. 20, 1981 og 111. gr. laga nr. 82, 1998. Þess er krafist að ákærða verði dæmd til refsingar.” Verjandi ákærðu krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvaldsins en til vara vægustu refsingar sem lög leyfa. Í báðum tilvikum er þess krafist að allur sakarkostnaður, þar með talin málsvarnarlaun, verði greidd úr ríkissjóði. Samkvæmt lögregluskýrslu dags. 24. mars sl. barst lögreglu tilkynning kl. 03.54 aðfaranótt þess dags um að maður hefði verið stunginn með hnífi í íbúð í Hraunbæ 94. Er lögreglumenn komu á staðinn hittu þeir Gunnar Þorbjörn Björnsson í dyragættinni, blóðugan og blæddi úr síðu hans. Í lögregluskýrslunni segir að Gunnar hafi verið ,,mjög áberandi ölvaður og ruglaður.” Hann greindi lögreglunni svo frá að konan sín, ákærða í málinu, hefði stungið sig með hnífi. Ákærða var í stofunni ,,mjög róleg en greinilega nokkuð ölvuð.” Í skýrslunni segir að ákærða hafi viðurkennt að hafa stungið Gunnar með hnífi, en það hafi verið í kjölfar rifrildis þeirra og hún hafi sagt að hún myndi stinga hann með hnífnum ef hann svaraði henni ekki. Hann hafi þá hvatt hana til að stinga sig sem hún gerði. Gunnar var fluttur á slysadeild. Nú verður rakinn framburður ákærðu og vitna fyrir dómi og hjá lögreglu eftir því sem ástæða þykir. Ákærða neitar sök. Hún kvað áverkana sem Gunnar hlaut hafa hlotist fyrir slysni. Hún kvað málavexti þá að þau Gunnar hafi bæði verið ölvuð á heimili sínu þessa nótt. Gunnar hafi lagst á gólfið framan við sófa, sem ákærða sat í. Hann hafi legið þar á hliðinni meðan ákærða reyndi árangurslaust að ná sambandi við hann. Hún kvaðst hafa verin orðin hrædd um Gunnar, þar sem hún sá sprautu á borði í íbúðinni, en Gunnar hafi verið að sprauta sig með fíkniefnum og hún orðin hrædd um að hann færi í eitthvert kóma. Hún kvaðst þá hafa gripið hníf sem þarna var og potað með honum í síðu Gunnars í því skyni að reyna að ná við hann sambandi. Fyrir slysni hafi hnífurinn farið í gegnum fötin og stungist í hann. Húnn kvaðst strax hafa kippt hnífnum að sér og orðið fyrir miklu áfalli er hún sá hversu mikið Gunnari blæddi. Hún kvaðst hafa sagt við hann að það þyrfti að hringja á hjálp. Gunnar hefði sagt að hann fyndi ekkert til og að allt væri í lagi. Hún hafi þá sagt að hann yrði að þiggja aðstoð og, þá til að fá viðbrögð frá Gunnari, potað í lappirnar á honum með hnífnum og hann þá loksins sýnt viðbrögð. Við skýrslutöku hjá lögreglu 24. mars sl. greindi ákærða svo frá að hún hefði stungið Gunnar í síðuna eftir að hafa sótt hnífinn fram í eldhús. Þetta hafi gerst eftir að hann svaraði henni ekki, þar sem hann lá í gólfinu. Hún hefði áður árangurslaust reynt að ná sambandi við hann sem svaraði engu. Hún kvaðst hafa “hálfsturlast” vegna viðbragðaleysis hans og þá sótt hnífinn og stungið hann. Hún kvað lögreglumanninn sem tók skýrsluna hafa spurt sig hvort hún hafi ekki bara verið hamslaus af reiði er þetta átti sér stað. Hún hafi bara svarað já, já. Þess vegna væri bókað í lögregluskýrsluna að hún hafi sagt að hún hafi talið sig hamslausa af reiði er þetta gerðist. Hjá lögreglunni tók ákærða fram að hún hafi ekki ætlað sér að veita Gunnari þá áverka sem hann hlaut. Hún hafi verið að reyna að fá athygli hans, hugsanlega að hræða hann. Ákærða gaf síðan aðra lögregluskýrslu 30. maí sl. þar sem hún lýsti fyrri skýrslu sína rétta. Fyrir dómi lýsti ákærða ástæðum fyrir breyttum framburði sínum. Hún kvað lögregluna hafa komið illa fram við sig. Ákærða hefði verið illa fyrirkölluð og veik er hún gaf skýrsluna 24. mars og auk þess hafi hún verið í miklu sjokki. Hún lýsti þessu nánar. Hún kvaðst hafa verið í þess konar ástandi að hún hefði játað næstum hvað sem er. Hún tók fram að hún hefði margsinnis sagt að hún hefði ekki framið verknaðinn af ásetningi, heldur hafi hún verið að reyna að fá viðbrögð frá Gunnari. Gunnar Þorbjörn Björnsson lýsti samskiptum þeirra ákærðu á heimili þeirra þetta kvöld, en þau hefðu verið við áfengisdrykkju. Hann kvaðst hafa rifið skyrtu af ákærðu um kvöldið og eftir það hefði hún farið inn í svefnherbergi. Meðan hún dvaldi þar kvaðst hann hafa neytt deyfandi lyfja, en þau ákærða voru bæði undir áhrifum áfengis um nóttina. Er ákærða kom til baka vildi hún ræða við hann, en hann sinnti henni ekki. Hann kvaðst hafa verið í mikilli vímu. Hann kvaðst ekki hafa verið sofandi, þar sem hann lá á gólfinu milli sófa og sófaborðs, en ekki hafa haft áhuga á því að tala við ákærðu. Hann kvað ákærðu þá hafa rispað sig með hnífi og sagt að hún hefði farið inn í hann og sagt að hann yrði að hringja á sjúkrabíl því áverkinn væri alvarlegur. Hann kvaðst ekki hafa fundið fyrir þessu og sagt að þetta skipti ekki máli. Ákærða hefði þá rispað hann í sköflunginn í því skyni að fá viðbrögð frá honum. Hann kvaðst þá fyrst hafa fundið til og staðið á fætur og farið fram á baðherbergið og skoðað áverkana. Eftir það hringdi hann á sjúkrabíl. Hann kvað ákærðu ekki hafa stungið sig af ásetningi. Hún hafi ýtt við honum og verið að reyna að vekja hann, en hann svaraði henni ekki eins og lýst var. Tekin var lögregluskýrsla af Gunnari 24. mars sl. er hann var staddur á gjörgæslu. Þá lýsti hann rifrildi þeirra ákærðu þetta kvöld. Það hafi endað með því að ákærða stakk hann með eldhúshníf í kviðinn og í hægri fótlegg. Fyrir dómi kvað hann þessa skýrslu ranga. Hann hefði verið á deyfilyfjum á gjörgæslunni og hann rámi í skýrsluna. Önnur skýrsla var tekin af Gunnar 30. maí sl. Hann lýsti ekki hinni meintu líkamsárás í þeirri skýrslu. Kristján Ingi Kristjánsson rannsóknarlögreglumaður lýsti skýrslu sem hann tók af Gunnari Þorbirni Björnssyni á gjörgæsludeild 24. mars sl., en skýrslan var tekin eftir að leyfi hafði fengist hjá deildarlækni. Kristján Ingi tók skýrslu af ákærðu 24. mars sl. Hann kvað hana hafa verið miður sín út af atburðinum, en hún hafi verið fær um að gefa skýrslu. Framburður hennar hafi verið skýr. Henni voru ekki lögð orð í munn við skýrslutökuna. Kristján Ingi tók skýrslu af ákærðu 30. maí sl. og var hún þá í góðu standi og staðfesti fyrri skýrslu sína. Tómas Frosti Sæmundsson rannsóknarlögreglumaður staðfesti að hafa ritað nafn sitt sem vottur á skýrslu þá sem tekin var af ákærðu 30. maí sl. Þá var Tómas Frosti viðstaddur skýrslutöku af Gunnari Þorbirni 24. mars sl. Hann kvað Gunnar hafa verið fullfæran um að gefa skýrsluna og honum hefðu ekki verið lögð orð í munn. Óskar Þór Sigurðsson lögreglufulltrúi staðfesti að hafa vottað skýrslu þá sem tekin var af ákærðu hjá lögreglunni 24. mars sl. Hann kvað ákærðu hafa verið illa fyrirkallaða, en hún hafi verið fær um að gefa skýrslu að hans áliti. Sigurður Pétursson varðstjóri kom á vettvang um nóttina. Hann lýsti aðkomunni og að ákærða og maðurinn sem stunginn hafi verið hefðu bæði verið mjög áberandi ölvuð. Ákærða hefði fljótlega viðurkennt að hafa stungið manninn. Hún sagði ástæðuna þá að hún hefði ekki náð sambandi við hann. Auk ofangreindra vitna komu fyrir dóminn Steinn Þór Karlsson flokkstjóri og Jónas Sigurður Magnússon rannsóknarlögreglumaður. Þeirra vitnisburður varpar ekki frekara ljósi á málavexti og verður því ekki rakinn. Niðurstaða Samkvæmt læknisvottorði Gunnars Þorbjörns Björnssonar, sem dags. er 14. maí sl. hafði hann þá áverka sem lýst er í ákærunni er hann kom á slysadeild aðfaranótt 24. mars sl. Ákærða neitar sök og kveður áverkann sem Gunnar hlaut á vinstri síðu hafa hlotist fyrir slysni. Eins og rakið var er framburður ákærðu á annan veg fyrir dómi en hjá lögreglu um þetta, þótt hún hafi frá upphafi haldið því fram að hnífinn hafi hún notað til að fá viðbrögð eða svör frá Gunnari, sem svaraði henni ekki. Vitnisburður Gunnars Þorbjörns fyrir dómi er á sama veg um þetta. Vitnisburður hans fyrir dómi er einnig breyttur frá því sem hann var hjá lögreglunni eins og rakið hefur verið. Lögreglumenn höfðu á vettvangi bæði tal af ákærðu og Gunnari og lýstu ölvunarástandi þeirra. Niðurstaða rannsóknar blóðsýna úr þeim báðum staðfestir ölvunarástand þeirra beggja. Frásögn þeirra á vettvangi ber að virða með hliðsjón af því, að þau voru bæði ölvuð. Ákærða og Gunnar eru ein til frásagnar um það sem gerðist. Þau hafa bæði borið fyrir dómi að áverkinn á síðu Gunnars hafi verið slys. Í læknisvottorði Gunnars Þorbjörns segir m.a. : ,,Minniháttar sár framan á hægri fótlegg er saumað og sárið á síðunni er kannað með æðatöng og reynist ná eina 8 cm niður í vegginn.” Af ljósmyndum má ráða að Gunnar Þorbjörn var klæddur þunnum bol er atburðurinn átti sér stað. Hnífurinn sem ákærða notaði er 23 cm langur með oddhvössu 12 cm löngu skörðóttu blaði. Engin gögn eru um það í málinu hversu mikið afl þurfi til að reka hnífinn í gegnum bolinn og valda áverkanum sem lýst var. Því eru ekki fyrir hendi gögn sem gefa vísbendingu um það hvort líklegt sé að áverkinn hafi getað hlotist á þann hátt sem ákærða og Gunnar Þorbjörn hafa bæði lýst fyrir dómi. Hvorugt þeirra hefur að öllu leyti fært fram sannfærandi rök fyrir breyttum framburði. Hins vegar telur dómurinn að sumar ástæðurnar sem þau nefndu fyrir breyttum framburði séu trúverðugar og skiljanlegar. Niðurstaða máls þessa ræðst af því hvort lögregluskýrslur af ákærðu og Gunnari Þorbirni verða lagðar til grundvallar niðurstöðunni eða frásögn þeirra fyrir dómi. Ýmsar ástæður geta verið fyrir því að framburður sé annar fyrir dómi en hjá lögreglu. Samkvæmt 1. mgr. 48. gr. laga nr. 19/1991 skal dómur reistur á sönnunargögnum sem færð eru fram við meðferð máls fyrir dómi. Tjónþolinn, Gunnar Þorbjörn, hefur borið fyrir dómi að hann hafi hlotið áverkana fyrir slysni. Með vísan til þessarar grundvallarreglu og að öðru leyti með vísan til þess sem rakið hefur verið, hafa ekki af hálfu ákæruvaldsins verið leidd fram nægjanleg rök sem leitt geta til þess að hafna beri nánast einshljóða framburði ákærðu og vitnisburði Gunnars Þorbjörns fyrir dómi um það sem gerðist og að áverkinn á síðu Gunnars hafi hlotist fyrir slysni og hafi ekki verið ásetningsverk eins og þau hafa bæði borið. Samkvæmt þessu ber að sýkna ákærðu af þeim þætti ákærunnar. Þegar atburðarásin er virt í heild, og framburður ákærðu og vitnisburður Gunnars Þorbjörns um það hvernig áverkinn á fæti hans kom til, verður að telja að hann hafi hlotist í þannig samhengi við fyrri atburðinn að ekki sé unnt að meta beitingu ákærðu á hnífnum í það sinn sem líkamsárás. Styðst þessi niðurstaða við framburð ákærðu og vitnisburð Gunnars Þorbjörns um að ekki hafi verið fyrir hendi ásetningur hjá ákærðu til að valda ávekum með hnífnum. Ber því einnig að sýkna ákærðu af þessum hluta ákærunnar. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með taldar 120.000 krónur í málsvarnarlaun til Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns. Katrín Hilmarsdóttir fulltrúi flutti málið fyrir ákæruvaldið. Guðjón St. Marteinsson héraðsdómari kveður upp dóminn. DÓMSORÐ: Ákærða, Kristín María Hafsteinsdóttir, er sýknuð af öllum kröfum ákæruvaldsins í málinu. Allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með taldar 120.000 krónur í málsvarnarlaun til Sigurðar Sigurjónssonar hæstaréttarlögmanns.
Mál nr. 296/2000
Ávana- og fíkniefni
Ó var ákærður fyrir fíkniefnalagabrot með því að hafa ásamt fleirum í hagnaðarskyni staðið að innflutningi 630 g af kókaíni sem ætlað var til sölu hérlendis. Var Ó ákærður fyrir skipulagningu innflutningsins og fjármögnun á kaupunum og að hafa keypt fíkniefnin erlendis og komið þeim til aðila, sem flutti þau til Íslands. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að eftir framkomnum gögnum og framburði vitna og sakborninga í málinu þætti brot Ó sannað og var hann dæmdur til þriggja ára fangelsisrefsingar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Guðrún Erlendsdóttir, Haraldur Henrysson, Hjörtur Torfason, Hrafn Bragason og Pétur Kr. Hafstein. Málinu var skotið til Hæstaréttar 12. júlí 2000 að ósk ákærða, sem var annar dómfelldra í héraði. Ákæruvaldið krefst staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms en þyngingar á refsingu. Ákærði krefst aðallega sýknu en til vara vægustu refsingar, sem lög leyfi. Málavöxtum og framburði sakborninga og vitna er skilmerkilega lýst í héraðsdómi. Dómsorð: Ákærði, Ólafur Már Sævarsson, sæti fangelsi í þrjú ár. Til frádráttar refsivist komi 35 daga gæsluvarðhald ákærða. Ákvörðun héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. I. Mál þetta, sem dómtekið var 23. maí sl., er höfðað með ákæruskjali ríkissaksóknara 27. janúar sl. á hendur G, [...], Ólafi Má Sævarssyni, kt. 181071-3119, Fífuhjalla 8, Kópavogi og S, [...] fyrir eftirgreind brot gegn lögum um fíkniefni: „I. Fyrir fíkniefnalagabrot með því að hafa í desember 1998 í hagnaðarskyni staðið saman að innflutningi á 630,24 g af kókaíni til landsins. Ákærðu Ólafur Már og S stóðu saman að skipulagningu innflutningsins, en fíkniefnið ætluðu þeir til sölu hérlendis. Ákærði S fékk ákærða G til að taka að sér að flytja fíkniefnið inn til landsins. Ákærði Ólafur Már festi kaup á fíkniefninu í Mexíkó, en fjármagn til kaupanna lagði hann að mestu leyti út sjálfur, og afhenti hann efnið þar ákærða G. Ákærði G bjó um fíkniefnið í tréplöttum og flutti það þannig inn til landsins, kunnugt um að efnið væri ætlað til sölu hérlendis, en það fannst við komu hans til Keflavíkurflugvallar 21. desember 1998. Telst þetta varða við 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. lög nr. 64, 1974. II. Gegn ákærðu Ólafi Má og S fyrir skjalafals eins og hér greinir: 1) Með því að hafa í nóvember 1998, staðið saman að því að nota falsaðan víxil að fjárhæð kr. 250.000 í viðskiptum við Sparisjóð Kópavogs, sem ákærði S var greiðandi að, en ákærði Ólafur Már hafði falsað með því að rita nafn sambýliskonu sinnar, Elínar Bjargar Guðmundsdóttur, sem ábekings á víxilinn. 2) Með því að hafa í nóvember 1998, staðið saman að því að nota falsaðan víxil að fjárhæð kr. 450.000 í viðskiptum við Sparisjóð Kópavogs, sem ákærði Ólafur Már var greiðandi að, en hann hafði falsað með því að rita nafn Jóhanns Inga Pálssonar sem útgefanda á víxilinn og ákærði S hafði falsað með því að rita nafn Þormóðs Inga Pálssonar, sem ábekings á víxilinn. Telst þetta varða við 1. mgr. 155. gr. almennra hegningarlaga rn. 19, 1940. III. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar. Ennfremur er þess krafist að 630,24 g af kókaíni verði gerð upptæk, samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974 og 2. mgr. 10. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 16, 1986.” Við aðalmeðferð gerði ákæruvaldið sömu kröfur og tilgreindar eru í ákæru auk þess sem krafa var gerð um að ákærðu greiði allan sakarkostnað. Við aðalmeðferð lýsti sækjandi því yfir að ákæruvaldið félli frá ákærulið II. Sá þáttur ákærunnar kemur því ekki til frekari skoðunar í þessu máli. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir, meðal annars með aðstoð Interpol, hefur ekki tekist að hafa upp á ákærða S. Við aðalmeðferð féll sækjandi því, að svo stöddu, frá þeim þætti ákærunnar sem snýr að ákærða S. Ákærði G gerir þá kröfu að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög frekast leyfa og að refsing verði ákveðin skilorðsbundin. Ennfremur krefst hann hæfilegra málsvarnarlauna að mati dómsins handa skipuðum verjanda sínum svo og að allur sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Ákærði Ólafur Már gerir þá kröfu að hann verði sýknaður af þeirri sök sem honum er gerð í ákæru og til vara að hann verði dæmdur í vægustu refsingu sem lög leyfa. Að auki er krafist málsvarnarlauna sem greiðist úr ríkissjóði. Ákærði G var úrskurðaður í gæsluvarðhald í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 22. desember 1998 til 24. febrúar 1999 en þann dag hafnaði Héraðsdómur Reykjavíkur framlengingu varðhalds. Ákærði Ólafur Már var úrskurðaður í gæsluvarðhald í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 23. desember 1998 til 20. janúar 1999. Þann dag féllst Héraðsdómur Reykjavíkur á framlengingu gæsluvarðhalds hans til 17. mars s.á. Þann 26. janúar felldi Hæstiréttur þann úrskurð úr gildi. II. Málsatvik. Samkvæmt frumskýrslu lögreglunnar í Reykjavík bárust henni þann 20. desember 1998 upplýsingar, frá ónafngreindum manni, þess efnis að ákærði G kæmi til Íslands frá Bandaríkjunum og myndi hafa í fórum sínum töluvert magn fíkniefna. Heimildarmaðurinn kvað G hafa farið skömmu áður til Bandaríkjanna með manni, sem hann vissi þó ekki nafnið á og væri G trúlega burðardýr. Starfsmenn tollgæslunnar á Keflavíkurflugvelli voru látnir vita af þessari tilkynningu og við komu G til landsins leituðu þeir í farangri hans. Þar fannst meðal annars tréplatti. Við skoðun í röntgentæki virtist honum vera skipt í tvö hólf sem innihéldu eitthvað. G kvaðst aðspurður hafa verið beðinn að flytja tréplattann til Íslands. Taldi hann líklegt að í honum væru ólögleg efni en hann ætti að afhenda tréplattann seinna þennan dag. Við rannsókn tæknideildar lögreglunnar í Reykjavík kom í ljós að í plattanum voru falin 630.24 grömm af kókaíni. Á umbúðum utan um efnið fundust nokkrir fingrafarapartar. Tveir af þeim voru samkenndir við fingraför hægri þumals og hægri vísifingur G. G féllst á að fara í samstarf við lögreglu um það að hann afhenti gervifkniefnapakka undir eftirliti og stjórn lögreglu. Sú fyrirætlan gekk þó ekki eftir. Í lögregluskýrslu kvaðst S hafa verið í Leifsstöð og séð tollverðina taka G til leitar. S hafi því hvorki svarað símhringingum né símboðum og ekki látið ná í sig. Að kvöldi 21. desember hafi hann greint eftirlit lögreglu og þá vitað fyrir víst að G hafi verið tekinn. S kveðst einnig hafa sagt Ólafi frá þessu þegar Ólafur hafi hringt í hann 21. desember til að vita hvernig aðgerðin gengi. S kveðst hafa skilið bílaleigubílinn, sem flytja átti fíkniefnin í, eftir í hverfinu og sent lykilinn til bílaleigunnar í pósti. Vegna rannsóknar þessa máls var Ólafur handtekinn við komu sína til landsins þann 23. desember 1998 og fundust í fórum hans ýmsir munir tengdir málinu. Í upphafi kvaðst hann ekki hafa neina vitneskju um þennan fíkniefnainnflutning. Við rannsókn málsins voru lagðar inn tvær kærur vegna falsaðra víxla og bárust böndin að Ólafi og S. Þormóður Ingi Pálsson, kunningi S, kærði fölsun nafns síns sem ábekings á víxil nr. 124399, að upphæð 450.000 krónur sem var gefinn út 13. nóvember 1998 en með gjalddaga 15. febrúar 1999. Ennfremur kærði Jóhann Hilmarsson, fölsun síns nafns sem útgefanda og framseljanda sama víxils. Við rithandarrannsókn þóttu litlar líkur til að Jóhann og Þormóður Ingi hefðu ritað nöfn sín á víxilinn, hinsvegar þóttu nokkrar líkur til að Ólafur hefði ritað nafn Jóhanns og S hefði ritað nafn Þormóðs Inga. Ólafur notaði þennan víxil í viðskiptum við Sparisjóð Kópavogs í nóvember 1998. Elín Björg Guðmundsdóttir, sambýliskona Ólafs, kærði fölsun á sínu nafni sem ábekings á víxil nr. 124390 að upphæð 250.000 krónur sem var gefinn út 3. nóvember 1998 en með gjalddaga 3. febrúar 1999. Rithandarrannsókn sýndi að litlar líkur voru á því að Elín hefði skrifað sitt nafn á víxilinn en líkurnar voru yfirgnæfandi að Ólafur hefði ritað nafn hennar. S notaði þennan víxil í viðskiptum við Sparisjóð Kópavogs í nóvember 1998. Eins og fram kemur í ákæru tengjast þrír menn þessu fíkniefnasmygli, ákærðu G og Ólafur og svo S, en fallið hefur verið frá ákæru á hendur honum að svo stöddu. Svo sem vænta má greinir þá á um það hvert hafi verið hlutverk hvers um sig í smyglinu, svo og hver hefði lagt fé til kaupanna. Þar sem ekki er unnt að styðjast við framburð S byggist málsatvikalýsing á aðdraganda ferðarinnar og gang mála í Mexíkó á framburðum G og Ólafs fyrir lögreglu. Framburður ákærða G. Við yfirheyrslu kvaðst G vera burðardýr undir þau fíkniefni sem falin höfðu verið í tréplattanum, fyrir þá S og Ólaf Má Sævarsson. G kvaðst eiga, innan tveggja daga frá komu sinni til landsins, að koma fíkniefnunum fyrir í sumarbústað í Grímsnesi. Það hefði verið ákveðið áður en hann fór utan. G kvaðst hafa þekkt S frá sumrinu 1997, þá hafi S selt honum kókaín. Þeir hafi ekki talast við lengi eftir þetta, þar til S hafi komið skilaboðum til G um að hafa samband við sig. G hélt þá að hann myndi bjóða honum fíkniefni til sölu. Það hafi orðið úr að S kom á heimili G og greindi honum frá því að til stæði að flytja kókaín inn til landsins en fjármagn vantaði. Ef G gæti lagt fé til kaupanna fengi hann það tvöfalt til baka. G kvaðst ekki hafa fé til að leggja í slíkt en gaf þó ekki eindregið afsvar. G taldi S hafa leitað til sín vegna þess að G hefði haft góðar tekjur 1997 þegar hann og S þekktust. Að sögn G kom S aftur nokkrum dögum seinna á heimili hans en þar var þá staddur bróðir G, I. Hafi S enn verið að leita eftir fjármögnun um það bil 300- 400.000 krónum og meðal annars stungið upp á að vinir G legðu fé í innflutninginn. Einnig hafi hann stungið upp á að G falsaði víxla, það væri auðvelt því S og félagi hans hefðu gert það með góðum árangri. Það eina sem þyrfti að gera væri að finna út kennitölur á einhverjum í fjölskyldunni sem ætti eignir og fá víxil út á það. Eigendurnir myndu ekki vita neitt. G kvað S hafa beitt sig miklum þrýstingi og því hafi hann látist vera að hugsa málið. Honum hafi hinsvegar fundist þetta vera mikið fé og því hafi hann að lokum gefið Si algert afsvar. G segir að það hafi ekki verið fyrr en eftir að hann hafi neitað að leggja fé í innflutninginn sem S hafi boðið honum að gerast burðardýr í innflutningnum. S hafi boðið honum 200 stykki sem greiðslu og taldi G að hann ætti við 200 grömm af kókaíni eða um 10% af því sem ætlunin væri að flytja inn. S hafi boðið G 3.000.000 króna þegar G leitaði eftir því að fá frekar greitt í peningum en efni, fjárhæðin færi þó eftir því hversu sterkt kókaín þeim tækist að flytja inn. G kvað S hafa talað um að flytja inn 1-1,5 kíló af kókaíni. Það færi þó eftir því hversu miklu fé tækist að safna fyrir ferðina. G kvaðst hafa fallist á að gerast burðardýr gegn áðurnefndri peningagreiðslu. S hafi þá sagt honum að líklegt væri að ferðin yrði farin fyrir áramót, hann myndi tala við félaga sinn og síðan myndu þeir þrír hittast. G sagði að honum hefði fundist sem allt ylti á þessari ferð fyrir S og Ólaf, þeir hafi talað um hversu peningalitlir þeir væru. G kvað þá S og Ólaf síðan hafa komið á heimili G nokkru seinna og hafi hann þá í fyrsta sinn séð Ólaf. Þarna hafi þeir rætt skipulagningu á fyrirhuguðum innflutningi á fíkniefnum, meðal annars um það að Ólafur færi út nokkrum dögum á undan G og gengi frá því sem þyrfti. G kæmi síðan til Mexíkó og yrði afhentur pakki til að koma með til Íslands. G kvaðst ekki hafa spurt frekar um áhættuna af þessu þar sem S og Ólafur hafi rætt um að þessi leið væri örugg, þeir hefðu gert þetta áður. Í þetta sinn hefði Ólafur sagt G að hlutur hans yrði ekki undir 150 grömmum það færi þó eftir því hversu mikið þeim tækist að flytja inn. S hafi ítrekað að hann fengi greiðslu sem næmi 3.000.000 krónum. Í þetta sinn hafi einnig verið ákveðið að hittast næsta sunnudag til að sýna G felustaðinn fyrir fíkniefnin þegar hann væri kominn með þau til landsins. Þann 4. desember 1998 kveðst G hafa keypt, að beiðni S, hollensk gyllini fyrir Ólaf að verðmæti rúmlega 600.000 íslenskar krónur. Kvaðst G ekki vita til hvaða hluta féð var ætlað og ekkert fengið fyrir greiðann. Í skýrslu lögreglu kemur fram að sama dag hafi Ólafur Már keypt hollensk gyllini, að eigin sögn, fyrir kunningja sinn Davíð Garðarsson sem síðar var handtekinn með 2 kíló af amfetamíni í Þýskalandi. Sunnudaginn 6. desember 1998 fóru, að sögn G, hann, S og Ólafur að sumarbústað í Grímsnesi. Á leiðinni hafi S og Ólafur mælst til þess við G að hann leigði sér bílaleigubíl þegar hann kæmi til baka til landsins og kæmi fíkniefnunum síðan fyrir í sumarbústaðnum. Hætt hafi verið við þessa ráðagerð þar sem G hafi ekki getað framvísað greiðslukorti til tryggingar bílaleigubílnum. S hafi haft lyklana að sumarbústaðnum og hafi verið ákveðið að G léti fíkniefnin undir skúringafötu í ruslageymslu bústaðarins. Á heimleiðinni hafi Ólafur sýnt G útprent af flugáætlun fyrir ferðalag G. Á útprentinu hafi verið heimilisfang sem ekki var heimilisfang G. G segir S hafa sagt að Ólafur léti hann hafa peninga og myndi hann einnig greiða algerlega fyrir mat og hótel á ferðalaginu. Ennfremur hafi þeir ákveðið að hittast ekki aftur fyrr en erlendis, þó hafi S sagst myndu láta G hafa fé fyrir flugmiðanum. Að sögn G hitti hann S við vinnustað S daginn fyrir brottför og hafi S látið hann hafa rúmlega 100.000 íslenskar krónur og sagt honum að fara á Ferðaskrifstofu stúdenta til að ganga frá flugmiðanum sem G kveðst hafa gert. Farmiðinn hafi kostað 97.000 þannig að hann hafi átt 3.000 krónur til að taka með til Mexíkó. G segir S hafa sagt sér í þetta skipti að hann, S, hafi, ásamt vini sínum, verið handtekinn úti í Mexíkó vegna meðhöndlunar á kókaíni og að sá sem hafi sagt til þeirra hafi verið drepinn úti í Mexíkó. G telur S ekki hafa meint þetta sem hótun heldur hafi hann sagt honum þetta til þess að hvetja hann til að gæta sín. G kveðst hafa sagt sínum nánustu rangt til um tilgang ferðarinnar. Hann hafi beðið I bróður sinn að aka sér á flugvöllinn. Á leiðinni þangað hafi þeir stoppað á vinnustað bróður þeirra GO. G hafi móttekið þar símboð frá S og hafi þeir I farið að hitta hann. Hafi S verið að tryggja sér að allt væri í lagi með farseðla og að G ætlaði örugglega utan. Segir G að þarna hafi I bróðir hans aftur hitt S. Tveimur dögum áður en G fór til Mexíkó segist hann hafa rætt við bróður sinn GO um það að GO útvegaði bílaleigubíl í gegnum kunningja sinn. Hann hafi jafnframt sagt GO að tækist þetta myndi kunningi G ná í bifreiðina og koma henni upp á flugvöll. Þetta kveðst G hafa ítrekað við GO daginn sem hann fór af landi brott. Á leiðinni á Keflavíkurflugvöll segir G þá I hafa komið við á kaffihúsi. Þar hafi G skrifað bréf, sem hann lét I hafa, með þeim skilaboðum að kæmi eitthvað fyrir hann ætti I að láta lögreglu hafa bréfið. Í þessu bréfi hafi verið upplýsingar um fyrirhugaðan innflutning fíkniefna, þó hafi G ýkt stórlega tölur um efnismagn og fjárhæðir til að ganga í augun á bróður sínum. Hann kvaðst ætíð hafa haft minnimáttarkennd gagnvart bróður sínum sem hefði vegnað betur í lífinu en sér og hefði hann haft þörf til að mikla sig í augum bróður síns. G segir Ólaf hafa tekið á móti sér á flugvellinum í Mexíkó. Þeir hafi farið á hótel Ólafs þar sem þeir hafi deilt herbergi, þó án þess að G væri skráður gestur hótelsins. G kveður þá hafa farið út að skemmta sér þetta kvöld og að Ólafur hafi greitt allt fyrir þá tvo í þetta sinn eins og hann hafi gert í allri þessari ferð. Hann hafi haft mikið fé handa á milli. Ólafur hafi auk þess verið með tvö greiðslukort, annað á eigin nafni en hitt á nafni bróður síns. Hafi G margoft séð Ólaf taka háar fjárhæðir út með þessum greiðslukortum í hraðbönkum og sagt að það vantaði upp á féð til fíkniefnakaupanna. Annan daginn í Mexíkó kveður G þá Ólaf hafa þvælst mikið um til að reyna að ná sambandi við mann að nafni Hector. Á þriðja degi hafi þeir hitt Hector á matsölustað og þar hafi Hector sagt Ólafi að um þessar mundir gæti hann ekki útvegað honum gott efni. Ólafur hafi þá nefnt José, þann sem hafi setið með S í fangelsi í Mexíkó og hafi þeir seinna hitt José á kaffihúsi. Þar hafi Ólafur rætt við hann um að útvega fíkniefni. Þeir hafi í framhaldi af þessu farið heim til José þar sem Ólafur hafi fengið kókaínprufu. Þar sem hún hafi verið léleg hafi ekkert orðið úr kaupunum. Næsta dag kveður G þá Ólaf hafa hitt José og nágranna hans, sem var sagður geta útvegað gott efni frá fólki úti í sveit. Í framhaldi af þessu hafi þeir farið allir saman í veglegt hús úti í sveit þar sem Ólafur hafi rætt fíkniefnaviðskipti við konu sem þar réði ríkjum. Prufa af kókaíni sem Ólafur hafi fengið hafi reynst mjög sterk. G kveðst sjálfur hafa prófað þetta efni og það hafi verið mjög „gott.” G kveðst hafa heyrt Ólaf og konuna ræða um 800 grömm. G kvaðst ekki hafa tekið þátt í neinni samningagerð um fíkniefnakaupin. Hann hafi setið til hliðar, eiginlega verið alveg útilokaður þegar hinir hafi rætt saman, en José hafi þurft að túlka samtal Ólafs og konunnar. Úr þessum viðskiptum hafi það orðið að Ólafur hafi ekið José heim, farið á hótelið og náð í fé í öryggishólfið. Síðan hafi þeir tveir farið í verslunarmiðstöð þar sem þeir hafi hitt konuna og afhent henni féð. G kveðst hafa spurt Ólaf hvernig fyrirkomulagið ætti að vera eftir þetta en hann hafi svarað með einhverri þvælu. Segir hann Ólaf hafa verið mjög stressaðan og pirraðan yfir þessu öllu. Þeir hafi síðan náð í José sem hafi leigt herbergi á hóteli eina nótt og hafi ætlunin verið að José pakkaði fíkniefnunum þar. G segir að í upphafi hafi það ekki verið ætlunin að hann tæki svona mikinn þátt í þessum fíkniefnakaupum. Ólafur hafi bara sagt sér fyrir verkum og hafi hann ekki þorað öðru enda verið upp á Ólaf kominn þarna úti. Þegar þarna hafi verið komið hafi Ólafur yfirgefið G og José en áður látið G hafa símakort og sagt honum að hringja á hótelið þegar allt væri frágengið. G kveðst síðan hafa beðið með José á torgi nokkru uns maður frá konunni á sveitasetrinu hafi komið og hitt þá. Kókaíninu hafi verið komið fyrir í hótelherberginu sem José hafi leigt. José hafi síðan ekki treyst hótelherberginu. Þeir hafi því farið með kókaínið heim til José og þaðan hafi G hringt í Ólaf. Ólafur hafi komið og rætt eitthvað við José. Þeir Ólafur hafi síðan farið með kókaínið á sitt hótelherbergi. Kveðst G þá hafa sagt að hann gæti ekki tekið á móti kókaíninu svona til flutnings og hafi Ólafur sagt honum að þetta myndi allt „reddast.” Daginn eftir hafi Ólafur sagt honum að José væri að „redda” pökkun fíkniefnanna. Síðan hafi Ólafur pakkað farangri sínum og skráð sig út af hótelinu. Fyrir það hafi hann greitt með greiðslukorti bróður síns. G kveðst hafa rætt peningaleysi sitt við Ólaf úti í Mexíkó. Ólafur hafi sagt að hann myndi láta G hafa 50.000 íslenskar krónur daginn eftir að hann kæmi heim svo G hefði eitthvað fé yfir jólin. Ekki kvaðst hann hafa rætt frekar við Ólaf um greiðslur fyrir flutning fíkniefnanna. G segir að úti í Mexíkó hafi Ólafur einnig sagt við sig að hann skyldi láta pakka kókaíninu í tvær pakkningar, 300 gramma og 500 gramma. Þegar til Íslands væri komið ætti G að setja stærri pakkann í sumarbústaðinn en láta Ólaf hafa minni pakkann. Þetta yrði að vera svona því Ólafur væri búinn að leggja svo mikinn pening í innflutninginn. G hefur eftir Ólafi að fíkniefnin hafi verið dýrari í innkaupum en þeir hafi ætlað og þetta (tveggja pakka úrræði) sé eina leiðin til að ná peningunum til baka. G myndi líka fá eitthvað aukalega fyrir þetta. G kveður Ólaf hafa ekið sér á hótelið Day’s Inn, þar sem G hafi skráð sig inn og Ólafur greitt fyrir gistingu hans þar í þrjá daga. Þeir tveir hafi að því búnu farið heim til José til að athuga með pökkunina á kókaíninu og þar hafi José sagt að pakkinn yrði tilbúinn innan klukkutíma. G segir Ólaf hafa látið hann hafa alls 6.000 pesósa og sagt honum að greiða José 1.500 pesósa fyrir pökkunina og kunningja José 500 pesósa. Síðan hafi Ólafur flogið burt frá Mexíkó. G segir að sér hafi fundist Ólafur vera mjög hræddur um að vera handtekinn þarna úti í Mexíkó og hafi því verið feginn að fara þaðan í burtu. Kvað hann Ólaf hafa verið höstugan og farinn að tala um handtökuna á S. Ólafur hafi hinsvegar hringt í G á hótelið daginn eftir til að athuga hvernig pökkunin á kókaíninu gengi. Að sögn G gekk mikið á við pökkun kókaínsins, m.a. hafi fyrirframákveðnar umbúðir um kókaínið týnst og því hafi allt kókaínið verið sett í timbur-plattann. Þegar timburplattinn hafi verið tilbúinn kveðst G hafa greitt José og vini hans umrædda pesósa. Hann kveður José hafa afhent honum miða með nafni, heimilisfangi og símanúmeri José ásamt skilaboðum til S um að hann ætti að koma 1.500 pesósum til José. Þessi miði fannst í fórum G við handtöku. Við handtöku G fannst einnig ljósmyndafilma sem var framkölluð af lögreglu. Á henni má meðal annars sjá tvo menn pakka hvítu efni í timburplattann sem kókaínið fannst í. G kveður þessa menn vera José og kunningja hans. G segir S hafa sagt honum fyrir utanförina að Ólafur myndi útvega G „Waves Spray” í farangurstösku til að dreifa athyglinni frá kókaíninu. Hinsvegar hafi það verið José sem hafi látið hann hafa þennan úða enda hafi hann átt nóg til á heimili sínu eins og sjáist af ljósmyndum. Slíkur úði fannst í fórum G við handtöku. G segist hafa millilent í Bandaríkjunum á leiðinni heim. Kveðst hann hafa hringt í bróður sinn, GO, frá Mexíkó til að láta hann vita að kunningi hans myndi nálgast bílaleigubílinn. Við rannsókn málsins fundust engin merki þess að G hefði reynt að fjármagna ferðina til Mexíkó, hvorki með íslenskum né erlendum gjaldeyri. Hollensku gyllinin, sem hann keypti 4. desember 1998 kveðst hann hafa keypt fyrir ákærða Ólaf. G segist vera illa staddur fjárhagslega, eigi engar eignir en eigi hinsvegar ógreiddar skammtímaskuldir að andvirði um 1.000.000 króna auk ógreidds skatts, lögreglusekta og barnameðlaga. Framburður ákærða Ólafs Más. Í rannsóknarskýrslu lögreglu kemur fram að í upphafi hafi Ólafur ekki sagst hafa neina vitneskju um það sakarefni sem á hann hafi verið borið. Hann hafi þó fljótlega breytt framburði sínum til þess sem hér verður greint frá. Ólafur kveður hlutverk sitt í desemberferðinni til Mexíkó hafa verið að koma G í tengsl við José, sem hafi meðal annars útvegað fíkniefni að beiðni S. Ólafur kveðst hafa gert sér grein fyrir að hann væri að aðstoða við innflutning fíkniefna en hann hafi gert það til þess að geta fengið endurgreidda peningaskuld S við sig, sem hafi stofnast þegar S var handtekinn í Mexíkó í september. Þá hafi José útvegað S fíkniefni sem þeir hafi síðan verið handteknir með. Ólafur segist hafa, að beiðni móður S, aðstoðað S við að losna úr fangelsi, greitt lögfræðikostnað, flugfar, uppihald og fleira. Móðir S hafi lofað að greiða Ólafi þegar heim kæmi en hafi ekki staðið við það. Ólafur kvaðst því hafa bundið væntingar við það að S greiddi þessa skuld þegar hann hefði selt fíkniefnin enda hafi hann ekki séð fram á að S gæti greitt sér ella. Ólafur segist hafa ákveðið í endaðan nóvember 1998 að fara til Bandaríkjanna til að hitta Sheilu, stúlku sem hann hafi kynnst í ferð sinni til Puerto Vallarta í Mexíkó í nóvember 1998. Kvaðst hann hafa rætt þessi mál við Sheilu. Yfirlit yfir símhringingar Ólafs sýna þó að hann ræddi aðeins einu sinni við umrædda stúlku í síma frá því hann kom frá Puerto Vallarta og þar til hann flaug til Mexíkó í desember 1998. Að sögn Ólafs var það nokkrum dögum eftir að hann nefndi þessa fyrirætlun sína við S að S spurði hann hvort hann væri ekki tilbúinn að koma íslendingi í samband við José í Mexíkó og kvaðst Ólafur hafa sagt S að hann væri reiðubúinn til þess. Ólafur segist ekki hafa spurt um ástæðuna fyrir þessari beiðni en sig hafi grunað að þetta væri vegna fíkniefnaviðskipta þar sem hann þekkti José frá því S var í Mexíkó í september 1998. Ólafur kveðst hafa farið á ferðaskrifstofu og gengið frá flugmiða sínum 3. eða 4. desember 1998. Hann hafi jafnframt farið, að beiðni S, á Ferðaskrifstofu stúdenta til að taka ferðatilhögun fyrir G, sem S hefði þá verið búinn að skipuleggja með starfsmönnum skrifstofunnar. Sunnudaginn 6. desember 1998 kveðst Ólafur hafa náð í S á heimili hans í Kópavogi. Þeir tveir hafi síðan náð í G á heimili hans og hafi það verið í fyrsta sinn sem hann og G hafi hist. Fyrst hafi þeir ekið stefnulaust um bæinn en markmiðið hafi verið að stofna kynni Ólafs og G. Ólafur kveðst síðan hafa ekið austur fyrir fjall, að beiðni S. Á leiðnni hafi S og G rætt um fyrirhugað fíkniefnasmygl en þó ekki magn eða tegund. Ólafur segist hafa séð G rétta S umslag með kvittunum fyrir gjaldeyriskaup en S hafi ekkert vilja með það hafa. Að sögn Ólafs ræddu G og S heilmargt í sumarbústaðnum sem ekið var að og hafi þeir meðal annars skoðað geymslu fyrir utan bústaðinn. Ólafur hafi ekkert skipt sér af þessu. Kveður hann þá ekki hafa rætt neitt á heimleiðinni. Að sögn Ólafs hitti hann S fyrir utan vinnustað S 8. desember 1998 og hafi S þá verið með útprent af ferðaplani G. Ólafur segir þá hafa hist um kvöldið á matsölustað til að ræða hlutverk Ólafs, að koma G í samband við José í Mexíkó. Ólafur segir kunningja S, Jóhann Hilmarsson, hafa verið með honum og hafi hann því heyrt allt sem þeim fór á milli. Við yfirheyrslu kvaðst Jóhann einungis hafa átt erindi á staðinn og hafi hann ekki heyrt neinar samræður S og Ólafs. Þann 10. desember kveðst Ólafur enn hafa hitt S fyrir utan vinnustað S. S hafi þá látið hann hafa blað með nafni og heimilisfangi José og fyrirmæli um að segja José að G væri kominn til að kaupa fíkniefni. Ólafur kveðst hafa farið til bróður síns, Jóns Gunnlaugs Sævarssonar, og fengið að láni hjá honum greiðslukort, Visa-Gullkort, til þess að vera öruggari í ferðinni. Sagðist hann áður hafa fengið kortið að láni hjá bróður sínum, í september 1998. Þá hafi hann reyndar tekið svo mikið fé út með kortinu að leitt hafi til óvináttu með þeim bræðrum. Á leiðinni til Mexíkó kveðst Ólafur hafa millilent í Bandaríkjunum. Hann hafi haft samband við Sheilu og sagt henni frá ferð sinni í Bandaríkjunum og að hann myndi heimsækja hana eftir nokkra daga. Í Mexíkó segist Ólafur hafa hringt í tvo félaga sína frá september 1998, þá Manzanares lögfræðing og Hector. Hann hafi síðan tekið á móti G á flugvellinum og ekið honum á annað hótel en sitt, til gistingar. Þeir hafi síðar hist og farið saman út að borða. Segist Ólafur hafa reynt að ná símasambandi við José fyrir G en það hafi ekki gengið eftir í þetta sinn. Að sögn Ólafs greiddi G fyrir sig í þetta sinn eins og hann hafi gert í allri ferðinni. Næsta degi kveðst Ólafur hafa eytt með G og reynt að ná sambandi við José en það hafi ekki gengið. Á þriðja degi hafi hann náð símasambandi við José og þeir síðan hitt hann á kaffihúsi. Þar kveðst Ólafur hafa sagt José að G væri kominn til að kaupa fíkniefni. Hafi José sagst ætla að kanna hvað hann gæti gert og hann myndi vera í sambandi. Daginn eftir hafi José hringt og viljað hitta G á heimili sínu. Hafi Ólafur ekið G þangað og skilið við hann án þess að fara með honum inn. Að sögn Ólafs hafði hann aðeins einu sinni samband við G, eftir að hann kom á kynnum þeirra José, en þá hafi hann látið G vita af brottför sinni frá Mexíkó. Segist hann hafa spurt G af forvitni hvernig gangi og hafi G sagt José vera að vinna í þessum málum. Ólafur segist jafnframt hafa hringt í konu sína, Elínu Björgu Guðmundsdóttur, frá Mexíkó og sagt henni hvar hann væri en myndi þó útskýra það betur er hann kæmi heim. Sagði hann enga sérstaka ástæðu vera fyrir þessu símtali við konu sína. Hann kvaðst einnig hafa hringt í S til að láta vita hvernig ferðalagið hefði gengið fyrir sig. Ólafur tók háar fjárhæðir út í Mexíkó. Skýrir hann þær þannig að hann hafi ætlað að greiða 6 mánaða leigu húsnæðis í Reykjavík fyrirfram með reiðufé. Í framburði föður verðandi leigusala kemur fram að alltaf hafi staðið til að Ólafur greiddi fyrir húsaleiguna með greiðslukortasamningi. Ólafur kveðst hafa ætlað að skipta mexíkósku pesósunum í bandaríkjadollara vegna betri stöðu pesósa gagnvart dollar. Vegna umfangs peninganna segist hann hafa sett andvirði um 4-5.000 bandaríkjadollara í ferðatösku sína er hann fór frá Mexíkó til Bandaríkjanna. Hann kvaðst ekki hafa áttað sig á þeim möguleika að skipta peningunum í verðmeiri og umfangsminni seðla sem hann gæti haft innanklæða í fluginu. Hann segir peninga-töskuna síðan hafa týnst í fluginu frá Mexíkó til Bandaríkjanna. Hann hafi gefið skýrslu um það í Cincinnati og þá hafi hann tilkynnt um peningana. Við athugun kom í ljós að Ólafur tilkynnti ekki að þetta fé hefði verið í töskunni þegar hann tilkynnti hana tapaða í Cincinnati. Að sögn Ólafs náði hann sambandi við Sheilu í Cincinnati og dvaldi hjá henni þar til hann fór heim til Íslands. Hann kveðst hafa hringt í G til að athuga hvernig honum liði og einnig S til að upplýsa hann um gang mála. Ólafur segist hafa frestað heimkomu sinni um einn dag í þeirri von að töskur hans myndu finnast í Cincinnati en það hafi ekki gengið eftir. Hann sagðist einnig hafa greint konu sinni, Elínu Björgu, frá töskutapinu og einnig frá því að í töskunni hafi verið umtalsverðir fjármunir. Í framburði sínum segir Elín Björg hinsvegar að Ólafur hafi ekki minnst á að í týndu töskunni hafi verið umtalsverðir fjármunir. Við handtöku var Ólafur með 2.380 bandaríkjadollara í sínum fórum, í hvítu umslagi. Segist hann hafa tekið þessa peninga út á greiðslukort sitt í Bandaríkjunum til þess að eiga einhvern framfærslueyri við heimkomu enda stutt til jólahátíðarinnar. Af þeim ljósmyndum sem G tók í Mexíkó og Ólafi voru sýndar við rannsókn málsins kvaðst hann þekkja annan manninn, José, þann sem hann hafi komið G í tengsl við. Við rannsókn málsins kom í ljós að Ólafur tók út alls 1.089.505 íslenskar krónur með greiðslukorti í ferð sinni til Mexíkó og Bandaríkjanna. Með greiðslukorti bróður síns, Jóns Gunnlaugs Sævarssonar, 700.461 krónu og með eigin greiðslukorti 389.044 krónur. Auk þess hafði hann keypt talsverðan gjaldeyri, bandaríska dollara í nóvember 1998 og hollensk gyllini í desember 1998. Skammtímaskuldir hans á þessum tíma við íslenskar lánastofnanir námu 1.500.000 krónum og hann var nýbúinn að selja íbúð sína til að greiða skuldir. III. Framburður G fyrir dómi. Í framburði sínum fyrir dóminum bar ákærði G mjög á sama veg og hann gerði í lögregluskýrslum. Hann kvað þær háu fjárhæðir sem hann tilgreindi í bréfinu sem hann afhenti bróður sínu eiga rót bæði í hræðslu og mikilmennskubrjálæði. Það stafaði af því að hann hefði reynt að draga til baka loforð sitt um það að fara til Mexíkó. Það hefði verið of seint og S hefði sagt honum að þegar S hafi verið í Mexíkó þá hafi einhver mexíkói sagt mexíkósku lögreglunni til S. Uppljóstrarinn hefði fengið það endurgreitt því hafi verið tekinn af lífi af fíkniefnasölum. Ólafur sagðist hafa skrifað bréfið af hræðslu við að eitthvað sambærilegt henti hann, að einhver segði til hans. Allar tölur í bréfinu væru rangar. Hann hefði ekki haft hugmynd um hvað í vændum væri. Ennfremur kom fram að G taldi öruggt að Ólafur hefði til viðbótar við eigið fé haft meðferðis fé frá S. G kvaðst hafa spurt Ólaf að því hvað hann hefði greitt fyrir fíkniefnin en Ólafur hafi ekki viljað svara því. G kvað Ólaf hafa sagt sér þegar þeir voru á hótelinu í Mexíkó að Ólafur ætti hönk upp í bakið á S. Í því skyni að fá það fé greitt hefði Ólafur tekið þátt í fíkniefnasmyglinu og lagt fé til kaupanna. G lýsti taugastríði því sem fylgdi afhendingu fíkniefnanna. Ólafur hafi verið orðinn svo brjálaður á biðinni á torginu þar sem átti að afhenda efnin að hann hafi skilið G eftir með símakort og sagt honum að hringja á hótelið þegar allt væri um garð gengið. Þegar José hafi verið kominn með fíkniefnin og þeir tveir verið komnir á hótelherbergið sem hafði verið leigt sérstaklega til að pakka þar fíkniefnunum kveðst G sjálfur hafa verið orðinn svo stressaður og hræddur að hann hafi hringt í Ólaf og beðið hann að sækja sig. Ólafur hafi ekki viljað ná í þá þar heldur á heimili José. G kveður samskipti hans og José hafa farið fram með bendingum. José hafi nánast ekkert kunnað í ensku og G ekki heldur. Þetta hafi gengið því það hafi verið búið að segja José hvað hann ætti að gera. Misræmi á milli fyrstu og annarar skýrslu fyrir lögreglu um það hvort G hafi tekið þátt í pökkun efnisins skýrir G með því að við fyrstu lögregluskýrslu hafi hann verið í miklu uppnámi og hafi því ekki skýrt þar rétt frá öllu. Fyrir dóminum kvaðst hann ekki hafa komið að pökkuninni að öðru leyti en því að hann hafi rétt José einhverja pappíra þar sem hann vantaði fyllingarefni utan um efnið inn í tréplattann. Hann hafi að öðru leyti horft á José og annan mann ganga frá efnunum. Aðspurður sagði G að á leiðinni heim úr sumarbústaðnum í Grímsnesinu hefði svo samist milli hans, Ólafs og S að í Mexíkó ætti hann einvörðungu að bíða á hótelinu eftir því að honum yrði afhentur pakki. Að öðru leyti ætti hann ekki að taka neinn þátt í kaupum. Hann kvaðst hafa reynt að komast hjá því að vera með Ólafi á meðan hann hafi verið að leita uppi fíkniefnasala. Ólafur hafi hinsvegar gert honum ljóst að hann, G, yrði að fylgjast með honum. Hann kvaðst heldur ekki hafa átt annarra kosta völ en að fylgja málinu eftir þegar Ólafur var farinn frá Mexíkó þrátt fyrir að verksvið hans hefði með því verið komið langt út fyrir það sem lagt hafi verið upp með. Miðann með nafni og heimilisfangi José sem fannst í vasa G við heimkomuna sagði hann að José hefði afhent sér við brottförina frá Mexíkó. G kvaðst hafa hringt frá Mexíkó í I bróður sinn af hótelinu Day´s Inn. Hann kvað þann framburð bróður síns réttan að hann hefði grátið í símann, sagt honum að hann væri með fíkniefni og að hann væri hræddur. Aðspurður sagðist G hafa reynt að villa um fyrir tollvörðum fyrst og hafa logið því að hann ætti að koma efninu til manns í Mjóddinni. G kvaðst hafa ákveðið að segja satt og rétt frá og farið í samstarf við lögreglu um að hitta S þegar undirbúningur að því að hann hitti „upplogna” manninn undir eftirliti lögreglu hafi verið hafinn. Framburður Ólafs fyrir dómi. Í vitnisburði sínum fyrir dóminum bar ákærði Ólafur mjög líkt því sem hann gerði við rannsókn málsins hjá lögreglu. Aðspurður kvaðst hann ekki hafa skýringar á því af hverju þörf hefði verið á sinni milligöngu milli José og G, þ.e. afhverju S hringdi ekki einfaldlega í José frá Íslandi. S hafi, þegar hann frétti af því að Ólafur ætlaði til Bandaríkjanna farið þess á leit við Ólaf að hann tæki á sig krók og kæmi tilteknum manni í samband við José. Ólafur kvaðst ekki hafa komið að undirbúningi ferðarinnar fyrir G að öðru leyti en því að hann hafi ekið G og S að sumarbústað í Grímsnesi þar sem koma hafi átt efnunum fyrir. Gögn málsins sýna að hringt hafi verið úr síma Ólafs í Ferðaskrifstofu stúdenta þrisvar sinnum 8. desember og í framhaldi af því hafi ferð G verið staðfest. Skýringar á því kvað Ólafur þær að S hefði oft fengið síma hans lánaðan. Gögn sýna einnig að tvisvar hafi verið hringt úr síma Ólafs í Ferðaskrifstofu stúdenta 10. desember og þann dag hafi verið bókað inn á að ferðin yrði greidd þann dag. Hann gaf sömu skýringar á þessum hringingum, hann og S hafi verið saman þessa daga. Gögn málsins sýna ennfremur að S hringdi úr sínum síma í bæði G og Ólaf á sömu mínútum og Ólafur segir hann hafa verið að hringja úr síma Ólafs í Ferðaskrifstofu stúdenta. Ólafur kvað þá skýringu líklegasta að S hefði talað til skiptis úr þessum símum, staddur á sama stað en Ólafur mundi þó ekki eftir að hafa séð S gera þetta. Ólafur kvaðst ekki hafa haft hugmynd um hvernig greiða átti fyrir fíkniefnin. Eins og í lögregluskýrslu gaf hann þær skýringar á fjárúttektum í Mexíkó, 560.000 krónur með greiðslukorti bróður síns og 161.000 krónur með sínu eigin korti, að hann hefði sett mikið fé í ferðatösku sem hann hefði týnt og einnig hefði hann tekið út fé til að eiga fyrir húsaleigu sem hann þurfti að greiða við heimkomuna. Skýringar á því að vitni bæru að aldrei hefði annað staðið til en að húsaleigan yrði greidd með raðgreiðslu kvað hann þær að á þessum tíma hefði hann verið búinn með sína raðgreiðsluheimild og því hefði þurft að taka fé út af kortinu til að geta greitt sex mánuða húsaleigu fyrirfram. Að sögn Ólafs var ástæða þess að hann hann tók svo mikið út af pesóum í Mexíkó, gjaldmiðli sem ekki er unnt að skipta í íslenskum bönkum, hafa verið þá að gengi pesóans hafi verið þannig að hagstætt hafi verið að skipta honum í dollara í Bandaríkjunum og bandarísku dollurunum í íslenskar krónur þegar heim kæmi. Auk þess hafi verið nauðsynlegt fyrir hann að ná þessu fé út áður en nýtt úttektartímabil greiðslukorta hæfist. Ólafur sagði að sér fyndist ekkert óeðlilegt við það að senda fé milli landa í ferðatösku. Hann kvaðst ekki hafa tilkynnt að fé væri í töskunni þegar hann tilkynnti að hún hefði týnst því hann hefði verið hræddur um að einhver starfsmaður flughafnarinnar myndi stela fénu. Ástæðu þess að hann hefði ekki skýrt konu sinni frá því að hann hefði týnt nokkur hundruð þúsundum kvað hann þá að hann hafi ekki viljað valda henni meiri áhyggjum. Úti í Mexíkó kveðst Ólafur ekki hafa haft samskipti við José og G, eftir að hann hefði komið á kynnum þeirra, fyrr en rétt áður en hann hafi farið frá Mexíkó. Hann kvaðst aldrei hafa farið að skoða efnið. Í Bandaríkjunum kvaðst hann hafa dvalið hjá Sheilu í fjóra daga. Vitnisburðir annarra en ákærðu. Fyrir dóminn komu einnig rannsóknarlögreglumennirnir, Sólberg Bjarnason, sem stjórnaði rannsókn málsins og Kristinn Sigurðssonar, sem vann að rannsókn þess. Þeir lýstu rannsóknaraðferðum og staðfestu skýrslur sínar en bættu engu efnislega við þær. I, bróðir ákærða G, gaf skýrslur við rannsókn málsins. Hann kvaðst hafa verið staddur á heimili G þegar S hafi komið þangað viku eða tíu dögum áður en G hafi farið til Mexíkó. S og G hafi farið í annað herbergi til að ræða saman en þar sem I hafi grunað S um að vera að ræða fíkniefnamál hafi hann lagt hlustir við herbergishurðina og heyrt S lofa G greiðslu fyrir verkið. G hafi einnig staðfest þegar I hafi gengið á hann, eftir að S var farinn, að S hefði boðið honum að gerast burðardýr á fíkniefnum, ná í pakka til Mexíkó og koma með til Íslands gegn vænni peningagreiðslu þannig að hann yrði laus úr fjárhagsvanda sínum. I vissi ekki hversu margir voru í tengdir þessum innflutningi en G hafi alltaf sagst vera að ná í pakka fyrir „þá.” I sagði frá því að G hefði hringt í hann frá Mexíkó og hefði hann verið grátandi í símanum. Hann hefði sagst vera kominn með efnin, en vera svo hræddur um að vera handtekinn með þau að hann væri að hugsa um að henda þeim. Væri hann að velta fyrir sér hvort ekki væri betra að vera handtekinn með þau í Mexíkó en að vera drepinn þegar hann kæmi heim fyrir það að koma ekki með efnin. Í vitnisburði sínum fyrir dóminum bætti vitnið ekki öðru við skýrsluna en hann kvaðst einnig hafa hitt ákærða Ólaf heima hjá G þegar Ólafur hafi komið þangað með S. Sagði hann að sér hefði fundist að G hefði hálfpartinn verið þvingaður til þessara verka. Um ferðalagið á flugvöllinn bar hann eins og G hafði gert og staðfesti að S hefði komið og rætt við G þegar þeir voru staddir á vinnustað GO, bróður G og I. I staðfesti einnig að G hefði afhent honum bréf sem hann hefði beðið hann að afhenda lögreglu ef eitthvað kæmi fyrir G. I kvaðst hinsvegar ekki hafa litið á það fyrr hann var beðinn að afhenda það eftir að G hafði verið handtekinn. Jón Gunnlaugur Sævarsson, bróðir ákærða Ólafs, gaf skýrslu hjá lögreglu við rannsókn málsins og bar einnig vitni fyrir dóminum. Hann kvaðst ekki hafa vitað að bróðir hans væri að fara til Mexíkó, hann hefði sagst vera að fara til Noregs. Vitnið kvaðst hafa lánað bróður sínum, Ólafi, greiðslukort sitt þar sem Ólafur hafi ætlað að kaupa fyrir hann geislaskrifara í fríhöfninni. Eftir beiðni Ólafs kvaðst hann hafa leyft honum að taka út andvirði 50.000 íslenskra króna. Kvað hann Ólaf hafa tekið 800.000 út af kortinu í ferðinni og hafi hann ekki endurgreitt neitt af því. Hann kvaðst auk þess sitja uppi með allar skuldir bróður síns sem hann hefði ábyrgst. Vitnið grunaði bróður sinn um að hafa tekið féð út með kortinu til að kaupa fíkniefni. Ingvar Jónsson, gaf skýrslu hjá lögreglu við rannsókn málsins. Þar kemur fram að S hafi komið að máli við hann í október 1998 og sagt honum frá fyrirhugaðri ferð til Mexíkó. S hefði þar tengsl við fólk sem gæti útvegað kókaín og óskaði hann eftir því að Ingvar legði fé til kaupanna. S átti von á því að Ingvar gæti þrefaldað það fé sem hann legði til kaupanna og hafði sagt að burðardýr kæmi með efnið til landsins. Ingvar kvaðst eftir umhugsun hafa ákveðið að blanda sér ekki inn í þetta mál. Í einhverju samtala þeirra S kvaðst Ingvar hafa spurt S hvort Ingvar yrði eini peningamaðurinn í þessum innflutningi. S hafi þá sagt að Ólafur í fótboltanum, Óli í Besta ætti pening til að leggja í þessi kaup vegna þess að hann hefði nýlega selt íbúð sína. Ingvar sagði S einnig hafa sagt sér að tveir menn færu út, annar 10. desember 1998 og hinn daginn eftir. Ingvar staðfesti þessa skýrslu fyrir dóminum en bætti engu við hana efnislega. Elín Björg Guðmundsdóttir er sambýliskona ákærða Ólafs. Í skýrslu hennar fyrir lögreglu kom fram að í öll þrjú skiptin sem Ólafur hafi farið til Mexíkó árið 1998 hafi hann sagt henni, sem og öllum öðrum, rangt til um áfangastað sinn og tilgang ferðanna. Hún kvað fjárhagsstöðu þeirra Ólafs afar slæma. Henni hafði ekki verið kunnugt um að Ólafur hafi í septemberferðinni til Mexíkó tekið andvirði 600.000 króna út með greiðslukorti bróður síns, Jóns Gunnlaugs, og endurgreitt þá fjárhæð á mjög skömmum tíma. Hún kvað Ólaf hafa sagt sér að hann hefði týnt tösku á ferðalaginu en ekki að peningar væru í töskunni. Vitnið staðfesti einnig að til hefði staðið að greiða húsaleiguna með raðgreiðslum af greiðslukorti en ekki með reiðufé. Elín Björg staðfesti skýrsluna fyrir dóminum og bætti í framburði sínum fyrir dóminum engu við efni hennar. Ágúst Arnar Einarsson og Anna Gréta Grétarsdóttir, eigendur þeirrar íbúðar sem Ólafur og Elín hugðust leigja komu fyrir dóminn. Þau staðfestu að til hefði staðið að greiða sex mánuði af húsaleigunni fyrirfram, 40.000 krónur á mánuði, með raðgreiðslum með greiðslukorti. IV. Niðurstaða. Ákærði G hefur játað að hafa framið það brot sem lýst er í ákæru að því undanskildu að hann kveðst ekki hafa búið um efnin. Ákærði Ólafur Már hefur viðurkennt að hafa átt þátt í að kaupin komust á en neitar að hafa staðið að skipulagningu og fjármögnun kaupanna eins og honum er gefið að sök í ákæru. Ákærðu G og Ólafur greina eins frá nokkrum þáttum þessa máls, svo sem ferðinni í sumarbústaðinn, að Ólafur hafi tekið á móti G í Mexíkó og að þeir hafi hitt Hector, annan þeirra manna sem aðstoðaði Ólaf við að leysa S úr fangelsi í Mexíkó. Þá greinir hinsvegar mjög á um hlutverkaskipti, annars vegar hlutverkaskipti S og Ólafs í aðdraganda ferðarinnar og hins vegar hlutverkaskipti G og Ólafs í Mexíkó. Sönnunarmat. Fyrstu viðbrögð ákærða G voru að neita því að hann væri með ólögleg efni en hann ákvað fljótlega að segja allt af létta. Að frátöldum þessum fyrstu viðbrögðum hefur hann frá upphafi haldið sig við sama framburð fyrir lögreglu og fyrir dómi. Frásögn hans er heilsteypt og trúverðug og samrýmist nánast að öllu leyti gögnum málsins. Eina ósamræmið milli frásagnar hans og framlagðra gagna kemur fram í bréfi sem hann afhenti bróður sínum, Ingibergi, á leiðinni út á flugvöll. Þær fjárhæðir sem þar eru tilgreindar eru svo háar að þær geta ekki átt sér stoð í raunveruleika. Fallist er á þá skýringu G að hann hafi í metingi við bróður sinn ýkt stórlega andvirði þeirra fíkniefna sem hann ætti von á að koma með til baka og einfaldlega logið því að hann hefði meðferðis 13 milljónir króna. Gjaldeyriskaup G voru sérstaklega athuguð og kom ekki annað fram en kaup á hollenskum gyllinum. Hann kvaðst hafa keypt þau fyrir Ólaf og hefur sú fullyrðing ekki verið rengd. Ekkert annað en þetta bréf hvorki í gögnum málsins né framburði vitna rýrir trúverðugleika frásagnar hans. Það styður einnig þá frásögn hans að hann hafi verið uppá náð Ólafs kominn í Mexíkó að meðferðis hafði hann nánast ekkert reiðufé og er fákunnandi í tungumálum. Framburður I, bróður G, styður einnig þann framburð að G hafi hvorki skipulagt né fjármagnað þetta fíkniefnasmygl heldur einungis borið með sér þau efni sem honum voru fengin. Ólafur hefur neitað að hafa nokkuð komið að undirbúningi ferðar G til Mexíkó. Hringingar úr síma Ólafs í Ferðaskrifstofu stúdenta hefur hann skýrt með því að S hafi fengið síma Ólafs lánaðan. Gögn sýna einnig að nokkrum mínútum áður en og nokkrum mínútum eftir að S á að sögn Ólafs að vera að tala úr síma Ólafs við Ferðaskrifstofu stúdenta er S að tala úr eigin síma annars vegar við G og hins vegar við Ólaf. Miðað við frásögn Ólafs á S að standa við hliðina á Ólafi, fá síma hans lánaðan og hringja síðan í G. Vegna símhringinga S úr eigin síma til Ólafs er ólíklegt að þeir tveir hafi verið saman á þessu tímamarki og S hafi fengið síma Ólafs lánaðan til að hringja í ferðaskrifstofuna. Berast böndin því að Ólafi og eru yfirgnæfandi líkur fyrir því að það hafi verið hann sem hringdi úr eigin síma í Ferðaskrifstofu stúdenta til að ganga frá farmiða G. Í gögnum málsins er greiðslukvittun frá Ferðaskrifstofu stúdenta vegna ferðar G til Bandaríkjanna og Mexíkó. Á hana er Fífuhjalli 8, Kópavogi, skráður sem heimilisfang G. Þetta heimilisfang var hinsvegar hvorki lögheimili né dvalarstaður G heldur heimili Ólafs samkvæmt þjóðskrá svo og framburði hans sjálfs í lögregluskýrslu. Það símanúmer sem gefið var upp sem sambandsnúmer vegna kaupa á farseðli Ólafs er sama símanúmer og gefið var upp sem sambandsnúmer vegna farseðilskaupa G. Ólafur segir í lögregluskýrslu að móðir hans sé skráð fyrir þessu símanúmeri en hann fái þennan síma lánaðan dag og dag þegar hann þurfi nauðsynlega á síma að halda. Eiginkona Ólafs segir að þau Ólafur noti þennan síma alfarið eins og sinn eigin. Gögn málsins grafa því undan þeirri fullyrðingu Ólafs að hann hafi ekkert komið að undirbúningi ferðar Ólafs til Mexíkó. Ólafur heldur því einnig fram að hann hafi engin afskipti haft hvorki af G né af José eftir að hann hafði komið á kynnum milli þeirra á þriðja degi dvalar sinnar í Mexíkó. Fram er komið að Ólafur fór til Mexíkó bæði í september og nóvember 1998. Í september dvaldist hann í Mazatlan, sömu borg og hann og G dvöldust í í desemberferðinni. Í septemberferðinni kynntist Ólafur José, fíkniefna-miðlara, vini S. Í það sinn kynntist Ólafur einnig borginni og ýmsu fólki þar eins og kemur fram í lögregluskýrslum. Hann viðurkenndi að hafa endurnýjað kynnin við þetta fólk í desemberferðinni. G hafði hinsvegar ekki komið áður til Mazatlan og þekkti þar ekki nokkurn mann. G bar að Ólafur hefði gert upp reikninginn á hótelinu sem þeir dvöldu saman á með greiðslukorti bróður hans, Jóns Gunnlaugs Sævarssonar. Gögn frá greiðslukortafyrirtæki sýna að svo var. Þessa vitneskju hefði G ekki haft ef Ólafur hefði ekki haft nein afskipti af honum eftir að hann hafði komið á kynnum José og Gs. Gögn frá Mexíkó gefa einnig til kynna að þeir hafi dvalið saman á hótelinu í Mexíkó. Útskýringar Ólafs á gjaldeyriskaupum hans í Mexíkó eru með miklum ólíkindum. Í fyrsta lagi segist hann hafa þurft að eiga reiðufé til að greiða húsaleigu þegar heim kæmi. Fullyrðingin ein og sér er ótrúverðug. Því til viðbótar kemur að þrjú vitni báru, þar af tvö fyrir dómi, að aldrei hafi annað staðið til en að leigan fyrir húsnæðið yrði greidd með greiðslukortasamningi um raðgreiðslur. Þegar þetta var borið undir Ólaf bar hann því við að hann hefði verið búinn með raðgreiðsluheimild sína og því hafa þurft að greiða leiguna með peningum. Ólafur tók mörg hundruð þúsund íslenskar krónur, miklu meira en sem nam húsaleigunni, út í mexíkóskum pesóum, gjaldmiðli sem ekki er unnt að skipta í íslenskum bönkum. Ástæðu þess kvað hann þá að gengi dollars hefði verið þannig að þetta hefði verið hagstætt. Vegna eðlis gjaldeyrisviðskipta er ekkert mark takandi á þessari skýringu. Það fást jafnmargar krónur fyrir pesóa hvort sem pesóanum er skipt í krónur beint eða fyrst í dollar og svo í krónur. Þessu til viðbótar kemur að í hvert skipti sem gjaldeyri er skipt tekur bankinn þóknun, t.d. ákveðinn hundraðshluta af því sem keypt er. Til að breyta pesóum í krónur hefði Ólafur þurft að greiða slíka þóknun tvisvar. Ennfremur tekur greiðslukortafyrirtækið gjald fyrir úttektir í erlendum gjaldeyri. Menn tapa því á því að taka út fé í erlendri mynt til að skipta því í íslenskar krónur þegar heim er komið og tapið er enn meira ef tekið er út með greiðslukorti. Skýring á þessum fjárúttektum sem byggist á hagstæðu gengi dollars er því haldlaus. Það er ennfremur ótrúverðugt að menn keppist við að taka út fé með greiðslukortum áður en nýtt kortatímabil hefst, en einnig með þeim rökum skýrði Ólafur fyrir dóminum háar úttektir í pesóum með greiðslukorti. Við heimkomuna hafði Ólafur þetta fé ekki meðferðis. Hann skýrir það með því að hann hafi sett pesóana í ferðatösku sem hafi týnst á ferðalaginu frá Mexíkó til Bandaríkjanna. Ekki verður lagður trúnaður á þessa skýringu. Jafnvel byrjandi í utanlandsferðum fer ekki svo glæfralega með háar fjárhæðir en umrædd ferð var sjötta utanlandsferð Ólafs á árinu 1998 og þar af sú þriðja til Mexíkó á síðasta fjórðungi þess árs. Til viðbótar kemur að Ólafur hefur ekki greint neinum nema lögreglunni frá þessu fé. Hann skýrði konu sinni ekki frá því að hann hefði glatað 300-350.000 krónum og ekki tók hann heldur fram, þegar hann tilkynnti töskuna týnda, að í henni ætti að vera talsvert fé. Framburður Ingvars Jónssonar rennir einnig stoðum undir þá fullyrðingu ákæruvaldsins að Ólafur hafi fjármagnað kaupin. Ingvar segir S hafa sagt sér þegar hann leitaði eftir fjármagni frá Ingvari að Ingvar yrði ekki eini peningamaðurinn í innflutningnum heldur ætti Ólafur í fótboltanum, Óli í Besta, lausan pening til að leggja í þessi fíkniefnakaup vegna sölu á húsnæði. Á þessum tíma vann ákærði Ólafur í fyrirtækinu Besta og lék knattspyrnu. Í lögregluskýrslum og fyrir dómi sagði Ólafur að erindi hans af landi brott hefði verið að heimsækja í Bandaríkjunum konu, sem hann hefði kynnst þegar hann var í Mexíkó í nóvember 1998. Jafnframt sagði hann að S hefði komið að máli við sig þegar hann frétti að Ólafur ætlaði í þessa ferð og beðið sig að skreppa til Mexíkó í leiðinni til þess að koma á sambandi milli tiltekins íslendings og José, sem Ólafur hafi kynnst þegar hann var fyrr í Mexíkó. Fyrir dóminum kvaðst Ólafur hafa verið tilleiðanlegur til að leggja þennan krók á sig þar sem hann kostaði ekki mikið aukalega og hann vildi gera S vini sínum þennan greiða. Ólafur hafði gert ferðaáætlun áður en hann fór utan og er hún í gögnum málsins. Samkvæmt henni ætlaði hann sér aðeins að dvelja alls þrjá daga með Sheilu í Cincinnati en þó kvað hann aðaltilgang ferðarinnar vera að hitta hana. Hann seinkaði heimferðinni að vísu um einn dag en að eigin sögn ekki vegna þess að hann vildi vera lengur með Sheilu heldur vegna þess að hann vonaðist eftir því að ferðataska hans kæmi í leitirnar. Ólafur hafði hinsvegar planlagt að dvelja heila viku í Mexíkó. Að eigin sögn kom hann G í samband við José á þriðja degi dvalar sinnar. Hann segist síðan ekki hafa verið að gera neitt sérstakt það sem eftir var vikunnar þar til hann flaug til Bandaríkjanna. Hann lengdi því leið sína um mörg þúsund kílómetra og þriggja daga ferð um eina viku til þess eins að gera vini sínum þann greiða að koma á kynnum tveggja manna. Ýmislegt þykir gera þessa vinargreiðaskýringu ótrúverðuga. Fyrst er til að taka að Ólafur tók þá ákvörðun fyrirfram að viðbótarkrókurinn, dvölin í Mexíkó, yrði vika en hann ætlaði ekki að verja nema þremur dögum í aðaltilgang ferðarinnar, stefnumótið við Sheilu. Annað er að Ólafur flaug frá Keflavík til New York, þaðan til Phoenix, Arizona, þaðan til Mazatlan, Mexíkó. Leiðin til baka var flóknari en þá fór hann frá Mazatlan til Monterrey, Mexíkó, þaðan til Houston, Texas, þaðan til Cincinnati, Ohio. Flugferðin yfir hafið til New York tekur 6 tíma og aðra tvo tekur að komast þaðan til Cincinnati. Viðbótarflugtími aðra leið frá New York til Mazatlan með millilendingu í Phoenix er um það bil 15 tímar. Tvöfalda þá fyrirhöfn lagði Ólafur á sig til að gera vini sínum, S, þann greiða að koma á kynnum tveggja manna. Sú fullyrðing að lítill aukakostnaður hafi falist í því að bæta Mexíkóferðinni við stenst ekki heldur skoðun. Í gögnum málsins eru reikningar vegna kaupa ákærðu á farmiðum. Af þeim má sjá að fargjaldið frá New York til Mazatlan er nánast jafndýrt og ferðin yfir hafið. Af gögnum málsins sést einnig að hótelkostnaður var ekki svo lágur sem ætla mátti af frásögn Ólafs eða sem næst 50.000 krónum fyrir Ólaf einan. Lítið haldreipi er því í þeirri skýringu að ferðin til Mazatlan, Mexíkó, hafi verið lítill og ódýr krókur á leiðinni til Cincinnati, Ohio. Ódýr getur ferðin að minnsta kosti ekki hafa verið fyrir mann sem var skuldum vafinn, átti ekkert reiðufé í banka og var kominn langt yfir heimildir á greiðslukorti sínu. Er ekki hægt annað en fallast á að hann hafi lagt allan þennan tíma, fé sitt og fyrirhöfn í eitthvað annað og meira en að koma á kynnum tveggja manna. Sannað þykir með játningu ákærða Gs og gögnum málsins að hann hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru að öðru leyti en því að fallist er á framburð hans um að hann hafi ekki búið um fíkniefnin í tréplattanum. Eftir framkomnum gögnum og framburðum vitna og sakborninga þykir sannað að ákærði Ólafur hafi gerst sekur um þá háttsemi sem honum er gefin að sök í ákæru. Brot beggja ákærðu eru rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákvörðun refsingar. Ákærði G hefur unnið sér til refsingar samkvæmt 2. mgr. 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. sama ákvæðis, sbr. lög nr. 65/1974. Ákærði Ólafur Már hefur einnig unnið sér til refsingar samkvæmt sömu ákvæðum almennra hegningarlaga. Ákærði G hefur frá árinu 1991 ellefu sinnum komist í kast við lögin og hefur meðal annars sætt refsingum fyrir meiriháttar líkamsárás, minniháttar líkamsárás, þjófnað, fjársvik og skjalafals og fimm sinnum gengist undir sátt eða fengið dóm fyrir brot gegn umferðarlögum. Ekkert þessara brota hefur áhrif í því máli sem nú er til dóms. Við ákvörðun refsingar ákærða er annarsvegar litið til þess hversu alvarlegt brot hans er, sbr. sbr. 1., 3. og 7. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga og hinsvegar til þess að hann játaði brot sitt af hreinskilni og þess að með samvinnu sinni við lögregluna stuðlaði hann að því að upplýsa málið, sbr. 5. og 8. tl. sama ákvæðis. Að teknu tilliti til þessara þátta er refsing ákærða hæfilega ákveðin tvö ár en til frádráttar refsingunni komi 65 daga gæsluvarðhald hans, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga. Brot hans er það stórfellt að skilorðsbinding refsingarinnar þykir ekki koma til álita. Þá ber að dæma ákærða til greiðslu sakarkostnaðar in solidum með ákærða Ólafi þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Helga Jóhannessonar, hrl., 100.000 krónur. Sakaferill ákærða Ólafs Más hefur ekki áhrif í þessu máli en hann hefur frá árinu 1989 þrisvar sinnum gengist undir sátt og einu sinni fengið dóm fyrir brot gegn umferðarlögum. Við ákvörðun refsingar ákærða verður litið til þess hversu alvarlegt brot það er að flytja inn svo mikið magn af svo sterku fíkniefni í því skyni að afla sér fjár, sbr. 1., 3. og 7. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Að teknu tilliti til þessara þátta þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin þrjú ár en til frádráttar refsingunni komi 35 daga gæsluvarðhald hans, sbr. 76. gr. almennra hegningarlaga. Skilorðsbinding refsingarinnar þykir ekki koma til álita. Þá ber að dæma ákærða til greiðslu sakarkostnaðar in solidum með ákærða G þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Brynjars Níelssonar, hrl., 100.000 krónur. Með vísan í 6. mgr. 5. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 2. mgr. 10. gr. reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 16/1986 skulu upptæk til ríkissjóðs 630,24 grömm af kókaíni. Nokkrar tafir hafa orðið á þessu máli. Ákæra var ekki gefin út fyrr en rúmu ári eftir að málið kom upp. Stöfuðu þær tafir af því að reynt var að afla upplýsinga um ferðir ákærðu Ólafs og S til Mexíkó í september og október. Tafir sem orðið hafa á málinu eftir útgáfu ákæru stafa af fjarveru S, en árangurslaust hefur verið reynt að hafa upp á honum. Gunnar Aðalsteinsson, héraðsdómari, kvað upp þennan dóm. Ákærði G sæti fangelsi í tvö ár. Frá refsivist hans dragist 65 daga gæsluvarðhald. Hann greiði kostnað sakarinnar óskipt með ákærða Ólafi Má, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Helga Jóhannessyni, hrl., 100.000 krónur. Ákærði Ólafur Már Sævarsson sæti fangelsi í þrjú ár. Frá refsivist hans dragist 35 daga gæsluvarðhald. Hann greiði kostnað sakarinnar óskipt með ákærða G þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Brynjari Níelssyni, hrl., 100.000 krónur. Upptæk skulu til ríkissjóðs 630,24 grömm af kókaíni.
Mál nr. 449/1999
Þjófnaður Ítrekun Vanaafbrotamaður
J var sakfelldur fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þegar litið var til sakaferils J og gætt var ákvæða 72. gr. og 255. gr. almennra hegningarlaga þótti refsing hans hæfilega ákveðin í héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 5. nóvember 1999 í samræmi við yfirlýsingu ákærða um áfrýjun og einnig af hálfu ákæruvalds, sem krefst þess að refsing ákærða verði þyngd frá því, sem ákveðið var í héraðsdómi. Ákærði krefst þess aðallega að honum verði ekki gerð sérstök refsing, en til vara að hún verði milduð. Með skírskotun til forsendna héraðsdóms verður staðfest niðurstaða hans um sakfellingu ákærða fyrir brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Áður en ákærði framdi brot þetta 23. ágúst 1999 hafði hann í 31 skipti hlotið dóm á tímabilinu frá 27. apríl 1978, þar af 30 sinnum fyrir brot gegn almennum hegningarlögum. Frá 7. febrúar 1977 hafði hann gengist undir 15 sáttir fyrir brot gegn sömu lögum, umferðarlögum, áfengislögum og lögum um ávana- og fíkniefni. Af dómum fyrir brot gegn almennum hegningarlögum voru 24 fyrir auðgunarbrot og hafa 4 þeirra, þar sem ákærða var alls ákveðin óskilorðsbundin fangelsisrefsing í 28 mánuði, ítrekunaráhrif þegar refsing er nú ákveðin. Þegar litið er til sakaferils ákærða og gætt ákvæða 72. gr. og 255. gr. almennra hegningarlaga er refsing hans hæfilega ákveðin í hinum áfrýjaða dómi. Ákvæði héraðsdóms um sakarkostnað er staðfest. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Jóhannes Guðmundsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Kristjáns Stefánssonar hæstaréttarlögmanns, 35.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Suðurlands 22. október 1999. Mál þetta var höfðað með ákæru sýslumannsins á Hvolsvelli, dagsettri 15. september 1999, á hendur Jóhannesi Guðmundssyni, kt. 260761-5529, nú refsifanga á Litla-Hrauni. Hann er í ákæru sakaður um tvö þjófnaðarbrot, sem talin eru varða við 1. mgr. 244. gr. almennra hegningarlaga, annars vegar með því að hafa " mánudaginn 23. ágúst 1999 farið inn í verslunina Príl, Hvolsvelli, stolið þaðan tvennum peysum og einum buxum að verðmæti samtals kr. 14.900.-", hins vegar " síðar sama dag stolið skópari að verðmæti 7.000.- úr Rangárapóteki, Hvolsvelli." Ákæruvald krefst refsingar og greiðslu sakarkostnaðar. Við þingfestingu málsins féll sækjandi frá fyrri hluta ákærunnar, þannig að einungis er til úrlausnar ákæra fyrir brot samkvæmt síðari liðnum. Ákærði krefst þess aðallega að ekki verði gerð sérstök refsing, til vara krefst hann vægustu refsingar er lög leyfa. Málið var dómtekið fyrr í dag. Ákærði hefur játað brot það sem lýst er í síðari hluta ákæru og er játning í samræmi við önnur gögn málsins. Ekki er nauðsynlegt að reifa málsvexti frekar, en brotið er rétt fært til refsiákvæðis í ákæru. Verður hafnað þeirri viðbáru verjanda að taka skónna hafi falið í sér gripdeild. Ákærði er vanaafbrotamaður. Hann hefur reglulega frá árinu 1978 verið dæmdur til óskilorðsbundinnar refsivistar, auk sekta, mest vegna auðgunarbrota og skjalafals. Hann afplánar nú 12 mánaða fangelsisrefsingu samkvæmt dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 10. maí sl. Refsing hans er ákveðin fangelsi fjóra mánuði. Honum ber að greiða sakarkostnað, þar á meðal málsvarnarlaun, 35.000 krónur. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Ákærði, Jóhannes Guðmundsson, sæti fangelsi í fjóra mánuði. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þ.m.t. málsvarnarlaun Kristjáns Stefánssonar hrl., 35.000 krónur.
Mál nr. 342/2005
Kærumál Gæsluvarðhald. D. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Hæstiréttur staðfesti úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli d. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála með þeirri breytingu að gæsluvarðhaldinu var markaður skemmri tími.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Jón Steinar Gunnlaugsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. júlí 2005. Kærumálsgögn bárust réttinum 2. ágúst sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. júlí 2005, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 23. september 2005 kl. 16.00. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Varnaraðili hefur setið í gæsluvarðhaldi á grundvelli d. liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 allt frá 23. apríl 2005. Svo sem fram kemur í dómi Hæstaréttar 25. maí 2005 í máli nr. 215/2005 er þessi lagaheimild háð því að hvorki verði óhæfilegur dráttur á rannsókn né ákvörðun um ákæru og mál síðan rekið með viðhlítandi hraða. Þann 4. júlí 2005 staðfesti Hæstiréttur í máli nr. 297/2005 úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur um að varnaraðili skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi þar til dómur gengi í máli hans en þó ekki lengur en til föstudagsins 29. júlí 2005 kl. 16.00, en ákæra hafði á þessum tíma verið gefin út á hendur varnaraðila vegna þeirra sakargifta sem frelsissvipting hans byggist á. Nú er enn krafist framlengingar á gæsluvarðhaldsvistinni að því er virðist eingöngu á þeirri forsendu að beðið sé niðurstöðu dómkvaddra matsmanna til að leggja mat á geðhagi varnaraðila, en þeir voru dómkvaddir til verksins 6. júlí 2005. Við mat á því hvort fyrrgreindu skilyrði d. liðar 103. gr. laga nr. 19/1991 sé fullnægt verður að líta til þess heildartíma sem meðferð máls varnaraðila hefur tekið. Hann hefur nú sætt gæsluvarðhaldi í rúma þrjá mánuði og krafa sóknaraðila í þessu máli ráðgerir að gæsluvarðhaldstíminn verði framlengdur upp í rúma fimm mánuði. Ekki er unnt að fallast á að meðferð á máli varnaraðila þurfi að taka svo langan tíma. Verður gæsluvarðhaldstíma varnaraðila markaður sá tími sem í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðili, X, skal sæta áfram gæsluvarðhaldi þar til dómur gengur í máli hans en þó ekki lengur en til mánudagsins 5. september 2005 kl. 16.00.
Mál nr. 571/2010
Kynferðisbrot
X var ákærður fyrir kynferðisbrotmeð því aðhafa á tilteknu árabili haft í frammi kynferðislega háttsemi gagnvart dóttur sinni A og um leið notfært sér að hún gat ekki spornað við verknaðinum sökum andlegra annmarka. Með vísantil mats héraðsdóms á sönnunargildi framburðar A og bræðra hennar um atvik málsins og þar semkvenskoðun læknis gaf til kynnaað A hefði ekki haft samfarir á því tímabili sem A bar að brotin hefðu átt sérstað var X sýknaður. Matsgerð dómkvaddra kvensjúkdómalækna sem skoðuðu A eftir að héraðsdómur féll, og lagðar voru fyrirHæstarétt, þóttu ekki geta hnekktáliti þess læknis sem áðurhafði skoðað A.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 14. september 2010. Af hálfu ákæruvaldsins er þess krafist að ákærði verði sakfelldur samkvæmt ákæru og hann dæmdur til refsingar. Ákærði krefst þess að héraðsdómur verði staðfestur. Ákærða eru í máli þessu gefin að sök kynferðisbrot gegn dóttur sinni, A, fæddri [...] 1990, með því að hafa á árunum 2005 til 2008 á heimili sínu að [...], haft í frammi nánar tilgreinda háttsemi og um leið notfært sér að hún hafi ekki getað spornað við verknaðinum vegna andlegra annmarka. Var háttsemi ákærða talin varða við 1. mgr. 200. gr. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum, sbr. áður 196. gr. laganna. Í vottorði I kvensjúkdómalæknis, sem rakið er í héraðsdómi og hún staðfesti fyrir dómi, kom meðal annars fram að hún hafi skoðað A í apríl 2007 en þá hafi meyjarhaft hennar verið órofið og hún verið „þar að auki með streng sem liggur aðeins til vinstri við miðlínu frá fram og yfir að afturveggnum.“ Í apríl ári síðar hafi hún skoðað stúlkuna og þá komið fram að meyjarhaftið væri enn órofið en gæfi ágætlega eftir þegar sett væri upp „lítið speculum“. Er þetta í samræmi við gögn um sjúkrasögu stúlkunnar. Fyrir dómi sagði læknirinn að umræddur strengur hafi verið horfinn við síðarnefnda skoðun, en hún hafi talið við skoðunina í apríl 2007 að stúlkan hafi verið óspjölluð. Strengurinn hafi að hennar mati rofnað, mjög líklega við samfarir, eftir þá skoðun og fram til skoðunarinnar ári síðar, en dæmi séu um að meyjarhaft rofni ekki við ítrekaðar samfarir sé það mjótt og eftirgefanlegt, eins og hafi verið í tilviki A. Eftir uppkvaðningu héraðsdóms fékk ríkissaksóknari 17. desember 2010 dómkvadda tvo kvensjúkdómalækna til að meta í fyrsta lagi hvort A gæti hafa haft samræði um leggöng á tímabilinu 2002 til 2008 „þrátt fyrir að hafa við skoðun á árinu 2010 reynst vera með órofið meyjarhaft og að hafa við skoðun á árinu 2007 verið með streng yfir meyjarhafti sem talinn er vera eftirstöðvar af himnu.“ Í annan stað var leitað mats á því hvort unnt hafi verið að hafa samræði við stúlkuna á meðan hún var með strenginn á meyjarhaftinu án þess að hann slitnaði og í þriðja lagi hvort „sú himna sem strengurinn stafar frá kunni að hafa horfið smátt og smátt á tímabilinu frá fæðingu A til ársins 2007 og hvort himnan kunni að hafa endurnýjað sig.“ Í matsgerð hinna dómkvöddu manna 29. desember 2010 sagði eftirfarandi um fyrsta matsatriðið: „Skoðendur hafa enga forsendu til að geta sér til um hvenær eða hversu lengi A hafi haft samræði um leggöng eins og beðið er um í fyrsta úrlausnarefni. Því er ekki hægt að segja til um upphaf samræðis.“ Um annað atriðið sagði í matsgerðinni: „Ofangreindur strengur hefur ekki og er ekki nein fyrirstaða samræðis þar sem hann liggur til hliðar og er það teygjanlegur að A upplifir engan sársauka frá honum.“ Um þriðja atriðið sagði þar loks: „Strengur þessi er ennþá til staðar og líklegast að hann hafi verið þar frá fæðingu og er hann hluti af meyjarhafti hennar.“ Ákærði hefur neitað sakargiftum. Héraðsdómur reisti niðurstöðu sína um sýknu meðal annars á framburði A og tveggja bræðra hennar. Eðli máls samkvæmt er sú niðurstaða reist á mati á sönnunargildi munnlegs framburðar þeirra þótt það segi ekki berum orðum, en samkvæmt 2. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála verður sú niðurstaða ekki endurmetin til sakfellingar ákærða fyrir Hæstarétti. Sýkna héraðsdóms er einnig reist á því áliti I kvensjúkdómalæknis að mjög ólíklegt væri að stúlkan hafi haft samræði áður en skoðun var gerð á henni í apríl 2007, en ætluð brot ákærða voru sem fyrr segir talin framin á árunum 2005 til 2008. Sami læknir skoðaði stúlkuna bæði í apríl 2007 og réttu ári síðar. Í matsgerð hinna dómkvöddu manna var sem áður segir komist að þeirri niðurstöðu að strengur, sem I kvaðst hafa séð yfir meyjarhafti stúlkunnar við skoðun í apríl 2007, hafi enn verið til staðar í desember 2010, gagnstætt því sem fyrrnefndi læknirinn hafi talið við skoðun í apríl 2008. Þetta getur þó ekki eitt og sér hnekkt því áliti læknisins, sem eftir framburði hennar fyrir dómi var ekki reist á þessu atriði einu, að mjög líklegt væri að stúlkan hefði ekki haft samfarir áður en skoðunin í apríl 2007 fór fram. Eins og nánar er vikið að í forsendum héraðsdóms hefur stúlkan borið að brotum ákærða hafi lokið áður en hann tók upp samband við nafngreinda konu fyrir árslok 2006. Samkvæmt framansögðu eru því heldur engin efni til að neyta heimildar 3. mgr. 208. gr. laga nr. 88/2008 til að ómerkja hinn áfrýjaða dóm. Að gættu því sem að framan segir um að álit I standi óhaggað, en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, sem ákveðin verða með virðisaukaskatti eins og nánar greinir í dómsorði Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Brynjars Níelssonar hæstaréttarlögmanns, 439.250 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 18. ágúst 2010. Mál þetta, sem dómtekið var þann 23. júní sl., er höfðað með ákæruskjali ríkissaksóknara, útgefnu 23. mars 2010, á hendur X, kennitala [...], [...], [...]; „fyrir kynferðisbrot, með því að hafa á árunum 2005 til 2008, á þáverandi heimili sínu að [...], [...], haft 5 til 6 sinnum samræði við dóttur sína, A, fædda [...] 1990, þrisvar sinnum látið hana eiga við sig munnmök og einu sinni haft munnmök við hana. Við þetta notfærði ákærði sér einnig að A gat ekki spornað við verknaðinum sökum andlegra annmarka. Telst háttsemi ákærða varða við 1. mgr. 200. gr. og 2. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. lög nr. 61/2007, sbr. áður 196. gr. laga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar.“ Einkaréttarkröfur, endanleg kröfugerð fyrir dómi: Af hálfu A, kennitala [...], er þess krafist að ákærði verði dæmdur til að greiða henni miskabætur að fjárhæð kr. 3.500.000 auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38, 2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. janúar 2005 til 19. desember 2009, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr., sbr. 9. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags Dómkröfur skipaðs verjanda ákærða, Arnars Sigfússonar, héraðsdómslögmanns, eru, að ákærði verði sýknaður af refsikröfu og að miskabótakröfu verði vísað frá dómi. Þá er þess krafist að allur sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þ.m.t. hæfileg málsvarnarlaun. I. 1. Málsmeðferð. Samkvæmt gögnum barst lögreglunni á A kærubréf frá forstöðumanni [...] [...], B, dagsett 19. maí 2009, um að brotið hefði verið kynferðislega gegn stúlkunni A, fæddri [...]. Í bréfinu segir að A eigi við þroskaskerðingu að stríða, en að hún búi ásamt móður sinni, C, og yngri bræðrum, D, fæddum [...], og E, fæddum [...], að [...], á [...]. Nánar segir í bréfinu að skömmu fyrir ritun þess hefðu vaknað grunsemdir um [...] og hefði verið leitað til starfsmanna Barnahúss um að kanna þennan orðróm frekar með könnunarviðtölum. Viðtölin hafi farið fram nefndan dag, 19. maí 2009. Segir frá því í bréfinu að í viðtali við A hefði hún m.a. staðhæft að faðir hennar, ákærði X, hefði fyrir u.þ.b. tveimur árum viðhaft kynferðislega háttsemi gegn henni. Hefði stúlkan greint frá því að ákærði hefði í fimm eða sex skipti haft við sig kynmök, en einnig viðhaft aðra kynferðislega háttsemi og þá nefnt munnmök og að hann hefði látið hana sjúga kynfæri hans í þrígang. Þessi háttsemi hefði átt sér stað á heimili ákærða að [...] er hún var 16 ára, en síðasta tilvikið af þessum toga hefði gerst er hún var nýlega orðin 17 ára. Í nefndu bréfi, sem einnig er í samræmi við önnur rannsóknargögn, segir að auk frásagnar stúlkunnar um ætlað kynferðislegt athæfi ákærða hefði hún lýst sams konar athæfi sem hún hefði mátt þola af hálfu afa hennar og föðurbróður í föðurætt, en að hún hafi aftur á móti verið treg til að ræða það málefni sem var tilefni könnunarviðtalsins, [...]. Samkvæmt gögnum hóf lögregla strax rannsókn á ætluðum brotum ákærða og þeirra aðila sem A hafði nefnt sem gerendur í nefndu könnunarviðtali. Ákærði var handtekinn 20. maí 2009 og færður á lögreglustöð. Í kjölfarið var gerð húsleit á heimili hans og haldlagðar þar tvær tölvur. Við lögregluyfirheyrslu neitaði ákærði sakargiftum alfarið. Var hann leystur úr haldi, en auk þess var annarri tölvunni, sem haldlögð var á heimili hans, skilað til sambýliskonu hans. Hin tölvan var send til rannsóknar hjá tölvu- og rannsóknadeild LRH, en er ekkert klámefni fannst þar var henni einnig skilað. Að beiðni lögreglustjóra var tekin dómskýrsla af A, þann 9. júní 2009, en einnig af yngri bræðrum hennar, samkvæmt heimildarákvæði 102. gr., sbr. 59. gr., laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála. Þá var við áframhaldandi lögreglurannsókn og meðferð ríkissaksóknara fyrir útgáfu ákæru aflað nokkurra sérfræðigagna um þroska og heilsufar A, allt frá árinu 2000. Við þingfestingu þessa máls 7. maí sl. var því beint til ákæruvalds, sbr. heimildarákvæði 2. mgr. 110. gr. laga nr. 88, 2008, að afla frekari gagna um hagi A, m.a. frá félagsmálayfirvöldum. Gekk það eftir, en í kjölfarið voru lögð fram gögn kvennadeildar [...], enda lá þá fyrir að stúlkan hafði á árunum 2005 til 2009 endurtekið farið í kvenskoðanir. Á síðari stigum málsmeðferðar fyrir dómi, m.a. við aðalmeðferð málsins þann 23. júní sl., lagði fulltrúi ákæruvalds fram enn frekari gögn, en þar á meðal voru sjúkradagbækur og vottorð meðferðaraðila hjá Barnahúsi. Samkvæmt bréfi ríkissaksóknara, dagsettu 11. júní 2010, höfðaði hann samhliða því sakamáli sem hér er til meðferðar, tvö önnur sakamál á hendur karlkyns ættingjum A vegna ætlaðra kynferðisbrota þeirra gegn henni á árunum 2002 til 2008. 2. Málsatvik. A. Samkvæmt gögnum lauk hjónabandi ákærða X og vitnisins C með skilnaði að borði og sæng í júní 1994, en lögskilnaðarbréf sýslumanns var gefið út í maí 1995. Forsjá barnanna, A og fyrrnefndra tveggja yngri bræðra, kom í hlut C, en hún hélt áfram búsetu sinni á [...] líkt og ákærði. Eftir skilnaðinn hélt vitnið C heimili fyrir sig og börnin í [...], m.a. í skjóli [...] [...], á [...] [...] í húseign þeirra. Hefur hún um árabil notið víðtæks stuðnings heilbrigðis- og félagsmálayfirvalda, m.a. vegna barnanna, sem öll hafa verið greind með þroskaskerðingu. Samkvæmt gögnum bjó ákærði eftir skilnaðinn í [...] herbergja íbúð í [...], en fluttist fyrri hluta árs 2005 í [...]hús að [...] á [...]. Bjó hann þar í íbúð á [...]hæð, en á [...]hæð hafði hann til umráða [...] svefnherbergi. Síðla sumars 2005 fluttist bróðir hans, F, ásamt þáverandi konu sinni, einnig að [...], en á [...]hæð eignarinnar hafði þá verið gerð íbúð. Í maí 2008 fluttist ákærði í íbúð sambýliskonu sinnar í [...], en með þeim höfðu tekist kynni haustið 2006. Ágreiningslaust er að A fór fyrst eftir skilnað foreldra sinna í reglulega umgengni á heimili ákærða, líkt og bræður hennar. Á miðju sumri 2004 varð að ráði að hún flyttist alfarið á heimili ákærða og bjó hún hjá honum allt fram á sumar 2007, en þá fluttist hún á ný á heimili móður sinnar og yngri bræðra. Fór hún eftir það, líkt og yngri bræður hennar, reglulega í umgengni á heimili ákærða og þar á meðal eftir að hann fluttist í íbúð sambýliskonu sinnar í [...] vorið 2008. Þau samskipti öll munu hafa lagst af þegar nefnt kærubréf [...] [...] barst lögreglu vorið 2009. B. Við lögreglurannsókn og meðferð ákæruvalds var aflað nokkurra sérfræðigagna um hagi og heilsufar A. Þeirra á meðal er mat Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins, dagsett 16. október 2000, og matsskýrsla dr. G, sálfræðings, dagsett 24. febrúar 2010. Þá er á meðal gagna ítarlegt læknisvottorð H heimilislæknis, dagsett 3. desember 2009, en þar er m.a. rakin félags- og sjúkrasaga A á árunum 2002 til 2009. Á meðal málsskjala eru einnig gögn um stúlkuna sem aflað var eftir þingfestingu málsins fyrir dómi, en þar á meðal eru sérfræðingabréf [...] [...], dagsett 3. febrúar 2003, 27. júní 2006, 30. apríl 2009 og 8. júní 2010, vottorð I kvensjúkdómalæknis, dagsett 15. júní 2010, og læknabréf kvennadeildar [...] á tímabilinu frá 31. mars 2005 til 18. mars 2009. Loks var lagt fram vottorð J sálfræðings, en hún hafði verið með A í sálfræðimeðferð eftir að mál hennar var kært til lögreglu vorið 2009. Nefnd sérfræðigögn greina öll frá því að A hafi átt við verulega atferlis- og félagserfiðleika að stríða um árabil. Í skýrslu sérfræðinga Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins frá 17. október 2000 er aðstæðum og ástandi A að nokkru lýst. Fram kemur m.a að heildargreindarvísitala stúlkunnar hafi verið [...], en í niðurstöðukafla segir: „Prófun nú bendir til vægrar þroskahömlunar með mynstri félags- og tilfinningalegra námsörðugleika. Nám og aðlögunarfærni er í samræmi við þetta. Við endurteknar mælingar hafa [...]. Orsök þess er óljós. Lýst er alvarlegum atferlis- og aðlögunarerfiðleikum, [...]. Þetta er ekki nýr vandi og hefur A hlotið lyfjameðferð vegna þessa. Ljóst er að A þarfnast sérhæfðs úrræðis í skóla. Fjölskyldan tekst á við erfiða hluti og því er áframhaldandi stuðningur við hana afar mikilvægur.“ Í skýrslunni kemur fram eftirfarandi greining á A: [...]“ Dr. G, sálfræðingur og sérfræðingur á sviði fatlana, gerði að ósk rannsakara greiningu á A í byrjun árs 2010. Segir í matsskýrslu hans að stúlkan hafi á grundvelli greindar- og minnisprófa verið greind ofarlega á stigi vægrar þroskahömlunar. Í vottorði H heimilislæknis frá 3. desember 2009 er lýst högum A, en þar um er m.a. vísað til færslna í sjúkradagbók allt frá árinu 2002. Segir m.a. frá því í vottorðinu að í ársbyrjun 2002 hafi [...] [...] veitt liðsinni á heimili móður vegna stúlkunnar, þ. á m. varðandi þrif og klæðnað fyrir skólagöngu svo og varðandi skammtímavistun eftir skóla, en að jafnframt hafi verið til umræðu vistun hennar á heimili fyrir fötluð börn. Þá segir frá því að mjög snemma á skólagöngu stúlkunnar eða allt frá árinu 1998 hafi borið á árásarhneigð hennar í garð samnemenda og kennara. Er þessu ástandi A m.a. lýst í færslu læknisins frá 27. september 2002, en vottorðsgjafinn skráir síðan að hann hafi vegna þessa lagt til að kallað yrði til teymi þeirra aðila sem hefðu haft afskipti af stúlkunni. Nefnir hann þar til barnalækni, barna- og unglingageðlækni, skólastjóra, umsjónarkennara og sérfræðinga félagsþjónustu. Fram kemur að í októbermánuði þetta ár hafi verið haldinn fundur þessara aðila og hafi þá [...] [...] og barnaverndarnefnd verið falin lausn á málefnum stúlkunnar. Í vottorðinu segir að lyktir hafi að lokum orðið þær að í byrjun árs 2006 hafi A farið í sérskóla. Hafi skólaganga hennar gengið misvel, m.a. vegna lýstra skapgerðargalla, en einnig hafi hún haft miklar fjarvistir í skóla vegna ýmiss konar veikinda, ekki síst á vorönn 2007, en hún hefði þá um haustið hafið skólagöngu í sérdeild framhaldsskóla. Í vottorði heimilislæknisins er sjúkrasaga A að nokkru rakin. Segir m.a. frá því að vegna fyrrnefndrar árásarhneigðar hefði hún mjög ung verið innlögð á geðdeild í þeim tilgangi að finna rétta lyfjameðferð, en í framhaldi af því hafi hún notið stuðnings barna- og unglingageðlæknis. Greint er frá sjúkrahúslegum stúlkunnar á [...], á [...] árið 2001, á [...] í Reykjavík árið 2002 og loks á [...], m.a. árið 2007. Tekur læknirinn það fram í vottorði sínu að hann hafi í nóvember 2007 lagt það til, í samráði við geðlækni, að A fengi vaktaða þjónustuíbúð eða herbergi fyrir geðfatlaða. Í vottorði heimilislæknisins er frá því greint að A hafi oft kvartað um verki í kviði og að hún hafi af þeim sökum farið í rannsókn á árinu 2008. Þá er sagt frá því að A hafi verið með getnaðarvörn, en að hún hafi í maí 2007 eftir ráðgjöf farið sjálfviljug í ófrjósemisaðgerð, en um þessa ráðstöfun er m.a. vísað til fyrrnefnds bréfs [...] [...] frá 27. júní 2006. Í niðurlagi vottorðsins segir læknirinn að honum hafi fyrst haustið 2009 verið kunnugt um að grunsemdir hefðu verið um að A hefði orðið fyrir kynferðislegri áreitni. Í fyrrnefndum gögnum [...] [...] er aðstæðum og högum A og fjölskyldu hennar að nokkru lýst. Í vottorði félagsráðgjafa frá 3. febrúar 2003 segir m.a.: „Systkinin eru öll með viðvarandi þroska- og hegðunarvanda og hafa þau af þeim sökum fengið stuðningsúrræði, bæði inni á heimilinu, í skólanum og í formi liðveislu, stuðningsfjölskyldu og skammtímavistun. Sú þjónusta sem sett var upp á heimilinu var fyrst og fremst skipulögð út frá elsta barninu, A . Undanfarna mánuði hefur hegðun A heima fyrir farið versnandi. Lýsir hegðunarvandinn sér einkum í því að A fer ekki eftir reglum sem á heimilinu gilda og hún fær mjög bráð skapofsaköst. Hún lendir í útistöðum við móður sína og bræður, þó sérstaklega þann yngri. Kemur oftast til handalögmála og þá bíta, klóra og lemja systkinin hvort annað. A ræðst einnig á dauða hluti sem á vegi hennar verða er hún reiðist. Mikið álag er á heimilinu og á köflum er ástandið algjörlega óviðunandi og A óviðráðanleg.“ Í niðurlagi vottorðsins er lagt til að skammtímavistun á sérhæfðu heimili fyrir stúlkuna verði framlengd þangað til varanlegt búsetuform finnst fyrir hana. C. Ákærði var yfirheyrður við lögreglurannsókn málsins þann 20. maí 2009 að viðstöddum tilnefndum verjanda, en ákærði hafði fyrr um daginn verið handtekinn á vinnustað sínum. Ákærði neitaði við yfirheyrsluna sakarefninu alfarið. Ákærði svaraði spurningum og lýsti aðstæðum og högum dóttur sinnar A og áréttaði m.a. að við skilnað hans og C hefði dóttirin ásamt yngri bræðrum haldið áfram búsetu á heimili móðurinnar, en þau hefðu öll komið til hans í reglulega umgengni. Ákærði skýrði frá því að A hefði mjög ung verið greind ofvirk og misþroska og af þeim sökum hefði hún þurft að taka inn viðeigandi lyf. Hann kvað A ætíð hafa haft mikið skap og í raun verið mjög erfiða í öllum samskiptum. Kvað hann svo hafa verið komið er stúlkan var á fjórtánda ári að móðir hennar hefði í raun verið búin að gefast upp á henni. Staðhæfði ákærði að A hefði m.a. brotið hurðir og ógnað móður sinni með hnífi á heimili þeirra. Vegna þessa ástands hefði komið til tals að koma stúlkunni fyrir á heimili óskyldra aðila. Hann kvaðst hafa verið ósáttur við þessar hugmyndir, enda talið æskilegt að þrettán ára barn fengi að vera hjá foreldrum sínum sem lengst og því talið reynandi að hann tæki við henni. Kvað hann þetta hafa gengið eftir og A því flust á heimili hans árið 2004, en hann hefði þá búið í [...] í [...], í [...] herbergja íbúð. Ákærði kvað heimilislíf þeirra feðgina hafa gengið ágætlega miðað við aðstæður og það þrátt fyrir að A hefði á stundum fengið köst, óstjórnleg frekju- og bræðiköst. Nefndi ákærði sérstaklega að mjög erfiðlega hefði gengið að fá stúlkuna til að þrífa sig og kvaðst hann af þeim sökum stundum hafa þurft að taka á henni til að koma henni í baðið. Ákærði bar að hann hefði árið 2005 keypt [...] að [...] og í framhaldi af því flust þangað ásamt A, en húseignina hefði hann keypt ásamt F, bróður sínum, og þáverandi mágkonu. Ákærði kvað bróður sinn hafa flust í húseignina, í kjallarann, þegar þar hafði verið gerð íbúð. Ákærði staðhæfði að hann hefði nær enga aðstoð þegið hjá opinberum aðilum eða félagsþjónustu við uppeldi A, en kvaðst stundum hafa beðið fyrrnefndan bróður sinn um liðveislu, ekki síst þegar hann þurfti að fara til vinnu snemma á morgnana en A að fara í skólann. Ákærði kvaðst hafa búið einsamall með A í nefndri húseign. Hann kvaðst hafa haft stærsta herbergið á [...] sem svefnherbergi fyrir sig, en þar við hliðina hefði A haft eigið herbergi. Að auki hefðu synir hans haft eitt herbergi til umráða á [...] og bar að það hefði verið [...] svefnherbergi hans. Ákærði kvað samskipti barna hans hafa gengið áfallalaust fyrir sig þrátt fyrir eðlilegan systkinaríg, ekki síst á milli A og yngsta drengsins. Vísaði ákærði til þess að þau væru bæði skapmikil og kvaðst hann á stundum hafa þurft að skakka leikinn. Ákærði staðhæfði að hann hefði aldrei orðið var við að [...]. Við rannsókn lögreglu voru ákærða kynnt að nokkru efnisatriði og þær ásakanir sem dóttir hans A hafði viðhaft í fyrrnefndu könnunarviðtali í Barnahúsi. Ákærði neitaði kæruefninu, en kvaðst engar eiginlegar skýringar geta gefið á lýsingum hennar, þar á meðal um káf hans á brjóstum, en nefndi helst „... einhverjar mistúlkanir í sambandi við þegar ég þurfti að baða hana, ég veit það ekki.“ Ákærði neitaði því alfarið að hann hefði káfað á kynfærum stúlkunnar, að hafa sleikt þau, að hafa haft samfarir við hana í leggöng og að hafa látið hana sjúga á sér liminn í nokkur skipti. Ákærði staðhæfði að hann hefði aldrei haft vitneskju um að grunsemdir hefðu á árum áður verið um ætluð kynferðisbrot gegn dóttur hans og bar að slíkt hefði komið algjörlega flatt upp á hann. Ákærði áréttaði að A hefði flust af heimili hans á árinu [...] og þá farið á ný á heimili móður sinnar. Bar ákærði að aðdragandi þessara vistaskipta hefði verið sá að stúlkan hefði árin á undan dvalið að hluta til hjá móður sinni á sumrin og þar sem samskipti þeirra hefðu nefnt ár gengið vel hefði móðirin lýst vilja sínum til að reyna að hafa hana hjá sér að nýju. Ákærði kvað sambúð þeirra mæðgna hafa gengið áfallalaust eða áfallalítið og hefðu vistaskiptin því verið látin haldast. Ákærði bar að um líkt leyti og þetta gerðist hefði hann tekið upp samband við núverandi sambýliskonu sína, og hefði hann um síðir flust á heimili hennar. Vitnið C, fædd [...], bar við skýrslugjöf hjá lögreglu þann 10. júlí 2009 að hún hefði fyrst heyrt um ætluð brot ákærða og tveggja ættmenna hans frá börnum sínum, einkum dótturinni A. Vitnið staðhæfði að það hefði fundið breytingar á A fljótlega eftir að hún fluttist með ákærða í húseign hans að [...]. Vísaði vitnið að því leyti einkum til þess að dóttirin hefði sóst mikið eftir því að koma aftur á heimili hennar og þá ekki síst á kvöldin þegar hún átti að fara að sofa. Kvaðst vitnið hafa haft grunsemdir um að ekki væri allt með felldu áður en A skýrði frá hinum ætluðu brotum. Nefndi vitnið í því sambandi að nokkrum árum áður hefði stúlkan ekki viljað fara til föður síns, ákærða, og lýst ótta sínum gagnvart honum vegna skapofsa hans. Vitnið kvað óskir dótturinnar um vistaskipti sífellt hafa orðið tíðari með tímanum og bar að þegar hún var 17 ára hefði hún smátt og smátt farið að greina frá ætluðu athæfi ákærða. Vitnið bar að A hefði á nefndu tímaskeiði þurft að leggjast inn á sjúkrahús og staðhæfði að þá hefði hún bugast andlega og tjáð sig um athæfi ákærða. Nánar aðspurt um frásögn og ásakanir stúlkunnar bar vitnið að hún hefði sagt sér að ákærði hefði káfað á henni þegar hún bjó hjá honum í [...] og að hann hefði einu sinni farið upp á hana, þ.e. haft samfarir við hana þar á heimilinu. Vitnið staðhæfði að það hefði eftir þessa fyrstu frásögn oft heyrt A skýra frá kynferðislegu athæfi ákærða, en að auki heyrt frásögn hennar um að föðurafi og föðurbróðir hennar hefðu báðir viðhaft líka háttsemi gagnvart henni. Vitnið bar að stúlkan hefði verið stöðug í lýsingum sínum um nefnt athæfi. Við lögreglurannsókn málsins var eins og áður var rakið tekin dómskýrsla af stúlkunni A og bræðrum hennar. Áheyrendur að þeim skýrslutökum voru auk fulltrúa rannsakara, skipaður verjandi, skipaður réttargæslumaður og fulltrúi barnaverndarnefndar. Þar fyrir utan voru ekki teknar skýrslur á lögreglustigi, aðrar en hér að framan voru nefndar. II. Skýrslur fyrir dómi. A. Ákærði neitaði alfarið sök við þingfestingu, líkt og við aðalmeðferð máls fyrir dómi. Ákærði lýsti högum og heilsufari dóttur sinnar A og bar að hún hefði mjög ung verið greind misþroska, en hefði að auki átt við geðræn vandkvæði að stríða. Ákærði lýsti högum dóttur sinnar að öðru leyti með líkum hætti og hann hafði áður gert hjá lögreglu og staðfesti að því leyti efni lögregluskýrslunnar. Ákærði greindi frá eigin búsetu á árunum 2004 til 2009 með líkum hætti og áður hefur komið fram, en hann kvaðst m.a. hafa búið í [...] í [...]hverfi á árunum 1998 til 2005. Þann 1. apríl 2005 hefði hann flust í eigið húsnæði að [...]. Ákærði áréttaði að A hefði komið á heimili hans á árinu [...] og lýsti hann aðdraganda þess með sama hætti og hann hafði áður gert hjá lögreglu. Ákærði bar að dóttir hans hefði flust með honum í [...], en þar hefði hún haft til umráða sérherbergi líkt og synir hans tveir er þeir komu á heimilið í reglulega umgengni. Ákærði staðhæfði að A hefði verið mjög myrkfælin á yngri árum og af þeim sökum viljað hafa herbergishurð opna og ljós kveikt á nóttunni. Ákærði bar að vegna þessarar fælni hefði hann á stundum leyft dóttur sinni að koma upp í tvíbreitt hjónarúmið í svefnherbergi hans. Ákærði bar að rúmið hefði verið gamalt og að brakað hefði í því. Ákærði kvað synina tvo einnig hafa fengið leyfi til að sofa í rúminu, en bar að þeir hefðu auk þess stundum legið saman á dýnu í herberginu, á gólfinu við hliðina á rúmi hans. Þá kvað hann systkinin stundum hafa sofið saman í svefnherbergjum sínum á [...] í [...]. Ákærði kvaðst ekki hafa ætlað annað en að A hefði verið sátt við vistina á heimili þeirra í [...], en bar að stundum hefði hún farið í fýlu og þá haft á orði að hún vildi fara aftur til móður sinnar. Ákærði kvaðst hafa kynnst sambýliskonu sinni, vitninu K, haustið 2006 og staðhæfði að þau hefðu farið að lifa reglulegu kynlífi í desember það ár. Hann kvað sambýliskonu sína hafa átt eigin íbúð í [...]hverfi, en á fyrstu mánuðum kynna þeirra hefði hún verið við [...] í [...] og haft aðsetur þar að mestu. Hún hefði flust til [...] í júlímánuði 2007, ásamt [...]. Hann kvað [...] [...] hafa dvalið talsvert á heimili hans í [...] eftir að nefnd kynni hófust. Ákærði staðhæfði að A hefði oftast sofið ein í eigin herbergi á heimili þeirra, en bar að er verðandi sambýliskona var í heimsókn hefði [...] hennar stundum sofið í herbergi A á [...]. Ákærði áréttaði að sumarið [...] hefði verið ákveðið að A flyttist að nýju á heimili móður sinnar, en helsta ástæða þess hefði verið vilji þeirra [...], en einnig breytingar á vaktafyrirkomulagi í vinnu hans og staðhæfði að sátt hefði verið um vistaskiptin. Ákærði áréttaði að hann hefði tekið upp eiginlega sambúð með nefndri unnustu í maímánuði 2008, en hann kvaðst þá hafa flust í húseign þeirra [...] í [...]hverfi. Ákærði bar að dóttir hans, A, hefði ekki fengið leyfi til að koma upp í hjónarúmið eftir að hann fluttist til sambýliskonunnar, en hún hefði haft svefnaðstöðu þar á heimilinu í herbergi [...] sambýliskonunnar. Fyrir dómi var ákærði ítrekað inntur eftir skýringum á ásökunum dóttur hans, A, sbr. sakarefni ákæruskjals. Ákærði kvaðst sem fyrr engar skýringar geta gefið og vísaði að því leyti til fyrri orða sinna í yfirheyrsluskýrslu hjá lögreglu. Því til viðbótar og áréttingar bar ákærði að A hefði a.m.k. á tímabili haft mikinn áhuga á klámi og kynlífi, líkt og synir hans, en þeir hefðu verið með slíkt efni „gjörsamlega á heilanum“. Ákærði bar að A hefði átt a.m.k. tvo kærasta, en kvaðst ætla að hún hefði ekki lifað kynlífi með þeim. Vegna þessara samskipta kvaðst hann hafa reynt að uppfræða dóttur sína um kynferðismál, en ætlaði að þar hefði aðeins verið um almenna foreldrafræðslu að ræða. Eftir yfirheyrsluna hjá lögreglu kvaðst ákærði hafa rifjað það upp, að um líkt leyti sem A hefði samþykkt ráðagerð móður og móðurömmu sinnar um að fara í ófrjósemisaðgerð hefði hún haldið því fram að hún væri ófrísk eftir ókunnugan karlmann. Ákærði kvað þessa frásögn dóttur sinnar síðar hafa breyst á þann veg að einhver erlendur maður hefði átt hlut að máli. Ákærði kvað þessa frásögn dóttur sinnar fyrst hafa komið fram árið 2006, og staðhæfði að það hefði verið eftir að hann kynntist sambýliskonu sinni K. Ákærði staðhæfði að á þessu tímaskeiði hefði dóttir hans haft mikinn áhuga á því að eignast barn. Ákærði kvaðst ekki hafa lagt trúnað á frásögn dótturinnar, en vegna staðfestu hennar hefði verið afráðið að hún færi í kvenskoðun og hefði þá komið í ljós að meyjarhaft hennar var órofið. Ákærði staðhæfði að hann hefði aldrei heyrt ávæning um að dóttir hans A hefði verið beitt kynferðislegu ofbeldi. [...] Kvaðst ákærði því fyrst hafa lesið um hina ætluðu kynferðislegu háttsemi gegn A í gögnum lögreglu eftir að rannsókn máls þessa hófst vorið 2009. Fyrir dómi skýrði ákærði frá því að eftir að hann hafði verið látinn laus úr haldi lögreglu í maí 2009 hefði hann farið á fund félagsmálayfirvalda ásamt sambýliskonu sinni. Kvað ákærði þau hafa gert þetta til að fá frekari upplýsingar um málsatvik og ætlaðar sakir. Þá kvaðst ákærði í eitt skipti hafa rætt kæruefnið lauslega við dóttur sína A, en staðhæfði að það hefði verið er hún hringdi sjálf í síma hans. Kvaðst hann hafa innt hana eftir því hvort kæran gegn honum væri komin frá henni. Ákærði kvað stúlkuna engu hafa svarað og ekki haft vilja til að ræða málefnið, en hann þá látið málið niður falla. Ákærði kvaðst eftir þetta hafa farið að ráðleggingum og ekki innt dótturina frekar um ásakanir hennar, en að því leyti vísaði hann einnig til þess að hún hefði ekki komið til dvalar á heimili hans eftir að rannsókn lögreglu hófst. Vitnið A skýrði frá því við upphaf dómskýrslu sinnar hinn 9. júní 2009, að vilji hennar stæði til að skýra frá athæfi ákærða, þ.e. föður síns, en einnig föðurafa og föðurbróður. Verður frásögn hennar við nefnda skýrslugjöf, en einnig við aðalmeðferð málsins hinn 23. júní sl., rakin hér á eftir, og þá sérstaklega að því er varðar ákærða. Aðspurð um athæfi ákærða bar A að hún hefði fyrst orðið fyrir kynferðislegu athæfi af hans hálfu er hún var 14 eða 15 ára, en treysti sér ekki til að segja til um hvort að hún hefði þá búið á heimili hans eða móður sinnar. Staðhæfði hún að ákærði hefði haft samfarir við sig, þ.e. „farið uppá hana“ og bar að hann hefði gert mest af öllum: „Já og mest F og pabbi og þeir, aðallega þeir þrír, það er engir annar sko, það eru bara þeir í fjölskyldunni.“ Nánar lýsti hún athæfi ákærða þannig: „Hann fór til dæmis upp á mig ... ég var sextán ára ... ég var að fara að sofa um nóttina eða kvöldið, þá náttúrulega notaði hann tækifærið út af því að ég bað um að fá að sofa hjá honum, bara út af því þú veist að ég var eitthvað þú veist, ekki þú veist að líða vel, þá gerðist þetta.“ Nánar aðspurð kvað hún hið kynferðislega athæfi ákærða hafa hafist er hún bjó hjá móður sinni í [...]hverfi en var í helgarvist hjá honum. Athæfið hefði þó aðallega átt sér stað eftir að hún hafði haft vistaskipti og bjó hjá ákærða í [...]. Nánar um aldur sinn er atvik gerðust treysti hún sér ekki alveg til að segja til um en sagði: „Þetta gerist mest þegar ég var sextán ára og svoleiðis.“ Hún kvað ákærða hafa haft samfarir við sig í fimm eða sex skipti, en að auki hefði hann sleikt og nuddað brjóst hennar og sleikt ,,budduna.“ Bar hún að síðastnefnda athæfið hefði ákærði gert í þrjú skipti. Þá kvað hún ákærða í eitt skipti hafa sett typpið í munn hennar og sagði að það hefði verið ógeðslegt. Hún kvaðst hafa fundið til í klofinu þegar ákærði fór upp á hana og staðhæfði að í eitt skipti hefði blætt úr henni. Af frásögn stúlkunnar við aðalmeðferð málsins varð helst ráðið að ákærði hefði viðhaft hina kynferðislegu háttsemi gegn henni, það er samfarir og munnmök, samhliða og þá er hún var í svefnherbergi hans á [...] í [...]. Hún kvað athæfið aðeins hafa gerst á kvöldin, en hún hefði þá verið ein með ákærða í herberginu og hefði herbergishurðin verið lokuð. Hún kvað ákærða, líkt og föðurafa hennar og föðurbróður, hafa sagt að háttsemin væri eðlileg og bar að þeir hefðu jafnframt haft á orði: „Margir gera svona“. Fyrir dómi staðhæfði A að fyrrnefndur föðurbróðir hennar hefði verið sá fyrsti sem hefði viðhaft kynferðislegt athæfi gegn henni, en hún kvaðst þá hafa verið 12 eða 13 ára. Fyrir dómi kvaðst stúlkan ekki vilja tjá sig um ætlað kynferðislegt samneyti hennar við yngri bræður sína og vísaði til eigin vanlíðunar vegna athæfisins. A áréttaði að engin vitni hefðu verið að hinu kynferðislega athæfi ákærða og bar að hann hefði aldrei hafa hegðað sér með greindum hætti þegar bræður hennar sváfu í svefnherbergi hans á [...] í [...]. Þeir bræður hefðu haft eigið herbergi þar á hæðinni, en herbergi hennar hefði verið þar [...] [...]. Hún kvaðst hins vegar hafa heyrt frásögn bræðra sinna og sagði um það eftirfarandi: „ ... ég man eftir eitt skiptinu sögðu bræður mínir hafa heyrt þetta gerast ... það heyrðust hljóð ... heyrðist brak í rúminu.“ A skýrði frá því fyrir dómi að vegna lýsts athæfis ákærða hefði hún á tímabili óttast að hún væri ófrísk. Staðhæfði hún að er það gerðist hefði núverandi sambýliskona ákærða verið komin til sögunnar. Vegna ótta við ákærða og orða hans um að hún ætti ekki að segja frá athæfi hans kvaðst hún hafa búið til sögu um að útlendingur hefði sofið hjá henni. A bar að ákærði hefði hætt hinu kynferðislega athæfi; „áður en hann eignaðist konuna sína“ og ítrekað aðspurð staðhæfði hún að ákærði hefði ekki áreitt hana kynferðislega eftir að hann kynntist verðandi sambýliskonu, vitninu K, og þá ekki er hún bjó um tíma á [...] landsins. Fyrir dómi lýsti A ákærða sem mjög skapmiklum manni. Kvaðst hún í eitt skipti hafa orðið vitni að því að hann barði eldri bróður hennar, en einnig kvaðst hún sjálf í eitt skipti hafa mátt þola barsmíð af hans hálfu. Kvaðst hún tæplega hafa þolað ákærða og því reynt að forðast hann. Hún kvaðst alla tíð hafa verið ósátt við búsetu sína hjá ákærða, m.a. vegna nefnds athæfis og skapofsa hans, en nefndi að auki sem ástæðu fyrir því að hún viljað fara af heimili hans að hún hefði ekkert haft þar við að vera. Vegna þessa alls kvaðst hún hafa lýst yfir vilja til að hafa vistaskipti og búa á heimili móður sinnar á nýjan leik. Hún kvaðst hafa haldið áfram tengslum við heimili ákærða eftir að hann hóf sambúð [...] [...], ekki síst vegna góðra tengsla hennar við [...] sambýliskonu hans. Um síðir, eða rétt áður en mál þetta kom til kasta lögreglu, kvaðst hún hafa sagt móður sinni frá hinu kynferðislega athæfi ákærða. „Ég gat ekki haldið þessu lengur inni ... var búin að halda þessu svo lengi í mörg ár.“ Vitnið D, fæddur [...], kvaðst fyrir dómi, þ. á m. við aðalmeðferð, hafa heyrt frásögn A um að hún hefði „stundað mök“ með pabba þeirra. Kvaðst hann hafa trúað orðum systur sinnar og vísaði til þess að hún hefði alltaf sofið í herbergi ákærða í [...] eða allt þar til hann eignaðist kærustu, „það er núverandi sambýliskona“. Nánar aðspurt kvaðst vitnið geta sagt frá einu tilviki sem það hefði orðið vitni að: „Ég var bara inni í herberginu, sofnaður, ég heyrði eitthvað í rúminu, ég þorði ekkert að kíkja, ég trúi henni fyrst hún sagði þetta ... ég heyrði svona mikil læti í rúminu hans (gerir taktvisst hljóð) brak eins og brestur í rúminu, gormunum ... ég bara sofnaði, á eftir, ég á erfitt með að muna allt þetta ... ég veit hann ætlaði að fá fullnægingu, eða koma því út, og síðan vaknaði ég eða pabbi steig bara eitthvað að sækja eitthvað til að þurrka ... fór framúr til að sækja eitthvað til að þurrka, örugglega handklæði, ég líka hvatti hann til þess ... síðan sofnaði ég, ég var á dýnu á gólfinu fyrir framan rúmið“. Vitnið kvaðst hafa snúið baki að rúmi ákærða er það heyrði nefnd ,,kynlífshljóð.“ Nánar aðspurt kvaðst vitnið hafa vaknað við hin taktföstu hljóð, en þá einnig heyrt brakið í rúminu. Vitnið lýsti öðru tilviki er það svaf á dýnu í herbergi ákærða, en það kvaðst þá hafa heyrt samræður ákærða og A. Kvaðst hann hafa túlkað orð þeirra á þá leið að þau ætluðu að hafa samfarir þegar hann væri sofnaður, en hann kvaðst aldrei hafa séð það athæfi með eigin augum. Vitnið bar að lýst tilvik hefðu gerst áður en ákærði kynntist K, núverandi sambýliskonu sinni, og ætlaði að nefnt athæfi hefði ekki gerst eftir að þau kynni hófust. Vitnið bar að það hefði heyrt umrædd ,,kynlífshljóð“ í önnur skipti, en það hefði verið þegar ákærði kom með ókunnugar konur inn á heimilið. Vitnið kvaðst í raun ekki geta tjáð sig frekar um ætlað athæfi ákærða gagnvart A, að öðru leyti en því að það hefði heyrt frásögn hennar um að tilvikin hefðu verið fleiri en eitt og að ákærði hefði snert kynfæri hennar og beðið hana um að sjúga á honum liminn en að hún hefði neitað því. Vitnið staðhæfði að A hefði oft talað um „þetta og að hún hafi verið misnotuð eitthvað ... en ég veit eiginlega ekkert meira“. Vitnið kvaðst þó hafa heyrt að A hefði haft áhyggjur af því að hún hefði orðið ófrísk eftir ákærða. Hefði hún skýrt móður þeirra frá áhyggjum sínum, en þær í framhaldi af því farið saman á spítala. Vitnið bar að það hefði á tímabili haft áhuga á klámi og staðhæfði að það hefði fengið að skoða slíkt efni í tölvu í [...] hjá ákærða, en þó aðallega hjá föðurbróður þess, sem einnig hefði búið í húsinu. [...], en einnig kvaðst það hafa verið áhorfandi að samförum systurinnar við föðurbróður sinn og föðurafa og nafngreindan kærasta hennar. Vitnið E, fæddur [...], kvaðst við upphaf dómskýrslu sinnar, hinn 9. júní 2009, hafa vilja til að skýra frá kynlífsathöfnum föður síns, ákærða, en einnig föðurafa og föðurbróður, við systur þess A. Ítrekað aðspurt fyrir dómi, þ. á m. við aðalmeðferð málsins, kvaðst vitnið aldrei með eigin augum hafa séð ákærða hafa samfarir við A, aðeins hafa heyrt að slíkt athæfi hefði átt sér stað í [...]. Vitnið kvaðst hafa heyrt þetta frá systkinum sínum, A og D og einnig heyrt frásögn systur sinnar um að ákærði hefði sleikt „budduna“. Nánar lýsti vitnið atvikum og aðstæðum þannig að A hefði oft sofið í herbergi ákærða og þá í hans rúmi, en þess á milli hefði hún sofið í eigin herbergi þar á heimilinu. Við aðalmeðferð málsins kvaðst vitnið ekki minnast þess að systir þess hefði sagt frá öðru athæfi en samförum, en þó aðeins ráma í að hún hefði haft orð á að hann hefði ,,sleikt leggöng“ hennar. Vitnið bar að á heimili ákærða hefðu þeir bræður oftast sofið saman í herbergi, en þeir þó stundum fengið leyfi til að sofa á dýnum í svefnherbergi ákærða. Vitnið bar að þá hefðu ákærði og A sofið í hjónarúminu þar við hliðina. Þegar slíkt gerðist kvaðst vitnið stundum hafa átt erfitt með að sofna vegna brakhljóða í rúminu, en bar að slík hljóð hefðu alltaf heyrst þegar einhver hreyfði sig í rúminu. Vitnið kvaðst hafa hugleitt á slíkum stundum að ákærði og A væru að hafa samfarir: „mér datt þetta í hug ...“. Vitnið kvað þau systkinin stundum hafa rætt ætlaðar kynlífsathafnir ákærða sín í milli, en áréttaði að í raun hefði það aldrei séð ,,kynlíf“ A, [...], en að auki kvaðst það hafa séð slíkar aðfarir hennar og nafngreinds kærasta hennar. Vitnið C, fædd [...], móðir A, bar fyrir dómi að frá unga aldri hefði dóttir hennar A átt við erfiðleika að stríða vegna þroskaskerðingar og geðrænna vandamála. Vitnið kvað þessi vandkvæði hafa farið vaxandi á unglingsárum stúlkunnar, en einnig hefðu verið miklir samskiptaerfiðleikar með henni og yngri bræðrum á heimilinu. Vitnið bar að vegna þessa hefði verið afráðið að A flyttist á heimili ákærða á árinu 2004, en hann hefði þá búið [...]. Vitnið kvaðst aldrei hafa verið sátt við þessa ráðstöfun. Vitnið bar að A hefði ári síðar flust með ákærða í [...] og hefði hún dvalið þar fram á mitt sumar 2007, en þá flust á ný á heimili vitnisins. Vitnið kvað yngri bræður stúlkunnar hafa farið á heimili ákærða í reglulega umgengni á þessum árum. Vitnið kvaðst hafa haft vitneskju um að A hefði haft sérherbergi á heimili ákærða og að hún hefði sofið þar reglulega. Vitnið kvaðst einnig hafa haft vitneskju um að A fékk að fara í rúmið til ákærða stöku sinnum og bar að það hefði gerst þegar hana hefði dreymt illa. Vitnið bar að þegar þetta gerðist hefði A þurft á öryggi að halda og mikla nánd. Vitnið áréttaði fyrri frásögn sína í lögregluskýrslu að á árunum 2006 og 2007, þegar A var sextán og sautján ára, hefði hún ítrekað lýst því að hún vildi flytja aftur á heimili vitnisins. Vitnið bar að jafnframt þessum óskum hefði dóttir hennar kvartað um vanlíðan og þ. á m. um magaverki. Af þeim sökum hefði verið leitað til heimilislæknis, H, en að auki hefði stúlkan farið ítrekað í rannsóknir til barnalækna og kvensjúkdómalækna [...]. Vitnið áréttaði fyrri frásögn sína hjá lögreglu að um líkt leyti og þetta gerðist hefði stúlkan farið að greina frá kynferðislegu ofbeldi af hálfu ákærða, en einnig föðurbróður, sem hefði búið að [...]. Vitnið staðhæfði að tvívegis hefði dóttirin haldið því fram að hún væri ófrísk og í því sambandi nefnt ákærða og föðurbróður sinn, en að auki hefði hún nefnt útlendan karlmann sem hún hefði hitt í miðbænum. Vitnið kvaðst ekki hafa lagt trúnað á þessa síðustu frásögn dóttur sinnar, og lýsti vitnið hugrenningum sínum: „... þá datt mér þetta helst í hug að hún væri ólétt eftir föður sinn, en hún gaf mér það svar ekki, ekki fyrr en löngu seinna“. Vitnið kvaðst hafa rætt þessar grunsemdir sínar við starfsmann fjölskyldudeildar [...], vitnið L félagsráðgjafa, er hafi verið stuðningsfulltrúi fjölskyldunnar á þessum árum. Að auki kvaðst vitnið ítrekað hafa farið með A á kvennadeild sjúkrahússins á [...] og þá rætt málefnið við I kvensjúkdómalækni. Vitnið kvaðst hafa haft efasemdir um ásakanir A eftir að hún hafði farið í kvenskoðun og bar að málið hefði þá heldur ekki farið lengra. Vitnið kvaðst því ekki hafa rætt málefnið við heimilislækni fjölskyldunnar, H. Nánar aðspurt um frásögn A um ætlað athæfi ákærða bar vitnið að hún hefði sagt að það hefði átt sér stað í svefnherbergi hans í [...] og þá þannig: „að hann hefði farið upp á hana, þuklað brjóstin og farið aðeins inn fyrir, en hún sagði að hann hefði ekki farið langt inn, rétt aðeins“. Vitnið kvaðst ekki minnast þess að stúlkan hefði lýst fullkomnum samförum. Að auki kvaðst vitnið hafa heyrt frásögn dóttur sinnar, en einnig yngri sona, um að þau systkinin hefðu fengið að skoða klámmyndir hjá ákærða. Aðspurt minntist vitnið þess ekki að synir hennar hefðu haft orð á því að þeir hefðu orðið vitni að kynferðislegu athæfi ákærða gagnvart systur þeirra. Vitnið kvaðst hins vegar hafa heyrt frásagnir þeirra um að fyrrnefndur föðurbróðir systkinanna hefði látið þau stunda kynlíf saman. Vitnið kvaðst ekki hafa gert sér grein fyrir hvenær þessir atburðir gerðust, en helst skilist að ákærði hefði verið hættur að brjóta á A þegar hann kynntist núverandi sambýliskonu sinni. Vitnið kvaðst raunar hafa haft grunsemdir um að A hefði mátt þola kynferðislegt athæfi allt frá tólf ára aldri og vísaði þar um til breytinga á hegðan hennar á því aldursskeiði. Vitnið bar að eftir að A hafði á ný flutt á heimili þess sumarið 2007 hefði hún líkt og bræður hennar farið í reglulega umgengni á heimili föður. Vitnið staðhæfði að systkinin hefðu er frá leið sífellt verið tregari til að fara á heimili ákærða og bar að þau hefðu m.a. lýst harkalegum uppeldisaðferðum hans. Vitnið kvað A hafa farið í ófrjósemisaðgerð vorið 2007, sjálfviljuga og eftir ráðgjöf. Vitnið kvaðst hafa verið hlynnt þeirri ráðstöfun sökum þess að það hefði talið að A væri ekki fær um að ala upp ungt barn. Vitnið bar að líðan A hefði sífellt farið versnandi með árunum, en hún hefði verið kvíðin og þunglynd, verið hrædd við karlmenn og þá sérstaklega við ákærða og föðurbróður sinn. Vitnið kvað dótturina ennfremur þjást af miklu öryggisleysi og hefði það komið í veg fyrir sjálfstæða búsetu hennar, sem ráðgerð hefði verið á árinu 2009, en hún hefði á því ári einnig ítrekað verið með sjálfskaðandi hegðun. Vitnið M, fædd [...], móðuramma A, kvaðst fyrst hafa heyrt um ætluð brot ákærða gagnvart dótturdóttur sinni er móðir hennar, vitnið C, fór með hana í kvenskoðun á [...]. Tilefnið hefði verið orð stúlkunnar um að hún væri ófrísk. Vitnið kvað skoðunina hafa leitt í ljós að meyjarhaftið var órofið og bar að ásakanir þessar hefðu eftir það ekki verið ræddar frekar. Vitnið kvaðst ekki hafa heyrt annað en að A hefði, a.m.k. framan af, verið ánægð með búsetu sína hjá ákærða. Vitnið kvaðst er atvik gerðust hafa heyrt af því að stúlkan fengi stundum leyfi til að skríða upp í rúmið til ákærða, en að það hefði gerst þegar hún var óttaslegin. Vitnið bar að það hefði andmælt þessum svefnvenjum, en að auki kvaðst það hafa komið þeirri skoðun sinni á framfæri á fundum með félagsmálayfirvöldum að þau veittu föður hennar, ákærða, ekki fullnægjandi aðstoð vegna erfiðleika A. Vitnið bar að A hefði farið fram á að flytja aftur á heimili móður sinnar, en um ástæðu þess kvaðst það ekki hafa heyrt annað en að stúlkan hefði einfaldlega sagt að sér liðið betur hjá móður sinni. Vitnið N, fæddur [...], móðurafi A, lýsti atvikum máls mjög á sama veg og eiginkona þess hér að framan. Vitnið kvaðst aldrei hafa heyrt frásögn dótturdóttur sinnar af ætluðu kynferðislegu athæfi ákærða. Vitnið bar að alla tíð hefðu verið miklir erfiðleikar í lífi stúlkunnar og hefði það m.a. verið ástæða þess að hún fluttist á heimili föður síns á sínum tíma. Vitnið K, fædd [...], kvaðst hafa kynnst ákærða haustið 2006 og bar að þau hefðu hafið kynlífssamband í desembermánuði það ár. Vitnið kvaðst hafa verið við [...] á [...] þennan veturinn, en þó hitt ákærða reglulega, m.a. á heimili hans á [...]. Vitnið kvaðst hafa flutt til [...] í maí 2007 og eftir það haft mikil samskipti við ákærða og m.a. oft komið á heimili hans í [...]. Vitnið bar að veturinn 2006/2007 hefði A búið á heimili ákærða, en að auki hefðu synir hans dvalið þar aðra hverja helgi. Vitnið kvað góð kynni strax hafa tekist með dóttur vitnisins, fæddri [...], og A, en bar að þær mæðgur hefðu fljótlega fengið vitneskju um að dóttir ákærða væri þroskaskert. Vitnið bar að A hefði haft eigið herbergi á heimili ákærða, en það kvaðst hafa haft vitneskju um að hún fengi stundum leyfi til að sofa í rúminu hjá ákærða. Bar vitnið að þetta hefði einkum gerst í skammdeginu og þegar hún óttaðist eitthvað eða leið illa. Vitnið bar að stundum hefði dóttir sín fengið leyfi til að sofa hjá A í herbergi hennar í [...]. Nefnt vitni bar að við upphaf kynna af fjölskyldu ákærða hefði það vakið athygli vitnisins hve mikill „klámkjaftur“ var á sonum hans og hefði það sett ofan í við drengina vegna þessa. Vitnið bar að ákærði hefði tekið undir með sér að þessu leyti, en það kvaðst einnig hafa veitt því athygli að hann viðhafði svipaðar reglur um tölvunotkun barnanna á heimilinu og hún, og hefðu svipaðar takmarkanir verið þar á og hún hafði á heimili þeirra mæðgna. Vitnið bar að stundum hefði A sagt ólíkindasögur, og nefndi í því sambandi óléttusögu og að ókunnugur karlmaður hefði átt þar hlut að máli. Kvaðst vitnið vegna þessa hafa keypt óléttupróf fyrir stúlkuna og að þær hefðu í framhaldi af því gætt að málum. Hefði þá komið ljós að frásögn A átti ekki við rök að styðjast. Vitnið bar að þetta hefði gerst vorið 2007 og áður en A fór í ófrjósemisaðgerð. Vitnið kvaðst hafa tekið upp eiginlega sambúð með ákærða í lok maí [...], en hann hefði þá flust á heimili þeirra mæðgna í [...]hverfi. Vitnið kvað þetta hafa gerst í kjölfar þess að húseign ákærða var seld á nauðungaruppboði. Vitnið bar að áður en þetta gerðist hefði A verið farin að vera meira á heimili móður sinnar og hefði hún að lokum alfarið haft vistaskipti. Vitnið staðhæfði að A hefði eftir þetta komið reglulega á heimili þeirra í [...], líkt og bræður hennar. Vitnið kvaðst ekki hafa fundið eða heyrt að A hefði verið treg til að koma í umgengnina, heldur þvert á móti, og bar að hún hefði iðulega gist í eina til tvær nætur og þá sofið í sama herbergi og dóttir vitnisins. Eftir að ásakanir A komu fram vorið 2009 kvaðst vitnið hafa tekið þá ákvörðun að hún kæmi ekki á heimilið, a.m.k. þar til málið væri til lykta leitt. Vitnið kvaðst enn fremur í kjölfar kærunnar hafa farið ásamt ákærða á fund hjá félagsmálastofnun, m.a. vegna eigin dóttur, og rætt málefnið við starfsmenn [...] [...], en þá skilist að málið snérist fyrst og fremst um [...],. B. Sérfræðigögn og vitnisburðir. Samkvæmt vottorði J, sálfræðings [...], sem dagsett er 8. júní 2010, hefur A frá 20. ágúst 2009 farið í ellefu meðferðarviðtöl vegna ætlaðs kynferðislegs ofbeldis. Í niðurstöðukafla vottorðsins segir að A uppfylli greiningarmerki þunglyndis og kvíða, að sjálfsmat hennar sé lágt og að skapsveiflur og tilhneiging til einangrunar valdi henni erfiðleikum í félagslegum samskiptum. Einnig segir þar að stúlkan sé orkulaus, að fátt veiti henni ánægju, að hún virki oft leið og sýni sterka forðunarhegðun þegar ætlað kynferðisbrot sé rætt og afleiðingar þess. Þá segir í vottorðinu að stúlkan forðist ákveðna staði, sé hrædd við karlmenn og að skortur á líkamsvitund sé áberandi. [...]. Þess er getið að stúlkan beri neikvæðar tilfinningar í garð föður síns. Lætur vottorðsgjafinn það álit í ljós að afleiðingar ætlaðs athæfis séu mjög alvarlegar og renni niðurstöður sjálfsmatskvarða og viðtala stoðum undir að svo sé. Séu líkur á að meðferð verði langvinn, en einnig séu líkur á að stúlkan muni eiga erfitt með að nýta sér meðferð að fullu og vegna þroskaskerðingar sé líklegt að erfitt muni reynast að vinna á ákveðnum afleiðingum ætlaðs brot í hefðbundinni sálfræðimeðferð. Vitnið J staðfesti efni vottorðsins fyrir dómi og bar að auk orða stúlkunnar um ætluð brot ákærða hefði hún nefnt fleiri aðila sem brotið hefðu gegn henni, þ. á m. föðurbróður sinn. Vitnið dr. G sálfræðingur staðfesti niðurstöður áður rakins vottorðs um að þroski A væri ofarlega á stigi vægrar þroskahömlunar. Auk nefnds álitaefnis er í vottorðinu lagt mat á það hvort álykta megi út frá þroskastigi A að hún hefði getu til að greina frá tímasetningum og fjölda þeirra atvika sem hún hafi upplifað í tengslum við ætluð kynferðisbrot. Í vottorðinu segir að stúlkan hafi lýst mikilli vanlíðan þegar hún ræddi ætluð brot og er dregin sú ályktun að það skjóti stoðum undir frásögn hennar. Vísað er til þess að niðurstöður prófana hafi sýnt að viðmiðunargeta stúlkunnar sé á bilinu [...] til [...] ára, en að niðurstöður í matslista leiði í ljós alvarleg einkenni um depurð, kvíða og félagsfælni. Segir að vegna þroskaskerðingarinnar megi búast við því að stúlkan geti ekki með nákvæmni tímasett atburði, en slíkt geti reyndar verið eðlilegt þegar um alvarleg brot sé að ræða sem séu ítrekuð. Í vottorðinu segir að þrátt fyrir að nefndir veikleikar séu fyrir hendi hjá stúlkunni komi það ekki í veg fyrir að hún gæti skýrt rétt frá atvikum, en að því leyti er vísað til ólíkra staðsetninga ætlaðra brota ákærða og annarra náskyldra aðila. Þá segir að það styrki einnig þessa niðurstöðu að A hefði ekki verið viljug til að ræða atburðina, vegna sektarkenndar og mikillar vanlíðunar, en að því leyti sé hún trúverðug. Vitnið greindi frá því fyrir dómi að A hefði skýrt frá því að hún hefði fyrst orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi þegar hún var 10 til 11 ára. Í fyrrnefndu bréfi O, uppeldisráðgjafa hjá [...] [...] og starfsmanni [...] [...], til Barnahúss, sem dagsett er 30. apríl 2009, er vikið að því að grunsemdir hafi verið á árum áður um að A hefði orðið fyrir kynferðislegri áreitni, en að nýlegar upplýsingar hafi vakið grunsemdir um [...]. Er af þeim sökum farið fram á að A og bræður hennar fari í könnunarviðtal hjá sérfróðum aðilum Barnahúss. Í bréfinu er vikið að aðstæðum stúlkunnar og forsögu málsins. Segir m.a. að móðir stúlkunnar sé öryrki vegna [...] en að hún fari ein með forræði systkinanna. Þá er í bréfinu vikið að ákæruefni máls þessa og segir um það m.a.: „A hefur í gegnum tíðina verið að greina frá kynferðislegri áreitni sem hún á að hafa orðið fyrir. Frásagnir hennar hafa verið mjög ótrúverulegar en einnig hefur borið á miklu ósamræmi í frásögnum hennar. Þess ber einnig að geta að A er mjög ósannsögul og með ríkt ímyndunarafl. Í viðtali sem undirrituð átti við C, móður A, í mars 2007, átti A að hafa greint móður sinni frá því að pabbi hennar hefði gert það með henni í þrjú eða fjögur skipti. Í eitt skiptið þá var hún að fara að sofa, var búin að taka lyfin sín, sagðist hafa verið mjög þreytt og ekki getað ýtt honum af sér. Þegar A sagði móður sinni frá atvikinu þá var hún ásamt börnunum sínum þremur í bíl og voru drengirnir að sögn C að tala um klám og kynlíf. C átti erfitt með að tímasetja hvenær A greindi frá ofanrituðu en heldur að það hafi verið haustið 2006 og A hafi verið [...] ára. Í framhaldi af ofanrituðu fór C með A til kvensjúkdómalæknis. Sú skoðun leiddi í ljós að meyjarhaftið var órofið. A fór einnig í skoðun til kvensjúkdómalæknis í apríl 2004 eftir að A sagðist vera barnshafandi eftir að hafa haft mök við útlending sem hún hitti í sjoppu á [...] og farið með honum heim. Sú skoðun leiddi einnig í ljós að meyjarhaftið var órofið.“ Í niðurlagi bréfsins segir að starfsmenn barnaverndar hafi verið með málefni fjölskyldu A á sinni könnu allt frá árinu 1995 og þeir hafi m.a. haft áhyggjur af kynferðislegu tali barnanna svo og vegna orða þeirra um að þau væru að horfa á klámfengið efni. Í lokaorðum segir að forstöðumaður barnaverndar hefði haft viðtöl við systkinin vegna upplýsinga frá tilsjónarmanni, sem upphaflega hafi komið frá móður þeirra vorið 2009, um að [...]. Segir að þrátt fyrir að þessar viðræður hefðu ekki varpað ljósi ,, [...] eða hvort þau hafi orðið þolendur kynferðislegs áreitis“ hafi það verið metið svo að nauðsynlegt væri að börnin færu í umbeðið könnunarviðtal, m.a. til að varpa betur ljósi á stöðu málsins. Í bréfi forstöðumanns [...] [...], B, sem dagsett er 8. júní 2010, er vikið að fyrrnefndum grunsemdum um kynferðislega háttsemi ákærða gegn A, sem fram hafi komið árið 2007 og viðbrögðum barnaverndaryfirvalda með eftirfarandi hætti: „Vorið 2007 tilkynnti móðir A barnaverndarnefnd um að hún (A) hefði sagt sér að faðir hennar hefði haft við hana samfarir. Þessi grunur var kannaður m.a. með læknisskoðun og viðtali við stúlkuna og var ekki talinn á rökum reistur. Einnig komu fram grunsemdir um að F, föðurbróðir hennar, hefði sýnt henni klámefni en það fékkst heldur ekki staðfest. Var af hálfu barnaverndarnefndar ekki gripið til ráðstafana vegna þessa máls. Skömmu síðar tilkynnti fyrrverandi eiginkona F um að hann hefði sýnt henni klámefni og jafnvel leitað á hana kynferðislega. Þessar upplýsingar voru ekki kannaðar sérstaklega þar sem talið var að hér væri um að ræða sömu upplýsingar og áður hefðu verið kannaðar og voru upprunnar hjá sama aðila. Eftir að A komst af grunnskólaaldri var stuðningur við hana í auknum mæli veittur með úrræðum fötlunarþjónustu fremur en barnaverndar, sem lauk við 18 ára aldur hennar þann [...]. Eftir þetta hefur umfjöllun um mál hennar tengst þeim grun sem vaknaði í apríl 2009 um [...] og var m.a. höfð milliganga um að hún fengi viðtal í Barnahúsi 19. maí 2009.“ Nefnd vitni B og O staðfestu efnislega síðast rakið erindisbréf og vottorð, dagsett 30. apríl 2009 og 8. júní 2010. Vitnin áréttuðu að í kjölfar tilkynningar móður stúlkunnar A fyrri hluta árs 2007 um ætlað kynferðislegt ofbeldi ákærða og annarra aðila gegn henni hefði sérstök athugun farið fram, en að málið hefði verið látið niður falla þegar sérfræðiskoðun leiddi í ljós að meyjarhaft hennar reyndist órofið. Vegna þessa og annarra upplýsinga hefðu grunsemdir þessar verið taldar óstaðfestar. Vitnið O bar að fyrrgreind orð um ósannsögli A hefði ekki síst komið til þegar niðurstaða hinna endurteknu kvenskoðana lágu fyrir. Vitnin og félagsráðgjafarnir P L staðfestu fyrir dómi efni framlagðra gagna frá [...] [...], þ. á m. áður rakið vottorð frá 3. febrúar 2003, um stúlkuna A og fjölskyldu hennar. Vitnið P kvaðst hafa verið stuðningsfulltrúi A á árunum 2005 til 2008, en kvaðst aldrei hafa heyrt ávæning af ætluðum brotum gegn henni. Vitnið L kvaðst hafa verið ráðgjafi fjölskyldu A á árunum 2003 til 2009, en á því tímabili heyrt frásögn móður hennar um að hún hefði orðið fyrir kynferðislegri háttsemi, og af þeim sökum vísað henni á sérfræðiteymi sem tekið hefði málið til skoðunar. Vitnið kvaðst ekki hafa hlýtt á frásögn stúlkunnar sjálfrar, en minntist þess ekki að grunsemdir hefðu beinst að föður hennar sem geranda, heldur föðurbróður hennar. Vitnið bar að viðvarandi vandamál hefðu verið til staðar hjá stúlkunni vegna þroskaröskunar og geðvandkvæða og hefðu stuðningsaðgerðir miðast við það. Vitnið kannaðist ekki við að sérstakar breytingar hefðu orðið í fari stúlkunnar á umræddu tímabili, 2003 til 2009. Vitnið H heimilislæknir staðfesti fyrir dómi áður rakið vottorð, dagsett í desember 2009. Vitnið áréttaði að þrátt fyrir miklar rannsóknir hefði aldrei fundist viðhlítandi skýring á kvörtunum A á umræddum kviðverkjum. Vitnið bar að erfiðleikar stúlkunnar hefðu verið viðvarandi um árabil, m.a. vegna skapgerðarbresta hennar, árásarhneigðar og almennrar vanlíðunar, og hún m.a. vegna þessa þurft á geðlæknismeðferð að halda. Vitnið staðhæfði að vegna þessa og mikils álags á heimili móður hefði stúlkan haft vistaskipti á árinu [..] og búið á heimili föður síns um tíma. Vitnið staðfesti að stúlkan hefði farið í ófrjósemisaðgerð í maí 2007 og bar að þar hefði verið um að ræða fyrirbyggjandi ráðstöfun, en engin vitneskja hefði þá verið um að stúlkan væri farin að lifa kynlífi. Vitnið áréttaði að það hefði aldrei heyrt frásögn stúlkunnar eða aðstandenda hennar um að hún hefði orðið barnshafandi og fyrst hafa heyrt af ætluðum kynferðisbrotum gegn henni haustið 2009. Að ósk embættis ríkissaksóknara ritaði I kvensjúkdómalæknir vottorð um kvenskoðanir sem A hafði gengist undir á liðnum árum. Tilefni erindisins voru upplýsingar um að A hefði endurtekið farið í slíkar skoðanir, m.a. vegna ætlaðra kynferðisbrota gegn henni. Í vottorðinu, sem dagsett er 14. júní 2010, svarar sérfræðingurinn tilteknum spurningum um álitaefnið, en því til viðbótar lagði hún fram við aðalmeðferð málsins, að fyrirlagi sakflytjenda, undirstöðugögn er vörðuðu málefni stúlkunnar. Í þessum síðastnefndu gögnum er m.a. sagt frá því að A hafi farið í ófrjósemisaðgerð vorið 2007 og ennfremur að hún hafi haft viðvarandi kviðverki, sbr. áður rakið vottorð H heimilislæknis. Um síðast nefnda atriðið segir í sjúkradagbók frá 18., mars 2009: ,,... álít verki stúlkunnar vera tengda kviðveggnum og reyndar virðist hún öll hálf aum og ómöguleg og kann ég ekki skýringu á því en spurning er hvort þetta er eitthvað tengt hennar andlega ástandi.“ Nefndur sérfræðingur greindi frá því að Q kvensjúkdómalæknir hefði skoðað A þann 26. október 2007 og leiðrétti vitnið vottorðið að því leyti, en efni þess er sem hér segir: „A kom fyrst til mín á stofu í apríl 2005, en þá skoðaði ég hana ekki að neðan þar sem kvartað var um kviðverki og það var engin ástæða til að gera neðanskoðun. Í apríl 2007 gerði ég neðanskoðun og segi þá: „Meyjarhaftið er órofið og þar að auki með streng sem liggur aðeins til vinstri við miðlínu frá fram og yfir að afturveggnum.“ Í skoðun 26.10.2007 segi ég: „Ytri kynfæri líta eðlilega út. Meyjarhaftið er órofið og fæ að setja inn fingur varlega, það er ekkert óeðlilegt að finna.“ Næsta skoðun er gerð 03.04.2008. Skoðunin er gerð í svæfingu að beiðni R barnalæknis og skoðaði hún A ásamt mér. Í niðurstöðu segir: „Á ytri kynfærum er ekkert óeðlilegt að sjá, hymen hringurinn er órofinn en gefur ágætlega eftir þegar sett er upp lítið speculum.“ Næsta skoðun er 18.03.2009 og þar segir: „VVP eðlilegt að sjá.“ Skammstöfunin VVP þýðir vulva, vagina og portio eða ytri kynfæri, leggöng og legháls lítur eðlilega út. Í þeirri skoðun geri ég leggangaómun og þarf þá að setja upp staut sem er ca. 2 cm í þvermál og gekk það greiðlega.“ Lokaorð vottorðins eru þessi: „Samkvæmt ofannefndri beiðni frá saksóknara fæ ég A til mín til skoðunar þann 12.06.2010 og er skoðunin framkvæmd í viðurvist S ljósmóður og hefst kl. 13:10 og lýkur kl. 13:15. Ytri kynfæri A líta eðlilega út og er meyjarhaftshringurinn órofinn en framan til við hliðina á þvagrásinni vinstra megin er örlítil ójafna sem væntanlega er eftirstöðvar af strengnum sem ég lýsi í skoðuninni 02.04.2007 en hann er að öðru leyti ekki til staðar. Neðsti hluti legganga lítur eðlilega út og er eðlilegur þegar ég þreifa. Leggangaopið og meyjarhaftshringurinn gefa mjög vel eftir og er það engin fyrirstaða. Frekari skoðun ekki gerð. Svör mín við ofangreindum spurningum eru eftirfarandi: 1. Hvort meyjarhaft hennar sé nú rofið? Nei ekki sést rof í meyjarhafti. 2. Hvort staðsetning meyjarhaftsins sé að einhverju leyti óeðlilegt? Nei meyjarhaftið er á réttum stað og lítur eðlilega út. 3. Hvort einhverjar þær ástæður séu fyrir hendi sem leiði til þess að það rofni ekki eins greiðlega og almennt gerist? Leggangaop og meyjarhaftshringur konunnar er mjög mjúkt og teygjanlegt. Meyjarhaftið rofnar ekki hjá öllum konum við fyrstu samfarir og rofnar þá oftast ekki heldur fyrr en við fæðingu barns. Ekki þarf frekari skýringar við.“ Vitnið I kvensjúkdómalæknir staðfesti nefnt vottorð fyrir dómi, en einnig færslur í sjúkradagbók og undirstöðugögn varðandi stúlkuna A. Vitnið útskýrði efni nefndra gagna og áréttaði að tilefni skoðunar á stúlkunni í apríl 2007 hefði verið kvartanir hennar um kviðverki og þá hvort að skýringa væri að leita til innri kvenlíffæra. Vitnið bar að ástæða skoðunarinnar hefði einnig verið vangaveltur móður stúlkunnar um að hún hefði mátt þola kynferðislega áreitni og minntist þess að nafn ákærða hefði í því sambandi verið nefnt. Um niðurstöður kvenskoðunarinnar vísaði vitnið til efnis vottorðsins, þ.e. að meyjarhaftið hefði verið órofið, en þar um vísaði það einnig til tilvistar tilgreinds strengs. Nánar um niðurstöðuna bar vitnið að eftir skoðunina vorið 2007 hefði það talið ólíklegt að samfarir hefðu verið hafðar við stúlkuna, þ.e. að limur hefði farið í leggöng hennar, þó svo að ekki væri unnt að útiloka slíkt með öllu, a.m.k. ekki 100%. Vitnið rökstuddi niðurstöðuna frekar og vísaði til þess að á fósturstigi sé himna fyrir leggangaopi er opnist með eðlilegum hætti, en eftir geti verið mismunandi leifar af himnunni, svonefndur strengur. Nefndur strengur sé úr sama efni og meyjarhaftið og geti því verið teygjanlegur en auk þess horfið af sjálfu sér. Vitnið áréttaði að strengurinn hefði verið til staðar við skoðun þess í apríl 2007 og því hefði verið talið afskaplega ólíklegt að A hefði haft samfarir og þá ekki endurteknar samfarir. Vitnið bar að við skoðun þess ári síðar, í aprílmánuði 2008, hefðu einnig verið uppi grunsemdir um ósæmilegt athæfi gagnvart stúlkunni. Vitnið bar að í þeirri skoðun hefði fyrrnefndur strengur klárlega verið farinn, en af þeim sökum hefði vitnið ályktað að samræði hefði verið haft við stúlkuna eftir að það skoðaði hana vorið 2007. Að því leyti áréttaði vitnið þó fyrrgreindan fyrirvara sinn, en vísaði einnig til þess að við síðustu kvenskoðunina þann 12. júní 2010 hefði A enn verið með órofið meyjarhaft. Vitnið Q kvensjúkdómalæknir staðfesti efni vottorðs fyrrnefnds kvensjúkdómalæknis að því leyti að það kvaðst hafa skoðað A þann 26. október 2007. Vitnið bar að tilefni skoðunar þess hefði verið tilvísun frá barnalækni vegna svima og annarra einkenna en einnig vegna blæðinga og útferðar. Vitnið bar að ekkert óeðlilegt hefði komið fram við skoðunina. Meyjarhaftið hefði m.a. verið órofið. Við skoðunina kvaðst vitnið ekki hafa haft vitneskju um að grunsemdir hefðu verið um kynferðislegt ofbeldi gagnvart stúlkunni, en það kvaðst hafa spurt stúlkuna um hvort hún hefði lifað kynlífi og bar að hún hefði svarað því neitandi. Vitnið kvaðst ekki geta sagt til um hvort slímhúðarstrengur hefði verið til staðar við skoðunina, en það kvaðst hins vegar ekki hafa dregið orð stúlkunnar í efa. Vitnið lét það álit í ljós að langlíklegast væri að sá strengur sem hér um ræðir hefði rofnað við samfarir, líkt og meyjarhaftið sjálft, þrátt fyrir að það sé ekki algilt, sérstaklega ef haftið er mjög teygjanlegt. Valur Magnússon rannsóknarlögreglumaður staðfesti rannsóknargögn lögreglu fyrir dómi. III. Af hálfu ákæruvalds er ákæra í máli þessu einkum reist á frásögn A um að ákærði hafi gerst sekur um hina refsiverðu háttsemi á heimili hans að [...] á árabilinu 2005 til 2008, en stúlkan var þá 14 til 18 ára. Einnig er ákæran reist á sérfræðivottorðum og vitnaframburðum, einkum yngri bræðra stúlkunnar og þeirra sérfræðinga sem komu að meðferð hennar svo og greiningu eftir að málið var kært til lögreglu vorið 2009. Af hálfu skipaðs verjanda ákærða er í greinargerð um sýknukröfu einkum vísað til sönnunarskorts, sem ákæruvaldið verði að bera hallann af, samkvæmt grunnreglum opinbers réttarfars, sbr. ákvæði XVI. kafla laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála. Er m.a. á það bent að ákærði hafi staðfastlega neitað sök og verið sjálfum sér samkvæmur í framburði sínum. Frásögn A fái aftur á móti enga stoð í framburði annarra vitna eða öðrum gögnum, en sé auk þess um margt reikul og óskýr. Þá sé til þess að líta við mat á sönnunargildi framburðar hennar að hún hafi átt við greindarskerðingu að stríða og geðraskanir og hafi svo verið löngu áður en hin ætluðu brot eigi að hafa gerst. IV. Í máli þessu hefur ákærði neitað sök. Ákærði hefur við meðferð málsins greint frá búsetu sinni á því tímabili sem ákæran tekur til, og þar á meðal að hann hefði vorið 2005 flutt í [...] að [...], ásamt dóttur sinni A, sem þá var á 15. ári, en fyrir liggur að hann bjó einsamall í [...] herbergja [...] í [...] er dóttirin fluttist fyrst til hans, sumarið 2004. Samkvæmt gögnum, þar á meðal skýrslu Greiningar- og ráðgjafarstöðvar ríkisins frá árinu 2000, hefur A allt frá barnæsku átt við alvarlega atferlis- og aðlögunarerfiðleika að stríða, en einnig vanlíðan, ofvirkni og athyglisbrest. Hún var greind með væga þroskaskerðingu, með heildargreindarvístölu [...]. Samkvæmt vottorði dr. G samsvaraði vitsmunaleg staða hennar í ársbyrjun 2010 aldursskeiði á bilinu [...] til [...] ára. Samkvæmt sérfræðiskýrslum og dómskýrslu heimilislæknis hefur A um árabil verið til meðferðar hjá geðlæknum og tekið inn viðeigandi lyf. Vegna lýsts ástands A og viðvarandi hegðunarerfiðleika á heimili móður, m.a. samskiptaörðugleika við yngri bræður, sem einnig hafa verið greindir þroskaskertir, varð að ráði með vitund félagsmálayfirvalda, að hún fluttist á heimili ákærða sumarið 2004, en fyrir liggur að hún fluttist á ný til móður sinnar sumarið 2007. Þá liggur fyrir að vorið 2008 hóf ákærði sambúð með vitninu K og fluttist þá á heimili hennar og [...] ára dóttur í [...], en kynni höfðu tekist með þeim haustið 2006. Þau höfðu tekið upp náin kynni í lok árs 2006. Samkvæmt vætti sambýliskonunnar kynntist hún að nokkru fjölskyldulífinu á heimili ákærða í [...] og hafði m.a. samskipti við börn hans, þ. á m. A. Samkvæmt frásögn A fyrir dómi gerðist hin ætlaða refsiverða háttsemi ákærða í svefnherbergi hans á [...] á heimili þeirra í [...]. Um atvikin hefur hún nánar borið, og m.a. sagt að aðdragandinn hverju sinni hefði verið á þann veg að þegar hún hefði fundið fyrir ótta á kvöldin hefði hún farið úr eigin herbergi og skriðið upp í rúmið til ákærða, en hann þá gripið tækifærið og brotið gegn henni. Hefði ákærði við slík tækifæri haft samræði við hana í fimm eða sex skipti, en einnig viðhaft aðra þá háttsemi sem lýst er í ákæru. Vegna athæfis ákærða hefði hún á tímabili óttast að hún væri barnshafandi. Hún kvaðst ætíð hafa verið ein í herberginu með ákærða þegar greind atvik gerðust þar sem bræður hennar hefðu þá sofið í þar næsta herbergi á [...]. Hún staðhæfði að ákærði hefði verið hættur brotum sínum gegn henni er hann kynntist verðandi sambýliskonu sinni, vitninu K. Af frásögn ættmenna A í móðurætt verður ráðið að hún hafi a.m.k. framan af að mestu verið sátt við vist sína á heimili ákærða. Að mati dómsins er frásögn stúlkunnar nokkuð óákveðin að þessu leyti, en hún lýsti a.m.k. nokkuð þungum hug til ákærða. Á hinn bóginn liggur fyrir að hún fór reglulega í umgengni á heimili ákærða í [...] eftir að hún fluttist á ný til móður sinnar sumarið [...] og fór einnig til hans eftir að hann fluttist í húseign sambýliskonu sinnar vorið [...]. Ákærði hefur staðfastlega og allt frá upphafi rannsóknar málsins neitað þeim sökum sem á hann eru bornar og tilgreindar eru í ákæru. Kvaðst hann aldrei hafa haft í frammi kynferðislega háttsemi gagnvart dóttur sinni A. Ekki hafði hann eiginlegar skýringar á ásökunum hennar, en lýsti samskiptum þeirra feðgina þann tíma sem þau bjuggu saman í [...] svo og liðsinni bróður síns, sem bjó á [...] [...] húseignarinnar. Hann staðhæfði að fötlun A hefði haft veruleg áhrif allt líf hennar, en einnig á samskipti þeirra feðgina og heimilislífið. Greindi hann m.a. frá því að ákveðið öryggisleysi hefði hrjáð stúlkuna á kvöldin og nóttunni og hún af þeim sökum stundum fengið leyfi til að sofa hjá honum í hjónarúminu í svefnherbergi hans. Hann kvaðst aldrei hafa fengið upplýsingar frá heilbrigðis- eða félagsmálayfirvöldum um að grunsemdir hefðu komið fram um að brotið hefði verið gegn dóttur hans kynferðislega og þá ekki að hugmyndir hefðu verið um óeðlilegt samneyti barna hans. Af gögnum og vætti vitna, þar á meðal O, starfsmanns barnaverndar, og C, móður A, verður helst ráðið að stúlkan hafi fyrst skýrt frá ætluðum brotum ákærða árið 2006, en hún var þá 15 eða 16 ára. Í skýrslu móðurinnar hjá lögreglu kom m.a. fram að A hefði nefnt að ákærði hefði káfað á henni og í eitt skipti haft við hana samræði á heimili þeirra í [...]. Jafnframt kvað vitnið A hafa sagt frá kynferðisbrotum annarra fullorðinna einstaklinga í föðurætt hennar en ákærða. Við meðferð málsins skýrði vitnið frá því að A hefði greint frá því að hún hefði fyrst mátt þola slíka háttsemi af hálfu annarra aðila en ákærða er hún var á aldrinum 10 til 12 ára. Er þetta að nokkru í samræmi við vætti dr. G sálfræðings fyrir dómi. Fyrir liggur að hið kærða málefni kom fyrst til kasta starfsmanna [...] [...] í mars 2007. Var A í framhaldi af því færð í kvenskoðun á [...], þann 2. apríl 2007. Samkvæmt áður röktu læknisvottorði I kvensjúkdómalæknis og vitnisburði hennar fyrir dómi var meyjarhaft A órofið við skoðunina, en að auki var í leggangsopinu slitrur af fósturhimnu eða strengur. Samkvæmt vætti læknisins var í ljósi þessa, en ekki síst vegna strengsins, talið afskaplega ólíklegt að samfarir hefðu verið hafðar við A fyrir nefnda skoðun. Vitnið bar að það væri þó ekki hægt að útiloka slíkt algerlega vegna teygjanleika strengsins og meyjarhaftsins. Samkvæmt gögnum fór A í ófrjósemisaðgerð í lok maí 2007, en hún hafði samkvæmt frásögn foreldra, sem er í samræmi við vætti sambýliskonu ákærða, um svipað leyti haft orð á því að hún væri barnshafandi, og jafnframt sagt að þar hefði átt hlut að máli óþekktur útlendingur. Eftir að kærumál þetta kom á borð lögreglu dró A þessa frásögn að nokkru til baka, en bar að hún hefði talið að ákærði hefði átt hlut að máli en hún ekki þorað að nefna nafn hans. Þessu til viðbótar hefur A lýst mjög alvarlegum kynferðisbrotum ættmenna sinna í föðurætt, annarra en ákærða, þar á meðal föðurbróður, en eins og áður er fram komið bjó hann á [...] [...] húseignarinnar í [...]. Er þetta í samræmi við vitnisburð móður stúlkunnar, en einnig frásögn L félagsráðgjafa fyrir dómi, en síðast nefnda vitnið var stuðningsfulltrúi fjölskyldu stúlkunnar á árunum 2003 til 2008. Vitnið kvaðst á hinn bóginn aldrei hafa heyrt minnst á að ákærði hefði brotið gegn A, aðeins heyrt nafn föðurbróður hennar nefnt í því sambandi. Óumdeilt er að starfsmenn barnaverndar tóku lýst málefni til athugunar, en niðurstaðan hafi að lokum orðið, ekki síst eftir að kvenskoðun á A hafði farið fram árið 2007, að þessar grunsemdir væru ekki á rökum reistar. Málefnið var af þeim sökum látið niður falla, en stuðningur félagsmálayfirvalda og barnaverndar, en síðar fötlunarþjónusta við stúlkuna og fjölskyldu hennar, var eftir sem áður viðvarandi. Eins og hér að framan var rakið fór A eftir kvenskoðunina vorið 2007 í endurteknar skoðanir hjá kvensjúkdómalæknum, þar á meðal í október 2007, en þá var hún skoðuð af Q, og í apríl 2008, en þá var hún skoðuð af I. Síðasta skoðunin var gerð í júní 2010. Í öllum þessum læknisskoðunum reyndist meyjarhaftið órofið. Samkvæmt vætti Q svaraði A spurningu vitnisins neitandi um að hún væri farin að lifa kynlífi. Vitnið I kvaðst á hinn bóginn hafa ályktað, eftir skoðunina vorið 2008, að haft hefði verið samræði við A enda hefði fyrrnefndur strengur þá ekki verið til staðar. Þar um vísaði vitnið þó til fyrri orða og fyrirvara um teygjanleika meyjarhaftsins. Samkvæmt gögnum og framburði barnaverndarstarfsmanna var tilefni þess að A og yngri bræður hennar fóru í könnunarviðtal í Barnahús vorið 2009 [...]. Við meðferð málsins fyrir dómi hafa bræður A, þeir D og E sagt frá grunsemdum sínum um kynferðislegt athæfi ákærða gegn henni, en ítrekað aðspurðir kváðust þeir þó aldrei hafa séð slíkt athæfi með eigin augum. Þeir kváðust hafa dregið ályktanir þar um eftir að þeir heyrðu brak í hjónarúmi þegar systir þeirra svaf í svefnherbergi ákærða. Þá kváðust þeir margoft hafa hlýtt á frásögn A um kynferðislegt athæfi ákærða. Piltarnir greindu einnig frá því að þeir hefðu séð kynferðislegt athæfi annarra fullorðinna ættingja en ákærða beinast að systur þeirra, þar á meðal í húseign föður þeirra í [...], en einnig kváðust þeir hafa fylgst með samförum hennar við kærasta sinn. [...] Líkt og hér að framan var rakið hefur ákærði staðfastlega og allt frá upphafi lögreglurannsóknar málsins neitað þeim sökum sem á hann eru bornar og tilgreindar eru í ákæru. Ákærði hefur m.a. gefið skýringar á veru A í hjónarúmi í svefnherbergi í húseign hans í [...]. Að áliti dómsins er samræmi í frásögn ákærða og móður stúlkunnar að þessu leyti, en einnig vitnisins K, sambýliskonu hans, og að þar hafi komið til ákveðið öryggisleysi stúlkunnar. Verður í þessu viðfangi að áliti dómsins m.a. að líta til sérfræðiskýrslna sem greina frá þroskaskerðingu A og almennrar vansældar um áraraðir. Þá verður heldur ekki horft fram hjá frásögn hennar, að hún hafi allt frá árinu 2002 mátt þola kynferðislega áreitni annarra fullorðinna aðila en ákærða. Hefur þessi framburður hennar nokkurn stuðning í vætti yngri bræðra hennar fyrir dómi. Af vitnisburðum A og bræðra hennar voru kynferðismál þeim almennt nokkuð hugleikin um tíma og var það áhyggjuefni ættingja þeirra og barnaverndarstarfsmanna. Að áliti dómsins verður að líta til þessa, auk fötlunar A, við mat á frásögn hennar um ætlað athæfi ákærða. Einnig er til þess að líta að framburður hennar um atvik var að teknu tilliti til atgerfis hennar og þroska ekki fyllilega glöggur og eindreginn, en hún svaraði á köflum fyrst eftir að leiðandi spurningum hafði verið beint til hennar um ætlað athæfi ákærða og ákæruefni þessa máls. Að áliti dómsins er ekki fyllilegur samhljómur með frásögn stúlkunnar og bræðra hennar um ætlað athæfi ákærða, þar á meðal um viðveru þeirra í svefnherbergi ákærða þegar atvik eiga að hafa gerst. Frásögn A hefur aftur á móti nokkurn stuðning af skýrslum og vætti þeirra sérfræðinga og álitsgjafa er komu að málum hennar, þar á meðal eftir að kært var til lögreglu. Við mat á því hvort ofangreint sé til þess fallið að hnekkja framburði ákærða eða rýra gildi hans svo nokkru nemi, verður að horfa sérstaklega til þeirra læknisfræðilegu gagna sem aflað var undir rekstri málsins og áður er lýst, ekki síst vegna endurtekinna kvenskoðana og tilvistar strengs og órofins meyjarhafts hjá A, í aprílmánuði 2007. Fyrir dómi lét I kvensjúkdómalæknir það álit í ljós að vegna þessa strengs væri mjög ólíklegt að haft hefði verið samræði við A og þá enn síður endurteknar samfarir. Er í því sambandi einnig til þess að líta að A bar það ítrekað og eindregið í skýrslum sínum fyrir dómi að kynferðisleg háttsemi ákærða gegn henni hefði verið hætt áður en hann kynntist núverandi sambýliskonu sinni. Samkvæmt frásögn sambýliskonunnar og ákærða voru kynni þeirra orðin náin í lok árs 2006 og hefur því ekki verið hnekkt. Í ljósi alls ofangreinds og þegar sakargögn eru virt heildstætt þykir gegn eindreginni neitun ákærða ákæruvaldinu ekki hafa tekist að færa fram nægjanlega sönnun um sök hans sem ekki verði véfengd með skynsamlegum rökum, sbr. 108. gr. og 109. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála. Er því skylt að sýkna ákærða af ákærunni en vísa bótakröfu frá dómi. Eftir þessum úrslitum greiðist allur sakarkostnaður úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Arnars Sigfússonar héraðs­dóms­lögmanns, 462.500 krónur, sem ákveðast til viðbótar greiðslu sem hann hefur þegar fengið vegna starfa á rannsóknarstigi, 86.154 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns, Arnbjargar Sigurðardóttur héraðsdómslögmanns, 250.000 krónur. Við ákvörðun um málsvarnarlaun verjanda og þóknun réttargæslumanns hefur verið litið til reglna um virðisaukaskatt. Gætt var ákvæða 184. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála. Af hálfu ákæruvaldsins flutti málið Sigríður Elsa Kjartansdóttir saksóknari. Dóm þennan kveða upp héraðsdómararnir Ólafur Ólafsson sem dómsformaður, Erlingur Sigtryggsson og Þorsteinn Davíðsson. D Ó M S O R Ð : Ákærði, X, er sýkn af ákæru í máli þessu. Bótakröfu A er vísað frá dómi. Sakarkostnaður greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Arnars Sigfússonar héraðsdómslögmanns, 462.500 krónur, og þóknun skipaðs réttargæslumanns, Arnbjargar Sigurðardóttur héraðsdómslögmanns, 250.000 krónur.
Mál nr. 796/2016
Einkahlutafélag Forkaupsréttur Skaðabætur
Í mars 2009 keyptu MH, Á, V og MJ alla eignarhluti í D ehf. en nafni félagsins var breytt í APP ehf. Samkvæmt framsalssamningnum átti V 94% hlut í félaginu en hinir 2% hlut hver. Í viðauka sem bar með sér að hafa verið undirritaður sama dag og framsalssamningurinn kom fram að gerð hefði verið sú breyting að Á keypti þau 94% hlutafjárins sem V hefði skráð sig fyrir og varð sá síðarnefndi því ekki hluthafi í APP ehf. Helsta eign APP ehf. var dótturfélag þess AP AB sem átti félagið APPS SICAR en það átti 30% hlut í AASC sem var móðurfélag rekstrarfélaga um lyfjaverksmiðju í Bandaríkjunum. Í júlí 2010 voru allir hlutir APP ehf. í dótturfélaginu AP AB framseldir til AP ehf. á nafnvirði hlutafjárins en AP ehf. var í eigu Á. Á árinu 2011 hófust deilur milli MH og Á, V og MJ um það hvort að efni áðurgreinds viðauka hefði falið í sér framsal hlutafjár V í APP ehf. til Á þannig að stofnast hefði til forkaupsréttar MH á grundvelli samþykkta félagsins. Með dómi Hæstaréttar 28. nóvember 2013 í máli nr. 367/2013 var viðurkennt að MH, Á og MJ ættu, að APP ehf. frágengnu, forkaupsrétt að 470.000 hlutum í félaginu á verðinu ein króna á hlut vegna fyrrnefnds framsals frá V til Á. MH höfðaði svo mál þetta til heimtu skaðabóta. Taldi hann að Á, V og MJ hefðu með saknæmum og ólögmætum hætti valdið honum sem hluthafa í APP ehf. tjóni þegar þeir sem stjórnarmenn í félaginu hefðu selt helstu eign þess, alla hluti í dótturfélaginu AP AB, til AP ehf. félags í eigu Á, án þess að viðhlítandi endurgjald hefði komið fyrir og án þess að halda hluthafafund um málið. Dómkröfur MH voru á því reistar að samkvæmt fyrrnefndum dómi Hæstaréttar hefði honum á grundvelli forkaupsréttarákvæðis samþykkta APP ehf. verið tryggt tilkall til þriðjungs eignarhluta í félaginu. Í dómi Hæstaréttar var með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms staðfest sú niðurstaða að eignarhlutir APP ehf. í AP AB hafi við söluna til AP ehf. verið seldir á undirverði og jafnframt að stjórn APP ehf. hefði mátt vera fulljóst að með þeirri ráðstöfun hefðu hagsmunir eins hluthafa í félaginu með ótilhlýðilegum hætti verið teknir fram yfir hagsmuni félagsins og þar með annarra hluthafa. Var því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að með sölunni hefðu Á, V og MJ bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart MH vegna þess tjóns sem hann kynni að hafa orðið fyrir vegna þess að hlutirnir hefðu verið seldir á undirverði. Þá kom fram að MH leitaðist eftir því með dómkröfum sínum að verða eins settur fjárhagslega og hann hefði orðið ef forkaupsréttur hans að þriðjungs hlut í APP ehf. hefði verið virtur af Á, V og MJ. Var talið í ljósi atvika málsins stæðu lög því ekki í vegi að MH gæti beint málsókn á þessum grundvelli á hendur Á, V og MJ og vísað til þess að önnur varakrafa MH væri reist á niðurstöðu yfirmatsgerðar um verðmæti allra hluta í AP AB í júlí 2010 og væri það sú fjárhæð sem MH hefði á grundvelli þriðjungs eignarhlutar í APP ehf. mátt vænta við sölu á hlut sínum í félaginu á því tímamarki. Var því talið að MH ætti rétt til skaðabóta óskipt úr hendi Á, V og MJ sem svaraði til þeirrar kröfu.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson og Ólafur Börkur Þorvaldsson og ÁrniKolbeinsson fyrrverandi hæstaréttardómari.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 29. nóvember2016. Hann krefst þess aðallega að gagnáfrýjendur greiði sér óskipt 3.092.044.595 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8.gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 31. desember 2010 til 4.ágúst 2012 en dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags. Til vara krefst hann þess að gagnáfrýjendur greiði sér óskipt 970.731.000krónur en að því frágengnu 640.089.000 krónur í báðum tilvikum með vöxtumsamkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 frá 1. júlí 2010 til 4. ágúst 2012 endráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst hann málskostnaðar íhéraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjendur áfrýjuðuhéraðsdómi fyrir sitt leyti 6. febrúar 2017. Þeir krefjast sýknu af kröfumaðaláfrýjanda. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti.IMeð framsalssamningi 31.mars 2009 keyptu aðaláfrýjandi og gagnáfrýjendur af Lögviti ehf. allaeignarhluti þess félags í einkahlutafélaginu Dalasúlu en nafni félagsins varsama dag breytti í Aztiq Pharma Partners ehf. Samkvæmt framsalssamningnumskyldi eignarhluti gagnáfrýjandans Vilhelms Róberts í félaginu vera 94% enaðaláfrýjandi og gagnáfrýjendurnir Árni og Magnús Jaroslav skyldu eiga 2% hluthver. Gerður var sérstakur viðauki við framsalssamninginn sem nefndur var„Viðauki við framsalssamning um hlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúla ehf.“og bar hann með sér að vera undirritaður sama dag og framsalssamningurinn. Íviðaukanum kom fram að gerð væri sú breyting á framsalssamningnum aðgagnáfrýjandinn Árni keypti þau 94% hlutafjárins sem gagnáfrýjandinn VilhelmRóbert hefði skráð sig fyrir og yrði sá síðarnefndi því ekki hluthafi í AztiqPharma Partners ehf. Viðaukinn var undirritaður af nafngreindum lögfræðingifyrir hönd Lögvits ehf. sem framseljanda og af hálfu gagnáfrýjendanna VilhelmsRóberts og Árna auk þess sem gagnáfrýjandinn Magnús Jaroslav skrifaði undirviðaukann sem vottur.Í hinum áfrýjaða dómi ergerð grein fyrir upphaflegum fjármunum Aztiq Pharma Partners ehf., eignarhaldiþess á Aztiq Partners AB og eignarhaldi síðarnefnda félagsins á Aztiq PharmaPartners S.C.A. SICAR í Luxemborg. Þar kemur einnig fram að Aztiq PharmaPartners S.C.A. SICAR hafi í september 2009 fest kaup á tæplega 30% hlut íAlvogen Aztiq Société Civile, móðurfélagi rekstrarfélaga um lyfjaverksmiðju íBandaríkjunum, fyrir 17.142.859 bandaríkjadali. Auk þess hafi Aztiq PharmaPartners S.C.A. SICAR til viðbótar átt kauprétt að 10% hlut í Alvogen AztiqSociété Civile gegn greiðslu á 9.523.810 bandaríkjadölum og hafi félagið nýttsér þann kauprétt fyrir 31. mars 2011. Þá er þess og getið í héraðsdómi aðskömmu eftir kaupin í Alvogen Aztiq Société Civile hafi slitnað upp úrsamstarfi aðaláfrýjanda og gagnáfrýjenda og aðaláfrýjandi tilkynnt 1. mars 2010að hann væri hættur störfum hjá Aztiq Pharma Partners ehf. Þann 2. mars 2010 varsend tilkynning til fyrirtækjaskrár um að aðaláfrýjandi hafi farið úr stjórnAztiq Pharma Partners ehf. og prókúruumboð hans verið afturkallað og í hansstað hafi gagnáfrýjandinn Magnús Jaroslav verið kosinn í stjórn félagsins oghonum jafnframt veitt prókúruumboð.Gagnáfrýjandinn Árni, sem ágrundvelli framsalssamningsins 31. mars 2009 og viðaukans við hann taldist farameð 96% hlutafjár í Aztiq Pharma Partners ehf., stofnaði 10. júní 2010 félagiðAztiq Iceland ehf. sem 30. sama mánaðar stofnaði félagið Aztiq Pharma ehf.Segir í hinum áfrýjaða dómi að allt hlutafé í Aztiq Pharma ehf. hafi síðanverið lagt inn í félagið Aztiq Cayman LP sem muni vera svokallað gagnsættsameignarfélag. Allir hlutir Aztiq Pharma Partners ehf. í dótturfélaginu AztiqPartners AB hafi 20. júlí 2010 verið framseldir til Aztiq Pharma ehf. á nafnvirðihlutafjárins, auk þess sem kveðið hafi verið á um það í kaupsamningnum að efmeira en 50% hlutur Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR í Alvogen Aztiq SociétéCivile yrði seldur fyrir árslok 2013 myndi seljandinn, Aztiq Pharma Partnersehf., njóta þess með greiðslu sem gæti numið allt að 10.000.000 evrum. Á árinu 2011 hófust deilurmilli aðaláfrýjanda og gagnáfrýjenda um það hvort efni áðurgreinds viðauka viðframsalssamninginn 31. mars 2009 hefði falið í sér framsal hlutafjár gagnáfrýjandansVilhelms Róberts í Aztiq Pharma Partners ehf. til gagnáfrýjandans Árna þannigað stofnast hafi til forkaupsréttar aðaláfrýjanda á grundvelli samþykkta félagsins.Samkvæmt 1. mgr. 7. gr. samþykktanna skyldu eigendaskipti að hlutum í félaginuekki öðlast gildi gagnvart því fyrr en stjórn þess hefði verið tilkynnt um þaðskriflega eða þau hefðu verið færð í gerðabók. Þá sagði í 2. mgr. að stjórnfélagsins hefði forkaupsrétt fyrir félagsins hönd að fölum hlutum. Að félaginufrágengnu hefði hluthafi forkaupsrétt að hlutum í hlutfalli við hlutafjáreignsína. Yrði ágreiningur um verð hluta skyldi það ákveðið með mati tveggjaóvilhallra manna sem dómkvaddir skyldu til þess starfa. Forkaupréttarhafi hefðitveggja mánaða frest til að beita forkaupsrétti sínum og teldist fresturinn frátilkynningu til stjórnar um tilboð. Þá mættu ekki líða fleiri en þrír mánuðirfrá því að kaup voru ákveðin þar til kaupverð yrði greitt. Í 9. gr.samþykktanna sagði að félaginu væri heimilt að kaupa eigin hluti að því markisem lög leyfðu en óheimilt væri að neyta atkvæðisréttar fyrir þá hluti semfélagið ætti.Með bréfi til Aztiq PharmaPartners ehf. og gagnáfrýjendanna Vilhelms Róberts og Árna sem móttekið var 22.ágúst 2011, tilkynnti aðaláfrýjandi að hann hefði í hyggju að nýta sérforkaupsrétt vegna áðurgreinds framsals Vilhelms Róberts á hlutabréfum ífélaginu til Árna. Í bréfinu kom fram að aðaláfrýjandi liti svo á aðrirhluthafar félagsins hefðu afsalað sér forkaupsrétti vegna þessara viðskipta.Jafnframt óskaði aðaláfrýjandi eftir upplýsingum um reikning sem greiða mættiinn á fyrir hlutina, 470.000 krónur, en sú greiðsla stæði til reiðu. Þessuandmæltu gagnáfrýjendurnir Vilhelm Róbert og Árni með bréfi 30. ágúst 2011.Sagði þar að ljóst væri að hvað sem öðru liði ætti aðaláfrýjandi engan rétt tilað neyta forkaupsréttar á umræddum 470.000 hlutum í félaginu fyrr en ljóst værihvort félagið myndi nýta forkaupsrétt sinn til hlutanna. Kjósi félagið ekki aðnýta forkaupsrétt sinn til hlutanna skuli jafnframt bjóða öðrum hluthöfumforkaupsrétt í hlutfalli við hlutafjáreign þeirra. Aðaláfrýjandi féllst ekki á andmæligagnáfrýjenda og tilkynnti með bréfi 16. september 2011 að hann hefði nýtt sérforkaupsréttinn og bauð fram greiðslu af því tilefni. Kvaðst hann í bréfinuhafa lagt 470.000 krónur inn á sérstakan fjárvörslureikning á nafnilögmannsstofu sinnar og stæði sú greiðsla gagnáfrýjendum til boða gegnafhendingu á 470.000 hlutum í félaginu. Ef gagnáfrýjendur kysu að afhenda einungishluta umræddra hlutabréfa í Aztiq Pharma Partners ehf. myndi samsvarandi hluti peningagreiðslunnarverða afhentur gagnáfrýjendum. Eins og greinir í hinumáfrýjaða dómi voru aðalfundir Aztiq Pharma Partners ehf. vegna rekstraráranna2009 og 2010 haldnir 14. október 2011. Fundarstjóri hafi úrskurðað að fundirnirfæru fram á grundvelli hluthafaskrár miðað við 1. október 2011 sem stjórnfélagsins hafi útbúið en þar hafi gagnáfrýjandinn Árni verið sagður eigandi 96%hluta í félaginu. Allar tillögur stjórnar félagsins hafi verið samþykktar afgagnáfrýjendum gegn andmælum aðaláfrýjanda sem 13. desember 2011 höfðaði mál á hendur Aztiq Pharma Partners ehf. Gerðihann þá kröfu aðallega að framangreindir aðalfundir félagsins yrðu dæmdirógildir en til vara að samþykktir á reikningum félagsins á fundunum fyrir árin2009 og 2010 yrðu dæmdar ógildar. Því máli lauk með dómi Hæstaréttar 21. maí2015 í máli nr. 791/2014 þar sem aðalkröfunni var vísað frá héraðsdómi ogsýknað af varakröfunni. Aðaláfrýjandi höfðaði 13. desember2011 mál á hendur Aztiq Pharma Partners ehf. og gagnáfrýjendum vegna deilunnarum forkaupsréttinn. Með dómi Hæstaréttar 28. nóvember 2013 í máli nr. 367/2013var viðurkennt að aðaláfrýjandi ásamt gagnáfrýjendunum Árna og Magnúsi Jaroslavættu, að Aztiq Pharma Partners ehf. frágengnu, forkaupsrétt að 470.000 hlutum ífélaginu samkvæmt 2. mgr. 7. gr. samþykkta þess á verðinu ein króna á hlutvegna framsals umræddra hluta frá gagnáfrýjandanum Vilhelm Róbert tilgagnáfrýjandans Árna samkvæmt áðurgreindum viðauka við framsalssamninginn 31.mars 2009. Í bréfi Aztiq PharmaPartners ehf. 2. desember 2013 til gagnáfrýjandans Vilhelms Róberts var vísaðtil dóms Hæstaréttar í máli nr. 367/2013 og honum tilkynnt að stjórn félagsinshefði fyrir þess hönd ákveðið að nýta sér forkaupsrétt að 470.000 hlutum ífélaginu til samræmis við ákvæði 2. mgr. 7. gr. samþykkta þess. Jafnframt vartekið fram að hlutaskrá yrði færð til samræmis við það. Afrit af tilkynningunnivar sent aðaláfrýjanda og gagnáfrýjandanum Magnúsi Jaroslav. IIAðaláfrýjandi höfðaði málþetta 10. október 2012 til heimtu skaðabóta úr hendi gagnáfrýjenda. Ermálshöfðunin á því reist að gagnáfrýjendur hafi með saknæmum og ólögmætum hættivaldið honum sem hluthafa í Aztiq Pharma Partners ehf. tjóni, þegar þeir semstjórnarmenn í félaginu seldu 20. júlí 2010 helstu eign þess, alla hluti ídótturfélaginu Aztiq Partners AB, til Aztiq Pharma ehf., félags í eigugagnáfrýjandans Árna, án þess að viðhlítandi endurgjald kæmi fyrir og án þessað halda hluthafafund um málið. Í upphafi krafðist aðaláfrýjandi þess aðallega aðgagnáfrýjendur greiddu sér 8.905.088.433 krónur ásamt nánar tilgreindum vöxtum.Miðaðist krafan við að aðaláfrýjandi ætti 96% eignarhlut í Aztiq PharmaPartners ehf. og að virði félagsins hefði samkvæmt mati endurskoðunarfyrirtækisinsKPMG í árslok 2010 verið 9.276.133.784 krónur. Fyrsta varakrafa aðaláfrýjandavar um greiðslu á 4.545.305.554 krónum og miðaðist við 49% eignarhlut hans ífélaginu. Önnur varakrafa var um greiðslu á 3.092.044.595 krónum og miðaðistvið að eignarhlutur aðaláfrýjanda væri eða yrði eftir neytingu forkaupsréttar33,34%. Þriðja varakrafa aðaláfrýjanda var um greiðslu á 185.522.676 krónum semeins og í stefnu greinir „miðast við að hann tapi forkaupsréttarmálinu að ölluleyti og eigi 2% hlut í félaginu. 2% hlutur í framangreindri fjárhæð er185.522.676 krónur.“ Í hinum áfrýjaða dómi ernánari grein gerð fyrir niðurstöðu matsmanna sem dómkvaddir voru að kröfuaðaláfrýjanda til þess meðal annars að meta virði alls hlutafjár í AztiqPartners AB þann 1. júlí 2010. Töldu þeir í matsgerð 27. janúar 2015 aðverðmætið hefði verið 22.900.000 bandaríkjadalir á umræddu tímamarki. Þá ereinnig í hinum áfrýjaða dómi gerð grein fyrir niðurstöðu yfirmatsgerðar semgagnáfrýjendur óskuðu eftir að mætu virði hlutafjárins í Aztiq Pharma AB á samatímamarki en yfirmatsmenn töldu í matsgerð 25. janúar 2016 virði allshlutafjárins hafa verið 15.100.000 bandaríkjadalir.Í framhaldi af þessu breyttiaðaláfrýjandi dómkröfum sínum með bókun sem lögð var fram í héraðsdómi 29. júní2016 og krafðist aðallega greiðslu á 3.092.044.595 krónum en sú dómkrafa svarartil þess sem var upphaflega önnur varakrafa hans. Fyrsta varakrafaaðaláfrýjanda er um greiðslu á 970.731.000 krónum og miðast við niðurstöðuundirmatsmanna um virði hluta í Aztiq Partners AB 1. júlí 2010. Önnurvarakrafan er um greiðslu á 640.089.000 krónum og er reist á niðurstöðu yfirmatsmannaum verðmæti hluta í Aztiq Partners AB 1. júlí 2010. Þá var í bókuninni tekiðfram að allar dómkröfurnar væru reistar á niðurstöðu dóms Hæstaréttar í málinr. 367/2013 sem tryggt hafi aðaláfrýjanda þriðjungs eignarhlut í Aztiq PharmaPartners ehf. Eru þetta sömu dómkröfur og áfrýjandi gerir hér fyrir dómi. IIIDómkröfur aðaláfrýjanda eru á því reistar að meðdómi Hæstaréttar 28. nóvember 2013 í máli nr. 367/2013 hafi honum á grundvelliforkaupsréttarákvæðis 2. mgr. 7. gr. samþykkta Aztiq Pharma Partners ehf. veriðtryggt tilkall til þriðjungs eignarhlutar í félaginu. Mismunandi fjárhæðiraðalkröfu og varakrafna eru reistar á ólíkum viðmiðum um hvert hafi veriðverðmæti hluta í Aztiq Partners AB, annars vegar í árslok 2010 og hins vegar 1.júlí sama ár, en umræddir hlutir voru eins og áður er fram komið helsta eignAztiq Pharma Partners ehf. þegar hlutir félagsins í Aztiq Partners AB voru seldirAztiq Pharma ehf., félagi í eigu gagnáfrýjandans Árna, 20. júlí 2010. Þannskilning verður að leggja í málatilbúnað aðaláfrýjanda að með dómkröfum sínumleitist hann eftir því að verða eins settur fjárhagslega og hann hefði orðið efforkaupsréttur hans samkvæmt samþykktum Aztiq Pharma Partners ehf. og dómiHæstaréttar í máli nr. 367/2013 hefði verið virtur af gagnáfrýjendum. Staðfest er sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms semskipaður var sérfróðum meðdómsmönnum að á yfirmatsgerð þeirri sem aflað var aðtilhlutan gagnáfrýjenda séu engir þeir annmarkar sem dragi úr gildi hennar.Verður yfirmatsgerðin því lögð til grundvallar við úrlausn málsins enda hefurniðurstöðum hennar ekki verið hnekkt. Eins og fram kemur í héraðsdómi var þaðsamdóma álit undirmats- og yfirmatsgerða að virði þeirrar greiðslu sem AztiqPharma ehf. átti að inna af hendi fyrir hlutina í Aztiq Pharma AB hafi verið um1.500.000 krónur. Samkvæmt yfirmatsgerðinni var verðmæti alls hlutafjár í AztiqPharma AB 1. júlí 2010 á hinn bóginn talið nema 15.100.000 bandaríkjadölum semhéraðsdómur mat gróflega vera að jafnvirði um 1.680.000.000 krónur. Að þessugættu er með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms staðfest sú niðurstaða aðeignarhlutir Aztiq Pharma Partners ehf. í Aztiq Pharma AB hafi við söluna tilAztiq Pharma ehf. 20. júlí 2010 verið seldir á undirverði. Jafnframt er meðvísan til forsendna héraðsdóms staðfest sú niðurstaða að þetta hafi stjórnAztiq Pharma Partners ehf. mátt vera fullljóst og að með þeirri ráðstöfun hafihagsmunir eins hluthafa í félaginu með ótilhlýðilegum hætti verið teknir framyfir hagsmuni félagsins og þar með annarra hluthafa. Salan var þvígagnáfrýjendum sem stjórnarmönnum í félaginu bæði ólögmæt og saknæm. Ersamkvæmt því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms að með sölunni hafigagnáfrýjendur bakað sér skaðabótaskyldu gagnvart aðaláfrýjanda vegna þesstjóns sem hann kann að hafa beðið við það að hlutirnir voru seldir áundirverði. Með dómi Hæstaréttar í máli nr. 367/2013 var þvísem fyrr segir slegið föstu að aðaláfrýjandi ásamt gagnáfrýjendunum Árna ogMagnúsi Jaroslav ætti, að Aztiq Pharma Partners ehf. frágengnu, forkaupsrétt að470.000 hlutum í félaginu samkvæmt 2. mgr.7. gr. samþykkta þess á verðinu ein króna á hlut vegna framsals umræddra hlutafrá Vilhelm Róbert til Árna. Með því að stjórn Aztiq Pharma Partners ehf.neytti forkaupsréttarins ekki fyrir félagsins hönd við söluna 20. júlí 2010þrátt fyrir vitneskju um hana, á þann hátt og innan þeirra tímamarka semsamþykktir félagsins gerðu ráð fyrir, varð forkaupsréttur annarra hluthafa ífélaginu virkur. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 367/2013 var lögð tilgrundvallar sú staðhæfing aðaláfrýjanda að honum hafi fyrst á árinu 2011 orðiðkunnugt um að gagnáfrýjandinn Vilhelm Róbert væri ekki hluthafi í Aztiq PharmaPartners ehf. heldur gagnáfrýjandinn Árni. Þá var í dóminum jafnframt við þaðmiðað að aðaláfrýjandi hafi fyrst fengið áreiðanlega vitneskju um viðauka þann semgerður var við framsalssamninginn 31. mars 2009, þegar viðaukinn var 15. ágúst2011 lagður fram í Héraðsdómi Reykjavíkur í vitnamáli, sem þar var rekið, ogþví hafi aðaláfrýjandi ekki fyrirgert forkaupsrétti sínum með tómlæti. Að þessugættu gat ákvörðun stjórnar Aztiq Pharma Partners ehf. um að neytaforkaupsréttar fyrir félagsins hönd, sem tilkynnt var aðaláfrýjanda með bréfi2. desember 2013, engu breytt um tilkall hans til þriðjungs eignarhlutdeildar íAztiq Pharma Partners ehf. á grundvelli forkaupsréttarins. Aðaláfrýjandi leitar eins og áður segir eftir þvímeð dómkröfum sínum að verða eins settur fjárhagslega og hann hefði orðið efforkaupsréttur hans að þriðjungs hlut í Aztiq Pharma Partners ehf. samkvæmtsamþykktum félagsins og dómi Hæstaréttar í máli nr. 367/2013 hefði verið virturaf gagnáfrýjendum. Í ljósi atvika málsins standa lög því ekki í vegi aðaðaláfrýjandi geti beint málsókn á þessum grundvelli á hendur gagnáfrýjendum.Önnur varakrafa aðaláfrýjanda er um greiðslu á 640.089.000 krónum og er húnreist á niðurstöðu yfirmatsgerðar um verðmæti allra hluta í Aztiq Partners AB1. júlí 2010. Er það sú fjárhæð sem aðaláfrýjandi hefði á grundvelli þriðjungseignahlutar í Aztiq Pharma Partners ehf. mátt vænta að fá við sölu á hlut sínumí félaginu á þessu tímamarki. Í ljósi þess að gagnáfrýjendur hafa með ólögmætriog saknæmri háttsemi staðið því í vegi að aðaláfrýjandi fengi notið réttindasinna sem hluthafi í síðastgreindu félagi verður að leggja sönnunarbyrði á þáum að söluverð hlutanna hefði verið lægra á umræddu tímamarki. Þá sönnunarbyrðihafa þeir ekki axlað og verður samkvæmt því lagt til grundvallar aðaðaláfrýjandi eigi rétt til skaðabóta óskipt úr hendi gagnáfrýjenda sem svaritil annarrar varakröfu hans með vöxtum eins og nánar greinir í dómsorði.Eftir framangreindum úrslitum verður gagnáfrýjendumgert að greiða aðaláfrýjanda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti semákveðinn verður í einu lagi eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Gagnáfrýjendur, Árni Harðarson, Vilhelm RóbertWessman og Magnús Jaroslav Magnússon, greiði óskipt aðaláfrýjanda, Matthíasi H.Johannessen, 640.089.000 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr.38/2001 um vexti og verðtryggingu frá 1. júlí 2010 til 4. ágúst 2012 en meðdráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags.Gagnáfrýjendur greiði aðaláfrýjanda samtals7.000.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. nóvember 2016Mál þetta var höfðað10. október 2012 af Matthíasi H. Johannessen, Sólbraut 13, Seltjarnarnesi.Stefndu eru Árni Harðarson, Bergstaðastræti 49, Reykjavík, Vilhelm RóbertWessman, Lálandi 10, Reykjavík, og Magnús Jaroslav Magnússon, Fjallalind 137,Kópavogi. Málið var dómtekið að lokinniaðalmeðferð 1. júlí 2016, endurupptekið og endurflutt 14. október 2016 ogdómtekið sama dag.Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefnandi krefst þess aðallega aðstefndu verði gert að greiða stefnanda sameiginlega (in solidum) 3.092.044.595krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu frá 31. desember 2010 til 4. ágúst 2012 og dráttarvexti samkvæmt1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Til vara að stefndu greiði stefnandasameiginlega (in solidum) 970.731.000 krónur auk vaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr.laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, frá 31. desember 2010 til 4. ágúst2012 og dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi tilgreiðsludags.Til þrautavaraað stefndu greiði stefnanda sameiginlega (in solidum) 640.089.000 krónur aukvaxta samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá31. desember 2010 til 4. ágúst 2012 og dráttarvexti samkvæmt 1. mgr. 6. gr.sömu laga frá þeim degi til greiðsludags.Þá krefststefnandi í öllum tilvikum málskostnaðar sameiginlega (in solidum) úr hendistefndu að skaðlausu.Stefndu krefjastsýknu af öllum dómkröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans að skaðlausu.I.Aðilar þessa máls eignuðust í sameiningueinkahlutafélagið Dalasúlu, hvers nafni var síðar breytt í Aztiq PharmaPartners ehf. með framsalssamningi 31. mars 2009. Í upphafi var ráðgert aðstefndi Vilhelm Róbert ætti 94% hlut en hinir þrír 2% hver. Stefndu hafa hinsvegar síðar byggt á því að aldrei hafi komið til þess að stefndi Vilhelm Róberteignaðist hlut heldur hafi verið samið um að Árni yfirtæki, með sérstökumviðauka, einnig framangreind 94% og ætti því einn 96% félagsins.Stefnandi hefurhöfðað fjögur dómsmál sem tengjast þessum viðskiptum og eftirmálum þeirra. Eittmálanna fjallaði um það hvort forkaupsréttur annarra hluthafa, að frágengnufélaginu, hefði orðið virkur við ofangreindar tilfæringar. Því máli lauk meðdómi Hæstaréttar í málinu nr. 367/2013, upp kveðnum 28. nóvember 2013.Niðurstaðan varðsú að forkaupsréttur var talinn virkur við gerð ofangreinds viðauka. Í kjölfardómsins nýtti félagið forkaupsrétt sinn að fullu, sem stefnandi telur að hafifalið í sér að hann eigi nú 1/3 hluta í félaginu á móti stefndu Árna ogMagnúsi. Þetta leiddi svo til þess að stefnandi breytti kröfugerð sinni fyrirdómi, við aðalmeðferð eins og nánar verður gerð grein fyrir síðar. Stefnandi kveðursér hafa verið haldið frá upplýsingum um félagið og aðalfundir voru ekkihaldnir fyrstu árin, en því var til að mynda slegið föstu í héraðsdómi, semstaðfestur var í framangreindum Hæstaréttardómi, að stefnandi hafi ekki fréttaf því hvernig eignarhaldi í félaginu hafi í raun verið háttað að mati stjórnarfyrr en á árinu 2011. Hann kveðst og þá hafa kynnt sér stöðu félagsins, eins oghún birtist hjá Lánstrausti. Þar hafi gefið að finna ársreikning félagsinsfyrir árið 2009, sem greindi frá því að stefndi Árni væri eigandi þeirra 94%sem Vilhelm Róbert átti upphaflega. Því hafi stefnandi talið sig knúinn til aðhefjast handa við að gæta réttar síns, og eftir að hafa móttekið ofangreindanviðauka lýsti stefnandi því yfir með bréfi 18. ágúst 2011, að hann hefði íhyggju að nýta sér forkaupsrétt vegna framsals Vilhelms Róberts til Árna. Gegnmótmælum stefndu áréttaði stefnandi yfirlýsingu sína og lagði 470.000 krónurinn á fjárvörslureikning lögmanns síns í Íslandsbanka hf. sem greiðslu fyrirhlutina og, að sögn stefnanda, hafa þeir fjármunir staðið síðan þá, stefndaÁrna til reiðu. Í framangreindu Hæstaréttarmáli var krafan um forkaupsréttþriðja varakrafa stefnanda. Aðalkröfu stefnanda í málinu, sem var umviðurkenningu á því að stefnandi væri eigandi þessara 470.000 hluta í félaginu,sem samsvara umræddum 94%, og einnig fyrstu varakröfu hans, um að hann ætti235.000 hluti í félaginu, var vísað frá dómi. Annarri varakröfu hans, umforkaupsrétt þar sem ekki var gert ráð fyrir forkaupsrétti félagsins íforgangi, var hafnað. Stefnandi krafðistþess nú með bréfum 18. ágúst 2011 og 16. september 2011 að haldnir yrðuaðalfundir vegna rekstraráranna 2009 og 2010 í félaginu. Með fundarboði 26.september 2011 var boðað til aðalfunda fyrir þessi tvö rekstrarár. Fundargögnvoru send með tölvuskeyti 10. október 2011 en þar komu fram tillögur stjórnarum afgreiðslu einstakra liða á dagskrá. Þá fylgdi hluthafaskrá miðað við 1.október 2011, og ársreikningar fyrir árin 2009 og 2010 undirritaðir af stjórnog endurskoðanda félagsins.Stefnandimótmælti gögnunum og taldi ársreikningana verulegum annmörkum háða, að þeirveittu ófullnægjandi mynd af starfsemi félagsins og uppfylltu ekki lögbundnarkröfur um gerð reikningsskila fyrir félagið og endurskoðun þeirra. Stefnandigerði athugasemdir við að reikningarnir yrðu að óbreyttu samþykktir á fundinumog færði fram ýmsar spurningar vegna fjárhagsstöðu félagsins í bréfi 11.október 2011. Þá mótmælti stefnandi gildi hluthafaskrárinnar. Aðalfundirnirvoru haldnir 14. október 2011. Fundarstjóri úrskurðaði að fundirnir færu fram ágrundvelli framangreindrar hluthafaskrár sem stjórn stefnda félagsins hafðiútbúið, en þar var stefndi Árni Harðarson sagður eigandi 96% hluta í félaginu.Allar tillögur stjórnar voru samþykktar af stefndu, gegn andmælum stefnanda. Stefnandi höfði mál þar sem hann freistaði þess að fá aðalfundi félagsinsógilta og til vara að ógilt yrði samþykkt ársreikninga félagsins fyrir árin2009 og 2010. Því máli lauk endanlega með dómi Hæstaréttar frá 21. maí 2015, ímálinu nr. 791/2014, þar sem aðalkröfu stefnanda var vísað frá dómi en sýknaðaf varakröfunni. -------Í upphafi vorueinu fjármunir félagsins hlutafjárframlög hluthafa, stefndi Árni mun hafagreitt 480.000 krónur, en stefnandi og stefndi Magnús hvor sínar 10.000krónurnar. Tilgangur félagsins er eignarhald og rekstur lyfjafyrirtækja ogmun hugmyndin að baki stofnun félagsins hafa verið sú að setja á stofn sjóð íLúxemborg, sem afla myndi fjárfesta til að standa undir fjárfestingum ílyfjageiranum. Félagið festi íframhaldinu kaup á öllum hlutum í nýstofnuðu félagi, Aztiq Partners AB, oggreiddi fyrir það sem nam stofnframlagi félagsins, 100.000 sænskar krónur.Aztiq Partners AB setti síðan upp svokallaðan SICAR-sjóð í Lúxemborg, sem hétAztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR, í dómnum hér eftir nefndur Aztiq SICAR.Stefnt var að því að fjármagna sjóðinn með utanaðkomandi fjármagni tilfjárfestinga í lyfjageiranum. Áður en AztiqSICAR aflaði fjármagns samkvæmt framangreindu gafst sjóðnum, í september 2009,kostur á að kaupa 30% eignarhlut í Alvogen Aztiq Société Civile, móðurfélagirekstrarfélaga um lyfjaverksmiðju í Bandaríkjunum, í dómnum nefnt Alvogen, aukáskriftarréttar að 10% hlut til viðbótar. Festi sjóðurinn kaup á umræddum 30%hlut í Alvogen fyrir 17.142.859 bandaríkjadali, en þar af var gert ráð fyrir aðAztiq SICAR legði til félagsins 10 milljónir bandaríkjadala með tilteknumlyfjum, sem félagið hafði fest kaup á, en átti eftir að greiða fyrir. Auk þessaátti Aztiq SICAR rétt á áskrift að hlutum í Alvogen fyrir 9.523.810 bandaríkjadali.Fjárfesting sjóðsins tók til almennra hluta í Alvogen (e. common shares), en samhliða var gengið frá áskrift annarrahluthafa fyrir forgangshlutum (e.preference shares) að fjárhæð samtals 40 milljónir bankaríkjadala. Var íöllum tilvikum um að ræða kaup á nýjum hlutum, útgefnum af Alvogen, sem fékkþannig andvirði kaupanna greitt til sín. Kaupverð fyrir allt að 40% hlut íAlvogen nam samkvæmt framangreindu samtals u.þ.b. 26,7 milljónumbandaríkjadala. Aðrir hluthafar höfðu greitt samtals 40 milljónir dala fyrir60% eignarhlut sinn í Alvogen, en þar af voru 10 milljónir bandaríkjadalagreiddar félaginu í reiðufé. Þá fjárfestu aðrir hluthafar jafnframt fyrir semnemur 40 milljónum bandaríkjadala í forgangshlutum útgefnum af Alvogen.Heildarskipting almennra hluta og forgangshluta í Alvogen eftir viðskiptin varsem hér segir:Nafn hluthafaAlmennir hlutirKaupverðEignarhald í %ForgangshlutirKaupverðAFI Alvogen Limited2.285.7144.000.0007,0%4.000.000Al MaseeraLimited0.285.7148.000.00031,5%8.000.000GMS Limited0.285.7148.000.00031,5%8.000.000Aztiq SICAR9.795.9197.142.85730,0%0SAMTALS31.653.06157.142.85700,0%40.000.000Aztiq SICARkeypti sig með framangreindum viðskiptum í september 2009 inn í reksturAlvogen, sem á þeim tíma einskorðaðist við Bandaríkin og fólst einkum í rekstrilyfjaverksmiðju sem framleiddi lyf fyrir önnur lyfjafyrirtæki. Stefndu fullyrðaað þegar Aztiq SICAR fjárfesti í Alvogen hafi reksturinn ekki verið góður, líktog rekstrarreikningur fyrir árið 2009 beri með sér. Stefnandi hefur mótmælt þvíað sú hafi verið raunin. Að sögn stefnduhafði Aztiq SICAR ekki tryggt sér fjármögnun þegar sjóðurinn festi kaup ánefndum 30% hlut í Alvogen. Til að geta efnt kaupin og haldið fjárfestingunnilá því fyrir að sjóðurinn þyrfti að afla fjármagns, en greiðsla kaupverðs fyrir30% hlut og nýtingu áskriftarréttar skyldi innt af hendi eigi síðar en fyrirlok mars 2011. Með fjárfestingu Aztiq SICAR í almennum hlutum, útgefnum afAlvogen, auk fjárfestingar annarra hluthafa í forgangshlutum, útgefnum afAlvogen, hafi verið aflað fjármagns til að rétta af og styðja við reksturAlvogen. Eigið fé samstæðu Alvogen hafi verið neikvætt um ríflega 23,5milljónir bandaríkjadala í lok árs 2010 samkvæmt ársreikningi. Skömmu eftir aðframangreindir samningar voru gerðir slitnaði upp úr samstarfi stefnanda ogstefndu. Þá hafði staðið til að stefnandi yrði sá sem annaðist fjármögnun áframtíðaruppbyggingu Alvogen, yrði yfirmaður fjármögnunar og fjárstýringarfélagsins. Þann 1. mars 2010 tilkynnti stefnandi hins vegar að hann væri hætturstörfum hjá Aztiq Pharma Partners ehf., þar sem hann væri búinn að ráða sig tilstarfa á mannauðssviði Actavis.Í kjölfariðreyndu aðilar að ná samningum um starfslok stefnanda. Hluti af þeimsamningaviðræðum fólst í fyrirhuguðum kaupum á 2% hlut stefnanda í Aztiq PharmaPartners ehf. á kaupverði hlutanna, þar sem að auki væri gert ráð fyrirviðbótargreiðslu ef Aztiq SICAR næði að selja eign sína í Alvogen með hagnaði.Samningar tókust ekki af ástæðum sem ekki verða raktar hér, en ljóst er aðákveðinn trúnaðarbrestur hafði orðið þarna milli aðila.Á þessum tímahafði ekki tekist að fjármagna framangreind viðskipti, þ.e. kaup Aztiq SICAR áhlutum í Alvogen, og víða verið leitað fanga. Á endanum var tekið lán hjá SageInternational Ventures, LLC (Sage) fyrir 15 milljónir bandaríkjadala, með 15%ársvöxtum. Félagið setti hins vegar ákveðin skilyrði fyrir fjármögnuninni m.a.það að lánið yrði veitt Aztiq Partners AB en jafnframt var áskilið að a.m.k.65% hlutur í Aztiq Partners AB og móðurfélögum þess skyldi veðsettur tiltryggingar efndum lánssamnings. Þá var áskilið að eignarhald Aztiq Partners AByrði endurskipulagt þannig að lánveitandinn eignaðist hlut í móðurfélagi AztiqPartners AB og skyldi eignarhaldið vera í gegnum samlagsfélag (e. Limited Partnership) á Cayman eyju.Forsvarsmaður Sage International Ventures gaf símaskýrslu fyrir dómi ogstaðfesti ofangreint.Að sögn stefnduvar lánveitandanum kunnugt um að stefnandi hafði ráðið sig til Actavis,samkeppnisaðila Alvogen, og neitun hans á því að skrifa undirtrúnaðaryfirlýsingu um bann við miðlun gagna og upplýsinga um Alvogen þegargengið var frá framangreindri fjármögnun með áskildum skilyrðum. Stefndu segjaþessar ástæður hafa valdið því að úr varð að aðaleigandi Aztiq Pharma Partnersehf., sem á þeim tíma var stefndi Árni, stofnaði nýtt félag, Aztiq Icelandehf., sem síðan stofnaði Aztiq Pharma ehf. Allt hlutafé í Aztiq Pharma ehf. varsíðan lagt inn í sameignarfélagið Aztiq Cayman LP, sem sé gagnsættsameignarfélag. Eignarhlutur Sage í sameignarfélaginu hafi verið áskilinn 21%og eignarhlutur Aztiq Pharma ehf. 78,9%. Allir hlutir Aztiq Pharma Partnersehf. í Aztiq Partners AB voru síðan framseldir til Aztiq Pharma ehf. ánafnvirði hlutafjár, en jafnframt er kveðið á um það í kaupsamningnum að efmeira en 50% hluta Aztiq SICAR í Alvogen verði seldir muni seljandi, AztiqPharma Partners ehf., njóta þess með greiðslu sem gæti numið allt að 10milljónum evra, líkt og nánar er kveðið á um í kaupsamningi um hluti í AztiqPartners AB. Stefndu telja að samkvæmt skilmálum þessa samnings kunni 10.000króna fjárfesting stefnanda fyrir 2% hlut í Aztiq Pharma Partners ehf. þannigað leiða til greiðslu allt að 34 milljóna króna, verði a.m.k. 50% hlutur íAlvogen seldur fyrir tiltekið lágmarksverð.Lánssamningur ogveðsamningur um fyrirgreiðslu til handa Aztiq Partners AB erudagsettir 31.ágúst 2010. Í september 2011 og mars 2012 voru gerðir viðaukar vegna vanefnda ávaxtagreiðslum. Umræddri lánveitingu frá Sage var í framhaldinu ráðstafað tilfjármögnunar efnda kaupsamnings Aztiq SICAR á 30% hlut í Alvogen. Samhliðaviðræðum við Sage áttu aðilar í viðræðum við eiganda Polpharma, sem mun verapólskt lyfjafyrirtæki, um fjármögnun áðurgreinds áskriftarréttar. Félagiðlánaði í þessu skyni 12 milljónir bandaríkjadala til Aztiq Partners AB, meðlánssamningi, 10. janúar 2011, í gegnum hollenskt eignarhaldsfélag, TrikangHolding B.V. Lánssamningurinn er til fimm ára og ber samtals 22% ársvexti. Þáeru efndir lánssamningsins tryggðar með 1. veðrétti í öllum hlutum útgefnum afAztiq Partners AB, Aztiq Pharma Management S.A. og Aztiq Pharma PartnersS.C.A., móðurfélagi Aztiq SICAR.-------Stefnandi óskaði eftir dómkvaðningu matsmanna í þinghaldi 14. febrúar2014. Endanlegar matsspurningar voru ákveðnar eftirfarandi í þinghaldi 5. mars2014: „1. Hvert var virði alls hlutafjár sænska félagsins Aztiq Partners AB,skráningarnúmer 556774-1029 þann 1. júlí 2010. 2. Verði talið aðmeint óvissa um endurfjármögnun skuldbindinga lúxemborgska félagsins AztiqPharma Partners S.C.A. SICAR, vegna fjárfestingar í eignarhlutum í AlvogenAztiq Société Civile, hafi haft áhrif á virði alls hlutafjár AB þann 1. júlí2010 (sbr. matsspurning 1), hvert var virði alls hlutafjár AB þann 1. júlí2010, án þess að tekið verði tillit til meintrar óvissu við framangreindaendurfjármögnun? 3. Hvert var virðiendurgjalds til Aztiq Pharma Partners ehf. við sölu alls hlutafjár AztiqPartners AB til Aztiq Pharma ehf. þann 1. júlí 2010.“ Aðilar tóku sér talsverðan tíma til að koma sér saman um matsmenn entókst það á endanum og dómkvaðning fór fram 24. júní 2014. Dómkvaddir voru Guðmundur ÞórðurGuðmundsson, rekstrarráðgjafi hjá Advance. og dr. Hersir Sigurgeirssonstærðfræðingur, dósent við viðskiptafræðideild Háskóla Íslands.Matsgerð lá fyrir 27. janúar 2015 og var lögð fram í þinghaldi 16.febrúar 2015. Niðurstöður matsmanna voru varðandi fyrstu matsspurningu, aðvirði alls hlutafjár í Aztiq Partners AB, 1. júlí 2010 hefði verið 22,9milljónir bandaríkjadala. Varðandi meinta erfiðleika við fjármögnun á Aztiq PharmaPartners S.C.A. SICAR, sbr. aðra matsspurningu, töldu matsmenn það ekki hafaáhrif á niðurstöðuna, þar sem niðurstaða fyrstu matsspurningar hafi byggt ágangvirði hlutafjárins. Ef ekki hefði tekist að vinna bug á meintum erfiðleikumvið fjármögnun hefði verið hægt að selja félagið og þá fyrir ofangreindafjárhæð. Síðustu matsspurningu svöruðu matsmenn þannig að virði endurgjaldsinshafi verið lítið sem ekkert og að hámarki 1,5 milljónir íslenskra króna. Í matinu kemur fram að heildarvirði Alvogen 1. júlí 2010, hefði verið149,7 milljónir bandaríkjadala. Tóku matsmenn þar með í reikninginn, fyrirhuguðkaup félagsins á lyfjafyrirtækinu, Bosnalijek d.d. á þeim grundvelli aðviðræður hefðu verið komnar vel á veg á viðmiðunartímamarki, þ.e. 1. júlí 2010.Á þeim grundvelli hefði mat á fyrirtækinu tekið mið af fyrirhuguðum kaupum.Töldu matsmenn að verðmæti samningsins um kaup á hlut í Bosnalijek hefði numið24,2 milljónum bandaríkjadala.Stefndu óskuðu yfirmats með beiðni 27. febrúar 2015, sem var lögð fram íþinghaldi þann sama dag. Þann 29. maí 2015 voru dómkvaddir til verksins Bjarki Rafn Eiríksson viðskiptafræðingur, Haraldur Óskar Haraldssonvélaverkfræðingur og Kjartan Arnfinnsson löggiltur endurskoðandi. Þar semHaraldur Óskar lýsti sig vanhæfan vegna tengsla við stefnanda var Jón AtliKristjánsson, hagfræðingur og rekstrarráðgjafi, skipaður í hans stað 12. júní2015. Matsspurningar 1 og 2 voru hinar sömu og nr. 1og 3 í undirmati en matsspurning nr. 3 var ný. Þannig var spurt: „1. Hvert var virðialls hlutafjár Aztiq Partners AB þann 1. júlí 2010? 2. Hvert var virðiendurgjalds Aztiq Pharma Partners ehf. við sölu alls hlutafjár Aztiq PartnersAB til Aztiq Pharma ehf. þann 1. júlí 2010? 3. Hvert hefði verið virði allshlutafjár í Aztiq Partners AB ef Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR hefði ekkireynst unnt að afla fjármögnunar; i) til efnda greiðslu skuldayfirlýsingar aðfjárhæð USD 7.142.859; ii) til nýtingar á áskriftarrétti að fjárhæð USD9.523.810; iii) til kaupa á forgangshlutabréfum, útgefnum af Alvogen AztiqSociété Civile, í réttu hlutfalli við eign Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR áalmennum hlutabréfum, útgefnum af Alvogen Aztiq Société Civile; iv) og tilefnda öðrum skuldbindingum sem fram koma í ársreikningi Aztiq SICAR 2009?“Yfirmatsgerð láfyrir 25. janúar 2016 og var lögð fram 28. s.m. Niðurstöður matsmanna voru þærað virði hlutafjár í Aztiq Partners AB,1. júlí 2010 hefði verið 15,1 milljón bandaríkjadala. Verðmæti endurgjalds AztiqPharma Partners ehf. við sölu alls hlutafjár Aztiq Partners AB til Aztiq Pharmaehf. var talið jafnvirði 1.590.526 króna eða lægra. Matsmenn tóku fram að vegnaóvissu um tímasetningu á mögulegri sölu Aztiq Pharma SICAR á eignarhlut íAlvogen Aztiq SC, verðmæti þeirrar sölu og tímamarki afnáms gjaldeyrishaftainnan þeirra marka sem sett voru í kaupsamningi, teldu þeir sér ekki fært aðleggja mat á verðmæti mögulegra aukagreiðslna á grundvelli samningsins. Íþriðju matsspurningu varð niðurstaða matsmanna samkvæmt 1. lið spurningarinnar,14 milljónir bandaríkjadala, í 2. lið, 10.5 milljónir bandaríkjadala, og í 3.og 4. lið, varð niðurstðan í báðum tilvikum 4.4 milljónir bandaríkjadala. Engaraðilaskýrslur voru gefnar í málinu, en fyrir dóm komu bæði undirmatsmenn ogyfirmatsmenn. Þá gáfu vitnaskýrslur símleiðis, Kevin Michael Bain, fyrrumfjármálastjóri Alvogen og Divya C. Patel fjárfestir, forstöðumaður hjá SageInternational Ventures. II.Stefnandi krefst skaðabóta úr hendistefndu og kveðst byggja kröfu sína á því að stefndu hafi sem stjórnarmennfélagsins Aztiq Pharma Partners ehf. með saknæmum hætti selt frá félaginuhelstu eign þess á undirverði og án heimildar í lögum og þannig bakað stefnandasem hluthafa félagsins verulegt tjón. Stefnandi hafi íupphafi átt 2% hlut í félaginu en eignast síðan þriðjungshlut í því eftir aðfélagið nýtti forkaupsrétt sinn í viðskiptum milli stefndu Árna og VilhelmsRóberts með hluti félagsins í kjölfar dóms Hæstaréttar í málinu nr. 367/2013. Stefnandi telurað stefndu sem stjórnarmenn í Aztiq Pharma Partners ehf. hafi ekki viljað unaþví að stefnandi nýtti sér forkaupsrétt sinn við framsalið. Þá hafi stefndueinnig staðið gegn því að stefnandi nyti réttinda sinna að öðru leyti semhluthafi í félaginu.Stefndu hafiborið sem stjórnarmönnum Aztiq Pharma Partners ehf. skylda til þess, jafnt semendranær, að vinna að því að auka verðmæti eigna félagsins á meðan ágreininguraðila væri leiddur til lykta. Þrátt fyrir það hafi þeir ákveðið að selja fráfélaginu helstu eign þess, eignarhlut og kauprétt í lyfjafyrirtækinu Alvogen,án nokkurs viðhlítandi endurgjalds. Stefnandi telurljóst af gögnum málsins að eignirnar hafi verið 9,3 milljarða króna virði.Stefndu hafi hins vegar tekið ákvörðun sem stjórnarmenn félagsins um að seljaþær nýstofnaðu og eignalausu einkahlutafélags í eigu stefnda Árna. Engargreiðslur hafi verið inntar af hendi í reiðufé við söluna og endurgjaldiðekkert annað en einhvers konar vonargreiðsla í framtíðinni.Þetta hafistefndu gert að stefnanda forspurðum og í beinni andstöðu við fyrirmæli 70. gr.a í einkahlutafélagalögum. Stefnandi getur ekki unað þessari meðferð stefndafélagsins á eignum þess. Þetta sé brot á rétti hans, sé honum til tjóns og ímáli þessu krefjist hann skaðabóta úr hendi stefndu sem nemi tjóni hans. Stefnandi dregurupp neðangreinda mynd, til skýringar á því hvernig eignir félagsins AztiqPharma Partners ehf. hafi legið og verðmæti þeirra, áður en umdeild atvikmálsins áttu sér stað:Af myndinni megisjá að Aztiq Pharma Partners ehf. átti sænskt dótturfélag sem heitir AztiqPartners AB. Síðarnefnda félagið hafi svo átt 96,8% eignarhlut í lúxemborgskafélaginu Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR og 100% eignarhlut í lúxemborgskafélaginu Aztiq Pharma Management S.A. sem hafi átt afgang hlutafjárins í AztiqPharma Partners S.C.A. SICAR. Samkvæmt þessu hafi Aztiq Pharma Partners ehf. ígegnum Aztiq Partners AB ráðið yfir öllu hlutafé Aztiq Pharma Partners S.C.A.SICAR.Aztiq PharmaPartners S.C.A. SICAR hafi síðan verið eigandi 9,795,919 hluta ílyfjafyrirtækinu Alvogen Aztiq Société Civile (Alvogen) eða sem svaraði til29,97% eignarhlutar í því félagi. Samkvæmt skýrslu stjórnar Aztiq PharmaPartners S.C.A. SICAR með ársreikningi félagsins fyrir árið 2010 sem stefndiÁrni undirritaði hafi þessi eignarhlutur í Alvogen í árslok 2010 verið metinn á76,5 milljónir bandaríkjadala. Byggðist það mat á verðmati fjárfestingarbankansRaiffeisen Investment Bank AG frá því í mars 2010.Þá komijafnframt fram í ársreikningi Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR fyrir árið2010 að félagið hafi átt kauprétt að 10% eignarhlut til viðbótar í Alvogen gegngreiðslu á 9,6 milljónum bandaríkjadala. Sé miðað við verðmat stefnda Árna ogRaiffeisen á Alvogen megi sjá að verðmæti þess kaupréttar var í árslok 201015,9 milljónir bandaríkjadala, enda nýtti Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICARþennan kauprétt sinn fyrir 31. mars 2011 eins og áskilið var.Í reikningumAztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR hafi verið miðað við umrætt verðmat á 30%eignarhlutnum í Alvogen. Þetta verðmæti hafi hins vegar ekki verið notað viðgerð reikninga sænska félagsins Aztiq Partners AB fyrir árið 2010. Til að sýnaraunverulega stöðu sænska félagsins hafi því stefnandi fengið KPMG ehf. til aðreikna út verðmæti eigin fjár sænska félagsins Aztiq Partners AB í lok árs 2010miðað við þessar forsendur. Niðurstaða þess útreiknings sé sú að verðmæti eiginfjár sænska félagsins hafi þá verið tæpir 7,5 milljarðar króna. Miðist það viðgengi bandaríkjadals og sænskrar krónu sem var skráð hjá Seðlabanka Íslandsþann 31. desember 2010.Þá hafi íreikningum Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR ekki verið fært verðmætikaupréttarins. Stefnandi hafi því fengið KPMG ehf. til að reikna út fyrir sigverðmæti kaupréttarins miðað við sömu forsendur um verðmat á Alvogen.Niðurstaða þess útreiknings er sú að verðmæti kaupréttarins hafi verið rúmir1,8 milljarðar króna.Verðmæti eiginfjár Aztiq Partners AB vegna 30% eignarhlutarins í Alvogen og 10% kaupréttarinssæti ekki skattlagningu milli félaganna samkvæmt bréfi KPMG. Jafnframt sætihagnaður Aztiq Pharma Partners ehf. af hlutafjáreign félagsins í Aztiq PartnersAB ekki heldur skattlagningu. Því til stuðnings vísi stefnandi á tölul. 9 ogtölul. 9 a í 31. gr. laga nr. 90/2003, um tekjuskatt.Samkvæmtframangreindu megi ráða að Aztiq Pharma Partners ehf. hafi átt, í gegnumdótturfélag sitt Aztiq Partners AB, verulega verðmætar eignir sem fólust í 30%eignarhlut í lyfjafyrirtækinu Alvogen og kauprétti að 10% eignarhlut tilviðbótar í því félagi. Verðmæti eigin fjár Aztiq Partners AB fyrir árið 2010hafi því að öllu meðtöldu verið 9,3 milljarðar króna.Í skýrslu semstefndi Árni hafi kynnt á aðalfundi Aztiq Pharma Partners ehf. fyrir 2010, hafikomið fram að félagið hefði 1. júlí 2010 selt alla hluti sína í sænska félaginuAztiq Partners AB á sama verði og þeir voru keyptir, eða á nafnvirði hlutafjársem samsvaraði tæpum 5 milljónum króna. Þetta hafi verið aðaleign félagsins.Ekkert eiginlegt kaupverð hafi verið greitt fyrir eignarhlutann heldur gatendurgjaldið orðið á bilinu 163 milljónir króna til 1.630 milljónir króna efákveðin atriði gengju eftir. Í máli stefndaÁrna á aðalfundi í félaginu hafi komið fram að sænska félagið hefði, ef salanhefði ekki gengið eftir, misst hlut sinn í Alvogen sem er sú undirliggjandieign sem rætt er um. Þetta hafi stefndi Árni kveðið stafa af veðsetningu eignasænska félagsins til að tryggja fjármögnun á 27 milljónum bandaríkjadala. Síðanhafi stefndi Árni dregið upp afar dökka mynd á fundinum af rekstri og horfumAlvogen og kynnt það mat stjórnar félagsins að sala sænska félagsins hafi verið„góður kostur“ fyrir félagið. Þetta mat Árna sem hann kynnti á aðalfundinumhafi hins vegar ekki verið í neinu samræmi við þá mynd sem var dregin upp íársreikningi Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR af eignastöðu félagsins oghorfum í rekstri Alvogen.Spurður um það áfundinum vegna 2010 hver væri kaupandi hlutarins, hafi stefndi Árni upplýst aðþað væri Aztiq Pharma ehf. og að hluthafar þess væru „fjármögnunaraðilar og lykilstarfsmennAlvogen“. Fjármögnunaraðilarnir hafi síðan verið sagðir „annars vegarbandarískur aðili og hins vegar pólskur aðili“ sem væru báðir „í rekstri ílyfjageiranum“.Stefnandi kveðsttelja, eftir athugun, að þessi frásögn stefnda Árna standist ekki. Þannig liggifyrir að Aztiq Pharma ehf. hafi verið stofnað af félaginu Aztiq Iceland ehf.30. júní 2010 og hafi stofnhlutafé félagsins 500.000 krónur þá þegar veriðgreitt samkvæmt staðfestingu Lúðvíks Þráinssonar, löggilts endurskoðanda hjáDeloitte. Eini eigandi Aztiq Iceland ehf. samkvæmt ársreikningi þess félagsfyrir árið 2010 hafi hins vegar verið stefndi Árni.Í ársreikningiAztiq Iceland ehf. fyrir árið 2010 komi svo fram að heildareignir félagsinshafi í árslok verið metnar á 500.000 krónur og einu fjárfestingarhreyfingarnará árinu 2010, eru tilgreindar „eiginfjárframlag“ að fjárhæð 500.000 krónur. Afeinhverjum ástæðum komi svo hins vegar fram í skýringu 4 með reikningnum aðhlutabréfaeign Aztiq Iceland ehf. í öðrum félögum sé bundin við eignarhald ífélaginu Aztiq Cayman L.P. og er bókfært verð þeirrar eignar 500.000 krónur. Afþessu megi ráða að Aztiq Iceland ehf. hafi skipt á 500.000 króna eignarhlutsínum í Aztiq Pharma ehf. fyrir 500.000 króna eignarhlut í Aztiq Cayman L.P.Samkvæmt ársreikningiAztiq Pharma ehf. hafi hlutafé Aztiq Pharma ehf. verið óbreytt í árslok 2010.Þá hefði félagið fengið lánað frá Aztiq Pharma Partners ehf. 4.917.134 krónursem jafngilti bókfærðu verði hlutarins í Aztiq Partners AB. Eini hluthafifélagsins hafi verið sagður Aztiq Cayman L.P. Af þessu megi sjá að Aztiq Pharmaehf. hafi keypt hlutina í Aztiq Partners AB fyrir 4.917.134 krónur án þess þóað hafa einu sinni greitt þá smávægilegu fjárhæð, miðað við hin keyptuverðmæti. Þá hafi Aztiq Pharma ehf. ekki haft yfir öðrum fjármunum að ráða enlágmarkshlutafé að fjárhæð 500.000 krónur. Stefnandi kveðstbyggja á því að af þessu megi ráða að stefndi Árni sé eini eigandi Aztiq Pharmaehf. eða a.m.k. aðaleigandi þess. Jafnframt virðist stefnanda sem eignarhald félagsinshafi verið vistað í félagi á Cayman eyjum, mögulega til að dylja eignarhaldið.Ekkert bendi til þess að Aztiq Pharma ehf. hafi búið yfir raunverulegumfjármunum til að greiða fyrir hlutina í Aztiq Partners AB. Stefnandi telurþetta sýna glögglega hvernig stefndu hafi sammælst um að selja verðmætar eignirAztiq Pharma Partners ehf. til félags í eigu stefnda Árna án nokkursviðhlítandi endurgjalds.Stefnandi telursöluna hafa verið ólögmæta og bakað honum tjón. Stefndu Árni, Vilhelm Róbert ogMagnús, hafi vitað eða mátt vita að það endurgjald sem þeir sömdu um fyrireignarhlutinn í Aztiq Partners AB hafi verið langt frá raunvirði hans. Þeirhafi jafnframt vitað eða mátt vita að stefndi Árni væri kaupandi hlutarins eðaa.m.k. að hann stæði að baki kaupunum. Þannig hafi t.d. stefndi Róbert veriðvaramaður í stjórn Aztiq Iceland ehf. og Aztiq Pharma ehf. Þá hafi verið um aðræða helstu eign Aztiq Pharma Partners ehf. og því hafi stefndu semstjórnarmenn þess félags átt að gæta þess sérstaklega að afla sér upplýsinga umhver kaupandinn væri.Þessar aðstæðurgefi tilefni til að ætla að þessi viðskipti hafi verið ráðin m.a. með hliðsjónaf þeirri stöðu sem uppi var á þessum tíma varðandi eignarhald Aztiq PharmaPartners ehf. og beitingu stefnanda á forkaupsrétti. Stefndu hafi sýnilegaviljað varna því að stefnandi fengi að njóta ávinnings af eignarhaldi sínu ogþví valið þann kostinn að selja helstu eign félagsins nýstofnaðueinkahlutafélagi með lágmarkshlutafé. Hafi þar engu skipt að söluverðið vareinungis brot af þeim tæpu 9,3 milljörðum króna sem í húfi voru samkvæmtverðmati fjárfestingarbanka og stefnda Árna á sama tíma.70. gr. a ílögum um einkahlutafélög hafi tekið gildi við birtingu laga nr. 68/2010 þann23. júní 2010. Af því leiði að ákvæðið átti við um sölu eignarhlutarins í AztiqPartners AB þann 1. júlí 2010. Stefnandi kveðst byggja á því að sala AztiqPharma Partners ehf. á eignarhluta sínum í Aztiq Partners AB til Aztiq Pharmaehf. hafi fallið undir ákvæðið.Stefndu semstjórnarmenn í Aztiq Pharma Partners ehf. hafi engan reka gert að því að boðatil hluthafafundar. Þá hafi ekki verið aflað skýrslu sem uppfyllti áskilnaðlaga um að endurgjaldið sem fékkst við söluna, hafi verið í samræmi viðverðmæti selda eignarhlutarins.Stefnandi telurráðstafanir stefndu hafa brotið í bága við 51. gr. laga um einkahlutafélög. Þærhafi verið til þess fallnar að afla einum hluthafa og stjórnarmanni félagsinsótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa félagsins. Sem slíkar hefðuþær brotið í bága við 70. gr. sömu laga jafnvel þótt þær hefðu verið samþykktará hluthafafundi.Stefnandi kveðstbenda á að með lögum nr. 68/2010, sem tóku gildi 23. júní 2010, hafi þaðskilyrði verið fellt úr 51. og 70. gr. laga um einkahlutafélög að ráðstafanirþyrftu „bersýnilega“ að vera til þess fallnar að afla ótilhlýðilegra hagsmuna.Með lögunum hafi því réttarvernd hluthafa gagnvart ráðstöfunum í þágu annarrahluthafa verið aukin verulega. Stefnandi telji að vísu skilyrði um„bersýnileika“ vera allt að einu uppfyllt í málinu, en nefni þetta þó til aðsýna að samkvæmt lögum verði ekki gerð krafa um að slíkt skilyrði sé uppfyllt.Stefnandi byggiá því að þessar ráðstafanir stefndu hafi verið saknæmar og þeir beri á þeimbótaábyrgð gagnvart stefnanda á grundvelli almennu sakarreglunnar. Stefnandibyggir á því að tjón hans nemi verðmæti þess eigin fjár Aztiq Pharma AB semstefndu hafi gefið frá félaginu með sölunni auk verðmætis kaupréttarins.Stefnandi miði við stöðuna í árslok 2010. Í þeim efnum sé horft til verðmats RaiffeisenInvestment Bank sem stefndi Árni hafi sjálfur miðað við í ársreikningi AztiqPharma Partners S.C.A. SICAR sem sýndi stöðu þess félags í árslok 2010.Stefnandi kveðstengan annan kost eiga, en að miða kröfugerð sína við þetta tímamark þar sem engumupplýsingum sé til að dreifa um stöðu Aztiq Partners AB þann 1. júlí 2010,annað en verðmat Raiffeisen Investment Bank sem gefið var út í mars 2010.Stefnandi telji því varlegt að miða við að staðan hafi ekki breyst í neinuverulegu frá 1. júlí 2010 til ársloka.Fyrir liggi að íárslok 2010 hafði Aztiq Pharma ehf. ekkert greitt fyrir eignarhlutinn ogstefnandi hafi engar upplýsingar fengið sem geti skýrt hvort og þá hvaðaverðmæti séu fólgin í rétti Aztiq Pharma Partners ehf. til vonargreiðslna íframtíðinni. Þvert á móti bendir allt til að þau verðmæti séu afar óviss ogóljós. Aztiq Pharma ehf. hafi ekkert innborgað hlutafé, virðist engartryggingar hafa sett fyrir greiðslu kaupverðsins, og enn síður virðist það hafagert ráðstafanir vegna þess. Meira að segja virðist Aztiq Pharma ehf. ekki einusinni hafa greitt þær tæpu fimm milljónir króna sem það átti að staðgreiða viðkaupin. Kröfugerð stefnanda miðast því við að endurgjaldið fyrir hlutina hafiverið ekkert.Stefndu haldiþví einnig fram að Aztiq Pharma Partners ehf. hafi ekki haft burði til aðfjármagna eignarhlut sinn í Alvogen. Á þetta kveðst stefnandi ekki getafallist. Í því samhengi megi t.d. nefna að í árslok 2009 stóð Aztiq PharmaPartners ehf. ekki í neinum skuldum sem orð er á gerandi. Þá stóð AztiqPartners AB nánast ekki í neinum skammtímaskuldum. Loks voru skammtímaskuldirAztiq Pharma Partners S.C.A., SICAR nánast engar nema gagnvart tengdum aðilum.Þá voru reikningar tveggja síðast nefndu félaganna áritaðir um endurskoðun afendurskoðunarfyrirtækinu Deloitte án nokkurs fyrirvara um rekstrarhæfi þeirra.Stefnandi kveðstþó nefna að samkvæmt ársreikningi sænska félagsins virðist það á árinu 2010hafa sótt sér fjármögnun að fjárhæð 15 milljónir bandaríkjadala, annars vegartil að geta nýtt kauprétt sinn fyrir 9,5 milljónir bandaríkjadala á 10%viðbótareignarhlut í Alvogen og hins vegar til þess að greiða fyrir hönd AztiqPharma Partners S.C.A., SICAR, inn á skuld félagsins gagnvart Alvogen aðfjárhæð u.þ.b. 7,1 milljón bandaríkjadala.Ekkert bendi tilað þessi fjármögnun hafi átt sér stað við einhverjar sérstakar neyðarástæður.Þannig verði nýting kaupréttarins að skoðast sem staðfesting á því verðmati semstefnandi byggir mál sitt á, enda hefði kauprétturinn aldrei verið nýttur ella.Þá hafi greiðslan til Alvogen verið fyrirframgreiðsla. Samkvæmt ársreikningiLúxemborgska félagsins fyrir árið 2009 hafi sú skuld ekki verið á gjalddagafyrr en eftir 31. desember 2010. Fjármögnunin staðfesti því að veruleg verðmætihafi verið fólgin í eignarhlutunum í Alvogen. Stefnandi telurekkert styðja það sem stefndu haldi fram að í fjármögnun sænska félagsins hafifalist að fjárveitandinn hafi veitt hana gegn eignarhaldi í sænska félaginu.Ekkert liggi fyrir sem staðfesti þetta. Þvert á móti hafi hlutafé sænskafélagsins í heild verið selt AztiqPharma ehf. 1. júlí 2010. Þá hafi ekkert verið aukið við hlutafé sænskafélagsins á árinu 2010. Því verði ekki séð hvernig fjármögnunaraðilinn á aðhafa fengið hlutafé í sænska félaginu í tengslum við fjármögnunina. Hafi hinsvegar svo verið bendir það ekki til annars en að mikil verðmæti hafi veriðtalin fólgin í nýtingu kaupréttarins og sjálfsagt hafi verið talið að stofnatil kostnaðar svo unnt væri að nýta hann.Stefnandi kveðurekkert styðja þá staðhæfingu að salan hafi átt sér stað þar sem erlendurfjárfestir sem var reiðubúinn að fjármagna sænska félagið hafi gert kröfu umbreytingu á eignarhaldi þess. Þannig liggi engar upplýsingar fyrir um hver hinnmeinti erlendi fjárfestir sé, né hvernig afstaða hans sem lýsti sér með meintrikröfu um breytingu á eignarhaldi hafi komið fram. Þá bendi fyrirliggjandiupplýsingar til þess að kaupandi eignanna hafi verið enginn annar en stefndiÁrni. Auk þess hafi það aldrei verið á valdi stefndu, sem stjórnarmanna félagsinsAztiq Pharma Partners ehf., að framkvæma jafn afdrifaríka ákvörðun, sem m.a.skerti ótilhlýðilega, hagsmuni stefnanda sem hluthafa, án samþykkis stefnandaog án þess að hún væri borin undir hluthafafund yfirleitt. Hafi það ekki sístátt við með hliðsjón af ágreiningi aðila um eignarhald á hlutum í félaginu. Um lagarök vísistefnandi til laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög og almennu sakarreglunnar ogalmennra reglna íslensks skaðabótaréttar, samningaréttar og kröfuréttar. Krafaum vexti og dráttarvexti styðjist við lög nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu. Um kröfu sína um málskostnað vísar stefnandi til XXI. kaflalaganna, einkum 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.III.Stefndu kveðast byggja á því aðmálsatvik staðfesti að þegar hlutir í Aztiq Partners AB voru framseldir tilAztiq Pharma ehf. í júlí 2010, hafði ekki tekist að fjármagna kaup Aztiq SICAR,dótturfélags Aztiq Partners AB, á hlutum í Alvogen og alls óvíst hvortfjármögnun vegna þessa myndi takast. Hefði fjármögnunin ekki tekist innantilskilinna tímamarka hefðu fyrirhuguð kaup á hlutum í Alvogen ekki orðið aðveruleika og þannig hefðu engin verðmæti orðið til í hinu sænska dótturfélagi.Vegna krafna fjárfesta hafi fjármögnun síðan ekki verið möguleg nema með eignabreytingumá samstæðu Aztiq Pharma Partners ehf. Þegar tekin var ákvörðun um fjármögnunkaupa á hlutum í Alvogen, ekki löngu áður en kaupverð skyldi greitt, hafistjórn Aztiq Pharma Partners ehf. því staðið frammi fyrir því að ef hlutir íAztiq Partners AB yrðu ekki framseldir myndu öll réttindi og framtíðarverðmætisem kunna að felast í kaupum á hlutum í Alvogen verða að engu.Staðreyndin séjafnframt sú að í júlí 2010, þegar hlutir í Aztiq Partners AB voru framseldirfrá Aztiq Pharma Partners ehf. til Aztiq Pharma ehf., að kröfu fjárfesta, námuskuldbindingar samstæðunnar, þ.e. ógreitt kaupverð vegna kaupa ogáskriftarréttar að hlutum í Alvogen, nákvæmlega sömu fjárhæð og andvirðihlutanna og áskriftarréttarins samkvæmt samkomulagi þar um, dags. 30. september2009, þ.e. um 26,7 milljónum bandaríkjadala. Séu engin efni til að álykta aðeignarhlutur Aztiq Partners AB í Alvogen hafi verið meira virði en sem namkaupverði hlutanna þegar Aztiq Partners AB hafði loksins tryggt sér fjármögnunvegna þeirra í janúar 2011, með lántöku að fjárhæð samtals 27 milljónirbandaríkjadala, þar sem áskildir voru annars vegar 22% ársvextir og hins vegar15% ársvextir. Beri þá einnig að líta til þeirrar staðreyndar að rekstrartapAlvogen á árinu 2010 hafi numið tæplega 46,5 milljónum bandaríkjadala og eigiðfé samstæðunnar var jafnframt neikvætt um ríflega 23,5 milljóna bandaríkjadalaí lok árs 2010.Stefndu kveðast mótmæla því að stjórn Aztiq Pharma Partners ehf.hafi selt hluti í Aztiq Partners AB á undirverði og að salan hafi stangast ávið lög. Skuldir Aztiq Partners AB vegna fjármögnunar kaupa á hlutum í Alvogenhafi verið nánast hinar sömu og kaupverð hlutanna, auk þess að bera háa vexti.Eignarhlutur Aztiq Pharma Partners ehf. í Aztiq Partners AB hafi því ekki veriðmeira virði en sem nam kaupverði hluta í Alvogen og þannig sé ljóst að tjónstefnanda vegna framsalsins sé ekkert. Raunvirði hluta í Aztiq Partners AB farieftir virði undirliggjandi eignar, þ.e. hluta í Alvogen, sem um mitt ár 2010var með neikvætt eigið fé og kaupverð þeirra var að auki skuldsett vegnalánveitinga samtals að fjárhæð 27 milljónir bandaríkjadala til Aztiq PartnersAB. Stefndu andmæliþví að stefnandi eigi meira en sem nemur 2% hlut í Aztiq Pharma Partners ehf.og telji stefnanda hafa notið allra þeirra réttinda sem 2% eignarhlutur hans ífélaginu kunni að veita honum. Þá er vísað til þess að þegar hlutir í AztiqPartners AB voru framseldir til Aztiq Pharma ehf. að kröfu fjárfesta í júlí2010 hafi enginn ágreiningur verið á milli aðila um eignarhald á hlutum í AztiqPharma Partners ehf. Til marks um það hafi verið lagt til grundvallar af hálfuaðila í samningaviðræðum á milli stefnda Árna og lögmanns stefnanda í tengslumvið starfslok stefnanda hjá Aztiq Pharma Partners ehf. að stefndi Árni væri eigandi96% hlutar í félaginu. Það hafi síðan ekki verið fyrr en á miðju ári 2011 semstefnandi taldi sig skyndilega eiga forkaupsrétt til 96% hlutar í félaginu. Stefndu telji aðekkert tilefni hafi verið til að leggja til grundvallar hærra verð fyrir hlutinaen sem nam kaupverði því sem ákveðið var í september 2009. Til að tryggjahagsmuni hluthafa Aztiq Pharma Partners ehf. hafi hins vegar verið samið svo umað ef hlutir í Alvogen yrðu seldir skyldi Aztiq Pharma Partners ehf., og þarmeð hluthafar þess, njóta hlutdeildar í sölunni, ef selt yrði á hærra verði ensem nam kaupverði. Stjórn félagsins hafi því gætt að hagsmunum hluthafafélagsins hvað það varðar. Það sé af og fráað hlutir í Aztiq Partners AB hafi verið 9,3 milljarða virði þegar þeir voru framseldirtil Aztiq Pharma ehf. á árinu 2010. Kaupverð í viðskiptunum hafi endurspeglaðkaupverð sem hafði verið samið um vegna kaupa á hlutum í Alvogen í september2009 og þar sem kaupverð vegna þessa hafi verið fjármagnað að fullu og efndirfjármögnunar tryggðar með veðsetningu allra hluta í Aztiq Partners AB, hafikaupverð hluta í Aztiq Partners AB numið sömu fjárhæð og stofnhlutaféfélagsins. Auk þess hafi verið gert ráð fyrir að seljandi myndi njóta nánartilgreindra greiðslna ef hlutir í Alvogen yrðu seldir í framtíðinni. Getigreiðslur vegna þessa numið allt að 10 milljónum evra, sem felur í sér dágóðaávöxtum 500.000 króna framlags hluthafa í Aztiq Pharma Partners ehf. oghagsmuna þeirra því gætt hvað það varðar.Þegar umrættframsal á hlutum í Aztiq Partners AB átti sér stað í júlí 2010 hafi legið fyrirað stefnandi hafði hafið störf á mannauðssviði Actavis, samkeppnisaðilaAlvogen. Þá lá einnig fyrir að hann hafði neitað að undirritatrúnaðaryfirlýsingu sem m.a. kæmi í veg fyrir að hann léti samkeppnisaðilum íté gögn um áætlanir Alvogen. Stefnandi hafi átt 2% hlut í félaginu og ekkisetið í stjórn þess. Stjórnin, skipuð m.a. hluthöfum sem fóru með 98% afhlutafé félagsins, hafi verið sammála um að framsal hluta í Aztiq Partners ABværi nauðsynlegt til að tryggja fjármögnun kaupa á hlutum í Alvogen, vegnaáskilnaðar fjármögnunaraðila um tiltekna eigendaskipan samstæðunnar. Ekkerttilefni hafi því verið til að leita eftir samþykki stefnanda fyrir framsalinuog synjun 2% hluthafa í atkvæðagreiðslu þar um hefði ekki haft nein áhrif á þáákvörðun. Þegar framsalið átti sér stað hafi legið ljóst fyrir að verðmætihluta í Alvogen hafði ekki aukist frá því níu mánuðum áður, þegar viðskiptihöfðu átt sér stað með hluti í Alvogen á milli félagsins og Aztiq SICAR, semhafi verið með öllu ótengdir aðilar. Samningur um framsal hluta í AztiqPartners AB hafi einnig verið gerður í tengslum við venjulegan rekstur AztiqPharma Partners ehf., sem eignarhaldsfélags um fjárfestingar í lyfjageiranum.Hann hafði að geyma eðlilegt verð og aðra skilmála, sbr. 4. tölulið 70. gr. a ílögum nr. 138/1994, um einkahlutafélög, þar sem fyrir liggi að verðmæti hluta íAztiq Partners AB var ekki hærra en sem nam kaupverði hluta í Alvogen, að teknutilliti til þeirra skuldbindinga sem félagið yfirtók vegna þessa, sem námu sömufjárhæð og kaupverðið. Þá liggi jafnframt fyrir að stefnandi hefur ekki orðiðfyrir neinu tjóni vegna framsalsins og ljóst sé að kaupandi hluta í AztiqPartners AB hefur ekki hagnast vegna viðskiptanna.Um verðmætihlutar Aztiq SICAR í Alvogen samkvæmt ársreikningi Aztiq SICAR 2010, vekistefndu athygli á því sem fram komi í skýringu 4 með ársreikningnum. Þar komifram að kaupverð hluta í Alvogen hafi numið samtals tæplega 12 milljónum evraog jafnframt komi þar fram mat svokallaðs ábyrgðaraðila (e. General Partner) sjóðsins, þar sem segi að verðmæti hlutarinsgeti numið allt að rúmlega 57 milljónum evra. Það einhliða mat ábyrgðaraðilahafi hins vegar byggt á ákveðnum forsendum sem ekki hafi gengið eftir. Íáðurgreindri skýringu 4 með ársreikningnum (sjá bls. 13 á dómskjali nr. 54)komi fram að verulegur munur geti verið á einhliða mati ábyrgðaraðila ograunverulegu verðmæti viðkomandi eigna, þegar ekki liggur fyrir markaðsverð íviðskiptum með eignirnar, líkt og hér um ræðir. Einnig sé settur fyrirvari viðeinhliða niðurstöðu ábyrgðaraðila og beitingu hennar í ársreikningum í skýringu2 í reikningnum. Þar sem þær upplýsingar sem fram koma í reikningnum séubyggðar á einhliða mati ábyrgðaraðila, sem jafnframt byggðu á forsendum semekki gengu eftir, sé ekki hægt að leggja framangreindar áætlanir eða matábyrgðaraðila úr ársreikningi Aztiq SICAR til grundvallar verðmæti hluta íAztiq Partners AB, líkt og stefnandi geri. Sömu sjónarmiðeigi við um verðmæti áskriftarréttar að 10% eignarhlut í Alvogen enútreikningar stefnanda hvað það varðar byggi á sömu villu, þ.e. að einhliða matábyrgðaraðila í ársreikningi Aztiq SICAR sé metið til eigin fjár eðaendurskoðaðs verðmætis undirliggjandi eignar, þegar í raun sé eingöngu um aðræða einhliða mat um framtíðarvæntingar. Þá liggi fyrir að kaupverð vegnanýtingar áskriftarréttar í janúar 2011 var fjármagnað að fullu með lánsfé fráTrikang Holding B.V. Stefnandi taki ekki tillit til þessa þegar hann ætlar aðverðmæti áskriftarréttarins hafi numið 15,9 milljónum bandaríkjadala, enverðmæti áskriftarréttarins, sem var fjármagnaður að fullu, geti ekki numiðhærra verði en sem nam kaupverði við nýtingu réttarins. Stefndu mótmæliniðurstöðum KPMG ehf. í „Umfjöllun um ársreikning Aztiq Partners AB fyrir árið2010“. Bréfið sé undirritað af Alexander Eðvarðssyni, endurskoðanda Actavis,samkeppnisaðila Alvogen. Í tilgreindu bréfi leggi hann út frá ársreikningiAztiq Partners AB og kemst að þeirri niðurstöðu að endurmetið eigið fé hins sænskafélags í árslok 2010 nemi samtals 435.611.446 SEK sem, miðað við gengi sænskrarkrónu eins og það var skráð hjá Seðlabanka Íslands þann 31. desember 2010, eigiað nema tæpum 7,5 milljörðum króna. Útlagning endurskoðandans sé hins vegar ámisskilningi byggð þar sem lagt er til grundvallar að um endurskoðað eigið féAztiq SICAR sé að ræða, en það sé rangt. Niðurstaða efnahagsreiknings AztiqSICAR byggi á einhliða mati ábyrgðaraðila sjóðsins og tekið sé fram íársreikningi hans 2010 að verulegur munur gæti verið á því mati og raunveruleguverðmæti viðkomandi eigna, þegar ekki liggur fyrir markaðsverð í viðskiptum meðeignirnar. Endurskoðaður ársreikningur félags geti aldrei lagt slíkt einhliðamatsverð til grundvallar, enda stangist það á við alþjóðlega reikningsskilastaðla.Útlagning endurskoðandans sé því röng og byggi á röngum forsendum. Sama eigivið um þær forsendur sem endurskoðandinn gefi sér fyrir verðmætiáskriftarréttar Aztiq SICAR til 10% hlutar í Alvogen, sem einnig stangist á viðniðurstöður ársreiknings Aztiq Partners AB 2010.Með vísan tilframangreinds sé alfarið mótmælt þeirri staðhæfingu sem fram komi í stefnu aðverðmæti eigin fjár Aztiq Partners AB hafi í árslok 2010 numið samtals 9,3milljörðum króna. Sú staðhæfing byggi á ályktun eða útlagningu endurskoðandasamkeppnisaðila Alvogen, sem augljóslega byggi á röngum forsendum og sé ekki íneinu samræmi við niðurstöðu endurskoðaðs ársreiknings Aztiq Partners AB fyrirárið 2010.Endurskoðaðfjárhagsuppgjör Alvogen 31. desember 2010 og 2009, sýni að rekstrarstaðafélagsins hafi verið bágborin á þeim tíma og erfitt fyrir félagið að aflafjármögnunar fyrir áframhaldandi uppbyggingu og rekstur. Til marks um það sébent á þá staðreynd að Alvogen aflaði sér lánsfjármögnunar að fjárhæð 45milljónir bandaríkjadala í árslok 2010 á 18% ársvöxtum. Hafi efndir lánsinsjafnframt verið tryggðar með veði í nánast öllum eignum félagsins. Segi þaðallt sem segja þarf um stöðu félagsins á þeim tíma, þar sem eigið fé varneikvætt og taprekstur viðvarandi. Þrátt fyrir að stjórnendur og hluthafarAlvogen hefðu fulla trú á áætlunum um að snúa rekstrinum við, m.a. með nýju ogreynslumiklu starfsfólki úr lyfjageiranum, liggi því fyrir að á árinu 2010 hafistaða félagsins verið tvísýn. Þegar hlutir í Aztiq Partners AB voru framseldir fráAztiq Pharma Partners ehf. til Aztiq Pharma ehf. hafi aðstæður verið með þeimhætti sem að framan greinir. Eina eign Aztiq Pharma ehf. sé nú, aukstofnframlags, hlutir í Aztiq Partners AB, sem allir séu veðsettir tiltryggingar efndum fjármögnunar vegna kaupa á hlutum í Alvogen. Vegna þessa hafiverið samið svo á milli Aztiq Pharma Partners ehf. og Aztiq Pharma ehf. aðkaupverð skyldi taka mið af hugsanlegu söluandvirði hluta í Alvogen íframtíðinni, en fram til þess tíma geti Aztiq Pharma ehf. ekki vænst þess að fánokkurn arð. Það sama hefði átt við um Aztiq Pharma Partners ehf., þ.e. ef ekkihefði komið til kaupa á hlutum í Alvogen hefði Aztiq Pharma Partners ehf., eðlimáls samkvæmt, ekki getað notið nokkurs ávinnings af væntri framtíðarsölu hlutaí Alvogen. Við áskilið framsal hluta í Aztiq Partners AB hafi því verið samiðsvo um að kaupverð skyldi taka mið af hugsanlegum söluhagnaði hluta í Alvogen íframtíðinni. Sé það rökrétt nálgun í ljósi þess að Aztiq Pharma ehf. mun ekkinjóta tekna nema af hugsanlegri sölu hluta í Alvogen verði. Aztiq PharmaPartners ehf. hefði heldur ekki notið neinna tekna ef hlutir í Aztiq PartnersAB hefðu ekki verið framseldir, vegna áðurgreinds áskilnaðar fjármögnunaraðilaum breytta eignaskipan. Sé framangreind tilhögun einnig til hagsbóta fyrirAztiq Pharma Partners ehf. og hluthafa þess, og þá sérstaklega stefnda Árna sem96% hlut í Aztiq Pharma Partners ehf., en eingöngu 77,3% hlut í Aztiq Pharmaehf., í gegnum Aztiq Cayman L.P. Aztiq Pharma ehf. eigi hins vegar ekki eignirtil að tryggja greiðslur til Aztiq Pharma Partners ehf., verði undirliggjandieignarhlutur í Alvogen seldur með hagnaði, þar sem allar eignir félagsins hafiverið veðsettar fjármögnunaraðilum. Aztiq Pharma ehf. sé hins vegar skuldlaustfélag, ef frá sé talin áðurgreind skilyrt skuldbinding gagnvart Aztiq PharmaPartners ehf., og vegna þessa sé ljóst að ef söluandvirði hluta í Alvogen munnema hærri fjárhæð en sem nemur þeim viðmiðunum sem sett eru í kaupsamningiaðila mun Aztiq Pharma ehf. fyrst þurfa að standa skil á skuldbindingumgagnvart Aztiq Pharma Partners ehf., áður en unnt verður að greiða hluthöfumfélagsins arð.Stefndu mótmæliþví sem röngu að stefndu hafi sammælst um að selja félagi í eigu stefnda Árnaeignir Aztiq Pharma Partners ehf. án nokkurs viðhlítandi endurgjalds. Sé þvíeinnig mótmælt að framseldar hafi verið verðmætar eignir í júlí 2010, þar semstaðreyndin sé sú að eina eign Aztiq Partners AB sé eignarhlutur í Aztiq SICARsem á þeim tíma átti eingöngu rétt samkvæmt kaupsamningi til að kaupa hluti íAlvogen, með samsvarandi skuldbindingu, sem fjármögnuð yrði að fullu afutanaðkomandi fjárfestum og allir hlutir í Aztiq Partners AB hafi verið settirað veði til tryggingar efndum vegna lánveitingar fyrir kaupunum. Muni það seintteljast verðmætar eignir þótt þær geti orðið það síðar ef rætist úr rekstriAlvogen áður en lánin gjaldfalla og unnt verður er að nota söluandvirði hluta íAlvogen til að endurgreiða lánin. Þá sé einnig rétt að taka fram að þrátt fyrirað rekstur Alvogen kunni að taki stakkaskiptum í framtíðinni og fari að skilahagnaði muni það í sjálfu sér ekki leiða til hagnaðar Aztiq Partners AB eðaAztiq Pharma ehf. þar sem ekki sé sjálfgefið að þar með verði unnt aðendurgreiða lán sem tekin hafa verið vegna kaupa á hlutum í Alvogen og afléttaþannig veðum. Til þess þurfi hlutir í Alvogen í raun að seljast á háu verði,þ.e. á verði sem nemi hærri fjárhæð en sem nemur samanlagðri fjárhæðfjármögnunarsamninga og áfallinna vaxta. Ekkert slíkt hafi gerst og því hafiAztiq Pharma ehf. eða hluthafar þess ekki hagnast á kaupunum og stefnandi hafiheldur ekki orðið fyrir neinu tjóni þrátt fyrir framsal hluta í Aztiq PartnersAB. Kjarni málsins sé nefnilega sá að ef ekki hefði komið til framsals á hlutumí Aztiq Partners AB í samræmi við áskilnað fjárfestis þar um, hefðu kaup áhlutum í Alvogen ekki orðið að veruleika og þar með útséð með að eignarhluturAztiq Pharma Partners ehf. í Aztiq Partners AB hefði skilað félaginu nokkrumarði.Stefndu áréttiað samningur um framsal á hlutum í Aztiq Partners AB hafi, í ljósi aðstæðna ogtil samræmis við tilgang Aztiq Pharma Partners ehf., verið gerður í tengslumvið venjulegan rekstur félagsins, sbr. 4. tölulið 70. gr. a í lögum nr.138/1994, um einkahlutafélög. Þá hafi framsal umræddra hluta verið tekið tilumfjöllunar í skýrslu stjórnar sem og í efnahags- og rekstrarreikningi áaðalfundi Aztiq Pharma Partners ehf. 2010, þar sem 98% hluthafa, þ.e. allirhluthafar aðrir en stefnandi, samþykktu skýrslu stjórnar og ársreikning 2010.Hafi hluthafafundur því tekið afstöðu til framsalsins og samþykkt það fyrirsitt leyti. Meint brot á formreglum 70. gr. a í lögum nr. 138/1994, umeinkahlutafélög, leiði heldur ekki í sjálfu sér til bótaskyldu og alls ekki tilgreiðslu skaðabóta þegar fyrir liggi að fjártjón sé ekkert. Þá sé rétt að getaþess að stefnandi hafi þrátt fyrir áskorun stefndu hafnað boði um að aðilartilnefni löggilta endurskoðendur til að verðmeta Alvogen og þar með hluti íAztiq Partners AB, eins og það var við sölu þess um mitt ár 2010.Þá sé þvímótmælt að umrætt framsal hafi verið til þess fallið að afla einum hluthafa eðastjórnarmanni ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra. Fyrir framsalið hafistefndi Árni átt 96% hlut í Aztiq Pharma Partners ehf., sem átti alla hluti íAztiq Partners AB. Eftir framsalið, hafi stefndi Árni hins vegar átt 78,9%óbeinan hlut í Aztiq Partners AB, sem allir séu veðsettir þeim aðilum semfjármögnuðu kaup á hlutum í Alvogen, á 1. og 2. veðrétti. Stefndi Árni hafisíðan framselt 2% af hlut sínum í Aztiq Iceland ehf. í ágúst 2010 fyrir 10.000krónur og eigi hann því nú 77,3% óbeinan eignarhlut í Aztiq Partners AB. Stefndi telur aðstefnandi virðist byggja fjárhæð skaðabótakröfu sinnar á mati ábyrgðaraðila (e. General Partner) í Aztiq SICAR áverðmæti félagsins miðað við ákveðnar forsendur, sem gengu ekki eftir. Því séekki hægt að leggja það til grundvallar verðmæti félagsins. Hinn réttiverðmatsgrundvöllur sé eigið fé Aztiq Partners AB samkvæmt endurskoðuðumársreikningi, en sé það ekki talinn réttmætur grundvöllur virðismats (e. fair market value) sé samkvæmtalþjóðlegum reikningsskilastöðlum unnt að leggja til grundvallar nýlegviðskipti ótengdra aðila. Beri þá að horfa til kaupverðs hluta í Alvogen íseptember 2009 að teknu tilliti til skuldbindinga vegna þessa, sem fyrir liggiað voru að fullu fjármagnaðar með lánsfé þriðja aðila.Kröfugerðstefnanda taki eingöngu mið af tiltekinni útlagningu á ársreikningi AztiqPartners AB í árslok 2010, sem sé þó ekki í neinu samræmi við endurskoðaðanársreikning félagsins, en taki mið af væntingum Aztiq SICAR um verðmæti hlutasem keyptir höfðu verið í Alvogen í september 2009. Telur stefnandi varlegt aðmiða við það tímamark, þar sem ekkert hafi breyst frá júlí 2010, þegar hlutir íAztiq Partners AB voru framseldir, til ársloka 2010. Staðreyndin sé einnig súað ekkert hafi breyst frá september 2009, þegar gerður var kaupsamningur umhluti í Alvogen, fram til júlí 2010, og ekkert hafi heldur breyst frá júlí 2010til ársloka. Líkt og endurskoðaðir ársreikningar Aztiq Partners AB beri með sérhafi verðmæti hluta í Alvogen þá verið ekkert, að teknu tilliti tilskuldbindinga vegna þessa, sem þá lá fyrir að væru fjármagnaðar að fullu fráótengdum aðilum.Þá sé það rangt,sem haldið er fram í stefnu, að mat ábyrgðaraðila Aztiq SICAR á hugsanleguverðmæti hluta í Alvogen, hafi verið endurskoðað af Deloitte. Líkt ogársreikningur Aztiq SICAR beri með sér, hafi þvert á móti verið gerðurverulegur fyrirvari við verðmat ábyrgðaraðila. Þá sé áréttað að skoðun ábyrgðaraðilavar byggð á verðmatsskýrslu Raiffeisen Investment, sem byggði á forsendum umkaup á 130 lyfjum sem fyrir liggur að ekki gengu eftir og þeirri forsendu aðAlvogen myndi kaupa Bosnalijek, sem sé skráð lyfjafyrirtæki í Bosníu ogHersegóvínu með ákveðnum samlegðaráhrifum, en hugmyndin hafpu verið sú, aðgreiða fyrir félagið með þessum lyfjum. Hvorugt gekk eftir og því sé, hvað semöðru líði, brostinn grundvöllur fyrir kröfugerð stefnanda.Þá sé það mikillmisskilningur, sem fram komi í stefnu, að há vaxtakjör veiti vísbendingu um aðmikil verðmæti hafi verið fólgin í áskriftarrétti sem gilti til loka mars 2010og var nýttur í janúar sama ár. Af gögnum málsins megi ráða að fjárþörf Alvogenhafi verið mikil á þessum tíma og taprekstur umtalsverður. Til marks um þaðmegi taka fram að Alvogen nýtti allan rétt sinn til útgáfu forgangshlutabréfatil annarra hluthafa en Aztiq SICAR, samtals að fjárhæð 40 milljónirbandaríkjadala, á tímabilinu frá 25. september 2009 til 26. ágúst 2010, þráttfyrir að útgáfa þeirra fæli í sér skuldbindingu um greiðslu 25% ársvaxta ogbreytiréttar í almenna hluti í félaginu, sem hefði leitt til verulegrarþynningar eignarhluta almennra hluthafa.Stefndu teljaengin rök hafa verið færð fyrir því að háttsemi stefndu vegna framsals hluta íAztiq Partners AB hafi verið saknæm og ólögmæt. Þá liggi heldur ekkert fyrir umþað að stefnandi hafi orðið fyrir fjártjóni vegna þessa og ljóst sé að stefnduhafa ekki haft nokkurn ávinning af framangreindri ráðstöfun, en það séfrumskilyrði þess að unnt sé að hafa uppi skaðabótakröfu að tjón hafi orðið.Skaðabótakrafan sé alfarið byggð á útlagningu endurskoðanda frá KPMG áársreikningi Aztiq SICAR, sem styðst við rangar forsendur. Alls óvíst sé aðfjárfesting Aztiq SICAR á hlutum í Alvogen muni skila nokkrum arði og í raunallt eins líklegt að fjárfestar og lánveitendur muni eignast hlutina. Þar semverðmæti hluta í Aztiq Partners AB og móðurfélaga þess sé nú í besta fallióverulegt hafi ekki átt sér stað nein skerðing lögvarinna hagsmuna og stefnandisé augljóslega ekki verr settur fjárhagslega en hann var fyrir áskilið framsalhluta í Aztiq Partners AB, heldur í raun þvert á móti. Stefndu kveðastmótmæla dráttarvaxtakröfu stefnanda, sem og upphafsdegi dráttarvaxtakröfu hans. Stefndukveðast byggja kröfur sínar og málsástæður meðal annars á lögum nr. 138/1994,um einkahlutafélög, ásamt almennum reglum skaðabótaréttar, þ.m.t. almennumreglum um fjártjón og fjárhæð skaðabóta, auk almennra reglna samningaréttar ogkröfuréttar. Málskostnaðarkrafa stefndu sé byggð á XXI. kafla laga nr. 91/1991,um meðferð einkamála, aðallega 129. gr. og 1. mgr. 130. gr.IV.Í dómi Hæstaréttar í málinu nr.367/2013, milli aðila þessa máls auk Aztiq Pharma Partners ehf. við hliðstefndu, var komist að þeirri niðurstöðu að með þeim viðauka viðframsalssamning sem stefndu Árni Harðarson og Vilhelm Róbert Wessman gerðu, þarsem Róbert gekk út úr ofangreindu félagi sem eigandi 94% hlutar, og Árnieignaðist alls 96% hlut í félaginu, hafi forkaupsréttur orðið virkur. Því varþannig slegið föstu að sá gerningur hafi verið gerður eftir upphafleg kaupaðila á félaginu, sem áður hét Dalasúla ehf. Við þessa breytingu hafi hluthafarþví, í samræmi við 2. mgr. 7. gr. samþykkta fyrir Aztiq Pharma Partners ehf.,öðlast forkaupsrétt að þeim bréfum sem þarna skiptu um hendur, þ.e. þeim 94%hlut sem Vilhelm hafði skrifað sig fyrir, þó að frágengnu félaginu sjálfu. Strax eftir aðdómur Hæstaréttar féll 28. nóvember 2013 lýsti stefndi Árni Harðarson því yfirsem formaður stjórnar, f.h. Aztiq Pharma Partners ehf., að félagið hygðist nýtasér forkaupsrétt vegna þessara viðskipta. Var bréf þessa efnis sent 2. desember2013, til Róberts Wessman, og afrit til stefnanda og stefnda Magnúsar JaroslavMagnússonar. Stefnandi byggir á því að við þessa yfirlýsingu sé í raun sú staðauppi að hann hafi eignast þriðjungshlut í félaginu og stefndu Magnús og Árniþriðjung hvor. Verði það skýrt þannig að fyrir framangreind viðskipti áttuþessir aðilar allir 2% hlut og við útgöngu stefnda Róberts og kaup félagsins áhluta hans hafi þeir því allir í raun orðið jafnstórir eigendur alls hlutafjárí félaginu. Hér verður litiðtil þess að einkahlutafélag getur ekki átt meira en 10% af eigin hlutum lenguren í sex mánuði sbr. 1. mgr. 38. gr. laga um einkahlutafélög nr. 138/1994. Kaup eigin hluta má og samkvæmt ákvæðinuaðeins fjármagna úr frjálsum sjóðum félagsins.Ekkert liggurhins vegar fyrir í málinu um að félagið hafi innan frests, losað sig viðhlutina eða hvernig fjármögnun félagsins á kaupunum hafi verið háttað. Afframangreindri yfirlýsingu stjórnar frá 2. desember 2013, verður ekki betur séðen að forkaupsréttar hafi verið neytt eins og kaupin hefðu farið fram við kaupfélagsins í upphafi, þ.e. 31. mars 2009, og kaupverðið þá numið einungis470.000 krónum sbr. hlutfall af framlögðu stofnfé. Lögmaður stefndu hélt þvíreyndar fram við aðalmeðferð málsins að forkaupsréttur gæti ekki veriðafturvirkur. Dómurinn telur blasa við að ef sú væri raunin og kaupin miðuð viðyfirlýsingu stjórnar um forkaupsrétt, hefði, miðað við málatilbúnað stefnanda,verðmæti félagsins verið umtalsvert hærra þegar forkaupsréttarins var neytt.Hins vegar verður lagt til grundvallar við úrlausn málsins að forkaupsrétturinnmiðist við 31. mars 2009 og kaupverðið hljóti að vera það sem þá var ákveðið.Því miðist réttaráhrifin einnig við það tímamark. Áralangar deilur um það hvortaðili njóti yfirhöfuð forkaupsréttar geta ekki leitt til þess að forsendurfyrir kaupunum breytist frá því sem upphaflega var um samið. Það liggur hinsvegar ekkert fyrir í málinu sem leiðir til þess að stefnandi verði talinn eiga,samanber framangreint, þriðjung hlutafjár í félaginu. Félagið virðist þannigekki hafa losað um bréfin og þau eru því að forminu til enn í eigu þess sjálfsað því er best verður séð. Þótt þá stöðu sem uppi er í þessu máli, varðandiforkaupsréttinn og eignarhald á félaginu, megi rekja til handvammar stjórnarþess, þar sem forkaupsréttur var ekki boðinn strax, er óhjákvæmilegt að horfatil framangreinds og leggja til grundvallar að félagið sjálft sé enn eigandi94% hlutar. Breytir engu í þeim efnum að stefnandi á, þegar sala á bréfunum ferfram, forkaupsrétt í hlutfalli við hlutafjáreign sína þ.e. þá til a.m.k.þriðjungs á eign félagsins. Slíkt framsal hefur hins vegar ekki átt sér stað. Miðað viðmálatilbúnað stefnanda og kröfugerð, og hvernig mál þetta þróaðist, verður þvíþannig ekki slegið föstu að hann skuli talinn eigandi þriðjungs hlutafjár, einsog núverandi staða er og hafi verið það frá 31. mars 2009 í raun, þannig aðréttlæti kröfu hans til bóta sem nemi þriðjungi af eigin fé Aztiq Partners ABog verðmæti kaupréttar þess félags á 10% hlut í Alvogen.Þá eróhjákvæmilegt að líta til þess að við stofnun Aztiq Pharma Partners ehf.,ætlaði stefndi Róbert Wessman sér í fyrstu 94% hlut í félaginu en síðan stefndiÁrni Harðarson alls 96% hlut. Dómurinn telur afar ólíklegt að áform aðila umþær fjárfestingar sem stefnt var að hefðu orðið að raunveruleika með þeim hættisem síðar varð, ef sú staða hefði komið upp í þessu félagi, með 500.000 krónahlutafé, að stefnandi hefði gert kröfu um að eignast þriðjungshlut í félaginu.Þetta er þó vissulega einnig ósannað, en er sama marki brennt og sú staðreyndað félagið heldur enn í dag sjálft á 94% hlut í félaginu og óvíst hvað hefðiorðið um hann ef hann hefði verið boðinn til sölu innan fresta á árinu 2009.-------Ekki er teljandi ágreiningur um þauviðskipti sem mál þetta snýst um þótt mikið beri í milli þegar metin eruverðmæti samninga sem gerðir hafa verið og um fjármögnun á verkefninu. Aztiq PharmaPartners ehf. hóf viðskipti með því að festa kaup á öllum hlutum í nýstofnuðufélagi, Aztiq Partners AB, og greiddi fyrir það sem nam stofnframlagifélagsins, 100.000 sænskar krónur. Aztiq Partners AB setti síðan, sbr.málavaxtalýsingu, upp sjóð í Lúxemborg, Aztiq SICAR. Sjóðinn átti að fjármagnameð utanaðkomandi fjármagni til fjárfestinga í lyfjageiranum. Áður en AztiqSICAR aflaði fjármagns samkvæmt framangreindu gafst sjóðnum, í september 2009,kostur á að kaupa 30% eignarhlut í Alvogen Aztiq Société Civile, móðurfélagirekstrarfélaga um lyfjaverksmiðju í Bandaríkjunum, í dómnum einnig nefntAlvogen, auk áskriftarréttar að 10% hlut til viðbótar. Sjóðurinn festi kaup áumræddum 30% hlut í Alvogen fyrir 17.142.859 bandaríkjadali, en þar af var gertráð fyrir að Aztiq SICAR legði til félagsins 10 milljónir bandaríkjadala meðtilteknum lyfjum, sem félagið hafði fest kaup á, en átti eftir að greiða fyrir.Auk þessa átti Aztiq SICAR rétt á áskrift að hlutum í Alvogen fyrir 9.523.810bandaríkjadali sbr. nánar málavaxtalýsingu. Fjárfesting sjóðsins tók tilalmennra hluta í Alvogen en samhliða var gengið frá áskrift annarra hluthafafyrir forgangshlutum að fjárhæð samtals 40 milljónir bankaríkjadala. Var íöllum tilvikum um að ræða kaup á nýjum hlutum, útgefnum af Alvogen, sem fékkþannig andvirði kaupanna greitt til sín. Kaupverð fyrir allt að 40% hlut íAlvogen nam samkvæmt framangreindu samtals u.þ.b. 26,7 milljónumbandaríkjadala. Á þessum tíma er ágreiningslaust í málinu, að raunverulegureigandi þeirra mögulegu hagsmuna sem þarna var um að tefla, var Aztiq PharmaPartners ehf. sem eigandi Aztiq Partners AB.Tilgangurinn meðviðskiptunum var að sjóðurinn eignaðist 30% hlut í Alvogen, sem, eins og aðframan er rakið, stefndu segja á þessum tíma ekki hafa staðið vel. Áður entókst að fjármagna þessi viðskipti slitnaði upp úr samstarfi stefnanda ogstefndu. Ástæðan var sú að stefnandi réði sig til samkeppnisaðila Alvogen.Dómurinn telur þau atvik engu breyta um niðurstöðu málsins né að ekki skyldi komastá starfslokasamningur eins og freistað var að gera. Eftir stóð að stefnandi vareftir sem áður hluthafi í Aztiq Pharma Partners ehf. og þann hlut þurfti stjórnað umgangast lögum samkvæmt.Stefndu hélduáfram vinnu við að afla fjármagns til fjárfestingarinnar, að því er virðist ánnokkurs samráðs við stefnanda eða upplýsingagjafar til hans um gang mála, endavoru á þessum tíma ekki haldnir hluthafafundir í félaginu. Lánasamningur sá semgerður var við Sage International Ventures LLC, og undirritaður var 31. ágúst2010, tryggði 15.000.000 bandaríkjadala til verksins. Eitt af skilyrðumsamningsins var að lántaki fengi einnig fyrirgreiðslu frá Polpharma að fjárhæð12.000.000 dala sem gekk eftir. Meginágreininguraðila varðandi hugsanlega bótaskyldu stefndu snýr að því hvort stefndu hafi semstjórnarmenn með ólögmætum og saknæmum hætti selt helstu eign Aztiq PharmaPartners ehf. út úr félaginu án þess að viðhlítandi endurgjald kæmi fyrir ogmeð því bakað stefnanda tjón, en ekki hafi verið sinnt lagaskyldu um að haldahluthafafund um málið.Ágreiningslauster að allur eignarhlutur félagsins í Aztiq Partners AB var seldur 1. júlí 2010.Kaupverðið var hið sama og hlutirnir höfðu verið keyptir á eða nafnvirðihlutanna, u.þ.b. 5.000.000 króna. Í samningnum var svokallað „earnout“ ákvæðisem kvað á um að til viðbótar gætu greiðst 1 til 10 milljónir evra, ef ákveðnarforsendur rættust, allt eftir því hvaða niðurstöðu sala á undirliggjandi eignumsænska félagsins myndi skila. Ágreiningslaust er að kaupandinn var félagiðAztiq Pharma ehf. Stefndi Árni Harðarson sagði á aðalfundi vegna ársins 2010,sem haldinn var 14. október 2011, að félagið væri í eigu fjármögnunaraðila oglykilstarfsmanna Alvogen. Árni greindi frá því mati stjórnar Aztiq PharmaPartners ehf. að þarna væri um mjög góðan samning að ræða fyrir félagið semgæti fært því allt að 1.600 milljónir króna, án þess að félagið legði í nokkraáhættu. Stefnandifullyrðir hins vegar að stefndi Árni sé eini eigandi Aztiq Pharma ehf. eða hafií það minnsta verið það. Þannig sé félagið Aztiq Iceland ehf., sem var einistofnandi félagsins, að fullu í eigu stefnda Árna samkvæmt ársreikningi 2010.Eins og fram erkomið staðfesti forsvarsmaður lánveitandans í þessum viðskiptum, þ.e. SageInternational Ventures, fyrir dómi að hafa gert þann áskilnað vegnafyrirgreiðslunnar að eignarhald Aztiq Partners AB yrði endurskipulagt þannig aðlánveitandinn myndi eignast hlut í móðurfélagi Aztiq Partners AB og skyldieignarhaldið vera í gegnum samlagsfélag (e.Limited Partnership) á Cayman eyjum. Þar er um að ræða félagið Aztiq CaymanLP. Stjórn félagsinstaldi nauðsynlegt að verða við þessum kröfum og úr varð, eins og að framangreinir, að stefndi Árni stofnaði nýtt félag, Aztiq Iceland ehf., sem síðanstofnaði Aztiq Pharma ehf. Allt hlutafé í Aztiq Pharma ehf. var síðan lagt inní sameignarfélagið Aztiq Cayman LP.Þótt þetta séhér aftur rakið, og ferill málsins hafi auðvitað verið verið lengri ogflóknari, telur dómurinn þessar tilfæringar ekki skipta höfuðmáli fyrir úrlausnágreinings aðila. Hvaða leið var farin eftir að eign Aztiq Pharma Partners ehf.í Aztiq Partners AB var sannanlega seld út úr fyrirtækinu skiptir þannig ekkimáli við mat á því hvort stjórnendur félagsins hafi bakað sér, með þeirriákvörðun, bótaskyldu gagnvart stefnanda. Það var þannig sú ákvörðun sem varðtil þess að litlar eignir urðu eftir í félaginu fyrir utan vonarpening íundirliggjandi eignum Aztiq Partners AB sbr. framangreint. -------Dómurinn leggur til grundvallar í málinuað stefnandi hafi a.m.k. snemma árs 2010 engar upplýsingar haft um þærráðstafanir sem stefndu gripu til eftir að upp úr samstarfi aðila slitnaði. Erenda ágreiningslaust að engir hluthafafundir voru haldnir fyrr en 14. október2011, eða eftir að öll hin umdeildu viðskipti fóru fram. Þann dag voru haldniraðalfundir vegna 2009 og 2010. Fyrstu upplýsingarnar sem stefnandi fékk umviðskiptin voru, að því er virðist, á árinu 2011.Það ergrundvallarregla í félagarétti að meirihluti hluthafa ræður alla jafnanferðinni við ákvarðanatöku á hluthafafundi og fer því með æðsta vald í málefnumhvers hlutafélags, sbr. 1. mgr. 55. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög.Meirihlutinn hefur því afgerandi áhrif á niðurstöðu hluthafafundar. Reglum umminnihlutavernd er fyrst og fremst ætlað það hlutverk að veita valdimeirihlutans ákveðið mótvægi. Reglur um minnihlutavernd verða þó að hafa síntakmörk sem byggjast á því að virða verður ótvíræðan rétt meirihlutans til þessað stjórna félaginu og fara með hagsmuni þess. Slík sjónarmið leiða einnig tilþess að reglur um minnihlutavernd mega ekki íþyngja félagi um of.Reglur um minnihlutavernd leitast við að tryggjaákveðin siðferðileg grunngildi svo sem jafnræði og sanngirni. Væru þau gildiekki tryggð í lögum gætu sterkir hópar hluthafa auðgast með óréttmætum hætti ákostnað hópa sem njóta veikari stöðu. Þegar metið er hvort skilyrði fyrir bótaábyrgð hluthafagagnvart öðrum hluthöfum séu uppfyllt samkvæmt ákvæðum laga um einkahlutafélög,verður að hafa í huga framangreind atriði. Löggjöf hefur þó þróast í þá átt aðskerpa á ábyrgð meirihluta og auka minnihlutavernd. Með 70. gr. a ílögum um einkahlutafélög, var kveðið á um að skylt væri að bera samninga millifélagsins og stjórnarmanns sem nemi að raunvirði minnst 1/10 hlutafjárins á undirritunartímasamningsins undir hluthafafund ella bindi slíkur samningur eigi félagið.Jafnframt skal þá leggja fyrir hluthafafund verðmatsskýrslu skv. 5. gr. sbr. 6.gr. og 6. gr. a og 6. gr. b í lögunum. Hið sama á við ef slíkur samningur ergerður við félag sem viðkomandi hefur yfirráð yfir í skilningi 2. gr. laganna.Stefnandi byggir á að sala Aztiq Pharma Partners ehf. á eignarhluta félagsins íAztiq Partners AB til Aztiq Pharma ehf. hafi fallið undir þetta ákvæði. Dómurinn telurað þrátt fyrir að fallist yrði á þessa skoðun stefnanda verður ekki séð að brotá 70. gr. a geti leitt til þess að baka þeim er slíka ákvörðun taka eða njótaávinnings af henni, bótaábyrgð. Ákvæðið getur hins vegar, eins og beinlínissegir þar, girt fyrir að slíkur samningur taki gildi. Ekki verður betur séð enað samningur sem á sér viðskiptalegar forsendur, jafnvel þótt þær séu rangareða óskynsamlegar, geti eignast framhaldslíf, þótt athugasemdir berist ogákvæðið eigi að öðru leyti við, einfaldlega með því að halda hluthafafund ogbera viðkomandi samning undir hann. Ekki þarf að velkjast í vafa um hver afdrifþess samnings sem hér er einkum deilt um hefðu orðið á hluthafafundi hefði hannverið haldinn, hvort sem var fyrir eða eftir gerð hans. Í þessu samhengibendir stefnandi jafnframt á að ráðstafanir stefndu hafi brotið í bága við 51.gr. laga um einkahlutafélög. Þær hafi verið til þess fallnar að afla einumhluthafa og stjórnarmanni félagsins ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarrahluthafa félagsins. Sem slíkar hefðu þær brotið í bága við 70. gr. sömu lagajafnvel þótt þær hefðu verið samþykktar á hluthafafundi. Um þessa málsástæðuverður fjallað síðar.-------Ekki verðurráðið af málatilbúnaði stefndu að þeir hafi í greinargerð sinni byggt á því aðum aðildarskort sé að ræða í málinu, þar sem það sé félagið, þ.e. Aztiq PharmaPartners ehf., sem hafi formlega séð orðið fyrir tjóni en ekki einstakirhluthafar í félaginu samanber til dæmis sjónarmið í dómi Hæstaréttar í málinunr. 608/2013. Ekki verður séð að félagið hafi gert kröfur vegna þessa endavafalaust að til slíks kæmi ekki eins og eignarhaldi er háttað, þ.e. aðhluthafar myndu örugglega hafna því að sækja slíka kröfu væri hún fyrir hendi.Þessari málsástæðu var hins vegar hreyft við aðalmeðferð málsins en lögmaðurstefnanda mótmælti henni sem of seint fram kominni.Ljóst er aðeinstakir hluthafar geta ekki reist kröfur sínar á hendur hvort sem er öðrumhluthöfum, stjórnarmönnum eða þriðja aðila, vegna krafna sem spretta afsamningum sem félagið hefur gert, hvort sem eru til skaðabóta eða gert aðrarkröfur. Alla jafnan er það félagið eitt sem getur gert slíka kröfur. Byggirþetta á þeirri almennu reglu kröfuréttar að aðilar samnings geta einir haftuppi kröfur í tilefni af ætluðum vanefndum hans. Ekki er hægt aðlíta svo á að sambærileg regla gildi um skaðabætur utan samninga. Ef einnhluthafi eða stjórnarmaður hlutafélags sýnir af sér saknæma og ólögmætaháttsemi gagnvart félaginu er allt eins líklegt að aðrir hluthafar eða hluthafigeti orðið fyrir fjárhagslegu tjóni og eignist þá bótakröfu á viðkomandi. Þvístanda framangreind sjónarmið ekki í vegi fyrir kröfugerð stefnanda. -------Þótt sú háttsemi að halda ekkihluthafafund í Aztiq Pharma Partners ehf. áður en ákveðið var af stjórn aðselja Aztiq Partners AB, verði hugsanlega talin ólögmæt og saknæm, verður húnekki talin í sjálfu sér hafa bakað stefnanda tjón. Þegar af þeirri ástæðu aðorsakatengslum er í því tilviki, ekki fyrir að fara og að það meinta tjón semstefnandi telur sig hafa orðið fyrir getur heldur ekki talist sennilegafleiðing af þeirri háttsemi, enda verður lagt til grundvallar samanberframangreint að hluthafafundur, ef hann hefði verið haldinn, hefði engu breyttum ákvörðunina.-------Því næst kemur þá til skoðunar hvortákvörðun stefndu um að selja hlutabréf í Aztiq Partners AB, hafi verið tekingegn betri vitund, þ.e. að stjórn félagsins hafi vitað að endurgjald fyrirbréfin hafi verið allt of lítið, ef sú var raunin. Dómurinn, semskipaður er sérfróðum meðdómurum, telur yfirmatsgerð vel grundaða, og að ekkiséu á henni neinir þeir annmarkar sem dragi úr gildi hennar og verður hún þvílögð til grundvallar, enda hefur henni ekki verið hnekkt. Þannig megna matá virði Alvogen, sem framkvæmt var af Raiffeisen Investment Bank, eðaársreikningur Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR, um stöðu félagsins í árslok2010, ekki að draga úr gildi yfirmatsgerðar, en samkvæmt reikningi semundirritaður var af stefnda Árna Harðarsyni var eignarhlutur sjóðsins í Alvogenþá metinn á 76,5 milljónir bandaríkjadala. Hið sama gildir um framburði fyrirdómi og önnur skjöl sem lögð hafa verið fram í málinu um þennan þátt málsins,þ.m.t. ársreikningar. Ef ekki er tekið tillit til áforma Alvogen mestan hlutaársins 2010, um að kaupa hlutabréf í lyfjafyrirtækinu Bosnalijek d.d., eins oggert var í undirmati, sem dómurinn telur líkt og yfirmatsmenn, ekki eiga við íþessu tilviki, er niðurstaða undirmats um verðmæti Aztiq Pharma AB áþekkniðurstöðu yfirmats. Samkvæmtyfirmatsgerð var verðmæti alls hlutafjár í Aztiq Pharma Partners ehf. 1. júlí2010, eftir að dregnar eru frá skuldir vegna kaupanna, 15.1 milljónbandaríkjadala eða gróflega jafnvirði um 1.680 milljóna króna. Samkvæmt bæðiundirmati og yfirmati var virði þeirrar greiðslu sem inna átti af hendi fyrirhlutinn, en virðist reyndar enn ekki hafa skilað sér til félagsins, um 1.5milljónir króna eða jafnvel lægra. Matsmenn treysta sér eðli máls samkvæmt ekkitil að meta hugsanlegar viðbótargreiðslur við sölu hlutarins, eða eins og segirí yfirmati: „Vegna óvissu um tímasetningu á mögulegri sölu Aztiq Pharma SICAR áeignarhlut í Alvogen Aztiq SC, verðmæti þeirrar sölu, tímamarki afnámsgjaldeyrishafta innan þeirra marka sem sett eru í kaupsamningi teljayfirmatsmenn sér ekki fært að leggja mat á verðmæti mögulegraaukagreiðslna.“ Í ljósi þeirraupplýsinga sem liggja fyrir í málinu telur dómurinn sýnt að helsta eign AztiqPharma Partners ehf., þ.e. Aztiq Partners AB, hafi verið seld á undirverði. Þáverður einnig gengið út frá því að stjórn félagsins hafi mátt vera þettafullljóst. Í því sambandi vísast til þess að þegar ákvörðunin var tekin láfyrir mat Raiffeisen Investment Bank frá febrúar 2010 sem mat virðiheildarhlutafjár í Alvogen (e. Equity value) þá á 255 milljónir bandaríkjadala.Við þessa fjárhæð miðar svo stefndi Árni íársreikningi Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR fyrir 2010, sbr.framangreint, en stjórnarformaður þess félags var stefndi Róbert og honum varþví mætavel kunnugt um þessa stöðu. Árni lætur þess og getið í skýrslustjórnenda með reikningnum að utanaðkomandi aðili hefði sýnt áhuga á að kaupa10% hlut í Alvogen og nefnt hafi verið, að viðkomandi væri reiðubúinn að greiða25 milljónir dala fyrir slíkan hlut, sem er þá næstum sama mat og hjáRaiffeisen. Þá verður að ganga út frá því að stefndu hafi verið kunnugt umkynningu stjórnenda Alvogen frá því í febrúar 2010, þar sem kynnt var áætlun umrekstur og framlegð til framtíðar, en yfirmatsmenn notuðu þessa kynningu semhluta af grundvelli fyrir niðurstöðum sínum. Dómurinn telur að ekki verðigerður ágreiningur um að stefndu hafa mikla reynslu á þessu sviði og hafi því1. júlí 2010, án nokkurs vafa, átt að gera sér grein fyrir verðmæti hlutarins. Ekki verða talinskipta máli þau sjónarmið að ef stjórn Aztiq Pharma Partners ehf. hefði ekkifarið þá leið sem farin var, hefði fjárfestingarmöguleikinn líkast til tapast,þar sem fjármögnun hefði líklega ekki tekist. Þessi málsástæða er í raun engumgögnum studd og staðreyndin er sú, eðli máls samkvæmt, að hún mun aldrei verðasönnuð. Það breytir því hins vegar ekki að þessi leið var farin án þess aðskeyta neinu um hagsmuni stefnanda sem átti sannanlega 2% hlut í félaginu. Hiðsama á við um meintar kröfur Sage International Ventures LLC, m.a. um breytteignarhald sem skilyrði fyrir lánveitingu. Slíkt veitti stjórninni engar rýmriheimildir til að ganga fram hjá hagsmunum félagsins og hluthafa þess og ekkiverður séð að þær kröfur hafi einar og sér kallað á og/eða réttlætt þá leið aðselja svo til einu eign félagsins á miklu undirverði.Gengið hefurverið út frá því að ákvarðanir stjórnar hlutafélags sem eru viðskiptalegs eðlisleiði ekki til bótaskyldu, einfaldlega af þeirri ástæðu að síðar komi í ljós aðþær hafi verið rangar og félagið hafi tapað á þeim. Þá er þó lagt tilgrundvallar að stjórnandi félags hafi tekið slíkar ákvarðanir í góðri trú oghaft hagsmuni félagsins að leiðarljósi. Slík sjónarmið eiga ekki við í þessumáli. Einsýnt virðist að með þeirri ráðstöfun sem mál þetta fjallar einkum umhafi hagsmunir einstaks eða jafnvel einstakra hluthafa verið teknir meðótilhlýðilegum hætti fram fyrir hagsmuni félagsins og þar með annarra hluthafa.Ef hætta er á slíkum árekstrum ber stjórnarmönnum að setja hagsmuni félagsins íöndvegi, en dómurinn telur að stefndu hafi í umrætt sinn ekki gert það. Að virtuframangreindu verður því talið að háttsemi stefndu hafi bakað þeimskaðabótaskyldu gagnvart stefnanda.Um tjónstefnanda verður miðað eins og fyrr við niðurstöðu yfirmats. Miðað við 2% hlutstefnanda nemur tjón hans um 33,6 milljónum króna, en það er sú fjárhæð semstefnandi hefði mátt vænta ef hann hefði kosið að selja hlut sinn á þeim tímasem ráðstöfunin var gerð. Það er þá væntanlega einnig fjárhæðin sem stefnduhefðu þurft að greiða stefnanda fyrir hlut hans hefðu þeir haft hug á slíku. -------Það sem stendurhins vegar í vegi fyrir því að stefnandi fái í hendur aðfararhæfan dóm fyrirofangreindri fjárhæð er sú staðreynd að ekki verður betur séð, eins ogkröfugerð er háttað, en að eftir sem áður verði hann eigandi 2% hlutar í AztiqPharma Partners ehf., og geti jafnvel í framtíðinni eignast stærri hlut. Þaðfélag á líkast til enn möguleika á því að fá viðbótargreiðslur „earnout“, ágrundvelli þess löggernings sem deilt er um og skapaði stefndu bótaskyldu.Dómurinn telur reyndar að áhöld geti verið um hvort þessi réttur sé enn tilstaðar miðað við orðalag samningsins. Hins vegar hefur hvorugur aðila byggt áþví að sú sé raunin, og verður því lagt til grundvallar, að ákvæðið sé ennvirkt. Greiðsla samkvæmt ákvæðinu getur þá numið að hámarki gróflega allt að um1.233 milljónum króna miðað við gengi í dag, en 2% af þeirri fjárhæð er um 24.7milljónir króna. Miðað við mat á heildarvirði hlutafjár í Alvogen Aztiq SociétéCivile samkvæmt yfirmati, er staðan varðandi þetta sú, að væri meira en 50% afhlutnum í félaginu seldur vantar einungis um 3,5 milljónir evra, upp á að náheildarvirði Alvogen upp í 100 milljónir evra sem myndi færa félaginu 5milljónir evra í viðbótargreiðslu. Ef ekki næst að yfirstíga þann þröskuld ogvirðið er einungis á milli 50 og 100 milljónir evra væri viðbótargreiðslan 1milljón evra. Ekkert liggur fyrir í málinu, um hvert verðmæti Alvogen er í dagþannig að óljóst er hver niðurstaðan yrði, en hæst getur viðbótargreiðslanorðið 10 milljónir evra ef virði félagsins er umfram 200 milljónir evra. Þetta er hinsvegar tíundað þar sem fyrirsjáanlegt er að stefnandi geti á grundvellisamningsins átt von á því að eignast hlutdeild í þessum viðbótargreiðslum. Þaðer því ótæk niðurstaða að mati dómsins að dæma honum fullar bætur samkvæmtframangreindu, þar sem ekki liggur fyrir í dag hvert endanlegt tjón hansverður. Með vísan tilþess telur dómurinn rétt að sýkna stefndu að svo stöddu með vísan til 2. mgr.26. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála. Samkvæmt úrslitummálsins og með vísan til forsendna niðurstöðunnar og 1. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, verða stefndu dæmdir óskipt til að greiðastefnanda málskostnað sem þykir hæfilega ákveðinn 4.000.000 króna. Er þar horfttil umfangs málsins, kostnaðar sem hlaust af undirmati og þýðingar á fjöldadómskjala auk fjölda fyrirtaka á málinu fyrir dómi. Af hálfustefnanda flutti málið Reimar Pétursson hæstaréttarlögmaður og af hálfu stefnduflutti málið Bjarki H. Diego hæstaréttarlögmaður en Baldvin Björn Haraldssonhæstaréttarlögmaður annaðist endurflutning málsins. LárentsínusKristjánsson héraðsdómari, kveður upp dóm þennan ásamt meðdómsmönnunum Jóni Arnari Baldurs og JóniSturlu Jónssyni, löggiltum endurskoðendum. DÓ M S O R ÐStefndu, Árni Harðarson, Vilhelm Róbert Wessman og MagnúsJaroslav Magnússon, eru sýknaðir að svo stöddu af kröfum stefnanda MatthíasarH. Johannessen.Stefndu greiði sameiginlega stefnanda4.000.000 króna í málskostnað.
Mál nr. 133/2017
Kærumál Dánarbússkipti Eignarréttur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem leyst var úr ágreiningi aðila við opinber skipti á dánarbúi foreldra þeirra, F og G. Snerist deila aðila um hvort spilda úr landi jarðarinnar H, sem F og G afsöluðu til I ehf. og félagið afsalaði síðar til E, tilheyrði E eða dánarbúinu. Héldu A, B, C og D því fram að afsal spildunnar til I ehf. hefði verið bundið fyrirvara um virkjunarframkvæmdir sem ekki hefði orðið af og hefði gildi þess því fallið niður, sbr. 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Talið var að samkvæmt skýru orðalagi ákvæðisins og tilgangi með setningu þess væri ljóst að það tæki eingöngu til kaupsamninga. Hefði í afsali F og G til I ehf. falist einhliða yfirlýsing þeirra um fyrirvaralausa yfirfærslu beins eignaréttar yfir spildunni til I ehf. Hefði I ehf. því verið heimilt að ráðstafa henni til E. Þá var ekki talið að það skipti máli að vatnsréttindi á spildunni hefðu ekki verið aðskilin frá henni. Loks var ekki talið að það stæði gildi afsalsins í vegi að spildunni hefði ekki verið skipt út úr landi jarðarinnar H, sbr. 12 og 13. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Var því felld úr gildi ákvörðun skiptastjóra þess efnis að spildan væri eign dánarbúsins og viðurkennt að hún væri eign E.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir HelgiI. Jónsson, Markús Sigurbjörnsson og Viðar Már Matthíasson.Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttarmeð kæru 20. febrúar 2017, en kærumálsgögn bárust réttinum 6. mars sama ár. Kærðurer úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 8. febrúar 2017, þar sem leyst var úr nánartilteknum ágreiningi aðila við opinber skipti á dánarbúi F og G. Kæruheimild erí 1. mgr. 133. gr. laga nr. 20/1991 um skipti á dánarbúum o.fl. Sóknaraðilar krefjast þess að 14 hektaraspilda úr landi H í [...] verði talin eign dánarbúsins „og þannig hluti þeirraefnislegu eigna dánarbúsins sem koma til útlagningar til kærenda.“ Þá krefjastþau málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefstþess aðallega að hinn kærði úrskurður verði staðfestur, en til vara aðviðurkennt verði að leggja skuli áðurnefnda spildu honum út við skipti á dánarbúinu.Þá krefst hann kærumálskostnaðar.Með vísan tilforsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur.Sóknaraðilumverður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er staðfestur.Sóknaraðilar, A, B, C og D, greiði óskipt varnaraðila, E,350.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður HéraðsdómsSuðurlands 8. febrúar 2017.Mál þetta barstdómnum upphaflega 21. janúar 2016, með bréfi skiptastjóra, dagsettu 20. samamánaðar. Með því beindi skiptastjóri til dómsins ágreiningi sem risið hafðimilli erfingja dánarbús F og G, þeirra E, A, B, C og D, við opinber skipti ádánarbúi foreldra þeirra. Vísaði skiptastjóri til 122. gr. laga nr. 20/1991 umskipti á dánarbúum o.fl. Þann 12. október2016 var kveðinn upp úrskurður í málinu þar sem kröfu E er varðaði 14 hektaraspildu úr landi H, var vísað frá dómi og kröfum gagnaðila er vörðuðuframangreinda spildu var hafnað að svo stöddu. Þá var í úrskurðinum kveðiðefnislega á um kröfur aðila er vörðuðu svonefnt [...]. Framangreindur úrskurðurvar kærður til Hæstaréttar Íslands. Með dómi réttarins í máli nr. 729/2016,uppkveðnum 1. desember sl., var fellt úr gildi ákvæði héraðsdóms um frávísun ákröfum er vörðuðu framangreinda 14 hektara spildu, og lagt fyrir héraðsdóm aðtaka kröfuna til efnismeðferðar. Úr öðrum kröfum aðila hefur verið leyst aðefni til og varðar þessi hluti málsins eingöngu kröfur aðila er snúa aðframangreindri spildu. Ágreininguraðila í þessum þætti málsins lýtur að eignarhaldi á 14 hektara spildu úr landiH, þ.e. hvort spildan tilheyri dánarbúinu eða erfingjanum E, en skiptastjóritók þá ákvörðun, sbr. bréf hans til lögmanna aðila, dags. 7. desember 2015, aðspildan teljist hluti af eignum dánarbúsins. Sóknaraðili er E, en varnaraðilarA, B, C og D. Íkjölfar heimvísunar málsins fór aðalmeðferð fram 16. janúar sl., og var máliðtekið til úrskurðar að henni lokinni. Lögmenn aðila voru sammála um að ekkiværi þörf á að aðilar og vitni kæmu aftur fyrir dóm til skýrslugjafar og vísuðuí því sambandi til framlagðra endurrita af skýrslum aðilanna E og D og vitnannaJ hæstaréttarlögmanns, K, bróður málsaðila, og L, frænda málsaðila, við fyrriaðalmeðferð málsins 15. september 2016.MálsatvikMeð úrskurðiHéraðsdóms Suðurlands 6. september 2010 var bú hjónanna F, sem lést þann [...].desember 2008, og eiginkonu hans, G, sem lést þann [...]. febrúar 2009, tekiðtil opinberra skipta og Óskar Sigurðsson hrl., skipaður skiptastjóri. Erfingjarbúsins eru börn þeirra hjóna, A, B, C, E og D. Í bréfi skiptastjóra tildómsins, dags. 20. janúar 2016, kom fram að á skiptafundi 14. september 2015hafi verið samþykkt að greiða erfingjanum K arfshluta hans í dánarbúinu og séhann því ekki lengur aðili að dánarbúinu né skiptum þess. Þrívegis áður hafaverið rekin mál vegna dánarbúsins fyrir dómi þessum, síðast í máli HéraðsdómsSuðurlands nr. Q-3/2014. Afgögnum málsins má ráða að á skiptafundi 14. september 2015 hafi komið uppágreiningur um 14 hektara spildu úr landi H sem E hafði gert tilkall til. Ímáli þessu liggja frammi fjögur skjöl sem öll tengjast ágreiningi aðila umframangreinda spildu, tvö afsöl og yfirlýsing, dags. 13. mars 2006 og afsaldags. 12. ágúst 2014. Í fyrsta lagi er um að ræða afsal, dags. 13.mars 2006, milli F annars vegar, sem G heitin undirritar einnig, og I ehf.,hins vegar, þar sem F selur og afsalar til I ehf., nánar tilgreinda 14 hektaralandspildu úr landi sínu. Óumdeilt er að með afsalinu fylgdi teikningVerkfræðistofu Sigurðar Thoroddsen hf., dags. 23. mars 2006, sem sýna áafmörkun spildunnar. Á teikningunni eru tilgreind hnit hornapunkta lóðarinnar.Fyrir liggur að afsali þessu var ekki þinglýst. Íöðru lagi liggur frammi afsal, dagsett sama dag, þ.e. 13. mars 2006, milli Iehf., og afsalsgjafa, þ.e. eigenda H2, landnr. [...], þeirra D og M, eiganda H,landnr. [...], þ.e. F og G heitinna, og eiganda P, landnr. [...], í eigu N. Íafsalinu segir að afsalsgjafar lýsi því yfir að þeir afsali öllum virkjunar- ogvatnsréttindum sínum í [...] til afsalshafa eins og nánar greinir í afsalinu.Jafnframt er í skjalinu afsalað rétti til nýtingar lands undir mannvirki vegnavirkjunarinnar og loks rétti til umferðar um land afsalsgjafa vegnavirkjunarinnar. Afsalið ber með sér að því hafi verið aflýst úr þinglýsingabóksýslumannsins á [...] 31. ágúst 2012 . Íþriðja lagi er meðal gagna málsins skjal sem ber heitið „Yfirlýsing vegna afsals virkjunarréttar og landsspildu úr landi Hlandnr. [...]“, dags. 13. mars 2006, undirritað af áðurnefndum hjónum,forsvarsmönnum I ehf., og sóknaraðila E. Þar kemur fram að hjónin framseljaallan rétt sinn til endurgjalds vegna vatns- og virkjunarréttarins oglandspildunnar til sóknaraðila. Yfirlýsingunni var ekki þinglýst. Í fjórða lagi er afsal, dags. 12. ágúst2014, milli I ehf., annars vegar og sóknaraðila E hins vegar þar sem hinniumdeildu 14 ha landspildu er afsalað til sóknaraðila. Fyrir liggur að afsaliþessu var ekki þinglýst. Meðbréfi skiptastjóra til lögmanna aðila þessa máls, dags. 7. desember 2015, ermeðal annars gerð grein fyrir afstöðu skiptastjóra til framangreindságreiningsefnis. Þar kemur fram sú skoðun skiptastjóra að spildan sé hluti aflandi H og því hluti af eignum dánarbúsins. Landið hafi einnig verið hluti afeignum búsins, sem O hafi metið, og síðar hinir dómkvöddu matsmenn. Þá séóumdeilt að spildunni hafi aldrei verið skipt með formlegum hætti úr landijarðarinnar í samræmi við áskilnað 12. og 13. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Aukþess hafi endurgjald spildunnar í upphaflegu afsali verið bundið hlutdeild írekstarfélagi vegna virkjunar [...], sem ekki hafi orðið af innan skilgreindstímamarks, sbr. annars vegar afsalið milli F vegna H, landnr. [...] og I ehf.,og hins vegar afsalsins milli F heitins, eiganda H, landnr. [...], D eigandajarðarinnar H2, landnr. [...], og eiganda P annars vegar og I ehf., hins vegar.Vísar skiptastjóri til þess að skuldbindingagildi skjalsins virðist hafa veriðbundið fyrirvara um atvik sem ekki hafi gengið eftir og því sé gildigerningsins niður fallið, sbr. 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar í málinu nr. 758/2012. Þá sé ljóst að I ehf., hafiekki haft heimild til framsals spildunnar eftir að dánarbú F og G hafi veriðtekið til opinberra skipta. Því verði spildan talin hluti af eignum dánarbúsinsvið skiptin. Sóknaraðili E eða eftir atvikum I ehf., verði að beina kröfumsínum um meint eignarréttartilkall að þeim erfingjum sem erfa fasteignirbúsins. Ílok bréfs skiptastjóra til lögmanna aðila óskaði skiptastjóri eftir afstöðuerfingja eigi síðar en 11. desember 2015. Samkvæmt gögnum málsins bárustskiptastjóra svör lögmannanna með tölvupósti 15. og 17. þess mánaðar. Að þeimfengnum lá fyrir að ágreiningur var milli erfingjanna A, B, C og D annars vegarog E hins vegar um eignarhald umræddrar 14 hektara spildu úr landi H. Kröfugerðsóknaraðila SóknaraðiliE krefst þess aðallega að ákvörðun skiptastjóra frá 7. desember 2015, um að 14 hektaraspilda úr landi H í [...] sé eign dánarbúsins, verði felld úr gildi. Jafnframtkrefst sóknaraðili þess að viðurkennt verði að umrædd 14 hektara spilda, einsog hún er afmörkuð í afsali dags. 13. mars 2006 til I ehf., og sýnd á uppdrættiVST, dags. 23. mars 2006, sé eign sóknaraðila. Til vara krefst sóknaraðili þessað viðurkennt verði að við opinber skipti dánarbúsins skuli leggja honum út 14hektara spildu í land H í [...], eins og hún er afmörkið í afsali dags. 13.mars 2006 til I ehf., og sýnd á uppdrætti VST, dags. 23. mars 2006. Þákrefst sóknaraðili málskostnaðar úr hendi varnaraðila. Málsástæður oglagarök sóknaraðila Sóknaraðilibyggir á því að í málinu liggi fyrir afsal frá arflátum til I ehf., dags. 13.mars 2006, um hina umræddu 14 hektara spildu úr landi H og að gildi afsalsinshafi ekki verið dregið í efa. Í afsalinu komi fram að kaupverð spildunnar skuligreitt með því að afsalsgjafi, eða sá sem hann vísi til, fái hlutdeild írekstrarfélagi virkjunar sem fyrirhugað var að reisa á spildunni. Í lokafsalsins sé afsalshafi lýstur eigandi án annarra skilyrða. Enginn fyrirvarikomi fram í afsalinu um að það falli niður verði virkjun ekki byggð. Afsalið séþví að fullu gilt og gildi einu hvort kaupverðið hafi verið greitt eða ekki,sbr. 2. mgr. 11. gr. laga um fasteignakaup nr. 40/2002, og meginreglurkauparéttar um útgáfu afsals. Vísarsóknaraðili til þess að dánarbúið eigi ekki aðrar kröfur en arflátar né getidánarbúið eða erfingjar byggt á öðrum sjónarmiðum en arflátar, þ.m.t. grandleysi.Það að gögnum um þetta hafi ekki verið þinglýst hafi enga þýðingu umskuldbindingagildi afsalsins. Sama gildi um það þó spildunni hafi ekki veriðskipt út úr jörðinni. Því sé dánarbúið skuldbundið af afsalinu eins ogarflátar. Þá hafi arflátar, með yfirlýsingu dags. 13. mars 2006, afsalað öllumrétti til endurgjalds til sóknaraðila, þ.e bæði vegna vatns- og virkjunarréttarsem og hinnar umdeildu spildu. Rétturinn til virkjunar og vatnsréttar sé fallinniður samkvæmt ákvæði þess efnis í afsali þar um frá 13. mars 2006. Það gildihins vegar ekki um réttinn til spildunnar sem hvorki sé skilyrt með greiðslu néað virkjun verði byggð. Það hafi enga þýðingu fyrir dánarbúið eða varnaraðila íþessum þætti málsins hvort kaupverðið hafi verið greitt eða ekki, það séeingöngu mál sóknaraðila sem einn hafi átt rétt til greiðslu þess. Þessu tilviðbótar hafi I ehf., með afsali þann 12. ágúst 2014, afsalað spildunni tilsóknaraðila og rétturinn til greiðslu fyrir spilduna og eignarhald hennar þvíkomið á hendur sama aðila, þ.e. sóknaraðila, og hann því ótvírætt eigandispildunnar. Sóknaraðilimótmælir þeirri fullyrðingu skiptastjóra dánarbúsins að spildan sé eigndánarbúsins. Sú fullyrðing sé röng og í andstöðu við fyrirliggjandi gögn. Þáhafi það enga þýðingu að spildan hafi verið metin sem hluti af stærra landi.Sama gildi um þau rök skiptastjóra að spildunni hafi ekki verið skipt úrjörðinni í samræmi við fyrirmæli jarðalaga. Því síður skipti það máli um gildiafsalsins að endurgjald fyrir spilduna hafi verið bundið hlutdeild írekstrarfélagi virkjunar eða spildunni afsalað án fyrirvara. Sama gildi umhugleiðingar skiptastjóra um að gildi gerningsins sé fallið niður með vísan til8. gr. laga um fasteignakaup enda sé afsalið án fyrirvara. Þá mótmælirsóknaraðili órökstuddri fullyrðingu skiptastjóra um að I ehf., hafi ekki haftheimild til að selja spilduna eftir að dánarbúið var tekið til opinberra skiptaenda hafi I ehf., verið eigandi spildunnar og hafi því getað ráðstafað henni aðvildi. Varakröfusína byggir sóknaraðili á því að hingað til hafi hann talið að hann ættispilduna og réttinn til greiðslu vegna hennar. Vilji arfláta sé ljós, þ.e. aðhann ætti tilkall til greiðslu vegna spildunnar og því eðlilegt að hún verðilögð honum út. Auk þess sé það sanngirnismál að svo verði gert enda hafivarnaraðilar fengið sér lagðar út allar efnislegar eignir búsins aðrar enumrædda spildu og spildu D. Kröfuna byggi sóknaraðili á 36. gr. laga um skiptiá dánarbúum o.fl., nr. 20/1991. Aðöðru leyti vísar sóknaraðili til meginreglna erfða-, skipta-, eigna-, samninga-og kauparéttar, einkum fasteignakauparéttar. Þá er einnig vísað til laga umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga nr. 7/1936. Um málskostnaðarkröfu ervísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Kröfugerðvarnaraðila Dómkröfurvarnaraðila eru að 14 hektara landspilda úr landi H sem afmörkuð er á dskj. 9,og fylgdi afsali dags. 13. mars. 2006, og E telur sig hafa fengið afsal fyrirþann 12. ágúst 2014, teljist hluti af eignum dánarbúsins og þannig hluti þeirraefnislegu eigna dánarbúsins sem koma til útlagningar til varnaraðila. Málsástæður oglagarök varnaraðila Varnaraðilar byggja á því að hin 14 hektaraspilda úr landi H, sem sóknaraðili telji sig eiga, sé hluti af eignum dánarbúsins.Spildan hafi verið hluti eigna dánarbúsins, sem O verðmat í matsgerð sinni, semog hinir dómkvöddu matsmenn í sinni matsgerð. Óumdeilt sé að spildunni hafialdrei verið skipt með formlegum og réttum hætti úr landi jarðarinnar í samræmivið áskilnað 12. og 13. gr. jarðalaga nr. 81/2004. Auk þess hafi endurgjaldspildunnar í upphaflegu afsali verið bundið hlutdeild í rekstrarfélagi vegnavirkjunar [...], sem ekki hafa orðið af innan tilskilins tímamarks eins ogskjöl er mál þetta varða sýni. Hafi skuldbindingagildi skjalsins virst hafaverið bundið fyrirvara um atvik sem ekki gengu eftir og því sé gildigerningsins fallið niður, sbr. einnig 8. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup,og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar í málinu nr. 758/2012. Þrátt fyrir framangreintsé einnig ljóst að I ehf., hafi aldrei haft heimild til framsals spildunnareftir töku dánarbús F og G til opinberra skipta. Því verði að telja að umræddspilda sé hluti af eignum dánarbúsins við skiptin. Varnaraðilarmótmæla því sem sóknaraðili heldur fram, þ.e. að jafnvel þótt réttur tilvirkjunar- og vatnsréttinda hafi fallið niður, sé afsal á landspildunni sjálfrií fullu gildi. Í þessu sambandi verði að líta til þess hversu nátengd afsölintvö voru, þ.e. um spilduna og virkjunar- og vatnsréttindi í [...], bæði um efniog stofnhátt. Í báðum afsölum hafi kaupverð verið það sama, þ.e. hlutdeildafsalsgjafa í væntanlegu rekstrarfélagi virkjunarinnar. Einnig verði að lítatil þess að vatnsréttindi á spildunni hafi ekki verið aðskilin frá henni meðþeim hætti sem lög geri kröfu um. Í því sambandi vísa varnaraðilar tilþágildandi vatnalaga nr. 15/1923, en í 1. mgr. 16. gr. laganna segi að væruvatnsréttindi látin af hendi án þess að eignarréttur að landi væri jafnframtlátinn af hendi færi um það eftir reglum um landakaup. Að gættri skipan málaárið 1923, þegar áðurnefnd lög voru sett, og með hliðsjón af því sem fram komií forsendum dóms Hæstaréttar í málinu nr. 562/2008, hafi það verið viljilöggjafans að vatnsréttindi sem skilin hafi verið frá landareign skuli skrá ífasteignaskrá, sbr. dóm í máli Hæstaréttar nr. 22/2015, sem hafi fallið eftirað vatnalögum hafi verið breytt með lögum nr. 132/2011. Þá beri samkvæmtákvæðum 1. mgr. 16. gr. þágildandi laga að fylgja formreglum um þinglýsingu viðafsal vatnsréttinda. Einnig feli ákvæðið í sér að um afsal vatnsréttinda skuligilda reglur um fasteignir í öðru tilliti, eftir því sem við geti átt. Samkvæmtþessu hafi afsalshafa borið að skrá aðskilin vatnsréttindi í fasteignaskrá ogláta meta til fasteignamats. Fyrir aðskilnað vatnsréttinda frá spildunni barsamkvæmt g. lið 2. mgr. 3. gr. laga nr. 6/2001 að skrá þau í fasteignaskrá semsérstaka eind. Því hafi áður en til framsals þeirra kom einnig borið að virðaþau til fasteignamats eftir ákvæðum laganna. Þar sem það hafi ekki verið gert,verði ekki fallist á að aðskilnaður spildunnar og vatnsréttinda hafi verið meðþví móti sem heimilað hafi ráðstöfun þeirra sérstaklega. Í afsali vatnsréttindasegi að afsalið falli niður og vatnsréttindi flytjist endurgjaldslaust tilafsalsgjafa ef afsalshafi hafi ekki fengið leyfi til virkjunar [...] eftirfjögur ár frá útgáfudegi. Því sé umdeilt að afsalið um vatns- ogvirkjunarréttinn sé fallið niður, sbr. umrætt ákvæði, enda hafi gerningurinnverið bundinn fyrirvara um atvik sem ekki hafi gengið eftir. Þetta hljóti aðverða að túlka sem svo að afsalið fyrir landspildunni hafi fallið niður á samatíma. NiðurstaðaÁgreiningur í máli þess snýr að því hvortsóknaraðili hafi öðlast eignarhald á 14 hektara spildu úr landi H, meðal annarsá grundvelli afsals F heitins, dagsettu 13. mars 2006 sem G heitin undirritaði,á umræddri spildu til I ehf. Í þessum hluta málsins er ekki deilt um legu eða stærð hinnarumdeildu 14 hektara spildu úr landi H, landnr. [...], þ.e. þeim hlutajarðarinnar sem hjónin F og G heitin héldu eftir við sölu jarðarinnar tilvarnaraðila D. Við lausn framangreinds ágreinings koma til skoðunar tvö afsöldags. 13. mars 2006 og yfirlýsing, dagsett sama dag. Í áðurnefndu afsalitil I ehf., segir um afhendingu og skiptingu tekna og gjalda af spildunni: „Eignin var afhent afsalshafa þann 1. mars2006 til afnota og hirðir hann arð eignarinnar frá þeim degi og ber af henniskatta og skyldur, en afsalsgjafi til þess dags.“ Fram kemur að afsalshafi,þ.e. I ehf., hyggist reisa stöðvarhús og önnur virkjunarmannvirki á spildunni.Einnig segir að við afsalsgerðina hafi legið frammi veðbókarvottorð sem sýni aðeignin/spildan sé veðbandalaus. Þá er ákvæði um kaupverð en þar segir: „Kaupverð hennar er að fullu greitt með þvíað afsalsgjafi, eða sá sem hann vísar til, fær hlutdeild í væntanlegurekstrarfélagi virkjunnarinnar. [sic]“ Í niðurlagi skjalsins segir: „Aðöðru leyti en að ofan greinir er eigninni afsalað án kvaða eða veðbanda oglýsir afsalsgjafi afsalshafa réttan og lögmætan eiganda framangreindrar eignar.“Sama dag, þ.e. 13. mars 2006, afsöluðueigendur jarðanna H, landspildu úr H, landnr. [...], og P, öllum virkjunar- ogvatnsréttindum í [...] til I ehf., sem og rétti til nýtingar lands undirmannvirki vegna virkjunarinnar og rétti til umferðar um land afsalsgjafa vegnavirkjunarinnar. Í afsalinu segir að afsalsgjöfum sé heimilt að stofna sérstakthlutafélag um virkjunina þegar/ef leyfi fáist til hennar. Þá eru í afsalinutilgreindar kvaðir, skilyrði og fyrirvarar. Ákvæði sem hér skipta máli erusvohljóðandi: Í fyrsta lagi: „Afsal þettaer án allra kvaða og skilyrða af hálfu afsalshafa að öðru leyti en því að eigisíðar en þegar afsalshafi hefur lokið við byggingu virkjunar í ánni skal hanngreiða afsalsgjöfum fullt verð fyrir virkjuinarréttinn.[sic] Í öðru lagi er afsalið skilyrt með þeimhætti að hafi „[...] afsalshafi ekkifengið leyfi til virkjunar [...] eftir 4 ár frá útgáfudegi afsals þessa fellurafsalið niður og falla vatnsréttindin þá aftur endurgjaldslaust til afsalsgjafa.“Þá er í afsalinu ákvæði um gjalddagaendurgjalds og að afsalsgjafar skuli eiga val um hvort þeir óski eftir að fáeingreiðslu, fá greiddan árlegan arð af virkjuninni eða hlutdeild írekstrarfélagi hennar. Framangreindu afsali var þinglýst. Þá liggur fyrir aðafsalinu var aflýst úr þinglýsingabók sýslumannsins þann 31. ágúst 2012. Þann13. mars 2006 var einnig undirrituðyfirlýsing sem ber heitið „Yfirlýsingvegna afsals virkjunarréttar og landsspildu úr landi H landnr. [....]“ Þarsegir: „Með tveimur afsölum dags. í daghefur F kt. [...] afsalað til I ehf. kt. [...], virkjunar- og vatnsréttindum í[...] og jafnframt landsspildu, um 14 ha undir stöðvarhús ogvirkjunarmannvirki. Ef það tekst að koma upp virkjun í[...] skal afsalsgjafi eiga val um það hvort hann óskar eftir því að fáeingreiðslu, fá greiddan árlegan arð af virkjuninni eða hvort hann vill fáhlutdeild í rekstrarfélagi virkjunarinnar. Gjalddagi endurgjaldsins vegna landsspildunnarskal vera þegar leyfi fæst til virkjunarinnar. Gjalddagi endurgjaldsins vegnavirkjunar og vatnsréttindanna skal vera 3. [sic] mánuðumeftir gangsetningu virkjunar. F lýsir því yfir að hann framselurallan rétt sinn til endurgjalds, bæði vegna vatns og virkjunarréttarins ogvegna landsspildunnar til E kt. [...]. Kemur E að öllu leyti í stað F gagnvartI ehf. Til staðfestu eru nöfn okkar undirrituð íviðurvist vitundarvotta“. Skjalinu, sem er óvottað, var ekki þinglýst. Sóknaraðili byggir meðal annars á því aðafsal F heitins til I ehf., hafi falið í sér gilda yfirfærslu eignarréttar yfirspildunni enda hafi enginn fyrirvari verið gerður í afsalinu um að virkjunverði byggð eða sett skilyrði varðandi greiðslu kaupverðs. Þessu hafna varnaraðilarog vísa til þess að tilurð áðurnefnds afsals, afsals F heitins til I ehf., ávirkjunar- og vatnsréttindum í [...] sem og yfirlýsing þeirra vegna nefndraafsala, eigi öll rætur að rekja til áforma um virkjunarframkvæmdir í [...], semfallið hafi verið frá. Því leiði túlkun á afsali spildunnar til I ehf., tilþess að afsalið hafi fallið niður með sama hætti og afsalið um sölu ávirkjunar- og vatnsréttindum í [...]. Í skýrslu vitnisins J, hæstaréttarlögmanns og þáverandihelmingseiganda I ehf., fyrir dómi kom fram að F og G heitin, hafi viljað að Iehf., fengi land undir virkjunarhús vegna fyrirhugaðrar virkjunar í [...] oghafi vatnsréttindi fylgt spildunni. Hins vegar hafi ekki orðið afvirkjunarframkvæmdum þar sem þess hafi verið krafist að hin fyrirhugaða virkjunfæri í umhverfismat. Vitnið kvaðst hafa samið þau skjöl sem rakin hafa veriðhér að framan, þ.e. afsal hinnar umdeildu spildu, afsal fyrir virkjunar– ogvatnsréttindum í [...] og yfirlýsingu F og G heitinnar, sem og afsal I ehf.,til sóknaraðila, dags. 12. ágúst 2014. Vitnið kvaðst í tvígang hafa farið meðafsal og uppdrátt vegna spildunnar frá 13. mars 2006 til byggingarfulltrúans á[...] til skráningar í þeim tilgangi að fá landnúmer á landið en það hafi ekkitekist og hafi það verið eina ástæðan þess að spildan hafi ekki verið skráðeign I ehf., í veðmálabókum og opinberri skráningu. Um ástæðu þess að I ehf.,hafi á árinu 2014 afsalað spildunni til sóknaraðila, vísaði vitnið tilyfirlýsingar F og G, dags. 13. mars 2006. Kvað vitnið yfirlýsinguna hafa faliðí sér fyrirmæli um að spildan skyldi verða eign sóknaraðila ef afvirkjunarframkvæmdum yrði ekki. F heitinn hafi haft áhuga á fyrirhuguðumvirkjunarframkvæmdum sem og sóknaraðili. Því hafi þau hjón viljað aðsóknaraðili tæki þátt í verkefninu. Ítrekaði vitnið að rætt hafi verið um það áþessum tíma að ef ekki yrði af virkjuninni færi spildan til sóknaraðila. Hafiþað komið skýrt fram hjá þeim hjónum að sóknaraðili kæmu að öllu leyti í stað Fheitins. I ehf., hafi viljað standa við sínar skuldbindingar og því hafifélagið, á grundvelli yfirlýsingarinnar, afsalað spildunni til sóknaraðila. Íafsali I ehf., til sóknaraðila segir: „I ehfkt [...] gerir með afsalsbréfi þessu kunnugt að félagið afsalar til E kt [...]:Landsspildu um 14 ha úr fasteign nr. [...]. [...]. Afsalsgjafi eignaðist lóðinameð afsali frá F dags. 13. mars 2006 sem fylgir afsali þessu. Samkvæmtyfirlýsingu sem undirrituð var sama dag framseldi F allan rétt sinn tilendurgjalds vegna spildunnar til sonar sins [sic] E kt. [...]. Þar sem ekki hefur tekist að koma upp virkjun í [...] erlandsspildunni og öllum réttindum sem henni fylgja, því afsalað til E, ánnokkurs endurgjalds til I ehf. Afhending er við undirritun afsals þessa.Afsalshafi greiðir skatta og skyldur af eigninni frá afhendingardegi og hirðirarð af henni frá sama tíma. Samkvæmt framansögðu lýsir I ehf, afsalshafann, Eréttan og lögmætan eiganda ofangreindrar landsspildu úr landi nr [...].“Afsalinu hefur ekki verið þinglýst. Í máli þessu liggur frammi afsal, sem tilgreinir sóknaraðilasem eiganda hinnar umdeildu spildu. Varnaraðilar vísa til þess að afsal það semafsalsgjafi sóknaraðila, I ehf., leiði rétt sinn af hafi ekkiskuldbindingagildi með vísan til 8. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Í lögum um fasteignakaup nr. 40/2002 eru tvenns konar ákvæðium fyrirvara. Annars vegar í 28. gr., sem lýtur að almennum fyrirvara um ástandfasteignar, og hins vegar í 8. gr., sem varnaraðilar vísa til eins og áður errakið. Í athugasemdum sem fylgdu frumvarpi því sem varð að lögum nr. 40/2002kemur fram í umfjöllun um I. kafla frumvarpsins að sett hafi verið ákvæði umfyrirvara og brottfall kaupsamnings ef atvik, sem fyrirvari skírskoti til,gangi ekki eftir. Segir að markmið ákvæðisins, þ.e. núverandi 8. gr. laga nr.40/2002, sé að eyða réttaróvissu sem verið hafi um þessi efni, og meðal annarsleitt ítrekað til ágreiningsmála fyrir dómstólum. Fyrirvari 8. gr. lagannatekur til ýmissa tilvika og skiptir ekki máli hvort fyrirvarinn er gerður afkaupanda eða seljanda. Ákvæðið er skýrt um það ef skuldbindingargildikaupsamnings um fasteign er bundið fyrirvara um atvik sem ekki hefur gengiðeftir þá skuli kaupsamningurinn falla niður að liðnum tveimur mánuðum frá þvíhann komst á. Þá segir í athugasemdum með 8. gr. frumvarpsins, nú 8. gr. laganr. 40/2002, að tilgangur með setningu greinarinnar sé að lögfest verði reglasem bindi sjálfkrafa enda á kaupsamninga um fasteignir sem gerðir hafi veriðmeð ótímabundnum fyrirvara. Samkvæmt þessu er skýrt tekið fram í áðurnefndri 8.gr. að greinin eigi við um kaupsamninga. Með vísan til þessa, þess sem aðframan er rakið um tilgang með setningu ákvæðisins á sínum tíma og 2. mgr. 11.gr. laga nr. 40/2002, sem skilgreinir þann mun sem eru á kaupsamningi ogafsali, verður ekki fallist á það meðvarnaraðilum að afsal það sem afsalsgjafi sóknaraðila leiðir rétt sinn af, hafiekki skuldbindingargildi með vísan til 8. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Afsal virkjunar- og vatnsréttinda í [...] til I ehf. var hinsvegar með skýrum hætti bundið skilyrði á þann veg að hafi I ehf., ekki fengiðleyfi til virkjunar fjórum árum eftir útgáfu afsalsins falli það niður ogréttindi sem kveðið var um í afsalinu falli þá aftur til afsalsgjafa. Að matidómsins er sambærilegt skilyrði ekki í afsali spildunnar umdeildu til I ehf.Þykir orðalagið „Afsalshafi hyggst reisa stöðvarhús og önnurvirkjunarmannvirki á spildunni“ eða ákvæði um fyrirkomulag greiðslunnarekki fela í sér að samningurinn skuli niður falla verði ekki af virkjun [...]eins og varnaraðilar halda fram. Að öllu framansögðu virtu er það því mat dómsins að í afsali Fog G heitinna til I ehf., dags. 13. mars 2006, hafi falist einhliða yfirlýsingþeirra hjóna um fyrirvaralausa yfirfærsla hins beina eignaréttar yfir hinniumdeildu spildu til framangreinds einkahlutafélags. Þó svo fallist sé á það meðvarnaraðila að yfirlýsingin frá 13. mars 2006 feli ekki annað og meira í sér enað hjónin F og G framselji rétt sinn til endurgjalds af hinni umdeildu spildu,til sóknaraðila breytir það ekki því að þar sem dómurinn hefur komist að þeirriniðurstöðu að afsal spildunnar til I ehf., sé gilt, hafi I ehf., þar með haftfull eignarráð og gilda eignarheimild fyrir spildunni og því hafi félagið þarmeð verið bært til að afsala spildunni að vild. Verður því ekki fallist á þaðmeð varnaraðilum að I ehf., hafi ekki verið heimilt eftir andlát þeirra F og G,að ráðstafa spildunni til sóknaraðila. Þá verður ekki fallist á það meðvarnaraðilum að það skipti hér máli að vatnsréttindi á spildunni hafi ekki veriðaðskilin frá henni með þeim hætti sem lög geri kröfu um. Loks verður ekki á þaðfallist með varnaraðilum að það standi gildi afsalsins í vegi að spildunni hafiekki verið skipt út úr landi H og vísast í því sambandi til rökstuðningsHæstaréttar fyrir því að fella úr gildi frávísun á kröfu sóknaraðila frá dómivarðandi umrædda spildu, sbr. dóm réttarins í máli nr. 729/2016, uppkveðinn1. desember 2016.Að öllu framangreindu virtu er það mat dómsins að sóknaraðilisé, samkvæmt afsali dags. 12. ágúst 2014, réttur og löglegur eigandi hinnarumdeildu spildu. Aðvirtum ágreiningi málsaðila og atvikum máls, þykir rétt með vísan til 3. mgr.130. gr. laga nr. 91/1991 og 2. mgr. 131. gr. laga nr. 20/1991, að láta hvernmálsaðila bera sinn kostnað af málinu. Af hálfu sóknaraðila flutti ÍvarPálsson hrl., mál þetta. Af hálfu varnaraðila flutti Lára V. Júlíusdóttir hrl.,mál þetta. RagnheiðurThorlacius héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Úrskurðarorð: Felld er úr gildi ákvörðunskiptastjóra frá 7. desember 2015, þess efnis að 14 hektara spilda úr landi H í[...], landnr. [...], sé eign dánarbús F og G. Jafnframter viðurkennt að umrædd 14 hektara spilda, eins og hún er afmörkuð í afsalidags. 13. mars 2006 til I ehf., og sýnd á uppdrætti VST, dags. 23. mars 2006,sé eign sóknaraðila, E. Málskostnaðurfellur niður.
Mál nr. 565/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
X hefur krafist þess að gæsluvarðhald, sem úrskurðað var fyrr í dag, að hann skyldi sæta til föstudagsins 16. október 2009 verði hagað þannig að ekki verði um takmarkanir að ræða samkvæmt b lið 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut til Hæstaréttar 2. október 2009 tveimur úrskurðum Héraðsdóms Reykjaness sama dag. Kæran barst Hæstarétti ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Í öðrum úrskurðinum var varnaraðila gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16. október 2009 klukkan 16 og hinum að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinir kærðu úrskurðir verði felldir úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hinna kærðu úrskurða. Með vísan til forsendna hinna kærðu úrskurða verða þeir staðfestir. Dómsorð: Hinir kærðu úrskurðir eru staðfestir. Lögreglustjórinn á Suðurnesjum hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til a og b liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að X, kt. [...],[...], verði með úrskurði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16. október 2009 kl. 16:00. Kærði krefst þess aðallega að kröfunni verði hafnað en til vara að gæsluvarðhaldstíma verði markaður styttri tími. Krafan er reist á því að kærði sé undir rökstuddum grun um brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni nr. 65/1974 og 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Í kröfu lögreglustjórans kemur m.a. fram að kærði hafi verið stöðvaður við tollhlið á Keflavíkurflugvelli þann 12. september sl. ásamt landa sínum, Z. Þeir hafi verið að koma með flugi til landsins frá Varsjá í Póllandi. Við leit tollgæslu í farangri kærða hafi fundist sjö niðursuðudósir sem reynst hafi innihalda 2.647 ecstasy töflur. Í fórum Z hafi fundist níu samskonar niðursuðudósir með 3.348 ecstasy töflum. Lögreglan segir að hún hafi upplýsingar um að ofangreindir tveir aðilar hafi haft símsamband sín á milli og jafnframt að þeir hafi hringt í íslenskt símanúmer. Því telur lögreglan rökstuddan grun um að kærði og Z hafi sameignlega staðið að innflutningi fíkniefnanna til landsins og að fleiri aðilar kunni að vera viðriðnir innflutninginn. Rannsókn málsins sé langt á veg komin en enn sé beðið styrkleikamælingar fíkniefnanna auk þess sem verið sé að kanna frekar aðild annarra að málinu. Lögreglan telur víst að þessi efni hafi verið ætluð til sölu og dreifingar hér á landi og að háttsemi kærða kunni að varða við 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940 auk ákvæða laga nr. 65/1974. Lögreglan telur að ætla megi að kærði kunni að torvelda rannsókn málsins og hafa áhrif á samseka gangi hann laus. Þá telur lögreglan að líklegt sé að kærði muni reyna að komast úr landi eða með öðrum hætti koma sér undan málssókn og fullnustu refsingar gangi hann laus. Að öllu framangreindu virtu, sem og gögnum málsins að öðru leyti, verður fallist á það með lögreglustjóra að sterkur grunur sé um að kærði hafi framið afbrot sem að lögum geti varðað allt að 12 ára fangelsi samkvæmt 173. gr. a almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Rannsókn málsins er ekki að fullu lokið. Verður því fallist á með lögreglustjóra að skilyrði a liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 séu fyrir hendi í málinu. Þar sem þung refsing liggur við meintu broti má ætla að kærði reyni að komast úr landi eða koma sér með öðrum hætti undan málsókn. Skilyrði b liðar sömu greinar eru því uppfyllt. Verður því, með vísan til framanritaðs og rannsóknargagna málsins, fallist á kröfu lögreglustjórans eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Kærði, X, skal sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 16. október 2009, kl. 16:00.
Mál nr. 39/2017
Kærumál Gæsluvarðhald
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og einangrun á meðan á því stæði.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma Benedikt Bogason hæstaréttardómariog Davíð Þór Björgvinsson og Ingveldur Einarsdóttir settir hæstaréttardómarar. Sóknaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 19. janúar 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degisíðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. janúar 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 2. febrúar2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Sóknaraðili krefst þess aðallega aðvarnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 16.febrúar 2017 klukkan 16, en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærðiúrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaðurskemmri tími. Verði honum hins vegargert að sæta gæsluvarðhaldi er þess krafist að takmörkunum samkvæmt c., d. oge. lið 99. gr. laga nr. 88/2008 verði aflétt. Með skírskotun til forsendna hins kærða úrskurðar ogvísan til 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008 verður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 19. janúar 2017Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að kærða, X, fæddum [...], verði gertað sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins16. febrúar 2017, kl. 16:00. Þá er þess krafist að kærða verði gert aðsæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.Kærðimótmælir kröfu lögreglustjóra. Hann krefst þess aðallega að kröfunni verðihafnað en til vara að kröfunni verði markaður skemmri tími. Til þrautavarakrefst kærði þess að gæsluvarðhaldsvist verði ákveðin án takmarkana.IÍgreinargerð lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu er til þess vísað að lögreglahafi til rannsóknar hvarf A sem síðast hafi sést í miðbæ Reykjavíkur aðfaranóttlaugardagsins 14. janúar sl. Þá hafi A sést í eftirlitsmyndavél á [...], réttfyrir kl. 05:30, þar sem hún hafi gengið upp [...] á móts við hús númer [...]. Ahafi eftir það ekki sést í eftirlitsmyndavélum á svæðinu. Ekkert hafi spursttil hennar síðan. Lögregla hafi aflað símagagna úr farsíma A og þar sjáist hvarsíminn tengist símsendum frá Laugavegi í Reykjavík þar til það slokkni ásímanum við [...], um kl. 05:50. Lögregla telji með tilliti til þess hversuhratt síminn hafi farið yfir að A hafi verið í bifreið á þessum tíma. Enginhreyfing hafi verið á greiðslukortum hennar eða samskiptamiðlum eftir þaðsamkvæmt upplýsingum lögreglu.Lögreglahafi síðastliðna daga aflað myndskeiða úr öryggismyndavélum víðs vegar um miðbæReykjavíkur í þeim tilgangi að afla upplýsinga um ferðir A umrædda nótt.Athygli lögreglu hafi vakið að á svipuðum tíma og öryggismyndavélar misstusjónar á Ahafi [...] verið ekið í mynd. Lögregla ætli að þá hafi verið íbifreiðinni a.m.k. þrjár manneskjur.Viðrannsókn og eftirgrennslan eftir A hafi sl. mánudag fundist skór sem staðfesthafi verið að séu skór þeir sem A var í umrædda nótt. Skórnir hafi fundistnærri [...]. Í ljósi þess fundar og gagna sem legið hafi fyrir um að slökkthafi verið á síma A í [...] hafi lögregla ákveðið að afla og skoða myndskeið úröryggismyndavélum á hafnarsvæðinu í [...]. Á myndskeiði sjáist að aðfaranóttlaugardagsins 14. janúar sl., rétt eftir að á síma A slokknaði, var [...] ekiðað [...] togara, B, sem þar lá við bryggju. Út úr bifreiðinni stigu tveiraðilar, fullorðnir karlmenn. Þeir aðhöfðust eitthvað í kringum bifreiðina oggruni lögreglu að eitthvað eða einhver hafi verið í aftursæti bifreiðarinnarmiðað við háttalag mannanna. Annar aðilinn fari síðan um borð í togarann enhinn aki bifreiðinni burt. Lögregla hafi borið kennsl á þessa tvo aðila semkærða og Y, en báðir séu þeir skipverjar á B. Ökumaðurinn, Y, aki þábifreiðinni á annan stað á hafnarsvæðinu þar sem hann stígi út úr bifreiðinniog fari inn í farþegasætið aftur í. Hann sé inni í bifreiðinni í um 50 mínúturog aki síðan í burtu. Í myndskeiði úr öryggismyndavélum sjáist móða á rúðumbifreiðarinnar. Rúmum fjórum klukkutímum síðar hafi bifreiðinni verið ekiðaftur að hafnarsvæðinu og henni lagt við skipið. Út úr bifreiðinni hafi kærðisíðan stigið. Við skoðun á myndskeiðum úr öryggismyndavélum megi enn fremur sjákærða þrífa bifreiðina að innan, mest aftursætið hægra megin í bifreiðinni.Viðrannsókn lögreglu hafi komið í ljós að bifreiðin var leigð út föstudaginn 13.janúar sl. Skráður leigutaki var Y. Lögregla hafi lagt hald á bifreiðina oghafi hún verið rannsökuð. Tæknideild lögreglu í samstarfi við vísindastofnanirvinni að ítarlegri rannsókn alls þess sem aflað hafi verið úr bifreiðinni. Þaðsé bráðabirgðaniðurstaða sérfræðinga lögreglu að sýnin, eðli þeirra og umfang,bendi til þess að í bifreiðinni hafi manneskju verið ráðinn bani.SkipinuB hafi verið siglt frá landi að kvöldi 14. janúar sl. Skipinu hafi verið snúiðvið að morgni 18. janúar sl. Sama dag hafi sérsveitarmönnum fráríkislögreglustjóra verið flogið á B er skipið kom inn í íslenska lögsögu. Þarhafi kærði og Y verið handteknir um kl. 14:00. Skipið hafi síðan komið að landivið Hafnarfjarðarhöfn um kl. 23 í gærkvöldi.Kærðihafi við yfirheyrslu hjá lögreglu skýrt svo frá að hann tengdist ekki meðnokkrum hætti hvarfi A. Kærði hafi borið að hann hefði verið ölvaður umræddanótt. Hann hefði verið með Y í bifreiðinni umrætt sinn í miðbæ Reykjavíkur áþeim tíma sem sjá megi á myndskeiði úr eftirlitsmyndavél [...] aka um Laugaveg.Það hefði verið um það leyti sem síðast hafi sést til A. Líklega hefðu þeir Ytekið tvær stúlkur upp í bifreiðina en þó geti alveg eins hafa verið um einastúlku að ræða. Kærði beri við minnisleysi sökum ölvunar og sé framburður hansreikull. Hann segist hafa verið sofandi í bifreiðinni á leið frá Reykjavík.Kærði telji að það hafi stúlkan eða stúlkurnar einnig verið, a.m.k. þegar hannfór út úr bifreiðinni við skipshlið. Kærði beri að öðru leyti fyrir sigminnisleysi. Þegar kærði hefði yfirgefið bifreiðina hefði hann spurt Y þesshvað yrði um hina farþegana. Y hefði svarað því til að hann sæi um það. Ástæðuþess að A var, eða í það minnsta virðist vera, farþegi í þessari ökuferð segirlögreglustjóri er mjög óljósa í frásögn kærða. Sama gegni um öll samskipti hansvið stúlkuna.Lögreglustjórisegir framburð kærða vera mjög reikulan og mótsagnakenndan. Það sé mat lögregluað framburður kærða sé í grundvallaratriðum ótrúverðugur. Kærði hafi verið með Yþegar samskiptin við A hófust með því að hún kom inn í bifreið þeirra. Hvernigþað atvikaðist liggi ekki fyrir með skýrum hætti. Þá virðist vera vafalaust aðslökkt hafi verið á síma A meðan hún, Y og kærði voru saman, líklega íbifreiðinni.Lögreglustjórikveður kærða samkvæmt framansögðu vera undir rökstuddum grun um að eiga aðildað hvarfi A aðfaranótt laugardagsins 14. janúar sl. Rannsókn málsins sé ífullum gangi en verið sé að afla gagna og fara yfir þau gögn sem þegar hafiverið haldlögð. Þá vinni lögregla að því að taka skýrslur af vitnum og meintumsamverkamanni kærða. Ljóst sé að gangi kærði laus geti hann sett sig í sambandvið meintan samverkamann eða haft áhrif á framburð vitna. Sæti kærði ekkigæsluvarðhaldi, í einangrun, geti hann mögulega komið undan sönnunargögnum semlögregla hafi ekki lagt hald á nú þegar. Þannig þyki brýnt að verndarannsóknarhagsmuni á þessu stigi málsins. Aðmati lögreglustjóra sé lagaskilyrðum rannsóknargæslu fullnægt í málinu. Kærðisé undir rökstuddum grun um brot gegn 211. gr. almennra hegningarlaga nr.19/1940. Með vísan til framangreinds, framlagðragagna og a-liðar 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 sé þesskrafist að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi og til að sæta einangrun ígæsluvarðhaldinu, sbr. b-lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga. IISamkvæmtframansögðu hefur kærði kannast við að hafa verið í bifreið með A síðla nætur14. janúar sl. Þá virðist liggja fyrir að slökkt hafi verið handvirkt á farsímaA á meðan kærði var í bifreiðinni með henni og Y. Að þessu gættu og með vísan til allsframangreinds og gagna málsins er fallist á það með lögreglustjóra að kærði séundir rökstuddum grun um að hafa gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsinger lögð við.Rannsóknmálsins er umfangsmikil og leggur lögregla allt kapp á að finna A sem saknaðhefur verið síðan aðfaranótt 14. janúar sl. Ætla verður lögreglu talsvertráðrúm til þess að rannsaka meint brot kærða og grunaðs samverkamanns hans.Telja verður að gangi kærði laus megi ætla að hann muni torvelda rannsóknmálsins, svo sem með því að afmá merki eftir brot, skjóta undan munum ellegarhafa áhrif á samseka eða vitni. Samkvæmt þessu telst skilyrðuma-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála fullnægttil þess að kærða verði gert að sæta gæsluvarðhaldi. Með vísan til framangreindser jafnframt fallist á kröfu lögreglustjóra um að kærða verði gert að sætaeinangrun meðan á gæsluvarðhaldsvist hans stendur, sbr. b-lið 1. mgr. 99. gr.laga nr. 88/2008. Rannsóknlögreglu hefur staðið yfir síðan aðfaranótt 15. janúar sl. en kærði var ekkihandtekinn fyrr en í gær. Átti lögregla þess fyrst kost að taka af honumskýrslu sl. nótt. Lögreglustjóri krefst þess í málinu að kærða verði gert aðsæta gæsluvarðahaldi og einangrun í gæsluvarðhaldinu í fjórar vikur.Gæsluvarðhald er sú þvingunarráðstöfun sem að öðru jöfnu gengur lengst í þá áttað skerða réttindi manna. Þeirri ráðstöfun eru því settar þröngar skorður ílögum, sbr. meðal annars ákvæði 3. mgr. 67. gr. stjórnarskrár lýðveldisinsÍslands, sbr. lög nr. 33/1944. Þá er brýnt með vísan til meðalhófsreglunnar aðgæsluvarðhaldsvist standi eins stutt og kostur er. Að þessu og öðruframangreindu virtu þykir hæfilegt nú að gera kærða að sæta gæsluvarðhaldi, ogeinangrun í gæsluvarðhaldinu, í tvær vikur. Með því móti þykir vera gætt aðfullu þeirra rannsóknarhagsmuna sem lögreglustjóri hefur sýnt fram á í málinu,enda á lögreglustjóri þess kost að þeim tíma liðnum að setja fram kröfu umáframhaldandi gæsluvarðhald teljist lagaskilyrði þá enn uppfyllt fyrir þeirriráðstöfun.Úrskurðþennan kveður upp Kristinn Halldórsson héraðsdómari.Ú r s k u r ð a r o r ð:Kærða,X, fæddum [...], er gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til fimmtudagsins 2. febrúar 2017 kl. 16:00.
Mál nr. 273/2009
Greiðsluaðlögun Kærumál
A kærði úrskurðhéraðsdóms þar sem hafnað var kröfu hennar um heimild til að leitanauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Í dómi Hæstaréttar kemur fram aðábyrgðarskuldbindingar hennar vegna einkahlutafélags standi ekki í vegi fyrirþví að A yrði veitt slík heimild. Hins vegar skorti á að í beiðni hennar kæmufram þær upplýsingar sem áskildar eru í 1. mgr. 63. gr. c. laga nr. 21/1991 .Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirMarkús Sigurbjörnsson, Hjördís Hákonardóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Sóknaraðiliskaut málinu til Hæstaréttar með kæru 19. maí 2009, sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 6.maí 2009, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að henni yrði veitt heimildtil að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Kæruheimild er í 2. mgr. 63.gr. d., sbr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. með áorðnumbreytingum. Sóknaraðili krefst þess að sér verði heimilað að leitanauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði ogkærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Eins oggreinir í hinum kærða úrskurði lagði sóknaraðili 27. apríl 2009 fyrir HéraðsdómReykjaness beiðni um að sér yrði veitt heimild til að leita nauðasamnings tilgreiðsluaðlögunar. Í beiðninni var meðal annars greint frá því aðeinkahlutafélag sóknaraðila og eiginmanns hennar, sem hafi rekið tilteknahúsgagnaverslun frá árinu 2002, hafi komist í verulega rekstrarerfiðleika ogselt verslunina í desember 2007 fyrir atbeina viðskiptabanka síns, en félagiðhafi síðan verið tekið til gjaldþrotaskipta snemma árið eftir. Sóknaraðili ogmaki hennar, sem hafi unnið við þennan rekstur, hafi eftir þetta tekið tilstarfa sem launþegar hjá öðrum. Þau hafi selt íbúðarhús sitt og keypt í staðinníbúð fyrir 29.500.000 krónur, sem veðskuldir að fjárhæð um 40.000.000 krónurhvíli nú á. Að auki eigi þau sumarbústað, sem sé „að fullu veðsettur“, og aðvirðist eina bifreið. Verulegar skuldir hvíli að öðru leyti á sóknaraðila, semraktar verði til ábyrgða hennar vegna atvinnurekstrar þeirra hjóna. Samkvæmtgreiðsluáætlun, sem gerð hafi verið af Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna ogfylgi beiðninni, sé mánaðarleg greiðslugeta sóknaraðila neikvæð um 10.640krónur þegar gert hafi verið ráð fyrir framfærslukostnaði og „mánaðarlegumgreiðsluhluta mínum af íbúðarhúsnæði“, en greiðslubyrði af öðrum skuldum sésamtals 304.147 krónur á mánuði, þar af 191.373 krónur vegna samningskrafna.Auk greiðsluáætlunar fylgdu beiðninni ljósrit fjögurra síðustu skattframtalasóknaraðila og maka hennar, svo og vottorð um hjúskaparstöðu þeirra ogfjölskyldu. Svo semráðið verður af framansögðu rekur sóknaraðili fjárhagsörðugleika sína öðrufremur til þess að á henni hvíli ábyrgðarskuldbindingar vegna atvinnurekstrar,sem hún hafi starfað við ásamt eiginmanni sínum. Í beiðni hennar kemur fram aðnafngreint einkahlutafélag hafi haft þennan rekstur á hendi og má því ljóstvera að ábyrgðirnar, sem hér um ræðir, hljóti að hvíla á sóknaraðila ágrundvelli samninga, en ekki vegna ótakmarkaðrar ábyrgðar hennar áatvinnustarfseminni. Af þessum sökum verður ekki fallist á með héraðsdómi aðákvæði 2. mgr. 63. gr. a. laga nr. 21/1991 standi því í vegi að sóknaraðilaverði veitt heimild til að leita nauðasamnings til greiðsluaðlögunar. Á hinnbóginn er þess að gæta að mjög skortir á að í beiðni sóknaraðila komi fram þærupplýsingar, sem áskildar eru í 1. mgr. 63. gr. c. laga nr. 21/1991, einkum aðþví er varðar eignir hennar og verðmæti þeirra, sbr. og 3. tölulið 34. gr.laganna, svo og um hvaða skuldir hvíli á sóknaraðila og hverjar á maka hennareða eftir atvikum á þeim í sameiningu. Engin gögn hafa verið lögð fram tilstuðnings því, sem greint er frá í beiðni sóknaraðila og greiðsluáætlun, svosem mælt er fyrir um í síðari málslið 1. mgr. 63. gr. c. laga nr. 21/1991. Þáer sá megin annmarki á greiðsluáætluninni að eingöngu er greint frá tekjumsóknaraðila, en ekki eiginmanns hennar, sem eftir fyrirliggjandi gögnum telsttil heimilis með henni, og óljós er hvort áætlun um föst mánaðarleg útgjöldtaki aðeins mið af þörfum sóknaraðila eða jafnframt eiginmanns hennar, sbr. 1.og 4. tölulið 2. mgr. sömu lagagreinar. Þá er í yfirliti um greiðslubyrði afskuldum reiknað með mánaðarlegum greiðslum af tilteknum kröfum, sem sagt er aðséu „lánsveð“, og sú athugasemd að auki gerð í einu tilviki að um sé að ræða„lán á nafni sonar“. Vegna þeirra atriða, sem hér að framan er getið, ermálatilbúnaður sóknaraðila með þeim hætti að óhjákvæmilegt er að staðfestaniðurstöðu hins kærða úrskurðar. Málskostnaðurverður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. A kt. [...], [...], Kópavogi, hefurfarið þess á leit með vísan til ákvæða X. kafla a 3. þáttar laga nr. 21/1991,sbr. lög nr. 24/2009 að henni verði veitt heimild til að leita nauðarsamningstil greiðsluaðlögunar við lánardrottna sína. Beiðniskuldara er dagsett 27. apríl 2009 og var hún móttekin sama dag hjá HéraðsdómiReykjaness. Beiðniner reist á því að skuldari sé og verði um fyrirsjáanlega framtíð ófær um aðstanda í skilum við skuldbindingar sínar. Í beiðniskuldarans kemur m.a. fram að árið 2002 hafi hún ásamt maka sínum rekiðhúsgagnaverslun í X. Áður hafi hún rekið húsgagnaverslunina Y í 20 ár ásamtöðrum. Hið nýja fyrirtækið hafi heitið Z. og hafi reksturinn gengið vel íbyrjun. Í byrjun árs 2007 hafi farið að halla undan fæti og margt hjálpast að.Gjaldeyrisgengið hafi verið mjög óstöðugt á þessum tíma og lítið peningaflæði.Eftir langvarandi tilraunir til að selja fyrirtækið hafi það loks selst enaðeins fyrir 15 milljónir króna. Söluverðið hafi runnið í ógreidda leigu og ískuldir við Landsbankann. Þau hjónin hafi selt raðhús sitt á 22 milljónir krónaog hafi andvirði þess einnig runnið til Landsbankans. Fyrirtækið þeirra hjónahafi verið tekið til gjaldþrotaskipta í byrjun árs 2008. Þá kemur fram í beiðniskuldara að orsakir fjárhagserfiðleika hennar stafi helst af persónulegumábyrgðum vegna atvinnurekstrar þeirra hjóna en einnig vegna skulda sem hafisafnast upp vegna lækkandi tekna undanfarin ár og vegna aukinna greiðslubyrðaveðlána. Samkvæmt2. mgr. 63. gr. a laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti, sbr. 2. gr. laga nr.24/ 2009 um breytingu á lögum um gjaldþrotaskipti, ná lögin ekki tileinstaklinga sem undangengin þrjú ár hafa borið ótakmarkaða ábyrgð áatvinnustarfsemi, hvort sem þeir hafa lagt stund á hana einir eða í félagi viðaðra, nema því aðeins að atvinnurekstri hafi verið hætt og þær skuldir semstafa frá atvinnurekstrinum séu tiltölulega lítill hluti af heildarskuldumþeirra. Samkvæmt gögnum málsins stafa fjárhagserfiðleikar skuldara fyrst ogfremst af atvinnurekstri þeirra hjóna sem ekki gekk sem skyldi. Eru því ekkiskilyrði til að verða við beiðni skuldara samkvæmt framangreindum ákvæðum umgreiðsluaðlögun. GunnarAðalsteinsson kveður upp úrskurð þennan. Hafnaðer beiðni A um heimild til að leita nauðarsamnings til greiðsluaðlögunarsamkvæmt ákvæðum X. kafla a laga nr. 21/1991.
Mál nr. 137/2007
Kærumál Dómsátt Málskostnaður
Aðilar deildu um málskostnað í máli sem að öðru leyti lauk með dómsátt milli þeirra. Í ljósi úrslita málsins þótti rétt að H, Í, N og G bæru sinn hluta af kostnaði við gerð teikningar, sem virtist hafa orðið grundvöllur að samkomulagi aðila, svo og hluta af öðrum kostnaði, sem nöfnurnar R höfðu ekki komist hjá að leggja í til að verja hagsmuni sína og ná ásættanlegri málamiðlun.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Garðar Gíslason. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 5. mars 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 9. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 20. febrúar 2007, þar sem kveðið var á um málskostnað í máli sóknaraðila gegn varnaraðilum, sem var að öðru leyti lokið á grundvelli dómsáttar milli aðila. Kæruheimild er í g. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að ákvæði hins kærða úrskurðar um málskostnað verði fellt úr gildi og varnaraðilum gert að greiða sóknaraðilum málskostnað í héraði og kærumálskostnað. Varnaraðilar krefjast þess aðallega að sóknaraðilum verði gert greiða þeim málskostnað í héraði en til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. Þá krefjast þau kærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki kært úrskurðinn fyrir sitt leyti. Kemur aðalkrafa þeirra því ekki til álita. Mál þetta var höfðað með stefnu 10. júlí 2006, þar sem sóknaraðilar, sem eru eigendur fasteignarinnar Starmýrar 6 í Reykjavík, kröfðust þess að viðurkennt yrði að varnaraðilum, eigendum Starmýrar 4 og 8, ásamt eigendum Safamýrar 16 og 18, væri óheimilt að ráðast í framkvæmdir á sameiginlegri lóð fyrir framan hús nr. 4, 6 og 8 við Starmýri, sem kynntar voru með teikningu, er lögð var fram á fundi lóðarhafa 24. maí 2006. Með úrskurði héraðsdóms 22. nóvember 2006, sem staðfestur var með dómi Hæstaréttar 14. desember 2006 í málinu nr. 626/2006, var kröfum sóknaraðila á hendur eigendum Safamýrar 16 og 18 vísað frá dómi. Í þinghaldi 20. febrúar 2007 lagði lögmaður sóknaraðila fram skjal, sem bar fyrirsögnina dómsátt, og var undirrituð af öllum málsaðilum. Í skjalinu kemur fram að aðilar séu sammála um að umræddar framkvæmdir skuli ekki fara fram í samræmi við áðurnefnda teikningu heldur á grundvelli teikninga frá Forma ehf. 17. janúar 2007 og TAV Teikniþjónustu 30. sama mánaðar. Þá var þar leyst úr ágreiningi aðila um notkun bílastæða og kveðið á um hverjum bæri að sjá um rekstur og viðhald hinnar sameiginlegu lóðar auk þess sem þar var mælt fyrir um skipan framkvæmdanefndar eigenda til að annast útboð og hafa eftirlit með framkvæmdum. Óskuðu aðilar eftir því í þinghaldinu að dómari úrskurðaði um málskostnað og var hinn kærði úrskurður kveðinn upp sama dag. Eins og að framan greinir var áðurnefnt skjal með framangreindri fyrirsögn lagt fram í þinghaldi af lögmanni sóknaraðila sem sérstakt málskjal án þess sáttin væri tekin upp í þingbók. Er sú tilhögun heimil samkvæmt 109. gr. laga nr. 91/1991 og ber að líta svo á að málinu hafi lokið með dómsátt þegar hennar var getið í þingbók að öðru leyti en því að eftir var að skera úr um málskostnað milli aðila, sbr. 2. mgr. 108. gr. laganna. Var því óþarft að fella málið niður með ákvæði þar að lútandi í úrskurðarorði. Af fyrirliggjandi gögnum má ráða að um árabil hefur staðið til að hefja framkvæmdir á sameiginlegri lóð, sem liggur milli húsanna við Starmýri 4, 6 og 8. Hefur ágreiningur aðila fyrst og fremst lotið að hönnun og útfærslu í tengslum við umræddar framkvæmdir. Sóknaraðilar hafa talið að með þeirri leið, sem lögð var fram á fundi aðila 24. maí 2006, væri verið að skerða nýtingarrétt þeirra á lóðinni og rýra verðgildi húseignar þeirra á sama tíma og aukinn hluti hennar yrði færður undir umráð eigenda húsanna að Starmýri 4 og 8. Í stefnu var bent á tiltekin atriði þessu til stuðnings og talið að samþykki einfalds meirihluta eigenda nægði ekki til að ráðast í framkvæmdir af þessu tagi. Af fyrirliggjandi dómsátt verður ráðið að komið hefur verið til móts við ýmsar af þeim athugasemdum, sem sóknaraðilar gerðu við hinar umdeildu framkvæmdir, en þó ekki að öllu leyti. Undir rekstri málsins leituðu sóknaraðilar til Bjarkar Guðmundsdóttur, landslagsarkitekts hjá Forma ehf., sem gerði nýja tillögu að hönnun lóðarinnar er tók mið af hugmyndum þeirra. Virðist teikning hennar 17. janúar 2007 hafa orðið grundvöllur að samkomulagi aðila og að teikning frá TAV teikniþjónustu 30. sama mánaðar hafi verið gerð á grunni fyrrgreindrar teikningar svo og teikningarinnar, sem lögð var fram á fundinum 24. maí 2006. Kostnaður af gerð umræddrar teikningar Bjarkar er hluti af málskostnaði sóknaraðila, sem rétt er með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 að varnaraðilar beri sinn hluta af til jafns við sóknaraðila. Með hliðsjón af úrslitum málsins verður einnig fallist á að varnaraðilar greiði hluta af öðrum kostnaði sem sóknaraðilar komust ekki hjá að leggja í til að verja hagsmuni sína og ná ásættanlegri málamiðlun. Samkvæmt framansögðu verða varnaraðilar dæmdir til að greiða óskipt sóknaraðilum samtals 650.000 krónur í málskostnað í héraði. Varnaraðilum verður gert að greiða sóknaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Varnaraðilar, Helga Björnsdóttir, Ívar Þór Þórisson, Nanna E. Harðardóttir og Guðmundur B. Ólafsson, greiði óskipt sóknaraðilum, Ragnheiði Bragadóttur og Ragnheiði Bjarnadóttur, samtals 650.000 krónur í málskostnað í héraði og 150.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 2/2017
Kærumál Gæsluvarðhald Útlendingur
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 115. gr. og 3. mgr. sömu greinar laga nr. 80/2016 um útlendinga.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar meðkæru 31. desember 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 2. janúar 2017.Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 31. desember 2016, þar sem varnaraðilavar gert að sæta gæsluvarðhaldi tilföstudagsins 13. janúar 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinuverði markaður skemmri tími. Þá krefst hann „málsvarnarlauna skipaðs verjanda íHæstarétti.“ Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar. Með vísan til c. liðar 1. mgr. 115. gr. og 3.mgr. sömu greinar laga nr. 80/2016 um útlendinga, sbr. áður 3. og 4. mgr. 33.gr. a. laga nr. 96/2002, verður hinn kærði úrskurður staðfestur.Samkvæmt 1. mgr. 38. gr. laga nr. 88/2008greiðist úr ríkissjóði þóknun skipaðs verjanda sóknaraðila, sem ákveðin verðurað meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun verjanda sóknaraðila, Garðars SteinsÓlafssonar héraðsdómslögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti,124.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjavíkur 31. desember 2016 Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að Xkt. [...] verði gert að sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 13. janúar 2017kl. 16:00. Í greinargerð lögreglu kemur fram að bakgrunnurmálsins sé sá að þann 12. febrúar sl. hafi Útlendingastofnun tekið ákvörðun umað réttur kærða til dvalar á landinu hafi verið felldur niður og hafi súákvörðun verið staðfest með úrskurði kærunefndar útlendingamála þann 28. júlísl. Þann 14. desember sl. hafi verið birtfyrir kærða ákvörðun Ríkislögreglustjóra í samræmi við 33. gr. a.útlendingalaga um að honum yrði gert skylt að mæta á lögreglustöðina áHverfisgötu 113 í Rvk. klukkan 14:00 á hverjum virkum degi næstu 30 daga frábirtingu ákvörðunarinnar. Fyrir liggur að kærði hafi aðeinstilkynnti sig einu sinni hjá lögreglu, þ.e. þann 15. desember. Eftir þaðhafi kærði aldrei komið aftur álögreglustöðina til að sinna tilkynningarskyldunni. Í gær hafi kærði svo verið handtekinn,grunaður um stórfellda líkamsárás, með því að hafa slegið annan mann í andlitiðmeð hækju og ítrekað slegið hann hnefahögg í andlitið. Með vísan til þess að kærði hafi í engusinnt lögboðinni tilkynningarskyldu sem á honum hvíldi auk þess sem hann liggiundir rökstuddum grun að hafa framið alvarlega líkamsárás verði að telja aðskilyrði 33. gr. a. útlendingalaga séu uppfyllt til að kærði sætigæsluvarðhaldi til að tryggja framkvæmd ákvörðunar Útlendingastofnunar. Meðvísan til framangreinds, framlagðra gagna og ákvæði 33. gr. a. útlendingalagaog viðeigandi ákvæða laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 sé þess krafist aðkrafan nái fram að ganga.Niðurstaða: Eins ogrannsóknargögn málsins greina, og vikið er að í greinargerð sóknaraðila, hefurkærunefnd útlendingamála staðfest ákvörðun Útlendingastofnunar þess efnis aðréttur varnaraðila til dvalar á Íslandi skuli felldur niður. Hinn 14. desembersl. var birt fyrir kærða ákvörðun Ríkislögreglustjóra um að honum væri skylt aðtilkynna sig daglega á lögreglustöð næstu 30 daga. Sú ákvörðun var reist áheimild í 1. mgr. 33. gr. a í útlendingalögum nr. 96/2002. Fyrir liggur aðvarnaraðili hefur ekki sinnt þessari skyldu nema einu sinni, þann 15. desembersl. Samkvæmt 4. mgr. 33. gr. a í útlendingalögum er heimilt að handtakaútlending og úrskurða í gæsluvarðhald samkvæmt lögum um meðferð sakamála, eftirþví sem við á, sé það nauðsynlegt til að tryggja framkvæmd ákvörðunar um aðútlendingur yfirgefi landið. Varnaraðili var handtekinn í gær grunaður umlíkamsárás. Samkvæmt rannsóknargögnum varð vitni að líkamsárásinni sem greindilögreglu frá því að varnaraðili hefði lamið brotaþola ítrekað í andlitið meðhækju. Í ljósi þess að varnaraðili hefur í engu sinnt lögboðinnitilkynningarskyldu sinni og þar sem hann er undir rökstuddum grun um líkamsáráseins og að framan er rakið verður á það fallist að skilyrði 4. mgr. 33. gr. a íútlendingalögum séu fyrir hendi þannig að fallast megi á kröfu sóknaraðila. Aðmati dómsins er það ekki ósanngjörn niðurstaða auk þess sem fyrir liggur aðvægari úrræði hafa verið reynd. Með vísan til38. gr. laga nr. 88/2008 á skipaður verjandi varnaraðila, Garðar SteinnÓlafsson hdl., tilkall til þóknunar sem greiðist úr ríkissjóði og þykirhæfilega ákveðin 65.000 krónur. ÁsmundurHelgason héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan.Ú R S K U RÐ A R O R ÐX kt. [...] skal sæta gæsluvarðhaldi til föstudagsins 13.janúar 2017 kl. 16:00. Þóknun til skipaðs verjanda varnaraðila, Garðars SteinsÓlafssonar hdl., 65.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 406/2017
Kærumál Gæsluvarðhald. 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Karl Axelsson. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 23. júní 2017, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 23. júní 2017, þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. júlí2017 klukkan16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferðsakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinnkærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verðimarkaður skemmri tími.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 23. júní 2017. Héraðssaksóknari hefur krafist þess aðHéraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að ákærða, X,kt. [...], [...], [...], verði gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 21. júlí 2017, kl. 16.00. Ígreinargerð héraðssaksóknara kemurfram að mál þetta hafi borist héraðssaksóknara frá lögreglustjóranum áhöfuðborgarsvæðinu þann 18. maí sl. en ákærði sé sterklega grunaður um að hafaveist að A utandyra við [...] við [...] í Reykjavík aðfaranótt sunnudagsins 5.mars sl. og stungið hann með hnífi í höfuðið. Með ákæru héraðssaksóknara dags.,26. maí 2017, sé ákærða gefin að sök tilraun til manndráps sem sé brot gegn211. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og geti varðað alltað ævilöngu fangelsi og ekki skemur en 5 ára fangelsi og því ljóst að um mjögalvarlegt brot sé að ræða. Ákærði hafi neitað sök hjá lögreglu og viðþingfestingu málsins sem fór fram þann 8. júní sl. Verjandi ákærða hafi óskaðeftir frekari gagnaöflun og mun næsta fyrirtaka málsins fara fram föstudaginn30. júní nk. og hafi því ekki verið ákveðin dagsetning fyrir aðalmeðferð. Þrátt fyrir neitun ákærða sé aðmati ákæruvaldsins fram kominn sterkur grunur um að ákærði hafi stungiðbrotaþola málsins með hnífi í höfuðið eftir að ákærði og brotaþoli hafi átt íátökum hvor við annan. Ákæruvaldið byggi þennan sterka grun sinn á framburðibrotaþola sem hafi lýst því að ákærði hafi stungið sig með hnífi í höfuðið ogvitni, sem eigi vinatengsl við ákærða, hafi lýst atvikum með sambærilegum hættiog brotaþoli. Að mati ákæruvaldsins fá framburðir þeirra stoð í áverkavottorðilæknis sem lýsi þeim áverkum sem brotaþoli hafi hlotið umrætt sinn og semeinnig sé lýst í ákæru. Þar komi m.a. fram að brotaþoli hafi verið með skurð áhöfði og slagæðarblæðingu úr höfuðleðri og hafi áverkinn náð í gegnum fullaþykkt höfuðkúpunnar auk þess sem það hafi flísast upp úr höfuðkúpunni. Greinilæknir einnig frá því í læknisvottorði að ef eggvopnið hefði gengið inn íheilavefinn hefði ekki verið að sökum að spyrja og áverkinn getað leitt tilmikils varanlegs tjóns og jafnvel dauða. Að mati ákæruvaldsins bendi þessiráverkar brotaþola til þess að hnífi hafi verið beitt af miklu afli í átt aðhöfði hans. Framburður ákærða hafi verið á þann veg að til átaka hafa komiðmilli hans og brotaþola og ákærði að lokum náð hnífi af brotaþola, sembrotaþoli hafi komið með á vettvang. Ákærði hafi síðan kastað hnífnum í burtu.Ákærði hafi hins vegar ekki getað útskýrt með hvaða hætti brotaþoli hafi fengiðþá áverka sem hann greindist með í kjölfar átakanna við ákærða. Fyrrgreintvitni sem hafi verið sjónarvottur að atvikinu hafi óskað eftir því við lögregluað fá að gefa aðra skýrslu hjá lögreglu til þess að leiðrétta það sem hún hefðiáður borið um að ákærði hafi komið með hnífinn á vettvang og kvað vitnið þaðekki rétt heldur hafi það verið brotaþoli sem kom með hnífinn á vettvang. Hafivitnið talið að hnífurinn hafi fallið á jörðina í átökum ákærða og brotaþolaþar sem ákærði hafi tekið hann upp og stungið brotaþola. Mat ákæruvaldsins á hinum sterkagrun fyrir broti ákærða hafi fengið stoð í úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur ogdómum Hæstaréttar og beri þar helst að nefna; úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkurnr. R-76/2017, frá 10. mars sl., nr. R-106/2017, frá 6. apríl sl. sem staðfesturhafi verið með dómi Hæstaréttar nr. 226/2017 og úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkurnr. R-131/2017 frá 4. maí sl. sem staðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttarnr. 276/2017 og þá úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur frá 26. maí sl. semstaðfestur hafi verið með dómi Hæstaréttar nr. 330/2017. Að mati ákæruvaldsinshafi ekkert fram komið sem gefi tilefni til þess að breyta framangreindu mati. Aðmati héraðssaksóknara séu skilyrði 2. mgr., sbr. 4. mgr. 95. gr. laga ummeðferð sakamála uppfyllt með vísan til alvarleika brotsins sem ákærði sésterklega grunaður um en það geti varðað allt að ævilöngu fangelsi. Að matihéraðssaksóknara sé gæsluvarðhald einnig nauðsynlegt með vísan til eðlibrotsins og að almannahagsmunir krefjist þess að ákærði fari ekki frjáls ferðasinna á meðan mál hans sé til meðferðar fyrir dómstólum en slíkt myndi stríðagegn réttarvitund almennings. Með vísan til alls framangreinds, fyrri úrskurðaHéraðsdóms Reykjavíkur og dóma Hæstaréttar sem vísað hafi verið til ogframlagðra gagna sé þess krafist að krafan nái fram að ganga. Um heimild til aðúrskurða ákærða í gæsluvarðhald sé vísað til, 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála. Niðurstaða: Í ljósirannsóknargagna og að teknu tilliti til dóma Hæstaréttar Íslands í málunum nr.226/2017, 276/2017 og 330/2017 er á það fallist að ákærði sé undir sterkum grunum tilraun til manndráps eða stórfellda líkamsárás, sbr. 211. gr., sbr. 20. gr.almennra hegningarlaga, eða 2. mgr. 218. gr. sömu laga. Brot gegn 211. gr.almennra hegningarlaga getur varðað fangelsi ekki skemur en í fimm ár eðaævilangt. Þá getur brot gegn 2. mgr. 218. gr. sömu laga varðað allt að 16 árafangelsi. Skilyrði 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008, um að sterkur grunur leikiá að sakborningur hafi framið afbrot sem varðað getur 10 ára fangelsi, er þvífyrir hendi. Með vísan til eðli brotsins og fyrrgreindra dóma HæstaréttarÍslands er einnig á það fallist að varðhald sé nauðsynlegt með tilliti tilalmannahagsmuna. Ekki er fallist á að dráttur hafi orðið á málinu sbr. fyrriúrskurði og dóma en ákæra var gefin út í málinu 26. maí sl. Aðstoðarsaksóknariupplýsti við málflutning um kröfu þessa að fyrirtaka yrði í málinu 29. júní nk.en allt kapp væri lagt á að aðalmeðferð gæti farið fram sem allra fyrst. Með vísantil framangreinds verður fallist á kröfu sóknaraðila um að ákærði sæti áframgæsluvarðahaldi á grundvelli heimildar í 2. mgr. 95. gr. sbr. og 4. mgr. 95.gr. laga nr. 88/2008 eins og í úrskurðarorði greinir, en ekki er efni til aðmarka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma.LárentsínusKristjánsson héraðsdómari kveður upp þennan úrskurð.Ú R S K U R Ð A R O R Ð Ákærða, X, kt. [...], [...], [...], er gert að sæta áframgæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 21. júlí 2017, kl. 16.00.
Mál nr. 179/2014
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slit Verðbréfaviðskipti Skaðabætur Tómlæti Kröfugerð
S, Þ og B stóðu árið 2005 sameiginlega að viðskiptum fyrir milligöngu G hf. um kaup á óskráðu dönsku félagi, V A/S, sem átti fjölda fasteigna til útleigu í Kaupmannahöfn, með því að danskt félag, N A/S, í eigu íslensku félaganna O ehf., H ehf. og B ehf., sem S, Þ og B voru í forsvari fyrir, festi kaup á öllum hlutum í V A/S. Voru kaupin að mestu leyti fjármögnuð með láni frá dótturfélagi G hf. í Lúxemborg. Í framhaldi af kaupunum lenti V A/S í erfiðleikum með afborganir af lánum, en tengdir einstaklingar og lögaðilar höfðu tekist á hendur ábyrgðir á skuldbindingum þess auk þess sem HK ehf., sem S, Þ og B fóru fyrir, kváðust hafa lagt V A/S og dótturfélögum þess til verulegar fjárhæðir. V A/S var tekið til gjaldþrotaskipta á árinu 2010. HK ehf. lýsti kröfu við slit G hf. sem reist var á því að starfsmenn G hf. hafi ekki veitt fullnægjandi upplýsingar í aðdraganda viðskiptanna og bæri G hf. skaðabótaskyldu af þeim sökum, ekki aðeins gagnvart kaupendum, heldur einnig sér sem látið hefði af hendi fé af ástæðum sem rekja mætti til kaupanna. HK ehf. reisti jafnframt kröfu sína á því að samkvæmt 8. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti hefði starfsmönnum G hf. verið óheimilt að bjóða S, Þ og B að taka þátt í viðskiptunum. Slitastjórn G hf. hafnaði því að viðurkenna kröfuna og var úrlausn um ágreining þar að lútandi vísað til héraðsdóms, þar sem komist að sömu niðurstöðu í hinum kærða úrskurði. Í dómi Hæstaréttar voru raktir nánar tilgreindir annmarkar sem verið höfðu á kröfugerð HK ehf. á mismunandi stigum málsins. Að endingu taldi Hæstiréttur, án þess að nokkuð þyrfti frekar að gæta að því hvort HK ehf. kynni að hafa eignast kröfu í tilefni af áðurgreindum viðskiptum, sem að auki yrði réttilega beint að G hf., að kaupendur V A/S hefðu sýnt af sér stórfellt tómlæti um að gera athugasemdir við G hf. vegna þessara verðbréfaviðskipta á meðan enn gæti hafa talist raunhæft að hlutabréf í V A/S hefðu eitthvert verðgildi í viðskiptum, sbr. dóm Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 719/2013. Með því hefðu kaupendurnir brugðist tillitsskyldu sinni gagnvart G hf., sbr. til hliðsjónar dóm réttarins 27. febrúar 2003 í máli nr. 305/2002, og þar með glatað fyrir tómlæti sérhverjum rétti sem þeir gætu hafa átt á hendur G hf. af þessu tilefni. Með því að HK ehf. teldi sig geta leitt kröfu sína á hendur G hf. af réttarsambandi hans við kaupendurna, gæti HK ehf. í þeim efnum ekki notið ríkari réttar en þeir. Var því þegar af þeirri ástæðu hafnað að viðurkenna kröfu HK ehf. við slit G hf.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Viðar Már Matthíasson og Þorgeir Örlygsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. febrúar 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. mars sama ár. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2014, þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu, sem sóknaraðili lýsti við slit varnaraðila. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að viðurkennd verði krafa sín að fjárhæð 719.327.533 krónur með vöxtum samkvæmt 1. mgr. 8. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af nánar tilgreindum fjárhæðum frá 10. nóvember 2006 til 22. apríl 2009 og henni skipað í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Jafnframt að viðurkennt verði að hann „geti dregið skuld sína við varnaraðila frá kröfum sínum á hendur honum“ samkvæmt 1. mgr. 100. gr. laga nr. 21/1991. Þá krefst sóknaraðili málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Samkvæmt framlögðu vottorði úr hlutafélagaskrá var sóknaraðili stofnaður á árinu 1990, en frá því í ágúst 2004 hafa átt sæti í stjórn hans Sigurjón Sighvatsson sem formaður og meðstjórnandinn Þórir Jónsson, en varamaður í stjórn er Birgir Hannes Þórisson, sem jafnframt hefur prókúruumboð fyrir sóknaraðila. Segir í vottorðinu að enginn framkvæmdastjóri sé skráður. Í gögnum málsins kemur fram að Sigurjón sé tengdasonur Þóris og Birgir sonur þess síðarnefnda. Fyrrnefndur Sigurjón gerði í eigin þágu og fyrir hönd Ofanleitis ehf., sem hann var í forsvari fyrir, samning um einkabankaþjónustu 6. október 2004 við varnaraðila, sem þá bar heitið Íslandsbanki hf. Þá gerði Birgir sams konar samning við varnaraðila 18. mars 2005. Samkvæmt samningunum átti þessi þjónusta að ná til fjárvörslu, eignastýringar og alhliða fjármálaþjónustu. Fjárvarsla var sögð vera fólgin í því að varnaraðili tæki við fjármunum viðskiptamanns til fjárfestingar í verðbréfum fyrir eigin reikning þess síðarnefnda og varðveitti þá á sérstökum reikningi, sem hefði að geyma heildarverðbréfaeign hans. Með eignastýringu væri átt við „tilfærslu á milli mismunandi tegunda verðbréfa eftir því sem tækifæri bjóðast á mörkuðum á hverjum tíma“, en viðskiptamaðurinn gæfi varnaraðila heimild til að stýra eignum sínum eftir fyrirfram ákveðinni fjárfestingarstefnu, sem varnaraðili sæi um að framkvæma fyrir hans hönd. Eftir því sem viðskiptamaðurinn kysi gæti alhliða fjármálaþjónusta meðal annars snúist um ráðgjöf um „samsetningu heildareigna og skulda“ hans, þar á meðal um lántökur, áhættustýringu og einstakar fjárfestingar ásamt aðstoð við kaup og sölu eigna, svo og stofnun og rekstur eignarhaldsfélaga og fasteignafélaga „jafnt innanlands sem utan.“ Í samningunum var tekið fram að viðskiptamenn, sem féllu undir skilgreiningu á fagfjárfestum í 7. tölulið 2. gr. þágildandi laga nr. 33/2003 um verðbréfaviðskipti og reglum varnaraðila, gætu óskað eftir því skriflega að „verðbréfaviðskipti samkvæmt samningi þessum felist að einhverju leyti í viðskiptum með óskráð verðbréf.“ Fyrir liggur í málinu að hvorki Sigurjón né Birgir töldust til fagfjárfesta í þessum skilningi, heldur almennra fjárfesta. Í báðum samningum var tiltekið að tengiliður vegna þeirra yrði starfsmaður varnaraðila að nafni Hilmar S. Sigurðsson. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði bárust Hilmari upplýsingar 31. maí 2005 frá erlendu dótturfélagi varnaraðila, ISB Luxembourg S.A., um að danskt félag, VG Investment A/S, sem ekki var skráð á verðbréfamarkaði en átti fjölda fasteigna til útleigu í Kaupmannahöfn, væri til sölu og ætti kaupverð að nema 105.000.000 dönskum krónum. Hilmar kynnti þetta 10. júní sama ár Sigurjóni, sem sýndi því áhuga og óskaði eftir frekari upplýsingum. Í orðsendingum, sem fóru milli þeirra í framhaldi af þessu, kom meðal annars fram að kaupandi að erlenda félaginu þyrfti að leggja til um 200.000.000 íslenskar krónur af eigin fé, en gæti fengið um 800.000.000 krónur að láni hjá fyrrnefndu dótturfélagi varnaraðila. Í byrjun júlí 2005 hófust að tilhlutan Sigurjóns samskipti vegna þessara ráðagerða milli Hilmars annars vegar og Þóris og Birgis hins vegar. Um það leyti hafði Sigurjón jafnframt fengið danskan lögmann sér til aðstoðar og fór Sigurjón ásamt Þóri og Hilmari í ferð til Kaupmannahafnar meðal annars til að skoða fasteignir í eigu félagsins. Að þessu gerðu undirritaði Þórir kauptilboð 7. júlí 2005 fyrir hönd Ofanleitis ehf., sem Sigurjón var sem fyrr segir í forsvari fyrir, Blikaness ehf., sem Birgir var stjórnarformaður í, og Herkúlesar ehf., sem Þórir fór fyrir, en tekið var fram að í stað þessara þriggja félaga gæti komið danskt dótturfélag þeirra. Tilboðið, sem var ritað á bréfsefni varnaraðila og beint til dansks félags með heitinu Investate A/S, var gert í alla hluti í félaginu VG Investment A/S ásamt dótturfélögum þess og hljóðaði á 93.000.000 danskar krónur. Hafði það að geyma ýmsa fyrirvara, þar á meðal um að kaupanda tækist að afla lánsfjár til kaupanna og fram færi áreiðanleikakönnun ásamt athugun á ástandi fasteigna, húsaleigusamningum og rekstri VG Investment A/S, auk þess sem tekið var fram að varnaraðili myndi veita kaupanda aðstoð í viðskiptunum en tæki þó enga ábyrgð á þeim. Þetta tilboð mun hafa verið samþykkt með þeirri breytingu að kaupverð yrði 98.000.000 danskar krónur. Eftir samþykki tilboðsins munu hafa farið fram margvíslegar athuganir í samræmi við áðurgreinda fyrirvara, svo sem nánar er rakið í hinum kærða úrskurði, en að þeim munu hafa komið ýmsir ráðgjafar í Danmörku og hér á landi. Þá gaf ISB Luxembourg S.A. út yfirlýsingu 23. ágúst 2005, þar sem fram kom að þetta dótturfélag varnaraðila væri reiðubúið til að veita nýju dönsku félagi, sem yrði að 80% í eigu Ofanleitis ehf., 10% í eigu Herkúlesar ehf. og 10% í eigu Blikaness ehf., lán að fjárhæð allt að 80.000.000 danskar krónur til að standa straum af hluta kaupverðs á VG Investment A/S, en það yrði að lágmarki að nema 98.000.000 dönskum krónum og mismunurinn að greiðast af eigin fé kaupandans. Lán þetta yrði til eins árs og bæri vexti sem yrðu grunnvextir bankans með 3% álagi, en til tryggingar endurgreiðslu yrði að setja að veði hlutabréfin sem kaupa ætti ásamt atkvæðisrétti, sem fylgdi þeim, svo og ábyrgðir áðurnefndra þriggja íslenskra einkahlutafélaga og eigenda þeirra, sem yrðu að tiltölu. Í málinu er ágreiningur um hvort áskilnaður hafi verið um þessar ábyrgðir í upphaflegri gerð yfirlýsingarinnar eða hvort texta hennar hafi síðar verið breytt. Að þessu öllu loknu var gerður ítarlegur samningur um kaupin 26. september 2005, en samkvæmt honum var kaupandi danskt félag með heitinu Newco af 2 September 2005 A/S, sem Sigurjón og Þórir undirrituðu samninginn fyrir. Samhliða því mun hafa verið undirritaður samningur um lán til þessa danska félags frá ISB Luxembourg S.A. með þeirri fjárhæð og þeim kjörum, sem áður var getið, þar á meðal veði og ábyrgðum til tryggingar skuldinni. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila kom í ljós í framhaldi af þessum kaupum að rekstraráætlanir fyrir VG Investment A/S hafi ekki staðist, ýmis önnur gögn, sem byggt hafi verið á við kaupin, hafi ekki reynst rétt og uppi hafi verið málaferli, sem ekki hafi verið upplýst um. Félagið hafi einnig átt í erfiðleikum með afborganir af lánum þótt rekstrarforsendur hafi ekki breyst eftir kaupin. Newco af 2 September 2005 A/S hafi jafnframt verið rekið með tapi frá byrjun og eigendur orðið að leggja félaginu og eftir atvikum dótturfélögum þess til aukið fé. Í þessu skyni hafi sóknaraðili reitt af hendi samtals 440.803.523 krónur á tímabilinu frá 10. nóvember 2006 til 5. febrúar 2008 og Best ehf., sem sóknaraðili sé einn eigandi að, samtals 135.275.070 krónur á tímabilinu 21. ágúst 2007 til 2. maí 2008. Að auki hafi sóknaraðili 5. febrúar 2008 sett að handveði til áðurnefnds dótturfélags varnaraðila, sem þá hét orðið Glitnir Bank Luxembourg S.A., verðbréf að andvirði 143.248.940 krónur vegna skuldbindinga Newco af 2 September 2005 A/S. Fjármálaeftirlitið neytti 7. október 2008 heimildar samkvæmt 100. gr. a. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki, sbr. 5. gr. laga nr. 125/2008, til að víkja stjórn varnaraðila frá störfum, taka yfir vald hluthafafundar í honum og setja yfir hann skilanefnd. Varnaraðili var í framhaldi af því tekinn til slita 22. apríl 2009. Við slitin lýsti sóknaraðili 26. nóvember sama ár kröfu, sem slitastjórn varnaraðila virðist ekki hafa tekið afstöðu til fyrr en með bréfi 1. nóvember 2010, en í því var hafnað að viðurkenna kröfuna, sem væri bæði vanreifuð og efnislega röng. Á þessu tímabili var bú VG Investment A/S tekið til gjaldþrotaskipta 30. júní 2010, en af gögnum málsins virðist mega ráða að svo hafi einnig farið fyrir félaginu Newco af 2 September 2005 A/S. Ekki tókst að jafna ágreining um hvort viðurkenna ætti kröfu sóknaraðila við slit varnaraðila og var honum beint til héraðsdóms 26. apríl 2012, þar sem mál þetta var þingfest af því tilefni 22. maí sama ár. II Í upphafi kröfulýsingar sóknaraðila 26. nóvember 2009 kom fram að hann teldi sig eiga kröfu á hendur varnaraðila að fjárhæð 1.985.427.612 krónur. Greint var frá tengslum sóknaraðila við Birgi Hannes Þórisson og Sigurjón Sighvatsson og þess getið að Birgir hafi gert fyrrnefndan samning við varnaraðila um einkabankaþjónustu, en í framhaldi af því sagði meðal annars eftirfarandi: „Í tengslum við viðskipti sem voru fyrir tilstuðlan starfsmanna bankans, voru Birgir Þórisson og Sigurjón Sighvatsson eigendur Heimiliskaupa í tengslum við framlengingu á kúluláni í ... nafni einkahlutafélaga einnig í þeirra eigu, sem voru kaupendur að hlutafélagi í Danmörku kr. 150.000.000 lagðar að veði fyrir láni hjá Glitni Lúxembourg. Ennfremur greiddi Heimiliskaup talsvert af fjármunum inn í félagið Newco ehf., sem sömu eigendur eru að. Kröfuhafi gerir nú kröfu um endurgreiðslu á þessum fjármunum þar sem um ólögmæta og óheimila gerninga hafi verið að ræða af hálfu bankans.“ Að þessu sögðu voru rakin atvik í tengslum við fyrrgreind kaup á VG Investment A/S og eftirmál þeirra, en síðan málsástæður sóknaraðila, sem í meginatriðum snerust um að starfsmenn varnaraðila hafi bakað honum skaðabótaskyldu með því að hafa án viðhlítandi upplýsingagjafar boðið „fjárfestingu sem var í óskráðum hlutum í hlutafélagi í Danmörku ... og lánað kaupendum stórt lán með sjálfskuldarábyrgð“, sem hafi verið saknæmt og ólögmætt. Væri varnaraðila óheimilt „að gera kröfu um greiðslur skv. hinum veittu lánum þar sem aðilarnir voru ekki fagfjárfestar“ og hafi kaupin verið „í andstöðu við fjárfestingarstefnu kröfuhafa og bankans.“ Í niðurlagi kröfulýsingarinnar var krafa sóknaraðila sundurliðuð. Þar kom fram annars vegar að það hafi verið „greitt á handveðsreikning“ 5. febrúar 2008 143.248.940 krónur, en við þá fjárhæð var bætt 46.413.693 krónum í dráttarvexti frá þeim degi til 22. apríl 2009, 16.799.924 krónum í dráttarvexti frá þeim degi til dagsetningar kröfulýsingar og 650.000 krónum í lögmannskostnað. Hins vegar var sérstakur liður með fyrirsögninni „fjármunir sem hafa verið greiddir inn í félagið NEWCO og SD Karén A/S“, en þar var í fyrsta lagi greint frá höfuðstól greiðslna til fyrrnefnda félagsins að fjárhæð 813.510.527 krónur ásamt 268.047.430 krónum í dráttarvexti til 22. apríl 2009, í öðru lagi höfuðstól greiðslna til síðarnefnda félagsins að fjárhæð 187.419.359 krónur auk 96.130.219 króna í dráttarvexti til sama dags og í þriðja lagi höfuðstól greiðslna til sama félags frá Best ehf. að fjárhæð 304.474.671 króna ásamt 108.732.849 krónum í dráttarvexti til sama dags. Var krafan sögð vera samtals að fjárhæð 1.985.427.612 krónur. Engar frekari skýringar komu fram í kröfulýsingu á þeim kröfuliðum, sem sneru að greiðslum til erlendu félaganna tveggja. Í greinargerð sóknaraðila fyrir héraðsdómi var dómkröfum lýst á þann hátt að hann krefðist þess að viðurkennd yrði krafa sín um skaðabætur úr hendi varnaraðila, sem væri sundurliðuð þannig að um væri að ræða í fyrsta lagi 420.308.730 krónur með dráttarvöxtum af nánar tilteknum fjárhæðum frá 10. nóvember 2006 til greiðsludags, í öðru lagi 898.065.271 króna með dráttarvöxtum af nánar tilteknum fjárhæðum frá 13. júlí 2007 til greiðsludags og í þriðja lagi 143.248.940 krónur með dráttarvöxtum frá 27. nóvember 2008 til greiðsludags. Þess var krafist að þessi krafa yrði viðurkennd með stöðu í réttindaröð samkvæmt 113. gr. laga nr. 21/1991. Í hinum kærða úrskurði eru í löngu máli raktar málsástæður, sem sóknaraðili bar fyrir sig í greinargerðinni, en engar skýringar komu þar fram á fjárhæð dómkröfu eða ástæðu þess að hún hafi tekið breytingum frá kröfulýsingu. Í bókun, sem sóknaraðili lagði fram við munnlegan flutning málsins í héraði, var dómkröfum hans breytt í sama horf og fyrrgreindar kröfur hans fyrir Hæstarétti, þar á meðal um að viðurkennd yrði heimild hans til að draga skuld sína við varnaraðila frá kröfu sinni á hendur honum. Í bókuninni voru engar frekari skýringar á kröfugerðinni. Eftir 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991, sem gildir samkvæmt 4. mgr. 102. gr. laga nr. 161/2002 við slit varnaraðila, skal í kröfulýsingu tekið fram í hvers þágu hún sé gerð svo ekki verði um villst og skulu kröfur tilteknar eins skýrt og verða má, svo sem fjárhæð kröfu og vaxta í krónum. Framsetning á fjárkröfu sóknaraðila var í samræmi við þennan áskilnað, en á hinn bóginn var reifun á grundvelli kröfunnar alls ófullnægjandi, auk þess sem engin tilraun var gerð til að skýra hvernig sóknaraðili teldi sig að lögum geta haft uppi kröfu í eigu Best ehf., þó svo að staðhæft væri að hann ætti alla hluti í því félagi. Mál þetta, sem er rekið eftir ákvæðum 5. þáttar laga nr. 21/1991, snýr að því einu að fá leyst úr ágreiningi um hvort og þá eftir atvikum hvernig viðurkenna eigi kröfuna, sem sóknaraðili lýsti samkvæmt framansögðu við slit varnaraðila. Fyrir dómi verða því ekki hafðar uppi auknar kröfur frá þeim, sem gerðar voru í kröfulýsingu, sbr. einnig 118. gr. laga nr. 21/1991, en úr kröfum geta aðilarnir á hinn bóginn dregið fyrir dómi og bætt úr annmörkum á þeim á sama hátt og gera mætti undir rekstri einkamáls eftir almennum reglum. Í greinargerð fyrir héraðsdómi krafðist sóknaraðili viðurkenningar kröfu á hendur varnaraðila að höfuðstól samtals 1.461.622.941 króna, en höfuðstóll kröfu sóknaraðila samkvæmt kröfulýsingu nam alls 1.448.653.497 krónum. Enga heimild er að finna í lögum til að hækka fyrir dómi í máli sem þessu fjárhæð lýstrar kröfu auk þess sem sá galli var á kröfugerð í greinargerð sóknaraðila að vextir voru ekki tilgreindir með ákveðinni fjárhæð, svo sem bar að gera vegna áðurnefndra fyrirmæla 2. mgr. 117. gr. laga nr. 21/1991. Í bókuninni, sem sóknaraðili lagði fram við aðalmeðferð málsins í héraði, var höfuðstóll dómkröfu hans lækkaður í 719.327.533 krónur og nam hún þannig orðið lægri fjárhæð en fram kom í kröfulýsingu. Voru því ekki lengur annmarkar á dómkröfum sóknaraðila að þessu leyti, en á hinn bóginn var í bókuninni haldið uppi kröfu um heimild til skuldajafnaðar, sem ekki var í greinargerð hans í héraði. Sú krafa getur því ekki komist að í málinu. III Eins og sóknaraðili hefur lagt mál þetta fyrir verður að líta svo á að hann reisi kröfu sína í öllum meginatriðum á þeim grunni að starfsmenn varnaraðila hafi boðið fyrrnefndum mönnum, sem ekki voru fagfjárfestar, að taka þátt í kaupum á óskráðum hlutabréfum í danska hlutafélaginu VG Investment A/S, sem óheimilt hafi verið að gera, bæði eftir ákvæðum samninga tveggja þeirra við varnaraðila um einkabankaþjónustu og 8. gr. þágildandi laga nr. 33/2003. Starfsmenn varnaraðila hafi jafnframt brotið gegn sömu samningum og sömu lögum með því að hafa ekki í þessu sambandi veitt viðhlítandi upplýsingar og ráðgjöf. Beri varnaraðili skaðabótaskyldu af þessum sökum á tjóni, sem af þessu hafi hlotist, ekki aðeins gagnvart kaupendunum, heldur einnig sóknaraðila, sem hafi látið af hendi fé af ástæðum, sem rekja megi til kaupanna. Án þess að nokkuð þurfi frekar að gæta að því hvort sóknaraðili kunni að hafa af framangreindu tilefni eignast kröfu, sem að auki yrði réttilega beint að varnaraðila, verður að líta til þess að kaupin á VG Investment A/S voru gerð með samningi 26. september 2005. Skilja verður málatilbúnað sóknaraðila svo að því sé haldið fram að margháttaðir annmarkar hafi komið fram á hinu selda í beinu framhaldi af kaupunum, en af gögnum málsins verður ekki séð að kaupendurnir hafi nokkru sinni hreyft þessu fyrr en með lýsingu krafna af því tilefni á hendur varnaraðila 26. nóvember 2009 eða haldið því að öðru leyti fram að starfsmenn varnaraðila hafi brotið gegn skyldum sínum eftir samningi eða lögum í skiptum við kaupendurna í tengslum við kaupin. Kaupendurnir sýndu að þessu virtu af sér stórfellt tómlæti um að gera athugasemdir við varnaraðila vegna þessara verðbréfaviðskipta. Eftir meginreglum kröfuréttar, sem meðal annars búa að baki ákvæði 1. mgr. 32. gr. laga nr. 50/2000 um lausafjárkaup, getur annar samningsaðili glatað rétti til að bera fyrir sig vanefnd eða annað réttarbrot viðsemjanda síns ef athugasemdum er ekki hreyft af slíku tilefni án ástæðulauss dráttar. Svo sem vísað var til í dómi Hæstaréttar 28. janúar 2014 í máli nr. 719/2013 var þess getið í athugasemdum með frumvarpi, sem varð að lögum nr. 33/2003, að tómlæti geti haft meiri áhrif á réttarstöðu samningsaðila í verðbréfaviðskiptum en á öðrum sviðum, enda geti hver dagur skipt máli fyrir verðmæti verðbréfa og gætu rúmir frestir til athugasemda leitt til þess að samningsaðili tæki ekki aðeins mið af upplýsingum, sem lágu fyrir þegar viðskipti voru gerð, heldur einnig síðari upplýsingum. Hér verður jafnframt að gæta að því að kaupendurnir báru ekki upp athugasemdir við varnaraðila vegna kaupa á hlutabréfunum í VG Investment A/S á meðan enn gat talist raunhæft að þau hefðu eitthvert verðgildi í viðskiptum, en það hefði þeim verið í lófa lagið hefðu þeir talið efni til slíks á þeim tíma. Með þessu brugðust því kaupendurnir tillitsskyldu sinni gagnvart varnaraðila, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 27. febrúar 2003 í máli nr. 305/2002. Að öllu þessu virtu er óhjákvæmilegt að telja kaupendurna hafa glatað hér fyrir tómlæti sérhverjum rétti, sem þeir gætu hafa átt á hendur varnaraðila af þessu tilefni. Af réttarsambandi kaupendanna við varnaraðila telur sóknaraðili sig geta leitt kröfu sína á hendur honum og getur sóknaraðili því ekki notið í þeim efnum ríkari réttar en þeir. Þegar af þeirri ástæðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:
Mál nr. 136/2009
Kærumál Þóknun verjanda
K var skipaður verjandi X við lögreglurannsókn, en ríkissaksóknari tók þá ákvörðun að fella málið niður. Gerði X þá kröfu um að héraðsdómari ákvarðaði K þóknun vegna framangreindra starfa og var það gert. Kærði X úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar og krafðist þess að þóknun til K yrði hækkuð, en með dómi Hæstaréttar var þóknunin hækkuð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. mars 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum sama dag. Kærður er úrskurður héraðsdóms Reykjavíkur 16. mars 2009, þar sem úrskurðað var um þóknun til handa Karli Axelssyni hæstaréttarlögmanni, skipuðum verjanda varnaraðila. Kæruheimild er í d. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinum kærða úrskurði verði breytt á þá leið að skipuðum verjanda hans verði úrskurðaðar 3.667.194 krónur, að meðtöldum virðisaukaskatti, í þóknun úr ríkissjóði vegna rannsóknar ríkislögreglustjóra í máli nr. 006-2004-0076 á hendur honum. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili hefur ekki látið málið til sín taka. Varnaraðila var skipaður verjandi 23. nóvember 2006 á grundvelli 1. mgr. 35. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála og 7. mgr. 103. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt vegna rannsóknar ríkislögreglustjóra á meintum brotum gegn lögum nr. 90/2003, lögum nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga og 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ekki var skylt að skipa varnaraðila verjanda, en heimild er til slíkrar skipunar eftir ósk sakbornings við rannsókn máls ef ástæða er til þess að mati dómara með tilliti til eðlis brots og allra aðstæðna. Sambærilegt ákvæði er nú í 2. mgr. 30. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Þeim sem borinn er sökum er einnig, samkvæmt 1. mgr. 32. gr. laga nr. 88/2008, heimilt á öllum stigum máls að ráða á sinn kostnað lögmann til þess að gæta hagsmuna sinna. Er þetta ákvæði efnislega óbreytt frá því sem var í eldri lögum. Þóknun skipaðs verjanda var ákveðin 13. febrúar 2009 samkvæmt 38. gr. laga nr. 88/2008 og endurskoðuð og rökstudd að kröfu sóknaraðila með hinum kærða úrskurði. Varnaraðili krefst hér meðal annars greiðslu vegna vinnu verjanda út af deilu ríkislögreglustjóra og skattrannsóknarstjóra um afhendingu gagna sem vörðuðu varnaraðila. Sá kostnaður sem varnaraðili ákvað að stofna til af þessu tilefni fellur ekki undir störf verjanda sem þóknun er greidd fyrir samkvæmt 38. gr., sbr. 2. mgr. 30. gr., laga nr. 88/2008. Sama á almennt við um kostnað vegna vinnu annarra lögfræðinga sem aðstoða verjanda með þeim undantekningum sem greinir í 2. mgr. 35. gr. laga nr. 88/2008. Mál þetta er hins vegar viðamikið og útheimti lestur gagna og bréfa og ritun bréfa umfram það sem venjulegt má telja. Jafnframt verður litið til vinnu við tvær ítarlegar greinargerðir með rökstuðningi fyrir þeirri kröfu varnaraðila að málið skyldi fellt niður. Sú varð niðurstaða málsins. Þegar allt þetta er virt þykir mega áætla varnaraðila 85 klukkustundir vegna vinnu verjanda og fari um endurgjald samkvæmt viðmiðunarreglum dómstólaráðs í tilkynningu ráðsins nr. 3/2007 11.200 krónur fyrir hverja vinnustund eða samtals 1.185.240 krónur þegar tekið hefur verið tillit til virðisaukaskatts. Um kærumálskostnað varnaraðila fer eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Þóknun Karls Axelssonar hæstaréttarlögmanns, skipaðs verjanda varnaraðila, X, við rannsókn máls ríkislögreglustjóra nr. 006-2004-0076 er ákveðin 1.185.240 krónur og greiðist úr ríkissjóði. Kærumálskostnaður varnaraðila 150.000 krónur greiðist úr ríkissjóði. Karl Axelsson hrl. hefur krafist þess með bréfi, dagsettu 18. febrúar 2009, að úrskurðað verði af hálfu dómsins um þóknun honum til handa vegna starfa hans sem skipaður verjandi X, kt. [...], vegna rannsóknar máls nr. 006-2004-0076. Um lagagrundvöll fyrir kröfunni vísar lögmaðurinn til 1. mgr. 181. gr. i.f. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. d-lið 1. mgr. 192. gr. sömu laga. Lögmaðurinn skilaði greinargerð ásamt fylgiskjölum vegna málsins 10. þessa mánaðar þar sem nánari grein var gerð fyrir kröfu hans. Í bréfi ríkislögreglustjóra til Héraðsdóms Reykjavíkur 21. nóvember 2006 var greint frá því að fyrrnefndur X hefði beiðst þess að Karl Axelsson hrl. yrði skipaður verjandi hans vegna rannsóknar ríkislögreglustjóra á ætluðum brotum hins fyrrnefnda gegn lögum um tekjuskatt og eignarskatt nr. 75/1981, sbr. lög nr. 20/2003, lögum um tekjustofna sveitarfélaga nr. 4/1995 og 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til 7. mgr. 103. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og eignarskatt, sbr. 1. mgr. 35. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála, var Karl Axelsson hrl. skipaður verjandi X með bréfi dómsins 23. nóvember 2006. Með bréfi verjanda 23. desember 2008, mótteknu 29. sama mánaðar, var þess beiðst að dómurinn ákvarðaði honum þóknun vegna starfa hans sem verjandi X við framangreinda rannsókn. Í var gerð krafa um þóknun fyrir verjandastarfann að fjárhæð 4.075.554 krónur að meðtöldum útlögðum kostnaði og virðisaukaskatti. Tekið var fram að X hefði þegar innt þá fjárhæð af hendi. Í bréfinu kom fram að í málið hefði verið varið 270 vinnustundum. Fyrir dóminum lá jafnframt bréf ríkissaksóknara frá 17. desember 2008 þess efnis að málið hefði verið fellt niður gagnvart X með vísan til 112. gr. laga nr. 19/1991. Var skipuðum verjanda ákveðin þóknun vegna starfa hans á rannsóknarstigi málsins með vísan til 44. gr. laga fyrrgreindra laga, sbr. nú 38. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Var þóknunin ákveðin 448.000 krónur, auk virðisaukaskatts að fjárhæð 109.760 krónur, eða samtals 557.760 krónur. Ákvörðunin var tilkynnt lögmanninum með bréfi 13. febrúar 2009. Af hálfu verjanda er lögð áhersla á mikilvægi þess að horft sé til þess að málið hafi verið sérstakt og snúist að litlu leyti um skýrslutökur hjá lögreglu. Frá upphafi hafi staðið yfir óformleg og formleg hagsmunagæsla gagnvart lögreglu og saksóknara. Hafi hagsmunagæslan snúist um þá grundvallarspurningu hvort það stæðist ákvæði stjórnarskrár og mannréttindasáttmála Evrópu að rannsaka og ákæra mann hjá lögreglu fyrir verknað sem þegar höfðu verið ákvörðuð refsikennd viðurlög fyrir í skattkerfinu. Við ákvörðun þóknunar er höfð hliðsjón af vinnu verjanda vegna skýrslutaka af sakborningi 21. nóvember 2006 og 9. maí 2008, er tóku samtals um fjórar klukkustundir, sem og undirbúningi fyrir skýrslugjafirnar. Þá er einnig litið til þess að á sama tíma og rannsókn ríkislögreglustjóra fór fram var skattamál sakbornings jafnframt til meðferðar hjá skattrannsóknarstjóra ríkisins. Að auki er tekið tillit til þess að við rannsókn málsins var gerð húsleit, sem sakborningur var ekki beinn aðili að, en hafði þar engu að síður hagsmuna að gæta. Að lokum er horft til bréfaskrifta verjanda til ríkissaksóknara vegna málsins. Að mati dómsins þykir hæfilegur tímafjöldi fyrir þessa vinnu metinn samtals fjörtíu klukkustundir. Fyrir hverja vinnustund greiðast 11.200 krónur samkvæmt viðmiðunarreglum dómstólaráðs samkvæmt tilkynningu ráðsins nr. 3/2007. Samkvæmt því er hæfileg þóknun fyrir umræddan starfa 557.760 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Úrskurðinn kvað upp Helgi I. Jónsson dómstjóri. Úrskurðarorð: Greiða ber Karli Axelssyni hrl., skipuðum verjanda X, 557.760 krónur í þóknun úr ríkissjóði vegna rannsóknar máls ríkislögreglustjóra nr. 006-2004-0076.
Mál nr. 570/2013
Samningur Stefna Aðild Vanreifun Frávísun frá héraðsdómi Aðfinnslur
P höfðaði mál gegn S hf. í kjölfar þess að S hf. rifti samningi um að P ynni tiltekin verkefni fyrir félagið. Taldi P sig ekki hafa vanefnt samninginn og krafðist greiðslu vegna uppgjörs á honum. V ehf., sem var í eigu P, hafði gefið út reikning vegna hluta þess tíma er málið varðaði en í stefnu var ekki gerð grein fyrir því hvort félagið hefði fallið frá kröfunni og P tekið við henni. Þá kom ekki fram hvort krafan væri að þessu leyti reist á samningi aðila eða reikningnum sem V ehf. hafði gefið út. P krafðist jafnframt skaðabóta vegna riftunarinnar en því var ekki lýst í stefnu á hvaða lagagrundvelli bótakrafan væri reist. Þá var heldur ekki gerð grein fyrir ástæðu þess að krafist væri virðisaukaskatts af skaðabótunum eða hvers vegna krafist væri dráttarvaxta af bótafjárhæðinni frá eindaga reiknings sem gefinn hafði verið út af V ehf. Ekki var ráðið af stefnu hvers vegna P teldi sig en ekki V ehf. réttan aðila til að gera kröfu á hendur S hf. vegna þess tíma sem fyrri reikningur V ehf. tók til. Þá þótti krafa P um skaðabætur vanreifuð. Voru slíkir annmarkar á málatilbúnaðinum við þingfestingu málsins í héraði að úr þeim varð ekki bætt undir rekstri þess og var málinu því vísað frá héraðsdómi.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. ágúst 2013. Hann krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, en til vara sýknu af kröfu stefnda. Í báðum tilvikum krefst áfrýjandi málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I Mál þetta á rót sína að rekja til samnings með yfirskriftinni „Markaðs- og sölusamningur Unninn í verktöku“ sem málsaðilar undirrituðu 8. apríl 2011. Samkvæmt grein 1.1 í samningum var hann milli þeirra tveggja, en jafnframt tekið fram að samningurinn væri gerður í samstarfi við bandaríska fyrirtækið FoodCraft Equipment Co., Inc., sem væri fullgildur aðili að honum. Í greininni sagði ennfremur að stefndi hefði „heimild til að innheimta greiðslu samkvæmt samningi þessum í gegnum rekstrarfélag á hans vegum.“ Í grein 4.1 var svo um samið að stefndi fengi „fastar mánaðargreiðslur krónur 1.000.000,- auk vsk.“ fyrir vinnuframlag sitt samkvæmt samningnum og skyldu þær eftir grein 4.3 „greiddar eftir á gegn framvísun reiknings.“ Þá kom fram í grein 6 að ferðakostnaður stefnda í vinnuferðum erlendis yrði greiddur annars vegar af áfrýjanda og hins vegar af FoodCraft eftir því sem við ætti. Í grein 10.1 var að finna svohljóðandi ákvæði: „Gagnkvæmur uppsagnarfrestur þessa ráðningarsamnings er þrír mánuðir og skal uppsögn miðast við mánaðamót. Fyrsta mögulega uppsögn er þó í desember 2011. Allir aðilar samningsins geta sagt samningnum einhliða upp“. Í samræmi við áðurgreinda heimild í samningi aðila gaf einkahlutafélagið VPO, sem var í eigu stefnda, út mánaðarlega reikning fyrir endurgjaldi á grundvelli samningsins að fjárhæð 1.000.000 krónur auk virðisaukaskatts og greiddi áfrýjandi þá reikninga fram eftir árinu 2011. Einkahlutafélagið greiddi stefnda laun og stóð jafnframt straum af launatengdum gjöldum sem og öðrum kostnaði er fylgdi starfi hans í þágu áfrýjanda og FoodCraft. Jafnframt mun félagið hafa staðið skil á fyrrnefndum virðisaukaskatti. Með bréfi 30. nóvember 2011 tilkynnti áfrýjandi stefnda að hann hafi rift samningnum frá 8. apríl sama ár og væri ástæðan sú að verulegar vanefndir væru af hálfu stefnda „á að uppfylla vinnutímaskyldu“ sína samkvæmt samningnum. Í bréfinu kom fram að útgefinn reikningur vegna októbermánaðar 2011 hafi verið greiddur að fullu, en frá reikningsfjárhæðinni ætti að draga tiltekna upphæð vegna vanefnda stefnda í þeim mánuði sem yrði látin ganga upp í reikning vegna nóvembermánaðar sama ár. Var sá reikningur endursendur og þess krafist að gefinn yrði út nýr reikningur vegna nóvembermánaðar að fjárhæð 366.749 krónur auk virðisaukaskatts vegna vanefnda stefnda á vinnuskyldu sinni í október og nóvember. Stefndi leit ekki svo á að hann hefði vanefnt samning aðila og því væri riftun áfrýjanda á honum ólögmæt. Af þeim sökum taldi stefndi sig eiga rétt á endurgjaldi í fjóra mánuði til viðbótar, frá 1. desember 2011 til 31. mars 2012, þar sem ekki væri unnt að segja samningnum upp fyrr en í fyrsta lagi í desember 2011 og uppsagnarfrestur væri þrír mánuðir miðað við mánaðamót. Í samræmi við það var í kjölfar tilkynningar áfrýjanda um riftun gefinn út reikningur af VPO ehf. vegna uppgjörs samningsins að fjárhæð 4.000.000 krónur auk virðisaukaskatts. Eindagi þess reiknings var 7. desember 2011, sá sami og reikningsins vegna nóvembermánaðar sama ár. Með bréfi lögmanns stefnda til áfrýjanda 8. desember 2011 var þess krafist að umræddir tveir reikningar yrðu greiddir innan tíu daga, en þeirri kröfu var hafnað með bréfi lögmanns áfrýjanda 6. janúar 2012. Í héraðsdómsstefnu er þess krafist að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða stefnda „skuld skv. samningi og skaðabætur vegna ólögmætrar riftunar á markaðs- og sölusamningi að fjárhæð samtals kr. 6.275.000 ásamt dráttarvöxtum ... frá 7. desember 2011 til greiðsludags.“ Í stefnunni er krafan meðal annars studd þeim rökum að þar sem ekki sé fyrir hendi riftunarheimild á grundvelli vanefnda beri áfrýjanda að greiða stefnda skuld vegna nóvember 2011, svo sem kveðið sé á um í grein 4.1 í samningi aðila. Jafnframt beri áfrýjanda að greiða stefnda „skaðabætur vegna ólögmætrar riftunar fyrir tímabilið desember, janúar, febrúar og mars 2012.“ Þar á eftir segir að krafan sundurliðist þannig: „Vangreitt vegna nóvember með VSK kr. 1.255.000 Skaðabætur vegna tímabilsins des. ´11 til mars ´12 með VSK [krónur] 5.020.000, kr. 6.275.000“. Skaðabótakrafa stefnda er nánar rökstudd með svofelldum hætti í stefnunni: „Um rétt til skaðabóta vísast til gr. 10.1 í samningi aðila. Skv. ákvæðinu var óheimilt að segja samningnum upp fyrr en í desember 2011. Þá fyrst getur þriggja mánaða uppsagnarfrestur byrjað að líða. Réttur [stefnda] til skaðabóta nær þannig til fjögurra mánaða, desember, janúar, febrúar og mars, samtals með VSK kr. 5.020.000.“ Þá segir að krafist sé dráttarvaxta af stefnufjárhæðinni „frá eindaga reikninga, 7. desember 2011 og til greiðsludags.“ Í stefnunni krefst stefndi málskostnaðar úr hendi áfrýjanda. Er tekið þar fram að hann sé „ekki virðisaukaskattskyldur“ og beri því nauðsyn til að fá dóm fyrir virðisaukaskatti af málflutningsþóknun úr hendi áfrýjanda. Við þingfestingu málsins í héraði voru auk stefnunnar lögð fram skjöl af hálfu stefnda, þar á meðal fyrrnefndir tveir reikningar, útgefnir af VPO ehf., og bréf lögmanns hans til áfrýjanda 8. desember 2011 sem áður hefur verið vísað til. II Eins og að framan greinir gaf VPO ehf. út reikning fyrir endurgjaldi stefnda samkvæmt samningi aðila vegna nóvembermánaðar 2011 og krafði áfrýjanda um greiðslu á reikningnum áður en mál þetta var höfðað af stefnda sjálfum. Samkvæmt héraðsdómsstefnu er þess krafist að áfrýjandi verði dæmdur til að greiða stefnda umrætt endurgjald á grundvelli samningsins. Í stefnunni er ekki gerð grein fyrir því að einkahlutafélagið hafi fallið frá kröfunni og stefndi tekið við henni, auk þess sem þar kemur ekki glöggt fram hvort krafan sé reist á samningnum ellegar reikningnum, útgefnum af félaginu. Þannig er krafan annars vegar rökstudd með því að vísa til greinar 4.1 í samningnum, en hins vegar er krafist dráttarvaxta af fjárhæðinni frá eindaga reikningsins. Þá eykur það á óvissuna í þessu efni að stefndi er ekki sagður virðisaukaskattskyldur, enda þótt gerð sé krafa um virðisaukaskatt úr hendi áfrýjanda í samræmi við áðurnefnt samningsákvæði. Sem fyrr greinir er krafa stefnda um skaðabætur studd þeim rökum í stefnunni að hún stafi af ólögmætri riftun áfrýjanda á samningnum og er um rétt til bóta og bótafjárhæð vísað til greinar 10.1 í samningi aðila. Á hinn bóginn er því ekki lýst nánar í stefnunni á hvaða lagagrundvelli bótakrafan sé reist. Þar er heldur ekki gerð grein fyrir ástæðu þess að krafist er virðisaukaskatts af skaðabótunum, svo sem með því að geta þess við hvaða lagaheimild sú krafa styðjist. Þá er krafist dráttarvaxta af bótafjárhæðinni frá eindaga reikningsins, sem gefinn var út af VPO ehf. vegna uppgjörs á samningi aðila, án þess að það sé skýrt frekar. Dómsorð: Máli þessu er vísað frá héraðsdómi. Stefndi, Pálmar Sveinn Ólafsson, greiði áfrýjanda, Skaganum hf., samtals 300.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Vesturlands 30. maí 2013. Mál þetta sem dómtekið var 3. maí sl. er höfðað með stefnu birtri 12. janúar 2012. Stefnandi er Pálmar Sveinn Ólafsson, Hamarsteig 9, Mosfellsbæ. Stefndi er Skaginn hf., Bakkatúni 26, Akranesi. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda skuld skv. samningi og skaðabætur vegna ólögmætrar riftunar á markaðs- og sölusamningi að fjárhæð samtals 6.275.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6 gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 7. desember 2011 til greiðsludags. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. s.l. er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Jafnframt er krafist málskostnaðar. Stefndi krefst þess að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Ef fallist er á það með stefnanda að honum sé heimilt að reikna virðisaukaskatt inn í dómkröfu sína, sbr. aðalkröfu stefnanda, krefst stefndi þess jafnframt að honum verði einungis gert að greiða slíka kröfu gegn framlagningu reiknings, að sömu fjárhæð, með álögðum virðisaukaskatti. Loks krefst stefndi málskostnaðar. Með úrskurði dómsins hinn 4. mars sl. var kröfu stefnda um frávísun málsins hafnað. MÁLSATVIK Stefnandi er fyrrum starfsmaður hjá stefnda og hóf hann störf á grundvelli svonefnds markaðs- og sölusamnings, unninn fyrir verktöku sem var undirritaður af aðilum 8. apríl 2011. Í samningi þessum er jafnframt tekið fram í gr. 1.1. að samningurinn væri gerður í samstarfi við FoodCraft Equipment Co., Inc. í U.S.A. og væru þeir fullgildir aðilar samningsins. Hinir erlendu aðilar undirrituðu þó aldrei samninginn af sinni hálfu. Samningurinn er með þriggja mánaða uppsagnarfresti miðað við mánaðamót en óuppsegjanlegur af beggja hálfu þar til í desember 2011. Stefnanda barst þó uppsagnarbréf í september sl. og var ástæða uppsagnar sögð vera að FoodCraft treysti sér ekki lengur til að vera aðili samningsins. Uppsögnin var dregin til baka eftir að stefnandi hafði bent stefnda á ákvæðið í samningi aðila um uppsögn. Stefnandi kveðst hafa sinnt umsömdum störfum bæði hér á landi og í Bandaríkjunum með þeim hætti sem um hafi verið samið. Hann sendi í nafni einkahlutafélags síns inn mánaðarlega reikning fyrir vinnu sinni og voru reikningarnir allir greiddir athugasemdalaust þar til í lok nóvember að stefndi hafnaði því að greiða nóvemberreikning og taldi jafnframt októberreikning vera rangan. Fram til þessa hafði engin athugasemd verið gerð vegna vinnutíma hans. Með bréfi stefnda til stefnanda 30. nóvember 2011 tilkynnti stefndi um riftun á samningnum. Í bréfinu eru gefnar upp þær ástæður fyrir riftun að stefnandi hefði vanefnt samninginn með því að skila ekki umsömdum vinnutímum. Á fundi sem stefnandi átti með framkvæmdastjóra stefnda þann dag hafi honum verið gefið að sök að hafa farið í fjölskylduferð erlendis fyrr í nóvember og slakur árangur hefði verið af störfum hans. Lögmaður stefnanda sendi innheimtubréf vegna málsins 8. desember 2011. Stefndi hafnaði öllum kröfum stefnanda með bréfi dags. 6. janúar 2012. Því er málshöfðun nauðsynleg. MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Stefnandi kveðst hafa hafið störf hjá stefnda 11. apríl 2011 á grundvelli samnings. Samningurinn sé með þriggja mánaða uppsagnarfresti miðað við mánaðamót en óuppsegjanlegur af beggja hálfu þar til í desember 2011. Stefnandi hafi sinnt umsömdum störfum bæði hér á landi og í Bandaríkjunum í samræmi við samning aðila og kannast ekki við að hann hafi að neinu leyti gerst brotlegur við samninginn eða vanefnt hann með nokkrum hætti, eins og honum sé gefið í sök í bréfinu frá 30. nóvember 2011. Í uppsagnarbréfi frá september 2011, sem dregið var til baka, hafi ekki verið minnst á vinnutíma stefnanda eða að hann hafi ekki sinnt störfum sínum skv. samningi aðila, heldur hafi ástæða uppsagnar verið tilgreind sú að FoodCraft treysti sér ekki lengur til að vera aðili samningsins. Stefnandi kannist heldur ekki við að athugasemdir hafi verið gerðar við vinnutíma hans í samskiptum hans við yfirmenn stefnda, heldur hafi ákvarðanir varðandi utanlandsferðir og tilfærslur vinnu allar verið teknar í samráði og samvinnu við þá. Hann telji sig einnig hafa unnið fyrirtækinu vel og skilað því mun meiri tíma en um hefði verið samið í upphafi. Vinnan hafi ýmist verið innt af hendi á starfsstöð stefnda á Akranesi, í Bandaríkjunum eða heimili P.O. Vinnutíminn hafi verið sveigjanlegur, hann hafi og mátt vinna á öllum þessum stöðum og ekkert í upphaflegum samningi sem kveðið hafi á um annað en að þegar vinna væri innt af hendi á Akranesi þá skyldi stimpilklukka notuð. Stefnandi hafi algerlega farið eftir því og notaði stimpilklukkuna þegar hann var við störf á Akranesi. Aldrei hefði áður verið gerð nein athugasemd við vinnuframlag hans fyrr en kom að riftun samningsins. Ekki sé ágreiningur um að samningur aðila sé verksamningur en ekki ráðningarsamningur og skyldur stefnanda í garð stefnda séu ekki skyldur launþega gagnvart atvinnurekanda heldur skyldur verktaka í garð verkkaupa. Sérstaklega eigi þetta við um vinnutíma. Í málinu verði að leggja samninginn til grundvallar í samskiptum aðila, enda hafi aðilar gert það í samskiptum sínum frá því samningurinn var gerður. Í samningnum sé m.a. fjallað um starfssvið og ábyrgð, um vinnutíma, greiðslur og uppsagnarákvæði. Um starfssvið segi að starfskyldur stefnanda séu annars vegar í starfsstöð stefnda og hins vegar á vettvangi hjá erlendum viðskiptavinum stefnda, aðallega á vegum FoodCraft í Bandaríkjunum. Áætlaður fjöldi daga á vegum FoodCraft sé að jafnaði 10 dagar í mánuði. Um vinnutíma segi m.a. eftirfarandi í gr. 3.1: „Vinnutími í starfsstöð Skagans skal vera að jafnaði sem svarar a.m.k. 8 vinnustundum á virkum vinnudögum, þegar hann er ekki í vinnuferðum erlendis, á vegum FoodCraft eða Skagans. Daglegur vinnutími er sveigjanlegur á tímabilinu kl. 7.00-18.00.“ Í gr. 3.2 segi síðan: „Allur vinnutími í starfsstöð Skagans er mældur með stimpilklukku og skal P.Ó. stimpla sig inn þegar hann kemur til vinnu á morgni og út að kveldi. Einnig skal hann stimpla sig út þegar hann yfirgefur vinnustað í eigin erindum.“ Í gr. 3.4 sé tekið fram hvernig með skuli fara þegar stefnandi er ekki í vinnuferðum erlendis eða starfsstöð stefnda: „Þegar P.Ó. er ekki í vinnuferðum erlendis eða í starfsstöð Skagans að Bakkatúni 26, Akranesi, þá sinnir hann starfinu heima hjá sér.“ Um uppsögn samningsins segi svo í gr. 10.1: „Gagnkvæmur uppsagnarfrestur þessa ráðningarsamnings er þrír mánuðir og skal uppsögn miðast við mánaðamót. Fyrsta mögulega uppsögn er þó í desember 2011. Allir aðilar samningsins geta sagt samningnum einhliða upp, en aðilar samningsins eru: P.Ó., FoodCraft og Skaginn.“ Í samantekt um vinnuframlag stefnanda fyrir allt tímabilið sem hann vann hjá stefnda komi fram að stefnandi hafi unnið á starfstímabilinu frá 11. apríl 2011 til 30. nóvember 2011 samtals 1347,41 klukkustund. Þessi vinna hafi verið unnin á 162 dögum, en virkir dagar á þessu tímabili séu 151 dagur. Hann hafi því unnið því að meðaltali hvern virkan dag á tímabilinu 8,92 klukkustundir. Í riftunarbréfi 30. nóvember 2011 hafni stefndi reikningi stefnanda vegna nóvember og telji hann rangan. Hann hafi talið að reikningur vegna október væri ennfremur rangur. Stefndi vísaði í verulegar vanefndir. Hann hafi talið að frá reikningi vegna október hefði átt að dragast vegna vanefnda kr. 122.384 og reikningur vegna nóvember hefði átt að vera 1.000.000/184*90 eða kr. 489.130 að frádregnum kr. 122.381 vegna október eða samtals kr. 366.749 auk VSK. Bent skuli á að í riftunarbréfi stefnda séu vinnudagar í nóvember sagðir vera 23. Hið rétta sé að virkir dagar í nóvember 2011 séu 22. Útreikningur stefnda sé því rangur sem þessu nemur. Auk þess hafi stefndi ekkert greitt af reikningi vegna nóvember og hafnað alfarið greiðslu, þrátt fyrir að hann hefði talið sér skylt að greiða hluta reikningsins. Stefndi telji að stefnandi hafi ekki sinnt vinnuskyldu sinni með því að mæta ekki hvern dag á starfsstöð á Akranesi og vinna þar 8 tíma þá daga sem hann var á landinu. Þessu mótmælir stefnandi, enda samið um sveigjanleika, um að vinnutími skyldi að jafnaði vera a.m.k. 8 tímar á virkum vinnudögum. Í samningnum segi eingöngu að stimpilklukka skuli notuð þegar vinna sé innt af hendi á starfsstöð á Akranesi. Í samningi aðila sé gert ráð fyrir að stefnanda sé heimilt að sinna vinnuskyldu sinni heima hjá sér. Engin ákvæði séu í samningnum hvernig vinna þar skuli skráð. Ekkert í samningi aðila kemur í veg fyrir að stefnandi hafi mátt fara í frí. Honum hafi verið fullkomlega heimilt að hnika störfum sínum til þannig að hann kæmist í frí. Þetta hafi hann einnig gert í fullu samráði við starfsmenn stefnda, sem hafi verið fullkunnugt um að stefnandi færi í nokkurra daga frí síðari hluta nóvember 2011. Þar sem ekki sé til staðar riftunarheimild á grundvelli vanefndar beri stefnda að greiða stefnanda skuld vegna nóvember 2011, svo sem kveðið sé á um í samningi aðila, gr. 4 í samningi aðila. Jafnframt beri stefnda að greiða stefnanda skaðabætur vegna ólögmætrar riftunar fyrir tímabilið desember, janúar, febrúar og mars 2012. Sundurliðist krafan sem hér segir: Vegna kröfu um nóvembergreiðslu vísast í gr. 4.1 í samningi aðila. Þar sem sá háttur hafi verið hafður á að reikna VSK ofan á og að félag í eigu stefnanda hafi síðan staðið skil á greiðslu VSK til ríkissjóðs sé sá háttur hafður á kröfunni. Um rétt til skaðabóta vísast til gr. 10.1 í samningi aðila. Skv. ákvæðinu var óheimilt að segja samningnum upp fyrr en í desember 2011. Þá fyrst geti þriggja mánaða uppsagnarfrestur byrjað að líða. Réttur stefnanda til skaðabóta nái þannig til fjögurra mánaða, desember, janúar, febrúar og mars, samtals með VSK kr. 5.020.000. Auk þess sé krafist dráttarvaxta af fjárhæðinni frá eindaga reikninga, 7. desember 2011 og til greiðsludags. Dráttarvaxtakrafa sé byggð á 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Þá er krafist vaxtavaxta skv. 12. gr. s.1. er leggist við höfuðstól á 12 mánaða fresti. Lagatilvísanir: Stefnandi vísar í samning aðila frá 8. apríl 2011, markaðs- og sölusamning, unninn í verktöku, svo og meginreglur samningaréttar og vinnuréttar. Kröfur um dráttarvexti, þ.m.t. vaxtavexti, styður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 með síðari breytingum, einkum 1. mgr. 6. gr. auk 12. gr. laganna. Krafan um málskostnað styðjist við 129. gr. laga 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun er reist á lögum númer 50/1988. Stefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir virðisaukaskatti úr hendi stefnda. Varðandi varnarþing vísast til 33. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu aðallega á aðildarskorti, en í máli þessu krefjist stefnandi greiðslu á reikningum útgefnum af VPO ehf. en félagið sé ekki aðili að máli þessu. Ef ekki verði fallist á sýknu á grundvelli aðildarskorts byggir stefndi á því að riftun stefnda hafi verið lögmæt og því beri að synja um bótakröfu stefnanda. Jafnframt krefjist stefndi þess að vera sýknaður af dráttarvaxtakröfu stefnanda, eða að upphafsdegi dráttarvaxta verði seinkað. Í stefnu sinni krefjist stefnandi greiðslu á reikningum útgefnum af þriðja aðila og telur stefndi því ljóst að um aðildarskort sé að ræða. Krafa stefnanda sé sett upp í tveimur liðum Annars vegar sé krafist greiðslu á reikningi nr. 84 að fjárhæð kr. 1.255.000,- sem var útgefinn af VP0 ehf., kt. 701098-2429 og féll í gjalddaga 30. nóvember 2011. Hins vegar sé krafist greiðslu skaðabóta að fjárhæð kr. 5.020.000,- með virðisaukaskatti. Sé lagður fram reikningur nr. 85 útgefinn af VPO ehf. sömu fjárhæðar, til stuðnings skaðabótakröfu stefnanda. Standi á reikningnum: Uppgjör samnings: desember 2011, janúar, 2012, febrúar 2012 og mars 2012. Með hliðsjón af þessu virðist dómkrafa stefnanda því ganga út á að greiddir séu þessir tveir reikningar félagsins VPO ehf. Telur stefndi að stefnandi sé því ekki réttur aðili að málinu heldur VPO ehf. Félagið sé réttur aðili að dómsmáli þar sem krafist sé greiðslu á reikningum útgefnum af félaginu. Stefndi telur að með hliðsjón af framansögðu beri að sýkna stefnda af kröfum stefnanda á grundvelli aðildarskorts, sbr. 2. mgr. 16. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Stefndi byggir sýknukröfu sína einnig á því að honum beri ekki að greiða stefnanda bætur þar sem riftun stefnda á samningi aðila hafi verið lögmæt. Stefnandi hafi verulega vanefnt skyldur sínar skv. samningi aðila og hafi samningnum því réttilega verði rift. Það sé óskráð meginregla kröfuréttar að aðili gagnkvæms samnings geti beitt riftun í tilefni vanefnda gagnaðila þrátt fyrir að ekki sé skýrt kveðið á um slíka heimild í samningnum. Sú heimild sé almennt talin vera til staðar jafnvel í samningum sem séu óuppsegjanlegir eða gerðir til langs tíma. Framlag stefnanda samkvæmt samningi aðila hafi verið vinna við markaðs- og sölumál hjá stefnda. Slík skilgreining sé matskennd og erfitt að meta slíkt framlag öðruvísi en með unnum klukkustundum. Því hafi verið kveðið á um það í 3. gr. samningsins að stefnandi skyldi skila ákveðnu lágmarki vinnustunda á hverjum virkum degi auk þess sem hann þyrfti að sinna ákveðnum viðskiptavinum erlendis, sbr. ákvæði í grein 3.1 um vinnutíma í starfsstöð stefnda þegar stefnandi væri ekki í vinnuferðum erlendis, á vegum FoodCraft eða stefnda. Daglegur vinnutími sé sveigjanlegur á tímabilinu 7:00 — 18:00. Í greinum 3.4 og 3.5 sé kveðið á um skyldu stefnanda til ferða erlendis og skyldu hans til að þurfa jafnvel að sinna starfinu heima hjá sér, utan venjulegs vinnutíma. Stefnandi hafi vanefnt þessa skyldur sínar verulega. Megin þungi af skyldum stefnanda hafi verið að inna af hendi a.m.k. 8 klst. vinnu á virkum dögum við markaðs- og sölustörf á starfsstöð Skagans hf. Hafi tímaramminn verið sveigjanlegur að því leyti að stefnandi hafi haft aðgang að starfsstöð Skagans á tímabilinu kl. 7:00 til 18:00 á hverjum virkum degi til að inna framlag sitt af hendi. Stefnda hafi hins vegar orðið ljóst í september 2011 að stefnandi væri ekki að inna af hendi vinnuskyldu sína á starfsstöð stefnda í samræmi við ákvæði samningsins. Hafi verið farið yfir það á fundi með stefnanda, ásamt þeirri staðreynd að FoodCraft Equipment Inc. hafi talið ekki lengur talið sér fært að standa að samningnum lengur. Hafi þetta verð ítrekað á fundi aðila í nóvember 2011 og samningnum síðan rift. Vanefndir stefnanda megi sjá á yfirliti stefnda yfir unnar vinnustundir stefnanda á starfsstöð Skagans hf. frá apríl til loka nóvember 2011. Einnig leggur stefndi fram samantekt á unnum vinnudögum stefnanda á starfsstöð Skagans hf. Þar sé tekinn saman dagafjöldinn þar sem stefnandi hafi sinnt lágmarks vinnuskyldu sinni, skv. gr. 3.1 í samningnum, í hverjum mánuði fyrir sig. Á því yfirliti sjáist að einungis í 33% tilvika á öllu samningstímabilinu hafi stefnandi fylgt ákvæðum samningsins og verið í vinnu á starfsstöð Skagans hf. í a.m.k. 8 klst. á dag, þá virka daga sem hann var ekki vinnuferð erlendis. Einnig séu teknar saman þær klukkustundir sem stefnandi hafi unnið á starfsstöð Skagans hf. í hverjum mánuði og útfrá því meðaltal vinnustunda á hverjum virkum degi, í hverjum mánuði. Skv. því yfirliti hafi stefnandi aldrei náð að meðaltali 8 vinnustundum á dag í einum, stökum mánuði, á starfsstöð Skagans. Með hliðsjón ofangreindu telur stefndi sýnt að stefnandi hafi vanefnt samninginn verulega, strax frá upphafi. Riftun hans hafi því verið lögmæt og hann beri því ekki skaðabótaábyrgð á tjóni vegna hennar. Þá telur hann kröfur sínar vegna vanefnda stefnanda mun hærri en kröfur stefnanda vegna nóvember mánaðar, eins og fram komi í varakröfu stefnda. Þá sé byggt á því að stefndi eigi gagnkröfu á stefnanda sem sé næstum jafnhá stefnufjárhæðinni, en jafnframt byggi stefndi á því að fjárhæð dómkröfu stefnanda sé of há. Telur stefndi að með hliðsjón af þessu sé niðurstaðan raun sú að stefnandi skuldi stefnda, en ekki öfugt. Eigi stefndi rétt á afslætti af útgefnum reikningum vegna vanefnda stefnanda á samningi aðila. Skuldajafna eigi kröfu stefnda að fjárhæð 4.690.000 krónur vegna þessa gagnvart kröfum stefnanda. Stefnandi hafi brotið gegn ákvæði 3.1 samnings aðila allt samningstímabilið eins og rakið sé að framan. Hefði stefnandi því með réttu átt að gefa stefnda afslátt af útgefnum reikningum vegna þessa galla á verki stefnanda. Vísast um þetta til umfjöllunar um vanefndir stefnanda hér að framan og eigi stefndi rétt á 67% afslætti af verki stefnanda frá maí 2011 til nóvember 2011, en það sé alls 4.690.000 krónur utan vsk. (kr. 1.000.000,-*7 mánuðir*67% = kr. 4.690.000,-). Ef ekki verði fallist á ofangreinda útreikninga stefnda fer stefndi fram á að honum verði dæmdur afsláttur að álitum. Gagnkrafa stefnda sé gjaldfallin og séu því skilyrði skuldajafnaðar fyrir hendi, sbr. 1. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Enn er krafist sýknu vegna þess að reikningur fyrir nóvember 2011 sé of hár. Stefnandi hafi ekki uppfyllt vinnuskyldu sína í nóvember og að því beri að lækka kröfu stefnanda vegna þess mánaðar. Telur stefndi einnig að stefnanda sé ekki heimilt að krefjast greiðslu virðisaukaskatts á umrædda kröfu þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Ef stefnda verði gert að greiða kröfu stefnanda með vsk. krefst stefndi þess að greiðsluskylda hans verði bundin því skilyrði að hann fái í hendur frumrit reiknings að sömu fjárhæð, með vsk. Loks er á því byggt að ekki sé lagaheimild til að leggja virðisaukaskatt á skaðabætur. Telur stefndi einnig að stefnanda sé ekki heimilt að krefjast greiðslu virðisaukaskatts á umrædda kröfu þar sem stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur. Ef stefnda verði gert að greiða kröfu stefnanda með vsk. krefst stefndi þess að greiðsluskylda hans verði bundin því skilyrði að hann fái hendur frumrit reiknings að sömu fjárhæð, með vsk. Auk þessa telur stefndi að stefnandi hafi ekki sýnt fram á að stefnufjárhæðin feli í sér raunverulegt tjón stefnanda. Þá beri að líta til þess að stefnandi hafi væntanlega leitað annarra verkefna í kjölfar riftunar stefnda á samningi aðila. Allar greiðslur vegna slíkra verkefna, sem byggist á vinnuframlagi stefnanda á tímabilinu 1. desember 2011 til 31. mars 2012 og voru greiddar til stefnanda eða VP0 ehf., hljóti að dragast frá kröfu stefnanda á hendur stefnda. Með hliðsjón af öllum ofangreindum atriðum telur stefndi að sýkna beri hann af kröfum stefnanda. Stefndi fallist ekki á greiðslu dráttarvaxta á kröfu stefnanda. Krafa stefnanda sé að stærstum hluta skaðabótakrafa en krafist sé dráttarvaxta frá „eindaga reikninga 7. desember 2011 og til greiðsludags". Stefndi telur að ekki sé hægt að breyta skaðabótakröfu í almenna kröfu bara með útgáfu reiknings fyrir henni. Hinn 7. desember 2011 hafi umfang meints tjóns stefnanda og þ.a.l. hugsanleg bótafjárhæð, ekki legið fyrir, sbr. 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Auk þess líði ekki mánuður frá tilkynningu stefnanda fram að upphafsdegi dráttarvaxtakröfu hans, sbr. áðurnefnda 9. gr. vxl. Ef dráttarvaxtakröfu stefnanda verði ekki vísað frá dómi vegna vanreifunar, sbr. aðalkröfu stefnda, er farið fram á að stefndi verði sýknaður af henni eða stofndegi kröfunnar seinkað. Til vara krefst stefndi þess að kröfur stefnanda á hendur honum verði lækkaðar verulega. Byggir stefndi varakröfu sína á vanefndum stefnda, bæði fyrr á samningstímanum sem og í nóvember 2011. Þá byggir stefndi einnig á því að fjárhagslegt tjón stefnanda vegna riftunar samningsins sé ekki jafn hátt og krafa stefnanda kveður á um. Vísar stefnandi til röksemda sem fram koma í undirkafla 4 í kafla IV.b, til stuðnings kröfu sinni. Í stefnufjárhæð stefnanda sé búið að leggja virðisaukaskatt ofan á kröfur stefnanda. Ef dæmt yrði í samræmi við þær dómkröfur stefnanda telur stefndi rétt að þá yrði greiðsluskylda stefnda háð því að stefndi fengi afhent frumrit af reikningum, að sömu fjárhæð og dæmd krafa stefnanda, með álögðum virðisaukaskatti. Með tilliti til þessa telur stefndi vissara að krefjast þessa, þrátt fyrir að stefnandi sé sjálfur ekki virðisaukaskattsskyldur aðili. Stefnandi byggir á því í stefnu sinni að hann hafi ekki brotið gegn ákvæðum samnings aðila þar sem hann hafi á tímabilinu 11. apríl 2011 til 30. nóvember 2011 unnið að meðaltali 8,92 klst. á hverjum virkum degi. Stefndi mótmælir þessari staðhæfingu stefnanda með eftirfarandi rökum. Skýrt sé tekið fram í gr. 3.1 í samningi aðila að vinnustundir í starfsstöð Skagans skuli vera að jafnaði sem svarar a.m.k. 8 vinnustundum á virkum degi. Þessi starfsskylda sé óháð þeim vinnuferðum sem stefnandi hafi þurft að sinna erlendis. Útreikningar stefnanda byggi hins vegar einnig á þeim vinnustundum sem stefnandi skrái á sig þegar hann sé í ferðum erlendis. Skv. yfirlitinu skrái stefnandi yfirleitt á sig 12 vinnustundir á dag þegar hann er í vinnuferðum erlendis. Slík framsetning sé villandi og ekki í samræmi við efni samningsins. Kveðið sé á um að stefnandi skili a.m.k. 8 vinnustundum á hverjum virkum vinnudegi á starfsstöð Skagans ef stefnandi er staddur hérlendis, sbr. gr. 3.1 í samningnum. Sú vinnuskylda sé óháð viðveru stefnanda erlendis og er þv1 mótmælt að meðaltal þeirra vinnustunda sé híft upp með áðurnefndum hætti. Skv. gr. 3.3 í samningnum skyldi stefnandi taka matartíma í 30-60 mín. hvern dag sem hann var við vinnu á starfsstöð Skagans hf. Matartíminn skyldi tekinn á tímabilinu 12:00-14:15 og tekið fram að hann teldist ekki til vinnutíma. Misbrestur hafi orðið á því að stefnandi stimplaði sig úr vinnu í samræmi við þetta, þrátt fyrir að vera að vinna fullan vinnudag. Telur stefndi rétt að tímaskráning miði við að stefnandi hafi tekið sér hálftíma matartíma þá daga sem hann var vinnu heilan vinnudag (eða svo sem næst), þó svo hann hafi ekki stimplað sig í og úr mat. Ekki sé gert ráð fyrir slíku í útreikningum stefnanda. Stefnandi taki ekki með inn í meðaltalið daga þar sem stefnandi hafi skráð sig í „frí". Skv. samningnum hafi stefnandi átt að mæta til vinnu á starfsstöð Skagans hf. í a.m.k. 8 klst. alla virka daga ef hann var ekki staddur erlendis í vinnuferð. Stefnandi skrái sig hins vegar í „frí" í 16 daga á tímabilinu 8. apríl til 30. nóvember 2011. Í verksamningnum sé ekki gert ráð fyrir að stefnandi eigi rétt á að taka slíka „frídaga" og fá samt greitt að fullu. Ef stefnandi hefði viljað taka sér frí hefði að sjálfsögðu verið hægt að ná samkomulagi um slíkt. En slíkt hefði einmitt þurft að gera í samráði við stefnda. Aðilar hefðu þá þurft að komast að samkomulagi um hvort forföll yrðu unnið upp eða hvort gefinn yrði afsláttur af hinni föstu greiðslu. Stefnandi hafi hins vegar gefið út mánaðarlega reikninga án þess að tekið væri tillit til fjarveru hans. Athugasemdum stefnda vegna þessa hafi verið hafnað af hálfu stefnanda. Ofangreindu til viðbótar mótmælir stefndi því að umrætt meðaltal stefnanda skipti máli varðandi mat á efndum á samningnum. Í meðaltalinu felist að teknar séu vinnustundir á tímabilinu frá. 8. apríl 2011 til 30. nóvember 2011. Samkvæmt samningnum hafi vinnuskyldan verið mæld í fjölda vinnustunda á hverjum virkum degi, sjá gr. 3.1. Í greininni er sérstaklega tekið fram að vinnutími stefnanda á starfsstöð Skagans skuli vera a.m.k. 8 klst. Of mikil vinna á einum degi eða í einum mánuði hafi því ekki átt að mynda einhvers konar „inneign" á vinnustundum. Almennt hafi verið gengið út frá að unnir tímar yrðu venjulega umfram það. Mat á því hvort samningur hafi verið réttilega efndur eigi að byggja á því hvort umrædd vinnuskylda hafi verið uppfyllt hvern dag. Með hliðsjón af þessu sé staðhæfing stefnanda um meðaltal unna tíma, marklaus. Varðandi allar sínar dómkröfur vísar stefndi til verksamnings aðila frá. 8. apríl 2011, meginreglna kröfuréttar, samningsréttar og verktakaréttar, kröfum sínum til stuðnings. Þá vísar stefndi sérstaklega til ákvæða d. og e. liðar 1. mgr. 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sem og 2. mgr. 16. gr. og 1. mgr. 28. gr. sömu laga. Stefndi byggir kröfur sínar einnig á 5., 6. gr. og 9. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Varðandi kröfu um málskostnað vísar stefndi til 129. gr. og 130. gr. laga nr. 91/1991 og ákvæða 21. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. NIÐURSTAÐA Ágreiningslaust er með aðilum máls þessa að samningur aðila er verksamningur en ekki ráðningarsamningur samkvæmt reglum vinnuréttarins. Í samningi þessum segir í 1. gr. 1 að stefnandi hafi heimild til að innheimta greiðslur samkvæmt honum í gegnum rekstrarfélag á hans vegum. Fól það í sér heimild til stefnanda en ekki skyldu og með því að ljóst er að samningur sá sem gilti um samband aðila var milli þeirra en ekki stefnda og félags á vegum stefnanda og að stefnandi krefur um greiðslur sem hann telur sé bera úr hendi stefnda á grundvelli samningsins verður ekki fallist á þá málsástæðu stefnda að aðildarskortur leiði til sýknu hans. Í uppsagnarbréfi því er stefndi sendi stefnanda í september 2011 er engu orði vikið að því að stefnandi hafi vanefnt skyldur sínar samkvæmt samningi aðila. Sú viðbára kom ekki fram fyrr en í bréfi stefnda hinn 30. nóvember 2011. Ekki er sýnt fram á að fyrr hafi verið gerðar athugasemdir við vinnulag stefnanda. Þegar litið er til ákvæða samnings aðila um vinnulag stefnanda þ. e. að vinnuframlag hans skyldi ýmist vera í Bandaríkjunum, á starfsstöð stefnda og heima hjá stefnanda sjálfum þykir ekki vera sýnt fram á að stefnandi hafi vanefnt skyldur sínar svo að varðaði fyrirvaralausri uppsögn. Er það því niðurstaða dómsins að riftun samnings aðila hafi verið stefnda óheimil hinn 30. nóvember 2011 og samkvæmt því voru ákvæði hans í gildi og stefnda skylt að efna hann fyrir sitt leyti með því að greiða umsamin laun fyrir þann tíma sem samningurinn gilti. Þá þykir ekki sýnt fram á það að stefndi eigi gagnkröfur á hendur stefnanda vegna ofgreiðslu samningsgreiðslna á tímabilinu frá 11. apríl til loka október 2011 og í nóvember 2011 og koma þar til sömu rök og gilda um þá niðurstöðu að dómurinn telur riftun stefnda á samningi óheimila. Í samskiptum aðila þykir engu máli skipta hvort stefnandi hafi fengið greiðslur frá öðrum vegna annarra starfa á uppsagnartíma samkvæmt samningi aðila og því ekki efni til að lækka dómkröfur vegna þessa. Samningur aðila er skýr um gildistíma og uppsögn svo og uppsagnarfrest og eins og fram er komið verður ekki fallist á að riftun hans hafi verið lögmæt eða að stefndi eigi gangkröfur á hendur honum. Er ekki fallist á að heimilt hafi verið að segja samningnum upp fyrr en í desember 2011 og að sú uppsögn skyldi miðast við að upphaf uppsagnarfrests yrði 1. janúar 2011. Verður því fallist á kröfur stefnanda að öllu leyti. Eftir úrslitum málsins verður stefndi dæmdur til að greiða stefnanda 1.750.000 krónur í málskostnað þ.m.t. virðisaukaskattur. Allan Vagn Magnússon dómstjóri kveður upp þennan dóm. DÓMSORÐ Stefndi, Skaginn hf., greiði stefnanda, Pálmari S. Ólafssyni, 6.275.000 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6 gr. vaxtalaga nr. 38/2001 frá 7. desember 2011 til greiðsludags. Stefndi greiði stefnanda 1.750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 631/2007
Kærumál Frestur
Að kröfu varnaraðila frestaði héraðsdómur aðalmeðferð málsins um óákveðinn tíma eða þar til fyrir lægi dómur Hæstaréttar Íslands í öðru máli milli sömu málsaðila og séð yrði fyrir endann á opinberri rannsókn vegna kæru varnaraðila á hendur sóknaraðila. Í dómi Hæstaréttar sagði að kröfur sem varnaraðili hefði uppi í öðru dómsmáli til sjálfstæðs dóms þar gæti ekki verið hafðar uppi til skuldajafnaðar í þessu máli. Yrði því ekki séð að niðurstaða hins dómsmálsins hefði neina þá þýðingu fyrir dómkröfur þessa máls að efni væri til að fresta meðferð þess. Þá lægju ekki fyrir gögn í málinu sem sýndu að opinber rannsókn stæði yfir í tilefni af kærubréfi varnaraðila til lögreglu, hvað þá að fyrir lægi að hverju slík rannsókn beindist. Voru því engin efni til að fresta meðferð málsins af þessu tilefni og hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 6. nóvember 2007, þar sem aðalmeðferð héraðsdómsmálsins nr. E-919/2007 milli málsaðila var frestað um óákveðinn tíma eða þar til fyrir liggur dómur Hæstaréttar Íslands í máli nr. E-1871/2007 milli sömu aðila sem dæmt var í Héraðsdómi Reykjavíkur 5. október 2007 og séð verður fyrir endann á opinberri rannsókn vegna kæru varnaraðila á hendur sóknaraðila. Kæruheimild er í h. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og héraðsdómara gert að boða til aðalmeðferðar svo fljótt sem unnt er. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Sóknaraðili höfðaði mál þetta á hendur varnaraðila með stefnu sem mun hafa verið þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 8. febrúar 2007. Krefst hann vangoldinna launa úr hendi varnaraðila, en sóknaraðili hafði starfað sem framkvæmdastjóri varnaraðila og verið sagt upp störfum 21. september 2006. Varnaraðili telur sóknaraðila hafa brotið af sér í starfi og mun hafa í öðru dómsmáli gert kröfur á hendur honum af því tilefni. Mun hann hafa uppi sömu kröfur til stuðnings sýknukröfu sinni í þessu máli. Dómur er sagður genginn í héraði í umræddu dómsmáli með þeirri niðurstöðu að sóknaraðili hafi verið sýknaður af kröfum varnaraðila. Segir varnaraðili að áfrýjunarstefna vegna dómsins hafi verið send Hæstarétti. Þá mun varnaraðili hafa 21. desember 2006 sent kæru til lögreglu vegna ætlaðra brota sóknaraðila. Ekkert liggur fyrir í málinu um hvort hafin hafi verið opinber rannsókn á hendur sóknaraðila í tilefni kærunnar. Varnaraðili vísar til 3. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 til stuðnings kröfu sinni um staðfestingu hins kærða úrskurðar. Kröfur sem varnaraðili gerir í öðru dómsmáli til sjálfstæðs dóms þar geta ekki verið hafðar uppi til skuldajafnaðar í þessu máli. Verður ekki séð að niðurstaða hins dómsmálsins hafi neina þá þýðingu fyrir dómkröfur þessa máls að efni séu til að fresta meðferð þess. Þá liggja ekki fyrir gögn í málinu sem sýna að opinber rannsókn standi yfir í tilefni af nefndu kærubréfi varnaraðila til lögreglu, hvað þá að fyrir liggi að hverju slík rannsókn beinist. Eru engin efni til að fresta meðferð málsins af þessu tilefni. Samkvæmt framansögðu verður hinn kærði úrskurður felldur úr gildi. Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað sem greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi. Varnaraðili, Skálpi ehf., greiði sóknaraðila, Halldóri Kristjánssyni, 150.000 krónur í kærumálskostnað. Stefndi krefst þess að aðalmeðferð sem ákveðin hefur verið 8. nóvember nk. verði frestað um óakveðinn tíma. Stefndi byggir kröfu sína um frestun aðalmeðferðar á því að 5. október sl. hafi í Héraðsdómi Reykjavíkur í málinu nr. E-1871/2007 verið kveðinn upp dómur í máli milli sömu aðila um kröfur sem byggðar séu á sömu málsástæðum og hafðar séu uppi í máli þessu. Ákvörðun hafi verið tekin um að áfrýjað málinu til Hæstaréttar Íslands. Þá hafi stefndi, með kæru, dags. 21. desember 2006, kært stefnanda til lögreglunnar í Reykjavík fyrir fjárdrátt og svik í tengslum við starf hans sem framkvæmdastjóra hjá stefnda. Sé þeirri rannsókn ekki lokið. Telur stefndi rétt að aðalmeðferð máls þessa verði frestað þar til séð verði fyrir endann á rannsókninni og dómur Hæstaréttar liggur fyrir. Stefnandi rökstyður mótmæli sín með því að ekki hafi, þrátt fyrir nokkrar fyrirtökur í málinu, ekki komið til tals að fresta málinu. Ekkert nýtt hafi nú komið fram sem gefi tilefni til frestunar málsins. Dómkrafa í máli þessu sé launakrafa og geti það valdið stefnanda réttarspjöllum verði málinu frestað. Þá bendir stefnandi á að aldrei hafi komið fram krafa af hálfu stefnda um að sameina málin. Fallist er á það með stefnda að bæði niðurstaða í opinberri rannsókn vegna kæru stefnda á hendur stefnanda svo og úrslit máls þess milli stefnanda og stefnda, sem áfrýjað verður til Hæstaréttar þar sem byggt er á sömu málsástæðum og í máli þessu, kunni að skipta verulegu máli um úrslit þessa máls. Er því fallist á þá kröfu stefnda að fresta aðalmeðferð um óákveðinn tíma eða þar til niðurstaða Hæstaréttar liggur fyrir í umræddu máli og séð verður fyrir endann á opinberri rannsókn vegna kæru stefnda á hendur stefnanda. Kristjana Jónsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurð þennan. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Aðalmeðferð í máli þessu er frestað um óákveðinn tíma eða þar til fyrir liggur dómur Hæstaréttar Íslands í máli því sem dæmt var í Héraðsdómi Reykjavíkur 5. október sl. í máli nr. E-1871/2007 milli sömu aðila og séð verður fyrir endann á opinberri rannsókn vegna kæru stefnda á hendur stefnanda.
Mál nr. 114/2011
Kærumál Fjármálafyrirtæki Slitameðferð Réttindaröð Laun
H kærði úrskurð héraðsdóms þar sem hafnað var að viðurkenna kröfu hennar sem forgangskröfu samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrot o.fl. við slit S hf. H hafði verið framkvæmdastjóri þjónustusviðs S hf. frá 1. mars 2005 en framkvæmdastjóri þjónustusviðs og fjárhagssviðs frá 26. september 2007. Með samningi aðila 26. janúar 2008 gegndi H stöðu framkvæmdastjóra mannauðs- og rekstrarmála. Talið var að H hefði í starfi sínu sem framkvæmdastjóri verið einn af æðstu stjórnendum S hf. Með vísan til þessa og til forsendna hins kærða úrskurðar að öðru leyti var talið að þágildandi ákvæði 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. tæki til kröfu H en þar sagði að sá sem hefði með höndum framkvæmdastjórn félags eða stofnunar sem væri til gjaldþrotaskipta nyti ekki forgangsréttar fyrir kröfum sínum sem ella hefði verið skipað í réttindaröð samkvæmt 1., 2., eða 3. tölulið 1. mgr. 112. gr. laganna. Þá kom fram í dómi Hæstaréttar að ekki yrði talið að þeir fyrrverandi starfsmenn sem H kvað að hefðu fengið launakröfur sínar greiddar hefðu haft stöðu sambærilega H þannig að máli skipti. Var hinn kærði úrskurður því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. febrúar 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4. febrúar 2011 þar sem viðurkennd var krafa sóknaraðila við slit varnaraðila að fjárhæð 16.241.876 krónur sem almenn krafa, en hafnað að viðurkenna hana sem forgangskröfu. Kæruheimild er í 1. mgr. 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að krafa hennar að fjárhæð 19.472.492 krónur verði viðurkennd sem forgangskrafa samkvæmt 112. gr. laga nr. 21/1991 en til vara sem almenn krafa samkvæmt 113. gr. sömu laga. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. I Sóknaraðili kveður þá galla vera á hinum kærða úrskurði að í forsendum hans virðist á því byggt að ekki hafi verið lögð fram haldbær gögn til stuðnings þeirri fullyrðingu hennar að innri endurskoðandi, forstöðumaður áhættustýringar og fyrrverandi framkvæmdastjóri fjárstýringar, sem gegndi starfi forstöðumanns við starfslok, hafi fengið launakröfur sínar greiddar og því liggi ekkert fyrir í málinu sem bendi til þess að slitastjórn varnaraðila hafi mismunað starfsmönnum. Í fyrsta lagi hafi þessi fullyrðing þegar komið fram í greinargerð sóknaraðila í héraði og hafi henni ekki verið mótmælt í greinargerð varnaraðila heldur hafi mótbárur hans fyrst komið fram við munnlegan málflutning í héraði. Í síðari ræðu sinn hafi lögmaður sóknaraðila mótmælt þessum mótbárum sem of seint fram komnum og óskað þess að mótmælin væru bókuð í þingbók. Í öðru lagi hafi sóknaraðili aflað haldbærra gagna til stuðnings fullyrðingu sinni með áskorun til varnaraðila í héraðsdómi 18. október 2010. Varnaraðili hafi svarað þessari áskorun með bókun í þinghaldi 22. nóvember 2010 þar sem segi: „Aðrir starfsmenn en framkvæmdastjórar hjá varnaraðila fengu greidd laun í uppsagnarfresti og voru launatengdar greiðslur greiddar vegna þeirra.“ Þessar launagreiðslur hafi farið fram á grundvelli laga nr. 74/2009, enda nyti krafan forgangsréttar, sbr. lög nr. 61/2009. Þessar forsendur hins kærða úrskurðar standist því ekki. Þetta hafi verulega þýðingu fyrir sóknaraðila, sem byggi á því að hún hafi ekki verið í slíku starfi hjá varnaraðila að hún hafi stýrt daglegum rekstri og hún hafi heldur ekki búið yfir svo ríkum upplýsingum um rekstur varnaraðila að hún hafi getað haft áhrif á þá þætti í rekstrinum sem leitt hafi til þess að Fjármálaeftirlitið tók varnaraðila yfir. Hún byggi auk þess á því að seta hennar á fundum framkvæmdastjórnar varnaraðila skeri ekki úr um hvort krafa hennar njóti forgangs, enda hafi slitastjórn varnaraðila samþykkt forgangskröfur fyrrnefndra stjórnenda sem hafi setið þessa fundi og haft ríkari starfsheimildir en hún. Sóknaraðili bendir á að skipulag varnaraðila hafi tekið mið af stærð hans sem lítils fjármálafyrirtækis og allar helstu ákvarðanir hafi verið teknar af forstjóra og stjórn án vitundar hennar. Hún hafi hvorki haft heimildir til lánveitinga né aðrar heimildir til að skuldbinda varnaraðila. Svo virðist sem slitastjórnin beiti geðþótta við ákvarðanir um hvaða starfsmenn skuli njóta forgangs til launa. Eins og áður greini hafi innri endurskoðandi, forstöðumaður áhættustýringar og fyrrverandi framkvæmdastjóri fjárstýringar allir setið í framkvæmdastjórn varnaraðila fyrir gjaldþrot og fengið fullt uppgjör launa sinna í uppsagnarfresti frá varnaraðila þar sem slitastjórn hafi talið kröfur þeirra njóta forgangs. Enginn vafi sé á því að þessir menn hafi haft mun meiri áhrif á rekstur varnaraðila og afkomu en sóknaraðili í störfum sínum. Sóknaraðili mótmælir niðurstöðu hins kærða úrskurðar um mótframlag í lífeyrissjóð og greiðslur vegna bifreiðar- og símahlunninda. Hún sé réttur eigandi kröfu um mótframlag í lífeyrissjóð, enda hafi kröfunni ekki verið lýst af lífeyrissjóðnum. Greiðslur um hlunnindi önnur en hefðbundnar launagreiðslur beri að inna af hendi eins og aðrar samningsbundnar greiðslur út uppsagnarfrest. Varnaraðili mótmælir því að hafa mismunað starfsmönnum við uppgjör launakrafna og vísar í fyrrgreinda bókun sem hann lagði fram í þinghaldi 22. nóvember 2010. Þar vísi hann til kröfuskrár. Í henni komi fram að tilgreindir fyrrverandi starfsmenn varnaraðila hafi ekki fengið samþykktar forgangskröfur við slitameðferð varnaraðila. Fyrrverandi sparisjóðsstjóri hafi lýst almennri kröfu, sem hafi verið samþykkt lítillega breytt. Fyrrverandi framkvæmdastjóri og staðgengill sparisjóðsstjóra hafi lýst sinni kröfu aðallega sem búskröfu en til vara sem forgangskröfu og til þrautavara sem almennri kröfu. Ágreiningur sé hvort tveggja um fjárhæð og rétthæð kröfu þess síðastnefnda og sé hann óútkljáður. Upplýst sé að ekki hafi allir fyrrverandi framkvæmdastjórar hjá varnaraðila lýst kröfum við slitameðferðina. Enginn starfsmaður sem gegndi framkvæmdastjórastöðu hjá varnaraðila við starfslok hafi fengið greidd laun í uppsagnarfresti, sbr. 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991. II Svo sem rakið hefur verið lýtur ágreiningur aðila bæði að fjárhæð og rétthæð kröfu sóknaraðila. Í hinum kærða úrskurði var fallist á kröfu hennar vegna bifreiðarhlunninda að fjárhæð 343.797 krónur og er ekki ágreiningur um hana fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna verður fallist á niðurstöðu hins kærða úrskurðar um símahlunnindi og mótframlag í lífeyrissjóð. Nemur krafa sóknaraðila því 16.241.876 krónum eins og í hinum kærða úrskurði greinir. Um rétthæð kröfu sóknaraðila er þess fyrst að gæta að varnaraðili hefur ekki andmælt því að sóknaraðili hafi borið fram þau mótmæli í munnlegum málflutningi í héraði sem hann hefur haldið fram og að framan getur. Með vísan til þess sem rakið er í niðurstöðu hins kærða úrskurðar um störf sóknaraðila hjá varnaraðila verður fallist á að sóknaraðili hafi í starfi sínu sem framkvæmdastjóri verið einn af æðstu stjórnendum varnaraðila. Vegna þessa og með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar að öðru leyti verður talið að þágildandi ákvæði 3. mgr. 112. gr. laga nr. 21/1991 taki til kröfu sóknaraðila. Verður ekki ráðið af gögnum málsins að þeir fyrrverandi starfsmenn, sem sóknaraðili kveður hafa fengið launakröfur sínar greiddar, hafi haft stöðu sambærilega sóknaraðila þannig að hér skipti máli. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Sóknaraðili greiði varnaraðila kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Harpa Gunnarsdóttir, greiði varnaraðila, Sparisjóði Reykjavíkur og nágrennis hf., 200.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 478/2015
Fjármálafyrirtæki Lán Veðsetning Veðleyfi Ógilding samnings Áfrýjun
G höfðaði mál gegn L hf. og krafðist þess að veðsetning sem hún veitti í fasteign sinni fyrir láni til B yrði felld úr gildi, meðal annars með vísan til 1. mgr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Með dómi héraðsdóms var veðsetningin ógilt að því leyti sem hún var umfram 13.000.000 krónur. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í október 2015 hefði L hf. sent G bréf þar sem hún var krafin um greiðslu umræddrar fjárhæðar, en að félagið hefði ekki gert neinn fyrirvara við innheimtuna. Leit Hæstiréttur svo á að með þessu hefði L hf. ráðstafað sakarefni málsins af sinni hálfu og þar með fallið frá áfrýjun héraðsdóms fyrir sitt leyti. Væri því eingöngu til úrlausnar fyrir dóminum hvort hinn áfrýjaði dómur skyldi staðfestur eða tekin frekar en þar var gert til greina krafa G um ógildingu veðsetningarinnar. Var meðal annars litið til þess að stærstur hluti lánsins til B hefði verið notaður til að greiða tvær veðskuldir sem þegar hvíldu á fasteign G. Samkvæmt útreikningi L hf., sem ekki hafi verið hnekkt, hefðu þær skuldir, miðað við þingfestingu málsins í héraði, numið alls 13.440.372 krónum. Ekki var fallist á með G að hún gæti nú borið því við að fella ætti veðsetninguna frekar niður á þeirri forsendu að lánið hefði í raun runnið til greiðslu á skuldum sem tilheyrðu B einum. Þá var talið, með vísan til 5. mgr. 60. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., að nauðasamningur B við lánardrottna sína haggaði ekki rétti L hf. til að ganga að veðinu sem G hafði sett til tryggingar á efndum B. Þar sem greiðsla eldri veðskuldanna með láninu til B væri G ótvírætt til hagsbóta var ekki fallist á að lækka ætti skuldbindingu hennar frekar á kostnað L hf. Var hinn áfrýjaði dómur því staðfestur.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir MarkúsSigurbjörnsson, Benedikt Bogason og Eiríkur Tómasson.Aðaláfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar 20. júlí 2015. Hún krefst þess aðallega að felld verði úr gildiveðsetning, sem hún veitti í fasteign sinni að Stórateigi 28 í Mosfellsbæ meðundirritun á skuldabréf, útgefnu af Bjarka Heiðari Harðarsyni til LandsbankaÍslands hf. 30. júní 2005, en til vara að veðsetningunni verði vikið til hliðarað því marki sem fjárhæð hennar er umfram 9.454.155 krónur. Þá krefst hún þessað gagnsök verði vísað frá Hæstarétti. Í öllum tilvikum krefst hún málskostnaðarí héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi skaut málinu tilHæstaréttar fyrir sitt leyti 23. september 2015. Hann krefst aðallega sýknu af kröfumaðaláfrýjanda, til vara að áðurnefnd veðsetning verði „einungis ógilt að þvímarki sem fjárhæðin er umfram 13.440.372 kr., og að sú fjárhæð beri vexti ogverðtryggingu í samræmi við ákvæði skuldabréfs“ þess sem að framan greinir „fráþingfestingardegi málsins fyrir héraðsdómi“, en að því frágengnu að hinnáfrýjaði dómur verði staðfestur um annað en málskostnað. Í öllum tilvikumkrefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. IAðaláfrýjandi hefur lagt fyrirHæstarétt bréf gagnáfrýjanda 28. október 2015 þar sem henni var tilkynnt aðBjarki Heiðar Harðarson hafi fengið staðfestan nauðasamning tilgreiðsluaðlögunar í apríl 2013. Þar sagði jafnframt að aðaláfrýjandi myndi semeigandi fasteignarinnar að Stórateigi 28 „verða krafinn um greiðslu fyrir allskr. 13.000.000 eins og þér er kunnugt um.“ Var henni bent á að hafa samband viðtiltekið útibú gagnáfrýjanda til að semja um kröfuna. Aðaláfrýjandi hefureinnig lagt fram skjáskot úr netbanka sínum þar sem staða skuldarinnar 28.nóvember 2015 var sögð vera 13.000.000 krónur. Ekki var gerður neinn fyrirvari afhálfu gagnáfrýjanda þegar aðaláfrýjandi var eftir gagnáfrýjun héraðsdóms ísamræmi við dómsorð hans krafin um greiðslu á 13.000.000 krónum vegna skuldarsamkvæmt skuldabréfinu frá 30. júní 2005 sem tryggð var með veði í fyrrgreindrifasteign hennar. Eins og atvikum var háttað verður litið svo á að með þessuhafi gagnáfrýjandi ráðstafað sakarefni máls þessa af sinni hálfu og þar meðfallið frá áfrýjun þess fyrir sitt leyti, en þær mótbárur hans eru haldlausarað áðurnefnt bréf hafi verið sent aðaláfrýjanda fyrir mistök.IISamkvæmt framansögðu er einvörðungutil úrlausnar hér fyrir dómi hvort hinn áfrýjaði dómur skuli staðfestur eða takaeigi frekar en þar var gert til greina kröfu aðaláfrýjanda um ógildingu áveðsetningu hennar á fasteign sinni til tryggingar láni sem Landsbanki Íslandshf. veitti Bjarka Heiðari Harðarsyni 30. júní 2005. Gagnáfrýjandi ber meðal annars fyrirsig að við mat á því, hvort taka eigi kröfu aðaláfrýjanda til greina ágrundvelli samkomulags 1. nóvember 2001 um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga og 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga, verði að líta til þess að stærstur hluti framangreinds láns hafi verið notaður til aðgreiða tvær veðskuldir sem þegar hvíldu á fasteign hennar. Annars vegar var umað ræða tryggingarbréf, útgefið 6. maí 2002 af Bjarka Heiðari, til tryggingarskuld við Búnaðarbanka Íslands hf. að fjárhæð allt að 1.800.000 krónur og varfjárhæðin bundin vísitölu neysluverðs miðað við grunnvísitöluna 221,9. Hafði aðaláfrýjandiveitt veðleyfi í fasteign sinni með undirritun á bréfið. Hins vegar lán Frjálsafjárfestingarbankans hf. til aðaláfrýjanda og Bjarka Heiðars með veði ífasteign hennar samkvæmt veðskuldabréfi, útgefnu 17. október 2003 af þeim báðum,að fjárhæð 6.000.000 krónur. Var lánsfjárhæðin bundin vísitölu neysluverðsmiðað við grunnvísitöluna 227,9 og bar breytilega vexti, en grunnvextir aðviðbættu álagi voru upphaflega 8,5% á ári. Óumdeilt er að báðar þessar skuldirvoru greiddar að fullu af andvirði lánsins sem Bjarka Heiðari var veitt 30.júní 2005, annars vegar með 6.495.159 krónum 12. júlí 2005 og hins vegar 2.509.695krónum degi síðar. Samkvæmt útreikningi gagnáfrýjanda hefðu skuldirnar numiðalls 13.440.372 krónum við þingfestingu máls þessa í héraði, 14. maí 2013, efekkert hefði verið greitt af þeim, að teknu tilliti til ákvæða bréfanna tveggjaum vexti og verðtryggingu. Hefur þessum útreikningi ekki verið hnekkt.Aðaláfrýjandi telur að við úrlausnmálsins beri að líta framhjá því, annaðhvort að öllu leyti eða að hluta, aðveðskuldirnar voru greiddar af andvirði umrædds láns. Í fyrsta lagi heldur húnþví fram að skuldirnar hafi tilheyrt Bjarka Heiðari einum, að minnsta kosti aðhluta, og því verið sér óviðkomandi. Íöðru lagi vísar aðaláfrýjandi til þess að Bjarki Heiðar hafi fengið skuld sínavið gagnáfrýjanda vegna lánsins gefna eftir sem nemi 70 af hundraði hennar meðúrskurði héraðsdóms 26. apríl 2013 þar sem staðfestur var nauðasamningur hansvið lánardrottna sína á grundvelli X. kafla a. laga nr. 21/1991 umgjaldþrotaskipti o.fl., sbr. lög nr. 101/2010 um greiðsluaðlögun einstaklinga. Sanngjarntsé að skuldbinding sín sem veðþola lækki hlutfallslega jafn mikið. Því tilstuðnings er sérstaklega bent á það af hálfu aðaláfrýjanda að gagnáfrýjandihafi andmælt því að nauðsamningurinn tæki til kröfu hans vegna lánsins þar semhún teldist ekki vera samningskrafa og stæði því utan greiðsluaðlögunar. Á hinnbóginn hafi ekki verið á þetta fallist í úrskurði héraðsdóms. IIIAðaláfrýjandi hefur ekki borið brigðurá gildi veðsetningar á fasteign sinni til tryggingar skuldinni við BúnaðarbankaÍslands hf. samkvæmt tryggingarbréfinu árið 2002 og láninu frá Frjálsafjárfestingarbankanum hf. ári síðar. Hún hefur hér fyrir dómi lagt fram skjal,undirritað af Bjarka Heiðari Harðarsyni 26. október 2003, þar sem hann staðfestiað hvort tveggja lánið og skuldin væru „alfarið skuldir“ sínar. Að þessu gættu og öðrum gögnum málsins liggurfyrir að aðaláfrýjanda var fullkunnugt um það þegar hún féllst á að setjafasteign sína að veði fyrir þessum skuldbindingum á sínum tíma að þær væru aðöllu leyti eða í það minnsta að stærstum hluta til komnar vegna Bjarka Heiðars,enda þótt hún hafi tekið lánið ásamt honum og borið óskipta ábyrgð á greiðsluþess. Í ljósi þessa stoðar ekki fyrir aðaláfrýjanda að bera því við nú að fellaskuli veðsetninguna til tryggingar láninu frá 2005 frekar niður en gert hefurverið með hinum áfrýjaða dómi á þeirri forsendu að lánið hafi runnið til greiðsluá skuldum Bjarka Heiðars og sé sér óviðkomandi, sbr. til hliðsjónar dómHæstaréttar 1. nóvember 2012 í máli nr. 169/2012. Með gagnályktun frá 4. tölulið 1. mgr.28. gr. laga nr. 21/1991, sbr. 1. mgr. 63. gr. a. þeirra, hafði áðurnefndurnauðasamningur Bjarka Heiðars við lánardrottna sína þau áhrif á kröfugagnáfrýjanda á hendur honum vegna umrædds láns að hún lækkaði um 70 afhundraði. Samkvæmt 5. mgr. 60. gr. laganna haggaði nauðasamningurinn á hinnbóginn ekki rétti gagnáfrýjanda til að ganga að veðinu sem aðaláfrýjandi hafðisett til tryggingar efndum á skuldbindingum Bjarka Heiðars vegna lánsins semhonum hafði verið veitt. Þótt aðaláfrýjandi beri á þennan hátt þegar upp erstaðið hallann af því gagnvart gagnáfrýjanda, ef lántakinn efnir ekkiskuldbindingar sínar við hann að fullu, samþykkti hún að veita veð í fasteignsinni fyrir láninu sem meðal annars var varið til að aflétta af eigninniáhvílandi veðskuldum sem var henni ótvírætt til hagsbóta. Með vísan til þessaverður ekki fallist á að skuldbinding aðaláfrýjanda sem veðþola eigi ágrundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936 að lækka enn frekar af þessum sökum ákostnað gagnáfrýjanda. Samkvæmt öllu framansögðu verður hinnáfrýjaði dómur staðfestur á þann hátt sem í dómsorði greinir. Með hliðsjón afmálsatvikum verður sú fjárhæð, sem þar er greind og ábyrgð aðaláfrýjanda semveðþola takmarkast við, miðuð við þann dag þegar gagnáfrýjandi ráðstafaðisakarefninu af sinni hálfu með þeim hætti sem áður greinir.Rétt er að málskostnaður fyrirHæstarétti falli niður. Dómsorð:Samþykkiaðaláfrýjanda, Guðmundu Jónsdóttur, 30. júní 2005 við því að veita veð ífasteign sinni að Stórateigi 28 í Mosfellsbæ fyrir láni Landsbanka Íslands hf.til Bjarka Heiðars Harðarsonar samkvæmt veðskuldabréfi, útgefnu sama dag, erógilt að því leyti sem veðsetningin er umfram 13.000.000 krónur miðað við 28.október 2015.Ákvæðihéraðsdóms um málskostnað skal vera óraskað.Málskostnaðurfyrir Hæstarétti fellur niður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2015.Mál þetta, semdómtekið var 17. mars 2015, var höfðað með stefnu, sem þingfest var 14. maí2013 í Héraðsdómi Reykjavíkur, af Guðmundu Jónsdóttur, Stórateigi 28, 270Mosfellsbæ, á hendur Landsbankanum hf., Austurstræti 11, 101 Reykjavík.I. Stefnandi krefst þess að felld verði úrgildi með dómi veðsetning sú, sem stefnandi veitti í fasteign sinni aðStórateigi 28 í Mosfellsbæ, fasteignanr. 208-4388, með undirritun á skuldabréfnr. 0137-74-371008, útgefnu af Bjarka Heiðari Harðarsyni, til Landsbankans hf.,dagsettu 30. júní 2005. Þá krefst stefnandi málskostnaðar aðskaðlausu að mati réttarins eða samkvæmt málskostnaðarreikningi lögmanns aukálags er nemi virðisaukaskatti af honum úr hendi stefnda. Það athugast að augljóst er afatvikulýsingu í stefnu og gögnum málsins að framangreint skuldabréf í dómkröfustefnanda var gefið út til Landsbanka Íslands hf., forvera stefnda, og verðurgengið út frá því stefnandi hafi átt við Landsbanka Íslands hf. þrátt fyrirþessi mistök. Stefndi krefst aðallega sýknu af öllumkröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að samþykki stefnanda viðveðsetningu fasteignarinnar að Stórateigi 28, Mosfellsbæ, fasteignanúmer:208-4388, verði einungis ógilt að því marki sem fjárhæðin er umfram 13.440.372kr., og að sú fjárhæð beri vexti og verðtryggingu í samræmi við ákvæðiskuldabréfs nr. 0137-74-371008, frá þingfestingardegi. Þá er þess krafist að stefnandi verðidæmdur til að greiða stefnda málskostnað að skaðlausu samkvæmt mati dómsins.Krafist er virðisaukaskatts af dæmdri málflutningsþóknun stefnda.II.Málsatvik Upphaf máls þessa var að hinn 30. júní2005 sótti Bjarki Heiðar Harðarson, þáverandi sambýlismaður stefnanda, um lánað fjárhæð 13.000.000 kr. til 40 ára hjá Landsbanka Íslands hf. Til tryggingarframangreindu láni bauð Bjarki fram fasteignaveð í Stórateigi 28 í Mosfellsbæ.Fram kom að Bjarki Heiðar væri ekki eigandi fasteignarinnar heldur maki hans,stefnandi í máli þessu. Samkvæmt umsókninni var áætlað söluverð eignarinnar32.300.000 kr. Þá kom fram í umsókninni að umsækjandi óskaði eftir því aðLandsbanki Íslands hf. annaðist greiðslu lána hjá Frjálsafjárfestingarbankanum, Lífeyrissjóði verslunarmanna, heimild í KB banka ogheimild á 0137-26-102634. Í sama dálki stóð neðst: „Helmsk.Gull“. Með umsókninni lagði Bjarki Heiðar framverðmat á fasteigninni að Stórateigi 28 í Mosfellsbæ, undirritað af Einari PáliKjærnested, löggiltum fasteignasala, 7. júní 2005. Landsbanki Íslands hf.samþykkti að veita Bjarka lánið með framboðinni tryggingu og hlaut lánið nr.0137-74-371008 í bókum hans. Um var að ræða veðskuldabréf tryggt með 5.veðrétti í eign stefnanda að Stórateigi 28 í Mosfellsbæ. Veðskuldabréfið varundirritað 30. júní 2005 af Bjarka sem útgefanda og stefnanda sem veðsala.Neðst á veðskuldabréfið ritaði stefnandi einnig undir eftirfarandi yfirlýsingu:„Veðsali staðfestir hér með undirritun sinni að hafa kynnt sér efniupplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir og veðtryggingar þriðjaaðila.“ Landsbanki Íslands hf. framkvæmdigreiðslumat á Bjarka en um var að ræða fasteignalánamat, þar sem fasteign varsett sem veð fyrir láninu. Greiðslumatið er dags. 30. júní 2005. Niðurstaðaþess var sú að Bjarki stóðst greiðslumatið og áætluð greiðslugeta að teknutilliti til skulda var jákvæð um 5.335 krónur á mánuði, en eignastaða neikvæðum 16.620.942 krónur. Á skjalinu „Forsendur greiðslumats“ kom fram aðheimilisfang Bjarka væri að Stórateigi 28 í Mosfellsbæ, og var fjöldi barna 0. Samkvæmtskjalinu voru mánaðarlegar ráðstöfunartekjur Bjarka 170.000 krónur ogframfærslukostnaður áætlaður 44.520 krónur á mánuði. Rekstrarkostnaður bifreiðavar áætlaður 0 kr. á mánuði. Hið sama átti við um rekstrarkostnað fasteigna.Undir skjölin: „Niðurstöður greiðslumats“ og „Forsendur greiðslumats“ ritaðiBjarki hinn 30. júní 2005. Skjölin eru ekki undirrituð af stefnanda. Stefnandiritaði undir skuldabréfið 30. júní 2005. Stefnandi ritaði jafnfram undiryfirlýsingu neðst á veðskuldabréfinu um að staðfesta með undirritun sinn aðhafa kynnt sér efni upplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. umpersónuábyrgðir og veðtryggingar þriðja aðila. Hinn 11. júlí 2005 var andvirði lánsinsráðstafað inn á reikning Bjarka hjá Landsbanka Íslands hf. Hinn 12. júlí s.m.var hluti af andvirði ofangreinds láns notaður til að greiða upp lán, semBjarki og stefnandi voru skuldarar að sameiginlega (in solidum) hjá Frjálsafjárfestingarbankanum hf. Uppgreiðsluverðmæti lánsins var 6.495.259 kr. Hinn13. júlí 2005 var hluta af andvirði ofangreinds láns, 2.509.795 kr., jafnframtvarið til uppgreiðslu á yfirdráttarláni Bjarka hjá KB banka hf.Yfirdráttarlánið var tryggt með tryggingarbréfi áhvílandi á Stórateigi 28, eignstefnanda, upphaflega að fjárhæð 1.800.000 kr., útgefið 6. maí 2002. Í samræmivið loforð KB banka, var tryggingarbréfinu aflýst af eigninni 15. júlí 2005.Hinn 14. júlí 2005 var hluta af andvirði ofangreinds láns varið til uppgreiðsluá láni hjá Lífeyrissjóði verslunarmanna. Uppgreiðsluverðmæti lánsins var 968.312kr. Andvirði lánsins var loks varið til uppgreiðslu á yfirdráttarláni hjáLandsbanka Íslands hf. að fjárhæð 2.272.236 kr. Stefndi yfirtók réttindi lánveitandahaustið 2008 skv. ákvörðun Fjármálaeftirlitsins. Í júní 2009 óskaði Bjarki eftir því aðskuldbreyting yrði gerð á láninu og var það samþykkt. Hinn 12. júní 2009undirrituðu Bjarki og stefnandi, sem veðsali, í þessu skyni undir breytingu ágreiðsluskilmálum veðskuldabréfsins. Lögmaður stefnanda fór þess á leit viðstefnda með bréfi, dags. 19. nóvember 2012, að ábyrgð hennar yrði felld úr giliog veði á eign hennar aflétt þar sem undirritun hennar á veðskuldabréfið væri íósamræmi við samkomulag fjármálastofnana um notkun ábyrgða á skuldumeinstaklinga frá 7. nóvember 2001. Stefndi hafnaði þessu erindi þar semstefnandi hefði haft hag af lánveitingunni og þekkt fjárhagsstöðu BjarkaHarðarsonar vel.III.Málsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi byggir málatilbúnað sinn áþví að víkja beri til hliðar veðsetningu fasteignar hennar að Stórateigi 28,sem er til tryggingar á skuldum Bjarka Harðarsonar skv. skuldabréfi nr.0137-74-371008, þar sem veðsetningin sé ógild með vísan til 36. gr. laga nr.7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga með áorðnum breytingum. Þásé bersýnilega ósanngjarnt af stefnda að bera hann fyrir sig þar sem forveristefnda hafi ekki staðið við skyldur sínar samkvæmt samkomulagi um notkunábyrgða á skuldum einstaklinga, dags 1. nóvember 2001. Stefnandi vísar til þessað hvergi verði ráðið af veðskuldabréfinu að stefnanda hafi verið kunnugt um aðgreiðslumat hafi verið framkvæmt á lántaka eða stefnanda kynnt innihald slíksgreiðslumats. Þannig hafi lánveitandi á engan hátt fullnægt skyldum sínum ítengslum við samþykki stefnanda á veðsetningu fasteignar sinnar samkvæmt 1.mgr. 2. gr., sbr. 3. gr. og 3. mgr. 4. gr. framangreinds samkomulags. Þá hafistefnandi ekki kynnt sér upplýsingabækling um ábyrgðir eða sá bæklingur ekkiverið kynntur henni. Stefnandi byggir á því að auknar skyldurhafi hvílt á forvera stefnda þar sem nota hefði átt stóran hlutalánsfjárhæðarinnar til að greiða yfirdráttarskuld Bjarka hjá bankanum aukskulda hans hjá öðru fjármálafyrirtæki. Samkvæmt forsendum greiðslumats komifram að af 13.000.000 króna láni sem Bjarki hefði fengið hefðu 10.949.357krónur farið í að greiða upp eldri skuldir Bjarka hjá fjármálastofnunum, annarsvegar skuld hjá Frjálsa fjárfestingabankanum og hins vegar yfirdráttarskuldBjarka. Í 4. gr. áðurnefnds samkomulags sé undir slíkum kringumstæðum lögðsérstök skylda á fjármálafyrirtæki til að fá skriflega staðfestinguábyrgðarmanns um að honum hafi verið kynntar þær ráðagerðir. Slík skriflegstaðfesting liggi ekki fyrir í þessu máli enda hafi stefnanda ekki verið gerðnein sérstök grein fyrir þeim ráðagerðum. Forveri stefnda hafi því brotið gegnsamkomulaginu með þessu. Stefnandi tekur fram að lánið hafifarið í að greiða niður lán hjá Frjálsa fjárfestingabankanum, en það lán hafieinnig verið tekið til að fjármagna eldri skuldbindingar Bjarka. Þá mótmælirstefnandi því sérstaklega að lánið hafi að þessu leyti gagnast sér. Ranglega sétilgreint á dskj. nr. 5 að brot af lánsfjárhæðinni, samtals 959.198 kr., hafiverið varið í að greiða upp lán stefnanda hjá Lífeyrissjóði verslunarmanna. Þaðsé rangt. Ekkert af lánsfjárhæðinni hafi farið í að greiða skuldir stefnandasjálfrar. Stefnandi kveðst hafa tekið lán hjá forvera stefnda þann 15. júlí2005 að fjárhæð 12.000.000 kr., nr. þess skuldabréfs sé 0101-360015822 ogframlagt í málinu sem dskj. nr. 13. Hluti lánsins hafi farið í að greiða upplán hennar hjá Lífeyrissjóði verslunarmanna og það síðan verið greitt upp. Stefnandi byggir á því að fyrrnefntsamkomulag um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga taki ótvírætt til þessþegar einstaklingur gefur leyfi til að veðsetja fasteign sína til tryggingarskuldum annars einstaklings, sbr. 2. gr. samkomulagsins. Af 1. gr.samkomulagsins megi ráða að markmið þess hafi verið að draga úr vægi ábyrgðaeinstaklinga, en einnig hafi verið stefnt að því að lánveitingar yrðu miðaðarvið greiðslugetu greiðanda og eign tryggingar hans í stað þess að reiða sig ágreiðslugetu annarra einstaklinga og verðmæti eigna þeirra. Markmiðsamkomulagsins verði að hafa í huga við túlkun ákvæða þess. Þá vísar stefnandi til þess að stefndisé fjármálafyrirtæki, sem starfi á grundvelli starfsleyfis fráFjármálaeftirlitinu, sbr. 3. gr. laga nr. 161/2002. Stefnandi sé flugfreyja oghafi hvorki sérmenntun né reynslu af viðskiptum með fjármálagerninga. Þessvegna verði að gera enn ríkari kröfur en ella til lánveitanda um að starfa ísamræmi við góða og eðlilega viðskiptahætti í viðskiptum sínum við stefnanda,sbr. t.d. 19. gr. laga nr. 161/2002, og sjá til þess að öllum reglum og skyldumsem settar séu til hagsbóta og verndar almenningi sé fylgt í þaula. Gera verðistrangar kröfur til stefnda um sönnun fyrir því að öllum reglum og skyldum hafiverið fullnægt í tengslum við umrædda lánveitingu. Stefnandi hafi ritað undirveðskuldabréfið þann 30. júní 2005 til staðfestingar á því að hún væri samþykkveðsetningunni sem þinglýstur eigandi, en hafi hins vegar ekki ritað undirniðurstöðu greiðslumatsins, ekki komið með nokkrum hætti nálægt framkvæmd þessog ekki verið meðvituð um niðurstöðu þess. Forveri stefnda hafi því brotið gegn3. mgr. 4. gr. samkomulagsins. Þá hafi stefndi sönnunarbyrði fyrir því aðstefnanda hafi á einhvern hátt verið gerð grein fyrir niðurstöðugreiðslumatsins eða að það hafi legið frammi þegar lánvetingin var afgreidd ogað stefnanda hafi verið gefið færi á að kynna sér niðurstöður þess. Þá byggir stefnandi á því, að þóttjafnvel yrði litið svo á að sannað væri að stefnandi hefði kynnt sérgreiðslumatið sem hún mótmæli, hafi það ekkert aukið skuldbindingargildi í förmeð fyrir stefnanda þar sem forsendur greiðslumatsins hafi verið rangar og þærgefið villandi mynd af greiðslugetu lántakanda. Í 3. mgr. 3. gr. samkomulagsinssé skýrlega kveðið á um það til hvaða atriða skuli horfa við framkvæmd matsins.Taka skuli tillit til neyslu og annarra fastra útgjalda áður en ráðstöfunarfétil greiðslu skuldbindinga sé reiknað út. Við áætlun á útgjöldum til neysluskuli að lágmarki nota viðmið Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna eða viðmiðÍbúðalánasjóðs. Í niðurstöðum greiðslumatsins komi framað greiðslugeta lántakans hafi verið jákvæð um 5.335 kr. á mánuði og þvífulljóst að lítið mætti út af bregða til þess að slíkt mat teljist í raunneikvætt. Matið þurfi að vera nákvæmt og byggt á réttum forsendum. Svo hafiekki verið í tilviki Bjarka. Við matið hafi einungis verið gert ráð fyrirafborgunum af lánum og framfærslukostnaði að fjárhæð 44.520 kr. á mánuði. Ekkihafi verið gert ráð fyrir öðrum liðum eins og húsnæðiskostnaði, rekstribifreiðar eða öðrum eðlilegum framfærslukostnaði einstaklings. Þá hefði ekkiverið getið um að Bjarki ætti tvö börn á þessum tíma og raunar tekið fram íforsendum að hann ætti ekkert barn. Með öðru barna sinna sé hann meðlagsskyldurog þýði það að minnsta kosti 18.000 kr. meðlag á mánuði. Stefnandi telur röksemdir stefnda ífyrrnefndu synjunarbréfi þversagnarkenndar þar sem þar komi fram að gögnstefnda beri með sér að stefnandi og Bjarki hafi verið í sambúð um árabil ogþví sé ljóst að hún hafi þekkt fjárhagsstöðu hans vel. Í forsendum greiðslumatssé hins vegar gengið út frá því að Bjarki sé einhleypur og barnlaus, en þurfiþó ekkert að greiða fyrir húsnæði. Stefnandi mótmælir því að hún hafi haftnokkra hugmynd um eða yfirsýn yfir fjármál Bjarka. Hann hafi aðeins deilt meðsér takmörkuðum og yfirleitt röngum upplýsingum. Þá hafi bankinn ekki gertkröfu um að stefnandi ritaði undir lánsumsóknina sem maki, en gert sé ráð fyrirslíkri undirskrift á eyðublaðinu. Stefnandi byggir á því sérstaklega aðstefndi geti ekki skýlt sér á bak við það að bankinn geti treyst upplýsingumlántaka í blindni, sérstaklega þegar þær upplýsingar stangist á við skjöl sembankinn hafi sjálfur búið yfir, sbr. fyrrnefnt synjunarbréf, og upplýsingar semauðvelt sé að nálgast, eins og upplýsingar um fjölda barna. Í þessu sambandiverði að hafa í huga stöðu bankans sem sérfræðings við lánveitingar og þástaðreynd að hann stóð frammi fyrir því að lána einstaklingi, sem samkvæmt matibankans var einstæðingur, hátt á annan tug milljóna króna, fyrst og fremst tilað greiða niður eldri skuldir í vanskilum eða skuldir sem fjármagnaðar höfðuverið með skamtímalánum eins og yfirdrætti. Bankanum hafi borið að gjaldasérstakan varhug við því þar sem ljóst var að Bjarki var í umtalsverðumvandræðum með fjármál sín. Forvera stefnda hafi því að minnsta kosti veriðótækt að láta skeika að sköpuðu í trausti þess að stefnandi myndi tryggja honumendurgreiðslu fjárins ef á ný sigi á ógæfuhliðina í fjármálum Bjarka. Stefnandi byggir á því aðframfærslukostnaður Bjarka hafi verið vanáætlaður, hann hafi ekki verið metinní samræmi við 3. mgr. 3. gr. fyrrnefnds samkomulags og matið í raun veriðneikvætt. Stefnandi hefði ekki skrifað undir veðskuldabréfið hefði henni veriðljós raunveruleg greiðslugeta Bjarka. Stefndi beri því hallann af því að lániðvar veitt án þess að viðhöfð hefðu verið vönduð vinnubrögð eins og fyrrnefntsamkomulag gerði ráð fyrir. Ef bankinn hefði til dæmis aflað upplýsinga umfjölda barna Bjarka hefði niðurstaða matsins orðið neikvæð. Þá hafi veriðfjarri lagi að áætla framfærslu Bjarka 44.520 kr. á mánuði þar sem í viðmiðumRáðgjafarstofu sé gert ráð fyrir að hjón eða sambúðaraðilar með tvö börn beriframfærslukostnað að lágmarki 104.200 kr. og 23.000 kr. til viðbótar vegnarekstrarkostnaðar bifreiðar. Niðurstaða greiðslumatsins hafi því verið röng ogvillandi. Stefnandi hefði ekki skrifað undir veðskuldabréfið hefði henni veriðgerð grein fyrir raunverulegri greiðslustöðu Bjarka, sem hefði veriði í mikluósamræmi við þá stöðu sem hann hafi talið stefnanda trú um að væriraunveruleikinn. Stefnandi telur samkvæmt þessu að fyrirhendi séu forsendur til að víkja til hliðar því veði sem stefnandi veitti ífasteign sinni fyrir umræddri lánveitingu á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Það sé bersýnilega ósanngjarnt ískilningi greinarinnar að stefnandi sé bundinn af veðleyfinu, en þærvarúðarreglur sem fyrrgreint samkomulag gerði ráð fyrir, hefðu átt að koma íveg fyrir að stefnandi tæki á sig þessar skyldur. Þá sé aðstöðumunur aðilaslíkur að einnig verði byggt á ákvæðum 36. gr. a til d, en þessi ákvæði hafiverið sett til að vernda stöðu neytenda gagnvart fagaðilum. Forveri stefndahafi verið fjármálafyrirtæki, sem hafi starfað á grundvelli starfsleyfis fráFjármálaeftirlitinu, sbr. 3. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Þvíverði að gera kröfur um vönduð og öguð vinnubrögð. Þá vísar stefnandi til 19.gr. laga nr. 161/2002 og stöðu stefnanda, sem ekki hafi búið yfir sérstakrimenntun eða þekkingu á því sviði, sem hér um ræðir. Staða hennar hafi því veriðtalsvert lakari. Stefnandi byggir á því að það sé andstættgóðri viðskiptavenju og ósanngjarnt að stefndi haldi veðrétti sínum þar semhann hafi brugðist skyldum sínum hvað greiðslumat skuldara snertir, sbr. 36.gr. c laga nr. 7/1936. Slík niðurstaða myndi leiða til þess að stefnandi værirúin öllu fé og stæði uppi snauð og húsnæðislaus eftir umrædda veðheimild. Íljósi alls þessa telur stefnandi ótvírætt að fyrir hendi séu forsendur til aðdæma veð það sem stefnandi veitti í fasteign sinni ógilt á grundvell 36. gr. og36. gr. a- til c-liða laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógildalöggerninga. Krafa stefndanda byggir á 36. gr. laganr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga og samkomulag um notkunábyrgða á skuldir einstaklinga, dags. 1. nóvember 2001. Þá byggir krafastefnanda einnig á 1., 3., og 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Kröfu um málskostnaðbyggir stefnandi á XXI. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Þar semstefnandi er ekki virðisaukaskattskyldur krefst hann álags á málskostnað semnemur virðisaukaskatti skv. lögum nr. 50/1988.Málsástæður og lagarök stefndaStefndi mótmælir öllum dómkröfum, málsástæðum og lagarökum stefnanda ogtelur að engin þeirra eigi að leiða til þess að dómkröfur hans verði teknar tilgreina. Eftirfarandi rökstuðningur stefnda fyrir sýknu taki til aðal- ogvarakröfu eftir því sem við á. Stefndi byggir kröfu sína um sýknu áþeim grundvelli að skuldbinding stefnanda samkvæmt veðskuldabréfi nr.0137-74-371008 sé bindandi fyrir stefnanda og að ekki séu fyrir hendi skilyrðitil að ógilda hana á grundvelli 36. gr. laga nr. 7/1936, um samningsgerð, umboðog ógilda löggerninga, eða af öðrum ástæðum. Þá telur stefndi að ekki séu fyrirhendi skilyrði til að beita ákvæðum 36. gr. a-d laga nr. 7/1936 í máli þessu.Stefndi telur að Landsbanki Íslands hf. hafi í öllum atriðum farið að ákvæðumsamkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001. Öllsönnunarbyrði fyrir því að um ógilda veðsetningu sé að ræða hvíli á stefnandaog hún hafi ekki sýnt fram á að skilyrði til ógildingar samkvæmt 36. gr. laganr. 7/1936 séu uppfyllt. Þá hafi stefnandi ekki sýnt fram á að fyrir hendi séuforsendur til beitingar ákvæða 36. gr. a-d laga nr. 7/1936. Að mati stefnda feli skuldbindingstefnanda í sér bindandi loforð og samning um að eign stefnanda að Stórateigi28, Mosfellsbæ, standi til tryggingar skuld Bjarka Heiðars Harðarsonar komi tilgreiðslufalls á láni samkvæmt skuldabréfi nr. 0137-74-371008. Stefndi telur aðsamkomulagið sé samantekt verklagsreglna, sem settar hefðu verið til að dragaúr vægi ábyrgðarskuldbindinga við lánveitingar. Samkomulagið hafi ekkilagagildi né feli það í sér ófrávíkjanlegar formreglur sem sjálfkrafa hafi þærafleiðingar að ógilda beri skuldbindingu ábyrgðarmanns þó að ákvæðum þess hafiekki verið fylgt til hlítar. Nauðsynlegt sé að meta allar aðstæður viðlánveitinguna, samning aðila og önnur atriði sem varpað geti ljósi á það hvortógilda beri skuldbindingu stefnanda og þá í samræmi við 36. gr. laga nr.7/1936. Grunnskilyrðin, sem stefnandi þurfi að sýna fram á að séu uppfyllt, séuað það sé ósanngjarnt eða stríði gegn góðri viðskiptavenju gagnvart stefnda aðbera umdeilda skuldbindingu stefnanda fyrir sig. Stefndi telur að í samræmi viðdómafordæmi Hæstaréttar þurfi heildarmat á aðstæðum aðila að fara fram, sját.a.m. dóm Hæstaréttar frá 21. október 2010 í máli nr. 116/2010. Þar komi m.a.fram að „þótt fyrir liggi að sérstakt mat á greiðslugetu skuldara lánsins hafiekki farið fram, eins og reglur samkomulagsins [kveði] á um, [hafi] það ekki íför með sér ógildi ábyrgðaryfirlýsingar áfrýjanda, enda [megi] ráða af orðalagihennar að áfrýjandi hefði undirgengist ábyrgðina þótt skuldarinn hefði ekkistaðist sérstakt greiðslumat“. Stefndi telur að farið hafi verið eftir3. gr. samkomulagsins, enda liggi fyrir að gert hafi verið greiðslumat vegnalántökunnar. Greiðslumatið hafi verið jákvætt og gefið til kynna fullnægjandigreiðslugetu lántaka. Greiðslumatið hafi verið undirritað og staðfest aflántaka. Þá hafi forsendur greiðslumatsins jafnframt verið staðfestar aflántaka. Þrátt fyrir að greiðslumatið, sem fyrir liggi í málinu, geri ráð fyrirundirritun ábyrgðarmanns hafi Landsbanki Íslands hf. ekki óskað eftirundirritun stefnanda á greiðslumatið, enda hafi slíkt ekki verið formskilyrðisamkvæmt samkomulaginu. Í samkomulaginu hefðu verið settar viðmiðunarreglur semleiða áttu til vandaðri vinnubragða af hálfu fjármálastofnana og til að tryggjaað fjármálafyrirtæki mætu greiðslugetu lántakenda þegar einstaklingar settueignir sínar að veði til tryggingar skuldum annarra einstaklinga. Í þessu málisé óumdeilt að Landsbanki Íslands hf. hafi framkvæmt mat á greiðslugetu Bjarkaog að hann hafi staðist greiðslumatið. Stefndi mótmælir þeirri fullyrðingustefnanda að hvergi verði ráðið af veðskuldabréfinu að stefnanda hafi veriðkunnugt um að greiðslumat hafi verið framkvæmt á lántaka, hvað þá að stefnandahafi verið kynnt innihald slíks greiðslumats. Stefnandi hafi undirritaðveðskuldabréfið á tveimur stöðum. Annars vegar ritaði stefnandi undirveðskuldabréfið sem samþykkjandi ofangreindrar veðsetningar. Hins vegar ritaðistefnandi undir yfirlýsingu þess efnis að hún staðfesti „með undirritun sinniað hafa kynnt sér efni upplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðirog veðtryggingar þriðja aðila“. Í upplýsingabæklingnum sé að finna upplýsingartil ábyrgðarmanna og þeirra sem leggi til veðtryggingar. Þar segir m.a. að ábyrgðarmenn skuli kynna sér vandlegafjárhagslega stöðu skuldara áður en ábyrgð er undirrituð. Þá sé ítarlega gerðgrein fyrir ákvæðum samkomulagsins og m.a. tekið fram að fái lántaki lánsveðhjá öðrum einstaklingi til tryggingar láni sínu skuli greiðslumeta lántakann.Samkvæmt þessu vissi stefndi eða mátti vita að greiðslumat hefði verið gert. Í 4. gr. samkomulagsins sé fjallað umupplýsingagjöf til ábyrgðarmanns áður en til veðsetningar er stofnað. Þar komifram að fjármálafyrirtækjum beri að gefa út upplýsingabækling umsjálfskuldarábyrgðir og veðsetningar og dreifa með skjölum sem afhent séuábyrgðarmönnum til undirritunar. Af framansögðu sé ljóst að stefnandi staðfestiað hún hefði kynnt sér efni upplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. Hefðistefnandi neitað að rita undir framangreinda yfirlýsingu neðst áveðskuldabréfið þess efnis að hún hefði kynnt sér upplýsingabæklinginn, eðaeftir atvikum gert fyrirvara við undirritun sína þar sem hún hefði ekki séðgreiðslumatið, hefði Landsbanki Íslands hf. aldrei keypt skuldabréfið. Bankinnhefði kallað stefnanda á sinn fund, afhent henni upplýsingabæklinginn og fariðítarlega yfir greiðslumatið. Hafi niðurstaða greiðslumatsins veriðákvörðunarástæða stefnanda fyrir því að lána Bjarka veð í fasteign sinni hefðihún aldrei átt að skrifa undir veðskuldabréfið. Það hafi stefnandi hins vegar gertog beri hún ein ábyrgð á því athafnaleysi sínu að kynna sér ekki nægjanlegagetu Bjarka til þess að greiða af láninu sem hún samþykkti af fúsum og frjálsumvilja að mætti hvíla á fasteign hennar. Í 4. gr. samkomulagsins komi einnigfram að tryggt skuli að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðu greiðslumatsáður en hann gengst í ábyrgðina, enda liggi fyrir að greiðandi hafi samþykktþað. Landsbanki Íslands hf. afhenti Bjarka veðskuldabréfið ásamtgreiðslumatinu, niðurstöðu þess, forsendum og upplýsingabæklingi bankans. Öllþessi skjöl hafi verið undirrituð sama dag og stefnandi undirritaðiveðskuldabréfið. Landsbanki Íslands hf. hafi því gert allt sem bankinn gat tilþess að tryggja að stefnandi hefði aðgang að greiðslumatinu og gæti kynnt sérefni þess. Matið hefði verið kynnt stefnanda með þessum hætti og það því veriðundir henni sjálfri komið hvort hún óskaði eftir því að sjá það áður en húnveitti samþykki við veðsetningu fasteignar sinnar, en telja verður ótrúverðugtað stefnandi hafi ekki kynnt sér efni greiðslumatsins áður en hún skrifaðiundir veðskuldabréfið. Stefndi vísar til þess að niðurstaðagreiðslumatsins hafi verið jákvæð, þ.e. Bjarki hafi haft greiðslugetu til aðborga af láninu. Stefnandi haldi því fram að hún hafi ekki séð greiðslumatið.Hafi það verið tilfellið sé ljóst að hefði stefnandi séð greiðslumatið hefðiþað engu breytt í málinu. Stefnandi hefði allt að einu undirritaðveðskuldabréfið og þannig fallist á að lána veð í eign sinni. Hefðigreiðslumatið verið neikvætt, en stefnandi allt að einu viljað leggja fasteignsína fram sem tryggingu fyrir láninu, hefði hún þurft samkvæmt 3. mgr. 4. gr.samkomulagsins að staðfesta það skriflega. Ákvæði 3. mgr. 4. gr. sé eina ákvæðisamkomulagsins sem kveði á um það að ábyrgðarmaður verði að staðfesta meðundirritun sinni að hann hafi kynnt sér niðurstöðu greiðslumats. Í öðrumtilvikum skuli tryggt að ábyrgðarmaður geti kynnt sér niðurstöðugreiðslumatsins og það hafi bankinn gert í málinu. Stefndi mótmælir þeim fullyrðingumstefnanda að forsendur greiðslumatsins hafi verið rangar og gefið villandi myndaf greiðslugetu lántaka. Við gerð greiðslumatsins hafi Landsbanki Íslands hf.verið upplýstur um að lántaki væri að selja bifreið sína, en hann hefði afnotaf bifreið frá fyrirtækinu, sem hann ynni hjá. Fyrirtækið hafi greitt allt ítengslum við þá bifreið. Þá hefði bankinn verið upplýstur um að Bjarki væri ísambúð og því væri framfærslukostnaður hans lægri en venjulegt væri meðeinstaklinga. Sambýliskona hans hafi greitt allt sem tengdist húsnæðinu, en þaðværi í hennar eigu. Þá væru þau með algjörlega aðskilinn fjárhag og því kæmuhennar tekjur ekki inn í greiðslumatið. Bjarki hefði því verið metinn semeinstaklingur, enda hafi bankinn ekki verið upplýstur um að hann ætti börn. Viðmatið hefði verið gert ráð fyrir framfærslukostnaði upp á 44.520 kr. á mánuði,en neysluviðmið Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna fyrir einstaklinga hefði áþessum tíma verið 37.900 kr. Þá mótmælir stefndi því sérstaklega að bankanumhafi verið kunnugt um að Bjarki ætti börn þegar greiðslumatið var framkvæmt.Þrátt fyrir að stefndi hafi í synjunarbréfi til stefnanda tekið fram aðstefnandi og Bjarki hafi verið í sambúð um árabil og greinilega átt börn saman,sé það ekki sönnun þess að bankanum hafi verið kunnugt um að Bjarki hafi áttbörn á þeim tíma sem greiðslumat var framkvæmt. Í því sambandi verði að hafa íhuga að greiðslumatið fór fram rúmum sex árum áður en umrætt synjunarbréf var ritað.Þá mótmælir stefndi þeim fullyrðingum stefnanda að slíkar upplýsingar séauðveldlega hægt að nálgast opinberlega. Jafnframt mótmælir stefndi þeimfullyrðingum stefnanda að ljóst hafi verið að Bjarki hafi verið í umtalsverðumvandræðum með fjármál sín á ofangreindum tíma og að lánveitanda hafi því boriðað gjalda sérstakan varhug við umrædda lánveitingu. Stefnandi hafi enda ekki ánokkurn hátt sýnt fram á réttmæti framangreindrar fullyrðingar, hvorki meðgögnum né öðru. Stefndi byggir á því að stefnandi hafikynnt sér upplýsingabækling bankans þar sem fram komi ábending tilábyrgðarmanna um að kynna sér fjárhagsstöðu skuldara, sem og upplýsingar um aðábyrgðarmenn og veðsalar hafi rétt til að kynna sér greiðslumat og forsendurgreiðslumatsins. Hafi stefnandi ekki kynnt sér greiðslumatið verði stefnda ekkikennt um það. Stefndi vekur sérstaka athygli á því að greiðslumatið hafi kveðiðá um að áætlaður framfærslukostnaður skuldara væri 44.520 kr. Eins og stefnandibendi réttilega á, hafi í greiðslumatinu verið tiltekið að fjöldi barna væri 0og áætlaður rekstrarkostnaður bifreiða og fasteigna væri 0. Stefnandi hefði þvímátt gera sér grein fyrir að ekki hafi verið gert ráð fyrir að Bjarki ættibörn, en bankinn hafi ekki verið upplýstur um það. Þrátt fyrir þá staðreyndhafi stefnandi undirritað veðskuldabréfið. Stefndi telur, auk framangreinds, réttað árétta að bankanum beri ekki að rannsaka lántakendur. Bankinn verði þannigað vissu leyti að byggja á upplýsingum frá lántakendum líkt og fram komi ígreiðslumatinu sjálfu, en þar segi m.a.: „Framangreindar upplýsingar um skuldirog fjárhagsstöðu greiðanda eru að hluta til frá honum sjálfum komnar.“ Þettahafi stefnanda verið kunnugt um eða mátt vera kunnugt um, hefði hún kynnt sérgreiðslumatið. Í þessu sambandi verði jafnframt að hafa í huga að greiðslumatsé ekki eingöngu framkvæmt með tilliti til hagsmuna ábyrgðarmanna heldur séeitt af höfuðmarkmiðum þess jafnframt að aðstoða væntanlega lántakendur við aðgera sér grein fyrir því hvort þeir geti staðið við væntanlegar lántökur.Fjármálafyrirtæki treysti því, að upplýsingar sem þeim eru veittar, séu réttar.Bankinn geti staðreynt réttmæti ákveðinna upplýsinga sem honum eru veittar, svosem um skuldastöðu, með svokölluðu FE-yfirliti. Hins vegar eigi bankinnerfiðara með að staðreyna upplýsingar um fjölskylduhagi viðkomandiviðskiptavina. Stefnandi byggir sérstaklega á því aðauknar skyldur hafi hvílt á bankanum þar sem nota hafi átt stóran hlutalánsfjárhæðarinnar til að greiða yfirdráttarskuld Bjarka hjá bankanum aukskulda hans hjá öðru fjármálafyrirtæki. Þannig hafi honum borið að aflaundirritunar stefnanda fyrir því að honum hafi verið kynntar slíkar ráðagerðir.Í 2. mgr. 4. gr. samkomulagsins sé kveðið á um að ef ráðgert er að verja meiraen helmingi lánsfjár til að endurgreiða önnur lán skuldara „hjáfjármálafyrirtæki“, skuli ábyrgðarmaður staðfesta skriflega að honum hafi veriðkynntar þær ráðagerðir. Stefndi telur að túlka beri umrætt ákvæði á þann háttað eingöngu hvíli skylda á fjármálafyrirtæki til að fá skriflega staðfestinguábyrgðarmanns fyrir slíkum ráðagerðum þegar til standi að verja meira enhelmingi lánsfjárhæðarinnar til að endurgreiða önnur lán skuldara hjá þvífjármálafyrirtæki. Hins vegar hvíli ekki sama skylda á fjármálafyrirtæki þegartil stendur að verja meira en helmingi lánsfjár til að greiða niður önnur lánskuldara hjá öðrum fjármálafyrirtækjum. Hafi ætlunin verið að skyldafjármálafyrirtæki til öflunar skriflegrar staðfestingar ábyrgðarmanns í þeimtilvikum þegar greiða á niður önnur lán skuldara hjá öðrum fjármálafyrirtækjumhefði þurft að kveða skýrar á um það í framangreindu ákvæði. Í tilviki Bjarkahafi staðið til að verja meira en helmingi lánsfjárhæðinnar til að endurgreiðaönnur lán hans hjá öðrum fjármálafyrirtækjum og því hafi framangreint ákvæði 2.mgr. 4. gr. samkomulagsins ekki átt við. Stefndi byggir á því að líta verði tilþess að skuldir þær, sem greiddar voru upp, virðast tengjast stefnanda málsins,a.m.k. að miklu leyti. Þannig liggi fyrir að andvirði lánsins hafi m.a. veriðnotað til að greiða upp veðskuldabréf útgefið af stefnanda og Bjarka tilFrjálsa fjárfestingarbankans hf. og yfirdráttarlán Bjarka hjá KB banka hf., semtryggt hafi verið með tryggingarbréfi nr. 0303-63-1313, áhvílandi á Stórateigi28, eign stefnanda. Eins og sjá megi á dskj. nr. 19 hafi uppgreiðsluverðmætið áláninu hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum numið 6.691.509 krónum. Þá hafiuppgreiðsluverðmæti yfirdráttarláns Bjarka verið 2.509.695 krónur.Heildarfjárhæð þeirra skulda sem greiddar voru upp hafi verið 12.441.752 kr. Afþeirri fjárhæð hafi stefnandi sannanlega verið í ábyrgð fyrir 2.509.695 krónumí formi lánsveðs og skuldari að 6.691.509 krónum. Framangreindar fjárhæðir séutæp 74% af þeirri fjárhæð sem ráðstafa skyldi til greiðslu skulda. Samkvæmtþessu hafi stefnandi vitað eða mátt vita að verið var að ráðstafa meira enhelmingi lánsfjárhæðarinnar til greiðslu eldri skulda, þ.m.t. skuld sem þegarvar áhvílandi á eign hennar og skuld sem hún var sjálf skuldari að og hvíldi áeign hennar. Eftir lánveitinguna hafi greiðslubyrði lántakanda verið áætluð 120.145kr. á mánuði, en ætla megi að fyrir lántökuna hafi greiðslubyrði lántakandaverið langt yfir annað hundrað þúsund krónur. Stefnanda hafi því mátt verafullkomlega ljóst að lánið var tekið í því skyni að greiða upp eldri skuldir oglækka greiðslubyrði aðalskuldara. Hún geti þegar af þeirri ástæðu ekki boriðfyrir sig ákvæði umrædds samkomulags. Í annan stað sé ljóst að ákvæðið eigiekki við þegar verið sé að greiða upp skuldir sem veðsali sé þegar í ábyrgðfyrir í formi lánsveðs, hvað þá þegar verið sé að greiða upp skuldir semveðsali sé aðalskuldari að. Í slíkum tilvikum sé í raun verið að umbreytaábyrgð en ekki greiða upp eldri skuld aðalskuldara í skilningi samkomulagsins.Því hafi ekki verið þörf á því að Landsbanki Íslands hf. aflaði skriflegrarstaðfestingar stefnanda á framangreindum ráðahag. Stefndi telur að stefnandi hafi ekkisýnt fram á að það sé ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju aðstefnandi sé bundinn við samþykki sitt fyrir veðsetningunni. Greiðslumatið hafiverið jákvætt og stefnandi vitað og/eða mátt vita af því að það hefði veriðframkvæmt. Þá hafi hann haft aðgang að því og því getað kynnt sér efni þess.Stefndi telur því að stefnandi hafi ekki sýnt fram á það að skilyrði 36. gr.eða 36. gr. a-d laga nr. 7/1936 séu uppfyllt til að unnt sé að fallast á kröfuhennar. Stefndi telur að krafa stefnanda umógildingu veðsetningarinnar sé fallin niður vegna tómlætis af hennar hálfu.Stefnandi hafi undirritað veðskuldabréfið 30. júní 2005 og fyrst hafi veriðgerðar athugasemdir við ábyrgðina með tölvubréfi lögmanns stefnanda, dags. 19.nóvember 2012, eða rúmum sjö árum eftir að hún samþykkti veðsetninguna. Þá hafistefnandi samþykkt breytingu á greiðsluskilmálum á áðurnefndu veðskuldabréfi12. júní 2009 án þess að gera athugasemdir við ábyrgð sína. Enn fremur hafistefnandi móttekið bréf frá bankanum með yfirlit yfir ábyrgðir sínar á skuldumannarra þar sem framangreind ábyrgð hafi verið tiltekin og síðangreiðsluáskoranir þegar lánið fór í vanskil. Engar athugasemdir hafi veriðgerðar af hálfu sóknaraðila í kjölfarið. Stefndi fullyrðir að Landsbanki Íslandshf. hafi í einu og öllu í máli þessu farið eftir ákvæðum laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, og þannig unnið í samræmi við eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti.Bankinn hafi einnig farið eftir ákvæðum samkomulagsins. Varðandi varakröfu þá vísi stefndi tilþess, eins og rakið hafi verið varðandi aðalkröfu, að stefnandi reisiógildingarkröfu sína á samkomulaginu og 36. gr. laga nr. 7/1936. Sanngirnismatsamkvæmt 36. gr. laga nr. 7/1936 ráðist af heildarmati á þeim fjórum þáttum semtilgreindir séu í 2. mgr. greinarinnar. Við matið verði hér að taka tillit tilþess að hluti lánsins sem um ræðir hafi farið til greiðslu eldri veðskulda aðfjárhæð samtals 9.201.204 kr., sem hafi hvílt fyrir á fasteign stefnanda.Annars vegar hafi verið um að ræða veðskuldabréf útgefið af stefnanda og Bjarkatil Frjálsa fjárfestingarbankans hf., upphaflega að fjárhæð 6.000.000 kr., meðbreytilegum vöxtum og verðtryggt miðað við grunnvísitöluna 227,9. Hins vegarhafi verið um að ræða yfirdráttarlán Bjarka hjá KB banka hf. að fjárhæð2.509.695 kr., tryggt með tryggingarbréfi nr. 0303-63-1313, áhvílandi áStórateigi 28, eign stefnanda, upphaflega að fjárhæð 1.800.000 kr., verðtryggtmiðað við grunnvísitöluna 221,9. Staðan á láninu hjá Frjálsafjárfestingarbankanum hafi verið 6.691.509 kr. þegar það var greitt upp 12.júlí 2005. Þegar litið sé til dómaframkvæmdarHæstaréttar Íslands telur stefndi hvorki ósanngjarnt né andstætt góðriviðskiptavenju af sinni hálfu að bera fyrir sig veðsetninguna að því marki semnemur framangreindum fjárhæðum þegar tekið hefur verið tillit til vaxta- ogverðtryggingarákvæða bréfanna. Stefndi hafi í því skyni uppreiknað tryggingarbréfnr. 0303-63-1313 fram til þingfestingardags, 14. maí 2013, miðað viðgrunnvísitöluna 221,9 og fengið út fjárhæðina 3.331.501 kr. Þá hafi stefndiuppreiknað veðskuldabréfið hjá Frjálsa fjárfestingarbankanum hf. tilþingfestingardags miðað við grunnvísitöluna 227,9 og 9,41% vexti og fengið út10.108.871 kr. Þar sem um breytilega vexti hafi verið að ræða hafi verið fundiðút vegið meðaltal miðað við vaxtaviðmiðunina sem hafi verið hjá Frjálsafjárfestingarbankanum hf. á framangreindum tíma. Við útreikningana hafi veriðtekið mið af því að greitt hefði verið af bréfinu skilvíslega á hverjumgjalddaga til þingfestingardags. Samanlagt nemi fjárhæðin 13.440.372 krónum. Hvað varðar uppgreiðslu á láni samkvæmtveðskuldabréfi útgefnu af stefnanda og Bjarka til Frjálsa fjárfestingarbankanshf., telur stefndi stefnanda ekki geta borið fyrir sig að ógilda eigi eða víkjatil hliðar veðsetningu fasteignar hennar að því marki sem nemur 10.108.871 kr.með vísan til samkomulagsins. Með þessari ráðstöfun á andvirði bréfsins hafiverið lokið greiðslu á veðskuldabréfinu svo langt sem entist. Af þessu sé ljóstað ekki hafi verið stofnað til skuldar stefnanda við Landsbanka Íslands hf.þegar hún áritaði veðskuldabréf nr. 0137-74-371008. Aðeins hafi verið umbreytingu á formi skuldbindingar hennar að ræða en við slíkar aðstæður eigisamkomulagið ekki við. Samkvæmt því sem að framan sé rakiðgeti stefnandi að mati stefnda ekki borið fyrir sig að ógilda eigi eða víkjatil hliðar ábyrgð hennar á skuldabréfinu þar sem fyrir liggi að stefnandi vissiog/eða mátti vita að verið var að ráðstafa meirihluta af andvirði lánsins tilþess að greiða upp eldri veðskuldir sem fyrir hvíldu á fasteign stefnanda. Íþví sambandi verði jafnframt að horfa til þess að stefnandi hafi verið skuldariað öðru láninu. Ef fallist yrði á kröfu stefnanda sé ljóst að staða hennar yrðisú að láni að fjárhæð tæplega fimmtán milljónir króna hafi verið létt affasteign hennar með hinni nýju veðsetningu án þess að gengið hafi verið að eignhennar eða ábyrgð. Í kröfu stefnanda felist því ólögmæt auðgun að þessu leyti,þar sem lán sem hún var ýmist skuldari að eða í ábyrgð fyrir, hefðu sannanlegaverið greidd upp og ábyrgð hennar á þeim fallið þar með niður. Þegarframangreind atriði séu metin heildstætt verði ekki talið að stefnandi hafisýnt fram á að fyrir hendi séu forsendur til að víkja til hliðar veðsetningufasteignar stefnanda að Stórateigi 28, Mosfellsbæ, að því leyti sem hún erumfram 13.440.372 kr., á grundvelli 36. gr. eða 36. gr. a-d laga nr. 7/1936. Um lagarök vísar stefndi tilsamkomulags um notkun ábyrgða á skuldum einstaklinga frá 1. nóvember 2001,einkum 1.-4. gr., 36. gr. og 36. gr. a-d laga nr. 7/1936, um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga. Einnig vísar stefndi til laga nr. 161/2002, umfjármálafyrirtæki, einkum 19. gr. laganna. Þá vísar stefndi einnig til þeirrarmeginreglu samningaréttar að samninga skuli halda. Krafa stefnda um málskostnað byggir á1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Krafa stefnda um virðisaukaskatt af dæmdrimálflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988, um virðisaukaskatt. Stefndi erekki virðisaukaskattskyldur og ber honum því nauðsyn til að fá dóm fyrir þessumskatti úr hendi stefnanda.IV.Niðurstaða Stefnandi krefst þess að felld verði úrgildi veðsetning sú sem stefnandi samþykkti 30. júní 2005 í fasteign sinni aðStórateigi 28 í Mosfellsbæ, til tryggingar skuld Bjarka Heiðars Harðarsonar viðLandsbanka Íslands hf. samkvæmt skuldabréfi nr. 0137-74-371008, að höfuðstól13.000.000 kr., útgefnu sama dag. Stefndi leiðir rétt sinn frá LandsbankaÍslands hf. Krafa stefnanda er einkum reist á 36. gr. laga nr. 7/1936 umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þá telur stefnandi að forveristefnda hafi ekki sinn þeim skyldum sem reglur samkomulags um notkun ábyrgða áskuldum einstaklinga lögðu honum á herðar varðandi upplýsingagjöf til stefnandaáður en hún gekkst undir þá skuldbindingu sem hér um ræðir. Þá hafi forveristefnda ekki sinnt þeim almennu skyldum sem á honum hvíldu samkvæmt 1. mgr.laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Ágreiningslaust er með aðilum aðsamkomulagið eigi við í málinu. Í 3. gr. samkomulagsins er mælt fyrir um aðfram fari mat á greiðslugetu og segir að þegar veð sé sett til tryggingarfjárhagslegri skuldbindingu beri fjármálafyrirtæki að meta greiðslugetugreiðanda. Taka skuli tillit til neyslu og annarra fastra útgjalda áður enráðstöfunarfé til greiðslu skuldbindinga er reiknað út. Stefnandi gaf skýrslu við aðalmeðferðog kvað sér ekki hafa verið kunnugt um að greiðslumat hefði verið framkvæmt álántaka og hún ekki séð það fyrr en á fundi með lögmanni sínum vegna málsþessa. Stefnandi bar að hún hefði ekki skrifað undir veðsetninguna hefði húnvitað að greiðslumatið hefði verið neittkvætt og heldur ekki miðað við það aðBjarki Heiðar var sagður barnlaus. Á þessum tíma hafi hann greitt meðlag meðeinu barni. Stefnandi kvaðst á þessum tíma hafa verið að reyna að losa sig viðBjarka út af heimilinu. Stefnandi ritaði hins vegar undirveðskuldabréfið sem samþykkjandi veðsetningarinnar og jafnfram yfirlýsingu áþví þess efnis að hún staðfesti „með undirritun sinni að hafa kynnt sér efniupplýsingabæklings Landsbanka Íslands hf. um persónuábyrgðir og veðtrygginguþriðja aðila“. Í upplýsingabæklingnum kemur fram að ábyrgðarmenn skuli kynnasér vandlega fjárhagsstöðu lántaka áður en ábyrgð sé undirrituð og að þegar umlánsveð hjá öðrum einstaklingi sé að ræða skuli meta greiðslugetu lántakans.Þar með mátti stefnanda að vera kunnugt um að greiðslumat hefði farið fram.Verður stefnandi því sjálfur talinn bera ábyrgð á því að hafa ekki kynnt sérbæklinginn og þar með að óska eftir því að fá að kynna sér greiðslumat lántakaáður en hann samþykkti veðsetninguna. Stefnda mátti þó vera ljóst að BjarkiHeiðar hafði ríka hagsmuni af því að veðheimild yrði veitt og ekki víst að hannsinnti til hlítar þeim skyldum sem á bankanum hvíldu í þessu sambandi. Þettaeitt og sér leiðir þó ekki til þess að felld verði úr gildi framangreindveðsetning. Stefnandi ritaði 12. júní 2009 samþykki sitt vegna breytinga ágreiðsluskilmálum veðskuldabréfsins ásamt Bjarka. Stefnandi kvaðst hafa verið meðvirk ogBjarki hefði talið sér trú um að með umræddri lántöku gæti hann greitt uppallar skuldir sínar, en hún hafi aldrei vitað um hvaða skuldir hafi verið aðræða eða hvernig andvirði lánsins yrði varið. Þá hafi Bjarki haft í hótunum viðsig um að láta veðskuldir falla á hana ef hún mótmælti honum. Það hafi ekkiverið fyrr en upp fór að koma umræða í þjóðfélaginu, nokkru áður en hún leitaðitil lögmanns með vandamál sín, að hún hafi heyrt af því að þeir sem veitt hefðulánsveð í eignum sínum gætu leitað réttar síns vegna þess að þeim hefði ekkiverið kynnt greiðslumat lántaka. Bjarki Heiðar Harðarson, lántakiframangreinds veðskuldabréfs, gaf vitnaskýrslu fyrir dómi. Hann kvað stefnandahafa ritað undir veðskuldabréfið á heimili sínu og að engir vottar hefðu veriðviðstaddir undirritunina. Þá viti hann ekki nein deili á þeim sem ritað hafiundir veðskuldabréfið sem vitundarvottar. Bjarki Heiðar kvaðst ekki hafa fengiðí hendur eða hafa kynnt sér upplýsingabækling Landsbanka Íslands hf. umpersónuábyrgðir og veðtryggingu þriðja aðila og því ekki hafa afhent stefnandabæklinginn til kynningar. Þá kvaðst hann ekki hafa kynnt stefnanda niðurstöðurgreiðslumats, sem gert hafi verið vegna lántökunnar. Hann kvaðst ekki vitahvaðan bankinn hafi fengið þær upplýsingar sem á var byggt við matið. Hannkvaðst eiga tvö börn, á þessum tíma hefði hann greitt meðlag með einu barni og þvíekki kunna skýringu á því af hverju hann væri sagður barnlaus í greiðslumatinu.Þá kvað hann þau stefnanda hafa verið með aðskilinn fjárhag þann tíma sem þaubjuggu saman. Fjármálafyrirtæki reisa eðlilega matsitt á upplýsingum og gögnum frá lántaka, en hafa eigi að síður sjálfstæðarskyldur gagnvart þeim sem gengst í ábyrgð eða veitir veð til tryggingar láni,til þess að tilgreina réttar upplýsingar í greiðslumati sé þess kostur.Varðandi forsendur greiðslumats, þá kemur fram í matinu að upplýsingar umskuldir og fjárhagsstöðu séu að hluta til frá lántaka sjálfum komnar, en aðöðru leyti séu forsendur mats á greiðslugetu hans dregnar af þeim upplýsingum áhans ábyrgð. Þessi fyrirvari leysir ekki stefnda undan ábyrgð í þessu efni. Greiðslumat það sem framkvæmt var vegnalántöku þeirra er hér um ræðir var haldið ýmsum annmörkun. Í fyrsta lagi ergengið út frá því í greiðslumati að lántaki hafi verið einhleypur og barnlausog þyrfti ekki að greiða húsnæðiskostnað eða rekstur bifreiðar. Byggt er á þvíí matinu að heildartekjur til ráðstöfunar á mánuði væru 170.000 kr. ogheildarframfærslukostnaður á mánuði, þar með talin greiðslubyrði eftir lántöku,164.665 kr. Þar af er framfærslukostnaður 44.520 kr. á mánuði. Samkvæmtgreiðslumatinu var greiðslugeta lántaka jákvæð um 5.335 kr. á mánuði. Ljóst erað lítið má út af bregða til þess að slíkt mat verði neikvætt. Lántaki átti tvöbörn og greiddi meðalag með einu barni á þessum tíma. Meðlagsgreiðsla með einubarni var um 18.000 kr. á mánuði og því ljóst að það eitt að lántaki var sagðurbarnlaus leiddi til þess að greiðslumat var í raun neikvætt. Þá verður að teljavafasamt að byggja á því að einstæður aðili þyrfti ekki til frambúðar að greiðafyrir húsnæði. Auðvelt hefði verið fyrir Landsbanka Íslands hf. að aflaupplýsinga um þessi atriði. Þá liggja ekki fyrir í málinu upplýsingar um það áhvaða gögnum var byggt við greiðslumatið annað en það sem áður er rakiðvarðandi upplýsingar frá lántaka. Samkvæmt fortakslausri reglu í 3. mgr. 3. gr.samkomulagsins frá 1. nóvember 2001 bar Landsbanka Íslands hf. að metagreiðslugetu skuldara áður en stefnandi setti fasteign sína að veði þar semfyrir lá þess utan neikvæð eignastaða lántaka. Stefndi ber því hallann af þvíað forveri stefnda hafi ekki viðhaft þau vönduðu vinnubrögð sem samkomulagiðgerði ráð fyrir. Ríkar kröfur í þessu efni leiði bæði af samkomulaginu ogskráðum og óskráðum reglum 19. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki.Telja verður því að stefndi beri hallann af þeirri óvissu hvort lántaki hefðistaðist greiðslumat ef réttar upplýsingar hefðu verið til staðar og af þvíhvort stefnandi hefði veitt veðheimildina ef réttilega hefði verið staðið aðgerð greiðslumatsins. Þá verður ekki fallist á það meðstefnda að stefnandi hafi sýnt af sér tómlæti við gæslu réttar síns þannig aðréttarspjöllum varði, en það var ekki fyrr en á árinu 2012 sem henni varð ljósteftir umræðu í þjóðfélaginu að ekki hefði verið staðið rétt að málum af hálfuLandsbanka Íslands hf. þegar hún veitti umrædda veðheimild í fasteign sinni. Þáhafi hún fyrst séð greiðslumatið er hún leitaði til lögmanns vegna máls þessa. Stefnandi reisir ógildingarkröfu sínaeinkum á 36. gr. laga nr. 7/1936, en samkvæmt greininni má víkja samningi tilhliðar í heild eða að hluta eða breyta ef það yrði talið ósanngjart eðaandstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig. Samkvæmt 2. mgr.greinarinnar segir að við sanngirnismatið skuli líta til efnis samnings, stöðusamningsaðila, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar koma til.Sanngirnismat samkvæmt greininni ræðst þannig af heildarmati á þeim fjórumþáttum sem tilgreindir eru í 2. mgr. greinarinnar. Við matið hér verður að lítatil þess að hluti þess láns sem stefnandi veitti veðheimild fyrir fór tilgreiðslu eldri veðskulda, samtals að fjárhæð 9.201.204 kr., sem fyrir hvíldu áfasteign stefnanda. Annars vegar var um að ræða veðskuldabréf útgefið afstefnanda og Bjarka Heiðari til Frjálsa fjárfestingabankans hf., upphaflega aðfjárhæð 6.000.000 kr., með breytilegum vöxtum og verðtryggð miðað viðgrunnvísitölu 227,9 og nam greiðslan 6.691.509 kr. Hins vegar var um að ræðatryggingarbréf nr. 0303-63-1313, upphaflega að fjárhæð 1.800.000 kr.,verðtryggt miðað við grunnvísitölu 221,9, áhvílandi á Stórateigi 28, fasteignstefnanda, vegna yfirdráttarláns Bjarka hjá KB hanka hf. og nam greiðslan2.509.695 kr. Stefndi hefur lagt fram uppreikning áþessum bréfum miðað við þingfestingardag að teknu tilliti til vaxta ogverðtryggingarákvæða bréfanna. Tryggingarbréf nr. 0303-63-131, framreiknaðmiðað við grunnvísitölu 221,9, var að fjárhæð 3.331.501 kr. og veðskuldabréfið,sem var hjá Frjálsa fjárfestingabankanum hf., til sama tíma miðað viðgrunnvísitölu 227,9 og 9,41% vexti, að fjárhæð 10.108.871 kr. Stefndi reiknarmeð vegnu meðaltali miðað við vaxtaviðmiðun hjá Frjálsa fjárfestingabankanumhf. á framangreindum tíma og miðar við við útreikninga að greitt hefði verið afveðskuldabréfinu skilvíslega á hverjum gjalddaga til þingfestingardags. Afhálfu stefnanda var við aðalmeðferð mótmælt framangreindum uppreikningi áveðskuldabréfi Frjálsa fjárfestingabankans hf. þar sem engar staðfestarupplýsingar lægju fyrir í málinu um vegið meðaltal vaxtaviðmiðunar hjá Frjálsafjárfestingabankanum hf. á þeim tíma sem hér um ræðir. Með uppgreiðslu þeirralána sem hvíldu á fasteign stefnanda var létt af stefnanda þeirri skyldu aðgreiða af þeim eða bera áhættu af greiðslu afborgana, vaxta og verðbóta. Fyrir liggja í málinu upplýsingar um að5. janúar 2013 hafi staða ábyrgðarfjárhæðar skv. veðskuldabréfi númer0137-74-371008, dags. 30. júní 2005, numið 33.266.092 kr., þar af væru vanskil5.639.395 kr. Samkvæmt því sem fram kemur á ljósritiaf umræddu veðskuldabréfi Frjálsa fjárfestingabankans hf. voru vextirbreytilegir og þegar bréfið var gefið út, 17. október 2003, samtals 8,5% á ári,sem er umtalsvert hærra en almennir vextir verðtryggðra útlána skv. 4. gr. laganr. 38/2001. Með hliðsjón af atvikum eins og þeim erháttað í þessu máli er talið að ósanngjarnt sé af hálfu stefnda að bera fyrirsig þann samning sem fólst í samþykki stefnanda við því að veita veð í fasteignsinni umfram greiðslu eldri veðskulda samtals að fjárhæð 9.201.204 kr. Miðaðvið vaxta- og verðtryggingarákvæði skuldabréfsins og verðtryggingarákvæðitryggingarbréfsins má ætla að hækkun skuldanna hafi numið samtals nálægt3.800.000 kr. Að teknu tilliti til þessa, sbr. og dóm Hæstaréttar Íslands 1.nóvember 2012 í máli nr. 169/2012, verður samþykki um veðsetningu vikið tilhliðar að því marki sem veðsetningin er umfram 13.000.000 kr. Í ljósi þessa erekki unnt að fallast á kröfu stefnanda um aflýsingu skuldabréfsins. Með hliðsjón af framangreindriniðurstöðu og með vísan til 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamálaþykir rétt að stefndi greiði stefnanda málskostnað eins og kveðið er á um ídómsorði. Uppkvaðning dóms hefur dregist umframfrest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og eruaðilar og dómari sammála um að ekki sé þörf á endurflutningi. Þórður Clausen Þórðarson héraðsdómarikveður upp dóminn.Dómsorð: Samþykki stefnanda, GuðmunduJónsdóttur, dags. 30. júní 2005, við því að veita veð í fasteign sinni aðStórateigi 28, Mosfellsbæ, fyrir láni Landsbanka Íslands hf. til Bjarka HeiðarsHarðarsonar, samkvæmt skuldabréfi nr. 0137-74-371008, útgefnu 30. júní 2005, erógilt að því leyti sem samþykki er umfram 13.000.000 króna. Stefndi, Landsbankinn hf., greiðistefnanda 700.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 534/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Fallist var á að fullnægt væri skilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála til að X yrði gert að sæta gæsluvarðhaldi.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Viðar Már Matthíasson, BenediktBogason og Greta Baldursdóttir.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 25. júlí 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 24. júlí 2016 þar semvarnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 29. samamánaðar klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1.mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þessaðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara aðgæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími og varnaraðili ekki látinn sætaeinangrun meðan á því stendur.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Fallist er á það með héraðsdómi að fullnægt séskilyrðum a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 til að varnaraðila verðigert að sæta gæsluvarðhaldi. Samkvæmt þessu verður hinn kærði úrskurðurstaðfestur. Dómsorð:Hinn kærðiúrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness 24. júlí 2016Lögreglustjórinná höfuðborgarsvæðinu hefur í dag krafist þess að X, kt. [...], [...], Garðabæ,verði með úrskurði Héraðsdóms Reykjaness gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 29. júlí 2016, kl. 16:00. Þá er þess krafist að kærði sætieinangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Kröfuna byggir lögreglustjóri áa- og c-lið 1. mgr. 95. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 og 1. mgr. 99.gr. sömu laga.Ígreinargerð með kröfunni segir að snemma í morgun hafi lögreglu boristtilkynning frá neyðarlínu um ætlað kynferðisbrot í íbúð að [...] í Hafnarfirði.Á vettvangi hafi lögregla hitt fyrir brotaþola, A sem hafi vísað á kærða, X,þar sem hann hafi legið í sófa í stofu. Hafi komið fram hjá brotþola að kærðihefði beitt hana miklu ofbeldi um nóttina. Hafi brotþoli og kærði bæði veriðmeð sýnilega áverka og á vettvangi hafi verið greinilega ummerki um átök. Hafikærði verið handtekinn en brotþoli verið flutt á neyðarmóttöku Landsspítalans.Kærði sé fyrrum sambýlismaður brotþola og eigi þau tvö börn saman. Á vettvangi og síðar við skýrslutökur álögreglustöð hafi brotþoli lýst atburðum svo að um kl. 5:00 í nótt hafi kærðikomið óumbeðinn að heimili hennar ásamt félaga sínum sem brotþoli hafi ekkivitað deili á. Brotþoli hafi verið komin á náttföt og hafi sagst ætla í rúmið.Skömmu síðar hafi kærði og félagi hans komið inn í herbergi og upp í rúm tilhennar. Hafi þeir verið á nærbuxunum einum fata. Hafi kærði beðið um aðbrotþoli svæfi hjá þeim báðum en því hafi brotþoli neitað og sagt þeim að farasem þeir hafi gert. Skömmu síðar hafi kærði komið aftur og þá beðið um gistingusem brotaþoli hafi leyft en kærði hafi átt að gista í sófanum. Hann hafi síðarkomið inn í svefnherbergi hennar og viljað hafa samfarir en hún hafi tjáð honumað það væri ekki í boði. Í framhaldi hafi kærði veist að brotþola og haft viðhana samfarir án hennar vilja. Taldi brotaþoli atlögu kærða hafa staðið í yfirtvo klukkutíma en á þessum tíma hafi kærði ítrekað nauðgað brotþola, barið hanaog hótað henni. Hafi hann þannig haft við hana samfarir um munn, í leggöng og íendaþarm. Hafi brotþoli lýst því að kærði hafi hótað henni með hníf og meðalannars borið hníf að hálsi hennar á meðan hann hafi haft samfarir við hana.Hafi hún hlotið skurð á höku eftir hnífinn. Þá hafi brotþoli sagt að sér værisvo heitt en kærði hafi meinað henni að opna glugga en leyft henni að fara ísturtu. Hann hafi svo nauðgað henni í sturtunni og skellt henni á vegg þar.Brotþoli hafi jafnframt lýst því að hún hefði á einhverjum tímapunkti íatburðarrásinni reynt að komast að útidyrahurð til að kalla á hjálp en kærðihafi náð henni, haldið henni niðri og tekið hana kverktaki þar til hún hafimisst meðvitund. Einnig hafi komið fram hjá brotþola að kærði hafi ítrekaðhótað henni lífláti og jafnvel talað um að taka eigið líf um leið. Kveðstbrotþoli hafa óttast mjög um líf sitt og talið að kærði ætlaði sér virkilega aðdrepa hana. Kvaðst brotþoli hafa reynt að ná til kærða með því að ræða við hannum börn þeirra en hún hafi ekkert náð til hans, hann hafi virst brjálaður.Kærði hafi á einum tímapunkti brotnað niður og farið að gráta og boðið henni aðhringja á lögreglu. Hafi hann rétt henni síma sinn til þess en tekið hann afturþegar brotaþoli hafi reynt að hringja. Þá hafi hann veitt sjálfum sér áverka áháls með hnífnum. Eftir þetta hafi ekki verið meira ofbeldi en brotaþoli hafiþó verið of hrædd til að reyna að komast burtu. Brotþoli kvaðst að lokum hafakomist í símann sinn og sent skilboð í 112 og beðið um hjálp. Þegar ekkert hafigerst hafi hún sent vinkonu sinni skilboð með Snapchat en sú hafi þá hringt íneyðarlínuna. Þá segir í greinargerðinni að samkvæmt skýrslu umréttarlæknisfræðilega skoðun, sem gerð hafi verið á Landspítalanum fyrr í dag,séu áverkar á brotaþola í samræmi við frásögn hennar af atburðum. Sé niðurstaðalæknis sú að brotþoli sé með útbreidd verksummerki um ofbeldi um allan líkama.Meðal annars skurð vinstra megin á höku sem hafi þurft að sauma og talsverthafi blætt úr, eymsli og bólgu á báðum kinnbeinum, talsverðar blæðingar umslímhúð beggja augna og mikinn roða og rispur framanvert á hálsi. Um allanlíkamann séu roðablettir og línur, mar og rispur ásamt þreifieymslum víða. Þáséu sár á báðum olnbogum og báðum hnjám. Í skýrslunni segir að þessir áverkarkomi heim og saman við mikið ofbeldi og áverki á hálsi passi við þá sögu aðbrotþoli hafi verið tekin hálstaki svo að legið hafi við kyrkingu. Þetta styðjieinnig blæðingar undir slímhúð beggja augna. Þá hafi brotþoli kvartað undan þvíað hún heyrði minna með vinstra eyra en í síðari skoðun á bráðamóttöku hafikomið í ljós að hún var með sprungna hljóðhimnu. Þá hafi jafnframt komið fram íniðurstöðu læknis að við skoðun á kynfærum hefðu komið fram áverkar á kynfærum,þ.e. sprungur í húð á svæði frá endaþarmi og alveg fram í spöng, sem ekki kæmuvið venjulegt kynlíf. Við skoðunlögreglu á vettvangi hafi mátt sjá blóðslettur víða um íbúð brotþola. Meðalannars blóð á gólfi inngangs. Þá hafi fundist hnífur með blóði í vaskibaðherbergis. Ennfremur segir að kærði neiti sök. Við skýrslutökuhjá lögreglu hafi hann sagst hafa komið á heimili brotaþola ásamt félaga sínumB. Hann hafi ekki munað eftirnafn B en sagst vera með símanúmerið hans. Þeirhafi lagst í rúmið hjá brotaþola en það hafi einungis verið í gríni. Eftir smástund hafi B farið en brotaþoli hafi samþykkt að leyfa kærða að gista. Þau hafiverið að kúra og kyssast og svo hafi þau byrjað að hafa samfarir. Kærði sagiðbrotaþola vilja hafa samfarir harkalegar og beðið hann um að slá sig utan undirog rífa í hárið sér og taka líka utan um hálsinn á sér. Sagðist kærði hafahaldið utan um hálsinn á henni stutta stund í hvert sinn sem hann gerir það.Samfarirnar hafi staðið yfir í um 15 til 20 mínútur og eftir þær hafi þau fariðí sturtu. Efir það hafi kærði fengið Snapchat skilaboð frá stelpu sem brotaþolihafi séð. Við það hafi brotþoli misst stjórn á skapi sínu, sótt hníf og hótaðkærða. Hafi hún veitt honum áverka á hálsi. Hann hafi verið undrandi og spurt hana hvað hún væri að hugsa. Þá hafihún sýnt honum fram á að þetta væri ekki hættulegur hnífur og hafi hún við þaðóvart veitt sjálfri sér áverka á höku. Þá segir að framburður kærða sé að mati lögregluótrúverðugur. Miðað við framkomin gögn telji lögregla að fyrir hendi sérökstuddur grunur um að kærði hafi gerstsekur um verknað sem varði allt að 16 ára fangelsisrefsingu. Rannsókn málsinssé á fyrstu stigum en yfirheyra þurfi brotaþola og kærða að nýju auk þess aðenn eigi eftir að hafa uppi á og yfirheyra möguleg vitni, meðal annarsáðurnefndan B og aðra íbúa að [...]. Mál þetta sé enn á það viðkvæmu stigi aðhætt sé við því að sakborningur muni torvelda rannsókn málsins með einhverjumhætti gangi hann laus meðal annars með því að hafa áhrif á framburði vitna. Meðsömu rökum sé farið fram á að kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldistendur. Að framansögðu telur lögregla jafnframt fyrir hendirökstuddan grun um að kærði hafi rofið í verulegum atriði skilyrði sem honumhafi verið sett í skilorðsbundnum dómi en samkvæmt upplýsingum úr málaskrálögreglu sé kærði á skilorði vegna dóms sem hann hlaut í Héraðsdómi Reykjanessí mars 2015 í málinu S-[...]/2014 vegna tveggja líkamsárása gegn sama brotaþolaog í máli þessu. Ætlað brot teljist geta varðað við 1. mgr. 194.gr., 211. gr. sbr. 20. gr. eða 2. mgr. 218. gr., og 1. mgr. 226. gr. almennrahegningarlaga nr. 19/1940. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og a-og c-liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála sé þesskrafist að krafan nái fram að ganga. Ákærði mótmælir kröfunni ogkrefst þess að henni verið hafnað en til vara að henni verði markaður skemmritími. Eins og rakið er að framan bermikið í milli í málavaxtalýsingu aðila. Rannsókn máls þessa er á frumstigi og áeftir að yfirheyra vitni. Þá er frásögn kærða um að áverkar á brotaþola séu afhennar völdum eða hún hafi fengið þá með samþykki sínu ótrúverðug. Er súfrásögn einnig á í mótsögn við læknisfræðileg gögn sem liggja fyrir. Með vísantil alls framanritaðs er fallist á það með lögreglustjóra að fyrir hendi sérökstuddur grunur um að kærði hafi gerst sekur um háttsemi sem fangelsisrefsinger lögð við og að rannsóknarhagsmunir krefjist þess að kærða verði gert að sætagæsluvarðhaldi. Þá liggur fyrir, verði kæri fundinn sekur, að hann hafi rofiðskilorð dóms nr. [...]/2014 eins og að framan segir. Að öllu þessu virtu eruskilyrði a- og c- liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálaþví uppfyllt í málinu. Er fallist á kröfu lögreglustjóra um að ákærði sæti gæsluvarðhaldi eins og í úrskurðarorði greinir. Þá erkrafa um að kærði sæti einangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur tekin tilgreina. Úrskurð þennan kveður upp ÁstríðurGrímsdóttir héraðsdómari.Úrskurðarorð:Kærði,X, sæti gæsluvarðhaldi til föstudagsins 29. júlí nk. kl. 16:00. Kærði sætieinangrun á meðan á gæsluvarðhaldinu stendur.
Mál nr. 304/2012
Sveitarstjórn Stöðuumboð Greiðsla
Málsaðilar deildu um hvort R hefði efnt skyldu sína gagnvart F til greiðslu á lögbundnu fjárframlagi til stjórnmálasamtaka frá sveitarfélögum vegna ársins 2008, en framlagið hafði að beiðni oddvita F í borgarstjórn, Ó, verið greitt inn á bankareikning B. Hvorki var fallist á með R að Ó hefði haft stöðuumboð til að ráðstafa greiðslunni né heldur að R hefði verið grandlaus um að Ó skorti heimild rétthafa greiðslunnar til að ákveða hvert henni yrði ráðstafað. Var R því gert að greiða F fjárframlagið.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Eiríkur Tómasson og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 4. maí 2012. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms, en að teknu tilliti til innborgunar, sem áfrýjandi innti af hendi 13. apríl 2012 að fjárhæð 425.993 krónur. Þá krefst stefndi málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Áfrýjanda verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og segir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að til frádráttar kröfu stefnda, Frjálslynda flokksins, á hendur áfrýjanda, Reykjavíkurborg, kemur innborgun að fjárhæð 425.993 krónur, sem greidd var 13. apríl 2012. Áfrýjandi greiði stefnda 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 8. febrúar 2012. I. Mál þetta, sem var dómtekið 19. janúar sl., er höfðað 12. maí 2011 af Frjálslynda flokknum, Lynghálsi 3 í Reykjavík, gegn Reykjavíkurborg, Tjarnargötu 11 í Reykjavík, og til réttargæslu Ólafi F. Magnússyni, Vogalandi 5 í Reykjavík, persónulega og fyrir hönd Borgarmálafélags F-lista. Endanlegar dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði gert að greiða honum 6.758.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.379.000 krónum frá 28. maí 2008 til 30. júlí 2009 en af 6.758.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 3.379.000 krónum sem greiddar voru 19. febrúar 2010. Þá krefst stefnandi þess að dráttarvextir leggist við höfuðstól kröfunnar á tólf mánaða fresti, í fyrsta sinn 28. maí 2009, en síðan árlega miðað við 28. maí ár hvert, í samræmi við ákvæði 12. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Stefnandi krefst þess einnig að stefndu Reykjavíkurborg verði gert að greiða stefnanda málskostnað að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Af hálfu stefnanda eru engar kröfur gerðar á hendur réttargæslustefndu, Ólafi F. Magnússyni og Borgarmálafélagi F-lista. Stefnda gerir þær dómkröfur að hún verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda. Réttargæslustefndu hafa ekki látið málið til sín taka. II. Málsatvik Mál þetta lýtur að lögbundnu fjárframlagi stefndu til stjórnmálasamtaka samkvæmt 5. gr. laga nr. 162/2006 um fjármál stjórnmálasamtaka og frambjóðenda og upplýsingaskyldu þeirra. Aðdragandi málsins er sá að með bréfi, dags. 6. maí 2006, var yfirkjörstjórn Reykjavíkurkjördæmis afhentur framboðlisti F-lista, Frjálslynda flokksins fyrir sveitarstjórnarkosningar sem fram fóru 27. maí 2006. Með listanum fylgdi bréf undirritað af réttargæslustefnda, Ólafi F. Magnússyni. Þar kom fram að listinn væri borinn fram af Frjálslynda flokknum og kennitala stefnanda tilgreind. Þá sagði þar að listinn bæri heitið F-listi frjálslyndra og óháðra og hefði listabókstafinn F. Í sveitarstjórnarkosningunum 27. maí 2006 fékk framboðið einn mann kjörinn í borgarstjórn Reykjavíkur. Í kjölfarið tók réttargæslustefndi Ólafur, efsti frambjóðandi á listanum, sæti í borgarstjórn. Af gögnum málsins verður ráðið að stefnda hafi greitt stefnanda framlag að fjárhæð 2.807.000 krónur 7. febrúar 2007. Hinn 28. apríl 2008 ritaði framkvæmdastjóri stefnanda, Magnús Reynir Guðmundsson, borgarstjóranum í Reykjavík, réttargæslustefnda Ólafi, bréf þar sem hann þakkaði fyrir framlög stefndu til stefnanda fyrir árin 2006 og 2007. Því næst er vitnað til skrifstofustjóra fjármála hjá stefndu og tekið fram að hann hafi skýrt frá því að stefnanda væri ætlaður fjárstyrkur á fjárhagsáætlun fyrir árið 2008. Hafi hann einnig upplýst að oddviti viðkomandi lista þyrfti að samþykkja með formlegum hætti hvert ætti að greiða framlagið. Þar sem Ólafur væri oddviti F-listans í borgarstjórn óskaði framkvæmdastjórinn eftir því í bréfinu að hann mælti með því að framlagið til Frjálslynda flokksins yrði greitt inn á tiltekinn reikning stefnanda. Í málinu liggur fyrir bréf réttargæslustefnda Ólafs, dags. 20. júní 2008, til skrifstofustjóra borgarstjórnar, þar sem hann óskaði eftir því fyrir hönd réttargæslustefnda, Borgarmálafélags F-listans, að umrætt framlag stefndu til F-listans fyrir árið 2008 yrði lagt inn á tilgreindan reikning. Stefnda greiddi 25. júní 2008 3.379.000 krónur inn á umræddan reikning. Óumdeilt er að sá reikningur er ekki í eigu stefnanda heldur réttargæslustefnda, Borgarmálafélags F-listans Með bréfi lögmanns stefnanda 30. júní 2009 var stefnda krafin um greiðslu fjárframlagsins fyrir árin 2008 og 2009. Sama krafa mun hafa komið fram í bréfi formanns og fjármálastjóra stefnanda til stefndu 26. ágúst 2009. Af hálfu stefndu var þessum erindum svarað með bréfi 27. nóvember 2009 og upplýst að málið hefði verið tekið til athugunar af innri endurskoðun stefndu. Samkvæmt niðurstöðu þeirrar athugunar væri það ekki hlutverk stefndu að skera úr um ágreining stefnanda og F-lista frjálslyndra og óháðra um greiðslu fjárframlagsins. Voru þessir aðilar hvattir til að leysa málið sín í milli. Ekki náðist samkomulag um hverjum bæri fjárframlagið. Borgarlögmaður leitaði álits samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins á þessu ágreiningsefni með bréfi 8. janúar 2010. Í bréfi ráðuneytisins til stefndu 4. febrúar 2010 var komist að þeirri niðurstöðu að stefnandi ætti rétt til framlags stefndu sem veitt væri á grundvelli 5. gr. laga nr. 162/2006. Hinn 19. febrúar 2010 greiddi stefnda 3.379.000 krónur inn á reikning stefnanda. Í málinu liggja fyrir ýmis gögn um bréfaskipti aðila þar sem stefnandi krefur stefndu um greiðslu á umræddu framlagi fyrir árið 2008 ásamt dráttarvöxtum sem stefnandi taldi að leggjast ættu við framlagið fyrir árið 2009. Í bréfi stefndu 8. júní 2010 var þessum kröfum hafnað enda hefði framlagið fyrir árið 2008 þegar verið greitt í samræmi við fyrirmæli þáverandi oddvita F-lista Frjálslyndra og óháðra. III. 1. Helstu málsástæður og lagarök stefnanda Af hálfu stefnanda er vísað til þess að í 5. gr. laga nr. 162/2006 sé kveðið á um skyldu stefndu til þess að greiða þeim stjórnmálasamtökum sem hafa fengið a.m.k. einn mann kjörinn í sveitarstjórn eða hlotið a.m.k. 5% atkvæða í næstliðnum kosningum, lögbundið fjárframlag til starfsemi sinnar. Stefnandi byggir á því að hann hafi átt rétt á þessu fjárframlagi frá stefnda eftir borgarstjórnarkosningarnar 2006, fyrir árin 2007 til 2010, enda hafi hann uppfyllt að öllu leyti skilyrði fyrrgreinds lagaákvæðis. Fjárframlög fyrir öll árin hafi verið greidd stefnanda nema fyrir árið 2008. Stefnandi vísar til þess að samkvæmt 1. tölulið 1. mgr. 2. gr. laga nr. 162/2006 séu stjórnmálasamtök skilgreind sem flokkar eða samtök sem bjóða fram í kosningum til Alþingis eða sveitarstjórna. Þannig sé framlagið bundið við þau stjórnmálasamtök sem hafi fengið kjörinn fulltrúa eða fengið ákveðið atkvæðamagn við næstliðnar kosningar. Borgarmálafélag F-listans, sem hafi verið stofnað í maí 2008, hafi ekki uppfyllt þessi skilyrði. Það hafi heldur ekki verið til þegar borgarstjórnarkosningarnar fóru fram á árinu 2006. Þá hafi félagið hvorki boðið fram til Alþingis né sveitarstjórnar. Stefnandi telur að stefndu hafi mátt vera það ljóst að Borgarmálafélag F-listans uppfyllti ekki fyrrgreind skilyrði 5. gr. laga nr. 162/2006. Þá hefði stefnandi í bréfi til stefnda 28. apríl 2008 óskað eftir því að framlagið yrði greitt inn á bankareikning stefnanda. Af hálfu stefnanda er því mótmælt að verklagsreglur stefndu, sem kveði á um að oddviti viðkomandi stjórnmálasamtaka þurfi að tilgreina inn á hvaða bankareikninga eigi að greiða framlögin, geti vikið til hliðar skýrum ákvæðum laga nr. 162/2006 um hver sé rétthafi framlaganna. Framlögin séu bundin við þau stjórnmálasamtök sem hafi boðið fram við næstliðnar kosningar en tilheyra ekki einstökum frambjóðendum og breyti engu þótt þeir stofni félög í eigin nafni. Þó að stefnda eigi ekki að hafa afskipti af því hvernig einstök stjórnmálasamtök hagi innra skipulagi sínu hvíli samt sú skylda á henni að greiða réttum aðila þau framlög sem beri að greiða samkvæmt lögum nr. 162/2002. Hafi stefnandi ótvírætt verið réttur aðili að framlagi frá stefndu vegna ársins 2008 eins og árin 2007, 2009 og 2010 enda hafi stefnandi borið allan kostnað af framboði til borgarstjórnarkosninganna 2006 og fullnægt skilyrðum 5. gr. laga nr. 162/2006. Stefnandi byggir á því að sú staðreynd að réttargæslustefndi Ólafur hafi verið borgarstjóri og jafnframt stofnandi Borgarmálafélags F-listans, hafi átt að gefa stefndu sérstakt tilefni til að ganga úr skugga um að framlagið yrði greitt réttum aðila, enda hafi greiðslan runnið til aðila sem hafði ekki áður fengið greitt framlag. Stefnandi telur að stefnda verði að bera ábyrgðina á því að hafa ekki greitt réttum aðila framlagið. Þá hafi það verið alfarið á ábyrgð stefndu að víkja frá fyrirmælum stefnanda sem lágu fyrir um greiðslu framlagsins. Geti stefnda ekki losnað undan greiðsluskyldu sinni gagnvart stefnanda með því að greiða framlagið öðrum aðila sem ekki hafi átt rétt á því. Stefnandi vísar einnig til þeirra sjónarmiða og röksemda sem fram komi í áliti samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins frá 4. febrúar 2010. Þá sé einnig vísað til bréfs innanríkisráðuneytisins, dags. 21. janúar 2011, þar sem skorað hafi verið á stefndu að fara að álitinu og greiða stefnanda það framlag sem hann ætti rétt á. Í stefnu er því haldið fram að stefndu hafi borið að inna greiðsluna af hendi fyrir árið 2008 ekki síðar en 14 dögum eftir að hún hafi fyrst verið krafin um greiðslu framlags þess árs, þ.e. með bréfi 28. apríl 2008. Í samræmi við það var krafist dráttarvaxta frá þeim degi eða 12. maí 2008. Við aðalmeðferð málsins var kröfugerðin leiðrétt að þessu leyti og krafist dráttarvaxta frá 28. maí 2008 í samræmi við 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Um fjárhæð kröfunnar er vísað til þess að fyrir liggi að fjárframlag það sem stefnandi átti rétt á vegna ársins 2008 hafi numið 3.379.000 krónur. Stefnandi vísar til þess að stefnda hafi greitt framlag ársins 2009 19. febrúar 2010. Krafa um greiðslu framlagsins hafi komið fram 30. júní 2009. Endanleg kröfugerð stefnanda taki mið af því að krafan beri dráttarvexti mánuði eftir að stefndi krafðist greiðslunnar, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Því sé krafist dráttarvaxta af stefnufjárhæðinni frá 30. júlí 2009. Eins og fram kemur í stefnu eru engar kröfur gerðar á hendur réttargæslustefndu. Um lagarök vísar stefnandi til laga nr. 162/2006 um fjármál stjórnmálaflokka og frambjóðenda og um upplýsingarskyldu þeirra, einkum til 2. og 5. gr. laganna. Þá vísar stefnandi til meginreglna samninga- og kröfuréttar um skuldbindingagildi samninga og um réttar efndir. Kröfu um dráttarvexti kveður stefnandi styðjast við ákvæði III. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Þá sé krafa um málskostnað reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum 129. gr. og 130. gr. laganna. Varðandi réttargæsluaðild vísar stefnandi til 21. gr. laga nr. 91/1991 og um varnarþing vísar hann til 32. og 33. gr. sömu laga. 2. Málsástæður og lagarök stefnda Stefnda byggir sýknukröfu sína á því að hún hafi verið í góðri trú þegar hún hafi greitt lögbundið fjárframlag F-listans vegna ársins 2008 í samræmi við fyrirmæli oddvita framboðsins. Hafi oddvitinn verið til þess bær og haft umboð til að gefa slík fyrirmæli fyrir hönd stefnanda. Stefnda tekur fram að breytt staða viðkomandi aðila gagnvart stefnanda hafi ekki þýðingu gagnvart stefndu enda hafi hún verið með öllu grandlaus um samskipti eða hugsanlegar breytingar á sambandi stefnanda og þessa aðila. Stefnda tekur fram að samkvæmt 5. gr. laga nr. 162/2006, sem hafi tekið gildi 1. janúar 2007, sé sveitarfélögum með fleiri en 500 íbúa skylt, en öðrum sveitarfélögum heimilt, að veita stjórnmálasamtökum, sem fengið hafa a.m.k. einn mann kjörinn í sveitarstjórn eða hlotið a.m.k. 5% atkvæða í næstliðnum sveitarstjórnarkosningum, árleg fjárframlög til starfsemi sinnar. Ákvörðun um slík framlög taki sveitarstjórn samhliða samþykkt fjárhagsáætlunar. Fjárhæðinni skuli úthlutað í hlutfalli við atkvæðamagn. Stefnandi hafi boðið fram F-lista frjálslyndra og óháðra og hafi framboðið fengið einn mann kjörinn, réttargæslustefnda Ólaf. Stefnda vísar til þess að enginn áskilnaður sé í lögum nr. 5/1998 um kosningar til sveitarstjórna um að greina í tilkynningu til yfirkjörstjórnar frá því hver eða hverjir standi að baki framboðslista. Sé við það miðað að það geti bæði verið stjórnmálaflokkur sem og aðrir óskilgreindir aðilar, sbr. 31. gr. laganna. Þess vegna geti verið óljóst hver standi að baki framboði og hver eða hverjir séu til þess bærir að koma fram fyrir hönd þess. Þá geti uppbygging og innra starf þeirra aðila sem að baki framboði standa verið með ýmsu móti. Mjög algengt er t.d. að sérstök borgar- eða bæjarmálafélög starfi innan stjórnmálaflokka og stjórnmálasamtaka sem bjóði fram í sveitarstjórnarkosningum. Til að bregðast við því hafi sú verklagsregla verið tekin upp hjá stefndu að fá staðfestingu oddvita viðkomandi framboðs á því hvert framlagið skuli greitt áður en greiðslan fer fram enda aldrei neinum vafa undirorpið hver oddviti framboðslistans sé. Stefnda byggir á því að ekki hafi leikið neinn vafi á því hver væri til þess bær að koma fram fyrir hönd stefnanda. Réttargæslustefndi Ólafur hafi ritað undir tilkynningu um framboðslista stefnanda fyrir hans hönd. Þá hafi tilkynningin verið rituð á bréfsefni stefnanda. Stefnandi hafi fengið einn fulltrúa kjörinn, réttargæslustefnda Ólaf, sem jafnframt hafi þá verið oddviti framboðsins. Sem slíkur hafi hann haft stöðuumboð til að koma fram fyrir hönd framboðsins í Reykjavík, sbr. 2. mgr. 10. gr. samningalaga nr. 7/1936, en áratugalöng venja sé fyrir því að oddvitar framboða komi fram fyrir þeirra hönd. Stefnda vísar til þess að samkvæmt 15. gr. samningalaga teljist stöðuumboð afturkallað er umboðsmaður lætur af þeim starfa sem hann dregur umboð sitt af. Hafi umboð verið afturkallað eða lýst ógilt, en umbjóðandi hefur sérstaka ástæðu til að ætla að umboðsmaður muni samt sem áður gera löggerning sín vegna við ákveðinn þriðja mann, sem umbjóðandi má ætla að sé ókunnugt um að umboðið sé fallið úr gildi, verði umbjóðandi samkvæmt 19. gr. sömu laga að skýra þriðja manni frá því ef það er unnt. Að öðrum kosti verði löggerningurinn skuldbindandi fyrir hann ef þriðji maður var grandlaus. Stefnda byggir á því að hafi stefnandi talið að réttargæslustefndi Ólafur hefði ekki lengur umboð til að koma fram fyrir sína hönd þegar komið hafi að greiðslu framlagsins fyrir árið 2008, hefði stefnandi átt að tilkynna það stefndu. Það gerði stefnandi ekki heldur ber bréf framkvæmdastjóra stefnanda frá 28. apríl 2008 það með sér að hann hafi viðurkennt á þeim tíma umboð réttargæslustefnda til að mæla fyir sína hönd gagnvart stefndu, sbr. ummælin „Þar sem þú, ágæti borgarstjóri, ert oddviti F-listans í borgarstjórn Reykjavíkur ...“. Stefnda mótmælir því að umrætt bréfi innihaldi ósk sem beint hafi verið til stefndu um að fjárframlag ársins 2008 yrði greitt inn á reikning stefnanda. Bréfið beri ekki með sér að það varði verkefni eða hlutverk borgarstjórans í Reykjavík og því sé það ekki ritað til hans sem fyrirsvarsmanns stefndu. Heldur stefnda því fram að um sé að ræða einkabréf til oddvita F-listans sem jafnframt hafi gegnt starfi borgarstjórans í Reykjavík. Þó að bréfið sé stimplað móttekið af skjalasafni Ráðhúss Reykjavíkur hafi erindið ekki fengið neina stjórnsýslulega meðferð hjá stefndu enda hafi það aðeins varðað einkamálefni borgarstjórans. Stefndu hafi því verið ókunnugt um efni bréfsins. Stefnda byggir jafnframt á því að umrætt bréf frá 25. apríl 2008 feli ekki í sér skýr fyrirmæli eða formlega beiðni til stefndu um að greiða fjárframlagið inn á reikning stefnanda. Þar sé einungis óskað eftir því að réttargæslustefndi Ólafur mæli með því sem oddviti F-listans að fjárframlagið verði lagt inn á nánar tilgreindan reikning stefnanda. Í bréfinu felist jafnframt viðurkenning á því að stefnanda hafi verið kunnugt um þá reglu að oddviti framboðsins þyrfti að óska formlega eftir því hvert framlagið skyldi greitt. Þá sé í niðurlagi þess óskað eftir frekari viðræðum við réttargæslustefnda Ólaf um samstarf við hann og hans fólk um borgarmálin, sem hugsanlega hefðu getað leitt til annarrar niðurstöðu um hvert framlagið skyldi renna en fram hafi komið í bréfinu. Stefnda hafi ekki talið það hlutverk sitt að hafa afskipti af því hvernig stjórnmálasamtök höguðu innra skipulagi sínu og þar með hvort þau teldu heppilegt að sérstök borgarmálafélög tækju beint við framlaginu en það fyrirkomulag sé reyndar algengara en ekki. Stefnda tekur fram að enginn ágreiningur sé um þá niðurstöðu innanríkisráðuneytisins að stefnanda beri fjárframlag stefnda á grundvelli 5. gr. laga nr. 162/2006, enda hafi stefndi farið að þessu áliti ráðuneytisins. Álit ráðuneytisins varði hins vegar ekki það sem um sé deilt í þessu máli heldur aðeins túlkun fyrrgreindrar 5. gr. laga nr. 162/2006. Stefnda kveðst hafa greitt fjárframlag ársins 2008 inn á reikning réttargæslustefnda, Borgarmálafélags F-listans, ekki af því að talið hafi verið að það félag ætti ríkari kröfu til þess en stefnandi, heldur vegna þess að ósk hafi komið um það frá oddvita framboðs stefnanda. Hafi stefnda með réttu mátt álíta að hann væri til þess bær og í fullu umboði til þess að koma fram fyrir hönd stefnanda. Stefnandi hafi mátt vita að stefndu hafi ekki getað verið kunnugt um breytta stöðu réttargæslustefnda Ólafs eða meinta afturköllun stöðuumboðs hans. Stefnanda hafi því ekki dulist að stefnda myndi fara að fyrirmælum þess aðila sem hafði haft og hafði enn að bestu vitund stefndu stöðuumboð fyrir hönd stefnanda. Því hafi stefnanda borið að skýra stefndu frá því að umboð réttargæslustefnda Ólafs væri niður fallið, sbr. 19. gr. samningalaga, hafi það verið raunin og jafnframt hver hefði þá slíkt umboð á þeirri stundu. Þar sem stefnandi hafi vanrækt þá skyldu sína eigi hann enga kröfu á hendur stefndu, sbr. niðurlag 19. gr. samningalaga. Því beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnanda. Stefnda mótmælir dráttarvaxtakröfu stefnanda. Hún kveður stefnanda fyrst hafa krafist greiðslu fjárframlaga áranna 2008 og 2009 með bréfi, dags. 30. júní 2009, sem hafi borist stefndu 8. júlí sama ár. Samkvæmt 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 geti dráttarvextir á kröfuna fyrst byrjað að falla mánuði eftir að stefnandi sannanlega krafði stefndu um greiðslu. Það sé þó afstaða stefndu að ef ekki verði fallist á sýknukröfu hennar beri að miða upphafstíma dráttarvaxta við dómsuppsögu í fyrsta lagi. Stefnda kveðst byggja málatilbúnað sinn meðal annars á II. kafla laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, VI. kafla laga nr. 5/1998 um kosningar til sveitarstjórna, lögum nr. 162/2006 um fjármál stjórnmálaflokka og frambjóðenda og um upplýsingaskyldu þeirra, einkum 5. gr., meginreglum samninga- og kröfuréttar um þýðingu grandleysis og lögum nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, einkum 3. mgr. 5. gr. Kröfu um málskostnað byggir stefnda á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. IV. Forsendur og niðurstaða Í málinu greinir aðila á um það hvort stefnda hafi efnt skyldu sína gagnvart stefnanda til greiðslu á lögbundnu fjárframlagi samkvæmt 5. gr. laga nr. 162/2006 fyrir árið 2008 með því að greiða framlagið inn á reikning réttargæslustefnda, Borgarmálafélags F-listans, að beiðni réttargæslustefnda, Ólafs F. Magnússonar, oddvita F-listans. Óumdeilt er að stefnandi átti lögbundinn rétt til þessa fjárframlags frá stefndu fyrir árið 2008, en ekki Borgarmálafélag F-listans. Í samræmi við almennar reglur kröfuréttar gat greiðsla kröfunnar sem um er deilt aðeins leitt til brottfalls á skyldu stefndu ef hún var greidd til stefnanda eða aðila sem var til þess bær að taka við greiðslunni fyrir hans hönd. Varnir stefndu lúta að því að ekki hafi annað legið fyrir á þeim tíma sem greiðslan var innt af hendi en að réttargæslustefndi Ólafur hafi verið bær til þess að vísa á þann reikning sem framlagið átti að fara inn á. Um það vísar stefnda til stöðuumboðs hans sem oddvita F-listans. Ef stöðuumboð þetta var á þeim tíma fallið úr gildi hafi stefnanda í ljósi aðstæðna borið að tilkynna stefndu um það, sbr. 19. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga. Þar sem það hafi ekki verið gert telur stefnda að með því að haga greiðslu í samræmi við fyrirmæli réttargæslustefnda hafi stefnda efnt greiðsluskyldu sína. Dómurinn telur ekki unnt að fallast á þessar varnir stefndu af tveimur ástæðum. Í fyrsta lagi ber að árétta að samkvæmt 5. gr. laga nr. 162/2006 var stefndu skylt að veita stjórnmálasamtökum, sem fengu a.m.k. einn mann kjörinn í sveitarstjórn eða hlutu a.m.k. 5% atkvæða í næstliðnum sveitarstjórnarkosningum, fjárframlög til starfsemi sinnar. Með stjórnmálasamtökum er átt við flokka eða samtök sem bjóða fram í kosningum til Alþingis eða sveitarstjórna, sbr. 1. tölulið 1. mgr. 2. gr. laganna. Einstakir framboðslistar eða frambjóðendur, sem stjórnmálasamtök hafa boðið fram við sveitarstjórnarkosningar, eiga ekki tilkall til þessa fjárframlags. Þó að oddvitar framboðslista kunni að geta komið fram út á við fyrir hönd þeirra sem náð hafa kjöri af listanum veitir það þeim ekki umboð samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 7/1936 til að binda með ráðstöfunum sínum þau stjórnmálasamtök sem buðu listann fram. Í málinu liggur fyrir að stefnandi bauð fram F-lista frjálslyndra og óháðra og er stefnandi þau stjórnmálasamtök sem stefndu er skylt að greiða umrætt fjárframlag. Samkvæmt því sem hér hefur verið rakið er ekki unnt að fallast á að réttagæslustefndi Ólafur hafi sem oddviti framboðslistans haft stöðuumboð til að vísa á þann reikning sem fjárframlagið til stefnanda átti að greiðast inn á. Í öðru lagi gegndi réttargæslustefndi Ólafur á þeim tíma sem greiðslan var innt af hendi stöðu borgarstjóra hjá stefndu. Samkvæmt þeirri stöðu var hann æðsti yfirmaður starfsmanna stefnda og var meðal annars prókúruhafi borgarsjóðs og gat skuldbundið stefndu samkvæmt 55. gr. þágildandi sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Samkvæmt þeim gögnum sem liggja fyrir í málinu mátti honum vera ljóst að stefnandi, sem var rétthafi fjárframlagsins, æskti þess að framlagið yrði greitt inn á tiltekinn reikning í eigu stefnanda. Í ljósi þeirrar stöðu sem réttargæslustefndi Ólafur gegndi hjá stefndu telur dómurinn hana ekki geta borið því við að hafa verið grandlaus um að hann skorti heimild rétthafa greiðslunnar til að ákveða hvert henni yrði ráðstafað. Af framangreindu leiðir að rétt er að fallast á kröfu stefnanda um greiðslu fjárframlagsins samkvæmt 5. gr. laga nr. 162/2006 fyrir árið 2008. Ekki er ágreiningur um fjárhæð kröfunnar, hins vegar deila aðilar um upphafstíma dráttarvaxta. Í fyrrgreindum lögum nr. 162/2006 er ekki fjallað um hvenær skylt er að inna umrætt fjárframlag af hendi. Með bréfi framkvæmdastjóra stefnanda 28. apríl 2008, sem beint var til borgarstjóra sem oddvita F-listans, var stefnda í raun ekki krafin um greiðslu fjárframlagsins, sbr. 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001. Af þeim gögnum sem hafa verið lögð fyrir dóminn verður á hinn bóginn ráðið að almennt sé greitt inn á reikninga, sem oddvitar viðkomandi lista vísa á, skömmu eftir að beiðni þar að lútandi hefur verið komið á framfæri við skrifstofustjóra borgarstjórnar eða aðalgjaldkera stefndu. Fjárframlög stefndu vegna ársins 2008 voru almennt innt af hendi snemma á því ári. Beiðni, sem dagsett var föstudaginn 20. júní 2008, vegna fjárframlags sem stefnandi var rétthafi að, var sannanlega komin til stefndu 23. sama mánaðar. Með vísan til 3. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 þykir rétt að fjárkrafa stefnanda vegna fjárframlags stefndu fyrir árið 2008 beri dráttarvexti frá þeim degi er mánuður var liðinn frá því að þessi beiðni var komin til stefndu. Ágreiningur er einnig um dráttarvexti á fjárframlag stefndu til stefnanda fyrir árið 2009. Stefnda var krafin um greiðslu þessa framlags með bréfi, dags. 30. júní 2009, sem sannanlega barst stefndu 8. júlí sama ár. Með vísan til þess sem að framan greinir er rétt að þessi hluti kröfunnar beri dráttarvexti frá 8. ágúst 2009, eins og í dómsorði greinir. Í 12. gr. laga nr. 38/2001 segir að ef vaxtatímabil er lengra en tólf mánuðir án þess að vextirnir séu greiddir skuli þeir lagðir við höfuðstól og nýir vextir reiknaðir af samanlagðri fjárhæð. Samkvæmt þessu er óþarfi að kveða á um höfuðstólsfærslu vaxta á tólf mánaða fresti í dómsorði. Samkvæmt 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber stefndu að greiða stefnanda málskostnað sem með hliðsjón af fyrirliggjandi málskostnaðarreikningi og umfangi málsins þykir hæfilega ákveðinn 750.000 krónur. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Stefnda, Reykjavíkurborg, greiði stefnanda, Frjálslynda flokknum, 6.758.000 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 3.379.000 krónum frá 23. júlí 2008 til 8. ágúst 2009 en af 6.758.000 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 3.379.000 krónum sem inntar voru af hendi 19. febrúar 2010. Stefnda greiði stefnanda 750.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 291/2007
Kærumál Faðerni Börn Aðilaskýrsla Vitni
A, B, C og D höfðuðu mál til vefengingar á faðerni G, sem var fæddur í X og skráður sonur F, föður sóknaraðila, og E. Kröfðust þau að þau fengju að gefa aðilaskýrslur og leiða nafngreind vitni fyrir héraðsdóm til að færa fram líkur fyrir því að E hefði ekki verið barnshafandi þegar hún og F fóru til Perú skömmu áður en G fæddist, svo og til að bera um frásögn F, er lést árið 2001, hvernig erlent fæðingarvottorð G hefði komið til. Ekki var talið fyrir fram útilokað að slík skýrslugjöf aðila og vitna, sem heimild væri fyrir í 4. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, gæti leitt til þess að þær líkur væru komnar fram fyrir kröfu sóknaraðila um vefengingu faðernis G að efni væru til sönnunarfærslu með mannerfðafræðilegri rannsókn. Var sóknaraðilum því heimilað að gefa þegar á þessu stigi aðilaskýrslur í málinu og leiða umrædd vitni fyrir dóminn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ingibjörg Benediktsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 18. maí 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 25. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. maí 2007, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um þeim yrði heimilað að gefa aðilaskýrslur og leiða fyrir dóm fjögur nafngreind vitni í máli þeirra á hendur varnaraðila til vefengingar á því að faðir þeirra, F, sem lést 13. mars 2001, sé faðir G. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að þeim verði heimilað að gefa aðilaskýrslur fyrir héraðsdómi, svo og að leiða þar til skýrslugjafar sem vitni H, I, J og K. Þá krefjast sóknaraðilar málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Samkvæmt gögnum málsins gengu varnaraðili og faðir sóknaraðila í hjúskap 26. september 1990. Sóknaraðilar kveða þau hafa farið í nóvember 1994 til X, fyrrum heimalands varnaraðila, og dvalið þar fram í janúar eða febrúar 1995. Þegar þau hafi komið aftur til Íslands hafi verið með þeim drengurinn G, sem þá hafi verið nokkurra vikna gamall. Samkvæmt framlögðu fæðingarvottorði þjóðskrár er hann fæddur í X 17. nóvember 1994 og eru foreldrar hans sagðir vera varnaraðili og faðir sóknaraðila. Segir í vottorðinu að það sé gefið út samkvæmt „staðfestu fæðingarvottorði frá [X] dagsett 22. nóvember 1994“, en ljósrit af því liggur fyrir í málinu. Sóknaraðilar staðhæfa að varnaraðili hafi ekki verið barnshafandi þegar hún fór ásamt föður þeirra til X í nóvember 1994. Eftir heimkomuna hafi faðir þeirra tjáð þeim að hann hafi látið eftir varnaraðila að taka drenginn, sem væri „sonur frænku ... eða úr fjölskyldu hennar“. Telja sóknaraðilar að „skráning faðernis [G] í Þjóðskrá Íslands sé reist á röngu eða fölsuðu ætluðu fæðingarvottorði stjórnvalda í [X] um faðerni hans og móðerni“. Faðir sóknaraðila lést sem áður segir 13. mars 2001. Sóknaraðilar höfðuðu mál þetta 15. janúar 2007 til vefengingar á faðerni G og beina kröfum sínum að varnaraðila einni, sbr. síðari málslið 3. mgr. 21. gr. barnalaga nr. 76/2003. Undir rekstri málsins fyrir héraðsdómi kröfðust sóknaraðilar þess að gerð yrði mannerfðafræðileg rannsókn á lífsýnum úr föður þeirra, varnaraðila og G. Þeirri kröfu var hafnað með úrskurði héraðsdómara 30. mars 2007, sem kærður var til Hæstaréttar. Í dómi réttarins 25. apríl sama ár í máli nr. 204/2007 var meðal annars vísað til þess að fyrir lægi áðurnefnt fæðingarvottorð frá X 22. nóvember 1994. Sóknaraðilar hefðu ekki lagt fram nein gögn til stuðnings því að það vottorð væri falsað, að varnaraðili hafi ekki verið barnshafandi þegar hún fór til X ásamt föður sóknaraðila eða að ástæða kynni að öðru leyti að vera til að draga í efa faðerni G. Af þessum sökum var hinn kærði úrskurður staðfestur. Samkvæmt málatilbúnaði sóknaraðila óska þau eftir að gefa aðilaskýrslur og leiða vitni í málinu til að færa fram líkur fyrir því að varnaraðili hafi ekki verið barnshafandi þegar hún fór ásamt föður sóknaraðila til X í nóvember 1994, svo og til að bera um frásögn föðurins um hvernig erlenda fæðingarvottorðið hafi komið til. Eins og atvikum er háttað verður ekki fyrir fram útilokað að slík skýrslugjöf aðila og vitna, sem heimild er fyrir í 4. mgr. 102. gr. laga nr. 91/1991, gæti leitt til þess að þær líkur þættu komnar fram fyrir kröfu sóknaraðila um vefengingu faðernis að efni væru til sönnunarfærslu með mannerfðafræðilegri rannsókn. Samkvæmt þessu verður sóknaraðilum heimilað að gefa þegar á þessu stigi aðilaskýrslur í málinu og leiða þau vitni, sem þau gera kröfu um. Rétt er að aðilarnir beri hvert sinn kostnað af þessum þætti málsins í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Sóknaraðilum, A, B, C og D, er heimilt að gefa aðilaskýrslur í máli á hendur varnaraðila, E, svo og að leiða þar til skýrslugjafar vitnin H, I, J og K. Málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður fellur niður.
Mál nr. 25/2017
Höfundarréttur Lögbann
S krafðist staðfestingar á lögbanni sem sýslumaðurinn á höfuðborgarsvæðinu lagði við því að S ehf. veitti viðskiptamönnum sínum í té aðgang að nánar tilgreindum vefsíðum sökum þess að þar væri unnt að nýta án endurgjalds efni, sem háð væri höfundarétti þeim sem S, sem samtök rétthafa eftir ákvæðum höfundalaga nr. 73/1972, kæmu fram fyrir. Þá krafðist S þess að viðurkennt yrði að S ehf. væri óheimilt að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að umræddum vefsíðum. Hæstiréttur féllst á með héraðsdómi að S hefði sýnt nægilega fram á að rétthafar ættu höfundarétt að efni sem miðlað væri í heimildarleysi á framangreindum vefsíðum fyrir milligöngu fjarskiptafyrirtækja líkt og S ehf. Jafnframt var fallist á að S ehf. bæri að hindra slíka háttsemi og því staðfest sú niðurstaða héraðsdóms um að taka til greina viðurkenningarkröfu S. Þá var með vísan forsendna hins áfrýjaða dóms staðfest niðurstaða hans um að uppfyllt hefðu verið öll skilyrði 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 til að leggja lögbann við háttsemi S ehf.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Þorgeir Örlygsson,Greta Baldursdóttir, Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og ViðarMár Matthíasson.Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 13. janúar2017. Hann krefst þess aðallega „að ákvörðun sýslumannsins í Reykjavík 16. október2015 ... verði felld úr gildi“, og að hann verði „sýknaður af viðurkenningarkröfu“gagnáfrýjanda. Til vara krefst hann þess að fyrrgreind ákvörðun sýslumannsins íReykjavík „verði felld úr gildi að hluta“ og hann sýknaður „að hluta af viðurkenningarkröfu“gagnáfrýjanda. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti, tilvara að gagnáfrýjanda verði gert að greiða hluta af málskostnaði aðaláfrýjanda enað því frágengnu að málskostnaður verði látinn niður falla.Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi fyrir sitt leyti 8.mars 2017. Hann krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms um annað enmálskostnað, sem hann krefst í héraði og fyrir Hæstarétti.Líta verður svo á að með framangreindri kröfugerð leitiaðaláfrýjandi sýknu af kröfum gagnáfrýjanda ýmist með öllu eða að hluta, ásamtþví að krefjast málskostnaðar.Eins og rakið er í hinumáfrýjaða dómi greinir aðila á um hvort aðaláfrýjanda, sem rekur starfsemi ásviði fjarskipta og veitir viðskiptamönnum sínum svonefnda netþjónustu, séóheimilt að láta þeim í té aðgang að níu tilgreindum vefsíðum sökum þess að þarsé unnt að nýta án endurgjalds efni, sem háð sé höfundarétti þeirra semgagnáfrýjandi, sem samtök rétthafa eftirákvæðum höfundalaga nr. 73/1972, komi fram fyrir. Fallist verður á meðhéraðsdómi að gagnáfrýjandi hafi sýnt nægilega fram á að rétthafar, sem hannkomi fram fyrir, eigi höfundarétt að efni sem miðlað sé í heimildarleysi ávefsíðum þessum, svo og að gagnvart rétthöfunum feli sú miðlun í sér ólögmætaháttsemi sem háð sé aðgangi að vefsíðunum fyrir milligöngu fjarskiptafyrirtækjasvo sem aðaláfrýjanda. Verður jafnframt fallist á með héraðsdómi aðaðaláfrýjanda beri að hindra slíka háttsemi og stoði honum hvorki í þvísambandi að bera fyrir sig frelsi sitt til atvinnu í skjóli 75. gr.stjórnarskrárinnar né til tjáningar í skjóli 73. gr. hennar. Samkvæmt þvíverður staðfest niðurstaða hins áfrýjaða dóms um að taka til greina kröfugagnáfrýjanda um að viðurkennt verði að aðaláfrýjanda sé óheimilt að veitaviðskiptamönnum sínum aðgang að umræddum vefsíðum. Um þá kröfu er þessjafnframt að gæta að ekki getur skipt frekar máli hvort aðaláfrýjanda getireynst nauðsynlegt að grípa til sérstakra ráðstafana til að laga sig að dómi umhana eða hverjar þær yrðu að vera, enda hefur gagnáfrýjandi kosið að gera ekkikröfu um skyldu aðaláfrýjanda til tiltekinna athafna eða bann við tilgreindriháttsemi hans sem fullnægja mætti eftir 11. kafla laga nr. 90/1989 um aðför meðaðfarargerð til að leysa af hólmi bráðabirgðavernd á grundvelli lögbanns semsýslumaður lagði 16. október 2015 við fyrrgreindri háttsemi aðaláfrýjanda.Í málinu krefstgagnáfrýjandi jafnframt staðfestingar á lögbanni sem að framan getur og lagtvar á með stoð í 2. mgr. 59. gr. a. höfundalaga og 24. gr. laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann o.fl. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verðurstaðfest niðurstaða hans um að uppfyllt hafi verið öll skilyrði 1. mgr. 24. gr.laga nr. 31/1990 til að leggja lögbann við háttsemi aðaláfrýjanda, sem eftirgögnum málsins var á þeim tíma byrjuð en ekki aðeins yfirvofandi, svo og aðréttarreglur um refsingu eða skaðabætur fyrir röskun hagsmuna gagnáfrýjandageti ekki tryggt þá nægilega í skilningi 1. töluliðar 3. mgr. sömu lagagreinar.Ekki hefur aðaláfrýjandi sýnt fram á að hagsmunir sínir af því að fá að haldaáfram þeirri háttsemi, sem lögbannið var lagt við, geti talist meiri enhagsmunir þeirra, sem gagnáfrýjandi kemur fram fyrir, af því að fyrirbyggja þáháttsemi, sbr. 2. tölulið 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990, en við mat á þvígetur ekki ráðið úrslitum hvort stöðvun háttsemi aðaláfrýjanda komi nægilega aðhaldi til að vernda réttindi gagnáfrýjanda. Samkvæmt þessu verður niðurstaðahéraðsdóms um kröfu gagnáfrýjanda um staðfestingu lögbanns jafnframt staðfest.Samkvæmt 1. mgr. 130. gr.laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála standa engin efni til annars en að dæmaaðaláfrýjanda til að greiða gagnáfrýjanda málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti sem ákveðinn er í einu lagi eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Héraðsdómur skalvera óraskaður um annað en málskostnað.Aðaláfrýjandi, Símafélagiðehf., greiði gagnáfrýjanda, STEF, Sambandi tónskálda og eigendaflutningsréttar, samtals 1.500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrirHæstarétti.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 17. október 2016.Mál þetta, sem dómtekið var 19.september 2016, var höfðað með réttarstefnu útgefinni 22. október 2015 ogbirtri 30. sama mánaðar, af hálfu Sambands tónskálda og eigendaflutningsréttar, Laufásvegi 40 í Reykjavík á hendur Símafélaginu ehf.,Stórhöfða 23 í Reykjavík, til staðfestingar á lögbanni og viðurkenningardóms.Endanlegar dómkröfurstefnanda eru þær að þess er krafist að lögbann sem sýslumaðurinn í Reykjavíklagði þann 16. október 2015 við því að stefndi veiti viðskiptamönnum sínumaðgang að vefsíðunum www.deildu.net,www.deildu.com, www.iceland.pm, www.icetracker.org, www.afghanpirate.com,www.deildu.eu, www.thepiratebay.se, www. thepiratebay.sx, ogwww.thepiratebay.org, hvort sem www. er fyrir framan nafn vefsíðnanna eða ekki, verði staðfest með dómi. Jafnframt er þesskrafist að viðurkennt verði með dómi að stefnda sé óheimilt að veitaviðskiptamönnum sínum aðgang að vefsíðunum www.deildu.net,www.deildu.com, www.iceland.pm, www.icetracker.org, www.afghanpirate.com,www.deildu.eu, www.thepiratebay.se, www.thepiratebay.sx, ogwww.thepiratebay.org. Loks krefststefnandi þess að stefndi verði dæmdur til greiðslu málskostnaðar, þ.m.t. allsútlagðs og áfallins kostnaðar við lögbannsgerð, að mati dómsins.Stefndi krefst þess aðallega að ákvörðun sýslumannsinsí Reykjavík frá 16. október 2015 (lögbannsgerð nr. 2015-24) verði felld úrgildi. Stefndi krefst þess jafnframt aðallega að vera sýknaður afviðurkenningarkröfu stefnanda. Stefndi krefst þess til vara að ákvörðunsýslumannsins í Reykjavík frá 16. október 2015 (lögbannsgerð nr. 2015-24) verðifelld úr gildi að hluta. Stefndi krefst þess jafnframt til vara að verasýknaður að hluta af viðurkenningarkröfu stefnanda. Í öllum tilfellum krefststefndi þess að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda málskostnað. Tilvara er þess krafist að stefnandi verði dæmdur til að greiða stefnda hluta afmálskostnaði stefnda en stefnandi látinn bera sinn kostnað sjálfur. Tilþrautavara er þess krafist að hvor aðili verði látinn bera sinn kostnað afdómsmálinu.Í þinghaldi í málinu 17. mars 2016 var þingfestmeðalgöngustefna á hendur aðilum málsins af hálfu Hreins Sigurðssonar, sem erviðskiptamaður stefnda. Meðalgöngustefnandi tók undir dómkröfur stefnda ímálinu, og studdi stefndi kröfu hans um meðalgöngu, en stefnandi taldi hanaóþarfa og lagðist gegn því að aukameðalganga hans yrði heimiluð. Með úrskurðidómsins 16. júní 2016 var kröfu meðalgöngustefnanda um að honum yrði heimiluðslík meðalganga í málinu og kröfugerð hans að öðru leyti vísað frá dómi. Unduaðilar þeirri niðurstöðu. Aðalmeðferð fór fram í einu lagi í þessu máli og ímáli stefnanda gegn Hringiðunni ehf./Vortex inc., máli Héraðsdóms Reykjavíkurnr. E-3783/2015.Yfirlit málsatvika og ágreiningsefnaStefnandi er samtök sem gætir hagsmuna tónskálda ogrétthafa flutningsréttar að tónlist og stefndi er fjarskiptafélag. Stefnandikveður vefsíðurnar sem kröfugerð hans beinist að vera reknar í þeim tilgangi aðgera notendum þeirra kleift að gera öðrum notendum aðgengileg eintök afhugverkum. Nú vísi þessar vefsíður allri netumferð á lénin www.deildu.net ogwww.thepiratebay.se. Notendum síðnanna sé gert kleift að hlaða niður á tölvursínar hugverkum, sem aðrir notendur gera aðgengileg og gera þannig eintök af nefndumverkum. Yfirgnæfandi hluti þeirra hugverka sem gerð séu aðgengileg tileintakagerðar á vefsíðunum séu þar aðgengileg án heimildar eigenda þeirra. Stefnandi kveður vefsíðuna deildu.net reka svokallaðjafningjanet sem sé rekið í þeim tilgangi að gera notendum kleift að deila eðaskiptast á efnisskrám með svokallaðri BitTorrent tækni. Í september 2015 hafisíðan verið sú 22. vinsælasta á Íslandi undir heimasíðunni icetracker.org. Á vefsíðunni sé starfræktur leiðarþjónn (e. tracker).Notendur síðunnar geti leitað eftir ákveðnum skrám, sótt sér skráarskiptiforritog með því forriti geti þeir sótt efnisskrár og/eða deilt þeim. Gríðarlegurfjöldi notenda deili með sér skrám á þennan hátt og hafi sumar skrár veriðsóttar yfir mörg þúsund sinnum. Sjá megi hvaða hljóð- og myndefni hafimest verið deilt innbyrðis meðal notenda vefsvæðisins í október 2014 og hvaðatorrent hafi verið vinsælust í lok september 2015. Umbjóðendur stefnanda eigihöfundaréttindi að nánast öllu hljóð- og myndefni sem þar um ræði. Ekki sékunnugt um hverjir séu ábyrgðaraðilar deildu.net. Stefnandi kveður vefsíðunahafa notað IP-töluna 104.28.6.73 þann 28. september 2015 og sé sú vefsíðavistuð í Bandaríkjunum. Því sé ekki unnt að fara fram á lögbann við rekstrivefsíðunnar samkvæmt íslenskum lögum. Í reglum vefsíðunnar deildu.net sénotendum gert að deila efni á síðunni, ella sé aðgangi þeirra lokað, þ.e. efniðurhal er ekki í samræmi við upphal. Notendur vefsíðunnar séu þannig hvattirtil að brjóta gegn ákvæðum höfundalaga nr. 73/1972. Stefnandi kveður sambærilegar reglur að finna áwww.piratebay.se., þar sem sé að mestu leyti rekin sams konar starfsemi og ávefsíðunni deildu.net. Vefsíðan sé ein fjölsóttasta vefsíða sinnar tegundar íheiminum og hafi verið ein af mest sóttu vefsíðum á Íslandi árið 2013.Stefnandi kveður vefsíðuna www.thepiratebay.se notast við nýrri tækni endeildu.net til að gera notendum kleift að deila efni á milli sín, þar sé ekkinotast við leiðarþjón, heldur segulhlekki (e. magnetic links), en síðan sé aðöðru leyti sambærileg. Ekki sé kunnugt um hverjir séu ábyrgðaraðilarwww.thepiratebay.se. IP-tala vefsíðunnar hafi verið 199.27.134.242 þann 28.september 2015 og sé sú vefsíða vistuð í Hollandi. Því sé ekki unnt að farafram á lögbann við rekstri vefsíðunnar samkvæmt íslenskum lögum. Rétthafasamtökum allan heim hafi reynt árangurslaust að láta loka vefsíðunni thepiratebay.seum langa hríð. Eina leiðin sem rétthafasamtökum hafi verið fær til að stemmastigu við þeirri háttsemi sem eigi sér stað fyrir milligöngu vefsíðunnar sé súað krefjast þess að fjarskiptafyrirtæki í hverju landi um sig hindrigagnaflutning að og frá vefsíðunni.Stefnandi lagði fram kæru til lögreglu þann 13.febrúar 2012 vegna vefsíðnanna deildu.net og deildu.com. Í kærunni var vísaðtil nokkurra þeirra verka sem deilt var fyrir milligöngu rekstraraðilavefsíðnanna, auk þess sem líkur voru að því leiddar að vefsíðurnar væru reknaraf nánar tilgreindum aðila. Rannsókn lögreglu var hætt 5. nóvember 2015 meðvísun til þess að þær upplýsingar sem fram hafi komið um raunverulegastjórnendur vefsíðunnar deildu.net bentu eindregið til þess að þeir væruerlendir og því yrði mál á hendur þeim ekki rannsakað frekar hér á landi. Varsú ákvörðun lögreglu staðfest af embætti ríkissaksóknara 30. desember s.á.Í september 2013 krafðist stefnandi, ásamt þremuröðrum rétthafasamtökum, lögbanns gegn fimm fjarskiptafyrirtækjum, þ.e. Símanumhf., Fjarskiptum hf. (Vodafone), 365 miðlum ehf., IP fjarskiptum ehf. (Tal) ogHringdu ehf., og krafðist þess að fjarskiptafyrirtækin lokuðu á tiltekinvefsvæði. Sýslumaður hafnaði öllum lögbannsbeiðnunum og vísaði stefnandi þeimágreiningi til héraðsdóms, sem upphaflega vísaði öllum málunum frá dómi.Hæstiréttur lagði þá fyrir héraðsdóm að taka kröfur stefnanda í málum gegnFjarskiptum hf. og Hringdu ehf. til meðferðar. Þann 14. október 2014 kvaðfjölskipaður héraðsdómur upp úrskurði um efnishlið þessara mála, í málumHéraðsdóms Reykjavíkur nr. K-8/2013 og K-9/2013, þar sem fallist var á kröfurstefnanda. Talið var að tilgangur, virkni og reksturvefsíðnanna væri sambærilegur við vefsíðuna torrent.is, en Hæstiréttur hafði ídómi sínum í máli nr. 214/2009 staðfest lögbann við starfrækslu hennar.Aðilar undu úrskurðunum og lagði sýslumaður á lögbann í samræmi við niðurstöðurþeirra þann 6. nóvember 2014. Jafnframt var þá lagt samsvarandi lögbann áSímann hf. að beiðni stefnanda. Þann 13. nóvember 2014 skoraði stefnandi á stefnda aðloka fyrir aðgengi að ákveðnum torrent vefsíðum, þeim sem staðfestingarmálþetta snýst um, en stefndi varð ekki við því og ekki náðist samkomulag um máliðí síðari samskiptum aðila. Í september 2015 gerðu fjarskiptafyrirtækin Síminn,Fjarskipti, Nova, 365 og Hringdu samkomulag við rétthafasamtökin STEF(stefnanda), SÍK, SFH og FRÍSK um að loka aðgengi að vefsvæðunum deildu ogpiratebay, óháð því á hvaða lénum síðurnar eru skráðar.Samkomulagið næreinnig til þess að loka lénum sem eingöngu eru sett upp til þess að vísa ávefsvæðin. Samkomulag var gert við hvert og eitt fjarskiptafyrirtæki og ergrundvöllur þess úrskurðir Héraðsdóms Reykjavíkur frá 14. október 2014 ogeftirfarandi lögbannsgerðir sýslumanns. Stefndi hefur ekki fallist á að gerasambærilegt samkomulag.Stefnandi krafðist lögbanns á háttsemi stefnda og þann16. október 2015 var lagt á lögbann það sem krafist er staðfestingar á í máliþessu. Með lögbanninu var stefnda meinað að veita viðskiptavinum sínum aðgangað þeim vefsíðum sem nefndar eru í dómkröfum, en því er einkum beint gegnvefsvæðunum, deildu.net og thepiratebay.se. Stefnandi kveður eintakagerð fyrirmilligöngu umræddra vefsíðna ólögmæta og hafa valdið eigendum verkannagríðarlegu fjárhagslegu tjóni. Með netþjónustu sinni veiti stefndiviðskiptavinum sínum aðgang að ólögmætum vefsvæðum.Stefndi kveður lögbannsbeiðni stefnanda hafa verið víðtækarien viðurkennt hafi verið með úrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur 14. október 2014,þar sem krafist sé lögbanns vegna aðgangs að fleiri vefsíðum en þar hafi veriðfallist á. Í lögbannsbeiðni stefnanda hafi jafnframt upphaflega verið víðtækaraorðalag, sem stefnandi hafi fallið frá við lögbannsgerðina. Stefndi kveðurstefnanda með viðurkenningarkröfu sinni ganga mun lengra gagnvart stefnda enfordæmi séu fyrir í íslenskum rétti. Stefndi telur ákvörðun sýslumanns frá 16.október 2015 ekki standast lög og stjórnarskrá og mótmælir jafnframt harðlegaviðurkenningarkröfu stefnanda.Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóminn og gáfuaðilaskýrslur þeir Brjánn Jónsson, framkvæmdastjóri stefnda, og IngvarBjarnason, tæknistjóri stefnda. Málsástæður og lagarök stefnanda. Starfræksla og notkun vefsíðnanna brýtur gegnákvæðum höfundalaga Samkvæmt 1. gr. höfundalaga nr. 73/1972 eigi höfundurað bókmenntaverki eða listaverki eignarrétt að því með þeim takmörkunum sem ílögunum greini. Í 3. gr. laganna sé mælt fyrir um einkarétt höfundar verks tilað gera eintök af því og til að birta í upphaflegri mynd eða breyttri, íþýðingu og öðrum aðlögunum. Til verka sem njóta verndar höfundalaga teljistsamið mál í ræðu og riti, leiksviðsverk, tónsmíðar, myndlist, byggingarlist,kvikmyndir, ljósmyndalist, nytjalist og aðrar samsvarandi listgreinar, á hvernhátt og í hverju formi sem verkið birtist, skv. ákvæði 1. gr. sömu laga. Þá sélistflytjendum í 45. gr. laganna veittur einkaréttur til eintakagerðar aflistflutningi sínum og hvers konar dreifingar hans til almennings. Samkvæmt 46.gr. laganna sé eftirgerð og hvers kyns dreifing til almennings á myndritum oghljóðritum óheimil án samþykkis framleiðanda.Rekstraraðilar og stjórnendur vefsíðnannawww.deildu.net og www.thepiratebay.se geri notendum þeirra kleift að fá aðgangað og deila hljóð- og myndskrám sem verndaðar séu af ákvæðum höfundalaga.Langstærstur hluti þeirra verka sem notendur beggja vefsvæða geri aðgengileg,deili og geri eintök af séu varin höfundarétti og séu rekstraraðilarvefsvæðanna grandvísir um þessa staðreynd.Í 1. mgr. 8. gr. höfundalaga segi að höfundur verksteljist sá, uns annað reynist, sem nafngreindur sé á eintökum þess meðvenjulegum hætti eða lýstur er höfundur, þegar verk sé birt. Gildi þetta einnigum höfunda, sem nota gervinöfn eða merki, þegar almennt sé vitað, hver þarfelist að baki. Framangreindum ákvæðum skuli einnig beita um framleiðandakvikmyndaverks. Þá skuli einnig í þeim tilvikum, þegar verulegur og samfelldurflutningur verka eða umfangsmikil fjölföldun eða útleiga hafi átt sér stað,talið að flutt hafi verið, leigð út eða fjölfölduð verk sem vernduð séu aðhöfundalögum nema annað verði í ljós leitt. Þau verk sem deilt sé á áðurnefndumvefsvæðum teljist því til verka sem vernduð séu af höfundalögum, nema færðarverði sönnur fyrir hinu gagnstæða.Í ljósi forsendna dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr.214/2009, í svonefndu Istorrent máli, sé óhætt að líta svo á að stjórnendurbeggja vefsvæðanna vinni að því með markvissum hætti, með starfræksluvefsvæðanna og tæknilegri uppbyggingu, að fram geti farið greið og umfangsmikilskráarskipti með efni, sem háð sé höfundarétti, og stuðli þannig beinlínis aðbrotum notenda vefsvæðanna. Þannig sé ljóst að sömu aðilar brjóti gegnlögvörðum rétti umbjóðenda stefnanda. Þá sé einnig ljóst, með vísan tilfyrrnefnds dóms, að sömu aðilar valdi stefnanda tjóni með áframhaldandi rekstrivefsvæðanna og beri skaðabótaábyrgð gagnvart umbjóðendum stefnanda. Í úrskurðumHéraðsdóms Reykjavíkur sé því slegið föstu að vefsvæðin www.deildu.net ogwww.thepiratebay.se séu sambærileg að uppbyggingu og www.torrent.is. Ljóst séað notkun einstaklinga hér á landi á nefndum vefsvæðum fari eingöngu fram íþeim tilgangi að birta og afrita höfundaverk án heimildar rétthafa.2. Aðkoma stefnda að brotum notenda Starfræksla beggja vefsvæðanna sé ólögmæt, semstaðfest hafi verið í úrskurðum héraðsdóms, en ókleift sé fyrir stefnanda aðkrefjast lögbanns við rekstri sjálfra vefsíðnanna, enda virðist þær báðarreknar utan íslenskrar lögsögu. Stefnanda hafi ekki reynst unnt að komast aðþví hverjir séu raunverulegir rekstraraðilar vefsíðnanna. Þeim aðilum sem birtilögvarið efni á vefsíðunum væri ekki kleift að birta efnið fyrirviðskiptamönnum stefnda með góðu móti án atbeina stefnda sjálfs, sem veitiviðskiptamönnum sínum aðgang og alla tæknilega aðstöðu til þess að sækja ogsenda gögn til og frá vefsíðunum. Stefndi sé því óhjákvæmilegur milliliðurmilli vefsvæðanna og þeirra notenda sem brjóti gegn höfundarétti umbjóðendastefnanda.Með því að veita viðskiptamönnum sínum aðgang aðvefsvæðunum www.deildu.net og www.thepiratebay.se tryggi stefndi úrræði ogaðstöðu, sem þeim aðilum sem standi að höfundaréttarbrotum á nefndum vefsvæðumséu nauðsynleg til þeirra, og birta höfundaverk opinberlega í heimildarleysi.Af samskiptum stefnanda og stefnda sé ljóst að stefndi sé grandvís um þástarfsemi sem stunduð sé á vefsíðunum. Stærstu seljendur netþjónustu á landinuhafi gengið frá samkomulagi um að hætta að veita aðgang að hinum ólögmætuvefsvæðum og verði stefnda gert að hætta að veita viðskiptavinum sínum aðgangað þeim sé ljóst að úrræði þeirra sem vilja og reyna að brjóta gegnhöfundarétti með notkun vefsvæðanna séu skert verulega. Í fjölmörgum ríkjum, s.s. í Belgíu, Danmörku,Finnlandi, Þýskalandi, Grikklandi, Ítalíu, Hollandi og Bretlandi, hafidómstólar gert fjarskiptafélögum skylt að loka fyrir aðgengi aðwww.thepiratebay.se í ljósi þess að sú starfsemi sem þar sé rekin brjótigróflega gegn höfundaréttindum. 3. Ákvæði 2. mgr. 59. gr. a höfundalagaAuk ákvæðalaga nr. 31/1991, um kyrrsetningu, lögbann o.fl., byggi stefnandi jafnframt áákvæðum höfundalaga, nr. 73/1972, einkum á svohljóðandi ákvæði 2. mgr. 59. gr.a í lögunum:Að því tilskildu að fullnægt sé öðrumþeim skilyrðum lögbanns, sem greind eru í lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl.,geta einstakir rétthafar eða samtök þeirra fengið lagt lögbann við því aðþjónustuveitandi miðli gögnum sem þjónustuþegi lætur í té um fjarskiptanet,óháð því hvort þjónustuveitandi beri ábyrgð vegna miðlunar eða sjálfvirkrar,millistigs- eða skammtímageymslu gagna. Enn fremur verður lögbann lagt við þvíað þjónustuveitandi hýsi gögn sem látin eru í té af þjónustuþega, óháð þvíhvort þjónustuveitandi beri ábyrgð á gögnunum.Í ákvæðinu felist almenn heimild til handa rétthöfumeða samtökum rétthafa til þess að krefjast lögbanns við miðlun gagna af hálfuþjónustuveitenda í skilningi laga nr. 30/2002, um rafræn viðskipti og aðrarafræna þjónustu, þegar viðskiptamenn þeirra nýti þjónustu þeirra til að brjótagegn ákvæðum höfundalaga, að því gefnu að skilyrði samkvæmt lögum umkyrrsetningu, lögbann o.fl. séu uppfyllt. Ekki sé þörf á að sýna fram á aðþjónustuveitendur beri ábyrgð á háttsemi viðskiptamanna og þeirri miðlun semfram fari fyrir milligöngu þjónustuveitenda, til að heimildin verði nýtt.Stefnditeljist vera þjónustuveitandi í skilningi laga nr. 30/2002. Með vísan til 2.ml. 1. mgr. 8. gr. höfundalaga megi ganga út frá því að þau verk sem deilt sé ávefsvæðunum www.deildu.net og www.thepiratebay.se séu verk sem vernduð séu afhöfundalögum, uns færðar verði sönnur fyrir því að svo sé ekki. Stefnanda séþví tækt að nýta sér þessa heimild höfundalaga til þess að krefjast lögbannsvið miðlun gagna að og frá vefsvæðunum. Stefnandi vísi til orðalags í greinargerðmeð frumvarpi að lögum nr. 93/2010, þar sem fyrrnefnt ákvæði höfundalaga varlögfest. Þar segi m.a.:Tilgangur ákvæðisins erfyrst og fremst að eyða mögulegum vafa um hvort lögbanni verður beint gegnfjarskiptafyrirtækjum vegna miðlunar, skyndivistunar og hýsingar gagna í þeimtilvikum þegar um er að ræða meint brot þjónustuþega á ákvæðum höfundalaga. Ííslenskum rétti hefur verið miðað við að lögbann verði einungis lagt viðtilteknum athöfnum sem eru taldar ólögmætar í sjálfu sér. Vegna orðalags ákvæða12., 13. og 14. gr. laga nr. 30/2002 er mögulegt að vafi yrði talinn leika áþví hvort miðlun, skyndivistun eða hýsing þjónustuveitanda væri ólögmæt athöfní sjálfu sér. Það gerir réttarvörslu rétthafa mun auðveldari ef skýrt er aðhann geti lagt lögbann við athöfnum milliliða. Ekki verður séð að neinirlögverndaðir hagsmunir eigi að standa gegn því að sett verði ákvæði af því tagisem hér er lýst, enda er heimild til lögbanns byggð á þeirrigrundvallarforsendu að fyrir hendi sé réttarbrot af hálfu þjónustuþega sem sásem fer fram á lögbann þyrfti eftir sem áður að sýna fram á.[...]Hins vegar þykir rétt að kveða skýrtá um rétt höfunda og annarra rétthafa til að beina kröfu um lögbann aðþjónustuveitanda, t.d. fjarskiptafyrirtæki, svo að ekki fari á milli mála aðslíkur réttur sé fyrir hendi samkvæmt íslenskum lögum.Af þessu orðalagi megi sjá að beinlínis sé gert ráðfyrir því í höfundalögum að lögbann megi leggja við gagnamiðlunfjarskiptafyrirtækja þegar viðskiptamenn þeirra nýti þjónustu þeirra til þessað brjóta gegn ákvæðum höfundalaga. Af nefndu ákvæði höfundalaga megi jafnframtráða að gert sé ráð fyrir því að fjarskiptafyrirtæki stýri því að einhverjuleyti með hvaða hætti viðskiptavinir þeirra nýti selda fjarskiptaþjónustu.Ástæða sé því til að ætla að fjarskiptafélögum beri hreinlega að látasig málið varða ef viðskiptavinir þeirra nýta og/eða hyggjast nýta keyptaþjónustu til ólögmætra verka, séu fjarskiptafélögin grandvís um það. Íúrskurðum sínum frá 14. október 2014 hafi Héraðsdómur Reykjavíkur staðfestgildi reglunnar og réttmæti beitingar hennar við sambærilegar aðstæður.4. Önnur skilyrðilögbanns uppfylltBrot á lögvörðum réttindum stefnandaÍ óheftum aðgangi viðskiptamanna stefnda aðvefsvæðunum www.deildu.net og www.thepiratebay.se felist skýlaust brot álögvörðum réttindum stefnanda, sbr. 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1991, enlöglíkur séu fyrir því að notendur vefsvæðanna birti eintök af og afritihugverk sem njóti verndar höfundalaga, sbr. 1. mgr. 8. gr. höfundalaga, fyrirtilstuðlan rekstraraðila þeirra. Í úrskurðum héraðsdóms frá 14. október 2014 séþví slegið föstu að skilyrði þetta sé uppfyllt varðandi umrædd vefsvæði.Athöfn stefnda er þegar hafinBrot gegn höfundarétti umbjóðenda stefnanda hafi áttsér stað á báðum vefsvæðunum um nokkra hríð og ekki sé fyrirséð að nokkurt látverði á þeim brotum að óbreyttu. Gerðarþoli veiti enn í dag viðskiptamönnumsínum aðgang að vefsíðunum. Því sé um athöfn að ræða, sem þegar er hafin, sbr.áskilnað 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1991. Engu máli skipti þó að hún hafistaðið yfir í töluvert langan tíma, sbr. fyrrnefnda úrskurði héraðsdóms frá 14.október 2014.Réttindi stefnanda hefðu farið forgörðum og bið eftirdómi valdið miklu tjóniÓtvírætt sé að umbjóðendur stefnanda hafi þegar orðiðfyrir gríðarlegu tjóni fyrir tilstilli notenda margnefndra vefsíðna. Samkvæmtupplýsingum, sem finna megi á vefsíðunum sjálfum, sé gríðarlega miklu af efnideilt á síðunum. Í september 2013 hafi notendur á www.deildu.net deilt yfir34.000 skrám. Í lok október 2014 hafi sá fjöldi verið kominn yfir 100.000. Íseptember 2013 hafi notendur vefsíðunnar www.piratebay.se verið sagðir yfir 30milljónir, sem deili með sér rúmlega 5 milljónum skráa. Í lok október 2014 hafiþeir verið sagðir yfir 39 milljónir og deili með sér 6 milljónum skráa. Sjámegi hversu margir hafi verið skráðir inn á deildu.net á mismunandi tímum, enþann 22. september 2015 hafi t.d. 1135 notendur verið skráðir inn á ákveðnumtíma þann dag og 1047 á svipuðum tíma daginn eftir. Það sé því ljóst að notkuninsé umfangsmikil og stöðug. www.deildu.net sé ein vinsælasta vefsíða á Íslandiog www.piratebay.se ein af hundrað vinsælustu netsíðum heims. Umfang þeirrarbrotastarfsemi sem þar sé rekin sé gífurlegt. Ekki sé að sjá að notendur munibreyta hegðun sinni að óbreyttu. Ómögulegt sé að gera sér grein fyrir þvíhversu mikið tjón muni hljótast af því í framtíðinni verði aðgangur að nefndumvefsvæðum áfram óheftur. Óhætt sé þó að slá því föstu að tjón stefnanda verðiafar mikið verði aðgangur að vefsíðunum framvegis óheftur, sbr. 1. mgr. 24. gr.laga nr. 31/1991. Í niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í máli nr. 214/2009 hafiverið litið svo á að rétthafar verka sem deilt hafi verið á vefsíðunniwww.torrent.is hefðu orðið fyrir tjóni vegna háttsemi notenda síðunnar ogstjórnenda hennar. Sams konar aðstæður séu uppi í máli þessu.Tjón umbjóðenda stefnanda mun ekki fást bætt eftirreglum skaðabótaréttarinsTjón umbjóðenda stefnenda muni ekki fást bætt eftirreglum skaðabótaréttarins. Óljóst sé hverjir séu rekstraraðilar umræddravefsíðna og einnig sé óljóst hversu mikið tjón muni hljótast af áframhaldandióheftum aðgangi að vefsvæðunum, sbr. 1. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1991.Engar upplýsingar liggi fyrir um hæfi rekstraraðila vefsíðnanna til að greiðastefnendum skaðabætur vegna þess tjóns sem hlotist hafi af rekstri þeirra.Héraðsdómur hafi samþykkt þessi sjónarmið í úrskurðum sínum frá 14. október2014.Hagsmunir umjóðenda stefnanda eru mun meiri enhagsmunir stefndaHagsmunir umbjóðenda stefnenda af því að hefta aðgangað vefsvæðunum séu miklum mun meiri en hagsmunir stefnda af því að haldaaðgangi viðskiptavina sinna óheftum, sbr. 2. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr.31/1991. Aðgangur viðskiptavina stefnda að vefsíðunum tryggi þeim einungisnauðsynlega aðstöðu til þess að brjóta gegn lögvörðum rétti stefnenda ogumbjóðenda þeirra, en ekki til að stunda aðra háttsemi, enda sé starfsemivefsíðnanna takmörkuð við að auðvelda notendum ólögmætar athafnir. Því verðieinfaldlega að virða að vettugi þá hagsmuni sem stefndi kunni að hafa af því aðhalda þeirri aðstöðu opinni, enda sé hún aðeins nýtt í ólögmætum tilgangi.Héraðsdómur hafi tekið undir og samþykkt þessi sjónarmið í úrskurðum sínum frá14. október 2014.5. Ákvæði laga nr. 30/2002 um rafræn viðskipti og aðrarafræna þjónustuLög nr.30/2002, um ábyrgðartakmarkanir þjónustuveitenda, girði ekki á nokkurn háttfyrir að unnt sé að krefjast lögbanns við miðlun þjónustuveitenda. Þvert á mótisé beinlínis kveðið á um það í athugasemdum með frumvarpi til laganna, sbr. V.kafla athugasemdanna, að ákvæði laganna hafi ekki áhrif á lögbannsúrræði aðila.Þar segir: Ákvæði þessa kafla kveða á um hvenærþjónustuveitandi, sem er milligönguaðili við miðlun gagna, ber ekki ábyrgð ágögnum sem hann miðlar, vistar með skyndivistun eða hýsir. Frumvarpið kveðurekki á um hvenær þjónustuveitandi getur orðið ábyrgur fyrir slíkum gögnum efskilyrði takmörkunar ábyrgðar eru ekki fyrir hendi. Þá hafa ákvæði frumvarpsinsekki áhrif á lögbannsúrræði aðila.Þetta sé ísamræmi við ákvæði 3. mgr. 12. gr. tilskipunar 2000/31/EBE, sem lögfest hafiverið með lögum nr. 30/2002, en þar segi: Ákvæði þessarar greinar hafa ekkiáhrif á það úrræði dómstóls eða stjórnvalds, í samræmi við réttarkerfiaðildarríkja, að krefjast þess að þjónustuveitandi stöðvi eða komi í veg fyrirbrot.Sams konar ákvæði sé að finna í 13. og 14. gr.tilskipunarinnar.Í 45. mgr.inngangs tilskipunarinnar hafi þetta inntak verið áréttað, en þar segi:Takmörkuð ábyrgð þjónustuveitenda semeru milliliðir, sem kveðið er á um í þessari tilskipun, hefur engin áhrif áhugsanleg fyrirmæli af ýmsum toga. Slík fyrirmæli geta einkum falist íúrskurðum dómstóla eða stjórnvalda, þar sem krafa er gerð um að brotum sé hætteða komið sé í veg fyrir þau, meðal annars að ólöglegum upplýsingum sé eytt eðaað aðgengi að þeim sé hindrað.Þessi skilningur hafi verið staðfestur í nýlegumforúrskurði Evrópudómstólsins í máli nr. C-70/10, þar sem dómstóllinn hafitalið að á þjónustuveitendum hvíldi ekki skylda til þess að koma á laggirnarsíunarkerfi til að hafa eftirlit með öllum gagnasendingum um kerfi þeirra, umótiltekinn tíma og á kostnað þjónustuveitenda. Af úrskurðinum megi hins vegarráða að lögbannskrafa rétthafa á hendur þjónustuveitendum, í þeim tilgangi aðstöðva eða hindra veitingu þjónustu sem nýtt sé til að brjóta gegn lögvörðumrétti aðila, sé í samræmi við ákvæði og tilgang tilskipunar 2000/31/EBE ogreglur hennar um ábyrgðartakmarkanir þjónustuveitenda. Margnefndir úrskurðirHéraðsdóms Reykjavíkur frá 14. október 2014 séu í samræmi við þessa niðurstöðu.6. Mótmæli stefnda vegna lögbanns við fyrirtöku hjásýslumanniStefndi hafi lagt fram mótmæli við fyrirtöku hjásýslumanni þann 16. október 2015 og hafi að auki látið bóka sérstök mótmæli ígerðarbók sýslumanns. Í mótmælum sínum byggi stefndi aðallega á því aðlögbannsbeiðnin hafi verið vanreifuð auk þess sem skilyrði lögbanns skv. lögumnr. 31/1990 séu ekki uppfyllt. Stefnandi hafni mótmælum stefnda og vísi m.a. tilfordæma Héraðsdóms Reykjavíkur í málum K-8/2013 og K-9/2013. Í bókun í gerðabóksýslumanns haldi stefndi því m.a. fram að vegna þess að lögbann séneyðarráðstöfun og að stefnandi hafi beðið í ár með að fara fram á lögbann hafiverið sýnt fram á að neyð sé ekki fyrir hendi í málatilbúnaði stefnanda.Stefnandi bendi á að í Hæstaréttardómi í máli nr. 214/2009 hafi verið lagtlögbann við rekstri vefsíðu sem hafi verið starfandi í u.þ.b. tvö ár án þess aðdómurinn gerði athugasemdir við þann tíma sem vefsíðan hafði verið starfrækt ogað deildu.net og piratebay.se hefðu verið starfandi í töluverðan tíma áður enlögbann hafi verið lagt á samkvæmt úrskurðum héraðsdóms Reykjavíkur. Stefnanditelji það sama eiga við í máli þessu. 7. Aðgerðir sem stefnda er rétt að grípa tilÍ samræmi við niðurstöðu héraðsdóms í umræddumúrskurðum sé rétt að stefndi hafi frjálsar hendur með hvaða aðferðum hann beititil þess að hlíta lögbanninu. Að mati héraðsdóms hafi hann nokkrar leiðir tilþess. Ein sé DNS-lokun og sé þá allri umferð inn á lénin www.deildu.net,www.deildu.com, www.iceland.pm, www.icetracker.org, www.afghanpirate.com,www.deildu.eu, www.thepiratebay.se, www. thepiratebay.sx, ogwww.thepiratebay.org beint með einföldum hætti inn á annað vefsvæði sem svariöllum köllum sem send séu á viðkomandi lén. Æskilegt sé þá að sú síða birtiskilaboð um að aðgangur að umræddum lénum sé takmarkaður. Síminn hf. ogFjarskipti hf. hafi þegar komið upp slíkum síðum. Þessi sjónarmið hafi komiðtil umfjöllunar í úrskurðum héraðsdóms í málum K- 8 og 9/2013 og dómurinn taliðað engin gögn sýndu að mjög íþyngjandi væri fyrir fjarskiptafyrirtækin að lokaaðgangi að umræddum vefsvæðum.8. Um stefnanda, umboð, réttindi og lagarökStefnandi lýsi starfsemi sinni, umboði og réttindumtil að krefjast lögbanns svo að STEF (Samband tónskálda og eigendaflutningsréttar) séu samtök tónskálda, textahöfunda og eigenda flutningsréttarsem annist innheimtu vegna opinbers tónflutnings. STEF sé einnig aðili að NCB(Nordisk Copyright Bureau), sem séu samtök tónskálda, textahöfunda og eigendaflutningsréttar á Norðurlöndum og innheimti gjöld vegna eintakagerðar ogdreifingar á tónverkum. NCB og STEF hafi gert gagnkvæma samninga við erlendsystursamtök sín þar sem samtökin gæti hagsmuna vegna nær allra tónverka semverndar njóti samkvæmt höfundalögum. Gæti STEF þannig hagsmuna bæði íslenskraog erlendra rétthafa og hafi hlotið löggildingu mennta- ogmenningarmálaráðuneytisins til þess að gæta hagsmuna höfunda skv. 23. og 23.gr. a höfundalaga, sbr. 59. gr. a sömu laga. STEF byggi umboð sitt til aðkrefjast lögbanns m.a. á nefndu lagaákvæði og liggi upplýsingar um aðildarfélögSTEF fyrir. Í dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 214/2009, Istorrent-máli,hafi aðild STEF til að reka lögbannsmál f.h. umbjóðenda samtakanna veriðstaðfest og byggi stefnandi umboð sitt til að krefjast lögbanns f.h. umbjóðendasinna fyrst og fremst á ákvæði sbr. 2. mgr. 59. gr. a höfundalaga. Að öðruleyti byggir stefnandi umboð sitt á ákvæðum II. kafla laga nr. 7/1936, umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, sem og á almennum reglum laga nr.91/1991, um meðferð einkamála.Stefnandi kveðst byggja kröfur sínar á ákvæðumhöfundalaga, nr. 73/1972, einkum 1. gr., 3.gr., 1. mgr. 8. gr., 23. gr., 23.gr. a, 45. gr., 46. gr. og 59. gr. laganna. Stefnandi styður kröfu sína umstaðfestingu lögbanns við ákvæði 24. og 25. gr. laga nr. 31/1990 umkyrrsetningu, lögbann o.fl., sbr. ákvæði 36. gr. laganna. Jafnframt sé vísaðtil 8. gr. tilskipunar EB nr. 2001/29 sem innleidd var með ákvæðum íslenskuhöfundalaganna. Um málskostnað er vísað til 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991. Umvarnarþing er vísað til 41. og 42. gr. laga nr. 31/1990. Málsástæður og lagarök stefndaStefndi teljiákvörðun sýslumanns ekki standast lög nr. 31/1990, um kyrrsetningu, lögbanno.fl., höfundalög, nr. 73/1972, og stjórnarskrá Íslands. Stefnandi hafi ekkisýnt fram á að skilyrði lögbanns séu fyrir hendi. Stefnandi hafi með engumhætti tengt saman hina meintu ólöglegu háttsemi við athöfn stefnda eðaathafnaleysi. Þar af leiðandi sé rétt að héraðsdómur felli ákvörðun sýslumannsfrá 16. október 2015 (lögbannsgerð nr. 2015-24) úr gildi. Athöfn stefndabrýtur ekki gegn rétti stefnanda. Samkvæmt 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 megi aðeinsleggja lögbann við athöfn ef hún brýturgegn lögvörðum rétti gerðarbeiðanda. Engin athöfn stefnda brjóti gegnréttindum stefnanda, heldur sé um að ræða meinta ólöglega háttsemiviðskiptavina stefnda. Jafnvel þótt talið yrði sannað að brotið hafi verið gegnstefnanda með einhverjum hætti á þeim heimasíðum sem stefnandi tiltaki í stefnusé ósannað að viðskiptavinir stefnda eigi einhvern hlut að máli. Flestirviðskiptavinir stefnda séu fyrirtæki sem hafi enga hagsmuni af því að brjótagegn réttindum stefnanda.Stefndi teljiósannað að stefnandi hafi hagsmuni af því að stefnda sé bannað að veitaviðskiptamönnum sínum aðgang að tilteknum vefsíðum. Sú aðferð sem beitt sé tilað koma í veg fyrir aðgang viðskiptamanna sé svokölluð DNS-lokun, en stefnandihafi farið fram á slíka lokun með bréfi 28. nóvember 2014. Í yfirlýsingutæknistjóra stefnda komi fram að svokölluð „DNS lokun“ hafi hins vegar engineða takmörkuð áhrif. Ástæðan sé sú að eftir sem áður sé hægt að komast inn áviðkomandi vefsíðu með því að nota IP-tölu. Þetta þýði að viðskiptavinirstefnda geti komist inn á allar þær heimasíður sem um sé að ræða með því aðnota IP-tölu í stað nafns viðkomandi heimasíðu. Á sama hátt sé hægt að notaaðra DNS-þjóna en DNS-þjón stefnda. Tæknistjóri stefnda lýsi þessu vel íyfirlýsingu sinni:„Til þess að komast hjá DNS lokun má nota IP tölu rétteins og hægt er að slá inn símanúmer frekar en að fletta upp í símaskrá þegarhringja á í tiltekinn aðila. DNS lokun hefur þannig afar takmörkuð áhrif. Aukþess geta notendur einfaldlega notað aðra DNS þjóna en Símafélagsins, þeirskipta þúsundum ef ekki milljónum um heim allan.“Það hafi engan tilgang að banna stefnda að veitaviðskiptavinum sínum aðgang að tilteknum heimasíðum og stefnandi hafi því ekkilögvarða hagsmuni fyrir dómkröfum sínum. Stefnandiverði að sýna fram á að lögbrot hafi átt sér stað svo að lögbanni verði beittgegn stefnda, enda byggi stefnandi á því að hann geti sem samtök rétthafa fariðfram á lögbann skv. 2. mgr. 59. gr. a höfundalaga, nr. 73/1972. Ákvæði 2. mgr.59. gr. a er svohljóðandi:„Að því tilskildu að fullnægt sé öðrum þeim skilyrðumlögbanns, sem greind eru í lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl., geta einstakirrétthafar eða samtök þeirra fengið lagt lögbann við því að þjónustuveitandimiðli gögnum sem þjónustuþegi lætur í té um fjarskiptanet, óháð því hvortþjónustuveitandi beri ábyrgð vegna miðlunar eða sjálfvirkrar, millistigs- eðaskammtímageymslu gagna.“Íathugasemdum með frumvarpi sem varð að lögum nr. 93/2010 (ákvæði 59. gr. ahöfundalaga nr. 73/1972) segi:„Ekki verður séð að neinir lögverndaðir hagsmunir eigi að standa gegn þvíað sett verði ákvæði af því tagi sem hér er lýst, enda er heimild til lögbannsbyggð á þeirri grundvallarforsendu að fyrir hendi sé réttarbrot af hálfuþjónustuþega sem sá sem fer fram á lögbann þyrfti eftir sem áður að sýna framá.“Það hafiverið álit löggjafans að lögverndaðir hagsmunir stefnda og annarrafjarskiptafyrirtækja stæðu því ekki í vegi að ákvæði 59. gr. a yrði bætt viðhöfundalögin, enda byggðist heimildin á því skilyrði að fyrir hendi séréttarbrot af hálfu þjónustuþega. Í málinu liggi ekki fyrir réttarbrot af hálfuþjónustuþega stefnda. Þegar af þeirri ástæðu hafi stefnandi ekki lagaheimildtil að fara fram á lögbann gagnvart stefnda. Í stefnu sé svokölluð aðkoma stefnda að brotum notenda rakin.Þrátt fyrir þetta sé ekkert réttarbrot af hálfu þjónustuþega stefnda rakið ístefnunni, heldur gengið út frá því að þau séu fyrir hendi þar sem það sétæknilega mögulegt fyrir þjónustuþega stefnda að brjóta af sér.Stefnandi hefurekki lögvarða hagsmuni af því að stefnda sé gert að loka heimasíðumLeiðin sem farin sé tilað loka heimasíðum sé sú að loka fyrir DNS-aðgang, sem stefnandi fari fram ámeð bréfi sínu 28. nóvember 2014. Þar sem aðgangur að þeim heimasíðum sem um séað ræða hafi verið opinn í langan tíma hafi það engan tilgang að loka þeimheimasíðum sem farið sé fram á að verði lokað. Auðvelt sé að komast fram hjáDNS-lokun með því að slá inn viðkomandi IP-tölu viðkomandi heimasíðu. Þá séhægt að nota aðra DNS-þjónustuveitendur til að komast fram hjá DNS-lokun. Aukþess sé hægt að nota staðgengilsþjónustu (e. proxy) til að komast fram hjábanninu. Fjölmargir dómar hafi fallið erlendis þar sem internetþjónustuaðilarséu sýknaðir í sambærilegum málum á þeim grundvelli að tilgangslaust sé aðbanna þeim að veita aðgang að tilteknum heimasíðum. Með öðrum orðum verðihöfundarrétthafar að sanna að bannið sem slíkt hafi áhrif á ólöglegt niðurhal.Lögbann á ekkiað leggja á nema önnur úrræði séu ekki tiltækÍ 1. tl. 3. mgr. 24. gr.laga nr. 31/1990 komi fram að ekki verði lagt lögbann við athöfn ef talið verður að réttarreglur um refsingueða skaðabætur fyrir röskun hagsmuna gerðarbeiðanda tryggi þá nægilega.Stefnandi hafi ekki sýnt fram á að hann geti ekki náð fram meintum rétti sínummeð refsi- eða skaðabótakröfum gagnvart hinum meintu brotamönnum. Í þeimúrskurðum Héraðsdóms Reykjavíkur (K-8/2013 og K-9/2013), sem stefnandi byggimál sitt á, segi að ekki sé hægt að finna ábyrgðarmenn viðkomandi vefsvæða þarsem þau séu skráð erlendis. Stefndi telji þessi rök ekki eiga við í þessu máli.Í fyrsta lagi sé um að ræða rúmlega árs gamla úrskurði og aðstæður hafi breyst.Í öðru lagi séu síðurnar „deildu.net“ og „iceland.pm“ báðar hýstar hjábandarísku hýsingarþjónustunni Cloudflare. Hægt sé að tilkynna um brot áhöfundalögum til Cloudflare. Ekki komi fram í gögnum málsins hvort stefnandihafi tilkynnt um meint höfundalagabrot eða ekki. Það eina sem fram komi ístefnu sé að stefnandi hafi lagt fram kæru vegna tveggja af vefsíðunum tillögreglu. Gera verði þær kröfur til stefnanda að hann tryggi sína hagsmuni einsog hægt sé áður en hann beini lögbannsbeiðni að stefnda. Í athugasemdum meðfrumvarpi sem varð að lögum um kyrrsetningu, lögbann o.fl., nr. 31/1990, komifram að lögbann sé í eðli sínu neyðarráðstöfun. Í reglunni felist þannigmeðalhófsregla og stefnandi verði að velja aðrar leiðir til að tryggja hagsmunisína. Ekkert hafi komið fram í málinu um að stefnanda sé nauðsynlegur sá kosturað fara fram á lögbann. Vega hagsmunirstefnanda þyngra en hagsmunir stefnda?Lögbann verði ekki lagt á athöfn ef sýnt þykir að stórfelldur munur sé á hagsmunum gerðarþola af því aðathöfn fari fram og hagsmunum gerðarbeiðanda af því að fyrirbyggja hana,sbr. 2. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Tilgangur ákvæðisins sé að koma íveg fyrir að gerðarbeiðandi stöðvi athöfn gerðarþola vegna lítilvægra hagsmunagerðarbeiðanda í samanburði við hagsmuni gerðarþola, jafnvel þótt ótvírætt sébrotið á rétti gerðarbeiðanda. Stefndi telji atvinnuréttindi sín, sem varin eru af75. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. lög nr. 33/1944, vegi þyngra en meintirhagsmunir stefnanda. Sjá megi af yfirlýsingu framkvæmdastjóra stefnda aðnetumferð hjá stefnda tengist þjónustu við stóra heildsöluaðila, þ. á m.British Telecom, France Telecom auk fjölmargra innlendra og erlendrahýsingaraðila. Þá sé hluti netumferðarinnar vegna þjónustu við mörg af stærrifyrirtækjum landsins, t.d. Landsbankann, Borgun, Icelandair, CCP, Mannvit,Alvotech og sambærileg fyrirtæki. Þar sem viðskiptavinir stefnda séu fyrst ogfremst fyrirtæki hafi stefnandi litla sem enga hagsmuni af lögbanninu.Atvinnuréttindi viðskiptavina stefnda séu stjórnarskrárvarin eins ogatvinnuréttindi stefnda sjálfs.Lögbann myndi skerða tjáningarfrelsi stefnda ogviðskiptavina hans, sem varið sé í 73. gr. stjórnarskrár, þar sem fram komi að allir eru frjálsir skoðana sinna ogsannfæringar. Stefndi telji sig og þjónustuþega sína eigastjórnarskrárvarinn rétt á að tjá sig og taka við upplýsingum. Tjáningarfrelsimegi aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggisríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðsannarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum, sbr. 3.mgr. 73. greinar stjórnarskrárinnar. Tilgangslausar dómkröfur stefnanda farigegn þeim áskilnaði stjórnarskrárinnar að skorður á tjáningarfrelsi megi aðeinssetja með lögum teljist þær nauðsynlegar.Með því að þvinga fyrirtæki til að loka tilteknumvefsíðum rýrni traust á nafnaþjónustu íslenskra þjónustuaðila, enda sé upplifunmarkaðarins þannig að fram fari ritskoðun á internetinu. Það að skipta umnafnaþjónustu (DNS-þjónustu) sé einföld aðgerð sem flestir internetnotendurráði við. Sé DNS-þjónusta færð úr höndum internetþjónustuaðila þá missi sáaðili um leið mikilvægt tæki til að tryggja öryggi og gæði þjónustu sinnar.Internetþjónustuaðilinn missi jafnframt möguleika á að tryggja réttleikaDNS-þjónustu og notandinn geti þá ekki lengur treyst því að upplýsingarnar séuréttar. Á internetinu megi finna fjölda aðila sem veiti DNS-þjónustu í þeimeina tilgangi að birta notendum auglýsingar eða ná stjórn á tölvubúnaði og íversta falli reyna að komast yfir viðkvæmar persónuupplýsingar eða aðgangsorð.Þeir sem stundi ólöglegt niðurhal séu ekki alltaf þeir sömu og skráðirviðskiptavinir viðkomandi DNS-þjónustu. Þannig geti starfsmaður fyrirtækis eðabarn á heimili stundað niðurhal án þess að skráður viðskiptavinur DNS-þjónustuviti af því. Þetta þýði að breyti viðkomandi notandi nafnaþjónustuupplýsingumtil að komast fram hjá einföldum aðgangshindrunum af þessum toga, þá geti aðrirnotendur tölvubúnaðar og tengingar á viðkomandi vinnustað eða heimili veriðberskjaldaðir fyrir mögulegum afleiðingum. Aðgerðir stefnanda, jafnvel þóttframkvæmdar séu í góðri trú, geti þannig haft slæmar afleiðingar og séu enginlausn við því vandamáli sem ólöglegt niðurhal vissulega sé. Aðgerðirnar getibæði rýrt öryggi notenda og valdið internetþjónustuaðilum tjóni því þeir missistjórn á gæðum og áreiðanleika internetþjónustu sinnar.Við ákvörðun um lögbann á grundvelli 59. gr. ahöfundalaga, nr. 73/1972, og 24. gr. laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl., nr.31/1990, þurfi stjórnvöld og dómstólar að vega og meta eignarrétt rétthafa,sbr. 72. gr. stjórnarskrárinnar, andspænis atvinnu- og tjáningarfrelsiviðkomandi fjarskiptafyrirtækis og viðskiptavina þess, sbr. 75. og 73. gr.stjórnarskrár. Forsenda þess að lögbann á þessum grundvelli samrýmist ákvæðumstjórnarskrárinnar sé að það gangi ekki lengra í að skerða atvinnufrelsifjarskiptafyrirtækis og tjáningarfrelsi viðskiptavina þess en nauðsynlegt sétil þess að veita eignarrétti gerðarbeiðanda viðunandi vernd. Það kunni aðfara gegn jafnræðisreglu 65. gr. stjórnarskrár að meðhöndla málfjarskiptafyrirtækja með ólíkum hætti. Stefnandi hafi sent bréf 28. nóvember2014 til allra netþjónustuaðila þar sem farið hafi verið fram á lokun á munfærri netsíðum en farið sé fram á í þessu máli. Tryggja verði að jafnræði ríkiá milli internetþjónustuaðila á markaði sé farin sú leið að þvingaþjónustuaðilana til að loka fyrir aðgang að heimasíðum. Samkvæmt ölluframansögðu séu hagsmunir stefnanda ekki meiri en hagsmunir stefnda. Stefnandihafi hvorki lagt fram viðhlítandi sönnunargögn því til staðfestingar né metiðþá hagsmuni sem stefnandi segist hafa í samræmi við hagsmuni stefnda, hagsmuniviðskiptavina stefnda og hagsmuni markaðarins.Stefnandi bersönnunarbyrðina um að skilyrði lögbanns séu uppfylltUmrætt lögbann uppfylliekki skilyrði lögbannslaga, nr. 31/1990, og höfundalaga, nr. 73/1972.Meginreglan sé sú að ef gerðarþoli heldur því fram að skilyrði til lögbanns séuekki uppfyllt eða að gerðarbeiðandi eigi ekki þann rétt, sem hann segir aðbrotið sé á, verði gerðarbeiðandi að sýna fram á hið gagnstæða. Þar semstefnandi hafi ekki sýnt fram á að skilyrði lögbanns séu uppfyllt verði aðfella ákvörðun sýslumanns úr gildi. Þjónusta stefndaer ekki miðlun í skilningi 2. mgr. 59. gr. a höfundalaga nr. 73/1972Í stefnu sé byggt á 2.mgr. 59. gr. a höfundalaga, nr. 73/1972. Þar komi fram að hægt sé að fara framá lögbann vegna miðlunar á efni.Stefndi mótmæli því að hann teljist miðlaupplýsingum í skilningi lagaákvæðisins, en í stefnu sé ekki útskýrt hversvegna svo ætti að vera. Þar sem þjónusta stefnda teljist ekki miðlun liggi ekkifyrir lagaheimild fyrir samtök eins og stefnanda til að fara fram á lögbann áþví að stefndi miðli upplýsingum. Stefndi mótmæli því að sú athöfn að veita aðgang að vefsíðum teljist miðlun upplýsinga í skilningi 59. gr. ahöfundalaga.Nánar ummálsástæður stefnda varðandi viðurkenningarkröfu stefnandaMálsástæður stefnda eigi einnig við um sýknukröfustefnda á viðurkenningarkröfu stefnanda. Stefnandi krefjist staðfestingar áákvörðun sýslumanns frá 16. október 2015 og auk þess krefjist stefnandieftirfarandi viðurkenningar með dómi á því að stefnda sé óheimilt að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að vefsíðunum.Í stefnu var auk þess krafist viðurkenningar á því að stefnda sé skylt að grípatil allra nauðsynlegra ráðstafana til þess að hindra að viðskiptamenn hans getiheimsótt vefsíðurnar. Stefndi telji að stefnandi hafi gengið lengra með viðurkenningarkröfusinni gagnvart stefnda en fordæmi séu fyrir í íslenskum rétti og aðviðurkenningarkrafan sé ekki dómtæk. Í 2. mgr. 24. gr. laga um meðferðeinkamála segi að hafi sóknaraðili lögvarða hagsmuni af því að skorið sé úr umtilvist eða efni réttinda eða réttarsambands geti hann leitaðviðurkenningardóms um kröfur sínar í þeim efnum. Viðurkenningarkrafa stefnandahafi verið of almenn og víðtæk til þess að hún verði lögð til grundvallar. Viðmeðferð málsins féll stefnandi frá síðari lið þessarar kröfu, þ.e. umviðurkenningu á skyldu stefnanda til að grípa til allra nauðsynlegraráðstafana, en krefst viðurkenningar á því að stefnda sé óheimilt að veitaaðgang, sbr. endanlegar dómkröfur hans hér að framan.Í stefnu séekki útskýrt á nokkurn hátt hvers vegna viðurkenningarkröfu stefnanda er skeyttvið kröfugerðina sem sé staðfestingarmál samkvæmt 36. gr. laga nr. 31/1990.Hvorki sé farið yfir á hvaða lagagrunni viðurkenningarkrafan byggist né útskýrthvers vegna krafan sé sett fram með þessum hætti. Þessi vanreifun kunni aðvarða frávísun á kröfunni ex officio, en annars sé rétt að sýkna stefnda afhenni þar sem hún sé óskýr og vanreifuð með öllu. Það væri afar ósanngjarnt ogbrot á jafnræði að fallast á viðurkenningarkröfu stefnanda gagnvart stefnda semgangi mun lengra en gert sé gagnvart öðrum aðilum á markaði samkvæmt bréfi semstefnandi hafi sent öllum netþjónustuaðilum 28. nóvember 2014.Málskostnaður oglagarökStefndi eigi ekki kost á öðru en að taka til varna ímáli sem þessu vegna skyldu sinnar sem þjónustuveitandi gagnvart viðskiptavinumsínum. Fráleitt væri að lögbannsaðgerðir stórra hagsmunasamtaka, eins ogstefnanda, bitnuðu á rekstri smárra þjónustuveitenda en ekki á þeim sem standiað viðkomandi brotum. Hvað varðar kröfu um málskostnað sé vísað til laga ummeðferð einkamála nr. 91/1991.Varðandi skilyrði lögbanns vísi stefndi tilhöfundalaga nr. 73/1972, ásamt síðari breytingum, og laga um kyrrsetningu,lögbann o.fl. nr., 31/1990. Stefndi byggi einnig á ákvæðum stjórnarskrárlýðveldisins Íslands, sbr. lög nr. 33/1944, og mannréttindasáttmála Evrópu,sbr. lög nr. 62/1994. Vísað sé til laga nr. 30/2002 og tilskipunar 2000/31/EB. NiðurstaðaStefnandi krefst í máli þessu, á grundvelli 36. gr.laga um kyrrsetningu, lögbann o.fl., nr. 31/1990, staðfestingar á lögbanni semlagt hefur verið á stefnda. Samkvæmt ákvæðinu skal, hafi ekki áður verið dæmtum kröfu stefnanda eða mál höfðað til þess að fá skorið úr um rétt hans, geraslíka kröfu í sama máli. Stefnandi krefst þess því jafnframt í málinu aðviðurkennt verði að stefnda sé óheimilt að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að vefsíðunum deildu.net,deildu.com, iceland.pm, icetracker.org, afghanpirate.com, deildu.eu,thepiratebay.se, thepiratebay.sx, og thepiratebay.org.Í höfundarétti felst einkaréttur höfundar til að geraeintök af verki sínu og birta það, sbr. 3. gr. höfundalaga, nr. 73/1972.Viðurkenningarkrafa stefnanda byggir á því að starfsemi umræddra vefsvæða vegigegn þessum grundvallarrétti og er krafan um viðurkenningu á því að stefnda séóheimilt að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að þeim. Stefndi hefur ekki andmælt réttmæti staðhæfinga stefnanda um aðyfirgnæfandi hluti þess hljóð-og myndefnis, sem hafi að geyma tónlist sem umbjóðendur stefnanda eigihöfundarétt að og finna megi á vefsvæðunum, og gert sé aðgengilegttil eintakagerðar, sé þar án heimildar eigenda þess. Telst óumdeilt að svo séog fær það stuðning í framlögðum gögnum. Þá er ómdeild heimild stefnanda tilaðildar að málinu, sbr. dóma Hæstaréttar í málum réttarins nr. 239/2014, nr.240/2014 og nr. 214/2009. Stefnandi verður talinn hafa af því lögvarðahagsmuni, sbr. 2. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, að fá úr því skorið hvortstefnda sé það heimilt að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að vefsvæðunum eðaekki. Hafnað er sjónarmiðum stefnda um að ekki sé nægilega gerð grein fyrirþeim hagsmunum í málatilbúnaði stefnanda og verður viðurkenningarkröfustefnanda ekki vísað frá dómi.Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 214/2009 komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að á vefsíðunnitorrent.is hafi verið í boði mikið af efni, sem háð var höfundarétti og aðnotendur hafi með þeim búnaði, sem vefsvæðið bauð upp á, miðlað því sín á millií umtalsverðum mæli án þess að heimild rétthafa hafi verið fyrir hendi. Ídóminum sagði að því mætti leggja til grundvallar við úrlausn málsins aðtilgangur með starfrækslu vefsvæðisins hafi fyrst og fremst verið sá að greiðafyrir því að notendur gætu með skjótum hætti miðlað sín á milli efni, sem háðer höfundarétti, án tillits til þess hvort fyrir hendi væri tilskilin heimildtil slíkrar miðlunar frá rétthafa. Með þessumdómi Hæstaréttar var því slegið föstu aðrekstur vefsíðunnar torrent.is væri ólögmætur. Jafnframt var fallist á aðábyrgðartakmarkanir V. kafla laga nr. 30/2002, um rafræn viðskipti og aðrarafræna þjónustu, ættu ekki við, þegar með þjónustunni sé gagngert stuðlað aðþví að brotið sé gegn lögvörðum rétti höfunda og listflytjenda samkvæmthöfundalögum. Tilgangur, virkni og rekstur vefsíðnannadeildu.net og thepiratebay.se er að mati dómsins sambærilegur við tilgang,virkni og rekstur vefsíðunnar torrent.is, sem fjallað var um í fyrrgreindum dómi Hæstaréttar. Var lögbann á rekstur þeirrar vefsíðustaðfest á þeim forsendum að þar færi fram ólögmæt starfsemi, sem bryti gegnlögvörðum réttindum höfundarréttarhafa. Hinar sjö vefsíðurnar sem taldar eruupp í kröfu stefnanda vísa beint á áðurnefndar vefsíður og falla því sjálfkrafaí sama flokk.Stefnandi þykir hafa sýnt nægilega fram á aðumbjóðendur hans eigi höfundaréttindi að hljóð- og myndefni sem deilt er á vefsíðunum sem viðurkenningarkrafa hans tekurtil og leggja má tilgrundvallar að tilgangur með starfrækslu þeirra sé fyrst og fremst sá að greiðafyrir því að notendur geti miðlað sín á milli efni, sem háð er höfundarétti, ántillits til þess hvort fyrir hendi væri tilskilin heimild til slíkrar miðlunarfrá rétthafa. Notkunvefsíðnanna felur því í sér ólögmæta háttsemi og fer hún ekki fram nema notandihafi aðgang að vefsíðunum, fyrir milligöngu fjarskiptafyrirtækja svo semstefnda. Fjarskiptafyrirtæki geta þurft að sæta því að verða að geraráðstafanir til að hindra, svo sem þeim er unnt, aðgang viðskiptamanna sinna aðólögmætum vefsvæðum.Stefndibyggir í málinu á því að slík takmörkun brjóti gegn tjáningarfrelsisákvæði 73. gr. ogatvinnufrelsisákvæði 75. gr. stjórnarskrár. Við mat á því er til þess að lítaað slík réttindi þurfa ætíð að sæta takmörkunum af sambærilegum réttindumannarra og almannahagsmunum. Þótt slíkt bann kunni aðskerða atvinnufrelsi stefnda þá felst ekki í því stórkostleg skerðingsamanborið við þáhagsmuni umbjóðenda stefnanda að stöðva höfundaréttarbrotin. Starfsemistefnda hefur ekki verið stöðvuð heldur einungis lagt fyrir hann að hamlaaðgengi að tilteknum vefsvæðum, sem hafi þann megintilgang að greiðafyrir miðlun höfundavarins efnis án tillits til tilskilinnar heimildar tilslíkrar miðlunar frá rétthafa. Stefndi telur lokun vefsíðnarýra traust sitt þar sem markaðurinn upplifi slíkt sem ritskoðun á internetinu.Tjáningarfrelsi stefndaeða viðskiptamanna hans, sem felur m.a. í sér rétt til að miðla og nálgastupplýsingar á netinu, sætir óverulegri takmörkun með slíku banni. Felur súskerðing að mati dómsins ekki í sér stórfelldari hagsmuni en þá sem felast íhagsmunum umbjóðenda stefnanda. Til þess er og að líta að unnt er að nálgasthið höfundavarða efni eftir löglegum leiðum. Því verður að hafna að slíktakmörkun brjóti gegn 73. gr. eða 75. gr. stjórnarskrár Íslands, en þau mannréttindisem þar um ræðir er heimilt að takmarka með lögum. Að því er varðar málsástæður stefnda um að jafnræðissé ekki gætt þar sem um víðtækari takmörkun sé að ræða en beitt hafi veriðgagnvart öðrum fjarskiptafyrirtækjum er þess að geta að vissulega voruvefsvæðin iceland.pm, afghanpirate.com, deildu.eu og icetracker.org ekki meðalþeirra sem aðgerðir stefnanda beindust að í upphafi og til úrlausnar voru í úrskurðum héraðsdóms 14. október 2014. Meðsamkomulagi stefnanda við stærstu fjarskiptafyrirtæki á markaði hafa þaufallist á að loka einnig aðgangi að slíkum vefsvæðum sem opnuð eru til aðsniðganga það bann sem fallist hefur verið á eða ákveðið í úrskurðumhéraðsdóms. Breytir því engu þótt sú takmörkun semhér er krafist viðurkenningar á taki til fleiri vefsíðna en fyrrgreindirúrskurðir, enda er fram komið í málinu að vefsíðurnar vísa allar beint ásíðurnar deildu.net eða thepiratebay.se. Verður að framangreinduvirtu fallist á kröfu stefnanda um að viðurkennt verði með dómi þessum að stefnda séóheimilt að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að framangreindum vefsíðum. Fyrrnefndur dómur Hæstaréttar í máli nr. 214/2009 varkveðinn upp 11. febrúar 2010.Síðar sama ár, þann 2. júlí 2010, tóku gildi lög nr. 93/2010, til breytinga áhöfundalögum. Í ákvæði 2. mgr. 59. gr. a, sem þá var bætt í höfundalög með 13.gr. laga nr. 93/2010, er m.a. kveðið á um, að því tilskildu að fullnægt séöðrum þeim skilyrðum lögbanns sem greind eru í lögum um kyrrsetningu, lögbanno.fl., að einstakir rétthafar eða samtök þeirra geti fengið lagt lögbann viðþví að þjónustuveitandi miðli gögnum sem þjónustuþegi lætur í té umfjarskiptanet, óháð því hvort þjónustuveitandi beri ábyrgð vegna miðlunar eðasjálfvirkrar, millistigs- eða skammtímageymslu gagna. Styðst lögbann það sem krafister staðfestingar á í máli þessu við þessa heimild í 2. mgr. 59. gr. a íhöfundalögum.Í athugasemdum með frumvarpi því, sem varð að lögumnr. 93/2010, kemur m.a. fram að í ákvæðinu sem varð að 2. mgr. 59. gr. a íhöfundalögum sé fólgið nýmæli þar sem gert sé ráð fyrir sérstakri heimild tilað leggja lögbann við athöfnum milliliða, fyrst og fremst fjarskiptafyrirtækja.Taki ákvæðið mið af lögum nr. 30/2002, um rafræn viðskipti og aðra rafrænaþjónustu. Tilgangur ákvæðisins sé fyrst og fremst að eyða mögulegum vafa umhvort lögbanni verði beint gegn fjarskiptafyrirtækjum vegna miðlunar,skyndivistunar og hýsingar gagna í þeim tilvikum þegar um sé að ræða meint brotþjónustuþega á ákvæðum höfundalaga. Í þessu ljósiverður að hafna málsástæðum stefnda og orðskýringum hans í því sambandi, um að skilyrði 2. mgr. 59. gr. a í höfundalögum um miðlungagna geti ekki átt við um stefnda. Með ákvæðinu var innleitt það efni í tilskipunEvrópuþingsins og ráðsins 2001/29/EB frá 22. maí 2001 að ríkjum bæri að sjá tilþess að rétthafar séu í aðstöðu til að krefjast lögbanns gegn milliliðum efþriðji aðili notar þjónustu þeirra til að brjóta gegn höfundarétti eða skyldumrétti. Í 2. mgr. 59. gr. a í höfundalögum felstsérstök lagaheimild til að lögbann verði lagt á fjarskiptafyrirtæki eins ogstefnda. Þau önnur skilyrði lögbanns sem vísað er til íákvæðinu, um að tilskilið sé að einnig sé fullnægt, er einkum að finna í 1.mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Samkvæmt því ákvæði má leggja lögbann viðbyrjaðri eða yfirvofandi athöfn einstaklings eða fyrirsvarsmanns félags eðastofnunar ef gerðarbeiðandi sannar eða gerir sennilegt að athöfnin brjóti eðamuni brjóta gegn lögvörðum rétti hans, að gerðarþoli hafi þegar hafist handa umathöfnina eða muni gera það og að réttindi hans muni fara forgörðum eða verðafyrir teljandi spjöllum verði hann knúinn til að bíða dóms um þau. Þá er í 1.og 2. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 tekið fram að lögbann verði ekkilagt við athöfn ef talið verður að réttarreglur um refsingu eða skaðabæturfyrir röskun hagsmuna gerðarbeiðanda tryggi þá nægilega eða ef sýnt þykir aðstórfelldur munur sé á hagsmunum gerðarþola af því að athöfn fari fram oghagsmunum gerðarbeiðanda af að fyrirbyggja hana, enda setji gerðarþoli eftiratvikum tryggingu fyrir því tjóni sem athöfnin kann að baka gerðarbeiðanda.Með hliðsjón af því semfyrr er rakið verður fallist á það með stefnanda að ef þjónustuþegar stefnda,fyrir milligöngu umræddra vefsvæða, hlaða niður á nettengda tölvu sína skrá sem hefur að geymahöfundaréttarvarið efni og gera skrána um leið aðgengilega öðrum til niðurhals,þá gerist þeir sekir um brot á einkarétti höfundar til að gera eintök af verkisínu og birta það, sbr. 3. gr. höfundalaga, og eftir atvikum brot ásambærilegum rétti listflytjenda, sbr.45. og 46. gr. laganna. Er því uppfyllt það skilyrði 1. mgr. 24. gr.laga nr. 31/1990 að lögbannið beinist að athöfn sem brjóta kann gegn lögvörðumrétti umbjóðenda stefnanda. Skiptir í því sambandi ekkimáli þótt stefndisjálfur hafi ekki sýnt af sér ólögmæta háttsemi og að ekkisé upplýst um það hvort viðskiptamenn stefnda noti eða vilji nota umræddarvefsíður.Ekki liggur annað fyrir en að notkun og dreifinghins höfundavarða efnis standi enn yfir og nýtt efni bætist sífellt inn ávefsíðurnar. Byggir stefndi m.a. á því að hagsmunir hans af því að fallistverði á kröfu hans felist í því að lokanir samkvæmt lögbanninu séutilgangslausar og geti rýrt gæði og áreiðanleika þjónustu stefnda vegna þeirraaðferða sem notendur beiti til að komast fram hjá aðgangshindrunum. Þessisjónarmið stefnda samræmast því, sem stefnandi heldur fram og dómurinn fellstá, að réttarbrotin séu jafnframt yfirvofandi í skilningi 1. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990. Stefndi telur stefnanda ekki hafa sýnt fram á að hannhafi leitað annarra úrræða og að ekki sé sýnt að stefnanda hafi veriðnauðsynlegt að krefjast lögbanns á stefnda. Ekki liggurfyrir hverjir eruábyrgðarmenn vegna reksturs vefsíðnanna thepiratebay.se og deildu.net, enþær vefsíður munu vera skráðar erlendis. Hefur ekki tekist að upplýsa það, þrátt fyrir ítarlegalögreglurannsókn, svo sem ríkissaksóknari hefur staðfest, að þar kunni að veraað finna aðila sem íslensk lögsaga nái til. Hefur stefnanda verið ókleift aðkrefjast þess af rekstraraðilum vefsíðnanna að þeir láti af rekstri þeirra eðabeina til þeirra bótakröfum þar sem þeir eru óþekktir. Stefndi bendir á aðbeina beri tilkynningum um brot gegn höfundarétti til fyrirtækisins Cloudflaresem hýsi síðurnar deildu.net og iceland.pm. Dómurinn telur Cloudflare ekki verahýsingarþjónustu, heldur víðtækt net sem er fyrst og fremst byggt til að verjasíður og hýsingaraðila fyrir netárásum og feli þannig í raun hýsingaraðilann ábak við eigið net. Við meðferð málsins hefur stefnandi lagt fram gögn umtilraunir sínar til þess að fá Cloudflare til aðstoðar í viðleitni sinni til aðstemma stigu við ólögmætri starfsemi á vefsíðunum. Samkvæmt þeim gögnum er þarekki aðstoð að fá sem komi að gagni. Verður að þessuvirtu ekki talið að réttarreglurum refsingu eða skaðabætur fyrir röskun hagsmuna stefnanda tryggi þá nægilega ískilningi 1. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990.Við þær aðstæður var lögbann hjá stefnda viðeigandi úrræði til að sporna gegnnotkun á vefsíðunum.Stefndi heldur því fram að stefnandi hafi takmarkaðahagsmuni af lögbanninu í samanburði við hagsmuni stefnda og því standi ákvæði2. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 því í vegi að leggja hafi mátt það á.Stefndi heldur því fram að sú aðferð sem nú sé beitt við lokun, að loka fyrirDNS-aðgang, sé tilgangslaus, en stefnandi hafi lagt til að þeirri aðferð yrðibeitt. Í lögbannsgerðinni sem krafist er staðfestingar á í máli þessu er ekkimælt fyrir um það með hvaða aðferð aðgangi að vefsvæðunum skuli loka og ástefndi því um það nokkurt val, en ætlast verður til þess að beitt sé þeimaðferðum sem komi að notum á hverjum tíma. Í málatilbúnaði stefnanda kemur framað hann telji rétt að stefndi hafi frjálsar hendur um það hvaða aðferðum hannbeiti til að hlíta lögbanninu. Aðrar þekktar aðferðir til að loka fyrir aðgengi að síðunum sem vísa áhöfundarvarið efni en umrædd DNS-lokun eru t.d. „IP-tölu lokun“ og „Rýnt íinnihaldið“ (e. deep packet inspection).Tekið er undir sjónarmið stefnda um að DNS-lokun getifylgt meiri kostnaður vegna aukinnar útlandaumferðar og minni gæði þjónustunnarvegna aukins svartíma. DNS-lokun er aðferð sem geti hvatt notendur til aðbreyta stillingum sínum þannig að öryggi notenda á internetinu minnki. Tillengri framtíðar er DNS-lokun að mati sérfróðra meðdómenda ósamrýmanleg þróunnetsins til öruggari DNS-þjónustu og fer gegn heildaruppbyggingu netsins.DNS-lokun sé í besta falli lausn til skamms tíma sem geti leitt til þess aðuppbygging internetsins sé ekki eins og best verður á kosið (e.optimal) hvaðvarðar hagkvæma og skjóta efnisdreifingu. IP-tölu lokun sé tæknilega einföldaðgerð og á færi smærri fjarskiptafélaga ef IP-tölur breytast ekki mjög oft.Margar vefsíður geti þó legið að baki sömu IP-tölu og kynni því að verða lokaðá einhverjar löglegar vefsíður sé aðferðinni beitt, en með IP-tölu lokun megiloka með afgerandi hætti á viðkomandi síður. Hún sé því tæknilega möguleg enhafi ýmsa annmarka, sérstaklega þann að um bein inngrip í fjarskiptaumferð væriað ræða. Hjáleiðir eins og staðgengilssíður (e.proxy) muni vera fyrir hendi en þeim megilíka loka með IP-tölu lokun. Þriðja aðferðin sem að framan er nefnd, að rýna íinnihaldið, felur í sér eftirlit með netnotkun notenda, ásamt því að vera mjögkostnaðarsöm, og kæmi því vart til álita séu önnur úrræði tiltæk. Engin gögnhafa verið lögð fram sem sýna fram á að það hafi verið mjög íþyngjandi fyrirstefnda að loka aðgangi að umræddum vefsvæðum með DNS-lokun. Það er aðgerð sem gerð er einu sinniog að mati sérfróðra meðdómenda ættu sérfræðingar á þessu sviði að vera nokkuðfljótir að framkvæma innleiðinguna. Það er matdómsins að meðalhófs sé gætt með því að stefndi eigi val um aðferð og að þæraðrar aðferðir sem nú kæmi til greina að beita til að framfylgja lögbanninu enDNS-lokun væru meira íþyngjandi fyrir stefnda og viðskiptamenn hans.Aðgerðir sem þessar munusennilega aldrei loka alveg fyrir síður sem opna á niðurhal höfundavarins efnisen hafa vissulega truflandi áhrif. Þótt viðskiptamennstefnda kunni að geta farið fram hjá lokun á vefsvæðunum, t.d. með notkunstaðgengilsþjónustu, hefur ekki verið sýnt fram á að lögbannið, sem lagt var átil að sporna gegn ólögmætri háttsemi, sé tilgangslaust með öllu. Þykir nægilega sýnt fram á að stefnandi ogumbjóðendur hans hafi af því lögvarða hagsmuni að stemmt sé stigu við notkunumræddra vefsíðna með takmörkun á aðgangi viðskiptamanna stefnda að þeim, endaþótt ekki verði með staðfestingu lögbanns komið í veg fyrir starfrækslu þeirra.Að virtum hagsmunum aðila stendur 2. tl. 3. mgr. 24. gr. laga nr. 31/1990 þvíekki í vegi að lögbannið verði staðfest. Lagaskilyrði þykja samkvæmtframangreindu hafa verið fyrir hendi til að lögbann yrði lagt við því, aðstefndi veitti viðskiptamönnum sínum aðgang að hinum umdeildu vefsíðum, sbr. 2.mgr. 59. gr. a í höfundalögum.Að öllu framangreinduvirtu verður fallist á kröfu stefnanda um staðfestingu þess lögbanns semsýslumaðurinn í Reykjavík lagði þann 16. október 2015 við því að stefndi veittiviðskiptamönnum sínum aðgang að vefsíðunum deildu.net, deildu.com, iceland.pm, icetracker.org,afghanpirate.com, deildu.eu, thepiratebay.se, thepiratebay.sx, ogthepiratebay.org, hvort sem www. er fyrir framan nafn vefsíðnanna eða ekki.Aðilar krefjast hvor um sig málskostnaðar úr hendihins, en stefndi krefst þess til þrautavara að hvor aðili verði látinn berasinn kostnað af málinu. Þó að meðdómi þessum sé fallist á endanlegar kröfur stefnanda er til þess að líta viðákvörðun um málskostnað að við meðferð málsins hefur hann dregið úr upphaflegumdómkröfum sínum. Þá telur meirihluti dómenda að réttmætar röksemdir stefnda,m.a. um tæknilega vankanta við að framfylgja lögbanninu, séu til marks um þaðað veruleg vafaatriði hafi verið í málinu. Að þessu virtu, og eftir atvikum,þykir rétt að málskostnaður falli niður, sbr. 3. mgr. 130. gr. laga um meðferðeinkamála, nr. 91/1991.Dóm þennan kveður upp Kristrún Kristinsdóttirhéraðsdómari, sem dómsformaður, ásamt sérfróðu meðdómsmönnunum Birni Jónssyni,rafmagnsverkfræðingi og tölvunarfræðingi, og Erni Orrasyni fjarskiptaverkfræðingi.D Ó M S O R ÐStaðfest er lögbann sem sýslumaðurinn í Reykjavík lagði þann 16. október 2015 við því aðstefndi, Símafélagið ehf., veitiviðskiptamönnum sínum aðgang að vefsíðunum www.deildu.net,www.deildu.com, www.iceland.pm, www.icetracker.org, www.afghanpirate.com,www.deildu.eu, www.thepiratebay.se, www. thepiratebay.sx, ogwww.thepiratebay.org, hvort sem www. er fyrir framan nafn vefsíðnanna eða ekki. Viðurkennt er að stefnda séóheimilt að veita viðskiptamönnum sínum aðgang að vefsíðunum www.deildu.net, www.deildu.com,www.iceland.pm, www.icetracker.org, www.afghanpirate.com, www.deildu.eu,www.thepiratebay.se, www.thepiratebay.sx, og www.thepiratebay.org. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 258/1998
Skaðabótamál Dýr
Ö krafði M um skaðabætur vegna höfðuáverka sem hún taldi að hundur í eigu M hefði valdið sér. Þegar litið var til framburðar vitna, sem verið höfðu að leik með Ö þegar atvikið átti sér stað, upphaflegrar frásagnar móður Ö, og þess að ekki var hlutast til um það af hálfu Ö að láta fara fram frekari rannsókn á slysinu, var ekki talið nægilega sannað að hún hefði slasast af völdum hundsins. Var M því sýknaður af kröfu Ö.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Gunnlaugur Claessen. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 22. júní 1998 að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda, en til vara að kröfur verði lækkaðar. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Gagnáfrýjandi áfrýjaði héraðsdómi 14. október 1998. Hún krefst þess aðallega að aðaláfrýjandi verði dæmdur til að greiða sér bætur að fjárhæð 250.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. maí 1990 til 27. desember 1990, en með dráttarvöxtum samkvæmt 10. gr. vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Til vara krefst hún þess að hinn áfrýjaði dómur verði staðfestur að öðru leyti en því að dráttarvextir verði dæmdir frá 23. maí 1993 til greiðsludags. Þá krefst hún málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. I. Ágreiningslaust er með aðilum, að gagnáfrýjandi, þá tæplega fimm ára gömul, hafi meitt sig, er hún var að leik ásamt tveimur leiksystrum sínum 2. maí 1990. Hún hafi hlotið þrjú sár á höfði, vinstra megin ofarlega í hársverði, sem gert var að á slysadeild Borgarspítalans samdægurs. Móðir gagnáfrýjanda fór til lögreglunnar 7. sama mánaðar og kærði íbúa að Akraseli 19 í Reykjavík fyrir ólöglegt hundahald og að hundur í þeirra eigu hafi valdið skaða. Hún bar og fyrir lögreglunni við þetta tækifæri, að dóttir sín hefði sagt sér að hundur aðaláfrýjanda hefði bitið hana. Hún hafi lýst því “þannig að hún hefði verið að leika sér á gangstéttinni framan við Akrasel 19, þegar hundurinn hefði komið og stokkið á hana og bitið ofantil í höfuðið.” Aðaláfrýjandi var spurður um þetta af lögreglunni 20. september sama árs og er meginefni skýrslu hans rakið í héraðsdómi. Þar er einnig getið læknisvottorða þeirra, sem aflað var af hálfu móður gagnáfrýjanda. Lögmaður hennar ritaði áfrýjanda bréf 27. desember 1990. Þar segir að móðir gagnáfrýjanda hafi leitað til lögmannsins vegna dóttur sinnar til að gæta hagsmuna hennar vegna atviksins “þegar hundur yðar kom og beit hana.” Var óskað eftir viðræðum um skaðabætur gagnáfrýjanda til handa, og þess vænst að aðaláfrýjandi hefði samband fljótlega eftir áramótin. Það gerði aðaláfrýjandi með bréfi lögmanns síns 24. janúar 1991, þar sem óskað var eftir fundi hið fyrsta vegna málsins. Aðaláfrýjandi mun hins vegar ekkert hafa heyrt frá gagnáfrýjanda eftir þetta fyrr en með stefnu málsins, sem gefin var út 20. maí 1997, þegar sjö ár voru liðin frá atburðinum. Þegar málið var höfðað lágu aðeins fyrir um aðdraganda slyssins tvær fyrrnefndar lögregluskýrslur frá 7. maí og 20. september 1990. Fyrir dómi voru svo teknar skýrslur af málsaðilum, móður gagnáfrýjanda og annarri þeirra leiksystra hennar, sem með henni voru í umrætt sinn. II. Aðaláfrýjandi reisir sýknukröfu sína á því, að ósannað sé að hundur hans hafi bitið gagnáfrýjanda og valdið henni því tjóni, sem hún krefur bóta fyrir. Ekkert sé því til sönnunar í málinu, en gagnáfrýjandi beri um það sönnunarbyrði. Fyrir héraðsdómi bar gagnáfrýjandi, að hún hafi verið að klappa hundinum og rekist upp í nef eða auga á honum og þá hafi hann stokkið á hana og bitið í höfuðið. Henni hafi þótt hundurinn mjög skemmtilegur, hann hafi verið hlýðinn og ekki grimmur. Hún hafi farið að gráta og farið áleiðis heim til sín. Þá hafi aðaláfrýjandi komið og farið með sig heim. Hún mundi ekki, hvort hún hafi sagt honum hvað gerst hafði, en skýrt móður sinni frá því, þegar þær fóru á slysadeildina. Leiksystir gagnáfrýjanda, Sólveig Lind Helgadóttir, sem var tæplega fimm ára gömul þegar atvikið gerðist, kom fyrir héraðsdóm og bar, að hún myndi vel eftir atvikum. Hún hafi verið að leika sér með gagnáfrýjanda og annarri leiksystur í garðinum hjá aðaláfrýjanda að Akraseli 19. Þær hafi verið að leika sér með hundinum. Gagnáfrýjandi hafi sett fingur upp í nefið á honum og hundurinn hafi urrað. Gagnáfrýjandi hafi þá hörfað aftur á bak og dottið á hraunvegg, sem var þarna fyrir aftan hana, og fengið sár á höfuðið. Hún hafi oft leikið sér við hundinn, sem hafi verið góður og þeim hafi þótt vænt um hann. Gagnáfrýjandi bar fyrir dómi að hin leiksystir sín, sem ekki kom fyrir dóm, hafi lýst atvikum svo, að gagnáfrýjandi hafi dottið og hundurinn ekki bitið hana. Þegar litið er til eindregins framburðar vitnisins Sólveigar Lindar, svo og til þess að frásögn móður gagnáfrýjanda í upphafi um lýsingu dóttur sinnar á atburðinum er ekki samhljóða frásögn gagnáfrýjanda sjálfrar fyrir dómi, og loks litið til þess, að af hálfu gagnáfrýjanda var ekki í tæka tíð hlutast til um að láta fara fram frekari rannsókn á slysinu en þá, sem gerð var af lögreglu á árinu 1990, verður ekki talið nægilega sannað að hún hafi slasast á höfði af völdum hunds aðaláfrýjanda. Ber því að sýkna aðaláfrýjanda af kröfum gagnáfrýjanda. Eftir atvikum er rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Aðaláfrýjandi, Magnús Einarsson, skal vera sýkn af kröfum gagnáfrýjanda, Önnu Maju Albertsdóttur, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 6. febrúar 1998. Árið 1998, föstudaginn 6. febrúar, er í Héraðsdómi Reykjavíkur í málinu nr. E-2467/1997 Erla Haraldsdóttir f.h. ófjárráða dóttur Önnu Maju Albertsdóttur gegn Magnúsi Einarssyni kveðinn upp svofelldur dómur: Mál þetta, sem dómtekið var 9. janúar sl., var höfðað með stefnu birtri 23. maí 1997. Stefnandi er Erla Haraldsdóttir, kt. 050149-7499, áður til heimilis að Urðarholti 3, Mosfellsbæ, nú til heimilis að Bústaðavegi 63, Reykjavík, f.h. ófjárráða dóttur, Önnu Maju Albertsdóttur, til heimilis að sama stað. Stefndi er Magnús Einarsson, kt. 010768-3499, áður til heimilis að Akraseli 19, Reykjavík. nú til heimilis að Grandavegi 45, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda: Að stefndi greiði stefnanda 800.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 2. maí 1990 til 27. desember 1990 en með dráttarvöxtum samkvæmt 10. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá er krafist málskostnaðar að skaðlausu samkvæmt framlögðum málskostnaðarreikningi. Dómkröfur stefnda: Stefndi krefst sýknu af öllum kröfum stefnanda. Til vara krefst stefndi þess að stefnukröfur verði lækkaðar stórlega. Þá krefst stefndi þess að stefnandi og lögráðamaður stefnanda verði dæmdir in solidum til greiðslu málskostnaðar að skaðlausu skv. mati dómsins að viðbættum virðisaukaskatti. Málavextir Hinn 2. maí 1990 varð dóttir stefnanda, Anna Maja Albertsdóttir, fyrir áverka þar sem hún var að leik með stöllum sínum, Sólveigu Helgadóttur og Guðrúnu Hjartardóttur. Þær stöllur voru að leika sér við hund stefnda. Að sögn stefnda, sem staddur var í bílskúr rétt hjá, heyrði hann urr í hundi sínum og stuttu síðar barnsgrát. Hann fór út og sá Önnu Maju grátandi og fór með hana heim til hennar. Að sögn stefnda minntist Anna Maja ekkert á að hundurinn hefði bitið hana. Stefnandi segir að barnið hafi sagt þá er þær voru á leið á slysavarðstofu að hundurinn hafi bitið sig. Á slysavarðstofu var gert að sárum Önnu Maju en þau voru þrjú sár v. megin í hársverði yfir eyra, af stærðinni 1,5 + 1,5 + 2,0 cm og gátu verið eftir hundsbit eins og segir í framlögðu vottorði Leifs Jónssonar yfirlæknis á slysadeild, dags. 23. júlí 1990. Hann annaðist ekki Önnu Maju þegar komið var með hana á slysavarðstofu. Í vottorði Ísaks Hallgrímssonar læknis, dags. 21. febrúar 1996, segir að stefnandi hafi komið með dóttur sína til læknisins 11. maí 1990 í saumatöku. Við saumatöku hafi sárin verið vel gróin, en stúlkan beri varanleg merki þessa óhapps. Hún hafi þrjú hárlaus ör eftir þetta af fyrrnefndri stærð og talsverð óþægindi einkum kláði í þeim eftir sund. Í vottorði Jóns Guðgeirssonar læknis, dags. 10. apríl 1996, segir m.a.: „Við skoðun í dag er hún með 3 blettaskalla aftan við og v. megin við hvirfil. Stærsta sárið, sem er aftast og mest áberandi, er 5 x 2 cm á stærð en hin eru 5 x 1 og 1,5 x 1 cm á stærð.” Hinn 7. maí 1990 kærði stefnandi íbúa að Akraseli 19 fyrir ólöglegt hundahald og það að hundur í þeirra eigu hafi valdið skaða. Hinn 20. sept. 1990 mætti stefndi hjá lögreglu vegna kæru þessarar. Hann kvaðst vera eigandi hundsins, sem hafi fengið að ganga laus við einbýlishúsin í Akraseli þegar hann væri að störfum við húsið eða í bílskúr og sagði hann hundinn þá vera undir eftirliti sínu. Aðallega hafi hundurinn haldið sig við hús númer 14 og þar hafi hann verið með samþykki eigenda. Stefndi sagði að hinn 2. maí 1990 um kl. 18:00 hafi hundurinn verið þarna inni á lóðinni og börn verið að leik þar og hafi allt farið vel fram. Stúlkan Anna Maja hafi verið að leika sér hjá hundinum við húsvegginn á húsi nr. 14. Skömmu síðar kvaðst stefndi hafa heyrt að stúlkan fór að gráta og hafi hann þá hlaupið til hennar og hún sagst hafa dottið utan í húsið. Stefndi kvaðst hafa fylgt stúlkunni heim og þar hafi móðir hennar tekið á móti henni. Stefndi kvaðst ekki geta sagt um það hvort hundur hans hafi bitið stúlkuna eða ekki, en rétt áður en stúlkan fór að gráta hafi hann heyrt ýlfur í hundinum svona eins og dýr senda frá sér þegar þau eru meidd eða þess háttar. Hann kvaðst hafa talið að stúlkan hefði dottið á húsvegginn sem sé grófhraunaður. Stúlkan hafi svo leikið sér við hundinn daginn eftir og ekki virst vera neitt hrædd við hann. Þá er Anna Maja varð fyrir ofangreindum áverka hafði stefndi ekki leyfi til hundahalds. Leyfið fékk hann 16. október 1990. Mál þetta höfðar stefnandi til heimtu bóta til handa dóttur sinni úr hendi stefnda. Málsástæður og rökstuðningur stefnanda Stefnandi byggir kröfur sínar á almennum reglum skaðabótaréttar um bætur vegna tjóns af völdum dýra, sbr. einkum lög um hundahald og varnir gegn sullaveiki nr. 7/1953, 3. gr. sbr. lög nr. 41/1965 og lög nr. 81/1988 um hollustuhætti og heilbrigðiseftirlit, 18. gr., sbr. rgl. nr. 305/1989 um hundahald í Reykjavík en stefnda hafi í fyrsta lagi verið óheimilt að hafa hund sinn í Reykjavík og jafnframt hafi stefnda borið að tryggja að hundurinn myndi ekki valda skaða. Um rökstuðning er af hálfu stefnanda vísað í framangreint vottorð Jóns Guðgeirssonar m.a. ályktun læknisins sem er svohljóðandi: „Um er að ræða 10 ára gamla stúlku, sem hlaut þrjú sár eftir hundsbit, v. megin aftan við hvirfil, þegar hún var 4 ára gömul. Síðan hefur hún haft þrjá hárlausa bletti þar og eru þeir allir mjög áberandi og ekki að vænta breytinga til batnaðar úr þessu og því hér um varanlegt lýti að ræða.” Stefnandi telur bótakröfu mjög í hóf stillt. Vaxtakrafa stefnanda er byggð á lögum nr. 25/1988 (svo) og málskostnaðarkrafa á lögum nr. 91/1991. Málsástæður og rökstuðningur stefnda Af hálfu stefnda er því mótmælt sem röngu og ósönnuðu að hundur hans, Bjartur, hafi bitið stefnanda í höfuðið þann 2. maí 1990. Í málinu liggi ekki fyrir nein haldbær sönnunargögn um það, annað en yfirlýsing móður Önnu Maju fyrir lögreglu og hjá læknum án þess að fyrir liggi óháð og sjálfstæð samtímarannsókn á sárum stefnanda. Þá sé ekki gerð minnsta tilraun til að upplýsa um eðli áverka, mögulega áverkavalda o.s.frv. Öll gögn stefnanda eigi það sammerkt að vera endursagnir skýrslu- og eða vottorðagefenda eftir frásögn móður stefnanda. Í hnotskurn séu því öll málsatvik frásögn móður stefnanda einnar. Þau fátæklegu læknisfræðilegu gögn sem stefnandi hafi lagt fram sanni á engan hátt að sár á höfði stefnanda séu óyggjandi eftir hundsbit, hvað þá eftir hund stefnda, sbr. yfirlýsingu Leifs Jónssonar yfirlæknis á slysadeild Sjúkrahúss Reykjavíkur, sem fyrst hafi annast stefnanda. Sárin hafi getað myndast við hvers konar aðrar ákomur, svo sem hrösun eða fall á höfuðið, t.d. utan í grófan vegg. Þá hafi foreldrar stefnanda einnig haldið hund á sínu heimili, sem talinn sé hafa verið óskráður á þessum tíma. Sár stefnanda hafi ekki verið rannsökuð á þann hátt að fyrir liggi upplýsingar um orsök þeirra svo að hafið sé yfir vafa. Hafi stefnda hvorki verið tilkynnt um að slík rannsókn hafi farið fram né honum gefinn kostur á að gæta hagsmuna sinna við slíka rannsókn. Læknisvottorð sem liggi fyrir í málinu séu hvorki sönnun fyrir því að stefnandi hafi verið bitinn af hundi né að hundur stefnda hafi verið þar að verki. Þau séu um margt ófullkomin og stangist á í veigamiklum atriðum. Þá sé mjög langt um liðið síðan meint atvik átti sér stað. Í málinu liggi ekki fyrir gögn um það hvort stefnandi hafi síðar leitað til slysadeildar eða lækna vegna áverka á höfði. Telur stefndi það nauðsynlegt m.a. þar sem í yfirlýsingu Leifs Jónssonar læknis sé fjallað um sár vinstra megin í hársverði yfir eyra. Af framlögðum ljósmyndum megi hins vegar ráða að umrædd sár séu rétt aftan við hvirfil, því sem næst á miðju höfði. Telur stefndi verulegan vafa leika á um að um sömu áverka sé að ræða miðað við atvikalýsingu stefnanda. Styðjist það einnig við vottorð Ísaks Hallgrímssonar læknis og fyrrgreint vottorð Leifs Jónssonar, þar sem áverkar séu taldir minni háttar og einungis eitt spor tekið í hvern skurð þannig að einungis ör hafi verið sjáanleg. Af hálfu stefnda er því mótmælt að stefndi hafi ekki sinnt bréfi lögmanns stefnanda, dags. 27. des. 1990. Kristján Ólafsson hrl. hafi ritað lögmanni stefnanda bréf 24. janúar 1991 og óskað eftir viðræðum. Því bréfi hafi ekki verið svarað né gerður reki að heimtu bóta fyrr en með málsókn þessari. Af hálfu stefnda er því mótmælt að stefndi hafi haldið hund sinn ólöglega. Stefndi hafi sótt um leyfi þann 25. maí 1990 í samræmi við samþykkt nr. 305/1989 og hafi fengið það útgefið þann 16. okt. 1990. Eigi sé skylt að sækja um leyfi fyrir hund fyrr en í fyrsta lagi þegar hundur hefur náð 3ja mánaða aldri, sbr. 4. mgr. 3. gr. fyrrgreindrar samþykktar. Sýknukrafa stefnda er á því byggð að ósannað sé að hundur í eigu hans hafi valdið stefnanda því tjóni sem málatilbúnaður hans byggir á, þ.e. að hundurinn hafi bitið stefnanda, þó svo hafi verið að sár á höfði stefnanda séu eftir slíkt bit. Stefnandi beri sönnunarbyrði fyrir því að hið bótaskylda atvik hafi átt sér stað og með þeim hætti að stefndi sé skaðabótaskyldur samkvæmt almennum skaðabótareglum, þ.e. að stefndi hafi sýnt af sér saknæma háttsemi, sem sé orsök tjóns stefnanda, sem auk þess hafi verið vávænt. Því er mótmælt ex tuto að ábyrgð stefnda sé hlutlæg en ekki sé byggt á slíkri málsástæðu í stefnu og komi hún því að lögum ekki til álita. Gögn þau er stefnandi byggi á sanni á engan hátt þá atburðarás sem fram komi í stefnu. Sé þar ýmist um að ræða yfirlýsingar móður stefnanda eða annarra vandamanna hennar og frásögn sömu aðila af atburðum hjá læknum og lögreglu. Þá beri stefnandi sönnunarbyrði um fjárhæð tjónsins en hvorki liggi fyrir nein gögn um það né vottorð er sýni að hve miklu leyti hægt sé að laga lýti á höfði stefnanda, sem bótakrafa stefnanda lúti eingöngu að. Fram komi í framlögðum læknisvottorðum að með einfaldri aðgerð sé hægt að lagfæra ör og bletti þá sem stefnt virðist út af. Bótakröfu er hafnað á þeim grunni að óvíst sé um endanleg lýti stefnanda og þar af leiðandi miskabótafjárhæð. Verði því ekki komist hjá að sýkna stefnda þar sem endanlegar afleiðingar hins meinta tjóns hafi ekki komið fram. Verði talið að hundur stefnda hafi bitið stefnanda sé við stefnanda að sakast. Stefnandi hafi oft og einatt leikið sér með hundinn enda hafi foreldrar stefnanda haldið hund á heimili sínu. Hundur stefnda hafi aldrei bitið frá sér, en þó sé það vitað að hundar kunni að glefsa séu þeir áreittir verulega. Hafi sú orðið raunin í þessu tilfelli, þá sé ekki við annan að sakast en stefnanda sjálfan og verði hann því að bera tjón sitt sjálfur. Fjárkrafa stefnanda, hafi hún einhvern tímann stofnast, sé löngu fallin niður fyrir tómlæti og eða fyrningu. Liðin séu um sjö ár frá því að meintur atburður gerðist og hafi stefnandi ekki gefið stefnda minnsta tilefni til að ætla að sækja ætti til hans bætur frá því að stefnanda var ritað bréf 24. janúar 1991. Aðgerðarleysi stefnanda kunni að hafa valdið stefnda réttarspjöllum varðandi varnir sínar og verði ekki metið öðru vísi en að stefnandi hafi fyrirgert meintum rétti sínum til bóta. Verði ekki fallist á sýknukröfu stefnda er þess krafist að stefnufjárhæð verði lækkuð stórlega. Í því sambandi er af hálfu stefnda vísað til málsástæðna sem raktar hafa verið hér að framan um sakarábyrgð og eigin sök stefnanda. Þá geri stefnandi eingöngu fjárkröfu vegna miska út af lýtum án þess að nokkurt eiginlegt fjártjón liggi fyrir. Sé upphæð sú sem stefnandi krefjist fyrir í engu samræmi við dómvenju um fjárhæð miskabóta auk þess sem umrædd lýti séu minni háttar og vart sjáanleg nema til komi sérstök hárgreiðslumeðferð til að draga þau fram svo sem sjá megi á framlögðum ljósmyndum. Þá beri og að líta til þess að samkvæmt vottorði Leifs Jónssonar megi eyða lýtunum eð draga verulega úr þeim með einfaldri aðgerð. Komi til bótaákvörðunar beri og að líta til þess að miða verði bætur við verðlag á slysdegi enda sé krafist vaxta frá þeim tíma. Þá er vaxtakröfum stefnanda sérstaklega mótmælt þar sem stefnandi hafi ekki gert reka að innheimtu bóta fyrr en sjö árum eftir hið meinta skaðabótaskylda atvik. Stefnandi eigi ekki að vinna rétt til dráttarvaxta með því að draga málssókn að ófyrirsynju. Venju samkvæmt beri bætur vegna líkamstjóna ekki dráttarvexti fyrr en í fyrsta laga frá því tímamarki er fjárhæð er staðreynd og kynnt meintum tjónvaldi svo að hann geti tekið til hennar afstöðu. Slíkt hafi ekki verið gert og þegar af þeirri ástæðu beri í mesta lagi að miða við uppkvaðningu dóms eða þingfestingu málsins. Hvað sem öðru líður séu vextir eldri en fjögurra ár fyrndir. Í aðalkröfu stefnda er vísað til almennra reglna skaðabótaréttar um sönnun og sönnunarbyrði, orsök og sennilega afleiðingu, culpa og eigin sök og reglna kröfuréttar um fyrningu og tómlæti. Í varakröfu vísar stefndi einnig til almennra reglna skaðabóta- og kröfuréttar, ákvæða fyrningarlaga og dómvenju. Stefndi byggir kröfu sína um málskostnað á XXI. kafla laga nr. 91/1991. Um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun vísar stefndi til laga nr. 50/1988 en stefndi sé ekki virðisaukaskattskyldur aðili. Við aðalmeðferð málsins komu fyrir dóm til skýrslugjafar stefnandi Erla Haraldsdóttir, dóttir hennar Anna Maja Albertsdóttir, stefndi og vitnin Jón Þórarinn Magnússon hundaeftirlitsmaður, Sólveig Lind Helgadóttir og Nanna Ólafsdóttir. Niðurstaða Eftir því sem fram er komið voru ekki aðrir sjónarvottar að atvikum þá er dóttir stefnanda, Anna Maja Albertsdóttir, varð fyrir áverka þeim sem málið er af risið en Sólveig Lind Helgadóttir og Guðrún Hjartardóttir. Þær stöllur, Anna Maja fædd 3. júlí 1985 og Sólveig fædd 27. ágúst 1985, hafa því verið tæplega fimm ára þá er þetta var. Samkvæmt því sem fram kemur í greinargerð stefnda er Guðrún Hjartardóttir fædd 23. júní 1986 og hefur því verið tæplega fjögurra ára. Nú eru tæp átta ár liðin frá atburðinum. Fram kom hjá stefnanda að Leifur Jónsson læknir hafi ekki annast Önnu Maju. Hún hafi farið einu sinni til Ísaks Hallgrímssonar vegna þessa, en hann tók saumana. Jón Guðgeirsson læknir hafi skoðað Önnu Maju einu sinni vegna vottorðsins. Ekkert hafi verið kannað hvort hægt sé að lagfæra lýti stúlkunnar. Hér fyrir dómi bar Anna Maja að hún hafi í umrætt sinn verið að klappa hundinum og hafi hún rekið hendina upp í nasir á hundinum og hann stokkið á hana og bitið. Hún hafi dottið þegar hundurinn stökk á hana. Hundurinn hafi hvorki fyrir né eftir þetta reynt að bíta hana. Fram kom hjá Sólveigu Lind Helgadóttur að þær þrjár, hún, Guðrún og Anna Maja hafi verið að leika sér í garði stefnda að Akraseli 19. Anna Maja hafi sett fingur í nefið á hundinum. Hundurinn hafi þá urrað og Anna Maja dottið utan í húsvegg. Sólveig kvaðst viss um að hundurinn hefði ekki bitið Önnu Maju, hún hafi dottið á vegg. Fram kom hjá stefnda að hinn 2. maí 1990 hafi hundur hans gengið laus í garði hans og í garði við hús nr. 14 við Akrasel. Stefndi kvaðst hafa heyrt hundsýlfur og svo barnsgrát. Hann sá dóttur stefnanda, sem hélt um höfuðið og grét. Stefndi fór með stúlkuna til móður hennar. Hann kvaðst hafa spurt stúlkuna hvort hún hefði dottið og hún játað því. Í framlögðum læknisvottorðum kemur fram að áverkar Önnu Maju geti stafað af hundsbiti en ekki er þar fullyrt að áverkarnir stafi af hundsbiti. Ekki hefur verið lagt fram vottorð frá þeim lækni sem gerði að sárum stúlkunnar. Þegar það er virt sem hér að framan hefur verið rakið og þá sérstaklega framburður stefnda þykja þær líkur vera fyrir því að hundur stefnda hafi valdið áverka þeim sem málið er afrisið að fella beri bótaábyrgð á stefnda á tjóni dóttur stefnanda, Önnu Maju Albertsdóttur, vegna áverkans. Þrátt fyrir verulegan drátt af hálfu stefnanda verður ekki talið að bótaréttur stefnanda sé niður fallinn fyrir tómlæti. Þegar þau þrjú læknisvottorð sem lögð hafa verið fram eru skoðuð sést að lýsing á stærð hárlausu blettanna í vottorði Jóns Guðgeirssonar, dags. 10. apríl 1996, passar ekki við lýsingu í vottorðum þeirra Leifs Jónssonar og Ísaks Hallgrímssonar. Lýsing þeirra Leifs og Ísaks á stærð blettanna passar betur við framlagðar ljósmyndir af hnakka Önnu Maju og er í meira samræmi við það sem sást við skoðun þá er Anna Maja kom fyrir dóm til skýrslugjafar. Þá sást einnig að hárlausu blettirnir eru ekki sjáanlegir við venjulega hárgreiðslu stúlkunnar. Ekki er um örorku að ræða vegna áverkans, heldur eingöngu útlitslýti sem dyljast við venjulega hárgreiðslu. Ekki hefur verið athugað hvort lagfæra megi lýti þessi. Fallast ber á það með stefnda að fjárhæð dómkröfu stefnanda sé í engu samræmi við dómvenju varðandi ákvörðun miskabóta. Eftir atvikum þykir mega ákveða bætur til handa dóttur stefnanda að álitum og teljast þær þannig hæfilega ákveðnar 100.000 krónur. Þá fjárhæð ber stefnda að greiða með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga frá 23. maí 1993 til uppkvaðningar dóms þessa en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá þeim degi til greiðsludags, en eldri vextir en fjögurra ára eru fyrndir skv. 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Eftir atvikum þykir rétt að málskostnaður falli niður. Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari kveður upp dóminn. Dómsorð: Stefndi, Magnús Einarsson, greiði stefnanda, Erlu Haraldsdóttur f.h. ófjárráða dóttur hennar, Önnu Maju Albertsdóttur, 100.000 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 23. maí 1993 til uppkvaðningar dóms þessa en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga frá þeim degi til greiðsludags. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 714/2017
Kærumál Útlendingur Vistun á stofnun
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms þar sem X var gert að sæta vistun á sjúkrahúsi eða viðeigandi stofnun, sbr. b. liður 1. mgr. 115. gr. laga nr. 80/2016. og 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirHelgi I. Jónsson, Benedikt Bogason og Greta Baldursdóttir. Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 13. nóvember 2017 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnumdegi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 13. nóvember 2017 þar semvarnaraðila var gert að sæta vistun á sjúkrahúsi eða viðeigandi stofnun allttil mánudagsins 20. nóvember 2017 klukkan 16. Kæruheimild er í l.lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurðurverði felldur úr gildi, en til vara að honum verði gert að sæta farbanni.Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærðaúrskurðar.Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðarverður hann staðfestur.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur. ÚrskurðurHéraðsdóms Reykjaness, mánudaginn 13. nóvember 2017Lögreglustjórinná Suðurnesjum hefur krafist þess fyrirdóminum í dag að varnaraðila, X fæddum [...], verði með úrskurði HéraðsdómsReykjaness gert að sæta vistun á sjúkrahúsi eða viðeigandi stofnun, allt tilmánudagsins 20. nóvember 2017 kl. 16:00.Varnaraðili mótmælirkröfu lögreglustjóra og krefst þess aðallega að kröfunni verði hafnað en tilvara að honum verði gert að sæta farbanni.IÍ greinargerðlögreglustjóra er til þess vísað að varnaraðili hafi komið til landsins 5.nóvember sl. Hann hafi gefið sig fram við tollgæslu í Flugstöð LeifsEiríkssonar og óskað eftir hæli hér á landi. Varnaraðili hafi verið sendur ímóttökumiðstöð fyrir hælisleitendur að [...] þar sem ritaðar hafi verið niðureftir honum upplýsingar og tekin af honum fingraför og ljósmynd. Viðuppflettingu í Schengen-gagnagrunni lögreglu hafi komið fram „smellur“ og íljós komið að varnaraðili sé skráður sem týndur einstaklingur. Við nánarirannsókn hafi jafnframt komið fram upplýsingar frá belgísku lögreglunni ogInterpol þar í landi um að varnaraðili hafi í heimildarleysi yfirgefiðgeðsjúkrahús 21. október sl. þar sem hann hafði verið skyldaður til að dveljasttil 15. september 2018 af dómstól í Liege í Belgíu. Samkvæmt upplýsingum fráInterpol í Belgíu þjáist varnaraðili af schizophrenic behavior, paranoia ogaggression og þurfi hann lyf alla daga. Er varnaraðili sagður geta veriðhættulegur, fái hann ekki meðhöndlun við sjúkdómi sínum. Íslenskum yfirvöldumhafi borist beiðni frá yfirvöldum í Belgíu um að halda varnaraðila ígæsluvarðhaldi þar til frekari ráðstafanir verði gerðar og upplýst verði nánarum ástand hans.Nánar segir í greinargerðlögreglustjóra að þann 6. nóvember sl. hafi lögreglustjórinn á Suðurnesjumfarið með kröfu fyrir Héraðsdóm Reykjaness um að aðilinn yrði settur ígæsluvarðhald og til vara vistaður á viðeigandi stofnun. Hafi héraðsdómurfallist á varakröfuna og úrskurðað að aðilinn skyldi vistaður á viðeigandistofnun allt til 13. nóvember 2017, kl. 16:00. Aðilinn hafi hins vegar veriðvistaður í fangelsinu á Hólmsheiði frá uppkvaðningu úrskurðar þar semLandspítali háskólasjúkrahús hafi neitað að vista aðilann á grundvelli þess aðspítalinn sé ekki „viðeigandi stofnun“ í skilningi 100. gr. laga um meðferðsakamála nr. 88/2008.Lögreglunni á Suðurnesjumhafi nú borist í gegnum alþjóðadeild ríkislögreglustjóra gögn frá yfirvöldum íFrakklandi. Vísast nánar til þeirra gagna. Þá hafa lögreglu jafnframt boristupplýsingar um að foreldrar aðilans hafa verið upplýstir um veru hans hér álandi og hafa þau lýst yfir vilja sínum að fá hann aftur til Belgíu og að þaumuni bera kostnað af flutningi hans þangað. Einnig hafa lögreglu boristupplýsingar um þá sjúkrastofnun sem aðilinn var vistaður á í Belgíu ogupplýsingar um lækni hans og símanúmer hans sem óskaði eftir að komast ísamband við þá sjúkrastofnun þar sem hann dvelur á hér á landi og þann læknisem annist hann.Umsókn aðilans umalþjóðlega vernd á Íslandi er til meðferðar hjá Útlendingastofnun en ekki erunnt að flytja aðilann aftur til Belgíu fyrr en sú umsókn hafi verið afgreiddaf yfirvöldum hér á landi. Lögregla telji að ætla megi að aðilinn kunni að verahættulegur sjálfum sér og umhverfi sínu og sé það mat lögreglu að vistun ásjúkrahúsi eða viðeigandi stofnun sé nauðsynlegt með tilliti til hans sjálfs ogalmannahagsmuna. Með vísan til allsframangreinds, b. liðar 115. gr. útlendingalaga nr. 80/2016, sbr. 100. gr. lagaum meðferð sakamála nr. 88/2008, telji lögreglustjóri brýna hagsmuni standa tilþess að aðilanum verði gert að sæta vistun á sjúkrahúsi eða viðeigandi stofnuná meðan málið sé til meðferðar hjá yfirvöldum, allt til mánudagsins 20.nóvember 2017, kl. 16:00. IISamkvæmt b. lið 1. mgr. 115.gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga er heimilt að handtaka útlending og færa ígæsluvarðhald ef útlendingur sýnir af sér hegðun sem gefur til kynna að hannógni allsherjarreglu, öryggi ríkisins eða almannahagsmunum. Í ljósi þeirraupplýsinga sem fyrir liggja um veikindi varnaraðila og strok hans afgeðsjúkrahúsi 21. október sl., þar sem honum bar að dvelja samkvæmt boðibelgísks dómstóls fram til 15. september 2018, verður á það fallist meðlögreglustjóra að skilyrði séu til að gera varnaraðila að sæta gæsluvarðhaldi ágrundvelli tilvitnaðs ákvæðis laga um útlendinga. Vegna þess sem fyrir liggur ígögnum málsins um andlegt heilsufar varnaraðila þykir hins vegar rétt að beitaheimild 1. mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála og mæla fyrir umvistun hans á sjúkrahúsi eða viðeigandi heilbrigðisstofnun.Úrskurð þennan kveður uppBogi Hjálmtýsson héraðsdómari. ÚR S K U R Ð A R O R Ð:Varnaraðili, X, fæddur[...], skal sæta vistun á sjúkrahúsið eða viðeigandi stofnun, allt tilmánudagsins 20. nóvember nk. kl. 16:00.
Mál nr. 345/2006
Banki Upplýsingaskylda Þagnarskylda Skattur Stjórnsýsla
Deilt var um hvort að K væri skylt að afhenda R sundurliðaðar upplýsingar um öll viðskipti með hlutabréf og aðila að þeim viðskiptum á árinu 2003 sem K hafði umsjá með. R hélt því fram að sú skylda hvíldi ótvírætt á K á grundvelli 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt. K taldi að allan vafa um efni ákvæðisins yrði að túlka borgurunum í hag. Þá hefðu skattayfirvöld brotið gegn meðalhófsreglu stjórnsýslulaga nr. 37/1993 með kröfu sinni um framangreindar upplýsingar, auk þess sem veiting slíkra upplýsinga bryti í bága við 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Í niðurstöðu héraðsdóms, sem staðfest var í Hæstarétti, segir að tilgangur 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/2003 sé málefnalegur og beiting R á henni hafi verið innan meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Ákvæðið feli í sér skyldu fyrir K að veita umbeðnar upplýsingar og þagnarskylda á grundvelli 58. gr. laga nr. 161/2002 víki fyrir þeirri skyldu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Hrafn Bragason og Markús Sigurbjörnsson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 28. júní 2006. Hann krefst þess að viðurkennt verði að honum sé óskylt að afhenda stefnda sundurliðaðar upplýsingar um öll viðskipti með hlutabréf og aðila að þeim viðskiptum á árinu 2003, sem áfrýjandi hafði umsjá með, í samræmi við það, sem eyðublað stefnda RSK 2.08 beri með sér, svo sem stefndi hafi krafist í bréfi til áfrýjanda 25. maí 2004. Þá krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjandi verður dæmdur til að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjandi, Kaupþing banki hf., greiði stefnda, ríkisskattstjóra, 350.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 30. mars 2006. I Mál þetta sem dómtekið var 8. mars sl. höfðaði Kaupþing banki hf., kt. 560882-0419, Borgartúni 19, Reykjavík gegn ríkisskattstjóra, kt. 540269-6029, Laugavegi 166, Reykjavík með þingfestingu málsins 30. júní 2005. Dómkröfur stefnanda í aðalsök eru þær að viðurkennt verði með dómi að stefnanda sé óskylt að afhenda stefnda sundurliðaðar upplýsingar um öll viðskipti með hlutabréf og aðila að þeim viðskiptum á árinu 2003, sem stefnandi hafi umsjá með, í samræmi við það sem eyðublað stefnda RSK 2.08 ber með sér, svo sem krafist hafi verið af hálfu stefnda í bréfi til stefnanda 25. maí 2004. Þá krefst stefnandi þess að stefndi verði dæmdur til að greiða stefnanda málskostnað að mati dómsins. Dómkröfur stefnda í aðalsök eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum gert að greiða stefnda málskostnað að mati dómsins með virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnanda í gagnsök eru þær að viðurkennt verði með dómi að gagnstefnda sé skylt að verða við kröfu gagnstefnanda samkvæmt bréfi, dags. 25. maí 2004, að afhenda skattstjórum eða umboðsmönnum þeirra sundurliðaðar upplýsingar um öll viðskipti með hlutabréf og aðila að þeim viðskiptum á árinu 2003, sem gagnstefndi hafði umsjá með, í samræmi við og í því formi sem gagnstefnandi hefur ákveðið samkvæmt eyðublaði RSK 2.08, samkvæmt auglýsingu gagnstefnanda nr. 1/2004 sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 7. janúar 2004. Þá verði gagnstefnda gert að greiða gagnstefnanda málskostnað að mati dómsins með virðisaukaskatti. Dómkröfur stefnda í gagnsök eru þær að hann verði sýknaður af kröfum gagnstefnanda og gagnstefnanda gert að greiða honum málskostnað að mati dómsins. II Eftirleiðis verður í dóminum Kaupþing banki hf. nefndur stefnandi og ríkisskattstjóri stefndi eða RSK. Aðilar málsins deila um það hvort stefnanda sé skylt að láta skattyfirvöldum í té upplýsingar samkvæmt ákvæði 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og eignarskatt, áður laga nr. 75/1981, en málsgreinin er svohljóðandi: „Allir aðilar, þar með taldir bankar, sparisjóðir og aðrar peningastofnanir, verðbréfamarkaðir og aðrir sem annast kaup og sölu, umboðsviðskipti og aðra umsýslu með hlutabréf, skulu ótilkvaddir afhenda skattstjóra eða umboðsmanni hans skýrslu um slík viðskipti og aðila að þeim, ókeypis og í því formi sem ríkisskattstjóri ákveður.“ Þessi grein laganna var nýmæli sem bætt var inn í 92. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt með breytingarlögum nr. 36/1991. Í breytingarlögunum var m.a. kveðið á um frádrátt frá skattskyldum tekjum vegna fjárfestingar manna í atvinnurekstri, þ.e. ákveðin skattfríðindi vegna kaupa á hlutabréfum í innlendum hlutafélögum. Í 5. mgr. 92. greinar laga nr. 90/2003, áður laga nr. 75/1981, segir: „Ríkisskattstjóri getur ákveðið almenna skyldu til að afhenda skattstjóra eða umboðsmanni hans skýrslu ókeypis og í því formi sem hann ákveður um önnur atriði sem máli skipta varðandi álagningu skatta samkvæmt lögum þessum, svo sem um greiðslur til verktaka fyrir efni og vinnu, kaup og sölu á hráefni og afurðum, hlutafé og arð, stofnfé og stofnfjárvexti og vinninga í happdrætti og keppni.“ Í 94. gr. laga nr. 90/2003, áður laga nr. 75/1981, segir m.a.: „Öllum aðilum, bæði framtalsskyldum og öðrum, er skylt að láta skattyfivöldum í té ókeypis og í því formi, sem óskað er, allar nauðsynlegar upplýsingar og gögn er þau beiðast og unnt er að láta þeim í té. Skiptir ekki máli í því sambandi hvort upplýsingarnar varða þann aðila sem beiðninni er beint til eða þau skipti annarra aðila við hann er hann getur veitt upplýsingar um og varða skattlagningu þeirra aðila eða eftirlit með eða rannsókn á henni. Með skattyfirvöldum í þessari grein er átt við skattstjóra, skattrannsóknarstjóra ríkisins og ríkisskattstjóra. Vegna skatteftirlits samkvæmt lögum þessum getur skattstjóri, ríkisskattstjóri og menn, sem þeir fela skatteftirlitsstörf, krafist þess að framtalsskyldir aðilar leggi fram til könnunar bókhald sitt og bókhaldsgögn, svo og önnur gögn er varða reksturinn, þar með talin bréf og samningar. Enn fremur hafa þessir aðilar aðgang að framangreindum gögnum og aðgang að starfsstöðvum framtalsskyldra aðila og birgðageymslum og heimild til að taka skýrslur af hverjum þeim sem ætla má að geti gefið upplýsingar er máli skipta. Sömu heimildir hefur skattrannsóknarstjóri ríkisins vegna rannsókna skv. 103. gr.“ III Þeir aðilar sem tilgreindir eru í 2. mgr. 92. gr. munu ekki ótilkvaddir, eins og þar er tekið til orða, hafa afhent stefnda þær skýrslur sem þar er getið um, en með auglýsingu nr. 4/2001, dags. 8. janúar 2001, sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 31. janúar s.á. tilkynnti stefndi m.a. að frestur fjármálastofnana til að skila upplýsingum af þessu tagi væri til 14. apríl 2001. Frá þessum tíma hefur stefndi birt árlega sams konar auglýsingu í Stjórnartíðindum. Upplýsingarnar átti að veita á forminu RSK 2.08, en tekið fram að æskilegt væri að þeim væri skilað á tölvutæku formi samkvæmt færslulýsingu stefnda og í síðari auglýsingum var bent á að bæði eyðublaðið og færslulýsinguna væri að finna á vefsíðu RSK. Hluti framangreindrar auglýsingar er formblað þar sem gert er ráð fyrir að nafn og kennitala eða skattkennitala viðskiptaaðila sé skráð og heimilisfesturíki tilgreint. Þá ber að gera grein fyrir fjárhæð keyptra hlutabréfa í íslenskum félögum svo og nafnverði þeirra, fjárhæð seldra bréfa og sömuleiðis nafnverði þeirra. Sömu upplýsingar á að gefa um viðskipti með hlutafé í erlendum félögum þó þannig að í stað nafnverðs keyptra og seldra bréfa á að skrá fjölda hluta. Hvorum viðskiptunum um sig eru ætlaður sérstakur dálkur. Stefndi ritaði fjármálastofnunum sérstakt bréf, þ.á m. stefnanda, dags. 8. mars 2001, og greindi frá því að hann hefði tekið þá ákvörðun, með stoð í 2. mgr. 92. gr. laga nr. 75/1981, að krefjast þeirra upplýsinga sem greint væri frá í auglýsingunni frá 8. janúar. Í bréfinu segir síðan eftirfarandi: „Gera skal grein fyrir hlutabréfaviðskiptum allra viðskiptaaðila viðkomandi fjármálastofnunar eða milligönguaðila á árinu 2000, hvort sem um einstaklinga eða lögaðila er að ræða og án tillits til þess hvort aðili þessi ber hér á landi fulla eða takmarkaða skattskyldu. Þegar um hefur verið að ræða viðskipti með hlutabréf í íslenskum félögum skal tilgreina fyrir hvern einstakan viðskiptamann heildarverð og samanlagt nafnverð hlutabréfa, sem keypt voru af og/eða fyrir milligöngu viðkomandi fjármálastofnunar eða milligönguaðila. Á sama hátt ber að greina frá heildarverði og samanlögðu nafnverði þeirra bréfa, sem viðkomandi aðili hefur selt. Gera skal grein fyrir viðskiptum með hlutabréf í erlendum félögum með sama hætti og að ofan greinir þó þannig að í stað nafnverðs hlutabréfa skal tilgreina fjölda hluta. Ofangreindum upplýsingum ber að skila til embættisins eigi síðar en 14. apríl 2001.“ Óumdeilt er í málinu að samkvæmt framangreindum auglýsingum stefnda og bréfi hans átti einungis að gera grein fyrir heildarviðskiptum hvers og eins viðskiptamanns á árinu en ekki hverjum einstökum viðskiptum hans. Hins vegar skipti ekki máli hvort viðkomandi fjármálastofnun seldi viðskiptamanninum hlutabréfin eða annaðist einvörðungu milligöngu um viðskipti með þau. Samtök banka og verðbréfafyrirtækja svöruðu bréfi stefnda frá 8. mars með bréfi dags. 26. mars 2001 og kemur þar fram að þar sem málið varði sameiginlega hagsmuni aðildarfyrirtækja samtakanna hafi verið ákveðið að samtökin rituðu bréfið fyrir þeirra hönd. Í bréfinu er lögð áhersla á trúnaðarskyldu banka og verðbréfafyrirtækja gagnvart viðskiptamönnum þeirra og einnig vísað til ákvæða þeirra laga sem skylda þessi fyrirtæki til að veita skattyfirvöldum upplýsingar um einstaka viðskiptamenn, einkum 1. mgr. 94. gr. laga nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt. Þá kemur fram í bréfinu að í auglýsingu stefnda séu gerðar mun ríkari kröfur um upplýsingagjöf en tíðkast hafi og dregið í efa að þessar kröfur hafi nægilega lagastoð í 2. mgr. 92. gr. laga nr. 75/1981. Gögn til að skýra þá lagagrein séu af skornum skammti og allan vafa verði að skýra viðskiptamanni í hag. Hafa verði í huga „að samkvæmt lögmætisreglu stjórnsýslu- og stjórnskipunarréttar skal lagaákvæði vera þeim mun skýrara og ótvíræðara því meira íþyngjandi sem það er fyrir borgarann.“ Líta verði til þess að greinin hafi verið sett inn í lögin á sama tíma og skattafrádráttur vegna hlutabréfakaupa hafi verið heimilaður. Vísað er til þess hverjar upplýsingar fjármálafyrirtækin þurfi að gefa um afdreginn fjármagnstekjuskatt, þ.e. að þær nái aðeins til „heildartölu greidds fjármagnstekjuskatts allra viðskiptamanna sinna, en ekki sundurliðuðu upplýsingablaði um hvern viðskiptamann.“ Þá kemur fram að stefndi hafi beðið um svo viðamiklar upplýsingar að með því hafi hann brotið meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Fleira kemur fram í bréfinu sem ekki verður rakið en niðurlag þess er svohljóðandi: „Í ljósi alls sem að framan er rakið telja aðildarfyrirtæki Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja að krafa embættisins um sundurliðaðar upplýsingar um hlutabréfakaup eigi sér hvorki stoð í gildandi lögum né þeirri skattframkvæmd sem ríkt hefur. Í því sambandi verður einnig að horfa til þess opna fjármálaumhverfis sem fyrirtækin starfa í. Hins vegar lýsa umrædd fjármálafyrirtæki sig reiðubúin til að veita almennar upplýsingar um heildartölu þessara viðskipta hjá hverju og einu fyrirtæki á sambærilegan hátt og tíðkast hefur varðandi upplýsingar um skil á afdreginni staðgreiðslu fjármagnstekjuskatts.“ Stefndi svaraði þessu bréfi Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja með bréfi dags. 10. apríl 2001. Í bréfi sínu andmælir stefndi sjónarmiðum sem fram koma í bréfi Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja og segir að þau breyti engu um upplýsingaskyldu samkvæmt 2. mgr. 92. gr. Stefndi bendir m.a. á að 2. mgr. 92. greinar hafi verið tekin upp í þá lagagrein og kveði með sama hætti á um upplýsingaskyldu vegna hlutabréfaviðskipta og skyldu til þess að afhenda upplýsingar, t.d. um laun og aðrar starfstengdar greiðslur, sem árum saman hafi verið afhentar athugasemdalaust. Stefndi bendir á að í greinargerð með breytingarlögum nr. 36/1991 sé tekið fram að um sé að ræða svipað fyrirkomulag á upplýsingagjöf varðandi hlutabréfaviðskipti eins og upplýsingagjöf um laun, arð o.fl. Þá segir m.a. orðrétt í bréfinu: „Tilgangur skattyfirvalda með öflun þessara upplýsinga um hlutabréfaviðskipti er hinn sami og liggur að baki öflun annarra upplýsinga skv. 92. gr. laga nr. 75/1981, þ.e. að treysta skattframkvæmd og tryggja eftir því sem unnt er að skattstofnar og skattar séu ákveðnir með réttum hætti. Viðskipti með hlutabréf hafa farið mjög vaxandi á undanförnum árum og það því orðið meira hagsmunamál fyrir ríkissjóð og brýnna jafnréttismál fyrir skattborgarana að tryggt sé eftir mætti að framtaldar tekjur séu réttar og skattar ákveðnir í samræmi við það.“ Stefndi ítrekar í bréfi sínu tilmælin til fjármálastofnananna um að afhenda umbeðnar upplýsingar og segir embættið reiðubúið til samstarfs um tæknileg atriði er upplýsingagjöfina varði eins og fram hafi komið á fundi hans með fulltrúum samtakanna. Þá er greint frá því í bréfinu að ríkisskattstjóri hafi þegar hafið forskráningu á framtöl manna á hluta af þeim upplýsingum sem aflað sé á grundvelli 2. mgr. 92. gr. laga nr. 75/1981 og fleiri upplýsingum. Stefnanda var sent afrit af bréfinu. Í framhaldi af þessum bréfaskiptum og viðræðum ritaði stefndi Samtökum banka og verðbréfafyrirtækja bréf 30. apríl 2001 þar sem vísað er til viðræðna þessara aðila og er í bréfinu sagt að samtökin hafi lýst vilja sínum til þess að vinna með skattyfirvöldum að því að forskráðar yrðu upplýsingar um hlutabréfaviðskipti á skattframtöl en jafnframt lýst áhyggjum sínum af kröfum skattyfirvalda um upplýsingar um kaup og sölu hlutabréfa á árinu 2000, einkum vegna þess að fyrirvari væri skammur til að útbúa þau forrit sem til þyrfti. Í bréfinu er því og lýst að skattyfirvöldum sé mikil þörf á því að fá upplýsingar um viðskipti með hlutabréf bæði vegna almennrar skattframkvæmdar og eins í þeim tilgangi að einfalda framtalsgerð með því að forskrá upplýsingar um viðskipti með hlutabréf. Þá segir m.a. orðrétt í bréfinu: „Tilgangur þessa bréfs er annars vegar að leita eftir samstarfi við Samtök banka og verðbréfafyrirtækja um undirbúning að öflun upplýsinga frá fjármálastofnunum um kaup og sölu á hlutabréfum og e.t.v. öðrum verðbréfum í þeim tilgangi að þær verði framvegis forskráðar á framtöl með þeim hætti að framteljendur þurfi fyrst og fremst að staðfesta að þær séu réttar. Ríkisskattstjóri hyggst fela sérstökum starfshópi að vinna að þessu verkefni sem fólgið verður í því að greina þær upplýsingar, sem nauðsynlegt er að afla, skipuleggja vinnsluferil upplýsinganna og semja færslulýsingar fyrir þær tölvuskrár, sem óskað verður eftir að fá upplýsingarnar afhentar í. Er hér með óskað eftir að Samtök banka og verðbréfafyrirtækja tilnefni 2-3 fulltrúa til að vinna með starfshópi RSK að verkefni þessu.“ Þá er því lýst að tilgangur bréfsins sé einnig sá að skoða hvort hægt sé að haga öflun upplýsinga á þessum vettvangi fyrir árið 2000 með öðrum hætti en gert hafi verið ráð fyrir í auglýsingu ríkisskattstjóra frá 8. janúar 2001 og bréfi frá 8. mars 2001. Í framhaldi af þessu settu aðilar tvo vinnuhópa á laggirnar, annan til að gera áætlun um forprentun upplýsinga um hlutabréfaviðskipti á skattframtöl og hinn til að undirbúa öflun upplýsinga um hlutabréfaviðskipti. Fyrri hópurinn mun ekki hafa komið saman en seinni hópurinn skilaði niðurstöðu sem er í stórum dráttum sú að bankar og verðbréfafyrirtæki skili upplýsingum um heildarsölu og heildarkaup og heildarfjölda einstaklinga og lögaðila sem í viðskiptunum áttu, sundurliðað eftir því á hvaða fjárhæðabili viðskiptin voru, t.d 1-2, 2-5 milljónir o.s.frv. Hinn 24. september 2003 bað stefndi stefnanda, með vísun til 1. mgr. 94. gr. laga nr. 90/2003, um upplýsingar um öll viðskipti sem Búnaðarbankinn hf. og Kaupþing hf. áttu eða höfðu milligöngu um með hlutabréf 10 tilgreindra hlutafélaga á árunum 2000-2001. Samtök banka og verðbréfafyrirtækja óskuðu eftir fresti til 24. október til þess að taka afstöðu til beiðninnar eftir að aðilar höfðu haldið fund um málið. Hinn 24. október 2003 ritaði stefnandi stefnda svarbréf og kemur þar m.a. fram að stefnandi muni láta stefnda í té upplýsingar um öll viðskipti sem bankinn átti sjálfur með hlutabréf í fyrirtækjunum árin 2000-2001 en að bankanum sé ekki heimilt á grundvelli 1. mgr. 94. gr. laga nr. 90/2003 að veita stefnda upplýsingar um öll viðskipti sem bankinn hafi haft milligöngu um með hlutabréf í sömu fyrirtækjum á sama tíma. Í bréfinu er færður fram ítarlegur rökstuðningur fyrir þessari niðurstöðu, sem ekki er ástæða til að rekja hér sérstaklega, enda er hann nær samhljóða þeim málsástæðum stefnanda sem hann byggir málflutning sinn á í málinu auk þess sem því er haldið fram af stefnda að þessi beiðni stefnda sér sérstaks eðlis og komi ekki við deiluefni málsins. Beiðni sína frá 24. september ítrekaði stefndi í bréfi dags. 28. nóvember 2003. Hinn 25. maí 2004 ritaði stefndi stefnanda bréf og vitnar til auglýsingar sinnar nr. 1/2004 sem gefin hafi verið út 6. janúar 2004 og bendir í bréfinu á skilaskyldu banka og verðbréfafyrirtækja á upplýsingum um viðskipti með hlutabréf samkvæmt 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/2003. Sagt er í bréfinu að stefnandi hafi ekki enn sinnt þessari lögboðnu skyldu og skorað á hann að gera það. Minnt er á þær refsingar sem við liggi sé skyldunni ekki fullnægt. Samtök banka og verðbréfafyrirtækja svöruðu bréfi stefnda með bréfi dags. 8. júní 2004 en þeim hafði verið falið af aðildarfélögunum að taka áskorun stefnda til skoðunar. Hinn 28. júní 2004 rituðu Samtök banka og verðbréfafyrirtækja stefnda bréf og í því benda þau m.a. á að með 2. mgr. 92. gr. sé lögð kvöð á þann aðila sem hafi milligöngu um viðskipti með hlutabréf sem almennt sé ekki lögð á rekstraraðila, s.s. fasteignasala. Um sé að ræða íþyngjandi lagaákvæði sem beri að túlka þröngt og styðji lögbundin þagnarskylda í lögum nr. 161/2002 þrönga túlkun ákvæðisins. Stefndi geti ekki upp á eindæmi sitt krafist þess að lögskýring hans ein sé lögð til grundvallar. Í bréfinu kemur fram að samkvæmt forsögu og eðlilegri túlkun á 2. mgr. 92. gr. ættu fyrirtækin að hafa fullnægt lagaskyldu sinni, skiluðu þau stefnda upplýsingum í samræmi við tillögur vinnuhópsins sem lýst er hér að framan og sagt að á þeim tíma hafi stefnda sýnst þetta nægjanlegt. Hinn 20. desember 2004 ritaði stefndi stefnanda bréf, vísaði til auglýsingar nr. 1/2004 og minnti á skilaskyldu samkvæmt henni sem hann segir stefnanda ekki hafa uppfyllt. Tekið er fram í bréfinu að í bréfi stefnda til stefnanda, dags. 25. maí 2004, hafi verið vakin athygli á refsiákvæðum sem lægju við vanrækslu þess að veita umbeðnar upplýsingar. Að lokum er greint frá því að stefndi hafi ákveðið að beina því til skattrannsóknarstjóra ríkisins að hefja rannsókn á meintum brotum stefnanda á ákvæðum 92. gr. laga nr. 90/2003 og að þeim verði vísað til opinberrar rannsóknar. Hinn 30. desember 2004 svaraði stefnandi bréfi stefnda og endurtekur að verulegu leyti þau rök sem áður höfðu verið færð fram fyrir því að sú upplýsingaskylda sem lögð væri á stefnanda væri ekki í samræmi við réttan skilning á ákvæðum 92. gr. og þeim reglum sem farið væri eftir við skilagrein afdregins skatts á fjármagnstekjur. Þá er og vísað til meðalhófsreglu stjórnsýslulaga og þagnarskyldu samkvæmt 1. mgr. 58. gr. laga nr. 161/2002. Einnig er lýst undrun á þeirri fyrirætlan stefnda að vísa málinu til skattrannsóknarstjóra ekki síst í ljósi ákvæða 2. tl. 1. mgr. reglugerðar nr. 373/2001 og bent á að rétt sé að leita annarra leiða til að leysa málið. Bréfinu fylgja síðan upplýsingar um hlutabréfaviðskipti þau sem stefnandi hafði milligöngu um á árinu 2003 á því formi sem vinnuhópurinn hafði samið. Stefndi ritaði stefnanda bréf 3. janúar 2005 og lýsir því þar yfir að í samræmi við bréf sitt til stefnanda 20. desember 2004 muni hann vísa málinu til skattrannsóknarstjóra hvað hann og gerði með bréfi 7. janúar 2005. Stefnandi ritaði stefnda bréf 10. janúar 2005 og mótmælti þessum málatilbúnaði stefnda og rökstuddi þau mótmæli. Þá kemur fram í bréfinu að stefnandi hafi ákveðið að senda fjármálaráðherra erindi vegna málsins á grundvelli 1. mgr. 106. gr. laga nr. 90/2003. Hinn 12. janúar 2005 ritaði stefndi stefnanda bréf og tjáði honum að bréf hans frá 10. janúar yrði sent skattrannsóknarstjóra þar sem málinu hafi verið vísað til hans. Stefnandi ritaði fjármálaráðherra bréf 15. mars 2005 um túlkun 92. gr. laga nr. 90/2003 og óskar eftir því að ráðherra tryggi að ríkisskattstjóri hagi rekstri málsins í samræmi við lög og reglur, einkum reglugerð nr. 373/2001, en fram kom í bréfinu sú skoðun stefnanda að málið væri ekki þess eðlis að það félli undir verksvið skattrannsóknarstjóra. Því bréfi svaraði fjármálaráðuneytið með bréfi dags. 19. apríl 2005 og kvaðst ekki myndu hafa sérstök afskipti að málsmeðferð stefnda í umræddu máli. Hinn 16. mars 2005 sendi stefnandi stefnda yfirlit um hlutabréfaviðskipti á vegum stefnanda fyrir árið 2004 í því formi sem vinnuhópurinn hafði sett saman og að framan er lýst. Stefndi ritaði stefnanda bréf dags. 16. júní 2005 og minnti stefnanda á upplýsingaskyldu hans samkvæmt 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/2003. Stefnandi ritaði stefnda bréf dags. 22. júní 2005 og lýsti því að hann hefði hinn 16. mars sl. skilað þessum upplýsingum. Þá ritaði stefnandi skattrannsóknarstjóra bréf 23. júní 2005 þar sem kemur m.a. fram að stefnandi hafi ákveðið að höfða staðfestingarmál á grundvelli 2. tl. 25. gr. laga nr. 91/1991 á hendur íslenska ríkinu til viðurkenningar á því að ekki sé skylt að veita þær upplýsingar á því formi sem stefndi hafi farið fram á samkvæmt 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/2003. Jafnframt óskaði stefnandi eftir því að rannsókn skattrannsóknarstjóra yrði frestað á meðan beðið væri úrlausnar dómstóla. Skattrannsóknarstjóri ríkisins svaraði bréfi stefnanda með bréfi dags. 24. júní 2005 og kveðst munu fresta rannsókninni en óskar eftir því að stefnandi tilkynni sér um framvindu málsóknarinnar. Mál þetta var höfðað 30. júní 2005 eins og fyrr greinir. IV Af hálfu stefnanda er á það bent að 92. grein laga nr. 90/2003 eigi að efni til rætur sínar að rekja allt aftur til laga um tekjuskatt og eignarskatt frá árinu 1921 og aðalefni hennar sé og hafi verið að tryggja skattyfirvöldum upplýsingar um alls kyns launagreiðslur og leigugreiðslur sem gerði þeim kleift að leggja á skatta með réttum hætti. Við setningu laga nr. 40/1978 hafi verið tekið upp ákvæði sem skyldaði menn til þess að gefa þessar upplýsingar ótilkvaddir. Ákvæði 92. greinar hafi verið sett til þess að hægt sé að sannreyna að framtöl séu rétt en ekki til þess að þangað verði sóttar heimildir til skatteftirlits. Í 94. gr. laganna sé síðan kveðið á um almenna upplýsingaskyldu gagnvart skattyfirvöldum og skatteftirlit þeirra. Skattyfirvöld verði að byggja skatteftirlit sitt og skattrannsóknir á þessari lagagrein og þær verði að beinast að einstökum aðilum eða sérstaklega afmörkuðum hópum. Í greininni sé tekið fram, og hafi verið svo allt frá gildistöku laga nr. 70/1962, að einungis væri skylt að senda allar nauðsynlegar upplýsingar og skýrslur sem skýra yrði með þeim hætti að skattyfirvöld gætu ekki beðið um hvaða upplýsingar sem væri heldur einungis þær sem þeim væru nauðsynlegar til þess að framfylgja skatteftirliti með réttum og eðlilegum hætti. Því ættu skattyfirvöld að forðast að skapa óþarfa fyrirhöfn við skýrslugjöfina, s.s. eins og þá að viðkomandi aðili þurfi að leggja sérstaka vinnu í að taka upplýsingarnar saman, séu þær ekki til í aðgengilegu formi, heldur eigi að einskorða beiðnir skattyfirvalda við þær upplýsingar sem fyrir hendi séu. Með lögum nr. 36/1991 um breyting á lögum nr. 75/1981 um tekjuskatt og eignarskatt hafi nýrri málsgrein verið bætt inn í 92. gr. laganna, sem orðið hafi 2. mgr. Tilefni þess hafi verið að breytingarlögin hafi heimilað að frá skattskyldum tekjum yrðu dregnar ákveðnar upphæðir vegna kaupa á hlutabréfum. Greininni hafi því verið ætlað það hlutverk að með heimild í henni gætu skattyfirvöld haft eftirlit með því að það skattahagræði sem ákveðið var í breytingalögunum væri notað með lögmætum hætti. Þessu ákvæði hafi þannig aldrei verið ætlað að leggja þær skyldur á umsýsluaðila með hlutabréfaviðskiptum þriðja aðila sem stefndi geri nú kröfu til að stefnandi uppfylli og séu ekki byggðar á fullnægjandi lagaheimildum. Ljóst sé af forsögu ákvæðisins að það eigi að skýra þröngt og einnig leiði það til þrengri skýringar á ákvæðinu að stefnandi sé bundinn þagnarskyldu um hag viðskiptamanna sinna samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Frávikum frá þessari þagnarskyldu verði að beita varlega og jafnframt að skýra þau þeim í hag sem upplýsingaskyldan hvíli á. Enda þótt upplýsingar sem gefnar séu á grundvelli 94. gr. laga nr. 90/2003 geti útrýmt þagnarskyldu samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 geri upplýsingagjöf samkvæmt 92. gr. það ekki. Ákvæði 2. mgr. 92. gr. sé íþyngjandi fyrir borgarana og samkvæmt lögmætis-reglu stjórnsýsluréttarins verði lagaákvæði af þeim toga að vera þeim mun skýrara og ótvíræðara sem það sé meira íþyngjandi. Allan vafa um efni greinarinnar verði að skýra borgurunum í hag. Ákvæði 2. mgr. feli í sér mjög víðtæka kvöð sem almennt verði ekki lögð á rekstraraðila, enda sé hér ekki um beina þátttöku slíks aðila í þeim viðskiptum sem beiðnin um upplýsingarnar snúi að heldur einvörðungu umsjón með þeim. Þótt fyrirtæki eigi ótilkvödd að gefa upplýsingar samkvæmt greininni leggi það ekki jafnframt á þau skyldu til þess að leggja sérstaka vinnu í að draga upplýsingarnar saman, sem þó sé nauðsynlegt í mörgum tilfellum, en það myndi hafa í för með sér umtalsverðan kostnað og fyrirhöfn. Þær upplýsingar sem skylt sé að gefa verði alla vega að einskorða við þær upplýsingar sem fyrir hendi séu, en stundum sé það svo að ekki sé neitt skráð um hlutabréfaviðskipti, t.d. þegar makaskipti séu höfð á hlutabréfum. Í sumum tilvikum sé ómögulegt að gefa umbeðnar upplýsingar. Þá sé það svo að stefndi beini kröfum sínum um upplýsingar aðeins til banka og fjármálafyrirtækja, en ýmsir aðrir annist viðskipti með hlutabréf, s.s. lögmenn, en þeim sé ekki lögð þessi upplýsingaskylda á herðar samkvæmt auglýsingu stefnda. Auglýsing stefnda nr. 1/2004 þar sem mælt hafi verið fyrir um skil á upplýsingum um viðskipti með hlutabréf á formi RSK 2.08 breyti engu um skyldu stefnanda því að í stjórnvaldsfyrirmæli verði ekki settar reglur um skyldur sem gangi lengra en rétt skýring settra laga sem þau séu byggð á. Stefnda hafi og verið ómögulegt að gera sér grein fyrir því á árinu 2003 hverjar kröfur stefndi kynni að gera í auglýsingu sinni árið 2004. Það sé að vísu svo að játa verði skattyfirvöldum rúmar heimildir til þess að krefjast upplýsinga, sbr. 94. gr. laga nr. 90/2003 og 15. gr. laga nr. 94/1996 um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur. Mat skattyfirvalda á upplýsingaþörfinni verði þó að vera málefnalegt og þau verði að gæta þar hófs í samræmi við 12. gr. laga nr. 37/1993. Stefnandi haldi því fram að stefndi hafi í auglýsingu sinni með kröfu um víðtækar upplýsingar farið langt fram úr eðlilegu meðalhófi og þar með brotið meðalhófsreglu stjórnsýslulaganna. Ekki verði betur séð en slík upplýsingagjöf myndi brjóta í bága við þagnarskylduákvæðið í 58. gr. laga nr. 161/2002 þar sem ekki sé í ljós leitt að skattyfirvöld hafi lögmæta hagsmuni af því að fá þessar upplýsingar. Þessar kröfur feli í raun í sér lið í verulega umfangsmiklu skatteftirliti sem stefnda beri sjálfum að sinna samkvæmt 102. gr. laga nr. 90/2003 og geti ekki lagt á aðra. Þá beri þess að gæta að ákvæði 2. mgr. 92. gr. hafi ekki verið beitt fyrstu 10 árin og beri að túlka lagagreinina miðað við þá stöðu sem þá var uppi en ekki miðað við stöðuna eins og hún nú sé. Með því samkomulagi sem nefnd á vegum aðila hafi náð um efni upplýsinganna hafi stefndi í raun fallist á að efni 2. mgr. 92. gr. væri mun takmarkaðra en hann vilji nú vera láta. Því sé haldið fram af stefnanda að þetta samkomulag sé bindandi fyrir aðila málsins. Það að stefndi hafi í september 2003 afmarkað beiðni sína við 10 fyrirtæki styðji þessa staðhæfingu stefnanda. Stefndi hafi og enga grein gert fyrir því hvers vegna honum sé nú nauðsyn á að fá jafn viðamiklar upplýsingar og hann geri kröfu til. Hér verði einnig að hafa í huga að hingað til hafi fjármálafyrirtækjum ekki verið gert að láta stefnda í té upplýsingar um viðskipti hvers og eins viðskiptamanns ótilkvödd og megi þar benda á hvernig háttað sé upplýsingum um fjármagnstekjuskatt, en þar sé aðeins gefin upp ein heildartala fyrir allan afdreginn fjármagnstekjuskatt en ekki hvað hver og einn viðskiptamaður greiði. Upplýsinga-skyldu gagnvart skattyfirvöldum verði að skýra heildstætt og sé það gert leiði það ótvírætt til þess að dómkröfu stefnanda beri að taka til greina. Krafa stefnanda í gagnsök sé óafmörkuð og af þeim sökum ekki hægt að taka hana til greina. Af hálfu stefnda er því haldið fram að skylda stefnanda til að afhenda stefnda upplýsingar um hlutabréfaviðskipti samkvæmt 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt og eignarskatt, áður laga nr. 75/1985, sé skýr og ótvíræð og það eigi hann að gera ótilkvaddur. Ekki sé krafist upplýsinga um hver og ein viðskipti heldur einungis um heildarviðskipti á umræddu ári. Stefndi hafi á grundvelli framangreinds lagaákvæðis birt auglýsingu þar um 6. janúar 2004 auk þess að senda stefnanda sérstaka áskorun um skil á umræddum upplýsingum í bréfi dags. 25. maí 2004. Stefndi hafi og birt auglýsingar sama efnis í janúarmánuði ár hvert, allt frá árinu 2001. Þær upplýsingar sem beðið sé um rúmist fyllilega innan ramma 2. mgr. 92. gr. og þær liggi allar fyrir með aðgengilegum hætti hjá stefnanda enda alkunna að viðskiptaaðilum séu árlega send yfirlit þar sem fram komi bæði sundurliðaðar og samandregnar upplýsingar um kaup og sölu hlutabréfa. Engin rök séu fyrir því að skýra málsgreinina svo þröngt að samkvæmt henni sé ekki hægt að krefjast þessara upplýsinga. Það sé og reyndar svo að ýmsar fjármálastofnanir hafi sent stefnda sams konar upplýsingar og stefnandi neiti að afhenda og á því formi sem gert sé ráð fyrir í auglýsingu stefnda R 2.08. Ákvæði 2. mgr. 92. gr. hafi staðið óbreytt frá því það hafi verið lögtekið með breytingarlögum nr. 36/1991 og í athugasemdum með frumvarpi til þeirra laga komi fram að með ákvæðinu sé lögð almenn skylda á herðar þeim aðilum sem eigi viðskipti með hlutabréf að veita skattyfirvöldum upplýsingar um viðskiptin. Um sé að ræða svipað fyrirkomulag og sömu skyldur og gildi um ýmsa aðra upplýsingagjöf, s.s. þá er varði laun, arð, stofnsjóði, afurðainnlegg o.fl. Í athugasemdunum komi einnig fram að viðskipti með hlutabréf hafi stóraukist, þeim viðskiptum fylgi skattfríðindi og ákvæðinu sé ætlað að koma til móts við þarfir hins opinbera um þennan þátt fjármálalífsins. Hér sé um að ræða eðlilegar, sanngjarnar og málefnalegar kröfur á hendur stefnanda og öðrum sem séu í sömu stöðu. Tilgangur ákvæðisins sé að tryggja og treysta grundvöll skattframkvæmdar og skatteftirlits á þessu sviði. Það sé alls ekki svo að ákvæðinu hafi verið ætlaður sá tilgangur einn að byggja á því eftirlit með skattafslætti einstaklinga vegna hlutabréfakaupa eins og stefndi haldi fram, en lögaðilar hafi ekki notið þess skattafsláttar. Þá séu þessar upplýsingar forsenda fyrir framþróun skattskýrslugerðar af því að þær geri mögulegt að forskrá þær á eyðublöð fyrir skattframtal. Þessar ástæður séu bæði málefnalegar og fari hvergi út fyrir meðalhóf. Ljóst sé að gera verði greinarmun á upplýsingaskyldu samkvæmt 92. og 94. gr. Ákvæði 92. gr. leggi skyldu á alla þá sem þau taki til til að veita skattyfirvöldum ótilkvaddir nánari upplýsingar er varðað geti skattskil ótilgreinds hóps manna eða lögpersóna. Í 94. gr. sé hins vegar kveðið á um skyldu til þess að veita skattyfirvöldum upplýsingar sem þau kunni að krefjast sérstaklega og varði tiltekna skattaðila eða afmarkaðan hóp þeirra. Í því tilviki séu gerðar ríkari kröfur til skattyfirvalda um afmörkun umbeðinna upplýsinga en samkvæmt 2. mgr. 92. gr. Þagnarskylduákvæði 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki standi ekki í vegi fyrir þeirri skyldu stefnanda að láta í té upplýsingar um hlutabréfaviðskipti samkvæmt 2. mgr. 92. gr. enda sé í 58. gr. sérstaklega mælt fyrir um það að þagnarskyldan víki þegar skylt sé að veita upplýsingar lögum samkvæmt, svo sem hér sé raunin. Niðurstaða Hæstaréttar hafi verið sú samkvæmt dómi, sem kveðinn hafi verið upp 21. október 1999 í máli nr. 156/1999, að þagnarskylduákvæðið yrði að víkja þegar beiðst væri upplýsinga samkvæmt 94. gr. laga nr. 75/1981. Verði að líta svo á að sama máli gegni þegar beðið sé um upplýsingar samkvæmt 2. mgr. 92. gr. Þá beri þess og að gæta að þagnarskylda hvíli á starfsmönnum skattyfirvalda samkvæmt 117. gr. laga nr. 90/2003 og séu þagnarskylduhagsmunir stefnanda þannig tryggðir. Ekki skipti máli hvort umkrafðar upplýsingar leiði beint til þess að unnt sé að ákvarða skattstofn hjá hlutaðeigandi aðila enda ekki áskilnaður um slíkt í 92. gr. Þá skipti heldur ekki máli hvort upplýsingarnar varði aðila sem beri hér á landi ótakmarkaða eða takmarkaða skattskyldu eða aðila sem ekki sé skattskyldur hérlendis. Þótt skattyfirvöld hafi ekki beitt þessu ákvæði fyrr en nokkrum árum eftir að það var lögtekið breyti það engu um gildi þess. Þótt fyrirspurnir hafi ekki verið sendar þá falli skylda eða heimild ekki niður samkvæmt ákvæðinu. Lagaskyldan standi óbreytt sem og heimildir skattyfirvalda til að ákveða í hvaða formi upplýsingarnar séu gefnar. Skattyfirvöld hafi svigrúm til að meta það á hverjum tíma hvort skattalegar eða þjóðfélagslegar forsendur séu til þess að afla upplýsinga í ákveðnum málaflokkum umfram aðra í þágu skatteftirlits. Af hálfu stefnda sé því mótmælt að samkomulag hafi verið gert um það í hvaða formi ætti að gefa upplýsingarnar og engu máli skipti þótt stefndi hafi á árinu 2003 beðið um upplýsingar um hlutabréfaviðskipti nafngreindra hlutafélaga á árunum 2000 og 2001 með vísan til 94. gr. laga nr. 90/2003. Sú athugun sé þessu máli óviðkomandi. Þá sé því mótmælt að við upplýsingagjöf samkvæmt 2. mgr. 92. gr. eigi að líta til framkvæmdar upplýsingagjafar um afdreginn skatt af fjármagnstekjum, en sú framkvæmd sé byggð á allt öðrum grunni og sé óskyld kröfum um upplýsingar samkvæmt 2. mgr. 92. gr. Þar sé verið að krefjast upplýsinga um skatt sem þegar hafi verið dreginn frá tekjum. Rangt sé og ósannað að stefnanda sé ómögulegt að veita umkrafðar upplýsingar eða að það hafi umtalsverðan kostnað í för með sér. Stefnda hafi verið nauðsynlegt að höfða gagnsök í málinu til þess að fá bindandi dóm um skyldu stefnanda til að veita upplýsingar í samræmi við það sem krafist sé á RSK 2.08. V Í 92. gr. laga nr. 90/2003 er lögð rík og víðtæk skylda á þá sem hafa menn í þjónustu sinni til þess að láta skattyfirvöldum ótilkvaddir í té upplýsingar um hvers kyns greiðslur sem þeir inna af hendi til þeirra sem þjónustuna veita og sem er skylt eða kann að vera skylt að greiða skatt af lögum samkvæmt. Mat á skattskyldunni er fyrst og fremst í höndum skattyfirvalda þótt fleiri geti síðar komið að slíku mati vilji skattgreiðandi ekki una því. Mat skattyfirvalda getur eðlilega með sama hætti lotið að því að ákveðnar greiðslur séu ekki skattskyldar eða þá skattskyldar að takmörkuðu leyti. Þótt skattskyldan sé íþyngjandi fyrir þann sem hún hvílir á leiðir það ekki til þess að ákvæði 92. gr. eigi að skýra þröngt, að því er skyldu til upplýsingagjafar varðar, heldur öllu fremur til þess að skýra eigi það rúmt, þó innan hæfilegra marka, einkum með það í huga að skattyfirvöldum ber að sjá til þess að skattskyldu sé fullnægt og jafnframt að menn njóti skattfríðinda séu þau fyrir hendi, jafnræði ríki á milli skattgreiðenda og einnig að skattur verði ekki lagður á nema traust lagastoð sé fyrir hendi. Af þessu leiðir að skattyfirvöldum er nauðsyn á haldgóðum upplýsingum og þær upplýsingar sem skattyfirvöldum er heimilt að krefjast geta vissulega haft og geta þurft að hafa eitthvað fleira að geyma en nákvæmlega það sem fellur undir hugtakið skattstofn, þ.e.a.s. þá fjárhæð sem skattgreiðsluna á að miða við. Í ljósi þessa verður að játa skattyfirvöldum meira svigrúmi innan meðalhófsreglunnar en annars væri. Í greininni er skýrlega kveðið á um það að skattyfirvöldum ber að afhenda upplýsingarnar ókeypis og í því formi sem ríkisskattstjóri ákveður en með því hefur löggjafinn lagt á ákveðna kvöð sem getur haft vinnu og kostnað í för með sér. Þótt þessi kvöð kunni að geta verið íþyngjandi þá er ljóst að hér er um þjóðfélagslega nauðsyn að ræða og löggjafinn ætlast til þess að upplýsingagjafinn beri kvöðina bótalaust. Má hér t.d. nefna 5. mgr. 92. gr. laga nr. 90/2003 sem fyrr er getið í dóminum. Þótt vera kunni að erfitt geti verið eða jafnvel ómögulegt að gefa einhverjar af upplýsingunum samkvæmt 2. mgr. 92. gr. getur það ekki leitt til þess að þar með falli upplýsingaskyldan niður. Enda þótt svo kunni að vera að skattstofn verði ekki ákveðinn eingöngu á grundvelli þeirra upplýsinga um hlutabréfaviðskipti, sem stefndi hefur krafist að stefnandi láti honum í té samkvæmt 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/2003, áður laga nr. 75/1981, þá léttir það ekki skyldunni af stefnanda eins og umrædda málsgrein verður að skýra. Hér ber að hafa í huga það sem segir um 5. gr. í greinargerð með frumvarpi til breytingarlaga nr. 36/1991, en sú grein varð að 2. mgr. 92. greinar. Þar segir svo: „Með þessari grein er gerð tillaga um að lögð verði almenn skylda á herðar þeirra aðila sem viðskipti eiga með hlutabréf til að veita skattyfirvöldum upplýsingar um slík viðskipti. Er hér um svipað fyrirkomulag að ræða og nú gildir varðandi ýmsa upplýsingagjöf um laun, arð, stofnsjóði, afurðainnlegg o.fl. Á síðustu missirum hafa orðið verulegar breytingar á íslenska hlutabréfamarkaðinum. Viðskipti með hlutabréf hafa stóraukist og fjöldi þeirra aðila, sem þau stunda, hefur margfaldast. Skattfríðindi fylgja kaupum á ýmsum hlutabréfum. Þessu ákvæði er ætlað að koma til móts við þarfir hins opinbera um upplýsingar um þennan þátt fjármálalífsins. Upplýsingaskyldan hvílir á þeim sem annast um viðskiptin, t.d. hlutabréfasölum. Verður að ætla að skráning á viðskiptum, sem hjá þeim á sér stað, geri upplýsingagjöf auðvelda fyrir þessa aðila.“ Af þessu má telja ljóst að löggjafinn hafði í huga þarfir hins opinbera fyrir upplýsingar um hlutabréfaviðskipti og verður ekki séð að sú þörf hafi einvörðungu verið bundin við það að sumum hlutabréfakaupum fylgdu skattfríðindi. Þörfina hlaut hið opinbera, þ.e. skattyfirvöld í þessu tilviki, að meta á hverjum tíma og m.a. í ljósi þess þykir ekki skipta máli þótt stefndi hafi ekki beitt heimildum sínum samkvæmt 2. mgr. 92. gr. fyrr en raun ber vitni. Þá verður heldur ekki séð að hér skipti máli þótt ríkisskattstjóri hafi m.a. í hyggju að nota umbeðnar upplýsingar til þess að forskrá þær á eyðublöð fyrir skattframtal. Í 94. gr. laga nr. 90/2003, áður nr. 75 /1981, er kveðið á um víðtækar heimildir skattyfirvöldum til handa til að fá í hendur upplýsingar bæði frá framteljendum og öðrum í því skyni að rannsaka og sannreyna hvort rétt sé talið fram, þ.e.a.s. til þess að framkvæma skatteftirlit. Þessi lagagrein mun hafa verið skýrð svo, eða beitt í framkvæmd með þeim hætti, að upplýsinganna verði krafist frá aðilum eða um aðila sem sérstaklega eru tilgreindir hver og einn. Ekki þykir unnt að nota efni 94. greinar til þess að skýra 2. mgr. 92. gr. svo að skattyfirvöld verði að tilgreina sérstaklega hvern og einn til þess að skylt verði að veita upplýsingar um hlutabréfaviðskipti hans samkvæmt lagagreininni. Má hér og hafa í huga að grundvöllur þess hvort efni eru talin til sérstaks skatteftirlits hlýtur, a.m.k. að hluta til, að vera efni þeirra upplýsinga sem skylt er að gefa samkvæmt 92. gr. Þessar tvær lagagreinar fá skattyfirvöldum víðtækar heimildir í hendur, sem þeim verður að telja nauðsynlegar, og er ekki hægt að líta svo á að efni annarrar þeirrar takmarki sérstaklega efni hinnar. Samkvæmt framansögðu verður að skýra 2. mgr. 92. gr. svo að hún heimili stefnda að krefja stefnanda um þær upplýsingar sem hann fór fram á í bréfi dags. 25. maí 2004 til stefnanda, sbr. dómkröfur stefnanda í aðalsök. Eins og stöðu og hlutverki skattyfirvalda er háttað verður að telja tilgang lagagreinarinnar málefnalegan og beitingu ríkisskattstjóra á henni innan meðalhófsreglu stjórnsýslulaga. Tillögur vinnuhóps stefnda og Samtaka banka og verðbréfafyrirtækja geta ekki talist binda hendur stefnda um rétt hans til þess að krefjast upplýsinga samkvæmt 2. mgr. 92. gr. með þeim hætti sem hann nú gerir. Kemur þá til athugunar hvort stefnanda sé engu að síður óskylt að veita umbeðnar upplýsingar vegna þess að hann er bundinn þagnarskyldu um hag viðskiptamanna sinna samkvæmt 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki. Fallast ber á það að frávikum frá þessari þagnarskyldu á að beita varlega og jafnframt að skýra þau þeim í hag sem upplýsingaskyldan hvílir á. Það breytir þó ekki því að samkvæmt lagagreininni víkur þagnarskyldan þegar skylt er að veita upplýsingar samkvæmt lögum. Niðurstaða Hæstaréttar í dómi, sem upp var kveðinn 21. október 1999 í málinu nr. 156/1999, var sú að þagnarskylda starfsmanna Landsbanka Íslands hf. yrði að víkja fyrir upplýsingaskyldu sem kveðið væri á um í 94. gr. laga nr. 75/1981 og 15. gr. laga nr. 94/1996 um staðgreiðslu skatts á fjármagnstekjur, en í þeirri lagagrein er kveðið á um upplýsingaskyldu og heimildir til skatteftirlits og skattrannsókna. Með hliðsjón af þessari dómsniðurstöðu og samkvæmt því sem að framan er sagt um efni og skýringu á ákvæði 2. mgr. 92. gr. laga nr. 90/2003 er niðurstaða dómsins sú að þagnarskylduákvæðið í 58. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki geti ekki heimilað stefnanda að víkjast undan upplýsingaskyldu samkvæmt 2. mgr. 92. gr. Hér ber og að hafa í huga þagnarskyldu starfsmanna skattyfirvalda samkvæmt 117. gr. laga nr. 90/2003. Sú þagnarskylda tekur við þegar þagnarskylda 58. gr. laga nr. 161/2002 víkur og þagnarskylda ríkir því samfleytt um framangreindar upplýsingar þótt hún færist yfir á nýjan aðila. Samkvæmt öllu því sem að framan er rakið er niðurstaða dómsins sú að hafna verður viðurkenningarkröfu stefnanda. Með vísan til sömu röksemda verður gagnkrafa stefnda tekin til greina. Málskostnaður sem stefnandi greiði stefnda þykir hæfilega ákveðinn kr. 400.000, þar með talinn virðisaukaskattur. Friðgeir Björnsson héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð. Hafnað er þeirri kröfu stefnanda, Kaupþing banka hf., að viðurkennt verði með dómi að stefnanda sé óskylt að afhenda stefnda, ríkisskattstjóra, sundurliðaðar upplýsingar um öll viðskipti með hlutabréf og aðila að þeim viðskiptum á árinu 2003, sem stefnandi hafði umsjá með, í samræmi við það sem eyðublað stefnda RSK 2.08 ber með sér, svo sem krafist hafi verið af hálfu stefnda í bréfi til stefnanda 25. maí 2004. Stefnanda er skylt samkvæmt bréfi stefnda, ríkisskattstjóra, dags. 25. maí 2004, að afhenda skattstjórum eða umboðsmönnum þeirra sundurliðaðar upplýsingar um öll viðskipti með hlutabréf og aðila að þeim viðskiptum á árinu 2003, sem stefnandi hafði umsjá með, í samræmi við og í því formi sem stefndi hefur ákveðið samkvæmt eyðublaði RSK 2.08, samkvæmt auglýsingu stefnda nr. 1/2004 sem birt var í B-deild Stjórnartíðinda 7. janúar 2004. Stefnandi greiði stefnda kr. 400.000 í málskostnað, þar með talinn virðisaukaskattur.
Mál nr. 771/2014
Kærumál Þinghald Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Ríkissaksóknari höfðaði mál gegn X fyrir kynferðisbrot með því að hafa keypt vændi, sbr. 1. mgr. 206. gr. almennra hegningarlaga. Héraðsdómari ákvað að öll þinghöld í málinu skyldu vera lokuð. I krafðist þess sem blaðamaður og ritstjóri að héraðsdómari úrskurðaði um framangreinda ákvörðun sína, sbr. 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Í héraði var kröfu I vísað frá á þeim grundvelli að þeir hagsmunir sem hann byggði aðild sína á væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Hæstiréttur vísaði til þess að í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000 hefði verið fallist á að fréttamenn gætu átt aðild að kröfu samkvæmt lagaákvæðinu. Að virtum þeim dómi yrði að telja að héraðsdómi hefði borið að leysa efnislega úr kröfu I. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu I til efnislegrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Eiríkur Tómasson, Benedikt Bogason og Helgi I. Jónsson. Kærandi, Ingimar Karl Helgason, skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 20. nóvember 2014, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 14. nóvember 2014, þar sem vísað var frá dómi kröfu kæranda um að þinghöld í máli sóknaraðila á hendur varnaraðila fari fram í heyranda hljóði. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Kærandi krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að kærumálskostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Sóknaraðili og varnaraðili hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Svo sem nánar er gerð grein fyrir í hinum kærða úrskurði ákvað héraðsdómari við útgáfu fyrirkalls að þinghald til þingfestingar málsins yrði lokað, svo og öll þinghöld eftir það, og var sú ákvörðun færð til bókar í því þinghaldi með vísan til a. og d. liðar 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Við þingfestinguna var lagt fram ódagsett bréf kæranda, þar sem þess var krafist að „formlegur úrskurður verði kveðinn upp um lokað þinghald í réttarhöldum yfir grunuðum vændiskaupanda í máli nr. S-[...]/2014, ... svo hægt sé að láta reyna á réttmæti þeirrar ákvörðunar fyrir æðra dómstigi. Setur undirritaður fyrrgreinda kröfu fram sem blaðamaður og ritstjóri Reykjavíkur vikublaðs“. Ekki var mætt af hálfu varnaraðila við þingfestinguna, en hinn kærði úrskurður var kveðinn upp eftir að sóknaraðila hafði verið gefinn kostur á að tjá sig um kröfu kæranda. Var frávísun á kröfu þess síðastnefnda reist á því að þeir hagsmunir, sem hann byggði aðild sína á, væru ekki fullnægjandi til aðildar að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Í kæru sinni til Hæstaréttar vísar kærandi um aðild til umræddrar lagagreinar og gerir grein fyrir henni á sama hátt og í áðurgreindu bréfi til héraðsdóms. Í 1. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008 er mælt fyrir um þá meginreglu að þinghald skuli háð í heyranda hljóði, en dómari geti þó í nánar tilgreindum tilvikum ákveðið að það skuli fara fram fyrir luktum dyrum. Þá segir í 2. mgr. sömu greinar að sá sem sætti sig ekki við ákvörðun dómara um að þinghald skuli vera lokað geti krafist þess að hann kveði upp úrskurð um þá ákvörðun sína. Í dómi Hæstaréttar 13. nóvember 2000 í máli nr. 407/2000, sem birtur er í dómasafni réttarins það ár á bls. 3697, var fallist á að fréttamenn geti átt aðild að kröfu samkvæmt 2. mgr. 10. gr. laga nr. 88/2008. Að virtum þeim dómi verður að telja að héraðsdómi hafi borið að leysa efnislega úr kröfu kæranda. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu hans til efnismeðferðar. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka kröfu kæranda, Ingimars Karls Helgasonar, um að þinghöld í málinu skuli háð í heyranda hljóði, til efnismeðferðar.
Mál nr. 568/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli c. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Jón Steinar Gunnlaugsson og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. október 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 2. október 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. október 2009 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess í dag fyrir Héraðsdómi Reykjaness með vísan til c liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála að X, kt. [...],[...], verði með úrskurði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. október nk. kl. 16:00. Kærði krefst þess að kröfunni verði hafnað. Krafan er reist á því að kærði sé undir rökstuddum grun um brot gegn 26. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987. Í kröfu lögreglustjórans kemur m.a. fram að miðvikudaginn 12. ágúst 2009 hafi ákærði verið handtekinn ásamt tveimur samverkamönnum sínum. Þeir hafi verið staðnir að verki við innbrot að [...] í Reykjavík og handteknir með fangið fullt af þýfi. Ákærði X hafi verið einn hinna handteknu ásamt meðákærðu Y og Z. Við yfirheyrslu hjá lögreglu hafi ákærði játað innbrotið við [...]. Í þágu rannsóknar málsins hafi ákærða verið gert að sæta gæsluvarðhaldi frá 13. ágúst til 4. september 2009 en frá þeim degi hafi ákærði sætt síbrotagæslu, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands nr. 512/2009. Í dag hafi lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu gefið út ákæru á hendur ákærða auk sjö samlanda hans fyrir fjölda afbrota, einkum auðgunarbrota. Með vísan til gagna málsins og framburðar ákærða hjá lögreglu sé ljóst að hann er undir rökstuddum grun um að hafa framið fjölmörg afbrot sem fangelsisrefsing sé lögð við. Þá telur lögreglustjórinn að yfirgnæfandi líkur séu til þess að ákærði haldi áfram afbrotum gangi hann frjáls ferða sinna. Því sé það mat lögreglustjórans að lagaskilyrðum síbrotagæslu sé fullnægt og þess vegna sé þess krafist að ákærða verði gert að sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi uns máli hans sé lokið hjá dómstólum. Eins og framan er lýst gaf lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu út ákæru í dag á hendur ákærða og sjö öðrum samlöndum hans. Með vísan til þess sem að framan er rakið úr greinargerð lögreglustjóra, og ennfremur með hliðsjón af rannsóknargögnum, er það mat dómsins að ákærði sé undir rökstuddum grun um að eiga aðild að innbrotsmálum og fjölmörgum auðgunarbrotum. Þegar litið er til þess sem að framan er rakið telur dómurinn að uppfyllt séu skilyrði c liðar 1. mgr. 95. gr. 88/2008 til að verða við kröfu lögreglustjóra um gæsluvarðhald. Með hliðsjón af framangreindu þykja vægari úrræði ekki koma til greina og verður krafan tekin til greina eins og hún er fram sett og nánar greinir í úrskurðarorði. Gunnar Aðalsteinsson héraðsdómari kveður upp úrskurð þennan. Ákærði, X, skal sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 30. október 2009 kl. 16.00.
Mál nr. 598/2015
Fjármálafyrirtæki Skuldamál Neytendalán Yfirdráttarheimild
L hf. höfðaði mál gegn K til heimtu skuldar vegna yfirdráttar á tékkareikningi. K krafðist sýknu á þeim grunni að L hf. hefði verið óheimilt að krefja hana um vexti af yfirdráttarskuldinni og svonefnt heimildargjald með því að henni hefðu ekki verið veittar viðhlítandi upplýsingar um lánskjörin að þessu leyti eftir ákvæðum þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán. Ætti hún því gagnkröfu á hendur L hf. vegna oftekinna vaxta og gjalda, sem næmi hærri fjárhæð, og bæri þannig að sýkna hana af kröfu L hf. sökum skuldajafnaðar. Talið var að L hf. hefði ekki tekist að axla sönnunarbyrði fyrir því að hann hefði veitt K þær upplýsingar sem honum hefði borið að gera samkvæmt 3. gr. laganna áður en stofnað var til yfirdráttarheimildar K. Um afleiðingar þess yrði á hinn bóginn að gæta að því að vegna g. liðar 1. mgr. 2. gr. laganna eins og hún hljóðaði við veitingu yfirdráttarheimildarinnar tækju ákvæði 1. og 2. mgr. 14. gr. þeirra ekki beint til tilvika, þar sem brestur hefði orðið á upplýsingagjöf fjármálafyrirtækis í tengslum við gerð samnings um yfirdráttarheimild. Þá yrði einnig að líta til þess að samkvæmt 3. mgr. síðastnefndrar lagagreinar giltu önnur ákvæði hennar heldur ekki ef lánveitandi gæti sannað að neytanda hefði mátt vera ljóst hver lántökukostnaðurinn hefði átt að vera. Með hliðsjón af þeim upplýsingum sem birtust á reikningsyfirlitum L hf. og tómlæti K vegna þessara útgjalda var ekki talið að bankinn hefði, svo að einhverjar afleiðingar gæti haft að lögum, vanrækt skyldur sínar gagnvart K samkvæmt 3. gr. laga nr. 121/1994. Þá var ekki fallist á með K að líta bæri svo á að upphaflegur samningur um yfirdráttarheimild af reikningi hennar hefði fallið niður og nýr samningur verið gerður um það efni eftir gildistöku laga nr. 179/2000 um breytingu á lögum nr. 121/1994. Yrðu því kröfur til L hf. um upplýsingagjöf til K vegna þessara viðskipta að taka mið af ákvæðum laga nr. 121/1994, eins og þau hefðu verið þegar til viðskiptanna var stofnað. Samkvæmt framansögðu var K gert að greiða L hf. umkrafða fjárhæð.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur BörkurÞorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 10. september 2015. Hún krefst sýknuaf kröfu stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.IÍ málinu er óumdeilt að áfrýjandi hafi 2. september 1998 fengið opnaðantékkareikning við tiltekið útibú Landsbanka Íslands hf., en réttindi og skyldurþess banka í tengslum við reikning þennan færðust til stefnda á grundvelliákvörðunar Fjármálaeftirlitsins 9. október 2008. Engin gögn hafa verið lögðfram um stofnun reikningsins eða upplýsingagjöf bankans til áfrýjanda ítengslum við það. Þá liggja heldur ekki fyrir í málinu eldri gögn um notkunreikningsins en frá lokum nóvember 2000, en samkvæmt yfirliti vegna hans frá desemberá því ári hafði frá 9. mars 1999 verið heimild til yfirdráttar á honum, sem þánam 300.000 krónum. Á hinn bóginn hafa verið lögð fram reikningsyfirlit, sem nátil tímabilsins upp frá þessu allt þar til áfrýjandi virðist hafa látið afnotkun reikningsins í nóvember 2010. Af þeim yfirlitum verður helst ráðið aðheimild til yfirdráttar á reikningnum hafi tekið breytingum á þessu tímabili,þannig að hún hafi verið 610.000 krónur frá 5. desember 2001, 400.000 krónurfrá 2. júlí 2002, 600.000 krónur frá 2. október sama ár, 900.000 krónur frá 3.desember sama ár, 300.000 krónur frá 1. ágúst 2003, 800.000 krónur frá 2.september 2004, 350.000 krónur frá 4. febrúar 2005, 800.000 krónur frá 11.nóvember sama ár, 750.000 krónur frá 2. desember 2006, 1.000.000 krónur frá 12.nóvember 2007, 950.000 krónur frá 2. febrúar 2008, 900.000 krónur frá 2. maísama ár, 850.000 krónur frá 2. júní sama ár og 950.000 krónur frá 22. desember2009. Af gögnum málsins verður ekki ráðið annað en að yfirdráttarheimildin hafifallið niður 18. nóvember 2010.Samkvæmt yfirlitunum, sem að framan var getið, nýtti áfrýjandi yfirleittað einhverju leyti eða öllu heimild til yfirdráttar á reikningi sínum eins oghún var á hverjum tíma. Vegna þessa voru reglulega færð til skuldar áreikninginn tvenns konar útgjöld úr hendi áfrýjanda, annars vegar svonefntheimildargjald og hins vegar vextir af yfirdráttarskuld. Um fyrrnefnda gjaldiðverður ekkert fundið í gögnum málsins annað en að á reikningsyfirlitum vartiltekið að það væri „3,50%“ án þess að fram kæmi af hverju það væri reiknað. Átímabilinu frá nóvember 2000 til september 2004 færði Landsbanki Íslands hf.þetta gjald til skuldar á reikning áfrýjanda við lok hvers mánaðar, aðfrátöldum tveimur mánuðum 2002 og fimm mánuðum 2003, svo og tveimur fyrstumánuðum ársins 2004, þó svo að yfirdráttarheimild hafi verið nýtt á þeimtímabilum. Eftir september 2004 var þetta gjald ekki tekið, en á því hafa engarskýringar komið fram í málinu. Þá verður ráðið af yfirlitunum að vextir afyfirdráttarskuld hafi verið færðir mánaðarlega til gjalda á reikninginn frá ogmeð nóvember 2000 til og með október 2010, að ágúst 2002 frátöldum, en síðanaftur í október, nóvember og desember 2013. Í flestum tilvikum var tekið fram íyfirlitunum hver vaxtafótur hafi verið og ef því var að skipta hvernig hannhafi breyst frá mánuðinum á undan. Samanlagt telur áfrýjandi vexti og heimildargjöldfrá desember 2001 til og með október 2010 hafa numið 1.079.815 krónum að gættuþví að í þeirri fjárhæð er ekki tekið tillit til þessara útgjalda á tímabilinufrá júlí til desember 2002. Af fyrirliggjandi reikningsyfirlitum verður séð að áfrýjandi hafi ekkinotað tékkareikninginn eftir 22. nóvember 2010, en yfirdráttarskuld á honum varþá 936.337 krónur. Frá þeim tíma voru engar hreyfingar á reikningnum fyrr en áárinu 2012 þegar 1.878 krónur voru færðar þar til skuldar vegnainnheimtutilraunar. Á árinu 2013 voru engar færslur á reikningnum fyrr en í lokoktóber, en eftir það voru sem fyrr greinir þrívegis færðir til gjalda vextir, alls30.523 krónur, og þrisvar gjöld vegna innheimtutilrauna, samtals 17.700 krónur.Samkvæmt málatilbúnaði stefnda var reikningnum lokað 31. janúar 2014 og hafi skuldá honum þá numið 996.960 krónum. Í framhaldi af því höfðaði stefndi mál þetta14. maí 2014 til heimtu þeirrar fjárhæðar ásamt dráttarvöxtum frá 19. aprílsama ár og málskostnaði. Áfrýjandi krefst sýknu af þessari kröfu á þeim grunni að LandsbankaÍslands hf. og síðar stefnda hafa verið óheimilt að krefja hana um vexti afyfirdráttarskuldinni og svonefnt heimildargjald með því að henni hafi ekkiverið veittar viðhlítandi upplýsingar um lánskjörin að þessu leyti eftirákvæðum þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán. Eigi hún því gagnkröfu áhendur stefnda vegna oftekinna vaxta og gjalda, sem nemi áðurnefndum 1.079.815krónum, og beri þannig að sýkna hana af kröfu stefnda sökum skuldajafnaðar.Fyrir Hæstarétti heldur áfrýjandi ekki lengur fram málsástæðu, sem hún byggði áfyrir héraðsdómi, um að krafa stefnda væri fallin niður fyrir fyrningu.IIEins og fyrr segir liggja ekki fyrir í málinu gögn um stofnuntékkareiknings áfrýjanda hjá Landsbanka Íslands hf. í september 1998, umsóknhennar um þau viðskipti eða upplýsingagjöf bankans til hennar af því tilefni.Þá er heldur ekki ljóst hvort áfrýjandi hafi notið heimildar til yfirdráttar afreikningnum frá öndverðu, en af yfirliti vegna hans er þó að sjá að slíkheimild hafi að minnsta kosti verið fyrir hendi frá 9. mars 1999. Á þeim tímatóku lög nr. 121/1994 ekki til lánssamninga í formi yfirdráttarheimildar aftékkareikningi, sbr. g. lið 1. mgr. 2. gr. laganna, en samkvæmt 3. gr. þeirrabar þó fjármálafyrirtæki allt að einu að veita neytanda, sem stofnaði tilslíkra viðskipta, tilteknar upplýsingar við upphaf þeirra. Slíkar upplýsingaráttu nánar að varða takmörk á lánsfjárhæð, hvaða vextir og gjöld myndu falla álán, hvernig segja mætti samningi um viðskiptin upp, hvort breyta mætti vöxtumog gjöldum á lánstímanum og hvernig neytanda yrði tilkynnt það, þar á meðal meðþví að vekja athygli á breytingu í reikningsyfirliti. Stefndi hefur ekki axlað sönnunarbyrðifyrir því að alls þessa hafi verið gætt áður en stofnað var tilyfirdráttarheimildar áfrýjanda. Um afleiðingar þess verður á hinn bóginn aðgæta að því að vegna áðurnefnds g. liðar 1. mgr. 2. gr. laga nr. 121/1994 tókuákvæði 1. og 2. mgr. 14. gr. þeirra ekki beint til tilvika, þar sem bresturhafi orðið á upplýsingagjöf fjármálafyrirtækis í tengslum við gerð samnings umyfirdráttarheimild, en til þess verður og að líta að samkvæmt 3. mgr.síðastnefndrar lagagreinar giltu önnur ákvæði hennar heldur ekki ef lánveitandigat sannað að neytanda hafi mátt vera ljóst hver lántökukostnaðurinn átti aðvera. Þótt svonefnt heimildargjald vegna yfirdráttar á reikninginn og vextir afskuld vegna hans hafi ekki getað birst á reikningsyfirliti fyrr enyfirdráttarheimild hafði í fyrsta sinn verið nýtt gátu áfrýjanda ekki dulisthver þessi útgjöld voru þegar það hafði gerst. Á reikningsyfirlitum kom einnigfram fjárhæð og gildistími yfirdráttarheimildar hverju sinni. Áfrýjandi hefurekki borið því sérstaklega við að sér hafi ekki verið kunnugt um hvernig ljúkamætti þessum lánsviðskiptum eða að vextir og önnur útgjöld vegna nýtingarheimildarinnar gætu breyst, en breytingar, sem síðar urðu á vaxtafæti vegnayfirdráttarskuldar, komu jafnframt að öðru jöfnu skýrlega fram áreikningsyfirlitum. Ekki gerði áfrýjandi svo að séð verði nokkru sinniathugasemd vegna þessara útgjalda fyrr en í greinargerð sinni í máli þessufyrir héraðsdómi. Er því ekki unnt að líta svo á að Landsbanki Íslands hf.hafi, svo að einhverjar afleiðingar geti haft að lögum, vanrækt skyldur sínargagnvart áfrýjanda samkvæmt 3. gr. laga nr. 121/1994 á þeim tíma, sem stofnaðvar til yfirdráttarheimildar á tékkareikningi hennar.Með lögum nr. 179/2000, sem tóku gildi 11. janúar 2001, var lögum nr.121/1994 breytt meðal annars á þann hátt að fyrrgreindur g. liður 1. mgr. 2.gr. síðarnefndu laganna var felldur niður og ákvæði 3. gr. þeirra gerðítarlegri um skyldur fjármálafyrirtækis gagnvart neytanda við gerð samnings umlán í formi yfirdráttarheimildar af tékkareikningi. Eftir þessar breytingar varþó tiltekið í e. lið 1. mgr. 3. gr. laganna að unnt væri að breyta slíkriheimild eftir munnlegri beiðni neytanda. Ekki hefur áfrýjandi sýnt fram á að stoðgeti verið fyrir því að líta svo á að upphaflegur samningur umyfirdráttarheimild af reikningi hennar hafi fallið niður og nýr samningur veriðgerður um það efni þegar heimildin hækkaði 5. desember 2001 eftir gildistökuþessarar lagabreytingar úr 300.000 krónum í 610.000 krónur, svo sem hún héltfram við flutning málsins fyrir Hæstarétti, eða að svo hafi verið ástatt viðsíðari breytingar á fjárhæð heimildarinnar. Verða því kröfur til LandsbankaÍslands hf. og síðar stefnda um upplýsingagjöf til áfrýjanda vegna þessaraviðskipta að taka mið af ákvæðum laga nr. 121/1994, eins og þau voru þegar tilviðskiptanna var stofnað.Að gættu framangreindu verður niðurstaða hins áfrýjaða dóms staðfest umannað en málskostnað, en rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af málinuí héraði og fyrir Hæstarétti.Dómsorð:Héraðsdómur skal veraóraskaður um annað en málskostnað.Málskostnaður í héraði ogfyrir Hæstarétti fellur niður.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 11. júní 2015. I. Mál þetta var höfðað 14. maí 2014 og dómtekið 19.maí 2015. Stefnandier Landsbanki Íslands, Austurstræti 11, Reykjavík, en stefnda er KristínPálsdóttir, Hvammsgerði 12, Reykjavík. Stefnandikrefst þess að stefnda verði dæmd til að greiða stefnanda skuld að fjárhæð996.960 krónur ásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr.38/2001 af 996.960 krónum frá 19. apríl 2014 til greiðsludags. Þá krefststefnandi málskostnaðar. Stefndakrefst sýknu á grundvelli skuldajöfnunar eins langt og dómkrafa sóknaraðilanær, en til vara krefst stefnda sýknu. Þá krefst stefnda málskostnaðar. II. Þann 2. september 1998 stofnaði stefndatékkareikning nr. 104545 við útibú Landsbanka Íslands hf. Yfirdráttarheimild áreikningnum rann út og var honum lokað í kjölfarið þann 31. janúar 2014. Namuppsöfnuð skuld reikningsins 996.960 krónur. Stefnandi sendi stefnduinnheimtuviðvörun þann 26. febrúar 2014 og innheimtubréf þann 19. mars 2014.Samkvæmt gögnum málsins svaraði stefnda ekki bréfunum. Samkvæmtendurkröfuútreikningi stefndu nemur gagnkrafa hennar á hendur stefnanda tilskuldajöfnunar 2.154.371 krónu. III. . Helstumálsástæður og lagarök stefnanda Stefnandi reisir kröfu sína á meginreglum kröfu- ogsamningaréttar um greiðsluskyldu fjárskuldbindinga. Kröfur um dráttarvextistyður stefnandi við reglur III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001, einkum 3. mgr. 5.gr. og 1. mgr. 6. gr. sömu laga. Viðmunnlegan flutning málsins tók stefnandi fram að stefnda hefði reglulega fengiðsend reikningsyfirlit frá bankanum. Á þeim komi fram að gera þurfi athugasemdirinnan 20 daga, annars teljist reikningurinn réttur. Stefnda hafi ekki borið þvívið að yfirlitin hafi ekki borist til hennar. Þá mótmælir stefnandi gagnkröfustefndu til skuldajöfnunar. Hún sé vanreifuð. Telur stefnandi einnig að stefndahafi sýnt af sér tómlæti við að koma á framfæri mótmælum vegnayfirdráttarlánsins. Ítarleg reikningsyfirlit stefnanda, sem send voru stefndu reglulega,beri með sér vexti og annan kostnað. Þá hafi neytendalög nr. 121/1994, sem núséu fallin úr gildi, ekki gilt um yfirdráttarlán stefndu. Lög nr. 121/1994 hafiekki veitt stefndu nokkurn rétt. Þá hafi stefndu mátt vera ljós áfallinnkostnaður, enda hafi hún notað reikninginn frá árinu 1998. Hafi hún ekki gertathugasemdir við reikningsyfirlitin fyrr en undir rekstri þessa máls. Þá séstærsti hluti gagnkröfunnar fyrndur þar sem fyrning hafi fyrst rofnað þegargagnkrafa hafi verið sett fram til skuldajöfnunar. Þá mótmælir stefnanditilvísun stefndu til laga nr. 57/2005, um eftirlit með viðskiptaháttum ogmarkaðssetningu, sem þýðingarlausri fyrir úrslit málsins. Hið sama gildi umtilvísun stefndu til EES réttar. Stefnandi bendir á að kröfur vegna peningalánsfyrnist á 10 árum, sbr. þágildandi lög nr. 14/2005 og nú 5. gr. laga nr.150/2007 um fyrningu kröfuréttinda. 2. Helstumálsástæður og lagarök stefnduStefnda reisir gagnkröfu sína til skuldajöfnunar ámóti kröfum stefnanda á því, að stefnanda hafi verið óheimilt að innheimtanokkurn kostnað af yfirdrætti á tékkareikningi stefndu, þar sem aldrei hafiverið gerður skriflegur samningur á milli aðila, sbr. 3. og 5. gr., sbr. 1.mgr. 14. gr. þágildandi laga nr. 121/1994 um neytendalán. Því beri stefnanda aðendurgreiða stefndu allan kostnað sem innheimtur hafi verið af tékkareikningihennar með vöxtum, skv. 4. gr., sbr. 18. gr., laga nr. 38/2001 um vexti ogverðtryggingu. Stefnanda hafi nánar tiltekið verið óheimilt að krefjastkostnaðar, dráttarvaxta og virðisaukaskatts af stefndu. Þá hafi stefnandasamkvæmt 6. gr. sömu laga borið að gera stefndu ítarlega grein fyrir kostnaðivið lántökuna, þ.m.t. vextir, sbr. 3. gr. laga nr. 121/1994. Stefnda telur aðháttsemi stefnanda fari gegn banni við óréttmætum viðskiptaháttum, sbr. lög nr.57/2005 og lög nr. 121/1994. Þá sé jafnframt um að ræða óréttmæta skilmála semséu frávíkjanlegir, sbr. 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð ogógilda löggerninga, einkum 36. gr. c. Þá vísar stefnda til ráðgefandi álits EFTA-dómstólsinsí máli E-25/13, fordæma Evrópudómstólsins í máli C-76/10 og niðurstöðuNeytendastofu í máli nr. 8/2014. Íumfjöllun um varakröfu sína telur stefnda að krafa stefnanda sé fallin niðurfyrir fyrningu. IV. Stefnda stofnaði tékkareikning nr. 104545 þann 2.september 1998 við útibú Landsbanka Íslands hf. Yfirdráttarheimild var áreikningnum og rann hún út án þess að uppsöfnuð skuld reikningsins væri greidd.Reikningnum var lokað 31. janúar 2014 og nam skuldin þá 996.960 krónum sem erstefnufjárhæð málsins. Ímálinu liggja fyrir reikningsyfirlit vegna ofangreinds bankareiknings frá árinu2000 til loka hans, með sundurliðuðum upplýsingum um innborganir og úttektir,þ. á m. vegna þjónustugjalda og vaxtakostnaðar. Yfirlitin eru öll stíluð ástefndu. Neðst í yfirlitunum kemur fram eftirfarandi texti: „Athugasemdiróskast gerðar innan 20 daga frá viðtöku yfirlitsins, annars telst reikningurinnréttur. […] Vaxtamánuður er 21. – 20. næsta mánaðar.“ Hefur stefnda hvorkimótmælt því að hafa móttekið yfirlit þessi né gert athugasemdir við þau. Ámeðal gagna málsins er innheimtuviðvörun, dags. 26. febrúar 2014, oginnheimtubréf, dags. 19. mars 2014, sem stefnda mótmælir ekki að hafa móttekiðeða gert athugasemdir við. Stefndabyggir sýknukröfu sína á því að krafa stefnanda sé fyrnd. Fyrir liggur aðstefnda notaði tékkareikninginn samfellt frá stofnun hans og þar til honum varlokað í janúar 2014, en mál þetta var höfðað 14. maí 2014. Í ljósi þess, og meðvísan til dóms Hæstaréttar Íslands í máli nr. 533/2014, frá 19. mars 2015, erþessari málsástæðu stefndu hafnað. Víkurþá næst að þeirri málsástæðu stefndu um að hún eigi rétt á skuldajöfnuðigagnvart kröfu stefnanda. Eins og áður segir telur stefnda að stefnanda hafiverið óheimilt að innheimta kostnað af yfirdrætti á tékkareikningi stefndu, þarsem aldrei hafi verið gerður skriflegur samningur á milli aðila. Eigi stefndaþví kröfu á hendur stefnanda um endurgreiðslu þeirra fjárhæða sem stefnandihafi ranglega af sér haft og nemi gagnkrafa stefndu 2.154.371 krónu. Reisirstefnda kröfu sína á þágildandi lögum nr. 121/1994 um neytendalán, en í 5. gr.þeirra segi að lánssamningur skuli vera skriflegur og fela í sér upplýsingarþær sem tilgreindar eru í 6. og 8. gr. laganna. Enginn samningur hafi veriðgerður milli aðila auk þess sem stefnanda hafi borið að gera stefndu ítarlegagrein fyrir kostnaði við lántökuna og vexti, sbr. 3. gr. sömu laga.Í 3. gr. laga nr. 121/1994 er mælt fyrir umupplýsingaskyldu lánveitanda þegar um yfirdráttarlán er að ræða. Engin gögnliggja fyrir hvort eða með hvaða hætti stefndu voru kynntar reglur stefnanda umnotkun umrædds tékkareiknings, þar með taldar upplýsingar um gjöld, vaxtakjörog annað sem tengdist notkun reikningsins. Fyrir liggur á hinn bóginn að stefndanotaði umræddan tékkareikning athugasemdalaust í tæp 16 ár og greiddi á þeimtíma þann kostnað og vexti sem til féllu, en hún fékk send reikningsyfirlitvegna tékkareikningsins frá stofnun hans þar til honum var lokað. Í öllumyfirlitunum var tekið fram að gera skyldi athugasemdir innan 20 daga fráviðtöku yfirlitsins, annars teldist reikningurinn réttur. Með vísan til þess ogdóma Hæstaréttar í málum nr. 605/2012, frá 14. mars 2013, nr. 533/2014, frá 19.mars 2015 og nr. 349/2014 frá 22. desember 2014, telur dómurinn að komist hafiá samningur milli aðila um lánsviðskiptin. Verður því ekki fallist á aðgagnkrafa hafi stofnast og þar af leiðandi er krafa um skuldajöfnuð ekki tekintil greina. Stefndavísar með almennum hætti til ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins í máli E-25/13,fordæma Evrópudómstólsins í máli C-76/10 og niðurstöðu Neytendastofu í máli nr.8/2014, án nánari rökstuðnings. Telur dómurinn að ekki verði séð að greindirdómar eða niðurstaða Neytendastofu breyti niðurstöðu dómsins. Samkvæmtframansögðu ber stefndu að greiða stefnanda skuld að fjárhæð 996.960 krónurásamt dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af 996.960krónum frá 19. apríl 2014 til greiðsludags. Samkvæmtþessum málsúrslitum, og með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, ummeðferð einkamála, verður stefndu gert að greiða stefnanda 350.000 krónur ímálskostnað. Ragnheiður Snorradóttirhéraðsdómari kveður upp þennan dóm. DÓMSORÐ:Stefndu, Kristínu Pálsdóttur, ber að greiðastefnanda, Landsbankanum hf., skuld að fjárhæð 996.960 krónur ásamtdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001 af 996.960 krónumfrá 19. apríl 2014 til greiðsludags. Stefndagreiði stefnanda 350.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 554/2017
Kærumál Einkahlutafélag Forkaupsréttur Lögvarðir hagsmunir Frávísunarúrskurður felldur úr gildi
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem máli M gegn A ehf. var vísað frá dómi á þeim grundvelli að M skorti lögvarða hagsmuni af því að fá niðurstöðu um kröfu sína. Í málinu krafðist M þess að ógiltar yrðu tvær nánar tilgreindar samþykktir aðalfundar A ehf. 24. október 2014 með vísan til 1. mgr. 71. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög. Eftir aðalfund A ehf. hafði Á sem eigandi 99,98% hlutafjár A ehf. ákveðið að aðrir hluthafar félagsins, þar á meðal M, skyldu sæta innlausn hans á hlutum í félaginu samkvæmt 16. gr. laga nr. 138/1994. Með vísan til þess að þegar aðalfundur A ehf. hefði verið haldinn hefði M verið hluthafi í A ehf. taldi Hæstiréttur að M hefði lögvarða hagsmuni af því að leyst yrði úr ágreiningi aðila. Var hinn kærði úrskurður því felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson, Karl Axelsson ogÓlafur Börkur Þorvaldsson.Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. september 2017, enkærumálsgögn bárust réttinum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður HéraðsdómsReykjavíkur 22. ágúst 2017, þar sem máli sóknaraðila á hendur varnaraðila varvísað frá dómi. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 ummeðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verðifelldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Þákrefst hann málskostnaðar fyrir héraðsdómi og kærumálskostnaðar.Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ogkærumálskostnaðar.IÍ máli þessu, sem sóknaraðili höfðaði 4. nóvember 2014, krefst hann þessað ógilt verði samþykkt aðalfundar varnaraðila 24. október 2014 um að hækkahlutafé félagsins um 100.000.000 krónur að nafnverði á genginu ein króna á hlutog að breyta samþykktum þess því til samræmis og samþykkt fundarins um aðbreyta 7. grein samþykkta félagsins um forkaupsrétt að svo miklu leyti sembreytingarnar leiða til brottfalls forkaupsréttar við sölu á 470.000 hlutum íeigu félagsins. Þess er að geta að sóknaraðili höfðaði einnig 23. október 2014 mál áhendur varnaraðila, Árna Harðarsyni ogMagnúsi Jaroslav Magnússyni, þar sem þess er krafist að sóknaraðila skulislitið, sbr. 1. mgr. 81. gr. laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög.Málavextir eru þeir helstir að með framsalssamningi 31. mars 2009eignaðist sóknaraðili 10.000 hluti af 500.000 útgefnum hlutum í varnaraðila,sem þá bar heitið Dalasúla ehf., eða sem svaraði til 2% eignarhlutar. Með samasamningi eignaðist Vilhelm Róbert Wessmann 470.000 hluti, eða 94% eignarhlut,Árni Harðarson 10.000 hluti og Magnús Jaroslav Magnússon 10.000 hluti, eða 2%eignarhlut hvor. Við gerð framsalssamningsins tóku sóknaraðili, Árni og VilhelmRóbert sæti í stjórn varnaraðila. Sóknaraðili hætti 2. mars 2010 í stjórnvarnaraðila og tók Magnús Jaroslav sæti í henni í hans stað.Með dómi Hæstaréttar 28. nóvember 2013 í máli nr. 367/2013, semsóknaraðili hafði höfðað í héraði gegn áðurnefndum Árna, Vilhelm Róberti ogMagnúsi Jaroslav og hinir síðarnefndu áfrýjuðu, var viðurkennt að sóknaraðili,ásamt Árna og Magnúsi Jaroslav, ætti forkaupsrétt, að varnaraðila frágengnum,að 470.000 hlutum í varnaraðila samkvæmt 2. mgr. 7. greinar samþykkta félagsinsá verðinu ein króna á hlut vegna framsals hlutanna frá Vilhelm Róberti til Árnaí skjali sem bar heitið „viðauki við framsalssamning um hlutabréf íEinkahlutafélaginu Dalasúla ehf.“ Í framhaldi af dóminum tilkynnti Árni, fyrirhönd stjórnar varnaraðila, með bréfi 2. desember 2013 Vilhelm Róberti að stjórnfélagsins hefði ákveðið að nýta sér forkaupsrétt fyrir hönd félagsins áfyrrgreindum 470.000 hlutum í samræmi við 2. mgr. 7. greinar samþykktafélagsins. Myndi hlutaskrá þess verða færð til samræmis við framangreind kaupvarnaraðila á hlutunum. Afrit bréfsins var sent Magnúsi Jaroslav ogsóknaraðila.Hinn 14. mars 2014 var á aðalfundi varnaraðila fyrir árið 2012 lögð framtillaga af hálfu annarra hluthafa en sóknaraðila um að stjórn félagsins yrðiveitt heimild til að selja, án forkaupsréttar, eigin bréf þess að nafnverði 470.000krónur til Vilhelms Róberts fyrir eina krónu á hlut. Brást sóknaraðili viðþessu með því að krefjast lögbanns á sölunni og var krafan tekin til greina meðúrskurði héraðsdóms 12. júní 2014. Sýslumaður lagði síðan lögbannið á 3. júlísama ár og í framhaldi af því höfðaði sóknaraðili mál til staðfestingarlögbanninu. Í millitíðinni hafði sóknaraðili höfðað mál á grundvelli 71. gr.laga nr. 138/1994 til ógildingar á samþykkt hluthafafundarins 14. mars 2014.Hefur það mál og fyrrgreint staðfestingarmál verið sameinuð. Samkvæmt endurriti af fundargerð aðalfundar varnaraðila 24. október 2014var meðal fundarefnis tillaga stjórnar varnaraðila um að hlutafé félagsins yrðihækkað um 100.000.000 krónur að nafnvirði á genginu 1,0 fyrir hvern útgefinnhlut. Um hlutafjárhækkunina sagði meðal annars að hluthafar ættu rétt á að skrásig fyrir nýjum hlutum í réttu hlutfalli við hlutaeign sína, sbr. 1. mgr. 24.gr. laga nr. 138/1994 og 5. grein samþykkta félagsins. Gætu ekki aðrir enhluthafar skráð sig fyrir nýútgefnum hlutum, en ef hluthafar skráðu sig ekkifyrir þeim skyldi öðrum hluthöfum veittur hlutfallslegur sá réttur. Um ástæðufyrir hlutafjárhækkuninni var vísað til þess að hún væri til að standa undirskuldbindingum félagsins, þar sem það ætti ekki reiðufé til að greiða skuldir.Á fundinum voru bókuð mótmæli umboðsmanns sóknaraðila, sem fór með ⅓ hlutaatkvæða í félaginu, við lögmæti hlutafjárhækkunarinnar og að sóknaraðiliáskildi sér allan rétt. Þá var, gegn mótmælum umboðsmanns sóknaraðila, gerðbreyting á 7. grein samþykkta félagsins, sem hljóðaði svo eftir hana:„Eigendaskipti að hlutum í félaginu öðlast ekki gildi gagnvart því fyrr enstjórn þess hefur verið tilkynnt um það skriflega eða þau hafa verið færð ígerðarbók, sé hluthafi einn.“ Í lok fundarins beindi Árni Harðarson þeirrifyrirspurn til umboðsmanns sóknaraðila hvort sóknaraðili óskaði eftir, í ljósiþess að hann hefði stefnt félaginu til slita á því, að vera „innleystur úrfélaginu“, en það hlyti að hafa sömu afleiðingar og slit. Kvaðst umboðsmaðurinnekki geta tekið afstöðu til þess, en í máli þessu heldur sóknaraðili því framað þátttaka sín í hækkun hlutafjárins hefði verið óforsvaranleg, meðal annars íljósi þess að félagið væri með litla sem enga starfsemi. Fór svo að Árni skráðisig fyrir öllum nýútgefnum hlutum í varnaraðila og varð í kjölfarið eigandi99,98% hlutafjár í félaginu.Með bréfi 30. nóvember 2014 til sóknaraðila tilkynnti fyrrnefndur Árni,með vísan til 16. gr. laga nr. 138/1994, að hann hefði sem eigandi 99,98%hlutafjár varnaraðila og eini stjórnarmaður félagsins ákveðið að aðrirhluthafar þess skyldu sæta innlausn hans á hlutum þeirra í því. Meðinnlausninni væri hluthöfum boðnar 1,196 krónur fyrir hvern hlut. Samkvæmt 17.gr. laganna skyldi greiða andvirði hluta, sem ekki væru framseldir, innanfjögurra vikna frá dagsetningu bréfsins inn á geymslureikning í nafniviðkomandi rétthafa. Næðist ekki samkomulag um verð skyldi það ákveðið afmatsmönnum. Árni tilkynnti síðan sóknaraðila með bréfi 6. janúar 2015 að þarsem hlutir hins síðarnefnda í varnaraðila hefðu ekki verið framseldir hefðiandvirði þeirra, 11.196 krónur, verið greitt inn á geymslureikning á nafnisóknaraðila.Samhengis vegna skal þess getið að fyrir Hæstarétti er til meðferðar málnr. 796/2016, þar sem til úrlausnar eru bótakröfur sóknaraðila á hendur ÁrnaHarðarsyni, Magnúsi Jaroslav Magnússyni og Vilhelm Róberti Wessmann vegna nánartilgreindra ráðstafana þeirra sem stjórnarmanna í varnaraðila og að rekið ermatsmál milli sóknaraðila og Árna Harðarsonar, þar sem tveir menn vorudómkvaddir 25. janúar 2017 til að meta innlausnarverð á hlutum sóknaraðila ívarnaraðila miðað við innlausnardag hlutanna 30. nóvember 2014. IISóknaraðili byggir í máli þessu á því að samkvæmt 71. gr. laga nr.138/1994 geti hluthafi höfðað mál vegna ákvörðunar hluthafafundar sem hefurverið tekin með ólögmætum hætti eða brýtur í bága við lögin eða samþykktirfélags. Telur hann að samþykkt aðalfundarins 24. október 2014, um að hækkahlutafé varnaraðila um 100.000.000 krónur að nafnverði á genginu ein króna áhlut, brjóti í bága við 70. gr. laga nr. 138/1994, en verð félagsins hafi veriðmetið lítið sem ekkert við hlutafjárhækkunina. Hafi þessi ráðstöfun því veriðgerð til að afla þeim sem þátt tækju í hækkuninni ótilhlýðilegra hagsmuna ákostnað sóknaraðila. Hið sama gildi um þá samþykkt aðalfundarins að fella brottforkaupsrétt að hlutum félagsins, auk þess sem hún gangi í berhögg viðfyrrnefndan dóm Hæstaréttar í máli nr. 367/2013 um viðurkenninguforkaupsréttar. Ef fallist yrði á kröfur sóknaraðila um slit varnaraðila og„ógildingu hlutafjárins“ hefði það í för með sér að innlausn þess værimarklaus, þar sem hlutafjáreign Árna Harðarsonar teldist þá aðeins vera 2%, semleyfi honum ekki innlausn á eignarhlut sóknaraðila. Við slit félagsins yrðisíðan eigin fé þess úthlutað til þriggja hluthafa þess, sem ættu þá allir 2%eignarhlut. Þar fyrir utan hafi innlausnarferli 16. gr. laga nr. 138/1994 ekkiverið lokið, þar sem endanlegt innlausnarverð liggi ekki fyrir. Sé sóknaraðiliþví enn hluthafi í varnaraðila, sbr. 17. gr. laganna.Af hálfu varnaraðila er á því byggt að eftir að hlutir sóknaraðila voruinnleystir á grundvelli heimildar í 16. gr. laga nr. 138/1994 og innlausnarverðþeirra greitt inn á geymslureikning sé sóknaraðili ekki lengur hluthafi ívarnaraðila, en fjárhagslegir hagsmunir hans séu að fullu tryggðir með þeirrisem málsmeðferð sem 2. mgr. sömu greinar bjóði og nú standi yfir. Munidómkröfur sóknaraðila, jafnvel þótt á þær yrði fallist, ekki leiða til þess aðsóknaraðili verði að nýju hluthafi í félaginu. Samkvæmt 71. fyrrgreindra lagageti aðeins hluthafi, framkvæmdastjóri og stjórnarmaður höfðað mál vegnaákvörðunar hluthafafundar. Þar sem sóknaraðili sé ekki lengur hluthafi ífélaginu geti hann ekki átt aðild að máli til ógildingar á hækkun hlutafjár,auk þess sem hann geti ekki haft lögvarða hagsmuni af slíkri úrlausn, sem séþví andstæði 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991. Að auki verði að telja að kröfursóknaraðila í þeim málum, sem hann rekur, ósamrýmanlegar og úr þeim verði ekkihægt að leysa. Þannig höfði sóknaraðili fyrst mál til slita á félaginu, ensíðan mál til ógildingar á ákvörðun hluthafafundar um hækkun hlutafjár. Einnigsé það ósamrýmanlegt málarekstri sóknaraðila og kröfum hans um slit á félaginueða ógildingu á ákvörðun hluthafafundar að hann hafi sett af stað matsmál ágrundvelli 2. mgr. 16. gr. laga nr. 138/1994. Þegar niðurstaða liggi fyrir íþví máli eigi sóknaraðili rétt til endurgjalds fyrir hluti sína í félaginu ísamræmi við niðurstöðu matsins. Hafi sóknaraðili í engu leitast við að skýrahvernig hann geti bæði átt rétt til að fá andvirði hluta sinna greitt vegnainnlausnar í samræmi við kröfur sínar um að þeir verði metnir til fjár afdómkvöddum matsmönnum og svo einnig haldið til streitu kröfum um slit áfélaginu og ógildingu ákvörðunar hluthafafundar. Eftir að hlutafé sóknaraðilahafi verið innleyst hafi hann ekki átt annan kost en að leita eftir dómi umógildingu á innlausninni, en slíku máli yrði að beina gegn þeim hluthafa semstóð að henni. Loks verði ekki framhjá því horft að sóknaraðili hafi ráðstafaðhagsmunum sínum með skuldbindandi hætti með því að krefjast slita ávarnaraðila, svo og mats dómkvaddra manna á innlausnarverði hluta sinna.IIIÍ 1. mgr. 71. gr. laga nr. 138/1994 segir að hluthafi, stjórnarmaður eðaframkvæmdastjóri geti höfðað mál vegna ákvörðunar hluthafafundar sem hefurverið tekin með ólögmætum hætti eða brýtur í bága við lögin eða samþykktirfélagsins. Kröfur sóknaraðila eru meðal annars reistar á þessari lagagrein og 70.gr. sömu laga, þar sem kveðið er á um að hluthafafundur megi ekki taka ákvörðunsem er til þess fallin að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegrahagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins. Sóknaraðili heldur því framað hann eigi enn þriðjung „útistandandi hlutafjár“ í varnaraðila, en með því séátt við hlutafé í eigu annarra en félagsins sjálfs. Þegar aðalfundur varnaraðila var haldinn 24. október 2014, þar sem þærráðstafanir sem sóknaraðili krefst ógildingar á voru gerðar, var sóknaraðilihluthafi í varnaraðila. Samkvæmt því hefur hann lögvarða hagsmuni af því aðleyst verði úr ágreiningi aðila. Verður hinn kærði úrskurður því felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Varnaraðila verður gert að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og ídómsorði greinir, en við ákvörðun hans er tekið tillit til þess að samhliðaþessu máli er rekið annað samkynja mál.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er felldur úrgildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.Varnaraðili, Aztiq Pharma Partners ehf., greiðisóknaraðila, Matthíasi H. Johannessen, 250.000 krónur í kærumálskostnað.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22.ágúst 2017.Málþetta var höfðað 4. nóvember 2014 af Matthíasi H. Johannessen, Sólbraut 13,Seltjarnarnesi gegn Aztiq Pharma Partners ehf., Smáratorgi 3, Kópavogi. Máliðvar dómtekið eftir aðalmeðferð þess 27. júní sl. Stefnandikrefst þess að ógiltar verði eftirtaldar samþykktir aðalfundar stefnda 24.október 2014. Annars vegar samþykkt fundarins að hækka hlutafé félagsins um100.000.000 króna að nafnverði á genginu ein króna á hlut og breyta samþykktumfélagsins til samræmis og hins vegar samþykkt fundarins að breyta 7. gr.samþykkta félagsins um forkaupsrétt að svo miklu leyti sem breytingarnar leiðatil brottfalls forkaupsréttar við sölu á 470.000 hlutum í eigu félagsinssjálfs. Þákrefst stefnandi málskostnaðar að skaðlausu úr hendi stefnda.Stefndikrefst sýknu og málskostnaðar úr hendi stefnanda.I.Máliþessu var frestað nokkrum sinnum þar sem beðið var matsgerðar og svo yfirmats ímáli sem rekið var fyrir dómnum milli að mestu leyti sömu aðila og sem varðaðiað miklu leyti sömu málsatvik. Eftir að yfirmatsgerð lá fyrir í því máli semvar nr. E-3519/2014 var í þinghaldi 16. mars 2016 ákveðið að fresta þessu máliótiltekið þar til niðurstaða værifengin í mál nr. E-3519/2014. Dómur gekk í því máli 11. nóvember 2016 og íkjölfarið, eða 20. desember 2016, var mál þetta tekið fyrir að nýju. II.Meðframsalssamningi 31. mars 2009 eignaðist stefnandi 10.000 hluti af 500.000útgefnum hlutum í Aztiq Pharma Partners ehf. eða sem svaraði til 2%eignarhlutar. Samkvæmt sama samningi eignuðust Vilhelm Róbert Wessman 470.000hluti eða 94% eignarhlut, stefndi Árni 10.000 hluti eða 2%, og stefndi Magnús10.000 hluti eða 2%. Seljandi hlutafjárins var Lögvit ehf. Við gerðframsalssamningsins tóku stefnandi, Árni og Vilhelm Róbert sæti í stjórnfélagsins.Stefndulýsa því svo að Vilhelm Róbert hafi ekki eignast hlut í félaginu heldur hafistefndi Árni yfirtekið þann hlut og eignast 96% í félaginu samkvæmtviðbótarsamkomulagi, sbr. umfjöllun síðar. Árni Harðarson greiddi 480.000krónur fyrir hlutinn 7. september 2009, stefndi Magnús 10.000 krónur fyrir sinnhlut 13. ágúst s.á. og stefnandi fyrir sinn hlut 23. júlí s.á.TilgangurAztiq Pharma Partners ehf. var eignarhald og rekstur lyfjafyrirtækja. Í samræmivið það fjárfesti Aztiq Pharma Partners ehf. í lyfjafyrirtækinu Alvogen.Hugmyndiná bak við stofnun Aztiq Pharma Partners ehf. var að setja á stofn sjóð sem aflamyndi fjárfesta til að standa undir fjárfestingum í lyfjageiranum, í samræmivið tilgang félagsins. Aztiq Pharma Partners ehf. festi í framhaldinu kaup áöllum hlutum í nýstofnuðu félagi, Aztiq Partners AB, og greiddi fyrir það semnam stofnframlagi félagsins, 100.000 sænskar krónur. Aztiq Partners AB settisíðan upp svokallaðan SICAR–sjóð í Lúxemborg, Aztiq Pharma Partners S.C.A.SICAR, og eins og áður segir var stefnt að því að fjármagna sjóðinn meðutanaðkomandi fjármagni til fjárfestingar í lyfjageiranum. Áður en sjóðurinn aflaði fjármagnsgafst honum, í september 2009, kostur á að kaupa 30% eignarhlut í Alvogen AztiqSociété Civile, móðurfélagi rekstrarfélaga um lyfjaverksmiðju í Bandaríkjunum.Stefnandilýsir skipulagi samstæðu Aztiq Pharma Partners ehf. eftir fjárfestinguna meðeftirfarandi hætti sem ekki hefur verið andmælt af stefndu:Afmyndinni megi sjá að Aztiq Pharma Partners ehf. hafi átt sænskt dótturfélag semheitir Aztiq Partners AB. Síðarnefnda félagið átti svo 96,8% eignarhlut ílúxemborgska félaginu Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR og 100% eignarhlut ílúxemborgska félaginu Aztiq Pharma Management S.A. sem átti afgang hlutafjárinsí Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR. Samkvæmt þessu réð Aztiq Pharma Partnersehf. í gegnum Aztiq Partners AB yfir öllu hlutafé Aztiq Pharma Partners S.C.A.SICAR.AztiqPharma Partners S.C.A. SICAR var síðan eigandi 9,795,919 hluta ílyfjafyrirtækinu Alvogen Aztiq Société Civile („Alvogen“) eða sem svaraði til29,97% eignarhlutar í því félagi. Stefnandi bendir á að samkvæmt skýrslustjórnar Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR með ársreikningi félagsins fyrirárið 2010, sem stefndi Árni undirritaði, hafi þessi eignarhlutur í Alvogen íárslok 2010 verið metinn á 76,5 milljónir bandaríkjadala. Hafi það mat byggst áverðmati fjárfestingarbankans Raiffeisen Investment Bank AG frá því í mars2010.Þáátti Aztiq Pharma Partners S.C.A. SICAR kauprétt að 10% eignarhlut til viðbótarí Alvogen gegn greiðslu á 9,6 milljónum bandaríkjadala. Ef miðað væri viðframangreint verðmat Raiffeisen væri verðmæti þess kaupréttar samkvæmt matistefnanda í mars 2010 um 15,9 milljónir bandaríkjadala.Stefnandibendir á að stefndi Aztiq Pharma Partners ehf. hafi ekki aðeins ráðist íframangreinda fjárfestingu, heldur einnig veitt Alvogen þjónustu sem hafiskilað um 47 milljónum króna í tekjur á árinu 2009 og um 102 milljónum króna ítekjur á árinu 2010.Stefnanditelur, miðað við að verðmat Raiffeisen hafi staðið fyrir sínu í árslok 2010, aðverðmæti eignarhlutar stefnda í helstu eign félagsins, Aztiq Partners AB, hafiþá numið 9,3 milljörðum króna. Stefndu vísa á bug staðhæfingumstefnanda um stórkostleg verðmæti 30% eignarhluta í Alvogen og kaupréttar að10% eignarhlut í Alvogen, þar sem staðreyndin sé sú að þegar Aztiq PharmaPartners S.C.A. SICAR hafi skrifað sig fyrir hlutum í Alvogen Aztiq SociétéCivile hafi verið veittur greiðslufrestur í 18 mánuði. Hafi verðmæti félagsinsþví verið nær því að vera hið sama og innborgað hlutafé fyrir hluti í AztiqPartners AB, sbr. mat Rýnis endurskoðunar á eignarhluta Aztiq Partners AB. Þáárétta stefndu að eingöngu 500.000 kr. höfðu verið greiddar í hlutafé tilfélagsins og þar af hafði stefnandi greitt 10.000 kr.Stefnandihætti í stjórn Aztiq Pharma Partners ehf. 2. mars 2010 og sæti hans tók MagnúsJaroslav Magnússon. Ástæða þessara breytinga var að sögn stefnanda ósætti millihans og annarra aðila málsins. Stefndi segir hins vegar ástæðuna þá aðstefnandi hafi 1. mars 2010 ráðið sig til starfa hjá Actavis, samkeppnisaðilastefnda. Þau vistaskipti hafi stefnandi undirbúið á laun um nokkurt skeið. Viðræðuráttu sér stað á þessum tíma milli aðila máls um að hlutur stefnanda í AztiqPharma Partners ehf. yrði keyptur en þær skiluðu ekki árangri.Eftirundirritun framsalssamningsins útbjuggu Vilhelm Róbert og Árni sérstakansamning um framsal Vilhelms Róberts til Árna á 470.000 hlutunum í eigu VilhelmsRóberts. Þessi samningur bar titilinn „viðauki við framsalssamning um hlutabréfí Einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.“. Burtséðfrá því hvenær viðaukinn var undirritaður hefur því verið slegið föstu að þaðhafi gerst eftir gerð framsalssamningsins og því hafi forkaupsréttur hluthafaorðið virkur, sbr. dóm Hæstaréttar í málinu nr. 331/2013. Stefnandi fullyrðirað honum hafi ekki verið kunnugt um gerð viðaukans fyrr en löngu síðar. Fljótlegaeftir að stefnandi hætti í stjórn, eða um 1. júlí 2010, gekk þáverandi stjórnAztiq Pharma Partners ehf., þeir Vilhelm Róbert, Árni og Magnús Jaroslav, tilsamninga sem fólu í sér afsal á helstu eign félagsins, Aztiq Partners AB, tilannars félags, Aztiq Pharma ehf. Þessi viðskipti munu hafa farið fram án vitneskjustefnanda málsins. Afþeim upplýsingum sem stefnandi hefur síðar fengið um viðskiptin telur hann aðdraga megi þau upp með þessum hætti:Þannigseldi Aztiq Pharma Partners ehf. helstu eign sína, eignarhlutinn í AztiqPartners AB, nánast eignalausu félagi, Aztiq Pharma ehf., fyrir tæpar 5milljónir króna og að sögn stefnanda gegn ógreiddri og ótryggri vonargreiðsluað hámarki 10 milljónir evra ef kaupandi félagsins hefði sjálfur hagnað affjárfestingunni og að öðrum frekari skilyrðum uppfylltum (svonefnt „earn out“ áensku). Eftirþessar ráðstafanir virðist starfsemi félagsins að öðru leyti nánast leggjastaf. Það hafði óverulegar tekjur og var rekið með rúmlega 15 milljóna króna tapiárið 2011, tæplega níu milljóna króna tapi árið 2012 og með rúmlega 11 milljónakróna tapi árið 2013.AðalfundirAztiq Pharma Partners ehf. fyrir rekstrarárin 2009 og 2010 voru ekki haldnirfyrr en 14. október 2011 og þá kveðst stefnandi fyrst hafa fengið upplýsingarum framangreind viðskipti. Upplýsingar um starfsemi Aztiq Pharma Partners ehf.á fundunum voru að sögn stefnanda ófullkomnar enda reikningar félagsins ekkiendurskoðaðir. Jafnskjóttog stefnandi fékk vitneskju um að félagar hans, aðrir hluthafar Aztiq PharmaPartners ehf., og sameiginlegt félag þeirra höfðu ráðstafað eignarhlutum ogeignum án vitneskju og í trássi við vilja stefnanda, hóf hann aðgerðir.Stefnandigat ekki unað því að með gerð umrædds viðauka væri gengið fram hjáforkaupsrétti hans að hlutunum 470.000 sem Vilhelm Róbert afsalaði Árna. Af þvítilefni höfðaði hann mál 13. desember 2011 til viðurkenningar á þeim rétti.Meðdómi 28. nóvember 2013, í máli nr. 367/2013, viðurkenndi Hæstirétturforkaupsrétt stefnanda og annarra hluthafa, að félaginu frágengnu, að hlutunumsem viðaukinn tók til á genginu ein króna á hlut.Meðanmálið var rekið um forkaupsréttinn höfðaði stefnandi mál gegn stjórnarmönnumAztiq Pharma Partners ehf. til heimtu skaðabóta vegna sölu helstu eignarfélagsins, Aztiq Partners AB, til Aztiq Pharma ehf. Málið var þingfest í HéraðsdómiReykjavíkur 25. október 2012. Dómur gekk í því 11. nóvember 2016 í málinu nr.E-3519/2012. Því máli hefur verið áfrýjað af beggja hálfu til HæstaréttarÍslands. Í málinu var aflað yfirmatsgerðar um verðmæti Aztiq Pharma Partnersehf. miðað við 1. júlí 2010 eða um það bil er salan fór fram. Stefnandihöfðaði einnig mál gegn Aztiq Pharma Partners ehf. vegna þess að hann taldiársreikningum félagsins, sem fram voru lagðir á aðalfundum fyrir árin 2009 og2010, verulega áfátt. Hann taldi þá ekki samrýmast lögbundnum kröfum m.a. umgerð og endurskoðun samstæðureikninga og áritun löggilts endurskoðandafélagsins.Meðdómi Héraðsdóms Reykjavíkur 3. júlí 2014 var Aztiq Pharma Partners ehf. sýknaðaf öllum kröfum stefnanda í því máli. Því máli var áfrýjað að fengnuáfrýjunarleyfi. Með dómi Hæstaréttar 21. maí 2015 í máli nr. 791/2014 var vísaðfrá héraðsdómi aðalkröfu áfrýjanda,Matthíasar H. Johannessen, um að ógiltir yrðu aðalfundir stefnda, Aztiq PharmaPartners ehf., sem haldnir voru 14. október 2011 fyrir starfsárin 2009 og 2010en sýknað af öðrum kröfum stefnanda.Íkjölfar framangreinds dóms Hæstaréttar frá 28. nóvember 2013 ákvað Aztiq PharmaPartners ehf., með tilkynningu 2. desember 2013, að ganga inn í kaupin samkvæmtframangreindum viðauka. Stefnandihefur metið það svo að með því sé staðan í raun sú að hann eigi nú þriðjungútistandandi hlutafjár Aztiq Pharma Partners ehf. Með „útistandandi hlutafé“ séátt við hlutafé í eigu annarra en félagsins sjálfs, en hlutir í eigu þess njótihvorki atkvæðisréttar, sbr. 57. gr. laga nr. 138/1994, né arðsréttar eðli málssamkvæmt. Eftir kaup félagsins voru útistandandi hlutir 30.000 og stefnandi séeigandi 10.000 þeirra, eða þriðjungs.Aðrirhluthafar Aztiq Pharma Partners ehf. en stefnandi lögðu fram á aðalfundi AztiqPharma Partners ehf. fyrir árið 2012, sem fram fór 14. mars 2014, tillögu um aðstjórn félagsins yrði veitt heimild til að selja, án forkaupsréttar, eigin bréffélagsins að nafnverði 470.000 krónur til Vilhelms Róberts fyrir eina krónu á hlut.Stefnandigat ekki unað þessu og krafðist lögbanns við því að Aztiq Pharma Partners ehf.seldi Vilhelm Róbert, án þess að bjóða öðrum hluthöfum forkaupsrétt, eiginhluti félagsins að nafnverði 470.000 krónur. Sýslumaðurinn í Kópavogi synjaði ífyrstu kröfunni en Héraðsdómur Reykjaness felldi þá ákvörðun úr gildi meðúrskurði 12. júní 2014 og lagði fyrir sýslumann að leggja lögbannið á.Sýslumaður gerði það 3. júlí 2014 og stefnandi þingfesti mál því tilstaðfestingar 3. september 2014.Ímillitíðinni hafði stefnandi höfðað mál á grundvelli 71. gr. laga nr. 138/1994til ógildingar á samþykkt hluthafafundarins 14. mars 2014. Það mál ogstaðfestingarmálið hafa nú verið sameinuð.Afturlögðu aðrir hluthafar Aztiq Pharma Partners ehf. en stefnandi, fram tillögu umbreytingar á hluthafafundi sem haldinn var 24. október 2014 þess efnis aðhlutafé Aztiq Pharma Partners ehf. yrði hækkað um 100 milljónir króna á genginuein króna á hlut. Samhliða ákváðu þeir að leggja til að ákvæði í samþykktumfélagsins um forkaupsrétt yrði afnumið í heild sinni. Þessi hlutafjárhækkun varsamþykkt og því á stefnandi, í stað þriðjungs hlutar sem hann taldi sig eigafyrir hækkun, nú einungis um 0,01% hlut.Stefnandivildi meina að þar sem félagið hefði litla sem enga starfsemi og engarupplýsingar lægju fyrir um til hvaða þarfa hlutafjárins skyldi aflað, yrðihlutafjárhækkun óforsvaranleg. Stefnandi höfðaði því mál þetta degi fyriraðalfund félagsins sem haldinn var 24. október 2014.II.Stefnandikveður markmið margvíslegra aðgerða sinna gegn stefnda og öðrum hluthöfum þaðað varðveita hlutfallslegt tilkall hans til eigna félagsins og viðhaldahlutfallslegu vægi atkvæða m.a. til að veita stjórn félagsins aðhald.Samkvæmt71. gr. laga nr. 138/1994 geti hluthafi höfðað mál vegna ákvörðunarhluthafafundar sem hefur verið tekin með ólögmætum hætti eða brýtur í bága viðlögin eða samþykktir félags. Þá megi hluthafafundur samkvæmt 70. gr. lagannaekki taka ákvörðun sem er fallin til þess að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrumótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eða félagsins.Stefnandibyggir á því að öll skilyrði séu samkvæmt þessu til að ógilda þær samþykktiraðalfundarins 24. okt. 2014 sem kröfur hans beinast gegn. Stefnandibyggir á því að samþykkt aðalfundarins að hækka hlutafé Aztiq Pharma Partnersehf. um 100.000.000 króna að nafnverði á genginu ein króna á hlut brjóti í bágavið 70. gr. laganna. Félaginu og öðrum hluthöfum þess hljóti að hafa veriðljóst að stefnandi gæti ekki varið þátttöku í hlutafjárhækkuninni. Enginástæða hafi verið til að hækka hlutaféð um jafn háa fjárhæð og raun ber vitni.Verð félagsins hafi, án nokkurs rökstuðnings, verið metið lítið sem ekkert viðhlutafjárhækkunina. Allt hafi þetta verið gert í því skyni að afla þeim semþátt tækju í hækkuninni ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað stefnanda.Samþykktaðalfundarins um hækkun hlutafjárins hafi því brotið í bága við 70. gr. laganr. 138/1994. Hana beri því að ógilda.Samagildi um samþykkt aðalfundarins um að fella brott forkaupsrétt að hlutumfélagsins, hún brjóti í bága við 70. gr. laga nr. 138/1994 auk þess sem húngangi í berhögg við dóm Hæstaréttar frá 28. nóvember 2013 um viðurkenninguforkaupsréttar.Félagiðhafi gengið inn í viðskipti hluthafa og þar með eignast 470.000 hluti í félaginu.Þannig hafi ferli annað hvort átt að lykta með lækkun hlutafjár öllum hluthöfumtil hagsbóta eða með sölu hlutanna þar sem hluthöfum væri boðinnforkaupsréttur, sjá VIII. kafla laga nr. 138/1994, um meðferð á eigin hlutum.Rof á þessu ferli með samþykkt brottfalls forkaupsréttar felur í sér að öðrumer aflað ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað stefnanda.Þátelur stefnandi að samþykkt þessara tveggja ráðstafana samtímis, hafi falið ísér samsetta ráðstöfun sem skerði hagsmuni stefnanda með ótilhlýðilegum hætti.Því styðjist ógilding hvorrar ákvörðunar fyrir sig jafnframt við þau rök semvarða hina. Umlagarök vísar stefnandi einkum til laga nr. 138/1994. Um kröfu sína ummálskostnað vísar stefnandi til XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr.130. gr.III.Stefndu telja verulega formgalla ámálatilbúnaði stefnanda og að engir lögvarðir hagsmunir stefnanda séu fyrirhendi. Stefnandi sé ekki lengur hluthafi í AztiqPharma Partners ehf. sem krafist er slita á, þar sem með tilkynningu 30.nóvember 2014 hafi hlutir hans verið innleystir á grundvelli 16. og 17. gr.laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög. Í kjölfarið hafi stefnandi farið fram áað dómkvaddir yrðu matsmenn til að meta innlausnarverð á hlut hans. Skorað hafiverið á stefnanda að falla frá beiðni um dómkvaðningu en hann hafi hafnað því.Því sé í gangi matsferli samkvæmt 17. gr. Stefnandi sé því ekki lengur eigandihluta heldur standi einungis eftir ágreiningur um verðmæti hlutanna sem verðileyst úr þegar niðurstaða liggur fyrir hjá dómkvöddum matsmönnum.Einungis hluthafi geti átt aðild að máli tilslita á hlutafélagi. Aðildarhæfi stefnanda hafi fallið niður undir rekstrimálsins. Þá hafi úrlausn á málsástæðum stefnanda engin áhrif á stöðu hans þarsem hann verði ekki aftur hluthafi þótt fallist yrði á þær. Því sé slík úrlausnandstæð 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991 og hún hefði ekki raunhæft gildi fyrirréttarstöðu stefnanda.Stefnandi hafi ekki krafist ógildingar áinnlausninni og hafi farið fram á mat á innlausnarverði. Hann hafi því viðurkenntinnlausnina og samþykkt í verki. Hann geti ekki krafist þess í dómsmáli aðgrundvöllur ákvörðunar verði talinn ólögmætur þegar ákvörðunin sjálf hafi ekkiverið borin undir dómstól. Þá samræmist það ekki dómkröfum stefnanda íþessu máli að í öðru máli milli aðila þessa máls og annarra hluthafa hafi veriðgerð krafa um slit á félaginu. Það mál er nr. E-4550/2014.Stefndi byggir á því að þærákvarðanir sem samþykktar voru á hluthafafundi stefnda 24. október 2014 séu ífullu samræmi við lög og samþykktir stefnda. Í greindum ákvörðunum hafi hvorkifalist röskun á innbyrðis réttarsambandi hluthafa stefnda né hafi hluthöfumverið með nokkrum hætti mismunað. Þá mótmælir stefndi málatilbúnaðistefnanda er varðar meinta baráttu hans við að varðveita hlutfallslegt tilkallhans til eigna félagsins og að viðhalda hlutfallslegu vægi atkvæða. Stefndi séfjármagnsfélag stofnað í þeim tilgangi að halda utan um eignir og reksturlyfjafyrirtækja. Eigendur minnihluta hlutafjár geti ekki gengið út frá því aðhlutfallslegur réttur þeirra verði ávallt tryggður enda sé það megineinkenni ogeðli einkahlutafélaga að afla aukins meirihluta atkvæða sem ræður málefnumslíkra félaga, með þeim takmörkunum sem kunna að leiða af samþykktum og lögumum einkahlutafélög. Þannig ráði aukinn meirihluti hluthafa samkvæmt lögum hvorthlutafé verði hækkað og hvort hömlur séu á viðskiptum með hluti í félagi.Ákvörðuná aðalfundi stefnda 24. október sl. um að hækka hlutafé stefnda um 100.000.000króna að nafnverði á genginu ein króna á hlut hafi verið samþykkt af 2/3 hlutumhluthafa og tekin á löglega boðuðum aðalfundi með áskildum meirihluta atkvæða ísamræmi við 23.-25. gr., 63. og 68. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélögog samþykktir félagsins. Allir hluthafar félagsins hafi áttrétt til að skrá sig fyrir nýjum hlutum í réttu hlutfalli við hlutafjáreignsína. Skráðu hluthafar sig ekki fyrir nýútgefnum hlutum skyldi öðrum hluthöfumveittur hlutfallslegur réttur til að skrá sig fyrir þeim hlutum.Hlutafjárhækkunin hafi m.a. verið ákveðin í þeim tilgangi að efnaskuldbindingar stefnda en stefndi átti ekki reiðufé til að greiðaskammtímaskuldir og blasti því við greiðsluþrot stefnda yrði ekkert að gert. Íframhaldi af hækkuninni hafi stjórn félagsinsáformað að taka ákvörðun um frekari rekstur og fjárfestingar til samræmis viðtilgang félagsins, en starfsemin hefði legið niðri á undanförnum árum vegnaágreinings við stefnanda og síendurtekinna málshöfðana af hans hálfu.Stefnandahafi gefist kostur á að taka þátt í þeirri hlutafjárhækkun sem ákveðin var áhluthafafundi þann 24. október 2014, rétt eins og öðrum hluthöfum, á samagengi, með sömu skilmálum og í sömu hlutföllum, en kosið að gera það ekki. Þessí stað hafi stefnandi ákveðið að höfða mál til ógildingar greindri ákvörðun aðalfundarmeð þeim röksemdum að hann hafi ekki getað „forsvarað þátttöku íhlutafjárhækkuninni“. Þátttaka stefnanda í stefnda sé eðli máls samkvæmt háðþví að hann sé reiðubúinn til að leggja fjármagn til félagsins þegar lögmætákvörðun hluthafafundar þess efnis liggur fyrir. Það að stefnandi telji sigekki geta „forsvarað“ þátttöku í hlutafjárhækkun geti ekki leitt til ógildingarslíkrar ákvörðunar. Sé sú málsástæða stefnanda því haldlaus.Telurstefndi hlutafélagaforminu einnig stefnt í hættu ef ákvarðanir umhlutafjárhækkun, teknar á löglega boðuðum hluthafafundi, með áskildummeirihluta atkvæða, kunni að vera dæmdar ógildar með vísan til þess að enginhafi verið til að „hækka hlutaféð“ og dómstólar þá farnir að hlutast til ummálefni félaga með óeðlilegum hætti.Hvaðsem því líði hafi verið full ástæða til að hækka hlutafé stefnda en samkvæmtársreikningi 2013 hafi handbært fé í lok árs 2013 verið 9.025 krónur ogskammtímaskuldir stefnda á sama tíma numið 35.052.736 krónum. Þá hafi veriðfyrirséð að skammtímaskuldir myndu hækka, m.a. vegna málaferla stefnanda viðstefnda og kostnaðar sem af því myndi hljótast. Hafi því verið ljóst að stefndihefði stefnt í greiðsluþrot ef ekkert hefði verið að gert.Athugasemdumstefnanda um að verð félagsins hafi verið metið lítið sem ekkert viðhlutafjárhækkunina sé haldlaus. Öllum hluthöfum hafi verið boðið að kaupa hlutiá sama gengi og skipti því ekki máli þótt nýútgefnir hlutir hafi verið boðnirforgangsréttarhöfum á gengi sem var nokkru lægra en innra virði. Á fyrrgreindumaðalfundi stefnda 24. október 2014 hafi jafnframt verið samþykkt með 2/3 hlutaatkvæða að fella alfarið brott forkaupsrétt að hlutum í félaginu. Stefndibyggir á því að aukinn meirihluti hluthafa hafi að lögum vald til þess aðafnema forkaupsrétt hluthafa við eigendaskipti að hlutum. Ekkert sé í lögum nr.138/1994, um einkahlutafélög, sem komi í veg fyrir slíka breytingu, enda sé þaðgert með áskildum meirihluta hluthafa og innbyrðis réttarsambandi hluthafa ekkiraskað. Ákvæði116. gr. laga nr. 91/1991 bindi heldur ekki hendur hluthafafundar í þessumefnum enda nái sakarefni dóms Hæstaréttar í máli nr. 367/2013 ekki tilákvörðunar um afnám forkaupsréttar til framtíðar.Meðdómi Hæstaréttar í máli nr. 367/2013 hafi verið viðurkennt að stefnandi ættiásamt öðrum hluthöfum stefnda forkaupsrétt að 470.000 hlutum, að stefndafrágengnum, vegna framsals umræddrahluta frá stefnda Vilhelm RóbertiWessmantil stefnda ÁrnaHarðarsonar samkvæmt skjali sem ber titilinn „viðauki við framsalssamning umhlutabréf í Einkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.‟. Telur stefnandi að vegnaþess að stefndi gekk inn í viðskiptin og eignaðist greinda hluti hafi farið afstað einhvers konar ferli sem aðeins geti endað með lækkun hlutafjár eða söluhlutanna þar sem hluthöfum sé boðinn forkaupsréttur. Stefnandi byggi á því áþví að ekki sé unnt að afnema forkaupsrétt til framtíðar með vísan tilframangreindrar dómsúrlausnar Hæstaréttar.Stefndi mótmælir þessum skilningistefnanda alfarið og áréttar þrennt sem hann telur staðfest í dómnum og dómiHæstaréttar frá 28. maí 2013 í máli nr. 331/2013. Forkaupsréttur stefnandavegna umræddra viðskipta hafði ekki orðið virkur þegar dómarnir voru kveðnirupp. Forkaupsréttur stefnanda vegna umræddra viðskipta hafi verið skilyrtur ogeinungis komið til álita ef stefndi neytti ekki forkaupsréttar síns í samræmivið 2. mgr. 7. gr. samþykkta félagsins. Loks hafi forkaupsréttur stefnanda, sem kynni aðvirkjast neytti stefndi ekki forkaupsréttar síns, aðeins verið viðurkenndurvegna framsals á hlutum frá Vilhelm Róberti Wessman til Árna Harðarsonarsamkvæmt skjali sem ber titilinn „viðauki við framsalssamning um hlutabréf íEinkahlutafélaginu Dalasúlu ehf.“. Þar sem stefndi hafi nýtt forkaupsrétt sinnhafi viðskiptunum sem tengdust viðaukanum verið ráðið til lykta án þess aðforkaupsréttur stefnanda hafi nokkurn tíma virkjast. Þá verði forkaupsréttur stefnanda heldur ekki leiddur af ákvæði 38.gr. laga um einkahlutafélög þar sem hlutfé stefnda hefur verið hækkað og hafieigin hlutir stefnda eftir það verið tæplega 0,5% af heildarhlutafé stefnda.Því séu eigin hlutir stefnda vel innan 10% marka sem ákvæði 38. gr. lagannakveði á um og því engin lagaskylda á stefnda að selja hlutina eða lækka hlutafémeð vísan til þess ákvæðis. Ákvörðun um breytingu á samþykktum þar sem forkaupsréttur er felldurniður geti heldur ekki í sjálfu sér talist til þess fallin að að afla ákveðnumhluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna á kostnað annarra hluthafa eðafélagsins, í skilningi 70. gr. laganna, enda sé við slíka ráðstöfun fylgtsamþykktum og áskilnaði laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, líkt og í máliþví sem hér er til umfjöllunar. Beri því að sýkna stefnda af kröfu stefnanda.Aðlokum telur stefndi að dómsúrlausn um ógildingu ákvörðunar hluthafafundar umafnám forkaupsréttar ein og sér sé ekki til þess fallin að veita stefnanda þauréttindi sem málsókninni sé ætlað að tryggja eða hafa áhrif á réttarstöðu aðilaað öðru leyti. Í fyrsta lagi hafi engin áform verið um að selja 470.000 eiginhluti stefnda og ekki hvíli slík skylda á stefnda samkvæmt lögum. Í öðru lagihafi stefnandi sætt innlausn á hlutum sínum og sé þar með ekki hluthafi ístefnda frá og með 5. janúar 2014. Af þeim sökum ætti stefnandi ekkiforkaupsrétt að hlutum í stefnda. Það væri því marklaust að ógilda ákvörðunhluthafafundar um afnám forkaupsréttar að hlutum í félaginu standi ákvörðun umhlutafjárhækkun. Stefndibyggir aðallega á þeim ákvæðum laga sem vísað er til í greinargerð þessari,laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, einkum 23. - 25. gr., 63. gr., 68. gr.og 71. gr. laganna. Stefndi byggir málskostnaðarkröfu sína á XXI. kafla laganr. 91/1991, um meðferð einkamála. IV.Þann24. október 2014, eða nokkrum dögum fyrir höfðun þessa máls, var haldinnaðalfundur í Aztiq Pharma Partners ehf. Þar var samþykkt að auka hlutaféfélagsins um 100.000.000 króna. Stefnandi tók ekki þátt í þeirri aukningu endahefur hann lýst því að hann telji engar forsendur vera fyrir aukningunni og íhana hafi verið ráðist eingöngu til að skerða hans hagsmuni enn frekar, öðrumhluthöfum til hagsbóta. Hefur hann enda höfðað mál þetta til að freista þess aðfá þessari ákvörðun hnekkt. Fljótlegaí kjölfar aðalfundarins, eða 30. nóvember 2014, sendi Árni Harðarson, hluthafií félaginu, bréf til annarra hluthafa, þ.e. stefnanda, sem tók við bréfinu 1.desember sama ár, og Magnúsar Jaroslav Magnússonar þar sem hann tilkynnti íkjölfar hækkunarinnar að hann væri nú eigandi 99,98 % hlutar í félaginu og aðhann hefði ákveðið samkvæmt 16. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, aðaðrir hluthafar skyldu sæta innlausn á hlutum sínum. Stefnandi átti á þessumtíma, samkvæmt sýn Árna, einungis 0,01% hlut í félaginu.Stefnandimótmælti innlausn með bréfi 18. desember 2014 og kvað, m.a. með vísan til málsþessa sem hann hafði þá höfðað um ógildingu hlutafjárhækkunarinnar, að aðgerðinværi með öllu löglaus. Í bréfinu óskaði stefnandi þó eftir því að félagið myndibeiðast dómkvaðningar matsmanna til að meta virði félagsins. Stefnandi tók þófram að í því fælist engin viðurkenning á aðgerðinni. Matsbeiðni var þó ekkimóttekin í héraðsdómi fyrr en 9. janúar 2017. Matsmenn voru, án andmæla aðila,dómkvaddir af Héraðsdómi Reykjaness 25. janúar 2017.ÁrniHarðarson sendi 6. janúar 2015 tilkynningu um greiðslu inn á greiðslureikningmeð vísan til 17. gr. laga um einkahlutafélög enda hafði þá stefnandi ekkiframselt hluti sína. Samkvæmt17. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, gildir sú regla að sé hlutur ekki framseldur samkvæmtákvæðum 16. gr. laganna skal greiða andvirði hans á geymslureikning á nafnirétthafa. Frá þeim tíma teljist hluthafinn réttur eigandi hlutar og hlutirfyrri eiganda ógildir. Tilkynning í þessa veru var í bréfi Árna frá 6. janúar2015. Jafnframt var tekið fram að hlutaskrá Aztiq Pharma Parterns ehf. hefðiverið breytt til samræmis við framangreint. Þvíverður að líta svo á að stefnandi sé ekki lengur hluthafi í félaginu. Burtséðfrá þeim ávirðingum sem hann ber á fyrrum meðhluthafa sína verður ekki séð aðhann geti lengur átt aðild að kröfugerð í þá veru sem hann hefur uppi í máliþessu. Þar skortir lögvarða hagsmuni. Verður því ekki fjallað um það hvortákvörðun hluthafafundarins hafi verið tekin með ólögmætum hætti eða hafi brotiðí bága við lög um einkahlutafélög nr. 138/1994 eða samþykktir félagsins eða aðhluthafafundur samkvæmt 70. gr. laganna hafi tekið þarna ákvörðun sem sé tilþess fallin að afla ákveðnum hluthöfum eða öðrum ótilhlýðilegra hagsmuna ákostnað annarra hluthafa eða félagsins. Ef fallist yrði á kröfur stefnanda yrðieftir sem áður staðan sú að stefnandi ætti ekki hlut í félaginu. Því verðurekki séð að réttarstaða stefnanda myndi breytast og kröfur stefnanda feliþannig í sér lögspurningu miðað við núverandi stöðu.Verðurað telja að stefnandi verði að svo komnu máli að haga málatilbúnaði sínum meðöðrum hætti kjósi hann að freista þess að sækja kröfur á hendur stefnda.Þvíer það niðurstaða dómsins að stefnanda skorti lögvarða hagsmuni af því að fániðurstöðu um kröfu sína um ógildingu á þessum tveimur ákvörðunum aðalfundarAztiq Pharma Partners ehf. Verður máli þessu því vísað frá dómi með skírskotuntil 1. mgr. 25. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Vegnaniðurstöðu í máli nr. E-3519/2012 milli stefnanda og annarra hluthafa sem áðurer getið, athugist að engin gögn voru lögð fram í því máli um ákvarðanir áaðalfundi Aztiq Pharma Partners ehf. 24. október 2014 eða um innlausn á hlutstefnanda síðar. Þess vegna var í dómsniðurstöðu gengið út frá því að stefnandiætti við dómsuppsögu 2% hlut í stefnda.Samkvæmt 2. mgr. 130. gr. laga nr.91/1991, um meðferð einkamála, skal stefnandi greiða stefnda málskostnað semtelst hæfilega ákveðinn 300.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Viðákvörðun málskostnaðar er horft til þess að jafnframt er í dag kveðinn uppúrskurður í öðru máli milli stefnanda og stefnda Aztiq Pharma Partners auktveggja hluthafa þar sem krafist var slita á félaginu. Uppkvaðning þessaúrskurðar hefur dregist fram yfir frest samkvæmt 1. mgr. 115. gr. laga nr.91/1991, en aðilar og dómari voru sammála um að ekki væri þörf á endurflutningimálsins.Fyrir stefnanda flutti málið ReimarPétursson hæstaréttarlögmaður og fyrir stefnda Jóhannes Bjarni Björnssonhæstaréttarlögmaður.Lárentsínus Kristjánsson héraðsdómarikveður upp úrskurð þennan.ÚRSKURÐARORÐMáli þessu er vísað frá dómi. Stefnandi greiði stefnda Aztiq PharmaPartners ehf. 300.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 565/2016
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhald. D. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi áfram sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli c. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Greta Baldursdóttir og ÞorgeirÖrlygsson.Varnaraðili skaut málinu tilHæstaréttar með kæru 5. ágúst 2016, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 8.sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. ágúst 2016 þar semvarnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 19. ágúst2016 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 ummeðferð sakamála. Varnaraðili krefst þessaðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara aðgæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingarhins kærða úrskurðar.Krafa sóknaraðili umgæsluvarðhald yfir varnaraðila er reist á c. og d. liðum 1. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008. Jafnframt er krafan rökstudd með vísan til 2. mgr. sömulagagreinar. Varnaraðili er undir rökstuddum grun um að hafa gerst sekur umgróf kynferðisbrot gegn tveimur ungum stúlkum með viku millibili. Samkvæmtgögnum málsins er fullnægt skilyrðum c. og d. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 til þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi eins og krafist er. Þegaraf þeirri ástæðu verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest.Dómsorð:Hinn kærði úrskurður er staðfestur.Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. ágúst2016 Lögreglustjórinn áhöfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, kt. [...], verðigert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. september nk,. kl.16:00. Í greinargerð lögreglustjórans áhöfuðborgarsvæðinu kemur fram að kærði hafi sættgæsluvarðhaldi á grundvelli a- liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 frá þvísunnudaginn 31. júlí sl., sbr. úrskurð Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. R-[...]/2016, sem staðfestur hafi verið með dómiHæstaréttar í málinu nr. [...]/2016. Mál nr. 007-2016-[...]Í greinargerðinni kemur fram varðandi málsatvik að þann 31.júlí 2016 hafi lögregla fengið upplýsingar frá Neyðarlínunni um að óskað hefðiverið eftir sjúkrabifreið að [...], [...], vegna hugsanlegrar nauðgunar ástúlku. Stuttu síðar hafi borist tilkynning að kærði, X, væri staddur í [...]úti í sjó og ætlaði að drekkja sér í [...] vegna þess að hann ætti yfir höfðisér ákæru fyrir nauðgun. Lögreglumenn hafi farið á vettvang að [...] þar semhúsráðandi, A, hafi tekið á móti þeim og sagt að inni hjá sér væri stúlka semhefði verið nauðgað af kærða. Inni í húsinu hafi lögreglumenn hitt fyrirbrotaþola, B, kt. [...]. Í skýrslu lögreglu komi fram að hún hafi verið í mikluuppnámi og grátið mikið. Hún hafi tjáð lögreglu að kærði, sem hún þekkti ekkimikið, hefði nauðgað sér skömmu áður. Hún hafi sagt kærða hafa lamið sig oghent sér í veggi. Þá hafi hann neytt hana til að eiga við hann munnmök, „tottasig“ og síðan hafi hann einnig nauðgað henni. Hún segist hafa öskrað eins oghún hafi getað á hjálp og á einhverjum tímapunkti hafi þeir sem voru ísamkvæminu lamið á hurðina hjá þeim en kærði hafi þá haldið fyrir munn hennarog sagt að þetta væri í lagi. Þá hafi kærði einnig reynt að kyrkja hana. Þákomi fram í frumskýrslu lögreglu að brotaþoli hafi losnað frá kærða og komistút og hlaupið allsnakin yfir í húsið þar sem fólkið hafi verið. Þá hafibrotaþoli verið með sjáanlega áverka í andliti, sprungna efri og neðri vör aukþess sem hún hafi verið aum í öllum líkamanum. Brotaþoli hafi síðan verið flutt á neyðarmóttöku ísjúkrabifreið. Lögreglumenn hafi séð kærða þar sem hann hafi staðið íflæðamálinu í [...] neðan [...]. Kærði hafi verið í mjög annarlegu ástandi ogtalað um að hann væri of vondur fyrir þennan heim. Kærði hafi í sífellu talaðum að hann þyrfti að tala við geðlækninn sinn vegna þess að hann værihættulegur. Þá hafi hann talað um að hann vildi taka líf sitt og að hann hefðiekki áhuga á að lifa lengur í þessum heimi.Í frumskýrslu komi fram að vitni hafi sagt brotaþola og kærða,X, hafa mætt í samkvæmið. Skyndilega hafi vitnið og aðrir heyrt mikil öskur íkvenmanni og hafi þeim ekki litist á það því það hafi líkst því að verið væriað ganga í skrokk á henni. Þeir hafi síðan áttað sig á því að þetta hafi komiðfrá herberginu í bílskúrnum. Þegar lamið hafi verið á herbergishurðina og beðiðhafi verið um að opna dyrnar hafi kærði svarað úr herberginu að þetta væri alltí lagi, þau væru bara að stunda kinkí kynlíf.Angistarópin í brotaþola hafi verið slík að þetta hafi ekki verið tekiðtrúanlegt. Skyndilega hafi brotaþolikomið hlaupandi inn í hús allsnakin og hágrátandi og kærði sést fara fráhúsinu. Í framhaldinu hafi verið haft samband við Neyðarlínuna.Í framburðarskýrslu af brotaþola, B, komi fram að hún ogkærði, X, hafi þekkst í u.þ.b. ár og hafi mælt sér mót í [...] í [...] og hannætlað að fara með hana í partí einhvers staðar í [...]. Þau hafi hins vegarfarið í [...] í [...]. Þau hafi farið inn í herbergi þar sem hann hafi sagthenni að hann vildi bara tala við hana. Þegar inn hafi verið komið hafi kærðihins vegar klætt hana úr fötunum þrátt fyrir mótmæli hennar. Kærði hafi tekiðhana hálstaki og hótað að hálsbrjóta hana ef hún öskraði. Kærði hafi gripið umháls hennar með báðum höndum og neytt hana til þess að veita sér munnmök. Húnhafi öskrað nokkrum sinnum. Þá hafi hálstakið verið svo fast að hún hafi ekkináð að anda á meðan auk þess sem hann hafi troðið lim sínum langt inn í kokhennar. Þá hafi hann auk þessa snert kynfæri hennar og farið með fingur inn íþau þrátt fyrir mótmæli hennar. Hann hafi einnig hótað því að brjóta á hennihausinn ef hún hefði þennan hávaða en hún hafi öskrað þegar hún hafi getað, ámeðan á þessu öllu hafi staðið. Kærði hafi einnig haldið henni niðri á gólfinuog haldið fyrir vit hennar þannig að hún hafi ekki náð að anda. Hún hafi síðannáð að losa sig og hlaupa allsnakin út úr herberginu rakleiðis inn í stofu íhúsinu þar sem allir hafi verið. Brotaþoli segist margsinnis hafa sagt kærða aðhætta auk þess sem hún hafi grátið en kærði hafi alltaf haldið áfram. Þá komifram að brotaþola hafi liðið mjög illa á meðan á þessu hafi staðið og haldið aðhún væri að deyja þegar kærði hafi ítrekað þrengt að hálsi hennar, jafnframtþví sem kærði hafi í einhver skipti tekið fyrir munn hennar og nef. Þá hafibrotaþoli sagt að liðið hafi yfir hana í smástund þegar kærði hafi þrengt aðhálsi hennar. Íupplýsingaskýrslu lögreglu um samtal við móður brotaþola komi fram að dóttirhennar, þ.e. brotaþoli, hafi verið áverkalaus er hún kvaddi hana þann 31. júlísl. Í sömu upplýsingaskýrslu sé haft eftir brotaþola að hún hafi tjáðsakborningi að henni hafi verið nauðgað fyrir einu og hálfu ári. Hún hafi ekkiverið með neina áverka er hún fór með sakborningi inn í herbergi umrætt sinn. Í NM-gögnum komi fram aðbrotaþoli hafi verið með áverka á höfði og líkama, rispur framan á bringu semtaldar eru geta verið eftir klór, sár á vinstri öxl, hálsi og kinn sem séutalin geta verið eftir handtak á hálsi, hún hafi verið stokkbólgin á vörum ogmeð húðblæðingar innan á efri og neðri vör sem taldar séu samrýmast því aðmunnmök hafi átt sér stað, þ.e. að getnaðarlimi hafi verið troðið upp í hana,hún hafi verið með rispur og marbletti á hálsi bak við vinstra eyra, framan áöxlum beggja vegna og neðst við hársvörð aftan á hálsi sem gætu verið eftir handtak.Ljósmyndir af áverkum brotaþola, sem teknar hafi verið á Neyðarmóttöku, sýniglöggt að um ferska áverka sé að ræða. Kærði hafi neitað sök í skýrslutöku. Hann hafi sagt að þauhafi haft samfarir og hann hafi sett fingur í leggöng hennar. Hann hafi tekiðfram að hann hafi verið svo ölvaður að hann hafi ekki getað fengið sáðlát. Svohafi gerst eitthvað dramatískt, hún hafi hlaupið út úr herberginu nakin og hannhlaupið út í sjó og ætlað að fremja sjálfsvíg. Kærði neiti að hafa beittofbeldi. Varðandi áverka hennar kveði kærði þá geta verið vegna nauðgunar semhún hafi orðið fyrir í síðustu viku af hendi annars stráks. Kærði hafi ekki getað skýrt það frekar. Hannfullyrði að brotaþoli hafi veitt samþykki sitt og sagt já að hún vildi ríða. Í skýrslutöku hjá lögreglu þann2. ágúst sl. hafi A lýst því að sakborningur og brotaþoli hafi komið heim tilhans í partý. Hafi sakborningur beðið hann um lykla að „útiherbergi“ því þauhafi ætlað að „ríða“. Það hafi verið samþykkt og honum jafnframt verið gefnirsmokkar. Hann hafi beðið þá um að banka upp á ef hann væri ekki kominn út eftir20 mínútur. Þeir hafi ekkert fylgt því eftir, en á einhverjum tímapunkti hafiþeir heyrt svakalegt öskur og fleiri öskur hafi fylgt í kjölfarið. Hann ogfélagi hans hafi farið að herberginu og reynt að opna en hurðin hafi veriðlæst. Þeir hafi bankað og spurt hvort allt væri í lagi, sakborningur hafi sagtjá en brotaþoli hafi öskrað nei. Sakborningur hafi þá sagt að þetta væri bara„kinky“ kynlíf. Hafi hann sagst lítið vita hvað hafi gerst, en á framburði hansmegi skilja að mikið uppnám hafi verið. Svo hafi brotaþoli komið hlaupandi úrherberginu, hún hafi verið hvít í framan, grátandi og nakin og hnigið í gólfið.Hann hafi í framhaldinu náð í föt brotaþola og skömmu síðar reynt að róa hanaþví hún hafi grátið mikið og verið í svakalegu ástandi. Hún hafi tjáð honum aðsakborningur hefði lamið hana, hent henni í gólfið og sagt henni að gráta, þaðgerði hann graðari. Varir hennar hafi verið sprungnar og blóðugar og klórfar áhenni. Aðspurður hafi hann sagt að 5-10 mínútur hafi liðið frá fyrsta öskrinuog þar til brotaþoli hafi komist út. C hafi borið um þetta á samaveg. Hafi brotaþoli hlaupið í fangið á C er hún kom hlaupandi inn í stofu. Húnhafi verið hvít í framan, grátandi, nakin og titrað af hræðslu. Er C hafi spurthana hvað hefði gerst hafi hún svarað „mér var nauðgað“. Blætt hafi úr munnihennar og klórför verið á bringu hennar. Brotaþoli hafi sagt C að hún hefðisamþykkt þetta fyrst en svo hefði sakborningur orðið grófari. C segðist hafafarið og rætt við sakborning sem hafi verið ólíkur sjálfum sér og sagt við hana„C dreptu mig“. D hafi lýst því að hún hafiverið úti að reykja þegar strákar úr partýinu hafi hlaupið til þeirra og sagtþeim að koma strax inn. Er þangað hafi verið komið hafi hún heyrt „ógeðslegustuöskur“ sem hún hefði heyrt. Framburður hennar um það sem gerst hefði hafi veriðí sömu veru og framburðir annarra vitna. E hafi greint frá því aðsakborningur hafi spurt A hvort hann mætti nota útiherbergið til að vera þarmeð brotaþola. A hafi gefið leyfi, en E taldi að um klukkutími hafi liðið þartil svo sakborningur fór með brotaþola inn í herbergið. Eftir um klukkutímahafi hann heyrt öskur en hann var þá staddur inni á salerni. Er hann kom framhafi brotaþoli setið allsnakin á stofugólfinu, niðurbrotin. Hún hafi varlagetað talað en hafi þó sagt að sakborningur hafi nauðgað sér. Framburður F hafi verið í sömuveru. Hann hafi heyrt öskur og er þeir hafi gætt að þessu og skipað sakborningiað opna hurðina hafi hann kallað „þetta er bara rough sex“. Hafi F þá sagt viðsakborning að drullast til að opna hurðina annars myndi hann brjóta hana upp.Hafi brotaþoli svo komið hlaupandi inn í íbúðina, nakin, blóðug um munninn ogöskrað „hjálp strákar“.Mál nr. 008-2016-[...] Í greinargerð lögreglu kemurfram um málsatvik að þann 25. júlí sl. hafi lögreglunni á Suðurnesjum boristtilkynning frá Neyðarmóttöku um að þangað hefði ung stúlka, G, leitað vegnanauðgunar. Í skýrslutöku sama dag og svo síðar þann 29. júlí hafi G lýst því aðsakborningur hefði nauðgað henni tvisvar á heimil hans að [...],[...]. Hafi hann byrjað að kyrkja hana og er hún náði að hreyfa sig og datt ígólfið hafi hann byrjað að stappa á hálsi hennar eins og hann væri að reyna aðhálsbrjóta hana. Hafi hann sparkað í hana er hún lá á gólfinu. Hún hafi beðiðhann um að hætta og sagst ætla að gera það sem hann vildi. Hafi hann sagt að efhún gerði það ekki myndi hann láta hana hverfa. Í kjölfarið hafi hann beðiðhana um að fara úr fötunum, sem hún gerði, og síðan hafi hann haft samfarir viðhana. Hann hafi síðan sagt henni að fara í sturtu og eftir það þá hafi hannaftur haft samfarir við hana. Hafi hún verið á blæðingum umrætt sinn. Meðan ákynmökum stóð hafi hann einnig slegið hana utan undir. Eftir þetta hafi hannhent laki og smokk í svartan ruslapoka og síðan skutlaði hann henni heim. Klukkan hafi þá verið um hálf ellefu, og hafihann sagt henni að segja engum frá þessu, það myndi ekkert þýða fyrir hana aðkæra. Hafi hún farið heim til vinkonu sinnar H, sem hafi ekki verið heima.Foreldrar H voru heima og hafi brotaþoli sagt þeim hvað gerst hefði. Íkjölfarið hafi hún farið á Neyðarmóttökuna. Ljósmyndir hafi verið teknar afbrotaþola á Neyðarmóttöku þann 25. júlí, og svo aftur 29. júlí. Fylgi þærgögnum málsins. Glögglega megi sjá áverka á brotaþola sem samræmist lýsinguhennar að mati lögreglu. Við húsleit við heimilisakbornings hafi fundist svartur ruslapoki í ruslatunnu. Í ruslapokanum hafifundist rúmföt, handklæði, smokkar og ýmsir smámunir. Smokkurinn hafi veriðnotaður og virtist blóðugur. Í skýrslu lögreglu komi fram aðvið húsleit hafi sést að engin rúmföt voru utan um sæng, kodda og dýnu á rúmisakbornings. Á vettvangi hafi sakborningur gefið þær skýringar að hann hafibrennt rúmfötin í steyptu húsi við [...] því þau hafi verið orðin götótt. Í yfirheyrslu hafi hann sagst hafa fariðásamt tilteknum félaga sínum út í móa hjá [...] og hellt kveikjarabensíni á rúmfötin og kveikt í þeim í steyptu skýli semherinn hefði eitt sinn notað. Síðar í yfirheyrslunni hafi hann sagt að þessi félagihafi ekki komið nálægt þessu, hann hafi verið einn. Hafi hann í fyrstu sagstkunna leiðina að þessu húsi, en svo hafi hann sagt að hann væri ekki viss um aðrata þangað. Lögregla hafi kannað ýmis skýli eins og ljósmyndaskýrsla beri meðsér, en engin ummerki hafi verið um að kveikt hafi verið í einhverju þar. Í sömu yfirheyrslu hjá lögregluhafi sakborningur kannast við að brotaþoli hefði komið heim til hans umrættsinn en neitað því að kynmök hefðu átt sér stað. Hafi þau verið um hálftímaheima hjá honum en hann síðan skutlað henni heim um tíuleytið, tíu tilhálfellefu. Í yfirheyrslunni sé hann spurður hvort hann sé skapmikill og hafihann þá sagst vera með ofsareiði. Sé honum hótað eða fjölskyldunni þá geti hannmisst allt vit, líkaminn taki við, geðklofinn taki við og síðan muni hann ekkihvað gerist. Síðar í skýrslutökunni lýsi hann því að vel geti verið að hannhafi haft samræði við brotaþola, hann muni það ekki. Af framburði hans megiskilja að hann sé að bera fyrir sig geðrænum veikindum. Þá komi fram að hanneigi pantaðan tíma á göngudeild geðdeildar þann 9. eða 10. ágúst. Mat lögreglu um að skilyrði c ogd-liðar 1. mgr. 95. gr. og 2. mgr. 95. gr. sml. séu uppfyllt. Að mati lögreglu sé kærði undirsterkum grun um að hafa í máli nr. 007-2016-[...] með ofbeldi nauðgaðbrotaþola umrætt sinn. Brotaþoli hafi strax skýrt frá með þeim hætti og fáiframburður hennar stoð í framburði vitna og skýrslu læknis á neyðarmóttöku svosem að framan sé lýst, sem og af ljósmyndum sem fylgi gögnum málsins. Þá beriástand hennar umrætt sinn, eins og lýst er í frumskýrslu lögreglu, þess skýrmerki að hún hafi orðið fyrir skelfilegri lífsreynslu. Framburður kærðastangist í öllum atriðum á við framburð brotaþola og annarra vitna, en þau hafilýst því að hafa heyrt mikil öskur frá brotaþola og að hún hafi verið meðferska áverka er hún hafi komið hlaupandi út úr herberginu allsnakin og íáfalli. Framburður sakbornings um að kynlíf hafi farið fram með samþykkihennar, að engu ofbeldi hafi verið beitt og að hún hafi verið með áverka fyrirþennan atburð, eigi sér ekki neina stoð í gögnum málsins að mati lögreglu. Að mati lögreglu sé sakborningurundir rökstuddum grun í máli nr. 008-2016-[...] um að hafa með ofbeldinauðgað brotaþola umrætt sinn. Framburður hennar fái stoð í vettvangsrannsókn,sem að framan sé lýst, og af ljósmyndum sem sýni áverka hennar. Sakborningurhafi ekki getað skýrt þessa áverka. Hann hafi ekki útilokað síðar íyfirheyrslunni að samræði hafi átt sér stað, en hafi borið fyrir sig geðrænumveikindum. Stutt sé á milli meintra brota,en tæp vika hafi liðið frá því tilkynnt hafi verið um hin meintu kynferðisbrot.Með vísan til framangreinds ætli lögregla að sakborningur muni halda áframbrotum meðan málum hans sé ekki lokið. Þá sé það mat lögreglu að áframhaldandigæsluvarðhald sé nauðsynlegt til að verja aðra fyrir árásum sakbornings. Vísasttil dóms Hæstaréttar í máli nr. 215/2005 þar um. Hvað varði mál nr. 007-2016-[...]þá sé það mat lögreglu, með hliðsjón af því sem að framan greini, að sterkurgrunur sé um að kærði hafi gerstsekur um verknað sem að lögum geti varðað 10 ára fangelsi, þ.e. brot gagnvart1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Varðandi skilyrðið umsterkan grun vísi lögreglustjóri til dóms Hæstaréttar í málinu nr. 98/2016. Þásé verknaðurinn, að mati lögreglustjóra, þess eðlis, að ætla megi að varðhaldsé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Með vísan til framangreinds, framlagðra gagna og c- og d-liðar1. mgr. 95. gr. og 2. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálamála séþess krafist að krafan nái fram að ganga.Niðurstaða:Með vísan til þess sem rakið er í greinargerðsóknaraðila og fram kemur í rannsóknargögnum málsins er á það fallist að kærðisé undir sterkum grun um að hafa gerst sekur um verknaðsem að lögum geti varðað 10 ára fangelsi og rökstuddum grun um annað slíktbrot, þ.e. brot gagnvart 1. mgr. 194. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þá er á það fallist að brot þessi séu þess eðlis aðvarðhald sé nauðsynlegt með tilliti til almannahagsmuna. Einnig er ekkióvarlegt að ætla að sú hætta sé fyrir hendi að kærði haldi áfram brotum ef hannlosnar úr haldi. Er þá horft til þess skamma tíma sem líður á milli þessaratveggja nauðgunarbrota sem kærði er sakaður um. Skilyrðum 2. mgr. 95. gr. laganr. 88/2008 er því fullnægt og verður því fallist á kröfu sóknaraðila um aðkærði sæti gæsluvarðhaldi eins og í úrskurðarorði greinir. Eins og máli þessu er háttað komaönnur úrræði ekki að svo stöddu í stað gæsluvarðhaldsins. Dómari hefði talið æskilegtmiðað við gögn málsins, að geðrannsókn hefði farið fram á kærða á meðannúverandi gæsluvarðhaldsvist stóð. Vísbendingar eru um að kærði gangi ekkiheill til skógar og hefur hann sjálfur lýst því að hann telji sig geðveikan.Var hann enda við handtöku í síðara málinu búinn að sögn að panta tíma ágöngudeild geðdeildar 9. eða 10. ágúst nk. Þar sem geðrannsókn hefur verið ákveðin og kærði hefur lýstsig samþykkan að undirgangast hana þykir dómnum rétt að marka gæsluvarðhaldinu skemmri tíma en krafist er, í þvíaugnamiði að það gefist þá tækifæri fyrr en ella að meta hvort skilyrðum 1.mgr. 100. gr. laga nr. 88/2008 sé fullnægt í samræmi við þrautavarakröfu kærða.Verður, að öllu framangreindu virtu, krafantekin til greina eins og í úrskurðar­orði greinir. Ú R S K U R Ð A R O R Ð: Kærði, X, kt. [...], skal sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 19. ágúst 2016, kl. 16.00.
Mál nr. 336/2015
Kærumál Afhending gagna Matsgerð Sératkvæði
Kærður var úrskurður héraðsdóms þar sem hafnað var kröfu O um að G eða dómkvöddum matsmönnum yrði gert að afhenda honum afrit allra gagna sem G hafði afhent matsmönnum á tilteknum matsfundi. Fyrir Hæstarétti beindi O kröfu sinni eingöngu að G. Í dómi Hæstaréttar kom fram að aðili, sem vildi krefja gagnaðila um að láta af hendi gögn til afnota í máli, hefði þau úrræði ein, sem mælt væri fyrir um í X. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, til að fylgja kröfunni eftir. Þar sem O hafði ekki farið þá leið var staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar að því leyti sem hann hafði verið kærður til Hæstaréttar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Viðar Már Matthíasson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. maí 2015 sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 11. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 29. apríl 2015, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að varnaraðila eða dómkvöddum matsmönnum yrði gert að afhenda sér afrit allra gagna sem sóknaraðili hafi afhent matsmönnunum á matsfundi 30. janúar 2015. Um kæruheimild vísar sóknaraðili til c. liðar 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Hann krefst þess að „kveðinn verði upp dómur Hæstaréttar þar sem viðurkennd er skylda varnaraðila að afhenda sóknaraðila afrit allra þeirra gagna sem sóknaraðili afhenti matsmönnum á matsfundi hinn 30. janúar 2015.“ Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og nánar greinir í hinum kærða úrskurði fékk sóknaraðili 15. maí 2014 dómkvadda tvo menn til að leggja mat á tilgreind atriði í tengslum við mál sem varnaraðili höfðaði á hendur honum 15. október 2012. Á matsfundi sem matsmenn efndu til 21. október 2014 beindu þeir til varnaraðila ósk um að þeim yrðu látin í té nánar tiltekin gögn vegna framkvæmdar matsins og varð hann að mestu við því á fundi 30. janúar 2015. Varnaraðili afhenti á hinn bóginn ekki sóknaraðila eintak af þessum gögnum á fundinum og neitaði síðan með tölvubréfi 31. mars sama ár að verða við beiðni þess síðarnefnda um það. Við þessu brást sóknaraðili með því að krefjast þess við dómara í málinu að varnaraðila „eða matsmönnum, eftir atvikum“ yrði gert að afhenda sér eintak af gögnunum til þess að sér gæfist kostur á að tjá sig um efni þeirra eftir þörfum, en um heimild til þessa vísaði sóknaraðili til 2. mgr. 62. gr. og 1. mgr. 66. gr. laga nr. 91/1991. Með hinum kærða úrskurði var þeirri kröfu hafnað. Samkvæmt fyrrgreindri kröfugerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti beinir hann kröfu sinni um afhendingu gagna nú eingöngu að varnaraðila en ekki jafnframt að dómkvöddu matsmönnunum eins og hann gerði í héraði. Í IX. kafla laga nr. 91/1991 er hvergi að finna stoð fyrir því að aðili máls geti afhent matsmönnum gögn við framkvæmd matsgerðar með áskilnaði um að gagnaðili sinn fái ekki aðgang að þeim eða að matsmenn geti farið á svig við meginreglu einkamálaréttarfars um jafnræði aðila með því að verða við slíkum áskilnaði. Þetta fær því á hinn bóginn ekki breytt að aðili, sem krefja vill gagnaðila um að láta af hendi gögn til afnota í máli, hefur þau úrræði ein, sem mælt er fyrir um í X. kafla sömu laga, til að fylgja slíkri kröfu eftir. Þá leið hefur sóknaraðili ekki farið í máli þessu og verður því að staðfesta niðurstöðu hins kærða úrskurðar að því leyti sem hann hefur verið kærður til Hæstaréttar. Rétt er að aðilarnir beri hvor sinn kostnað af kærumáli þessu. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Sératkvæði Ólafs Barkar Þorvaldssonar Eins og greinir í atkvæði meirihluta dómenda er í IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála hvergi að finna stoð fyrir því að aðili máls geti afhent matsmönnum gögn við framkvæmd matsgerðar með áskilnaði um að gagnaðili fái ekki aðgang að þeim eða að matsmenn geti farið á svig við meginreglu einkamálaréttarfars um jafnfræði aðila með því að verða við slíkum áskilnaði. Í þessu máli er sú aðstaða uppi að varnaraðili hefur þegar afhent dómkvöddum matsmönnum umrædd gögn. Af þeim sökum ber sóknaraðila réttur til að kynna sér gögnin á matsfundi svo matið komi að gagni samkvæmt 2. mgr. 62. gr. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. hér einnig dóm Hæstaréttar 11. nóvember 1999 bls. 4199 í dómasafni réttarins það ár. Hafa bæði matsmenn og varnaraðili umrædd gögn undir höndum. Eins og atvikum er háttað tel ég að fallast eigi á kröfu sóknaraðila um afhendingu á afritum gagnanna.
Mál nr. 636/2017
Samningur Neytendalán Gengistrygging Vextir Fjármálafyrirtæki
Aðilar deildu um hvernig haga skyldi vaxtaútreikningi á lánssamningi sem var bundinn ólögmætri gengistryggingu. G og H kröfðust viðurkenningar á því að árleg hlutfallstala kostnaðar 3,95% í greiðsluáætlun sem gerð var samhliða veðskuldabréfinu skyldi halda gildi sínu fram að endurútreikningi lánsins hjá A hf. Var sýknukrafa A hf. reist á því að um útreikning vaxta skyldi fara samkvæmt bráðabirgðaákvæði X við lög nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu þannig að um uppgjör skuldbindingarinnar færi eftir því sem greindi í 18. gr. laganna. Með vísan til dóms Hæstaréttar í máli nr. 327/2013 taldi Hæstiréttur að bein og órjúfanleg tengsl hefðu verið milli gengisbreytingarinnar og þeirra vaxta sem vísað var til í lánssamningnum. Samkvæmt því hefði ákvæði hans um vexti verið ógilt í skilningi 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Þá var ekki fallist á að greiðsluáætlunin hefði falið í sér bindandi loforð um að árleg hlutfallstala kostnaðar yrði óbreytt óháð þeim forsendum sem bjuggu að baki lánskjörum og skilmálabreytingum sem átt höfðu sér stað. Var niðurstaða héraðsdóms um sýknu A hf. því staðfest.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og ViðarMár Matthíasson og Ása Ólafsdóttir dósent. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 5. október 2017. Þau krefjastþess að viðurkennt verði að upphafleg árleg hlutfallstala kostnaðar 3,95% ígreiðsluáætlun, sem gerð var samhliða veðskuldabréfi útgefnu 13. október 2006,númer 3999, að fjárhæð 13.000.000 krónur og „gengistryggt miðað við erlendarmyntir CHF 50% og JPY 50%, skuli halda gildi sínu fram að endurútreikningilánsins hjá stefnda sem gerður var 3. febrúar 2011 á grundvelli ákvæðis tilbráðabirgða X laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu, sbr. lög nr. 151/2010.“Þá krefjast þau málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar hins áfrýjaða dóms og málskostnaðarfyrir Hæstarétti.IEins og nánar greinir í hinum áfrýjaðadómi gáfu áfrýjendur 13. október 2006 út skuldabréf til stefnda að fjárhæð13.000.000 krónur og settu fasteign sína til tryggingar skuldinni. Lánið var bundiðólögmætri gengistryggingu, að hálfu tengt við gengi svissnesks franka og aðhinum helmingnum við japanskt jen og bar skuldin breytilega vexti meðgrunnkjörvöxtum 2,22% og vaxtaálagi sem var við lántöku 1,35%. Samhliðalántökunni var gerð greiðsluáætlun fyrir neytendalán þar sem fram kom að nafnvextirá ári yrðu 3,6% og árleg hlutfallstala kostnaðar 3,95%. Skilmálum lánsins varbreytt fimm sinnum á tímabilinu 8. desember 2008 til 16. júlí 2010. Vegna hinnar ólögmætu gengistryggingarendurreiknaði stefndi lánið 3. febrúar 2011 með vísan til bráðabirgðaákvæðis Xvið lög nr. 38/2001, sbr. 2. gr. laga nr. 151/2010, þannig að uppreiknaðurhöfuðstóll lánsins sem sagður var hafa verið orðinn 29.431.154 krónur fyrirendurútreikning var færður í 17.335.399 krónur og vísað um útreikning vaxta tilfyrri málsliðar 4. gr. laga nr. 38/2001. Vegna dóma Hæstaréttar 15. febrúar2012 í máli nr. 600/2011 og 18. október 2012 í máli nr. 464/2102endurútreiknaði stefndi lánið á ný 18. mars 2013 og færði uppgreiðsluvirði þessúr 19.556.804 krónum í höfuðstól 14.775.512 krónur.Í héraðsdómi er því lýst að áfrýjendurgerðu á öllum stigum máls ýmsar athugasemdir við útreikninga stefnda. Krafaáfrýjenda lýtur að því að ákvæði í framangreindri greiðsluáætlun umhlutfallstölu kostnaðar 3,95% hafi átt að halda gildi sínu sem vaxtafótur framað fyrri endurútreikningi lánsins 3. febrúar 2011. Eins og nánar er rakið íhéraðsdómi bera þau einkum fram þær röksemdir að stefndi hafi viðendurútreikninginn brotið gegn þágildandi lögum nr. 121/1994 um neytendalán,sbr. nú lög nr. 33/2013 með sama heiti, og að ákvæði laganna gangi framar þeimákvæðum vaxtalaga sem vísað hafi verið til við endurútreikninginn. IISamkvæmt 1. gr. laganr. 121/1994 tóku þau til lánssamninga sem lánveitandi gerði í atvinnuskyni viðneytendur. Er í máli þessu um að ræða samning sem féll undir ákvæði laganna. Samkvæmt6. gr. laganna hvíldi á lánveitanda meðal annars sú skylda að gefa neytandanumupplýsingar um árlega hlutfallstölu kostnaðar. Í e. lið 4. gr. laganna kom framað árleg hlutfallstala kostnaðar væri heildarlántökukostnaður sem hlytist af gerðlánssamnings, lýst sem árlegri prósentu af upphæð láns þess er veitt væri ogreiknuð út í samræmi við 10. gr. til 12. gr. laganna. Í 10. gr. laganna sagðiað árleg hlutfallstala kostnaðar væri það vaxtaígildi sem jafnaði núvirðið afgreiðsluskuldbindingum lánveitanda annars vegar og neytanda hins vegar samkvæmtlánssamningi þeirra. Árlegri hlutfallstölu kostnaðar skyldi lýst sem árlegriprósentu af upphæð höfuðstóls lánsins og hún reiknuð út í samræmi viðstærðfræðilíkingu sem nánar væri mælt fyrir um í reglugerð er ráðherra setti. Ísamræmi við það var sett reglugerð nr. 377/1993 um neytendalán, sem breytt varmeð reglugerðum nr. 491/1993 og nr. 236/2000. Eins og áður greinir var árlegrihlutfallstölu kostnaðar lýst í áðurnefndri greiðsluáætlun líkt og lög buðu og varí áætluninni tekið fram að hún væri hluti lánssamningsins, sbr. einnig tilhliðsjónar dóm Hæstaréttar 24. apríl 2013 í máli nr. 672/2012. Á hinn bóginn ertil þess að líta að árleg hlutfallstala kostnaðar tekur ekki einungis tilvaxta, sem áfrýjendur krefjast að skuli vera 3,95% árlegir, heldur einnigannars kostnaðar vegna láns, en bæði í lánssamningnum og greiðsluáætluninni varkveðið á um breytilega vexti, eins og þeir væru ákveðnir af lánveitanda áhverjum tíma og tæki „það jafnt til kjörvaxta hverrar myntar og vaxtaálags.“ BráðabirgðaákvæðiX við lög nr. 38/2001 var beinlínis ætlað að taka til lánssamninga eins og þeimsem um ræðir í þessu máli og kvað skýrt á um að hefði húsnæðislán til neytandaverið greitt út í íslenskum krónum eða umbreyting úr erlendum myntum væri hlutiviðkomandi lánssamnings, en endurgreiðsla skuldarinnar miðaðist að einhverjuleyti við gengi erlendra gjaldmiðla, færi um uppgjör vegna ofgreiðslu ogframtíðarskilmála skuldbindingarinnar eftir því sem greindi í 18. gr. laganna.Í 1. mgr. 18. gr. var svo kveðið á um eftirfarandi: „Ef samningsákvæði um vextieða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðun skuldar eða dráttarvextiteljast ógild skal peningakrafan bera vexti skv. 1. málsl. 4. gr., enda eigiönnur ákvæði þessarar greinar ekki við ...“ Samkvæmt öllu framansögðu er aðstaðanhér sambærileg, um atriði þau er máli skipta, þeirri sem um var fjallað í dómiHæstaréttar 31. maí 2013 í máli nr. 327/2013 þannig að telja verður að bein ogórjúfanleg tengsl hafi verið milli gengisbreytingar og þeirra vaxta sem vísaðvar til í lánssamningnum. Samkvæmt þessu var ákvæði lánssamningsins um vextiógilt í skilningi fyrrnefndrar 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Þá verður ekkifallist á að greiðsluáætlun sem fylgdi lánssamningnum hafi falið í sér bindandiloforð um að árleg hlutfallstala kostnaðar yrði óbreytt óháð þeim forsendum umlánskjör og skilmálabreytingum sem að framan eru nefnd. Að þessu sérstaklega gættu verður hinnáfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna.Rétt er að hver aðila beri sinnkostnað af rekstri málsins hér fyrir dómi. Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellurniður.Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 7. júlí 2017IMál þetta, sem dómtekið var 27. júní2017, er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 22. september 2016. Stefnendureru Guðmundur Þór Pétursson og Harpa Guðmundsdóttir, bæði til heimilis aðLeirutanga 9 í Mosfellsbæ. Stefndi er Arion banki hf., Borgartúni 19,Reykjavík. Stefnendurkrefjast þess að viðurkennt verði með dómi að upphafleg árleg hlutfallstalakostnaðar 3,95% í greiðsluáætlun, sem gerð var samhliða veðskuldabréfi, útgefnu13. október 2006, nr. 3999, að fjárhæð 13.000.000 króna, sem var gengistryggtmiðað við erlendar myntir CHF 50% og JPY 50%, skuli halda gildi sínu fram aðendurútreikningi lánsins hjá stefnda, sem gerður var 3. febrúar 2011, ágrundvelli ákvæðis til bráðabirgða X laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, sbr. lög nr. 151/2010.Þákrefjast stefnendur málskostnaðar úr hendi stefnda samkvæmt framlögðumálskostnaðaryfirliti, auk virðisaukaskatts á málskostnað. Stefndi krefst aðallega sýknu afkröfum stefnanda en til vara að kröfur stefnanda verði lækkaðar verulega. Þákrefst stefndi málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins.IIAtvik málsins eru í meginatriðumágreiningslaus. Stefnendur tóku fasteignalán hjá stefnda að fjárhæð 13.000.000króna til 30 ára. Um var að ræða veðskuldarbréf nr. 3999 sem stefnendur gáfu út til Kaup­þings bankahf., nú stefnda, þann 13. október 2006 semtengt var við gengi sviss­nesks franka (50%) og ja­pansksjens (50%). Í skuldabréfinu kemur jafn­framt fram að „[g]runnkjörvextir“ séu2,22%, „[v]axta­álag nú“ 1,35% og því séu „[v]egn­ir vextir samtals nú“ 3,60%.Við lán­tökuna var gerð áætlun fyrir neyt­enda­­lán og þar kemur fram aðnafnvextir á ári verði 3,60% og árleg hlutfallstala kostn­aðar verði 3,95%. Þar segir jafnframt að andvirði skulda­bréfs verði 12.669.750 krónur,heildar­lán­töku­kostn­aður 7.441.650 krónur og heildar­endurgreiðsla láns­insverði 20.111.400 krónur.Skilmálum skuldabréfsins var breyttfimm sinnum. Þann8. desember 2008 var gerð breyting á greiðsluskilmálum lánsins þannig aðvanskilum var bætt við höfuðstól og afborgunum af láninu frestað í sex mánuðimeð fyrsta gjalddaga 4. maí 2009. Þann 5. maí 2009 var gerð breyting ágreiðsluskilmálum lánsins og greiðslu lánsins frestað til 4. ágúst 2009 ogáfallnir vextir frá 8. desember 2008 til og með 4. júlí 2009 lagðir viðhöfuðstól lánsins. Jafnframt lengdist greiðslutími lánsins sem þessu nam. Í stefnu er rakin ákvörðunNeytendastofu í máli nr. 6/2009 „Kvörtun [...] yfir skilmálum myntkörfulánsKaupþings banka hf.“ frá 9. febrúar 2009, en þar var komist að þeirriniðurstöðu að stefndi hefði brotið gegn ákvæðum 6. gr. og 9. gr. laga umneytendalán nr. 121/1994, „með því að tilgreina ekki í skilmálummyntkörfulánasamnings með hvaða hætti vextir væru breytilegir og við hvaðaaðstæður þeir breytist“. Með vísan til26. gr. laganna bannaði Neytendastofa stefnda að notast við umþrætt ákvæði ogskyldi bannið taka gildi við birtingu ákvörðunar Neytendastofu, þann 12. mars2009. Með úrskurði áfrýjunarnefndar neytendamála 25. september þess árs varákvörðun Neytendastofu staðfest. Samkvæmt málatilbúnaði stefnda brást hannþannig við ákvörðun Neytendastofu að hinn 25. mars 2010 var þeim sem tekiðhöfðu erlend myntkörfulán með kjörvöxtum send tilkynning um breytingu á 1. gr.skilmála skuldabréfa á borð við það sem deilt er um í þessu máli og skyldibreytingin taka gildi frá og með 1. apríl 2010. Í skilmálabreytingunni komafram upplýsingar um útreikning kjörvaxta án þess að um sé að ræða breytingu áefnislegum réttindum og skyldum. Stefnendur kannast ekki við að hafa móttekiðumrætt bréf stefnda.Þann25. ágúst 2009 var gerð breyting á greiðsluskilmálum lánsins á þann veg aðgjalddaga þess með afborgunum var breytt úr 4. ágúst 2009 í 4. nóvember samaár. Stefnendur greiddu vexti að öðruleyti á gjalddögum lánsins. Þann2. nóvember 2009 gerðu stefnendur samkomulag við stefnda um greiðslujöfnun áskuldabréfinu og loks gerðu aðilar þann 16. júlí 2010 samkomulag um tímabundnabreytingu á greiðslutilhögun þannig að mánaðarleg greiðsla yrði 65.000 krónurfrá 1. júlí 2010 til 31. mars 2011. Stefnendur greiddu umsamda fjárhæð, 65.000krónur, fram til 4. mars 2011.Skuldabréfið var endurreiknað 3.febrúar 2011 á grundvelli bráðabirgðaákvæðis X í lög­um nr. 38/2001, um vextiog verðtryggingu, sbr. a-lið 2. gr. laga nr. 151/2010, í samræmi við ákvæði 18.gr. laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010. Í bréfi stefnda tilstefnenda, dagsettu 7. febrúar 2011, var stefnendum kynnt­ur endur­reikningurlánsins og jafn­framt gefinn kostur á að velja milli þeirraendurgreiðsluskilmála, sem skulda­bréfið skyldi hafa til frambúðar. Lántakendumvar gefinn frestur til 28. mars sama ár til að staðfesta endurútreikning og valum boðna endurgreiðsluskilmála. Í bréfinu segir m.a. að endur­reikningurinnfari þannig fram að upp­haflegur höfuðstóll lánsins í íslenskum krón­um sévaxtareiknaður miðað við þá vexti sem tilgreindir eru í 1. málslið 4. gr. laganr. 38/2001. Stefnendur mótmæltu endur­reikn­ingilánsins með bréfi til stefnda, dagsettu 28. mars 2011, með vísan til þess aðhann byggði á brotum gegn grundvallarréttindum þeirra samkvæmt neytendarétti ogíslensku stjórnarskránni. Jafnframt höfnuðu stefnendur þeim kostum að því er varðaðiendurgreiðsluskilmála sem stefndi hafði boðið upp á. Stefndisvaraði bréfi stefnenda 1. apríl 2011 og skýrði lagagrundvöllendurútreikningsins. Með bréfi, dagsettu 30. ágúst sama ár var tilkynnt umendurútreikninginn og að þar sem ekki hefði verið valin ein af þeim leiðum, semí boði hefðu verið og ekki undirrituð viðeigandi skjöl, hefði láninu veriðbreytt í óverðtryggt lán með jöfnum afborgunum í íslenskum krónum. Þetta væri ísamræmi við fyrirmæli bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001. Með bréfi stefnendatil stefnda, dagsettu 14. nóvember 2011, voru mótbárur við innheimtu láns nr.3999 ítrekaðar og jafnframt ítrekuð höfnun á tilboðum bankans. Jafnframtkröfðust stefnendur þess að bankinn léti þegar af innheimtu ólögmætra krafna ogleiðrétti eftirstöðvar lánsins til samræmis við eðlilega og viðurkenndaviðskiptahætti. Lániðvar endurreiknað öðru sinni 18. mars 2013 og var stefnendumtilkynnt um það 20. sama mánaðar. Endurreikningurinn var gerður vegna tveggjadóma Hæstaréttar Íslands sem féllu á árinu 2012, þ.e. dóma í málum réttarinsnr. 600/2011 og 464/2012. Samkvæmt yfirliti yfir endurreikninginn vorueftirstöðvar höfuðstóls 14.775.512krónur og hafði lækkað um 4.781.292 krónur. Óumdeilt virðist að stefnendur hafi greitt afláninu allt frá seinni endurútreikningi lánsins. Í málinu hafa verið lögð fram ýmisgögn um þróun kjörvaxta samanborið við LIBOR-vexti svo og skuldatryggingaálagKaupþings banka hf. og vaxtatöflur íslensku bankanna. Ekki þykir ástæða til aðrekja efni þessara gagna sérstaklega.Stefnendurfengu Hagsmunasamtök heimilanna til þess að gera nýjan endurútreikning á láninumiðað við að árleg hlutfallstala kostnaðar 3,95% hefði haldið gildi sínu fráfyrsta gjalddaga fram að síðustu greiðslu þeirra þann 4. mars 2011. Samkvæmtþeim endurútreikningi var staða lánsins þann dag 10.571.340 krónur í stað17.335.399 króna samkvæmt endurútreikningi stefnda. Vegna þessa ákváðustefnendur að stefna máli þessu fyrir dóm. Eins og áður er getið, var mál þettahöfðað 22. september 2016.IIIStefnendurbyggja stefnukröfur sínar í fyrsta lagi á því að stefndi hafi brotið gegn 2. málslið2. mgr. 14. gr., sbr. 1. málslið 2. mgr. 14. gr., þágildandi laga nr. 121/1994,um neytendalán, sem hafi gilt um lán það sem stefnendur tóku hjá stefnda.Fasteignalán hafi einnig fallið undir lögin, sbr. breytingu á lögunum með lögumnr. 179/2000. Lán stefnenda sé og hafi verið neytendalán sem falli undir ákvæðic- liðar 4. gr. neytendalánalaga. Telja stefnendur að hugtakið „lánssamningur“nái ekki aðeins yfir þann samning, sem samningsaðilar undirriti, heldurjafnframt til fylgiskjala með honum, eins og t.d. greiðsluáætlun, sbr. dómHæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 672/2012.Samkvæmte-lið 4. gr. framangreindra laga sé árleg hlutfallstala kostnaðar,„...heildarlántökukostnaður sem hlýst af gerð lánssamnings, lýst sem árlegriprósentu af upphæð láns þess sem veitt er og reiknuð út í samræmi við 10.-12.gr.“. Um útreikning prósentufjárhæðar vísist til 5. gr. reglugerðar nr.377/1993, um neytendalán, og fylgiskjals með reglugerðinni. Stefnendurvísa til þess, að við setningu neytandalánalaga í Evrópu og hér á landi, seminnleidd hafi verið af neytendalánatilskipun 87/102/EBE og breytingu á hennimeð tilskipun nr. 90/88/EBE, hafi það verið meginmarkmið laganna að tryggja aðneytandi fengi fullnægjandi upplýsingar í tengslum við lántöku í því skyni aðhann yrði betur í stakk búinn að bera saman mismunandi lánskjör og þann kostnaðsem fylgdi lántökunni og þá um leið ábyrgð sína á lántökunni. Telja verði aðupplýsingaskylda samkvæmt lögunum gegni afar mikilvægu hlutverki við að tryggjaaukna samkeppni á lánamarkaði. Í því skyni að tryggja fullnægjandiupplýsingargjöf sé lánveitanda skylt að upplýsa neytandann umheildarlántökukostnað og árlega hlutfallstölu kostnaðar.Stefnendurbenda á að fyrirmæli neytendalánatilskipana hafi verið talin fela í sér lágmarkneytendaverndar og hafi verið stefnt að upplýsingaskyldu af hálfu lánveitanda,sem gæti tryggt að neytandinn væri í aðstöðu til að taka upplýsta ákvörðun umlántöku sína. M.a. hafi verið mælt fyrir um lögfestingu þess að lánveitandabæri skylda til að veita lántakandanum upplýsingar um árlega hlutfallstölukostnaðar og skyldi tilgreina hana í lánssamningi aðila. Ákvæði um þessa skyldugagnvart neytandanum sé meðal grundvallaratriða í tilskipuninni og síðaritilskipunum og fyrirmælum innan Evrópusambandsins.Árleghlutfallstala kostnaðar sé skilgreind í 10. gr. laga nr. 121/1994 og hún séhelsta upplýsingaform laganna fyrir neytendur og til að tryggja þeimlágmarksvernd. Í 11. gr. laga nr.121/1994 komi fram að árleg hlutfallstala kostnaðar skuli reiknuð út á þeimtíma sem lánssamningur er gerður. Þá segi að við útreikning árlegrarhlutfallstölu skuli gengið út frá því að lánssamningur gildi umsaminn tíma ogað lánveitandi og neytandi standi við skuldbindingar sínar samkvæmt skilmálumsamningsins. Hið sama komi fram í frumvarpi með lögum nr. 121/1994, þ.e. aðútreikningur lánsins eigi að fara fram þegar lánssamningur sé gerður og að ekkiskuli tekið tillit til breytinga, sem verða kunni á samningnum, né hugsanlegravanefnda á samningi. Markmið upplýsingagjafarinnar sé að koma í veg fyrirdulinn kostnað við lántöku og gera stefnendum kleift að átta sig áheildarkostnaði við lántökuna. Stefnendurvísa til 24. gr. laga nr. 121/1994 þar sem segi: „Eigi má með samningi víkjafrá ákvæðum laga þessara né reglugerða, sem settar kunna að verða samkvæmtlögunum, neytanda í óhag.“ Samkvæmt áskilnaði ákvæðisins hafi stefndi ekki máttvíkja frá ákvæðum laganna með lánssamningi, þ.e. fasteignaveðbréfinu ogfylgiskjölum þess, stefnendum í óhag. Hins vegar hafi stefndi, með því að faraekki eftir eigin greiðsluáætlun sinni um árlega hlutfallstölu kostnaðar, brotiðgegn 5. gr. og 3.-7. tölul. 1. mgr. 6. gr., sbr. 11. gr. laganna, stefnendum íóhag. Því sé ljóst að af hálfu stefnda hafi ekki verið farið eftir lögum nr. 121/1994og þau hafi vísvitandi verið brotin. Stefndi hafi því hvorki lagaheimild nésamningsgrundvöll til þess að krefja stefnendur um frekariheildarlántökukostnað en árleg hlutfallstala kostnaðar segi til um. Dómkröfurstefnenda byggjast á því að upphafleg greiðsluáætlun, sem gerð hafi verið viðtöku lánssamningsins, eigi að standa óbreytt ásamt árlegri hlutfallstölukostnaðar yfir það tímabil sem krafist sé. Þar sem um ólögmætt gengisbundið lánhafi verið að ræða, telji stefnendur að stefndi eigi að bera hallann af því enekki stefnendur þegar eftir standi lán sem sé miklu hærra en upphaflega hafiverið samið um. Stefnendurvísa til þess að engin ákvæði hafi verið í lánssamningi aðila sem samsvariþágildandi ákvæðum 2. mgr. 6. gr. og/eða 9. gr. laga nr. 121/1994 en þau ákvæðivísi til heimilda um breytingar á lánskostnaði eða öðrum atriðum lánskjara ílánssamningi. Ákvæði lánssamnings aðila hafi hvorki veitt leiðbeiningar um það,hvaða ástæður eða aðstæður gætu leitt til breytinga á afborgunum, vöxtum eðaöðrum lánskostnaði né með hvaða hætti breytingarnar yrðu gerðar. Stefndi hafiþví brotið gegn nefndum ákvæðum laga nr. 121/1994. Stefnendur vísa að þessuleyti til úrskurðar áfrýjunarnefndar neytendamála í máli nr. 6/2009 þar semfjallað hafi verið um sams konar vaxtaákvæði í lánssamningi og jafnframt tildóms Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 672/2012. Hvorki hafi verið vísaðtil ákvæða 2. mgr. 6. gr. eða 9. gr. framangreinda laga í lánssamningi aðila néfylgt þeim skilyrðum, sem þar komi fram, með því að tilgreina ekki í skilmálummyntkörfulánssamningsins með hvaða hætti vextir samningsins væru breytilegir ogvið hvaða aðstæður þeir breyttust. Stefnda sé því óheimilt að krefja stefnendurum annan lántökukostnað (vexti) en þann, sem tilgreindur hafi verið í samningiaðila, sbr. 4. tölul. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994, með svo skýrum hætti aðsamrýmst geti eindregnum áskilnaði 1. málsliðar 2. mgr. 14. gr. laganna um aðlánveitanda sé ekki heimilt að krefjast frekari lántökukostnaðar en tilgreindursé í samningi aðila. Slíku hafi ekki verið til að dreifa um fjárhæðir hækkandiafborgana og vaxta.Stefnanditelur að af framangreindu leiði að stefnda hafi því síður verið heimiltsamkvæmt síðastgreindu lagaákvæði, ef árleg hlutfallstala kostnaðar, sbr. 5.tölul. 1. mgr. 6. gr. laga nr. 121/1994, væri of lágt reiknuð, að krefjastheildarlántökukostnaðar sem gæfi hærri árlega hlutfallstölu kostnaðar. Stefndahafi eingöngu verið heimilt að krefja stefnendur um þann heildarlántökukostnaðsem fullnægði þeim áskilnaði 2. málsliðar 2. mgr. 14. gr. laga nr. 121/1994 aðvera innan marka þeirrar árlegu hlutfallstölu kostnaðar, sem reiknuð hafi veriðvið gerð lánssamnings aðila samkvæmt 5. tölul. 1. mgr. 6. gr. laganna. Stefnendurhafa lagt fram endurútreikning á láni sínu sem upplýst er að unninn var afHagsmunasamtökum heimilanna fyrir stefnendur. Stefnendur vísa til þess að íendurútreikningnum sé reiknuð 3,95% árleg hlutfallstala kostnaðar á hverngjalddaga. Fjárhæð árlegrar hlutfallstölu kostnaðar á hverjum gjalddaga dragistsíðan frá því sem greitt sé á hverjum gjalddaga og mismunurinn sé síðan dreginnfrá höfuðstól lánsins. Sem dæmi sé tekinn gjalddagi 4. janúar 2007 en þá hafiárleg hlutfallstala kostnaðar numið 41.159 krónum en á gjalddaganum hafi verið greiddar80.202 krónur. Mismunurinn nemi 39.043 krónum (80.202 – 41.159) sem dragist þvífrá höfuðstól lánsins og síðan koll af kolli. Eftir þá afborgun verðieftirstöðvar lánsins því 12.728.707 - 39.043 = 12.689.664 krónur. Til frekariútskýringar vísa stefnendur til þess að vaxtatímabilið á gjalddaganum hafiverið einn mánuður, þ.e. frá síðasta gjalddaga 1. desember 2006. Á þvívaxtatímabili nemi endurreiknaðar eftirstöðvar höfuðstólsins 12.728.707 krónum.Þá séu reiknaðir 3,95% dagvextir af þeirri fjárhæð með formúlunni:12.728.707*((1+0,0395)^(1/12)-1) = 41.159 krónur. Stefnendurbyggja jafnframt á ófrávíkjanlegu ákvæði 2. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu, og því að í lánssamningi þeirra við stefnda hafi verið samið umvexti sem árleg hlutfallstala kostnaðar hafi verið byggð á sem nái yfir umrættgreiðslutímabil frá 4. nóvember 2006 til 4. mars 2011. Hins vegar séu ákvæði 3.gr. og 4. gr. í II. kafla laganna frávíkjanleg en stefndi hafi stuðst við þau íendurútreikningi sínum. Verulegar takmarkanir séu settar við beitingu á þeimákvæðum og gildi þau því aðeins að annað leiði ekki af samningum, venjum eðalögum. Skilyrði 2. gr. laganna sé þröngt en þó megi ávallt víkja frá lögunumskuldurum til hagsbóta. Það hafi þó ekki verið gert með endurútreikningistefnda. Af framangreindu leiði að á greiðslutímabili afborgana máls þessa hafiátt að gilda þeir vextir sem um hafi verið samið í lánssamningi aðila og árleghlutfallstala kostnaðar hafi verið reiknuð af í upphafi lántöku, sbr. 2. gr.laga nr. 38/2001. Stefnendurbyggja kröfur sínar einnig á því að þágildandi lög nr. 121/1994, umneytendalán, hafi gengið framar lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu.Stefnendur telja að lög nr. 121/1994 séu sérlög gagnvart lögum nr. 38/2001 ogeigi því að ganga framar ákvæðum þeirra. Ljóst sé að neytendalánalög snúi fyrstog fremst að neytendum og hagsmunum þeirra sem gangi framar þeim almennuhagsmunum lánveitenda og annarra sem um sé fjallað í lögum nr. 38/2001. Þá séuneytendalánalög leidd af Evrópulöggjöf sem ætlað sé að tryggja samræmi ogeinsleitni í lagareglum meðal allra þeirra Evrópulanda sem beri skylda til aðinnleiða hinar sameiginlegu réttarreglur sem þannig hafi verið mótaðar í þáguneytenda. Aukþess vísa stefnendur til frumvarps með lögum nr. 2/1993, um Evrópskaefnahagssvæðið, þar sem fram komi að hefð sé fyrir þeirri reglu í íslenskumrétti að sérlög gangi framar almennum lögum. Oftar en ekki myndi EES-regla veratalin sérregla um tiltekið efni. Enn fremur mæli frumvarpið að lögum nr. 2/1993fyrir um að innlend lög, sem eiga sér stoð í EES-samningnum, eigi að túlka semsérreglur laga gagnvart ósamrýmanlegum yngri lögum að því leyti að yngri lögvíki þeim ekki til hliðar ef árekstrar milli þeirra eiga sér stað. Í ljósidómaframkvæmdar hér á landi sé ljóst að dómstólar teygi sig langt í að túlkalög í samræmi við ákvæði EES-réttar, sbr. dóm Hæstaréttar Íslands í máliréttarins nr. 477/2002.Þábyggja stefnendur á því að stefndi sé sérfrótt fjármálafyrirtæki sem hafi samiðöll lánsgögn vegna lántöku stefnenda, m.a. lánssamning og greiðsluáætlun, ogverði hann því að bera hallann af því að hafa ekki farið eftir skýrum ákvæðum2. mgr. 6. gr. og 9. gr. laga nr. 121/1994 við gerð lánssamningsins. Þetta hafistefndi m.a. undirgengist þegar lög nr. 179/2000 hafi tekið gildi þann 11.janúar 2001 þegar fasteignalán hafi verið felld undir lögin. Umlagarök vísa stefnendur til 1. gr., 2. gr., 4. gr., 2. mgr. 6. gr., 9. gr., 10.gr., 11. gr., 2. mgr.14. gr. og 24. gr. laga nr. 121/1994. Jafnframt er vísað tillaga nr. 2/1993, um evrópska efnahagssvæðið. Um varnarþing er vísað til 1. mgr.33. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála. Um samlagsaðild stefnenda ervísað til 1. mgr. 19. gr. laga nr. 91/1991. Varðandi kröfu um málskostnað vísastefnendur til 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 og varðandi kröfuum virðisaukaskatt á málskostnaðarfjárhæð vísast til laga nr. 50/1988, umvirðisaukaskatt.IVTil stuðnings sýknukröfu sinnivísar stefndi í fyrsta lagi til þess að lög­gjaf­inn hafi, með setningu 4. gr.og 18. gr. laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, sbr. lög nr. 151/2010,þegar tekið afstöðu til þess hvaða vexti gengis­tryggð lán eigi að bera. Þáhafi Hæstiréttur Íslands komist að niðurstöðu um það, hvaða vexti gengistryggtlán eigi að bera, sbr. niðurstöðu réttarins í dómi í máli réttarins nr.471/2010. Hæstiréttur hafi tekið fram að „bein og órjúfanleg tengsl“ séu milliumræddra vaxta og ákvæða í lánasamningi aðila um gengistryggingu lánsfjárhæðarog þar sem síðarnefnda ákvæðið hefði verið ógilt, væri óhjákvæmilegt að lítameð öllu fram hjá ákvæðum samningsins um vaxtahæð. Vegna þessa, og þar sem ísamningi aðila sé ákvæði um vaxtahæð, sem ekki varð beitt, hafi atvik málsinssvarað til þess þegar samið hafi verið um vexti af peningakröfu, án þess aðtiltaka hverjir vextirnir væru. Því hafi niðurstaðan verið sú að vextir afláninu skyldu vera samkvæmt 4. gr., sbr. 3. gr. laga nr. 38/2001, um vexti ogverðtryggingu.Í kjölfar þessarar niðurstöðuHæstaréttar Íslands hafi verið sett lög nr. 151/2010 sem hafi falið í sérviðbótarákvæði við lög nr. 38/2001 um hvernig haga skyldi útreikningi oguppgjöri vegna gengistryggðra lána. Í bráða­birgða­ákvæði X í lögunum komi m.a.fram að um uppgjör vegna ofgreiðslu og framtíðarskil­mála þeirra skuldbindinga,sem falli undir þá grein, fari eftir 18. gr. laganna. Í þeirri grein segi ennfremur að „[e]f samn­ingsákvæði um vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingueða umlíðun skuldar eða dráttarvexti teljast ógild skal peningakrafan beravexti skv. 1. málsl. 4. gr. ...“. Þá komi jafnframt fram í 18. gr. nánariákvæði um endurreikning gengis­tryggðra lána og uppgjör þeirra. Af 18. gr. ogbráðabirgðaákvæði X laga nr. 38/2001, sbr. 1. gr. og a-lið 2. gr. laga nr.151/2010, leiði að þar sem gengistrygging umþrætts skuldabréfs hafi veriðólögmæt og óskuldbindandi, beri skuldabréfið vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr.laga nr. 38/2001 frá útgáfudegi og fram til þess dags þegar fyrriendurreikningur skuldabréfsins hafi verið gerður, eða nánar tiltekið allan þanntíma sem viðurkenningarkrafa stefnenda taki til. Fyrir­mæli 1. mgr. 18. gr.,sbr. bráðabirgðaákvæðis X í lögum nr. 38/2001, séu fortaks­laus og leiði afþeim að ákvæði umþrætts skuldabréfs um vexti verði ekki beitt eftir efni sínu.Síðar hafi Hæstiréttur kveðið upp úr um það, að kröfuhafa væri ekki heimilt aðbeina viðbótarkröfu um greiðslu vaxta fyrir það tímabil sem skuldari hafðikvittanir fyrir fullnaðargreiðslu vaxta. Stefndi hafi þegar endurreiknað umrættskuldabréf í samræmi við 18. gr., sbr. 4. gr., laga nr. 38/2001, og niðurstöðurHæstaréttar Íslands og sé sá útreikningur því í samræmi við ákvæði laganna.Umrætt skuldabréf sé, að því leyti sem skipti máli, keim­líkt þeirri skuld­­bindingusem fjallað hafi verið um í dómi Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 471/2010 og því eigi um­ræddurdómur við um úrlausn þessa máls. Auk þess falli skuldabréfið undir 18. gr. ogbráða­birgða­ákvæði X í lögum nr. 38/2001 og því eigi að fara eftir fyrir­mælumþeirra laga um endurreiknig skuldabréfsins, þ.m.t. hvaða vexti skulda­bréfiðeigi að bera. Stefndi leggur sérstaka áherslu áað bein og órjúfanleg tengsl hafi verið milli ákvæða skuldabréfsins um vextiannars vegar, þ.e. kjörvexti af japönsku jeni og svissneskum franka, og hinsvegar gengis­trygg­ing­u skuldabréfsins. Því hefði ekki verið unnt að styðjastvið vaxtaákvæði skulda­bréfs­ins óbreytt eða gefa þessum orðum með skýringu þaðinntak, að um geti verið að ræða kjörvexti af láni í íslenskri krónu, enda vísiskuldabréfið til tveggja er­lendra mynta. Auk þess liggi fyrir í framlögðumvaxtatöflum Kaupþings banka hf. og stefnda, að vaxtakjör lána í tilteknumerlendum myntum annars vegar og svo hins vegar lána í íslenskum krónum, þ.m.t.lána á kjörvöxtum, hafi verið allt önnur. Það sama eigi við um sambærileg lánannarra lánveitenda. Þótt einungis yrði litið til þess, væri ljóst að það hafiverið bein og órjúfanleg tengsl milli gengistryggingar skuldabréfsins ogfyrirmæla þess um kjörvexti af japönsku jeni og svissneskum franka. Í tengslumvið ofangreint áréttar stefndi að kjörvextir Kaupþings banka hf. og stefndahafi m.a. samanstaðið af LIBOR-vöxtum (e. London Inter Bank Offered Rate) afþeim erlendum myntum sem Kaup­þing og stefndi hafi boðið til láns meðkjörvöxtum. Því eigi við þau sjónarmið, sem hafi komið komið fram í dómiHæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 471/2010, enda hafi þar verið fjallaðum lán sem hafi borið LIBOR-vexti. Hafi kjör­vextir skuldabréfalána Kaupþingsog stefnda í erlendum myntum, og þ. á m. umrædds skulda­bréfs, samanstaðið af i)LIBOR-vöxtum viðkomandi myntar (3 mánaða), ii) fjármögn­unar­kostn­aði bankansog iii) smásöluálagningu. Auk þessa hafi kjör­vaxtalán borið vaxtaálag sem ítilviki umrædds skuldabréfs hafi verið 1,35% við útgáfu þess og út lánstímann. Stefndi hefur lagt fram skjöl umþann mun sem var á milli LIBOR-vaxta og kjör­vaxta á þeim tíma sem deilt er umí málinu, þ.e. frá því lánið var tekið 13. október 2006 til þess tíma er þaðvar endurreiknað í fyrra sinn 3. febrúar 2011. Stefndi telur þau sýna aðákveðin fylgni sé milli LIBOR-vaxta og kjörvaxta hverrar myntar. Ástæða þess aðdregið hafi í sundur með LIBOR-vöxtum og kjörvöxtum eftir því sem leið átímabilið, sé sú að fjármögnunar­kostnaður Kaup­þings, og raunar allra íslenskubankanna, hafi aukist hratt í aðdraganda hrunsins í október 2008. Af skýrsluRannsóknarnefndar Alþingi megi sjá hvernig skulda­tryggingar­­álag Kaupþingshafi þróast á tímabilinu 2006–2008. Skulda­tryggingarálag sé vís­bending ummarkaðskjör sem bönkum bjóðist á alþjóðlegum skulda­bréfa­mörkuð­um. Viðsamanburð á upplýsingum í gögnum málsins, sem sýni þróun skulda­trygg­ingar­álagsKaupþings og þróun LIBOR-vaxta og kjör­vaxta Kaup­þings af japönsku jeni ogsvissneskum franka, megi sjá samsvörun milli hækkunar á skulda­­tryggingarálagiKaup­þings og hækkunar á kjörvöxtum á þessu tímabili. Þróun vaxta­kjara ískuldabréfaútgáfum Kaup­þings til 2008 og þeirra mikilvægustu á því ári styðjiþetta einnig. Af framlögðum gögnum sé því ljóst að þegar lánskjör Kaupþings eðastefnda hafi versnað, hafi kjörvextir af umþrættu skuldabréfi hækkað, enda hafiskuldabréfið, eins og önnur lán Kaup­þings og stefnda í erlendum myntum tilviðskiptavina sinna, m.a. verið fjármögnuð af lántökum Kaupþings og stefnda ámarkaði í erlendum myntum. Því sé ljóst að þegar litið sé til allra þessaraatriða styrkist enn frekar sú niðurstaða að bein og órjúfanleg tengsl hafiverið milli gengis­tryggingar láns stefnenda og þeirra kjörvaxta í japönskujeni og sviss­neskum franka sem vísað sé til í umþrættu skuldabéfi.Þá bendir stefndi á að ljóst sé afframlögðum vaxtatöflum Kaupþings banka hf. og stefnda að kjörvextir hafi veriðákveðnir fyrir hverja og eina mynt sérstaklega sem Kaup­þing og stefndi hafistundað lánsviðskipti með. Þá sé einnig ljóst af þeim gögnum að kjörvextir aflánum í íslenskum krónum hafi verið mun hærri en kjörvextir af lánum ítilgreindum erlendum myntum (sem síðar hafi komið í ljós að voru gengistryggðlán í íslensk­um krónum), eins og eigi við um skuldabréf það sem mál þettalýtur að. Sömu sögu sé að segja um kjörvexti annarra lánveitanda. Því liggifyrir að stefnendur hafi aldrei getað notið þeirra kjörvaxta sem skuldabréfþeirra bar nema í tengslum við gengis­tryggt lán. Fyrir þá sök eina hafi veriðfyrir hendi bein og órjúfanleg tengsl milli gengis­trygg­ingar og fyrirmæla ískuldabréfinu um kjörvexti í japönskum jenum og sviss­neskum franka.Stefndi telur að í samræmi við alltframangreint verði að líta svo á að þar sem gengis­trygging umþrættsskuldabréfs hafi verið talin ógild, hafi forsendur brostið eða reynst rangarfyrir umsömdum vöxtum skuldabréfsins. Vaxtakjör þess hafi verið algjörlega háðgengistryggingarkröfunni. Um sé að ræða sömu stöðu og verið hafi í máli því semlokið hafi með dómi Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 471/2010. Því eigilán stefnenda að bera þá vexti sem tilgreindir séu í 18. gr. laga nr. 38/2001,um vexti og verðtryggingu, sbr. 1. gr. laga nr. 151/2010, þ.e. vexti samkvæmt1. málslið 4. gr. laga nr. 38/2001. Í samræmi við framangreint byggir stefndi áþví að þar sem ákvæði laga nr. 38/2001, sérstaklega 4. gr., og einnig 18. gr.og bráðabirgðaákvæði X, sem voru hvort tveggja sett með lögum nr. 151/2010, séuallt yngri lagaákvæði en ákvæði laga nr. 121/1994, um neytendalán, beri aðleggja ákvæði laga nr. 38/2001 til grundvallar. Auk þess verði ákvæði laga nr.38/2001, þar sem sér­stak­lega sé tiltek­ið hvaða vexti gengistryggð lán eigiað bera, að teljast sérlög gagn­vart ákvæð­um laga nr. 121/1994. Þannig getiætlaðir annmarkar samkvæmt lögum nr. 121/1994 á umþrættu skuldabréfi ekki leitttil þess að fallist verði á viðurkenn­ingar­kröfu stefnenda. Þá mótmælirstefndi öllum lögskýringar­sjónar­miðum sem ganga gegn framangreindumsjónarmiðum og eru reifuð í stefnu.Framangreindu til viðbótar vísarstefndi til niðurstöðu Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 202/2014 oggerir sjónarmið réttarins fyrir niðurstöðu í því máli að sínum. Stefndi byggir jafnframt á því að engir þeirannmarkar séu á umþrættu skuldabréfi eða greiðsluáætlun sem brjóti gegn ákvæðumlaga nr. 121/1994, um neytendalán. Í skuldabréfinu komi fram allar þærupplýsingar sem þurfi til að uppfylla ákvæði 6., 9. og annarra greina laganna.Þar komi fram í fyrirsögn að lánið beri breytilega vexti og þá segi í textaþess að grunnkjörvextir séu 2,22%, „vaxta­álag nú“ sé 1,35% og „vegnir vextirsamtals nú“ 3,60%. Þá komi fram við hvaða myntir lánið sé tengt, þ.e.svissneska franka (CHF) að jöfnu við japönsk jen (JPY). Jafnframt sé tiltekiðað grunn­vextir svissnesks franka séu 2,91% og 1,53% fyrir japönsk jen. Í 1. töluliðskuldabréfsins segi um vexti skuldabréfsins:„Í vexti af höfuðstól skuldarþessarar eins og hann er á hverjum tíma, ber skuld­ara að greiða breytilegavexti eins og þeir eru ákveðnar af Kaupþingi banka hf. á hverjum tíma og tekurþað jafnt til kjörvaxta hverrar myntar og vaxta­álags. Kaup­þingi banka hf. erheimilt að breyta vöxtunum á 3ja mánaða fresti til samræmis við þá vexti semgilda gagnvart nýjum sambærilegum og/eða hliðstæðum lánum. Ákveði Kaup­þingbanki hf. að breyta vaxtaálagi skuldabréfs þessa verður skuldara til­kynnt umþað bréflega, en vilji skuldari ekki una breytingunni er honum heimilt aðgreiða skuld­ina upp með óbreyttu vaxta­álagi innan mánaðar frá dagssetningutil­kynn­ingar. Vexti ber að greiða eftir á, á sama tíma og afborganir.Skuldara er heim­ilt að greiða skuldina upp á gjalddögum.“ Stefndi telur að með þessu ákvæðihafi hann fullnægt þeim skyldum sem hvíli á honum samkvæmt 9. gr., sbr. 6. gr.,laga nr. 121/1994, enda sé tekið fram í tilvís­uðum skilmálum „með hvaða hætti“kjörvextirnir séu breytilegir og „við hvaða aðstæður þeir breytist“, sbr. 9.gr. laganna. Þá hafnar stefndi því að orðalag 9. gr. laganna gefi tilefni tilþess að líta svo á að frekari kröfur séu gerðar og alls ekki þær að tilgreinaþurfi þær „breytur“ sem horft sé til við vaxtaákvörðun, eins og áfrýjunarnefndneytenda­mála hafi gert í úrskurði sínum í máli nr. 6/2009 og sem stefnendurvísi til í stefnu. Orðalag laganna eigi að skýra samkvæmt orðanna hljóðan. Þágefi ekkert í lög­skýr­ingar­gögnum eða reglugerð nr. 377/1993 vís­bend­ingu umað veita eigi aðrar og ítarlegri upplýsingar, þ.e. þær „breytur“ sem horft sétil við vaxta­ákvörðun, en sem komi fram í tilvísuðum skilmálum. Úrskurðuráfrýjunar­­­­nefndar neytenda­mála í fyrrgreindu máli hvorki hafi né eigi aðhafa bein áhrif í þessu máli. Þá vísar stefndi til umfjöllunar hér að framan umkjörvexti Kaupþings og stefnda og framlagðra vaxta­taflna Kaup­þings og stefndaþar sem skýrlega komi fram hæð kjörvaxta af er­lendum myntum á hverjum tíma. Ágrundvelli alls þessa eigi að hafna viðurkenningarkröfu stefnenda.Stefndi áréttar að lög nr. 121/1994virðist ekki sjálf gera ráð fyrir að brot gegn ákvæðum laganna leiði tilógildingar samnings­ákvæða eða að samningsákvæðum verði breytt, eins og viðurkenningarkrafastefnenda felur í raun í sér. Lögin kveði á um að brot gegn lögunum geti leitttil skaðabóta­skyldu, sbr. 15. gr. og 27. gr. laganna, sem eitt og sér mæligegn því að lögin geti leitt til ógildingar eða breytingar á samningsákvæðum.Fyrst ekki sé kveðið á um það með beinum hætti í lögum nr. 121/1994 að ekki séhægt að víkja samningsskilmála til hliðar eða breyta honum á grundvellilaganna, verði það ekki gert. Þá beri að líta til þess að taka breytilegravaxta sé heimil samkvæmt lögum og þótt eitthvað bregði út af við gerð eðakynningu þeirra, breyti það engu um að taka þeirra sé allt að einu heimil.Stefndi telur þetta eindregið mæla gegn því að hægt sé að ógilda eða breytavaxta­ákvæðum umþrætts skuldabréfs. Það sé vandséð að lög nr. 7/1936, umsamningsgerð, umboð og ógilda löggerninga, geti staðið til þess að víkja tilhliðar skilmálum skuldabréfsins um vexti, eins og stefnendur geri kröfu um, ená þeim lögum sé ekki byggt í málinu. Í öllu falli virðist af lög­un­um, t.d.14. gr. þeirra, sem stefnendur vísi einkum til í málatilbúnaði sín­um, ekkiekki gert ráð fyrir að vöxtum og lán­töku­­kostnaði sé breytt aftur í tímann,þ.e.a.s. fyrir liðið tímabil, eins og viðurkenningarkrafa stefn­enda miði við.Á grund­velli alls framangreinds eigi því að hafna viðurkenningarkröfustefnenda.Þá er jafnframt á því byggt að þar sem stefnendur hafiekki að öllu leyti staðið við upphaflega skilmála skuldabréfsins og sjálfirsamþykkt að breyta skilmálum þess, sé ekki hægt að verða við viður­kenningarkröfuþeirra í málinu, sbr. ákvæði 11. gr. laga nr. 121/1994. Af yfirliti umgreiðslur sé ljóst að greiðslur af umþrættu skuldabréfi féllu niður á tilteknumtímabilum, þ.e. frá og með 6. október 2008 til og með 6. júlí 2009, eða a.m.k.á hluta þess tímabils. Einnig hafi upphaflegum skilmálum skuldabréfsins veriðbreytt með viðaukum þar sem vanskilum hafi verið bætt við höfuðstólskuldabréfsins eða afborgunum annað hvort frestað (sbr. viðaukar dagsettir 8.desember 2008, 5. maí 2009 og 25. ágúst 2009), lánið greiðslujafnað (sbr.viðauka dagsettan 2. nóvember 2009) eða samið um að stefnendur greiddu fastafjárhæð í afborgun af láninu í tiltekinn tíma (sbr. viðauka dagsettan 16. júlí2010). Allt hafi þetta gerst á því tímabili sem viður­kenningarkrafa stefnendataki til, þ.e. frá 13. október 2006 til 3. febrúar 2011, og hafi óum­flýjanlegahaft áhrif á afborganir og kostnað vegna lánsins og því á árlega hlut­fallstölukostnaðar. Umrædd greiðsluáætlun hafi því lítið sem ekkert gildi. Á grundvelliframangreinds eigi að sýkna stefnda af kröfu stefnenda.Stefndi hafnar því að unnt sé aðskýra eða túlka ákvæði laga nr. 121/1994 á þann hátt að í þeim felist önnurmerking en komi fram í skýru orðalagi laga­ákvæð­anna, svo sem sjá megi m.a. afniðurstöðu dóms Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 79/2010.Af framangreindu sé ljóst að umrættskuldabréf hafi ekki brotið gegn ákvæðum laga nr. 121/1994. Jafnvel þótt komistyrði að því að ákvæði skulda­bréfs­ins uppfylltu ekki skilyrði 6. og 9. gr.laga nr. 121/1994, standi engin rök til þess að það leiði til þess að 3,95%kostnaðarhlutfall (vextir), sem til­greind­ir séu í greiðsluáætlunskuldabréfsins, eigi að gilda á tilgreindu tímabili í viður­kenningarkröfustefnenda.Verði ekki fallist á framangreindarröksemdir stefnda, byggist sýknukrafa hans á því að sýkna eigi hann af öllumkröfum stefnenda á grundvelli eftirfarandi samþykkis þeirra á eftirstöðvumskuldabréfs nr. 3999/18682. Stefnendur hafi enda greitt af skuldabréfinu frásíðari endur­reikningi þess, sem gerður hafi verið 18. mars 2013, til dagsins ídag. Stefndi hafi því allt eins getað gert ráð fyrir að stefnendur hefðu falliðfrá fyrri mót­mæl­um sínum vegna skuldabréfsins og því samþykkt eftirstöðvarkröfunnar, eins og hún komi fram í síðari endur­reikn­ingi hennar. Því beri aðsýkna stefnda af kröfum stefnenda.Um lagarök vísar stefndi til meginreglu samninga- ogkröfuréttar um að samninga skuli efna, um eftirfarandi samþykki ogtómlætisáhrif. Einnig er vísað til laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu,einkum 4. og 18. gr. laganna. Þá er vísað til laga nr. 121/1994, umneytendalán, og reglugerðar nr. 377/1993. Um máls­kostn­að vísar stefndi tillaga nr. 91/1991, um meðferð einkamála, sbr. einkum 129. gr. og 1. mgr. 130.gr. laganna. VÁgreiningslaust er að útgáfa skuldabréfs hinn 13. október2006, sem upphaflega bar númerið 3999 en síðar 18682, hafi verið þáttur ílánssamningi stefnenda og stefnda sem fól í sér ólögmæta gengistryggingu. Þá eróumdeilt að við lántökuna var gerð greiðsluáætlun fyrir neytendalán. Gögnmálsins bera með sér að greiðsluskilmálum lánsins var breytt fimm sinnum meðsamningum málsaðila áður en fyrri endurútreikningur lánsins fór fram 3. febrúar2011, þ.e. 8. desember 2008, 5. maí 2009, 25. ágúst 2009, 2. nóvember 2009 og16. júlí 2010. Jafnframt liggur fyrir og er óumdeilt að stefndi lét endurreiknalán stefnenda 3. febrúar 2011 í samræmi við ákvæði 18. gr. og bráðabirgðaákvæðiX í lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Við endurútreikninginn varupphaflegur höfuðstóll lánsins í íslenskum krónum reiknaður miðað við vexti semSeðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum, almennum ogóverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr.38/2001. Lánið var síðan endurreiknað að nýju 18. mars 2013 til samræmis viðniðurstöður dóma Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 600/2011 og464/2012. Óumdeilt er að stefnendur hafa greitt af láninu allt frá þvíþað var endurútreiknað í seinna skiptið hinn 18. mars 2013. Stefnendur vísa tilþess að samkvæmt framlögðum endurútreikningi þeirra, sem unninn var afHagsmunasamtökum heimilanna, hafi staða lánsins hinn 4. mars 2011 numið10.571.340 krónum en hafi hins vegar numið 17.335.399 krónum samkvæmtendurútreikningi stefnda. Mismunurinn nemi 6.764.059 krónum stefnendum í vil ogþví sé mál þetta höfðað. Stefndi hefur mótmælt framlögðum útreikningumstefnenda.Ágreiningur málsaðila lýtur þannig í meginatriðum að því,hvort umrætt skuldabréf hafi fram til 3. febrúar 2011 átt að bera 3,95% vexti,sem var árleg hlutfallstala kostnaðar við lántökuna, svo sem stefnendur byggjaá, eða hvort vextir skuldabréfsins hafi á þeim tíma átt að ráðast af ákvæðumlaga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, að teknu tilliti til þess hvortstefnendur hafi fullnaðarkvittanir fyrir greiðslu vaxta á tímabilinu, eins ogstefndi byggir sýknukröfu sína á. Stefndi vísar þar til þess að í ljósidómaframkvæmdar Hæstaréttar Íslands beri að horfa til ákvæða 1. mgr. 18. gr.laga nr. 38/2001 við úrlausn um það, hvaða vexti eigi að reikna af skuldabréfummeð ólögmætri gengistryggingu. Fyrir liggur í málinu að stefndi lítur svo á aðstefnendur hafi fullnaðarkvittanir fyrir greiðslum á tímabilinu frá 19. október2006 til 6. október 2008.Með ákvæðum 2. gr. laga nr. 151/2010, sem lúta m.a. að breytinguá lögum um vexti og verðtryggingu frá 18. desember 2010, var gerð breyting áþágildandi 18. gr. laga nr. 38/2001 þannig að tekið var mið af þeim fordæmumHæstaréttar Íslands, sem fram komu í dómum réttarins frá 16. júní 2010 og 16.september 2010, um skilning á lagagreininni. Af athugasemdum með því frumvarpisem varð að lögum nr. 151/2010 var lagabreytingin gerð í því augnamiði að setjaskýrari reglu um tengsl verðtryggingar og vaxtaákvæða þannig að sú staðreyndverði endurspegluð í lögunum að órjúfanleg tengsl séu á milli ákvæða umverðtryggingu og samninga um vexti af fjárskuldbindingum. Þar segir jafnframtað af því leiði að ef annað hvort ákvæði samninga um vexti eða verðtryggingu(eða hvort tveggja) eru ógildanleg á grundvelli laga, verði að koma tilheildarendurskoðunar í samræmi við ákvæðin í 4. gr. laganna, þ.e. að litið sé áþá aðstöðu eins og ekki hafi verið samið um tiltekna vexti eða verðtryggingu.Eftir þessa lagabreytingu segir í 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001 að efsamningsákvæði um vexti eða annað endurgjald fyrir lánveitingu eða umlíðunskuldar eða dráttarvexti teljast ógild, skuli peningakrafan bera vexti samkvæmt1. málslið 4. gr. laganna, enda eigi önnur ákvæði greinarinnar ekki við. Svo sem áður er rakið var fjárhæð umrædds skuldabréfs ííslenskum krónum tengd við gengi svissnesks franka að 50% og gengi japansksjens að 50%. Óumdeilt er að skuldabréfið fól í sér gengistryggingu sem var íandstöðu við 14. gr. laga nr. 38/2001 og var því um að ræða ólögmættsamningsákvæði um endurgjald fyrir lánveitingu í skilningi 1. mgr. 18. gr. laganr. 38/2001. Jafnframt liggur fyrir og er óumdeilt að stefndi lét endurreiknalán stefnenda 3. febrúar 2011 í samræmi við ákvæði 18. gr. og bráðabirgðaákvæðiX í lögum nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu. Við endurútreikninginn varupphaflegur höfuðstóll lánsins í íslenskum krónum reiknaður miðað við vexti semSeðlabanki Íslands ákveður með hliðsjón af lægstu vöxtum á nýjum, almennum ogóverðtryggðum útlánum hjá lánastofnunum samkvæmt 1. málslið 4. gr. laga nr.38/2001. Lánið var síðan endurreiknað að nýju 18. mars 2013 til samræmis viðniðurstöður dóma Hæstaréttar Íslands í málum réttarins nr. 600/2011 og464/2012. Við útreikninginn var tekið tillit til þess að stefnendur hefðu haftfullnaðarkvittanir fyrir greiðslu vaxta lánsins fyrir tímabilið 19. október2006 til 6. október 2008. Af hálfu stefnenda hafa ekki verið gerðar tölulegarathugasemdir við endurútreikning stefnda.Stefndi hefur upplýst og lagt fram gögn því til stuðnings aðkjörvextir Kaupþings banka hf. og stefnda hafi m.a. verið byggðir áLIBOR-vöxtum af þeim erlendu myntum sem Kaupþing banki hf. og stefndi buðu tilláns með kjörvöxtum. Af framlögðum gögnum er ljóst að ákvörðun kjörvaxta íhinum erlendu myntum hafi, a.m.k. að einhverju marki, miðast við vaxtakjörlánveitandans á millibankamarkaði í hlutaðeigandi mynt og virðist þaðágreiningslaust í málinu. Þá virðist jafnframt ágreiningslaust að ekki var umað ræða kjörvexti í íslenskum krónum fyrir lán af þeirri tegund sem mál þettasnýst um. Að þessu virtu er það mat dómsins að bein og órjúfanleg tengsl hafiverið milli gengistryggingar umrædds láns og þeirra kjörvaxta í hinum erlendumyntum sem vísað var til í skuldabréfinu. Í ljósi dómaframkvæmdar HæstaréttarÍslands er það því niðurstaða dómsins að líta beri svo á að ákvæðiskuldabréfsins frá 13. október 2006, sem upphaflega bar númerið 3999 en síðar18682, um vexti hafi verið ógilt í skilningi 1. mgr. 18. gr. laga nr. 38/2001. Það er mat dómsins að fortakslaus fyrirmæli 1. mgr. 18. gr.laga nr. 38/2001, um að ef samningsákvæði um vexti eða annað endurgjald fyrirlánveitingu eða umlíðun skuldar eða dráttarvexti teljast ógild, skulipeningakrafan bera vexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laganna, sem ogbráðabirgðaákvæði X sömu laga, feli í sér sérreglu sem tekur til þeirraraðstöðu þegar ákvæði um vexti telst ógilt, svo sem á við í þessu máli. Samkvæmtalmennum lögskýringarreglum geta því hvorki ákvæði þágildandi laga nr.121/1994, um neytendalán, né ógildingarreglur laga nr. 7/1936, um samningsgerð,umboð og ógilda löggerninga, m.a. um sanngirnissjónarmið, ekki gengið framarþessu ákvæði. Í þessu ljósi er það mat dómsins að sjónarmið stefnenda um að lögnr. 121/1994 hafi falið í sér lágmarksvernd fyrir neytendur geti ekki haggaðþeirri niðurstöðu. Þá er til þess að líta að ekki verður ráðið af lögum nr.121/1994 að brot gegn þeim leiði sjálfkrafa til ógildingar samningsákvæða eðabreytinga á þeim. Ákvæði 15. gr. og 27. gr. laganna bera hins vegar með sér aðslík brot geti skapað lánveitanda skaðabótaskyldu. Með sömu rökum verður hvorki fallist á það með stefnendum aðniðurstaða áfrýjunarnefndar neytendamála í máli nefndarinnar nr. 6/2009 néneytendalánatilskipun nr. 87/102/EBE, svo sem henni var breytt með tilskipunnr. 90/88/EBE, sem lýtur m.a. að reglum um upplýsingaskyldu lánveitandagagnvart neytendum að því er varðar heildarlántökukostnað, geti haftúrslitaáhrif við úrlausn ágreinings aðila í máli þessu. Loks er það niðurstaðadómsins að í ljósi framangreindrar sérreglu laga nr. 38/2001, um að reikna berivexti samkvæmt 1. málslið 4. gr. laganna þegar ákvæði skuldabréfs um vextitelst ógilt, verði heldur ekki fallist á það með stefnendum að með vísan til 2.gr. laga nr. 38/2001 beri að miða endurútreikning á láni þeirra við þá vextisem samið hafi verið um í öndverðu að árleg hlutfallstala kostnaðar á umræddutímabili yrði byggð á.Þegar af framangreindum ástæðum er öllum málsástæðumstefnenda hafnað. Ágreiningslaust er í málinu að umrætt lán stefnenda varendurreiknað tvisvar sinnum í samræmi við fyrirmæli 1. mgr. 18. gr. laga nr.38/2001 og bráðabirgðaákvæði X í lögum nr. 38/2001 sem og í samræmi viðdómafordæmi Hæstaréttar Íslands um hvernig taka skal tillit tilfullnaðarkvittana vegna greiðslu vaxta af láninu. Stefnendur hafa ekki haftuppi töluleg mótmæli við útreikning stefnda við endurreikning láns síns. Þávirðist óumdeilt að stefnendur hafi greitt af láninu frá því það varendurreiknað öðru sinni 18. mars 2013. Samkvæmt þessu og með vísan til allsframangreinds er það niðurstaða dómsins að sýkna beri stefnda af kröfumstefnenda í málinu. Með vísan til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991, um meðferðeinkamála, verða stefnendur dæmdir til að greiða stefnda málskostnað sem telsthæfilega ákveðinn 600.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Arnfríður Einarsdóttir héraðsdómari kveður upp dóm þennan. DÓ M S O R ÐStefndi, Arion banki hf., er sýkn aföllum kröfum stefnenda, Guðmundar Þórs Péturssonar og Hörpu Guðmundsdóttur, ímáli þessu. Stefnendur greiði stefnda ísameiningu 600.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 374/2015
Kærumál Gæsluvarðhald Einangrun
X var gert að sæta einangrun á meðan á gæsluvarðhaldi hennar stæði með vísan til 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, sbr. b. lið 1. mgr. 99. gr. sömu laga.
Dómur Hæstaréttar Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 1. júní 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 1. júní 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til miðvikudagsins 10. júní 2015 klukkan 16 og einangrun meðan á því stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að ákvæði hins kærða úrskurðar um að hún sæti einangrun verði fellt úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 270/2002
Kærumál Vitni Matsmenn Læknaráð
J höfðaði mál á hendur íslenska ríkinu til heimtu skaðabóta vegna tjóns, sem hún kvaðst hafa orðið fyrir vegna mistaka við læknisaðgerð. Með úrskurði lagði héraðsdómari fyrir læknaráð tíu nánar tilgreindar spurningar varðandi aðdraganda aðgerðarinnar, aðgerðina sjálfa, eftirmeðferð og mat á örorku J. Þegar umsögn læknaráðs hafði verið lögð fram krafðist J þess að G, prófessor, sem var einn þriggja lækna, sem stóð að umsögn læknaráðs kæmi fyrir dóm til skýrslugjafar við aðalmeðferð málsins. Héraðsdómari hafnaði kröfu J. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að hlutverki læknaráðs verði jafnað til þess, sem matsmaður hefði annars með höndum eftir almennum reglum IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, sbr. að nokkru 3. mgr. 60. gr. þeirra laga. Að því leyti, sem lög mæli ekki á annan veg, séu ekki efni til annars en að beita þeim almennu reglum um þá menn, sem standi að umsögn læknaráðs. Matsmanni beri samkvæmt 65. gr. laga nr. 91/1991 að koma fyrir dóm samkvæmt kröfu málsaðila til að gefa skýrslu til skýringar á matsgerð og um atriði, sem tengjast henni, en um þá skýrslugjöf gildi reglur um vitni í VIII. kafla sömu laga eftir því, sem þær geta átt við. Í lögum nr. 14/1942 um læknaráð séu engin fyrirmæli um að menn, sem sæti eiga í læknaráði, séu lausir undan slíkri skyldu til að koma fyrir dóm. Var því fallist á kröfu J.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Gunnlaugur Claessen og Ingibjörg Benediktsdóttir. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. júní 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 28. maí 2002, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að Gunnlaugur Geirsson prófessor verði kvaddur fyrir dóm sem vitni í máli hennar á hendur varnaraðila. Kæruheimild er í b. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að fyrrnefndum manni verði gert að koma fyrir dóm til skýrslugjafar í málinu. Þá krefst hún kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur og sér dæmdur kærumálskostnaður. Sóknaraðili rekur fyrir héraðsdómi mál á hendur varnaraðila til heimtu skaðabóta vegna tjóns, sem hún kveðst hafa orðið fyrir vegna mistaka við læknisaðgerð. Með úrskurði 3. apríl 2001 lagði héraðsdómari fyrir læknaráð tíu nánar tilgreindar spurningar varðandi aðdraganda aðgerðarinnar, aðgerðina sjálfa, eftirmeðferð og mat á örorku sóknaraðila. Umsögn læknaráðs um þetta efni frá 18. desember 2001 var lögð fram á dómþingi 11. janúar sl. Í þinghaldi 19. mars 2002 var því lýst yfir af hálfu sóknaraðila að hún hygðist kveðja fyrir dóm til skýrslugjafar við aðalmeðferð málsins þrjá nafngreinda lækna, sem stóðu að umsögn læknaráðs, þar með talinn Gunnlaug Geirsson prófessor, svo og landlækni. Hefði hún hug á að leita svara þessara manna um efni umsagnarinnar og meðferð málsins fyrir læknaráði. Varnaraðili lét þá í ljós það álit að með vísan til 1. mgr. 51. gr. og 5. mgr. 52. gr. laga nr. 91/1991 væru engin efni til að þessir menn yrðu kvaddir fyrir dóm, en til þess yrði héraðsdómari að taka afstöðu af sjálfsdáðum. Þegar málið var tekið næst fyrir 8. apríl 2002 greindi héraðsdómari frá þeirri afstöðu sinni að hann myndi ekki hafna af sjálfsdáðum að umbeðnar skýrslur yrðu teknar. Var ákveðið að málið kæmi til aðalmeðferðar 28. maí 2002. Í þinghaldi þann dag var lagt fram bréf Gunnlaugs Geirssonar frá 22. sama mánaðar, þar sem hann hafnaði að koma fyrir dóm á grundvelli ákvæðis 5. mgr. 52. gr. laga nr. 91/1991. Krafðist sóknaraðili þess að aðalmeðferð yrði frestað, svo og að leyst yrði úr því með úrskurði hvort Gunnlaugi Geirssyni væri skylt að gefa skýrslu í málinu. Með hinum kærða úrskurði hafnaði héraðsdómari því að honum yrði gert að koma fyrir dóm. Samkvæmt 1. mgr. og 2. mgr. 2. gr. laga nr. 14/1942 um læknaráð lætur það meðal annars dómstólum í té umsögn um læknisfræðileg efni ef leitað er eftir því með úrskurði dómara. Í þessu tilliti verður hlutverki læknaráðs jafnað til þess, sem matsmaður hefði annars með höndum eftir almennum reglum IX. kafla laga nr. 91/1991, sbr. að nokkru 3. mgr. 60. gr. þeirra laga. Að því leyti, sem lög mæla ekki á annan veg, eru ekki efni til annars en að beita þeim almennu reglum um þá menn, sem standa að umsögn læknaráðs. Matsmanni ber samkvæmt 65. gr. laga nr. 91/1991 að koma fyrir dóm samkvæmt kröfu málsaðila til að gefa skýrslu til skýringar á matsgerð og um atriði, sem tengjast henni, en um þá skýrslugjöf gilda reglur um vitni í VIII. kafla sömu laga eftir því, sem þær geta átt við. Í lögum nr. 14/1942 eru engin fyrirmæli um að menn, sem sæti eiga í læknaráði, séu lausir undan slíkri skyldu til að koma fyrir dóm. Samkvæmt þessu verður að fallast á kröfu sóknaraðila um að Gunnlaugi Geirssyni verði gert að gefa skýrslu fyrir dómi í máli hennar gegn varnaraðila. Varnaraðili verður dæmdur til að greiða sóknaraðila kærumálskostnað eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Gunnlaugi Geirssyni prófessor ber að koma fyrir dóm til skýrslugjafar í máli sóknaraðila, Jórunnar Önnu Sigurðardóttur, gegn varnaraðila, íslenska ríkinu. Varnaraðili greiði sóknaraðila 75.000 krónur í kærumálskostnað.
Mál nr. 238/2009
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. maí 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 12. maí 2009, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 29. maí 2009 kl. 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili kærði úrskurð héraðsdóms fyrir sitt leyti með kæru 12. maí 2009. Hann krefst þess að úrskurðinum verði breytt þannig að varnaraðila verði gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til þriðjudagsins 9. júní 2009 kl. 16. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 457/2011
Landamerki Þinglýsing
Landeigendur á Vatnsleysuströnd á Reykjanesi, H hf. o.fl., leituðu í sameiningu eftir viðurkenningu á landamerkjum jarðeigna þeirra gagnvart jörðunum Krýsuvík og Hrauni og höfðuðu í því skyni dómsmál gegn eigendum jarðanna. H hf. o.fl. reistu kröfur sínar einkum á landamerkjabréfum fyrir jarðeignir sínar, landfræðilegum aðstæðum og ýmsum eldri heimildum gagnvart eigendum Krýsuvíkur og ætluðum annmörkum á landamerkjabréfum Krýsuvíkur og Hrauns gagnvart jörðum á Vatnsleysuströnd. Töldu þeir að landamerkin væru því sem næst eftir endilöngum miðjum fjallgarði sem liggur á svæðinu frá suðvestri til norðausturs. Eigendur Krýsuvíkur mótmæltu því með vísan til landamerkjabréfs Krýsuvíkur frá 1890. Lagt var til grundvallar að landamerkjabréf jarðeigna á Vatnsleysuströnd og landamerkjabréf Krýsuvíkur væru ósamrýmanleg, þó þannig að óvissa væri um staðsetningu kennileitisins Trölladyngjufjallsrætur að vestan. Talið var að landamerkjabréf fyrir jarðeignir á Vatnsleysuströnd uppfylltu ekki það skilyrði að hafa verið samþykkt af eigendum og umráðamönnum aðliggjandi jarða. Landamerkjabréf fyrir Krýsuvík var hins vegar samþykkt og voru H hf. o.fl. ekki talin hafa fært sönnur á að annmarkar væru á því bréfi. Þá voru kröfur H hf. o.fl. á hendur eigendum Hrauns ekki taldar eiga sér stoð í landamerkjabréfum. Voru landeigendur Krýsuvíkur og Hrauns því sýknaður af kröfum H hf. o.fl.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Gunnlaugur Claessen og Þorgeir Örlygsson og Garðar Gíslason fyrrverandi hæstaréttardómari. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 26. júlí 2011. Þeir krefjast þess að landamerki milli Bergskots, Breiðagerðis, Hvassahrauns spildu, Höfða, Kálfatjarnar, Narfakots, Þórustaða, Austurkots, Efri-Brunnastaða 1 og 2, Skjaldarkots, Halakots, Naustakots, Neðri-Brunnastaða, Traðarkots, Suðurkots Efra, Suðurkots Neðra, Hlöðuness, Halldórsstaða, Auðna, Ytri-Ásláksstaða, Sjónarhóls, Stóra-Knarrarness I, Stóra-Knarrarness II, Minna-Knarrarness, Hvassahrauns, Landakots, Minni-Vatnsleysu og Stóru-Vatnsleysu annars vegar og jarðanna Krýsuvíkur og Hrauns í Grindavík hins vegar verði ákveðin og dregin í punkta með nánar tilgreindum hnitasetningum á svofelldan hátt: Aðallega gagnvart jörðinni Krýsuvík úr Markhelluhól beina stefnu um Grænavatnseggjar í Framfell, en þaðan á móti jörðinni Hrauni til vesturs í Hraunsels-Vatnsfell og þaðan í Vatnskatla. Til vara gagnvart jörðinni Krýsuvík úr Markhelluhól beina stefnu í hæsta punkt Trölladyngju og þaðan beina stefnu um Grænavatnseggjar í Framfell, en þaðan á móti jörðinni Hrauni til vesturs í Hraunsels-Vatnsfell og þaðan í Vatnskatla. Að þessu frágengnu gagnvart jörðinni Krýsuvík úr Markhelluhól beina stefnu um Grænavatnseggjar í Framfell/Vesturfell, en þaðan á móti jörðinni Hrauni til vesturs í Hraunsels-Vatnsfell og Vatnskatla. Að því frágengnu gagnvart jörðinni Krýsuvík úr Markhelluhól beina stefnu í hæsta punkt Trölladyngju og síðan beina stefnu um Grænavatnseggjar í Framfell/Vesturfell, en þaðan á móti jörðinni Hrauni til vesturs í Hraunsels-Vatnsfell og Vatnskatla. Í öllum tilvikum er krafist málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi íslenska ríkið krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda. Stefndu Héraðsnefnd á Suðurnesjum, Heiðrún Lára Kristjánsdóttir, Helga Elísabet Kristjánsdóttir, Hrefna Birgitta Bjarnadóttir, Laufey Katrín Kristjánsdóttir, Gísli Grétar Sigurðsson, Hörður Sigurðsson, Guðrún Ingibjörg Alexíusdóttir, Anna Þórdís Guðmundsdóttir, Kristín K. Alexíusdóttir, Magnea Katrín Guðmundsdóttir, dánarbú Einars Guðmundssonar, Magnús L. Alexíusson, Katrín S. Alexíusdóttir, Sigurliði Guðmundsson og Margrét Sigurðardóttir krefjast staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti óskipt úr hendi áfrýjenda. Áfrýjendur hafa stefnt Gunnari S. Kristjánssyni, Ólafi Þór Jónssyni, Sæmundi Kristni Egilssyni, Sigurði Vilberg Egilssyni, Særúnu Jónsdóttur, Sveinbirni Egilssyni, Sigríði Jónsdóttur, Klemens Egilssyni, Guðrúnu Egilsdóttur, Pétri Guðmundssyni, Lónakoti ehf., Reykjaprenti ehf., Eyjólfi M. Guðmundssyni og Guðbirni Elísi Guðmundssyni til réttargæslu fyrir Hæstarétti. Þau hafa ekki látið málið til sín taka. Fyrir Hæstarétti hefur áfrýjandinn Virgill Scheving Einarsson tekið við aðild að málinu af dánarbúi Eggerts Kristmundssonar, Elínu Kristmundsdóttur og dánarbúi Lárusar Kristmundssonar. Áfrýjendurnir Árni Klemens Magnússon og Brynhildur S. Hafsteinsdóttir hafa tekið við aðild að málinu af Ólafi Karli Brynjarssyni og Guðríði Einarsdóttur. Áfrýjandinn Elías Kristjánsson er orðinn aðili að málinu við hlið áfrýjandans Ásgeirs Friðþjófssonar. Áfrýjendurnir Siv Elísabet Sæmundsdóttir og Sæmundur Ásgeir Þórðarson hafa tekið við aðild málsins af Sæmundi Þórðarsyni. Áfrýjendurnir Ingibjörg Linda Guðmundsdóttir, Maja Þuríður Guðmundsdóttir, Sigrún Guðmundsdóttir og Kristján Arnfjörð Guðmundsson hafa tekið við aðild málsins af dánarbúi Guðfinnu Ólafsdóttur og dánarbúi Ingibjargar Júlíusdóttur. Áfrýjandinn Elísa Jónsdóttir hefur tekið við aðild málsins af dánarbúi Þóris Davíðssonar. Þá hefur látist áfrýjandinn Marinó Davíðsson, sem átti aðild að málinu í héraði, og er dánarbú hans komið í hans stað. Stefndu Guðrún Ingibjörg Alexíusdóttir, Anna Þórdís Guðmundsdóttir, Kristín K. Alexíusdóttir, Magnea Katrín Guðmundsdóttir, dánarbú Einar Guðmundsson, Magnús L. Alexíusson, Katrín S. Alexíusdóttir, Sigurliði Guðmundsson og Margrét Sigurðardóttir hafa tekið við aðild að málinu af Ingibjörgu Magnúsdóttur og Sigrúnu Magnúsdóttur. Dómendur í málinu fóru á vettvang 26. september 2012. I Í máli þessu leita áfrýjendur, sem eru landeigendur á Vatnsleysuströnd, í sameiningu eftir viðurkenningu á landamerkjum jarðeigna þeirra gagnvart tveimur jörðum, Krýsuvík og Hrauni. Gagnvart þeirri fyrrnefndu krefjast þeir aðallega að landamerkin ráðist af kennileitinu Markhelluhól að norðan og þaðan til suðvesturs í beinni stefnu um Grænavatnseggjar og síðan í Framfell, en á móti Hrauni frá síðastnefnda kennileitinu til norðvesturs um Hraunsels-Vatnsfell í Vatnskatla. Til vara gera áfrýjendur sömu kröfu og í aðalkröfu um merki gagnvart Hrauni, en að markalínan að Krýsuvík fari úr Markhelluhól beina stefnu í hæsta punkt Trölladyngju og þaðan beina stefnu um Grænavatnseggjar og síðan í Framfell. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti gerðu áfrýjendur tvær varakröfur til viðbótar yrði aðalkröfu og varakröfu hafnað. Eftir það er önnur varakrafa þeirra sú að merkin fari úr Markhelluhól beina stefnu um Grænavatnseggjar og síðan í Framfell/Vesturfell, en þaðan til vesturs í Hraunsels-Vatnsfell og Vatnskatla. Þriðja varakrafa þeirra er sú að úr Markhelluhól fari merkin í hæsta punkt Trölladyngju og þaðan um Grænavatnseggjar í Framfell/Vesturfell, en síðan til vesturs í Hraunsels-Vatnsfell og Vatnskatla. Kveðast áfrýjendur reisa hinar nýju varakröfur á sömu málsástæðum og aðal- og varakröfur, einkum þinglýstum landamerkjabréfum framangreindra jarða og ýmsum eldri heimildum. Stefndu krefjast sýknu en gera ekki gagnkröfur um viðurkenningu á landamerkjum jarða sinna og áfrýjenda eins og þeir telja þau eiga með réttu að vera. Í landamerkjabréfi fyrir Krýsuvík 14. maí 1890 er merkjum til vesturs lýst svo að þau séu „sjónhending úr Dagon (= Raufarkletti), sem sé klettur við flæðarmál á Selatöngum, í Trölldyngjufjallsrætur að vestan, sem er útbrunnið eldfjall norðanvert í Vesturhálsi; þaðan bein stefna í Markhelluhól“. Landamerkjabréfið var samþykkt af hálfu allra jarða í Vatnsleysustrandarhreppi, sem eiga land að kröfulínu áfrýjenda gagnvart Krýsuvík, sem og Brunnastaðahverfis, sem á land að Hrauni. Það var einnig samþykkt af hálfu Hrauns og Ísólfsskála, sem eiga land á móti Krýsuvík vestan merkjalínunnar, en Hraun er þar í framhaldi af jörðum á Vatnsleysuströnd en Ísólfsskáli næst sjó. Bréfið var þinglesið á manntalsþingi fyrir Grindavíkurhrepp 20. júní 1890. Landamerkjabréf fyrir jarðeignir áfrýjenda voru flest gerð um líkt leyti og bréfið fyrir Krýsuvík. Efni þeirra er rakið í héraðsdómi, en sammerkt með þeim er að suðausturmerkjum var ekki lýst með tilvísun til kennileita, heldur ýmist á þann veg að jarðirnar nái svo langt sem land Vatnsleysustrandarhrepps nái eða að landi Krýsuvíkur. Einungis í bréfi fyrir Þórustaði er getið um eitt örnefni að suðaustanverðu eins og nánar greinir í héraðsdómi. Bréfin voru þinglesin á manntalsþingi fyrir Vatnsleysustrandarhrepp, en hvorki árituð um samþykki af hálfu Krýsuvíkur né Hrauns. Landamerkjabréf fyrir Hraun er frá 12. október 1889. Í því samhengi, sem hér skiptir máli og snýr að merkjum gagnvart landareignum áfrýjenda á Vatnsleysuströnd og jörðinni Krýsuvík, segir þar: „... sjónhending ræður að Vatnskötlum, fyrir norðan Fagradals-fjall, þaðan til austurs á Selsvallafjall, upp af Sogasels-dal, þá eptir Selsvalla-fjalli, til suðurs, samhliða landamerkjum jarðarinnar Krísuvíkur“. Bréfið var þinglesið á manntalsþingi fyrir Grindavíkurhrepp 20. júní 1890 og samþykkt með athugasemd af hálfu eiganda Krýsuvíkur. Það var hins vegar ekki áritað um samþykki fyrir jarðir í Vatnsleysustrandarhreppi ef frá er skilið land Kálfatjarnarkirkju. II Í meginatriðum eru kröfur áfrýjenda á hendur eigendum Krýsuvíkur í senn studdar við landamerkjabréf, landfræðilegar aðstæður og ýmsar eldri heimildir, sem þeir telja falla að því að landamerkin séu eftir sem næst endilöngum miðjum fjallgarði þeim, sem liggur á svæðinu frá suðvestri til norðausturs. Landamerkin falli að hreppamörkum, sem gjarnan hafi verið ákveðin með hliðsjón af áberandi kennileitum sem í þessu tilviki séu augljós. Þau mörk milli jarðanna hafi almennt verið talin gilda enda mun eðlilegri en þau sem landamerkjabréf fyrir Krýsuvík kveði á um, en samkvæmt því fari merkin yfir fjallgarðinn og liggi alveg norðvestan hans að hluta. Með slíkri afmörkun ynni Krýsuvík landsvæði af áfrýjendum, svo sem Sogasel og jafnvel Selsvelli, sem um aldir hafi verið talið ótvíræð eign jarða á Vatnsleysuströnd. Þá telja áfrýjendur að annmarkar hafi orðið á gerð landamerkjabréfs fyrir Krýsuvík, sem leiði til að það sé óskuldbindandi fyrir þá. Þannig hafi ekki allir landeigendur á Vatnsleysuströnd, sem í hlut áttu, samþykkt það en með því er vísað til Sigurðar Jónssonar sem hafi átt hlut í óskiptu landi Vatnsleysujarða. Þá hafi Oddur V. Gíslason, prestur á Stað í Grindavíkurhreppi, mótmælt bréfinu. Landamerkjabréf fyrir Hraun hafi ekki verið áritað um samþykki fyrir jarðeignir á Vatnsleysuströnd utan eina og áfrýjendur séu því ekki heldur bundnir af því. Að auki hafi með bréfinu verið lýst merkjum langt inn í lönd jarða á Vatnsleysuströnd. Stefndu eigendur Krýsuvíkur kveða landamerkjabréf fyrir jarðeignir áfrýjenda ekki fela í sér sjálfstæða sönnun um suðausturmörk þeirra. Þau dugi því ekki til að hnekkja landamerkjabréfi fyrir Krýsuvík, sem kveði skýrlega á um kennileiti sem ákveði mörk milli jarða. Þá telja þeir einnig að heimildir, sem áfrýjendur reisi kröfur sínar á, skipti ekki máli, enda sé þeim nær öllum sammerkt að vera eldri en landamerkjabréf 14. maí 1890 fyrir Krýsuvík. Með því hafi verið gerður skuldbindandi samningur jarðeigenda beggja vegna fjallgarðsins og eftir það skipti ekki máli eldri heimildir sem geri ráð fyrir merkjum á öðrum stað. Engir annmarkar séu á bréfinu og allir hafi samþykkt það sem lögum samkvæmt þurfti að bera það undir. Sigurður Jónsson hafi ekki verið þinglesinn eigandi að Vatnsleysu og jörðin Staður eigi ekki land að Krýsuvík. Áfrýjendum hafi þannig ekki tekist að sanna að þeir eigi eignarréttindi innan Krýsuvíkur eins og jörðinni sé lýst í meira en aldargömlu landamerkjabréfi. Stefndu eigendur Hrauns vísa um kröfu sína til landamerkjabréfs fyrir jörðina og eldri heimilda. Þeir mótmæla sérstaklega kröfu áfrýjenda að því leyti sem hún styðjist við örnefnið Framfell eða Framfell/Vesturfell sem þeir telja að eigi enga stoð. III Landamerkjabréf fyrir Krýsuvík tilgreinir sjálfstætt þau kennileiti sem mörk jarðarinnar til norðvesturs miðist við. Upphafspunktur merkjalínunnar í norðaustri, Markhelluhóll, er óumdeildur og hið sama á við um klettinn Dágon, endapunkt hennar í suðvestri. Ágreiningur er um kennileitið Trölladyngjufjallsrætur að vestan, sem einnig er vísað til í bréfinu. Það liggur mun lengra í norðvestur en áfrýjendur vilja miða við, en kröfulína þeirra samkvæmt aðalkröfu fer um suðausturhlíðar Grænudyngju. Um þetta verður að líta til þess að síðastnefnd tilgreining merkja í bréfi fyrir Krýsuvík er ekki nákvæm, en þó er ljóst að hún á við um afmarkað svæði. Að þessu leyti eru landamerkjabréf Krýsuvíkur og jarða á Vatnsleysuströnd ólík, en í þeim síðarnefndu eru ekki tilgreind með sjálfstæðum hætti kennileiti, sem marki lönd jarðanna til suðausturs. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest að það eigi jafnframt við um landamerkjabréf fyrir Þórustaði. Þá skilur einnig á milli landamerkjabréfanna að því leyti að bréf fyrir Krýsuvík var samþykkt af hálfu allra þinglesinna jarðeigenda á Vatnsleysuströnd, sem land áttu á móti, en ekki liggur fyrir samþykki eiganda Krýsuvíkur á landamerkjabréfum þeirra. Staðhæfing áfrýjenda um að hann hafi þrátt fyrir það áritað sum bréfanna um samþykki sitt er ósönnuð. Áfrýjendur byggja á því að annmarkar á landamerkjabréfi fyrir Krýsuvík leiði til þess að það geti ekki ráðið niðurstöðu um merki gagnvart þeim. Er um það í fyrsta lagi vísað til áðurnefndrar athugasemdar séra Odds V. Gíslasonar á Stað, sem hann skráði á bréfið 30. maí 1890. Þar kvaðst hann mótmæla merkjalýsingunni úr Dágon í Trölladyngjufjallsrætur að vestan, en hann hafi aldrei annað heyrt en að „Krísuvík ætti land úr Dagon, eptir Núpshlíð og vesturfjallgarði áfram N-austur eptir ...“. Staður á ekki land að Krýsuvík, en mótmælin munu hafa helgast af ítaksrétti Staðar til selstöðu á Selsvöllum, sem getið var meðal annars um í sóknarlýsingu séra Geirs Bachmann frá 1840, en samkvæmt því er selið í „Strandarmannalandi“. Í landamerkjabréfinu fyrir Krýsuvík var ekki gert ráð fyrir þessum ítaksrétti. Staður hafði þannig hagsmuna að gæta við gerð landamerkjabréfs fyrir Krýsuvík þótt landamerki jarðanna lægju ekki saman. Athugasemdin á bréfinu er næst á eftir áritun eigenda Hrauns og Ísólfsskála, en þar á eftir komu áritanir um samþykki eigenda jarða á Vatnsleysuströnd sem áfrýjendur leiða rétt sinn frá. Mótmæli séra Odds lágu þannig fyrir og jarðeigendum á Vatnsleysuströnd mátti þegar af þeirri ástæðu vera fullljóst hvar merkin lágu samkvæmt landamerkjabréfi Krýsuvíkur. Eigendur jarða á Vatnsleysuströnd tóku ekki undir mótmæli séra Odds heldur samþykktu bréfið fyrirvaralaust um landamerki. Þannig gerðu þeir lýsingu merkja í bréfi fyrir Krýsuvík að sinni og geta áfrýjendur að þessu virtu ekki borið mótmæli umráðamanns Staðar fyrir sig. Um annmarka á landamerkjabréfi fyrir Krýsuvík vísa áfrýjendur í annan stað til þess að Sigurður Jónsson, einn eigenda Vatnsleysu, hafi ekki áritað það um samþykki sitt. Landamerkjalög nr. 5/1882, sem þá giltu, hafi falið í sér að afla þyrfti samþykkis allra eigenda aðliggjandi jarða en ekki einungis þinglesinna eigenda. Til sönnunar á eignarrétti Sigurðar á jörðinni vísa áfrýjendur til kaupsamnings 4. desember 1889 þar sem hann seldi Guðjóni Jónssyni tómthúsmanni þriðjung af vesturhelmingi Stóru-Vatnsleysu. Ekki liggur fyrir að sá samningur hafi verið þinglesinn, en afsal var veitt 18. október 1890 og það þinglesið 15. júní 1891. Var þá færð athugasemd á afsalið um heimildarskort Sigurðar. Þá hafa áfrýjendur einnig lagt fyrir Hæstarétt ýmis önnur gögn, sem þeir telja að sanni eignarrétt Sigurðar og að mönnum hafi almennt verið kunnugt um hann. Þar á meðal eru bréf hans um dánargjöf frá 1888, lesið á manntalsþingi sama ár og fært í afsals- og veðbréfabók, og bókun á manntalsþingi 1889 um að þinglesið hafi verið veðbréf, útgefið af Sigurði 1876, fyrir láni með veði í Stóru-Vatnsleysu. Einnig vísa áfrýjendur til yfirlýsingar bænda á Vatnsleysuströnd á almennum fundi 1888, sem ber meðal annars áritun Stefáns Pálssonar á Stóru-Vatnsleysu, S. Jónssonar „sama bæ“ og Sæmundar Jónssonar á Minni-Vatnsleysu. Bréf um landamerki milli Hvassahrauns og „sameignarjarðanna Stóru-Vatnsleysu og Minni-Vatnsleysu“ var gert 15. júní 1889 og þinglesið tveimur dögum síðar. Undir það rituðu af hálfu síðastnefndu jarðanna Stefán Pálsson, Sæmundur Jónsson og Sigurður Jónsson. Tveir þeir fyrstnefndu undirrituðu jafnframt landamerkjabréfið fyrir Krýsuvík um samþykki sitt um ári síðar. Ætla verður að Stefán hafi samþykkt það bréf af hálfu Stóru-Vatnsleysu en Sæmundur af hálfu Minni-Vatnsleysu. Í málinu liggur ekki annað fyrir en að Stefán og Sæmundur hafi verið þinglesnir eigendur Vatnsleysujarða en Sigurður ekki. Áfrýjendur halda fram að skortur á samþykki Sigurðar Jónssonar á landamerkjabréfi fyrir Krýsuvík sé galli, sem leiði til þess að það verði ekki lagt til grundvallar gagnvart neinni jörð á Vatnsleysuströnd. Hér er þess að gæta að ef fallist yrði á að í þessu fælist annmarki á bréfinu gæti hann einungis haft áhrif á stöðu Vatnsleysu en ekki annarra jarðeigna áfrýjenda. Þeir áfrýjendur, sem koma fram fyrir þær, gætu ekki losnað undan skuldbindingum sem fólust í samþykki þáverandi eigenda jarðanna á bréfi fyrir Krýsuvík, sbr. til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 12. febrúar 2009 í máli nr. 297/2008. Sú regla gildir að sá sem hefur þinglýsta heimild yfir fasteign er talinn eiga þann rétt sem slík heimild greinir frá þar til annað sannast. Þannig er ákveðinn áreiðanleiki eða opinbert trúgildi bundið við þinglýstar heimildir og þinglýsingabækur sem réttarvernd er reist á. Í þessu felst jafnframt að treysta megi að þinglýsingabækur greini frá tilvist allra réttinda yfir eignum þannig að ekki sé um önnur réttindi yfir þeim að ræða en þau sem bækurnar greini frá. Sömu meginreglur giltu að þessu leyti þegar landamerkjabréf jarða voru gerð í kjölfar gildistöku laga nr. 5/1882, meðal annars á grundvelli tilskipunar 24. apríl 1833 „um afsalsbrjef og pantsetningar á Íslandi“ auk þess sem í 4. gr. laga nr. 5/1882 var eigendum og umráðamönnum jarða gert skylt að færa sýslumönnum landamerkjabréf til þinglesturs á manntalsþingi eftir að hafa sýnt þau og leitað eftir samþykki meðal annars þeirra sem lönd áttu á móti. Áður er fram komið að eigandi Krýsuvíkur gegndi þeirri skyldu sinni að leita eftir samþykki eigenda aðliggjandi jarða fyrir landamerkjabréfi sínu og fékk það, en Sigurður Jónsson naut hvorki þinglesinnar eignarheimildar fyrir Stóru-Vatnsleysu né áritaði hann bréf fyrir Krýsuvík. Verður samkvæmt þessu að leggja til grundvallar að eigandi Krýsuvíkur hafi mátt treysta því að Stefán Pálsson og Sæmundur Jónsson væru eigendur Vatnsleysujarða. Að þessu virtu getur engu máli skipt þótt áfrýjendur hafi lagt fram gögn sem gefa vísbendingu um einhvers konar eignaraðild Sigurðar að Stóru-Vatnsleysu á grundvelli óþekktrar heimildar. Sum þessara gagna voru lesin á manntalsþingi og var þá ýmist að bókuð væri athugasemd um heimildarbrest hans eða ekki. Samkvæmt 5. gr. áðurnefndrar tilskipunar 24. apríl 1833 skyldi „rjettarinsþjenari ... á sjálfu skjalinu geta sjerhvers brests, er finnast kann á útgefandans heimild til þeirrar fasteignar, sem með því á af hendi að látast eður veðsetjast“. Athugasemdalaus þinglestur gagna, sem áður var getið, fór í bága við gildandi rétt og kemur því ekki frekar til álita við úrlausn málsins. Landamerkjabréf eru í eðli sínu samningar séu þau samþykkt af eigendum eða umráðamönnum aðliggjandi jarða. Verulega skortir á að þau skilyrði séu uppfyllt að því er varðar landamerkjabréf sem áfrýjendur styðja kröfur sínar við. Hið gagnstæða á við um landamerkjabréf fyrir Krýsuvík. Eins og málið liggur fyrir bera áfrýjendur sönnunarbyrði fyrir því að annmarkar séu á því bréfi þannig að það verði ekki lagt til grundvallar við úrlausn um kröfur áfrýjenda gagnvart Krýsuvík. Sú sönnun hefur samkvæmt öllu framansögðu ekki tekist. Verður lagt til grundvallar að kröfur áfrýjenda samrýmist ekki landamerkjabréfi fyrir Krýsuvík, sbr. þó hér að framan um óvissu að því er varðar staðsetningu kennileitisins Trölladyngjufjallsrætur að vestan. IV Í kröfugerð áfrýjenda er miðað við að lönd nokkurra þeirra nái syðst að kennileitinu Framfelli, sem sé hornmark milli þeirra, Krýsuvíkur og Hrauns í áðurnefndum fjallgarði. Var vísað á þennan stað við vettvangsgöngu og jafnframt kennileitið Framfell/Vesturfell, sem áfrýjendur telja vera lítið eitt norðaustar í fjallgarðinum, en báðir staðirnir séu vestan Vigdísarvalla. Er miðað við síðarnefnda kennileitið í annarri og þriðju varakröfu áfrýjenda. Um heimild fyrir þessum kröfum vísa þeir til áðurnefndrar sóknarlýsingar séra Geirs Bachmann, sem hafi talið landamerki jarðanna liggja í Framfell. Telja áfrýjendur fullvíst að Framfell/Vesturfell sé hæsta fjallið í þessum hluta fjallgarðsins. Stefndu eigendur Hrauns vísa um sýknukröfu sína til áðurnefnds landamerkjabréfs fyrir jörðina og mótmæla að kröfulína áfrýjenda, eins og hún liggur að Hrauni, eigi stoð í landamerkjabréfum eða öðrum gögnum málsins. Hvorki sé minnst á örnefnið Framfell né Framfell/Vesturfell í landamerkjabréfum fyrir jarðir áfrýjenda og því er mótmælt að þau séu þar sem áfrýjendur miði við í kröfum sínum. Þá hafi eigendur og ábúendur Hrauns ætíð nýtt alla jörðina innan marka landamerkjabréfs fyrir hana. Kröfur áfrýjenda um að mörk tiltekinna jarðeigna þeirra liggi í suðri þar sem þeir hafa staðsett Framfell eða Framfell/Vesturfell á uppdráttum eiga sér ekki stoð í landamerkjabréfum. Önnur gögn skjóta alls ónægum stoðum undir það. Verða stefndu að svo virtu sýknaðir af kröfum áfrýjenda. Í máli þessu reynir á kröfur áfrýjenda einna um landamerki, en við munnlegan flutning þess fyrir Hæstarétti kom fram af hálfu þeirra að þeir hafi skorað á stefndu að höfða gagnsök og hafa þar uppi eigin kröfur um staðsetningu landamerkja. Það gerðu stefndu hins vegar ekki þótt fyrirfram væri ljóst, óháð áskorun áfrýjenda, að yrði ekki fallist á kröfur þeirra síðastnefndu myndi sýkna ekki fela í sér endanlega úrlausn ágreinings málsaðila. Á það bæði við um landamerki jarðeigna áfrýjenda gagnvart Krýsuvík og Hrauni. Ágreiningur áfrýjenda og stefndu eigenda Hrauns um landamerki hefur eftir gögnum málsins staðið yfir í áratugi, en frá lokum síðustu aldar hvað varðar Krýsuvík. Málshöfðun áfrýjenda gaf stefndu brýnt tilefni til að höfða gagnsök svo að þeirra sjónarmið um landamerki mættu fá úrlausn og þannig yrði náð endanlegri niðurstöðu um merki jarðeigna málsaðila. Til að ljúka ágreiningi aðilanna má því vænta að bera þurfi mál að nýju undir dómstóla. Að þessu virtu er rétt að aðilarnir beri hver sinn kostnað af málinu í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður um annað en málskostnað. Málskostnaður í héraði og fyrir Hæstarétti fellur niður. Dómur Héraðsdóms Reykjaness 18. febrúar 2011. Mál þetta, sem var dómtekið 24. janúar sl., var höfðað 6., 17. og 22. apríl 2009. Stefnendur eru HS Orka hf., Brekkustíg 36, Njarðvík, Aðalsteinn Sigursteinsson, Sólhaga, Vogum, Ágúst Þór Guðbergsson, Háaleiti 31, Reykjanesbæ, Guðmundur Óskarsson, Skólavegi 28, Reykjanesbæ, Steinar Smári Guðbergsson, Skipholti, Vogum, Aðalsteinn Jóhannsson, Breiðahvarfi 17, Kópavogi, TÁS ehf., Vogagerði 24, Vogum, Sólveig Bragadóttir, Norðurbyggð 1d, Akureyri, Stefán Árnason, Austurkoti, Vogum, dánarbú Eggerts Kristmundssonar, Elín Kristmundsdóttir, Efri-Brunnastöðum, Vogum, dánarbú Lárusar Kristmundssonar, Magnús Ágústsson, Hafnargötu 9, Vogum, dánarbú Elínar Bjargar Gísladóttir, Guðríður Gísladóttir, Austurgerði 7, Kópavogi, Hrefna Gísladóttir, Vallartröð 1, Kópavogi, Lóa Guðrún Gísladóttir, Sandabraut 10, Akranesi, Þorgerður Þorleifsdóttir, Kópavogsbraut 1b, Kópavogi, Símon Kristjánsson, Neðri-Brunnastöðum, Vogum, Ólafur Karl Brynjarsson, Vallarbyggð 4, Hafnarfirði, Guðríður Einarsdóttir, Vallarbyggð 4, Hafnarfirði, Anna S. Kristmundsdóttir, Sætúni, Vogum, Grétar I. Hannesson, Sætúni, Vogum, Sveitarfélagið Vogar, Iðndal 2, Vogum, Nesbúegg ehf., Vatnsleysuströnd, Vogum, Geir Sigurðsson, Laufrima 87, Reykjavík, Erlingur Sigurðsson, Berjarima 55, Reykjavík, Kristjana Sigurðardóttir, Brúnastöðum 22, Reykjavík, Sigurður Sigurðsson, Berjarima 55, Reykjavík, Ásta Guðrún Óskarsdóttir, Laugavegi 86, Reykjavík, Óskar Axel Óskarsson, Lækjasmára 1, Kópavogi, Jóhanna Erlingsdóttir, Maríubakka 12, Reykjavík, dánarbú Ólafar Auðar Erlingsdóttur, Þuríður Erla Erlingsdóttir, Lautasmára 1, Kópavogi, Sigríður Pálína Erlingsdóttir, Holtagerði 34, Kópavogi, Hulda Erlingsdóttir, Fljótaseli 33, Reykjavík, Sigríður Ida Úlfarsdóttir, Engihjalla 1, Kópavogi, Jakob Árnason, Miðtúni 2, Reykjanesbæ, Davíð Hafsteinsson, Goðabyggð 5, Akureyri, Ester Hafsteinsdóttir, Asparási 7, Garðabæ, Hafdís Hafsteinsdóttir, Bergstaðastræti 68, Reykjavík, Haukur Hafsteinsson, Mosprýði 9, Garðabæ, Helga Harari, Bandaríkjunum, Helgi Axel Davíðsson, Aragerði 7, Vogum, Marinó Davíðsson, Dalbraut 18, Reykjavík, Vilborg Hafsteinsdóttir, Brekkuhlíð 20, Hafnarfirði, Friðrik Hermann Friðriksson, Faxabraut 82, Reykjanesbæ, dánarbú Þóris Davíðssonar, dánarbú Guðrúnar Vilmundardóttur, Kristín Þorsteinsdóttir, Ásvallagötu 26, Reykjavík, Ólafur Þorsteinsson, Kvisthaga 4, Reykjavík, Þórhallur Vilmundarson, Ingólfsstræti 14, Reykjavík, dánarbú Guðfinnu Ólafsdóttur, Ása Ingólfsdóttir, Þinghólsbraut 24, Kópavogi, Áslaug Hulda Ólafsdóttir, Kirkjuvegi 1g, Reykjanesbæ, Baldur Ellertsson, Hrauntungu 89, Kópavogi, Bjarney Guðrún Ólafsdóttir, Safamýri 47, Reykjavík, Bjarni Ástvaldsson, Bogabraut 8, Sandgerði, Eyjólfur M. Guðmundsson, Grænahjalla 11, Kópavogi, Eyjólfur Ólafsson, Fiskakvísl 7, Reykjavík, Fjóla Jóhannsdóttir, Kóngsbakka 8, Reykjavík, Guðbergur Ólafsson, Kirkjuvegi 1b, Reykjanesbæ, Guðbjörn Elís Guðmundsson, Hvammsgötu 9, Vogum, Hrefna Ólafsdóttir, Kirkjuvegi 1b, Reykjanesbæ, Hulda Ástvaldsdóttir, Búhamri 38, Vestmannaeyjum, Hulda Klara Ingólfsdóttir, Steinahlíð 1, Hafnarfirði, Matthías Þór Hannesson, Ásabraut 8, Sandgerði, Ólafur Ástvaldsson, Norðurgötu 15, Sandgerði, Ólafur Ellertsson, Bæjargili 7, Garðabæ, Ólafur Þór Jónsson, Birkihlíð 26, Reykjavík, Sigríður Jónsdóttir, Hvassaleiti 56, Reykjavík, Ingibjörg Júlíusdóttir, Snorrabraut 58, Reykjavík, Margrét O. Svendsen, Kirkjuvegi 1f, Reykjanesbæ, dánarbú Huldu K. Ólafsdóttur, Reykjanesbæ, Ásgeir Friðþjófsson, Hlaðbrekku 21, Kópavogi, Anna Rut Sverrisdóttir, Minna-Knarrarnesi, Vogum, Birgir Þórarinsson, Minna-Knarrarnesi, Vogum, Sauðafell sf., Meistaravöllum 31, Reykjavík, Margrét Guðnadóttir, Rofabæ 29, Reykjavík, Geirlaug Þorvaldsdóttir, Stighlíð 80, Reykjavík, Katrín Þorvaldsdóttir, Háuhlíð 12, Reykjavík, Skúli Þorvaldsson, Lúxemborg, og Sæmundur Ásgeir Þórðarson, Stóru-Vatnsleysu, Vogum. Stefndu eru Héraðsnefnd á Suðurnesjum, Fitjum, Reykjanesbæ, íslenska ríkið, Arnarhvoli, Reykjavík, Hafnarfjarðarkaupstaður, Strandgötu 6, Hafnarfirði, Heiðrún Lára Kristjánsdóttir, Bollagörðum 83, Seltjarnarnesi, Helga Elísabet Kristjánsdóttir, Bollagörðum 83, Seltjarnarnesi, Hrefna Birgitta Bjarnadóttir, Danmörku, Ingibjörg Magnúsdóttir, Skipasundi 87, Reykjavík, Laufey K. Kristjánsdóttir, Skólagerði 50, Kópavogi, Sigrún Magnúsdóttir, Melgerði 21, Kópavogi, Gísli Grétar Sigurðsson, Staðarhrauni 44, Grindavík, og Hörður Sigurðsson, Hrauni, Grindavík. Til réttargæslu er stefnt Gunnari S. Kristjánssyni, Botnahlíð 12, Seyðisfirði, Sæmundi Erni Egilssyni, Kársnesbraut 51, Kópavogi, Sigurði Vilberg Egilssyni, Hólagötu 1, Vogum, Særúnu Jónsdóttur, Vogagerði 33, Vogum, Sveinbirni Egilssyni, Aragerði 15, Vogum, Klemens Egilssyni, Melbæ 1, Reykjavík, Guðrúnu Egilsdóttur, Austurgötu 5, Vogum, Lónakoti ehf., Klettagörðum 12, Reykjavík og Reykjaprenti ehf., Síðumúla 14, Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru þær aðallega að viðurkennt verði með dómi að rétt landamerki milli jarða stefnenda, Bergskots, Breiðagerðis, Hvassahraunsspildu, Höfða, Kálfatjarnar, Narfakots, Þórustaða, Austurkots, Efri-Brunnastaða 1 og 2, Skjaldarkots, Halakots, Naustakots, Neðri-Brunnastaða, Traðarkots, Suðurkots Efra, Suðurkots Neðra, Hlöðuness, Halldórsstaða, Auðna, Ytri-Ásláksstaða, Sjónarhóls, Stóra-Knarrarness I, Stóra-Knarrarness II, Minna-Knarrarness, Hvassahrauns, Landakots, Minni-Vatnsleysu og Stóru-Vatnsleysu og jarða stefndu Krísuvíkur og Hrauns á hinu umþrætta svæði, séu: Gagnvart Krísuvík, úr Markhelluhól, (p.159,) (hnit A- 351992,77/N-389578,88) sem er hornmark frá Óttarsstöðum, Hvassahrauni og Krísuvík; í hann er klappað: Ótta, Hvass., Krv beina stefnu um Grænavatnseggjar (p.160) (hnit A-347286,34/N-383388,67) í Framfell (p.158) (hnit A-344777,99/N-380022,84) en þaðan á móti Hrauni til vesturs í Hraunsels-Vatnsfell (p.193) (hnit A-343397,97/N-381971,41) og þaðan í Vatnskatla (p.174) (hnit A-339746,88/N-384082,13). Til vara er þess krafist að rétt landamerki milli ofangreindra jarða séu þau sömu og að ofan greinir, þó þannig að línan gagnvart Krísuvík, sé úr Markhelluhól, (p.159) beina stefnu í há Trölladyngju (p.194) þaðan í Grænavatnseggjar (p.160) og svo áfram eins og í aðalkröfu. Þá krefjast stefnendur málskostnaðar. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnenda og málskostnaðar. Réttargæslustefndu gera ekki sjálfstæðar dómkröfur. Gengið var á vettvang 18. nóvember 2010. Eggert Kristmundsson, Þórir Davíðsson og Guðrún Vilmundardóttir, sem voru meðal stefnenda, eru nú látin og hafa dánarbú þeirra tekið við aðild málsins. Þá var Sigurður Guðjón Gíslason meðal stefndu. Hann er nú látinn og hafa synir hans Gísli Grétar Sigurðsson og Hörður Sigurðsson tekið við aðild málsins. I Í máli þessu deila aðilar um landamerki á milli jarða á Vatnsleysuströnd annars vegar og jarðanna Krísuvíkur og Hrauns í Grindavík hins vegar. Óumdeilt er að hreppamörk á svæðinu fylgi jarðamörkum. Stefnendur eru eigendur ofangreindra jarða á Vatnsleysuströnd. Stefndi íslenska ríkið er þinglýstur eigandi jarðarinnar Krísuvíkur, en beitarréttur jarðarinnar tilheyrir stefnda héraðsnefnd á Suðurnesjum. Þá er stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður eigandi hluta Krísuvíkur og hefur eignarráð yfir hitaveituréttindum í allri Krísuvíkurtorfunni. Aðrir stefndu eru þinglýstir eigendur jarðarinnar Hrauns. Þann 15. október 1992 sendi Sesselja Guðmundsdóttir, landfræðingur í Vogum sem hefur rannsakað örnefni og landamerki á þessum slóðum um áratugaskeið, bréf til sýslumannsins í Keflavík varðandi landamörk Grindavíkur og Vatnsleysustrandarhrepps á Selsvöllum. Tilefnið var áætlaðar girðingarframkvæmdir bænda í Grindavík á Selsvallasvæðinu, sem hún taldi mjög líklega tilheyra Vatnsleysustrandarhreppi. Taldi hún að Krísuvíkurlínan hefði færst vestar í tímans rás og Hraunsmenn í Grindavík hafi gert tilraun til að eigna sér Selsvelli. Reynt var að ná sáttum um landamerki á svæðinu, m.a. að tilstuðlan sýslumannsins í Gullbringusýslu, en án árangurs. Við meðferð þessa landsvæðis fyrir óbyggðanefnd á árunum 2004 til 2006, kom í ljós að verulegur ágreiningur er um landamerki jarðanna Krísuvíkur og Hrauns gagnvart jörðum í Vatnsleysustrandarhreppi. Í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 1/2004, frá 31. maí 2006, var landsvæðið allt talið eignarland. Landamerkjaágreiningur þessi kom ekki til skoðunar hjá óbyggðanefnd. Stefnendur byggja kröfur sínar á eftirfarandi landamerkjabréfum: Fyrir dómi gáfu skýrslu stefnendurnir Margrét Guðnadóttir, Sæmundur Þórðarson og Sigurður Heiðar Valtýsson, stefndu Gísli Grétar Sigurðsson og Hörður Sigurðsson og vitnin Sesselja Guðmundsdóttir, Ágúst Guðmundsson, Ómar Smári Ármannsson og Óskar Sævarsson. II Stefnendur reisa kröfur sínar á framangreindum þinglýstum landamerkjabréfum ofangreindra jarða sem og ýmsum eldri heimildum sem þau telja að styðji við túlkun sína á þeim. Á því sé byggt að landamerkjabréf Krísuvíkur frá 14. maí 1890 og landamerkjabréf Hrauns frá 17. júní 1890, bæði þinglesin 20. júní 1890, séu í raun einhliða yfirlýsingar eigenda Krísuvíkur og Hrauns um merki jarðanna, sem ekki hafi hlotið samþykki allra eigenda jarða stefnenda á sínum tíma og þau séu því óskuldbindandi fyrir þau. Sé byggt á þeirri meginreglu íslensks eignarréttar að ekki sé hægt að auka við eignarrétt sinn með einhliða landamerkjabréfi sem fari í bága við eldri heimildir. Þá byggja stefnendur á því að við túlkun allra þeirra landamerkjabréfa sem hér eigi í hlut verði að horfa heildstætt á landamerkjabréfin í ljósi eldri heimilda, með hliðsjón af landfræðilegum aðstæðum og örnefnum. Við kortagerð af svæðinu í upphafi síðustu aldar hafi verið litið svo á að merkjalína milla deiluaðila máls þessa liggi því sem næst eftir fjallarðinum er liggi milli sveitarfélaganna, frá Dyngjum eftir Vesturhálsinum (Selsvallahálsi/Núpshlíðarhálsi) allt niður að sjó. Aðalkrafa stefnenda gagnvart Krísuvík byggi sérstaklega á að horfa verði til eldri heimilda um landamerki Krísuvíkur. Ekki sé hægt að auka rétt sinn umfram eldri heimildir nema með samþykki allra hlutaðeigandi, en slíkt samþykki liggi ekki fyrir hér. Stefnendur telji að eldri heimildir um landamerki Krísuvíkur segi að jörðin Krísuvík hafi ekki átt land vestur fyrir Dyngju. Í kjölfar þess að ágreiningur hafi risið um landamerki Krísuvíkur í upphafi 17. aldar hafi nokkrir aðilar vitnað um merkin síðla árs 1603 og snemma árs 1604. Tvö vitni hafi gefið samhljóða lýsingu á landamerkjum Krísuvíkur sem byggð hafi verið á vitnisburði þriðja manns 26. desember 1603. Lýsing vitnanna hafi verið svohljóðandi:„... Krísuvík ætti austur frá sér allt land að Skildi og þaðan sjónhending suður í sjó í þann stein sem stendur fyrir vestan þann hellir sem er framan í berginu við vatnsstæði eður leirtjörn, hvör leirtjörn þó uppþornar stundum, og aftur sjónhending úr Skildi í miðjan Breiðdal og vestur í Markrakkagil. Úr Markrakkagili og vestur yfir Sliturin fyrir norðan Fjallið eina. Þaðan sjónhending og í Dyngju, úr Dyngju og fram eftir miðjum Selsvallahálsi, úr hálsinum og suður í Raufarklett við Selatanga.“ Í sóknarlýsingum Grindavíkur 1840 eftir séra Geir Bachmann, greini Geir frá því að Selsvellir séu í Strandamannalandi eða fyrir norðan Grindavíkurmerki. Línan sé sögð í Framfell (Vesturfell), en stefnendur telja að Framfell (p.158 í aðalkröfu) sé á Vesturhálsinum vestan Vigdísarvalla. Í lýsingu Selvogsþinga frá 1840 eftir Jón Vestmann segir um takmörk Krísuvíkursóknar: „....að norðan...þaðan til útsuðurs fram eftir Vigdísarhálsi fram á Núpshlíð“. Sé augljóst að hér sé átt við Vesturhálsinn. Landamerkjabréf Krísuvíkur og Hrauns séu í algeru ósamræmi við þessar lýsingar. Í landamerkjabréfi Krísuvíkur frá 1890 segi að mörk jarðarinnar séu sjónhending úr Dágon (Raufarkletti) í Trölladyngjufjallsrætur að vestan. Með því að draga beint strik milli punktanna lendi markalínan um miðja Selsvelli og þá ætti Krísuvík en ekki Hraun að eiga hlutann næst fjallinu. Undir þess lýsingu skrifi flest allir landeigendur í Vatnsleysustrandarhreppi. Fyrir liggi þó að Sigurður Jónsson annar eigandi Stóru-Vatnsleysu hafi ekki skrifað undir og því sé merkjalínan óskuldbindandi fyrir stefnendur. Það sé hinsvegar rannsóknarefni af hverju aðrir eigendur í Vatnsleysustrandarhreppi hafi undirritað. Stefnendur benda á að engin landakort hafi verið til á þessum tíma og lýsingin „sjónhending úr Dágon í Trölladyngjufjallsrætur að vestan“ segi ekkert til um hvort línan sé utan við, um, eða ofan við Selsvelli. Stefnendur telji að ritað hafi verið undir af hálfu Strandarmanna í fullvissu þess að „sjónhendingin“ væri um Vesturhálsinn sjálfan, en ekki sléttlendið vestan hans. Stefnendur bendi sérstaklega á að séra Oddur Gíslason á Stað í Grindavík, hafi mótmælt Krísuvíkurbréfinu hvað varði orðalagið „..úr Dágon í Trölladyngjufjallsrætur að vestan“, þar sem hann hafi aldrei annað heyrt frekar, en Krísuvík ætti land úr Dágon eftir Núpshlíð og vesturfjallgarði, áfram n-austur eftir. Þessi mótmæli styðji mörkin, sem nefnd séu í sóknarlýsingunni frá 1840 enda aðeins 50 ár á milli. Þessi mótmæli séu einnig í samræmi við hinar eldri landamerkjalýsingar frá byrjun 17. aldar. Þessi bókun í landamerkjabréfinu, og síðan herforingjaráðskort Dana útgefið 1910 og aðrir þeir uppdrættir sem gerðir hafi verið í framhaldinu, bendi eindregið til þess að heimamenn hafi talið merki milli jarðanna eftir fjallgarðinum. Annað hafi aldrei verið viðurkennt af stefnendum og forverum þeirra. Þá sé einnig bent á að í landamerkjabréfi Þórustaða frá 1886 segi: „...úr Hrafnafelli í hæsta hnjúkinn á Grænavatnseggjum“. Þarna sé annar punktur í Vesturhálsinum (Framfell sé hinn) sem bendi til þess að þetta sé bein lína eftir fjallgarðinum í Markhelluhól. Þetta sé raunar eina örnefnið í landamerkjalýsingum Vatnsleysustrandarjarða, sem nefnt sé við efstu mörk, en engu að síður glöggt kennileiti. Lýsingar á jörðum stefnenda tiltaki yfirleitt frá síðasta örnefni og svo „..allt að landi Krísuvíkur“, eða „.. svo langt sem land Vatnsleysustrandarhrepps nær“. Í jarðabókinni 1703 segi um Kálfatjörn: „Selstöðu á staðurinn þar sem kallað er Sogasel og er í Stóru–Vatnsleysulandi ...“ Þessi skrif séu í andstöðu við hið umdeilda Krísuvíkurbréf frá 1890, því samkvæmt því ætti Sogasel að vera í Krísuvíkurlandi ef mörkin séu um Trölladyngjufjallsrætur. Í landamerkjabréfi Krísuvíkur komi fram hver hafi verið ítök kirkjunnar. Einnig sé greint frá því í landamerkjabréfinu að Strandarkirkja og Kálfatjarnarkirkja eigi ítök í landi kirkjunnar, þar á meðal mánaðarselsátur í Sogum, sunnanvert við Trölladyngju, samkvæmt munnmælum og vitnisburði kunnugra manna, eign Kálfatjarnarkirkju, og að allar brennisteinsnámur á Krísuvíkur- og Herdísarvíkurlandi séu í eigu útlendinga. Þetta sé í andstöðu við lýsinguna frá 1703, er telji þessi ítök vera í Stóru-Vatnsleysulandi. Hafa beri í huga að Kálfatjarnarkirkja muni hafa átt 1/3 hlut í Stóru-Vatnsleysu um aldir, sbr. það sem rakið sé um sögu og eignarheimildir Kálfatjarnar í úrskurði óbyggðanefndar. Landamerkjabréf Krísuvíkur sé samþykkt af eigendum Ísólfsskála, Hrauns og Vatnsleysulands, (þó ekki báðum eigendum Vatnsleysu) eigendum og umboðsmönnum Knarrarnesjarða og Ásláksstaða, eigendum og umráðamönnum Brunnastaðatorfu, eiganda Þórustaða og Landakots og eiganda og umboðsmanni Auðnahverfis og 1/3 Breiðagerðis auk umboðsmanns skólasjóðsins. Það sé einnig samþykkt af forráðamönnum Óttarsstaða og Strandarkirkju og umboðsmanni Hlöðunesstorfu svo og Garðapresti. Nokkrir þeirra, meðal annars umboðsmaður jarðanna Staðar og Húsatópta hafi gert athugasemdir við landamerkjabréfið. Eftirfarandi athugasemd hafi komið frá eigendum og umboðsmönnum Hvassahrauns: „Sem eigendur og umboðsmenn Hvassahraunshverfis leyfum við oss að gjöra þá athugasemd við framanskráð landamerki að í staðinn fyrir „Markhellu“ sje settur „Markhelluhóll“. Að öðru leyti samþykkt.“ Stefnendur bendi á að landamerkjabréf Hrauns, dags. 12. okt. 1889, sem telji sér land að sunnanverðu á móti Strandarmönnum úr: „..Vatnskötlum fyrir norðan Fagradalsfjall, þaðan til austurs á Selsvallafjall, uppaf „Sogaselsdal“, þá eftir Selsvallafjalli til suðurs samhliða landamerkjum Krísuvíkur,“ sé ekki samþykkt af forverum stefnenda. Undir þetta landamerkjabréf fyrir Hraun riti einungis einn Strandarmaður, séra Árni Þorsteinsson vegna Kálfatjarnarkirkjulands. Hraunsbréfið sé því ósamþykkt af hálfu stefnenda. Því sé haldið fram að landamerkjabréf Hrauns sé ólöglegt enda ekki frá því gengið í samræmi við landamerkjalög. Bréfið styðjist ekki við eldri merkjalýsingu og sé í ósamræmi við eldri heimildir um merki á svæðinu. Því sé haldið fram að með bréfinu hafi eigendur Hrauns lýst einhliða merkjum jarðar sinnar, sem ekki geti bundið stefnendur á nokkurn hátt. Þau mörk sem komi fram í landamerkjabréfi Hrauns séu vægast sagt furðuleg að mati fræðimanna er þetta hafi skoðað. Selsvallafjall sé ekki upp af „Sogaselsdal“ heldur miklu sunnar. Merkin séu líka mjög á skjön við sóknarlýsingu Grindavíkursóknar frá 1840, sem segi línuna milli sókna (og þar með jarða á þessu svæði) vera í Framfell, en Hraunsbréfið segi í Selsvallafjall. Stefnendur telji fullvíst að Framfell (Vesturfell) sé hæsta fjallið á hálsinum milli Vigdísarvalla og Þrengsla. Ef Hraunsbréfið sé túlkað þannig að nota eigi “Sogaselsdal” sem mark færist stór þríhyrningur af landi Strandarmanna inn í Hraunslandið og þar með Selsvellirnir, sem engan veginn fái staðist miðað við eldri heimildir. Stefnendur benda einnig á að árið 1920 hafi verið þinglýst í Grindavík yfirlýsingu frá átta bændum í Vatnsleysustrandarhrepp, þ.e. frá Knarrarnesi, Breiðagerði, Auðnum, Landakots, Þórustaðar og Kálfatjörn, þar sem þeir í samráði við hreppinn banni öll not íbúa Grindavíkur af landi samkvæmt landamerkjalýsingu Knarrarness og hinna jarðanna, sem samþykkt séu fyrir Krísuvík, en þar sé átt við Selsvelli. Þá bendi stefnendur á að eigandi Hrauns árið 1920, Hafliði Magnússon, hafi á manntalsþingi 31. maí það ár látið lesa mótmæli við merkjalýsingu Vatnsleysustrandarjarða, og talið merki vera „lína tekin úr Sogaselsdal beint vestur í Kálffell og þaðan beina línu í þúfuna á Litla-Skógfelli.“ Þessi merkjalýsing Hrauns sleppir tilvísun til Vatnskatla, svo þarna sé um misvísun að ræða er dragi úr trúverðugleika landamerkjabréfsins. Ef athuguð séu kort frá Landmælingum Íslands sjáist að línan milli hreppanna hafi lengi verið á flækingi og skráð sem óviss mörk. Kort frá 1910 sýni Krísuvíkurlínuna um efstu brúnir Grænudyngju, en Grindavíkurlínuna um Keili. Kort 1936 og 1940 sýni austurlínuna í dalnum milli Dyngnanna, en suðurlínu um Keili. Á sérkorti frá 1986 sé svo austurlínan komin í Trölladyngjufjallsrætur vestanverðar, raunar út fyrir rætur fjallsins að mati stefnenda, og suðurlínan í Litla Keili, en á hann sé hvergi minnst í landamerkjalýsingum. Samkvæmt skýrslu Ágústs Guðmundsonar landmælingamanns frá 11. desember 2008 um kortagerð á þessu svæði hafa merkjalínur verið dregnar með mismunandi hætti. Þar kemur fram að í elstu kortunum séu línurnar dregnar í samræmi við kröfugerð stefnenda, en í seinni tíð hafi línan verið að færast vestar, en sé þó jafnan merkt „mörk óviss“, og því ljóst að merkjalínan hafi ekki legið fyrir ágreiningslaust. Ágúst bendi á að þegar jörðin Krísuvík hafi verið tekin eignarnámi 1936 hafi gerðardómur vitnað til svokallaðra herforingjaráðskorta Dana frá 1908 þannig um merki Krísuvíkur: „Hafa þau verið mörkuð á uppdrátt herforingjaráðs Dana af landinu og aðliggjandi löndum“. Stefnendur byggi sérstaklega á því að í Jarðabók Árna og Páls frá 1703 segi að Staður og Húsatóftir hafi selstöðu á Selsvöllum, en um Hraun sé sagt: „selstaða langt í frá en þó sæmilega góð“. Í fyrrnefndri sóknarlýsingu Geirs Bachmanns frá 1840 segi „..litlu vestar en Selsvellir er selstaða frá Hrauni og eru landamörk milli seljanna í svokölluðum Þrengslum...“ Stefnendur telji að þetta styðji það enn frekar að mörkin séu í Framfell upp af Þrengslum. Hraun geti ekki átt land lengra en að Þrengslum, miðað við eldri heimildir. Ekki fái staðist að Selsvellirnir séu í Hraunslandi, enda hefði þá þess verið getið í eldri heimildum að Staður og Húsatóptir ættu selstöðu í Hraunslandi. Einnig væri fráleitt að Hraun, sem sjálft hefði í seli í Hraunsseli, er liggi sunnan við Þrengslin, hefði þá ekki nýtt sér sitt land sjálft á Selsvöllum. Vísist hér einnig til þess sem Sesselja Guðmundsdóttir reki um örnefni á þessu svæði í greinargerðum sínum um merki á þessum slóðum. Stefnendur vísi til landamerkjalaga nr. 5/1882 og 41/1919, með síðari breytingum, og meginreglna íslensks réttar um gildi landamerkjabréfa og túlkun þeirra, sem og til laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Þá sé vísað til 72. gr. stjórnarskrárinnar um friðhelgi eignarréttarins. Krafa um málskostnað sé reist á XXI. kafla laga nr. 91/1991. III Stefndi íslenska ríkið byggir kröfu sína um sýknu á landamerkjabréfi fyrir Krísuvík frá 14. maí 1890 sem lesið hafi verið á manntalsþingi fyrir Grindavíkurhrepp að Járngerðarstöðum 20. júní 1890. Einungis eitt lögformlegt landamerkjabréf sé til fyrir Krísuvík. Um gildi þess bréfs og túlkun sé ágreiningur. Bent sé á að lýsing í landamerkjabók sé öllum kunn og sé sú heimild sem byggt sé á við skoðun á merkjum jarða. Þinglesin landamerkjabréf hafi opinbert trúgildi (publica fides). Í því felist að grandlausir kaupunautar eigi að mega treysta því, að ákvæði þinglesinna bréfa þar sem landamerki séu sett eftir kennileitum, haldi gildi sínu, sbr. t.d. dóm Hæstaréttar frá 1971, bls. 16. Í landamerkjabréfinu segi að landamerki Krísuvíkur séu þannig: 1. að vestan: Sjónhending úr Dágon (Raufarkletti), sem er klettur við flæðarmál á Selatöngum, í Trölladyngjufjallsrætur að vestan, sem er útbrunnið eldfjall norðanvert í Vesturhálsi; þaðan bein stefna í Markhelluhól háan steindranga við Búðarvatnssstæði. 2. að norðan: Úr Markhelluhól sjónhending norðanvert við Fjallið Eina, í Melrakkagil (=Markrakkagil) í Undirhlíðum og þaðan sama sjónhending að vesturmörkum Herdísarvíkur, eða sýslumörkum Gullbringu og Árnessýslu. 3. að austan: Samþykkt og þinglýst vesturmörk Herdísarvíkur; sjónhending úr Kóngsfelli sem er lág mosavaxin eldborg umhverfis djúpan gíg, á hægri hönd við þjóðveginn úr Selvogi til Hafnarfjarðar, örskammt frá veginum, í Seljabótarnef, klett við sjó fram. 4. að sunnan nær landið allt að sjó. Þetta landamerkjabréf sé samþykkt af öllum eigendum Hvassahraunshverfis, þó með athugasemd frá O.V. Gíslasyni vegna Staðar og Húsatófta um að landamerkin að vestan séu úr Dágon eftir Núpshlíð og vesturfjallgarði og áfram í norðaustur. Jafnframt sé athugasemd um heiti Markhelluhóls, sem hafi ekki áhrif á legu landamerkjanna. Enginn vafi hafi því leikið á þessu af hálfu þeirra sem þá hafi átt land að Krísuvík, en lýsingin sé mjög skýr og ótvíræð og þurfi ekki að velkjast í vafa um að um sé að ræða Trölladyngjufjallsrætur að vestan. Allir landeigendur í Vatnsleysustrandarhreppi skrifi undir þetta. Sú skoðun stefnenda að landamerkjabréf fyrir Krísuvík, og raunar einnig fyrir Hraun, sé óskuldbindandi fyrir stefnendur sé röng að mati stefnda, enda sé hún ekki studd neinum tilvísunum til réttarreglna. Í lögbundnum gerðardómi 4. nóvember 1936, hafi verið fjallað um landamerki Krísuvíkur og þar vísað til landamerkjabréfs 14. maí 1890. Hafi landamerkin þar verið sögð ágreiningslaus. Á sömu landamerkjum hafi verið byggt í afsali 29. september 1941. Í dómi landamerkjadóms Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfjarðar í málinu nr. 329/1964 uppkveðnum 14. desember 1971, sé á því byggt sem óumdeildri og óhrekjanlegri staðreynd að landamerki Krísuvíkur séu þau sem lýst sé í landamerkjabréfinu frá 1890. Stefnendur byggi ekki síst á því að í jarðabók Árna og Páls frá 1703 segi að Kálfatjörn eigi selstöðu þar sem heiti Sogasel og sé í Stóru-Vatnsleysulandi. Samkvæmt landamerkjabréfi Krísuvíkur frá 1890 ætti Sogasel á hinn bóginn, að liggja að stærstu leyti í landi Krísuvíkur. Um eignarréttarlega þýðingu selstaðna megi vísa til almennra niðurstaðna óbyggðanefndar en einnig sérstaklega til úrskurðar óbyggðanefndar nr. 1/2004, bls. 178. Þar segi: „Heimildir um seljabúskap [...] leiða ekki heldur til afdráttarlausrar niðurstöðu um eignarréttarlega stöðu svæðisins. Af jarðabókinni 1703 er ljóst að jarðir gátu átt sel hvort heldur í eigin landi, landi annarrar jarðar eða almenningum. Í almennum niðurstöðum óbyggðanefndar er rakið að á grundvelli nýlegra rannsókna hafi þeirri kenningu verið haldið fram að seljabúskapur hafi mjög snemma orðið mikilvægur þáttur í íslenskum landbúnaði. Í þeim rannsóknum hafi verið dregin sú ályktun að selstæði hafi í fyrstu verið í heimalöndum en snemma færst yfir á svæði sem öllum var heimilt að nýta. Þessi sameiginlegu sellönd hafi síðan komist í einkaeigu eða ábúendur einstakra jarða gert tilkall til þeirra.“ Ljóst sé að upplýsingar um mögulega selstöðu breyti ekki eignarrétti, enda þekkt að menn geti átt selstöðu úr landi annars manns. Stefndi íslenska ríkið bendir á að Krísuvíkurkirkja hafi átt hlut í Vatnsleysu á Vatnsleysuströnd samkvæmt máldaga frá 1375 og fleiri gögnum allt þar til 1525 að Ögmundur Pálsson Skálholtsbiskup hafi lagt fyrir að selja skyldi Viðeyjarklaustri eignarhlutann, en þetta megi sjá í úrskurði óbyggðanefndar nr. 1/2004 á bls. 35. Spyrja megi hvort Vatnsleysa hafi notið þessa með því að öðlast heimild til selstöðu í Sogaseli í Krísuvíkurlandi. Þá megi ímynda sér að Kálfatjörn hafi síðar komist yfir selstöðuna með jarðaskiptum eða í krafti eignarráða. Samkvæmt máldaga Kálfatjarnarkirkju frá 1379 hafi hún átt þriðjung í Vatnsleysujörð og séu ýmsar heimildir fyrir því að Kálfatjörn hafi átt eignarhluta og ítök í Vatnsleysulandi fram á 19. öld, sbr. úrskurð óbyggðanefndar nr. 1/2004, bls. 77-85. Landfræðileg rök virðist ekki fyrir því að Sogasel sé frekar nýtt frá Vatnsleysuströnd en Krísuvík. Hér megi athuga að í mati Kálfastrandarprestakalls árið 1855 segi sbr. úrskurð óbyggðanefndar nr. 1/2004, bls. 81: „Kálfatjörn á selstödu í svonefndu Sogaseli og hefur hún í margt ár ekki verid notud, því vegur er þangad svo langur og ógreidur ad ekki væri til vinnandi, nema fyrir svo mikin fénad, sem jördin ber ekki, nema hún fengi því meiri endurbætur. Selstodur eru ad sönnu nedar í heidini en þar fæst ekkert vatn handa fénadinum, þegar þerrar ganga á sumrum.“ Við mat á Kálfastrandarprestakalli árið 1867 hafi ennfremur sagt: „... Selstada fylgir jördinni í svo nefndu Sogaseli, en er vart notandi sakir fjarlægðar og óvegs þangað.“ Í stefnu sé fjallað allítarlega um vitnisburði um landamerki Krísuvíkur frá öndverðri 17. öld. Stefndi telji rétt að þessir vitnisburðir verði gaumgæfðir nánar. Í skjalasafni stefnda sé að finna afrit frá Þjóðskjalasafni af þessum vitnisburðum sem aflað hafi verið í tengslum við ágreining um norðurmerki jarðarinnar sem hafi lyktað með landamerkjadómi Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnafjarðar frá 6. nóvember 1971. Í stefnu sé tekin upp vitnisburður tveggja manna frá 1603 að lýsingu manns að nafni Árni Björnsson á því hvar hann ,,gerst til vissi” um merki Krísuvíkur. Í því afriti sé ekki að finna lýsinguna ,,í Dyngju, úr Dyngju og fram eftir miðjum Selsvallahálsi, úr hálsinum og suður í Raufarklett við Selatanga”, eins og segir í stefnu. Þess í stað segir: ,,I dyngju/ og fram epter miðjum Selsvalla Halsi: Ur Hálsinum/ og sudur í Raufarklett vid Selatanga.” Síðan sé tekinn upp vitnisburður þeirra Jóns Hávarðssonar og Björns Tómassonar sem stafi frá sama tíma. Í vitnisburði Jóns sé svofelld lýsing á merkjunum: ,,ur Dyngiu og fram Epter selsvallar halse [svo] og sudur i raufar klett vid sela tanga”. Vitnisburður Björns sé næsta samhljóða. Í stefnu séu dregnar tvær ályktanir af þessum heimildum ásamt vitnisburðum frá árinu 1629, úr kirkjuskjölum frá Stað í Grindavík. Segir þar að lýsingarnar bendi ,,eindregið” til þess að: ,,[landamerkin] sé nokkuð bein lína eftir fjallgarðinum er aðskilur sveitarfélögin að á þessu svæði allt frá Dágon að Markhelluhól. Tilvísun til ,,Dyngju” eigi hér við um fjallið Grænudyngju þar sem hún er hærri en fjallið Trölladyngja, og einnig þar sem Grænadyngja flúttar betur í landamerkjalínuna eftir há-fjallgarðinum. Þessi lína á sér einnig stoð í öðrum heimildum svo sem sóknarlýsingum.” Við þessa ályktun megi gera athugasemdir. Til að byrja með ,,flútti” kröfulína stefnanda ekki betur en svo við Grænudyngju að hún liggi að mestu austan við hana. Að auki sé einungis smávægilegur hæðarmunur á dyngjunum. Samkvæmt nýlegu korti Landmælinga sé Grænadyngja 393 m en Trölladyngja 375 m. Meira máli skipti að sjálfsögðu hvernig legu þessara kennileita sé hagað í landinu. Ætla verði að hið stórgerðara nafn hafi verið valið á Trölladyngju vegna þess hve einkennandi fjallið megi teljast. Það sé sama ástæða og valdi því að fjallið ráði landamerkjum. Hér megi vísa til þess að Þorvaldur Thoroddsen segir í Ferðabók sinni að Trölladyngja sé ,,á norðurendanum á Núphlíðarhálsi”. Í úrskurði óbyggðanefndar nr. 1/2004, segir ennfremur að Trölladyngja sé ,,allhár fjallshryggur (375 m) sem rís tignarlega úr flatlendinu sem umlykur það”. Raunar virðist Trölladyngja þekktari en Grænadyngja og kunni það að vera ástæða þess að forliður heitisins sé ekki nefndur í hinum eldri vitnisburðum. Hér megi loks vísa til örnefnaskrár fyrir Hraun í Grindavík þar sem segi að Trölladyngja sé venjulega nefnd Dyngja. Benda verði á að þessir gömlu vitnisburðir feli í sér líkindi til að markalínan hafi verið talin ,,brotin”, eða sveigð, eftir Selsvallahálsi. Vísbending geti falist í rithætti eins og bent hafi verið á. Einnig megi vekja athygli á því að í gögnum komi fyrir örnefnin Selsvallafjall og Selsvallaháls. Þegar rætt sé um Selsvallaháls megi telja líklegt að átt sé við fjallshlíðina vestur með Selsvallafjalli. Merkin hafi þá legið við hraunjaðarinn við brekkurætur hálsins en þar séu skýr gróðurskil. Þessi fjallsháls virðist einnig bera heitin Vesturháls og Núpshlíðarháls. Um örnefni þessi sé fjallað á bls. 34 í úrskurði óbyggðanefndar nr. 1/2004. Hér megi tilfæra brot úr hinni þekktu ferðalýsingu Þorvalds Thoroddsen. Hann segir: ,,Fram með vesturhlíðum Núpshlíðarháls er víðast mjög grösugt og fallegt land milli hrauns og fjalls. Komum við fyrst að Hraunsseli (155m). Það er nú í rústum en ágætt gras er í kring og dálítil vatnsdeigla er í klettunum fyrir ofan. [...] Alla leið norður á Selvelli eru stórir gígar í röð í hrauninu fyrir neðan hálsinn. Selvellir eru stórar grassléttur norður með hálsinum norðanverðum, allt norður fyrir Trölladyngju.” Hér beri einnig að athuga að þegar rætt sé um sjónhendingu í landamerkjabréfum merki það ekki endilega bein lína. Benda megi á ummæli Ágústs Guðmundssonar landmælingamanns. Hann segi að sjónhending merki ,,stefnu en ekki endilega að hægt sé að sjá óhindrað á milli staða“. Um þetta sé Ágúst sama máls og Magnús Már Lárusson sem segi í umfjöllun um norðurmerki Krísuvíkur: ,,Það má benda á að sjónhending merkir í vitnisburðum og merkjalýsingum oft stefnu, en ekki ætíð það að hægt sé að sjá óhindrað á milli”. Ekki verði séð að merkjalínan samkvæmt eldri heimildum og þessum skilningi gangi í bága við landamerkjabréf Krísuvíkur frá 1890. Þar sé merkjalýsingin svofelld: ,,Sjónhending úr Dágon (Raufarkletti), sem er klettur við flæðarmál á Selatöngum, í Trölladyngjufjallsrætur að vestan, sem er útbrunnið eldfjall norðanvert í Vesturhálsi; þaðan bein stefna í Markhelluhól háan steindranga við Búðavatnsstæði”. Eins og bent sé á í stefnu séu landamerkjabréf Vatnsleysustrandajarða mjög takmörkuð þegar komi að lýsingu ofanlendis. Þar sé oftast nær sagt ,,allt að landi Krísuvíkur” eða ,,svo langt sem land Vatnsleysustrandarhrepps nær”. Frá þessu sé eitt frávik um merki Þórustaða sem lýst sé í ,,hæsta hnúkinn á Grænavatnseggjum”. Telja verði að þetta frávik sé einungis gert í því skyni að ná fram stefnu í markalínu úr byggð. Eigandi Krísuvíkur hafi ekki ritað undir landamerkjabréf Þórustaða. Nokkuð óljósar heimildir virðist um merki Vatnsleysujarða ofan byggðar sem kunni að helgast af því að eftir siðbreytingu hafi konungur átt allar jarðir í Vatnsleysustrandarhreppi nema Kálfatjörn, Bakka og Flekkuvík, sem hafi verið eign Kálfatjarnarkirkju. Einnig kunni óljósar hugmyndir um eignarráð í ofanlendinu að hafa ráðið nokkru. Með stefnu hafi m.a. fylgt ljósrit af umfjöllun um Vatnsleysustrandarhrepp í III. bindi jarðabókar Árna og Páls frá 1703. Þar sé þrykkt neðanmáls það sem hér segi: ,,Í Jarðabókinni er seðill og á honum þetta, sem á hjer við: Það sem Suðurnesjamenn kalla Almenning tekur til suður við Hvassahrauns land og Trölladyngjur, gengur so norðan til, þar sem hann mætir Ásslandi, so sem við taglið á Kapelluhrauni. Þá kemur Garðastaðarland og selstaða. Þar fyrir norðan tekur til það, sem Innesingar kalla kóngsland, gengur það norður og austur með fjöllunum inn að Elliðám og ...” Samkvæmt þessu virðist hafa verið álitið að almenningur hafi náð allt til Trölladyngju og geti það skýrt að nokkru leyti hvers vegna lýsingin sé svo takmörkuð í merkjabréfum Vatnsleysustrandarjarða. Í heimildum beri raunar við að almenning þessum sé lýst ennþá stærri en hér sé gert. Um legu almenningsins, eignarráð yfir honum og nýtingu sé fjallað ítarlega í úrskurði óbyggðanefndar nr. 1/2004, bls. 104-110. Benda megi á að not í almenningnum virðist hafa verið heimil víða. Til að mynda greini Jarðabókin frá því að Sigurðarhús í Selvogi eigi samkvæmt munnmælum skógarítak ,,fyrir sunnan fjall fyrir innan almenninga, þar sem enn í dag eru kallaðar Strandartorfur”. Hin óljósa staða þessa svæðis um langan tíma veiki heldur kröfur stefnenda að áliti stefnda. Með 4. tl. 1. gr. laga nr. 11/1936, sbr. lög nr. 101/1940, hafi ríkisstjórninni verið heimilað að taka jarðirnar Krísuvík og Stóra-Nýjabæ í Grindavíkurhreppi eignarnámi til þess að afhenda Hafnarfjarðarkaupstað og Gullbringusýslu jarðirnar, þannig að sýslan fengi í sinn hlut lítt ræktanlegt beitiland jarðanna til sumarbeita fyrir sauðfé samkvæmt skiptagerð framkvæmdri af þar til kjörinni matsnefnd. Matsnefndin hafi verið skipuð þeim Sveinbirni Jónssyni, hæstaréttarmálaflutningsmanni, Einari Arnórsson þáverandi hæstaréttardómara og Steingrími Steinþórssyni þáverandi búnaðarmálastjóra. Í matsgerð þeirra dags. 4. nóvember 1936, segi um landamerki jarðanna: ,,Landamerki eru greind í landamerkjaskrá 14. maí 1890 virðast vera ágreiningslaus. Hafa þau verið mörkuð á uppdrátt herforingjaráðs Dana af landinu og aðliggjandi löndum. Að vestan eru landamerkin sjónhending úr Dagon, sem er klettur við sjó á Selatöngum, og í rætur Trölladyngju að vestan og þaðan [...]”. Telja verði að þessi matsgerð og eftirfarandi afsal ríkisins hafi byggt á því að merkin væru ágreiningslaus. Eflaust hafi matsmennirnir gengið úr skugga um að svo væri. Á hinn bóginn vísi þeir til herforingjaráðsuppdráttar sem sýni merki Krísuvíkurlands að nokkru leyti. Þar séu vesturmerkin hins vegar ekki sýnd nema að Trölladyngju. Að auki sé línan sýnd um austanverða Dyngju. Kort herforingjaráðsins hafi síðar verið leiðrétt að þessu leyti. Í landamerkjadómi Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnafjarðar frá 6. nóvember 1971 hafi meðal annars verið ágreiningur um norðurmerki Krísuvíkur. Í dóminum hafi Markhelluhóll verið staðsettur á norðurmörkum Krísuvíkur. Þar sé um að ræða hraunhól sem ekki sé mjög hár og á austurhlið hans sé klappað í stein stafirnir “KRV”, “ÓTTA” og “HVASSA”. Samkvæmt landamerkjabréfum Óttarsstaða, Hvassahrauns og Krísuvíkur sé steinn þessi hornmark jarðanna. Stefnendur miði stefnukröfur sínar við þetta mark. Megi hér athuga að efasemdir hafi komið fram um að þessi hóll sé upphaflegt merki milli jarðanna. Þannig hafi Magnús Már Lárusson ekki verið sannfærður um að hóllinn væri upphaflegur landamerkjapunktur en til þess væri að líta að hann hefði um langan tíma, eða frá 1890, verið haldinn ágreiningslaus af öllum landeigendum. Hvað áhræri skilning eigenda Vatnsleysustrandarjarða á landamerkjunum megi benda á að eigandi Stóru-Vatnsleysu hafi breytt skoðunum sínum á merkjum jarðar sinnar við Krísuvík, eins og greini í úrskurði óbyggðanefndar nr. 1/2004, bls. 90-91. Þá megi geta þess að í landamerkjabréfi Krísuvíkur frá 1890 beri merkjasteinn milli Ísólfsskála og Krísuvíkur hið óvenjulega heiti ,,Dágon (Raufarklettur)”. Í gögnum með stefnu sé að finna endurrit úr landamerkjabók sýslumannsins í Keflavík frá 1996. Þar segi að Sigurður Gíslason á Hrauni hafi bent aðilum að merkjum á hvar Dágon hafi staðið ,,u.þ.b. 1934-35” þegar hann hafi verið 13-14 ára. Um hafi verið að ræða klöpp sem hafi náð honum í hné, u.þ.b. metri í þvermál. Steinninn hafi verið upp af ,,vestri hleininni” en sjáist nú ekki lengur. Um legu Dágon í dag muni naumast ágreiningur þótt svo kunni að hafa verið áður fyrr, sbr. t.d. umfjöllun jarðabókar Árna og Páls um Ísólfsskála, þar sem segi að ágreiningur sé við Krísuvík um landamerki hvað snerti selveiði. Í blaðagrein í Alþýðublaðinu 8. október 1970 hafi verið sagt frá tilgátu dr. Jakobs Benediktssonar málfræðings, og útgefanda fornrita, um að steinninn taki heiti eftir samnefndum guði Filista. Samkvæmt því megi vera að kletturinn hafi áður borið nafnið Raufarklettur, eins og vitnisburðir frá 17. öld beri vitni um, en Dágon sé yngra heiti sem valið hafi verið af maklegleikum eftir að hann hafi brotnað. Hér megi hugsa sér að hafi valdið hið kunna Básendaflóð sem hafi riðið yfir aðfaranótt 9. janúar 1799 og spillt víða jörðum og brotið hús, svo vitnað sé í árbækur Espólín. Stefndi íslenska ríkið telji því af og frá að stefnendum hafi tekist að sanna að þeir eigi eignarréttindi innan Krísuvíkur eins og jörðinni sé lýst í 120 ára gömlu landamerkjabréfi og því ófært að því verði vikið til hliðar. Sönnunarbyrðin sé öll á stefnendum að mati stefnda. Þeim hafi ekki tekist að sanna að landamerkjabréfið frá 1890 sé rangt og að þeir eigi ríkari rétt en þar sé lýst. Stefnendur geti engum landamerkjabréfum framvísað um sínar jarðir sem gangi gegn landamerkjalýsingu Krísuvíkurjarðarinnar, enda markist þeirra land af mörkum Krísuvíkur. Hafi þeir engin sjálfstæð sönnunargögn um austurmörk landa sinna. Á ýmsum þeirra landakorta sem stefnendur leggi fram séu mörkin annars vegar milli Vatnsleysustrandarhrepps og Grindavíkurhrepps og hins vegar milli Krísuvíkur og Vatnsleysustrandarjarða dregin vestan megin um Trölladyngjufjallsrætur. Það sé í fullu samræmi við það sem stefndi, haldi fram í málinu um mörk jarðanna og mörk umdæma. Stefndi hafni því sem vísað sé til í stefnu að óvissa sé um hreppamörk á svæðinu. Stefndi bendi jafnframt á að landamerki jarða stefnenda markist af lýsingu á landamerkjum Krísuvíkur, en ekki sé byggt á neinni sjálfstæðri lýsingu á landamerkjum jarða Vatnsleysustrandar austanmegin. Mörk hreppa og sveitarfélaga fylgi jafnan mörkum jarða. Sá skilningur stefnenda að stefndu séu að reyna að auka rétt sinn með einhliða landamerkjabréfum í bága við eldri heimildir sé rangur. Landamerkjabréf séu hins vegar mjög veigamiklar heimildir og ekki síst um jarðir og þurfi mikið til að koma svo að sönnunargildi þeirra verði vefengt. Undir þeim sönnunarkröfum hafi stefnendur ekki staðið. Sú regla sem stefnendur vísi hér til eigi við um þá aðstöðu þegar landeigendur reyni að leggja undir sig afréttarlönd, en ekki um landamerki milli nágrannajarða. Ekki sé hér um að ræða einhliða landamerkjabréf heldur þvert á móti landamerkjabréf samþykkt af Vatnsleysustrandarmönnum. Vegna vísunar stefnenda til fornra lýsinga vitna bendi stefndi á að ekki liggi fyrir hvers vegna eða hvernig þeir vitnisburðir hafi verið gefnir og hvort þeir menn hafi átt hagsmuna að gæta, en jafnframt sé óljóst hversu kunnugir þeir hafi verið staðháttum. Stefndi mótmæli sem röngum og ósönnuðum hugmyndum stefnenda um að svokölluð Dyngja sé Grænadyngja. Telji stefndi að þar sé átt við Trölladyngju, enda mun meira áberandi fjall í landslaginu. Gildi sama um aðrar sambærilegar hugmyndir stefnenda um örnefni sem miði að landvinningum þeirra á kostnað stefndu. Stefndi mótmæli því að teikningar þáverandi lögmanns ríkisins úr þjóðlendumáli hafi bindandi áhrif í þessu máli, enda tvö óskyld mál að ræða og ekki réttaráhrif á milli á þann hátt. Stefndi bendi á að þegar landamerkjabréf fyrir Krísuvík hafi verið gert hafi menn talið að því tilheyrði meira land en markað hafi verið, en prestur hafi ekki talið ástæðu til að teygja það eins langt og mögulega hefði mátt gera. Þyki ljóst að bréfið tilgreini síst of mikið land. Stefndi hafni alfarið niðurstöðum í skýrslu Ágústs Guðmundssonar og telji þær ekki gildi hafa í málinu, enda hafi hann hvorki verið með stöðu matsmanns né aðra þá stöðu sem ljáð geti skoðun hans nokkurt vægi. Hugleiðingum Sesselju Guðmundsdóttur sem gangi gegn hagsmunum og málsástæðum stefnda sé mótmælt sem röngum, ósönnuðum og þýðingarlausum. Sama máli gegni um hugmyndir Geirs Bachmann frá 1840, en þeim sé mótmælt sem röngum og ósönnuðum að því leyti sem þær gangi gegn hagsmunum stefnda og landamerkjabréfi Krísuvíkur. Stefndi bendi á að allar götur frá 1890 hafi gildi landamerkjabréfs Krísuvíkur ekki verið vefengt og ekki verið gerð nein tilraun að hnekkja því. Hafi allir hlutaðeigandi unað við það og byggt á því sem réttu. Stefndi vísi því til tómlætis af hálfu stefnenda hafi þeir einhvern tíma haft rétt eða réttmætar væntingar umfram það sem landamerkjabréfið tilgreini, en á grundvelli bréfsins hafi stefndu auk þess öðlast réttmætar væntingar til þess lands sem bréfið tilgreini. Hafi landamerkjabréfið tilgreint of mikið land fyrir Krísuvík þá hafi stefndi samt sem áður unnið eignarrétt til þess fyrir fulla hefð. Bréfið hafi verið samþykkt af hlutaðeigandi og því þinglýst sem réttmætri heimild. Þessu hafi stefnendur ekki hnekkt, en þeir beri alla sönnunarbyrði um að landmerkjabréfið sé rangt. Óljós landakort og órökstuddar hugleiðingar um örnefni dugi ekki til þess. Að öðru leyti sé málatilbúnaði, málsástæðum og lagarökum stefnanda mótmælt sem röngum og ósönnuðum. Til stuðnings kröfu um málskostnað vísi stefndi til XXI. kafla laga nr. 91, 1991. IV Stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður mótmælir öllum kröfum stefnenda, hvort heldur aðal- eða varakröfu eða málskostnaðarkröfu, svo og málsástæðum og lagarökum. Byggt er á því, að kröfum stefnenda verði ekki fundin viðhlítandi stoð í gögnum málsins. Því beri að sýkna stefndu. Þvert á móti sanni gögn málsins að landamerki séu í samræmi við það sem haldið sé fram af hálfu stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar. Málsástæður stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar byggi á gögnum málsins, svo og þeim réttarheimildum sem síðar verði tilgreindar. Merki Krísuvíkur sé samkvæmt landamerkjabréfi, dagsettu 14. maí 1890 og þinglýstu 20. júní sama ár, lögbundnum gerðardómi uppkveðnum 4. nóvember 1936, sbr. lög nr. 11/1936, afsali íslenska ríkisins til stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar, dagsettu 20. febrúar 1941 og þinglýstu 24. sama mánaðar, sbr. fundargerð hins lögbundna gerðardóms frá 1. maí 1939, afsali íslenska ríkisins á öllu lítt ræktanlegu landi Krísuvíkurtorfunnar til sýslunefndar Gullbringusýslu (nú meðstefnda héraðsnefndar Suðurnesja), dagsettu 29. september 1941 og þinglýstu 18. nóvember 1941, dómi landamerkjadóms Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfjarðar uppkveðnum 14. desember 1971 í máli nr. 329/1964. Um legu merkja jarðarinnar vísist til framlagðs landakorts. Stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður hafi gert tilkall til beins eignarréttar, þ.e. grunneignarréttar, yfir Krísuvíkurtorfunni allri (Krísuvík og Stóra-Nýjabæ), þar með talið yfir þeim hluta landsins þar sem ríkið afsalaði 1941 til sýslunefndar Gullbringusýslu (nú meðstefnda héraðsnefndar Suðurnesja) öllu lítt ræktanlegu landi til sumarbeitar fyrir sauðfé. Um ágreining þar að lútandi hafi verið fjallað í dómi Hæstaréttar 18. júní 1999, í máli nr. 40/1999. Landamerkjalög hafi tekið gildi árið 1882. Í kjölfarið hafi verið gert landamerkjabréf fyrir Krísuvík, þar sem merkjum jarðarinnar sé lýst. Landamerkjabréfið sé dagsett 14. maí 1890. Samkvæmt bréfinu séu merki jarðarinnar að vestan, gagnvart Hrauni og Ísólfsskála í Grindavík og jörðum í Vatnsleysustrandarhreppi, „sjónhending úr Dagon (=Raufarkletti), sem er klettur við flæðarmál á Selatöngum, í Trölladyngjufjalls rætur að vestan, sem er útbrunnið eldfjall norðanvert í Vesturhálsi; þaðan bein stefna í Markhelluhól háan steindranga við Búðarvatnssvæði.“ Óumdeilt muni vera að „sjónhending“ merki í landamerkjabréfum og vitnisburðum oft stefnu, en ekki ætíð það að hægt sé að sjá óhindrað á milli. Landamerkjabréf Krísuvíkur sé samþykkt af hálfu allra eigenda og umráðamanna jarða í Vatnsleysustrandarhreppi, hvort sem þær eigi land að Hrauni eða Krísuvík, þ.e. vegna Brunnastaða, Hlöðuneshverfis, Ásláksstaða, Knarrarness, Breiðagerðis, Auðnahverfis, Landakots, Þórustaða, Kálfatjarnarhverfis, Vatnsleysu og Hvassahrauns, auk þess að vera áritað vegna Hrauns og Ísólfsskála í Grindavík. Það sé ennfremur samþykkt af hálfu Óttarstaða, Strandakirkju og Garðakirkju. Loks sé bréfið áritað af hálfu jarðanna Staðar og Húsatópta. Með undirritun sinni hafi hlutaðeigandi viðurkennt merkin. Landamerkjabréfið sé því samþykkt af hálfu jarða allra stefnenda í málinu. Landamerkjabréfið sé lesið á manntalsþingi fyrir Grindavíkurhrepp, að Járngerðarstöðum 20. júní 1890 og fært í þinglýsingabók og landamerkjabók og megi ætla að á því hafi verið byggt um merki svæðisins. Þetta bendi jafnframt til þess að lýsing merkja hafi verið í samræmi við það sem almennt hafi verið talið gilda. Þá sé ljóst að rétthafar Krísuvíkur hafi um langa hríð haft réttmætar ástæður til að vænta þess að merkjum landsvæðisins væri þar rétt lýst. Í kaflanum um Krísuvík í fasteignamati 1932 komi fram að landamerki séu ágreiningslaus. Í niðurstöðu sérstaks lögbundins gerðardóms frá 4. nóvember 1936, sem hafi átti að ákvarða eignarnámsbætur fyrir Krísuvík samkvæmt lögum nr. 11/1936, hafi byggt á landamerkjabréfinu og sagt að merki virtust ágreiningslaus. Í gerðardóminum hafi átt sæti Steingrímur Steinþórsson búnaðarmálastjóri, sem ákveðinn hafi verið matsmaður samkvæmt 2. mgr. 2. gr. laganna, Sveinbjörn Jónsson hæstaréttarmálflutningsmaður, skipaður af atvinnumálaráðherra og Einar Arnórsson hæstaréttardómari, skipaður af Hæstarétti. Dæmt hafi verið um norðurmörk Krísuvíkur í máli nr. 329/1964 fyrir landamerkjadómi Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfjarðar, uppkveðnum 14. desember 1971, þar sem meðal annars hafi verið dæmt um hornmark Óttarstaða, Hvassahrauns og Krísuvíkur, þ.e. Markhelluhól, en þar sé landamerkjabréfið lagt til grundvallar. Með dómi Hæstaréttar Íslands í máli nr. 256/1995, uppkveðnum 10. október 1996, hafi verið leyst úr ágreiningi um mörk lögsagnarumdæma sveitarfélaga á mörkum Gullbringusýslu og Árnessýslu. Sýnist þar landamerkjabréf Krísuvíkur, auk annarra gagna, lagt til grundvallar niðurstöðu Hæstaréttar og héraðsdóms. Ljóst sé því að á landamerkjabréfinu hafi verið byggt í réttarframkvæmd. Samkvæmt landamerkjabréfi Hrauns, dagsettu 17. júní 1890 og þinglýstu 20. sama mánaðar, séu merkin, gagnvart Krísuvík: „upp af Sogaselsdal, þá eftir Selsvallafjalli, til suðurs, samhliða landamerkjum jarðarinnar Krísuvíkur þar til að mið suður-öxl á Borgarfjalli ber í merktan klett við götuna á móklettum“. Landamerkjabréf Hrauns geti samrýmst landamerkjabréfi Krísuvíkur. Í því sambandi skuli minnt á að Hraunsbréfið sé meðal annars undirritað vegna Ísólfsskála og af Árna Gíslasyni eiganda Krísuvíkur með þessari athugasemd hans: „Hinsvegar tilgreind landamerki jarðarinnar Hrauns í Grindavík samþykkjast hjermeð að því leyti sem þau ekki koma í bága við landamerkjalýsingu Krísuvíkur, sem naumast getur hugsast, þar sem allir þrír eigendur Hrauns hafa samþykkt og undirskrifað hana óbreytta“. Hraunsbréfinu sé samkvæmt því mótmælt, að því marki sem það fari í bága við Krísuvíkurbréfið. Málatilbúnaður stefnenda byggist að stórum hluta á málflutningi Sesselju Guðmundsdóttur, sem fram hafi komið í framlögðum greinargerðum hennar í málinu frá 1992 og 1993. Umfjöllun hennar og niðurstöðum sé mótmælt sem röngum, ósönnuðum og þýðingarlausum fyrir úrlausn málsins, enda til skrifa hennar stofnað beinlínis til þess að gagnast málatilbúnaði hreppstjórnar Vatnsleysustrandarhrepps og landeigenda í Vatnsleysustrandarhreppi gagnvart Grindavíkurhreppi og landeigendum þar, vegna fyrirhugaðra girðingarframkvæmda á þessum árum. Sesselja skrifi: „Mjög mikilvægt er að landamörkum sé komið á hreint sem fyrst og að hreppsnefndin haldi vöku sinni svo land hreppsins haldist óskert“. Stefnendur byggi á því að landamerkjabréf Krísuvíkur hafi ekki verið undirritað af öllum hlutaðeigandi, nánar tiltekið ekki Sigurði Jónssyni og Guðjóni Jónssyni vegna Stóru-Vatnsleysu, og því sé landamerkjabréfið ógilt. Þessu mótmæli stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður. Stefndi byggi á því, að hvorki Sigurður né Guðjón hafi þurft að undirrita landamerkjabréfið, enda hafi hvorugur þeirra verið þinglýstur eigandi að landi Stóru-Vatnsleysu þegar landamerkjabréf Krísuvíkur hafi verið gert í maí 1890 og þinglýst í júní sama ár. Landamerkjabréfið fullnægi því öllum skilyrðum laga nr. 5/1882 um landamerki. Þann 15. júní 1891 sé lesinn á manntalsþingi fyrir Vatnsleysustrandarhrepp á Brunnastöðum kaupsamningur og afsal, þar sem Sigurður afsali Guðjóni 1/3 hluta úr vesturhelmingi jarðarinnar Stóru-Vatnsleysu. Kaupsamningurinn sé sagður dagsettur 4. desember 1889 en afsalið 18. október 1890. Tekið sé fram í kaupsamningnum, að kaupanda sé heimilt að nýta sér sem sína eign jarðarhlutann frá næstu fardögum, enda hafi hann lokið peningaafborgun þeirri sem áskilin hafi verið. Við þinglýsinguna hinn 15. júní 1891 er rituð svofelld athugasemd í þinglýsingarbókina: „Aths: Eignarheimild seljanda er óþinglesin“. Í raun liggi ekkert fyrir um að Sigurður og Guðjón hafi yfirleitt verið raunverulegir og löglegir eigendur að hluta Stóru-Vatnsleysu á þeim tíma sem máli skiptir og sé því mótmælt sem ósönnuðu að svo hafi verið. Verði talið að Sigurður og/eða Guðjón hafi þurft að undirrita landamerkjabréf Krísuvíkur, sé byggt á því að Sæmundur Jónsson og Stefán Pálsson hafi gert það fyrir þeirra hönd, sem eigendur Stóru-Vatnsleysu, með eigin undirritun. Hvað sem öðru líði gæti landamerkjabréfið ekki talist ógilt og óskuldbindandi í heild sinni, þótt undirritun vantaði, og héldi bréfið vitaskuld gildi gagnvart þeim, sem hafi undirritað bréfið. Þá sé rétt að hafa í huga, að landamerkjabréfið sé auðvitað því betri heimild um landamerkin, sem fleiri hafi undirritað. Merkin væru þá að minnsta kosti viðurkennd af hálfu þeirra, sem hafi undirritað, sem væru þá allir landeigendur utan þessara tveggja. Stefnendur sýnist taka undir hugleiðingar Sesselju Guðmundsdóttur um að bændur í Vatnsleysustrandarhreppi hafi gert mistök með því að samþykkja landamerkjabréf Krísuvíkur. Sesselja reyni þó ekki að draga fjöður yfir þá staðreynd, að Strandarbændur hafi samþykkt Krísuvíkurbréfið. Hún segi: „Nú er staðreyndin sú að allir Strandarbændur, svo og Hraunsmenn, samþykktu Krísuvíkurbréfið með undirskrift sinni, og þar með mörkin í Trölladyngjufjallsrætur“. Hafi þeir gert mistök, sem sé mótmælt sem ósönnuðu af hálfu stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar, breyti það þó engu um að landamerkin samkvæmt Krísuvíkurbréfinu séu eftir sem áður þannig samþykkt og standi óhögguð. Í stefnu sé því haldið fram að sumir þeirra, sem hafi undirritað landamerkjabréf Krísuvíkur, hafi gert athugasemdir. Séu í því efni tilteknar jarðirnar Hvassahraun, Staður og Húsatóptir. Þessari málsástæðu sé mótmælt. Um hana sé það að segja, að athugasemdin af hálfu Hvassahrauns hafi lotið að örnefninu Markhellu/Markhelluhól. Það merki sé óumdeilt í máli þessu og raunar dæmt í áðurnefndum landamerkjadómi frá 14. desember 1971. Að öðru leyti hafi landamerkjabréfið verið samþykkt vegna Hvassahrauns. Varðandi athugasemdina af hálfu Staðar og Húsatópta skuli bent á, að þær jarðir séu ekki í Vatnsleysustrandarhreppi, heldur í Staðarhverfi í Grindavík og eigi því ekki land að Krísuvík. Eigendur Staða og Húsatópta séu ekki aðilar að þessu dómsmáli. Ekki verði séð að athugasemdir þeirra geti haft þýðingu í málinu, enda séu landamerki Krísuvíkur samþykkt athugasemdalaust að því er snerti þau merki, sem gerður sé ágreiningur um í stefnu, vegna allra jarða sem séu aðilar að málinu. Hvað sem öðru líði sé rétt að hafa í huga, að athugasemd Odds V. Gíslasonar á Krísuvíkurbréfið vegna Staðar og Húsatópta beri fremur með sér, að áliti stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar, að hann hafi talið merkjalínuna vestan megin við Núpshlíðarháls (Vesturháls/Selsvallaháls), þ.e. með hraunjaðrinum vestan megin. Það geti samræmst athugasemd Sesselju Guðmundsdóttur, þegar hún skrifi að hann sé „þarna líklega að reynda að vernda Selstöðu Grindvíkinga á Selsvöllum“. Þá kunni áritun af hálfu Staðar og Húsatópta að skýrast af ítaksréttindum og/eða eftirfarandi texta Árna Gíslasonar, eiganda Krísuvíkur, í niðurlagi landamerkjabréfsins: „Af ókunnugleika mínum hef jeg látið sýna landamerkjalýsingu þessa sumum, sem engan eignarrjett hafa yfir landi við landamerkin að vestan (jeg vildi vera viss um að engum yrði sleppt, sem land ætti að), t.d. Grindavíkurpresti, eigendum Brunnastaðatorfunnar o.fl., svo ekki verður af undirskriptunum einum ráðið, að hinir undirskrifaðir eigi allir land að landamerkjum Krísuvíkur, og verður það bezt sjeð á merkjalýsingum þeirra þegar þær kom í ljós, svo hinar óþörfu undirskriptir þurfa engan vafa eða misskilning að gjöra. Á. Gíslason“. Stefnendur haldi því fram, að byggja skuli á gömlum vitnisburðum. Þrátt fyrir það sé engin grein gerð fyrir því hvert hafi verið tilefni þeirra, hverja hagsmuni vitnin hafi haft og hvort og þá hversu staðkunnug þau hafi verið. Þeir hafi því ekkert sönnunargildi. Afrit af vitnisburðum frá 1603, 1604 og 1790 sem lögð hafi verið fram séu að mestu leyti ólæsileg. Því sé ekki hægt að taka afstöðu til þeirra. Reynist framburður vitnanna í samræmi við lýsingar í stefnu, skuli þó nefnt, að um sé að ræða lýsingu vitna árin 1603 og 1604 á landamerkjum eins og þau hafi talið þriðja mann hafa lýst þeim. Vitnisburðurinn frá 1790 byggist líka á því sem vitnið hafði heyrt eftir öðrum „... vissum mönnum, sem hér í Krísivík hafa verið...“. Þá ræði vitnið um „Trölladyngju“, og sé framburðurinn því í beinni andstöðu við aðalkröfu stefnenda, sem þó byggi á framburðinum. Þá megi vekja athygli á því að í gögnum málsins komi fyrir örnefnin Selsvallafjall og Selsvallaháls. Sennilegt sé að þegar rætt sé um Selsvallaháls sé átt við fjallshlíðina vestur með Selsvallafjalli. Við brekkurætur hálsins sé hraunjaðar, en þar séu skýr gróðurskil. Þessi fjallsháls sýnist einnig stundum sagður heita Vesturháls og Núpshlíðarháls. Hvað sem öðru líði verði að hafa í huga að landamerkjabréf Krísuvíkur, sem sé undirritað af öllum hlutaaðeigandi og þinglesið, sé yngra en vitnisburðirnir, sem geti því ekki raskað merkjabréfinu, ef ósamræmi verði talið vera milli þeirra og bréfsins. Þó verði ekki betur séð en að vitnisburðirnir fái samræmst landamerkjabréfi Krísuvíkur. Mótmælt sé vangaveltum stefnenda um „Dyngju“ sem Grænudyngju og túlkunum þeirra á öðrum örnefnum og staðsetningu þeirra. Þá sé því mótmælt að Grænadyngja „flútti betur“ en Trölladyngja í landamerkjalínuna, enda liggi hún að mestu austan við hana. Hæð þessara kennileita geti heldur ekki ráðið úrslitum, Trölladyngja sé 375 metrar, en Grænadyngja 393 metrar. Meira máli skipti hvernig legu þessara kennileita sé háttað í landinu. Ætla verði að Trölladyngju hafi verið valið nafn vegna þess hve einkennandi fjallið megi teljast. Það sé sama ástæða og valdi því að fjallið ráði landamerkjum. Hugleiðingum stefnenda um að merki Krísuvíkur liggi um Trölladyngju, en ekki í rótum hennar vestan til sé mótmælt sem ósönnuðum. Sama sé um hugleiðingar um að sjónhending úr Dágon í rætur Trölladyngju sé ekki bein stefna þar á milli og það séu ekki rétt merki. Ennfremur hugleiðingum um að Strandarmenn hafi ritað undir Krísuvíkurbréfið í þeirri fullvissu, að sjóhendingin væri um Vesturhálsinn sjálfan, en ekki sléttlendið vestan hans. Engar heimildir, sem mark sé á takandi, styðji hið gagnstæða. Mótmælt sé að meint afstaða fyrrverandi lögmanns ríkisins til einstakra kennileita skipti máli eða hafi eitthvert sönnunargildi í málinu. Gögn um meinta afstöðu hans hafi ekki verið lögð fram. Meint afstaða hans geti hvað sem öðru líði ekki bundið stefnda Hafnarfjarðarkaupstað. Þá sé mótmælt hugleiðingum stefnenda um staðsetningu Framfells. Landamerkjabréf jarða í Vatnsleysustrandarhreppi, með einni undantekningu, tilgreini ekki ákveðin merki til suðurs, og engin merki ofarlega í landinu. Í þeim segi einungis ýmist „... svo langt sem land Vatnsleysustrandarhrepps nær“ eða „... að landi Krísuvíkur“. Landamerkjabréf Vatnsleysustrandarjarða séu óundirrituð og ósamþykkt af hálfu Krísuvíkur. Þau séu því í reynd ekki annað en einhliða lýsingar eigenda þeirra. Því sé mótmælt sem ósönnuðu að Árni Gíslason, eigandi Krísuvíkur, hafi undirritað landamerkjabréf Knarrarness, Breiðagerðis, Auðna, Landakots, Þórustaða og Kálfatjarnar árið 1891. Einhliða yfirlýsingar bænda í Vatnsleysustrandarhreppi þar um, hvort sem þær hafi verið lesnar á manntalsþingum eða ekki, sbr. einhliða yfirlýsingu þeirra frá 1920 um bann við tiltekinni landnotkun, hafi ekkert sönnunargildi í þessu sambandi eða um önnur atriði í málinu, enda beri framlögð landamerkjabréf jarðanna slíka áritun ekki með sér. Þá sé því jafnframt ranglega haldið fram í nefndri einhliða yfirlýsingu að landamerkjabréf greindra jarða hafi verið þinglesin í Grindavíkurhreppi. Jafnvel þótt hið gagnstæða yrði talið sannað, þ.e. að Árni hafi áritað bréfin og þau verið þinglesin í Grindavíkurhreppi, þá breyti það engu um að landamerkjabréf Vatnsleysustrandarjarða fari samkvæmt orðum sínum ekki í bága við landamerkjabréf Krísuvíkur. Einungis í Þórustaðabréfinu sé getið um örnefni til suðurs sem sé innan landamerkja Krísuvíkur, þ.e. Grænavatnseggjar, en það fái augljóslega ekki staðist. Ljóst sé að þar sé fremur lýst stefnu en endimarki, sbr. orðalagið „... þaðan beina stefnu alla leið að landi Krísuvíkur í Grindavíkurhreppi, eftir sjónhendingu úr Hrafnafelli í hæsta hnjúkinn á Grænavatnseggjum.“ Að því er varði landamerki Kálfatjarnar sérstaklega skuli bent á að í lögfestu fyrir Kálfatjörn frá árinu 1790 sé merkjum jarðarinnar til vesturs eingöngu lýst í Sýrholt, þ.e. frá Þórustaðaborg og í Sýrholt, og merkjum til austurs í Flekkuvíkursel. Það styrki ekki kröfur stefnenda. Athyglisvert sé að merkjum Kálfatjarnar, sem liggi að jörðinni Þórustöðum, sem í einhliða landamerkjabréfi lýsi eystri merkjum í Grænuvatnseggjar, sé ekki lýst „... að landi Krísuvíkur“ fyrr en í landamerkjabréfinu 1884, en það bréf sé óundirritað af hálfu Krísuvíkur, eins og reyndar öll landamerkjabréf Vatnsleysustrandarjarða, svo sem áður sé lýst. Stefnendur geti ekki aukið við eignarrétt sinn með einhliða heimildum, sem fari í bága við undirrituð og þinglýst landamerkjabréf. Sumir stefnenda virðist vera í mótsögn við sjálfa sig í málatilbúnaði sínum. Í vettvangsgöngu um jarðirnar Hvassahraun og Vatnsleysu hinn 9. október 2002 hafi verið ekið inn að Höskuldarvöllum. Settur hafi verið niður hæll á stað við Trölladyngju sem Sæmundur Þórðarson á Stóru-Vatnsleysu, einn stefnenda í máli þessu, hafi talið vera mörk við Krísuvík, en hællinn hafi verið settur niður við „suðvesturrætur fjallsins“. Í þessu felist ótvíræð viðurkenning stefnandans Sæmundar í verki á því, að lýsing merkja í landamerkjabréfi Krísuvíkur sé rétt. Með í för hafi verið umboðsmenn Hitaveitu Suðurnesja (nú stefnandans HS Orku hf.) vegna spildu úr Hvassahrauni. Þeir hafi engar athugasemdir gert vegna staðsetningar hælsins, að því er séð verði. Sú staðreynd að landamerkjabréf stefnenda tilgreini ekki ákveðin merki til suðurs, heldur lýsi merkjum ýmist „... svo langt sem land Vatnsleysustrandarhrepps nær“ eða „... að landi Krísuvíkur“, staðfesti hið alkunna, að sveitarfélagamörk ráði merkjum Krísuvíkur og jarða í Vatnsleysustrandarhreppi. Dómkröfur stefnenda geri þrátt fyrir þetta ráð fyrir því, að land innan marka annars sveitarfélags færist til stefnenda og jarðir þeirra liggi þannig í fleiri en einu sveitarfélagi. Það standist augljóslega ekki. Í samþykktu og þinglesnu landamerkjabréfi Krísuvíkur frá 1890 sé lýst ítökum í land annarra og ítökum annarra í land Krísuvíkur. Um hið síðarnefnda sé meðal annars tiltekið: „Mánaðar selsátur í Sogum, sunnanvert við Trölladyngju, samkvæmt munnmælum og vitnisburði kunnugra manna, eign Kálfatjarnarkirkju.“ Ljóst sé því, að ágreiningslaust hafi verið milli þeirra sem hafi undirritað landamerkjabréf Krísuvíkur, þar á meðal eigendur og umráðamenn jarða í Vatnsleysustrandarhreppi, að Sogasel („Sog“), sunnanvert við Trölladyngju, væri í landi Krísuvíkur. Þetta hafi menn viðurkennt og samþykkt með undirritun sinni. Stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður byggi á því, að leggja beri það til grundvallar í máli þessu. Að öðru leyti sé byggt á því, að ekki verði dregnar haldbærar ályktanir um landamerki af seljabúskap á landsvæðinu. Til þess séu heimildir of gloppóttar, reistar á minni og tilskrifum manna, sem mismikla þekkingu hafi á svæðinu, auk þess sem heimildum beri í grundvallaratriðum ekki saman. Þannig sé þekking Geirs Bachmanns, prests á Stað í Grindavík, dregin í efa, enda hafi hann einungis verið búsettur á svæðinu í skamman tíma þegar hann hafi samið sóknarlýsingu Grindavíkursóknar 1840-1841. Geir hafi fengið Staðarprestakall árið 1835, en hafi áður dvalið í Keflavík frá árinu 1832. Þá verði að hafa í huga tilefni einstakra skrifa. Þannig sé engin leið að líta á skrif Sesselju Guðmundsdóttur frá 1992 og 1993 sem hlutlausa, fræðilega umfjöllun, heldur miklu fremur sem hluta af málatilbúnaði hreppstjórnar Vatnsleysustrandarhrepps og landeigenda í Vatnsleysustrandarhreppi gagnvart Grindavíkurhreppi og landeigendum þar, vegna fyrirhugaðra girðingarframkvæmda á þessum árum, svo sem fyrr sé lýst. Í Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns frá 1703 sé Sogasel sagt vera í landi Stóru-Vatnsleysu. Stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður telji það ekki vera rétt. Hugsanlega sé um rugling að ræða, sem helgist af því að Krísuvíkurkirkja hafi um tíma átt hlut í Vatnsleysu, en hugsast geti að Vatnsleysa hafi notið þess með því að fá selstöðu í Sogaseli í Krísuvíkurlandi, sem Kálfatjarnarkirkja hafi síðar komist yfir með jarðaskiptum eða í krafti eignarráða. Hvað sem öðru líði sé því mótmælt að jarðabókin hafi eitthvert sönnunargildi um þetta tiltekna atriði. Guðrún Ólafsdóttir geri ráð fyrir því í grein sem hún hafi ritað árið 1979 í „Söguslóðir. Afmælisrit helgað Ólafi Hanssyni sjötugum“, er beri heitið „Um sel og selstöður í Grindvíkurhreppi“, að selstöður, sem Jarðabók Árna og Páls nefni og jarðir í Grindavíkurhreppi hafi nýtt, hafi verið innan marka hreppsins. Stangist það á við umsögn Geirs Bachmanns í sóknarlýsingunni 1840-1841, sem segi Selsvelli í Strandamannalandi, og greinargerðir Sesselju Guðmundsdóttur frá 1992 og 1993. Skrifum Geirs og Sesselju sé mótmælt, eins og áður sé vikið að. Í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 1/2004 sé komist að þeirri niðurstöðu, að heimildir um seljabúskap leiði ekki til afdráttarlausrar niðurstöðu um eignarréttarlega stöðu svæðisins. Af jarðabók Árna og Páls frá 1703 sé ljóst að jarðir hafi getað átt sel, hvort heldur í eigin landi, landi annarrar jarðar eða almenningum. Samkvæmt landamerkjabréfi Krísuvíkur frá 1890 ætti Sogasel að vera í landi Krísuvíkur, ef mörkin séu við Trölladyngjufjallsrætur. Hvað sem öðru líði sé landamerkjabréf Krísuvíkur yngra en Jarðabók Árna Magnússonar og Páls Vídalíns og sóknarlýsing Geirs Bachmanns, samþykkt af hlutaðeigandi og þinglýst athugasemdalaust um þau merki sem fjallað sé um í þessu máli og gangi því framar jarðabókinni og sóknarlýsingunni. Umfjöllun Geirs Bachmanns í Lýsingu Grindavíkursóknar frá 1840 um landamerki á svæðinu að öðru leyti geti af framangreindum ástæðum ekki haft neitt sönnunargildi. Mótmælt sé að lýsing Jóns Vestmanns á Selvogsþingum frá 1840 sanni eitthvað í málinu, enda ræði hann um „Vigdísarháls“. Sama gildi þótt átt væri við Vesturhálsinn. Þá sé mótmælt skrifum annarra ónefndra, sem lögð hafi verið fram í máli þessu, sem séu í andstöðu við landamerkjabréf Krísuvíkur. Í þeim komi í reynd ekkert fram, sem hnekkt geti Krísuvíkurbréfinu. Stefnendur byggi á landakortum af svæðinu frá ýmsum tímum, en tekið sé fram í stefnu að hreppamörk hafi í þeim lengi „verið á flækingi og skráð sem óviss mörk“. Ekki verði því með vissu dregnar haldbærar ályktanir af þeim um merki milli jarða á svæðinu, í andstöðu við þinglesin landamerki Krísuvíkur. Sönnunargildi landakorta sé afar takmarkað, þar sem jafnan sé ekki fyrir að fara vitneskju um hver nákvæmlega hafi unnið þau og yfirleitt sé ekkert vitað um á grundvelli hvaða heimilda merki séu sett á kortin og hvernig. Landakortin séu auk þess gerð síðar en þinglýst landamerkjabréf Krísuvíkur, sem gert sé í samræmi við landamerkjalög, og haggi því ekki gildi þess. Hvað sem öðru líði sé rétt að hafa í huga, að sveitarfélagamörk á mörgum landakortanna, sem stefnendur hafi lagt fram í málinu, fái samræmst landamerkjabréfi Krísuvíkur, eftir að kortin hafi verið endurskoðuð og leiðrétt. Skýrsla Ágústs Guðmundssonar virðist vera unnin einhliða fyrir stefnendur og í þágu málatilbúnaðar þeirra. Niðurstöðum hans sé mótmælt sem röngum, ósönnuðum og þýðingarlausum. Þá megi vekja athygli á, að hreppamörk á þessu landsvæði virðist engri óvissu háð samkvæmt gildandi kortum Landmælinga Íslands og styðji því að landamerkjabréf Krísuvíkur sé rétt um merki. Þegar Krísuvík hafi verið tekin eignarnámi 1936 hafi gerðardómurinn vitnað til korts Dana um merkin, þannig: „Hafa þau verið mörkuð á uppdrátt herforingjaráðs Dana af landinu og aðliggjandi löndum“. Í beinu framhaldi lýsi gerðardómurinn merkjunum á nákvæmlega sama hátt og þeim sé lýst í landamerkjabréfi Krísuvíkur, sem gerðardómurinn hafði áður tekið fram að hafi virst vera ágreiningslaus. Gerðardómurinn sjálfur hafi því teiknað merkin inn í samræmi við lýsinguna og landamerkjabréfið. Ekkert liggi fyrir um að gerðardómurinn hafi teiknaði þessi merki inn á uppdráttinn með öðrum hætti en þeim, sem hann hafi lýst og samræmist landamerkjabréfi Krísuvíkur. Ekkert liggi heldur fyrir um til hvaða uppdráttar herforingjaráðs Dana sé þarna vísað. Í stefnu sé því haldið fram, að líta beri heildstætt á landamerkjabréfin í ljósi eldri heimilda og taka beri tillit til landfræðilegra aðstæðna og örnefna. Því sé mótmælt af hálfu stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar að eldri heimildir eða landfræðilegar aðstæður og örnefni styðji kröfur stefnenda. Þvert á móti séu landfræðilegar aðstæður þannig að afar ósennilegt sé að bændur í Vatnsleysustrandarhreppi hafi getað nýtt land handan hraunbreiðanna. Þá séu engin örnefni tilgreind í landamerkjabréfum jarðanna til suðurs, eins og áður sé rakið. Samkvæmt Jarðbók Árna Magnússonar og Páls Vídalín frá 1703 hafi jarðir á Vatnsleysuströnd átt frjálsa kolagjörð í almenningum. Slíkt hefði ekki komið til ef jarðirnar hefðu átt það land, sem kröfugerð þeirra nái til. Heimildir séu ekki um nýtingu Selsvalla frá bæjum á Vatnsleysuströnd. Hraunbreiður fyrir ofan Strandarheiði og Vatnsleysuheiði hafi um aldir verið ófærar öllum og því litlar heimildir um landnot Vatnsleysustrandarjarða á því svæði. Auk þess sé ekki fyrir að fara neinum eldri heimildum, sem eitthvað hald sé í, sem réttlætt geti að samþykktu og þinglýstu landamerkjabréfi Krísuvíkur sé vikið til hliðar. Loks geti stefnendur ekki sýnt fram á að merki Krísuvíkur styðjist ekki við eldri heimildir og örnefni, en um það beri þeir sönnunarbyrði. Lýsing Sigurðar Gíslasonar á Hrauni í Grindavík á smalamennsku í Grindavíkurhreppi, dagsett 10. nóvember 2004, styðji að merkjum sé rétt lýst í landamerkjabréfi Krísuvíkur. Þeirri málsástæðu stefnenda að landamerkjabréf Krísuvíkur sé óskuldbindandi fyrir stefnendur sé samkvæmt framansögðu mótmælt. Slíkt eigi sér enga stoð í réttarreglum eða gögnum málsins. Almenn sönnunarregla sé að sá sem véfengi undirskrifað, þinglýst landamerkjabréf hafi sönnunarbyrðina fyrir því að merkin séu röng. Sú sönnun hafi stefnendum ekki tekist, að því er varði landamerkjabréf Krísuvíkur. Byggt sé á því, að stefnendum hafi ekki tekist að færa sönnur á kröfur sínar. Eins og fyrr sé nefnt, beri gögn málsins ekki með sér að ágreiningur hafi verið gerður af hálfu stefnenda eða þeirra, sem þeir leiði rétt sinn frá, um landamerki Vatnsleysustrandarjarða gagnvart Krísuvík fyrr en árið 1996 og þá eingöngu gegn meðstefnda íslenska ríkinu. Fram til þess tíma hafi merkjalýsingin aldrei verið dregin í efa, hvorki í orði né verki, að því er séð verði. Í því sambandi sé rétt að hafa í huga, að ekkert liggi fyrir um að sá ágreiningur, sem risið hafi um landamerki Krísuvíkur í upphafi 17. aldar, hafi lotið að merkjum milli Vatnsleysustrandarjarða og Krísuvíkur. Ágreiningurinn sem dæmt hafi verið um í landamerkjadómi Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfjarðar 14. desember 1971 hafi lotið að norðurmörkum Krísuvíkurlands og suðurmörkum Hafnarfjarðarkaupstaðar. Þá verði ekki séð að stefnendur hafi haldið fram kröfum sínum fyrr en með málsókn þessari, að frátöldum kröfulýsingum fyrir óbyggðanefnd á árinu 2004 og beiðnum eiganda Stóru- og Minni-Vatnsleysu árin 2006 og 2008, sem hafnað hafi verið af hálfu meðstefnda íslenska ríkisins. Engin ágreiningur hafi hins vegar verið gerður við stefnda Hafnarfjarðarkaupstað, hvað þá kröfum beint á honum, fyrr en með stefnu í máli þessu. Byggt sé á því að kröfur stefnenda og tilkall þeirra til hins umþrætta lands, svo og meint réttindi á þeim grunni, séu, hvað sem öðru líði, fallin niður fyrir langvarandi aðgerðarleysi og tómlæti. Landsvæðin, sem stefnendur geri tilkall til úr jörðinni Krísuvík, hafi verið nýtt frá jörðinni svo lengi sem vitað sé og lengur en fullan hefðartíma. Ef svo ólíklega færi að talið yrði að landsvæði þessi hefðu tilheyrt stefnendum og að kröfur og meint réttindi stefnenda væru ekki fallin niður vegna aðgerðarleysis og tómlætis sé á því byggt, að stefndi Hafnarfjarðarkaupstaður og/eða fyrri heimildarmenn hans hafi unnið hefð á landi innan merkja Krísuvíkurlandsins með útilokandi afnotum þess. Stefnendur hafi ekki gert tilraun til þess að slíta hefðartímanum með málssókn, en frestur til þess sé nú liðinn. Bæði aðal- og varakröfu stefnenda sé mótmælt með öllum framangreindum rökum. Á því sé byggt að með vísan til þeirra beri að sýkna stefnda Hafnarfjarðarkaupstað af dómkröfum stefnenda í máli þessu. Um lagarök vísist til meginreglna eignaréttar, eldri laga um landamerki nr. 5/1882 og yngri laga nr. 41/1919, sönnunarreglna einkamálaréttarfars, sbr. lög nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og eldri og yngri laga um þinglýsingar, svo og laga um hefð nr. 46/1905. Krafa um málskostnað styðst við XXI. kafla laga nr. 91/1991, einkum 1. mgr. 130. gr. V Stefndu Héraðsnefnd Suðurnesja, Sigurður Guðjón Gíslason, Ingibjörg Magnúsdóttir, Heiðrún Lára Kristjánsdóttir, Helga Elísabet Kristjánsdóttir og Laufey Katrín Kristjánsdóttir byggja á því að kröfur stefnenda eigi ekki rétt á sér, enda ákvarðist merki Hrauns gagnvart landi stefnenda af landamerkjabréfi jarðarinnar frá 17. júní 1890 og merki Krísuvíkur af landamerkjabréfi dagsettu 14. maí 1890 og ákvörðun lögbundins gerðardóms 4. nóvember 1938 og afsali íslenska ríkisins á landi Krísuvíkurtorfunnar til sýslunefndar Gullbringusýslu 29. september 1941 og þinglýstu 18. nóvember 1941, svo og af dómi landamerkjadóms Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfjarðar í málinu nr. 329/1964 uppkveðnum 14. desember 1971. Merki Hrauns séu samkvæmt landamerkjabréfi dagsettu 17. júní 1890 og þinglýstu hinn 20. júní 1890, sem hér segi: „... úr miðjum ,,markabás” (Punktur nr. 1) í fjöru er mark á klöpp er aðskilur land jarðarinnar frá landi jarðarinnar Þórkötlustaðir, þaðan liggja mörkin til heiðar vestan til við Húsafell (Punktur nr. 3) og yfir Vatnsheiðin (/Punktur nr. 4), þaðan sem sjónhending ræður að Vatnskötlum (Punktur nr. 5) fyrir norðan Fagradalsfjall, þaðan til austurs á Selvallafjall (Punktur 6) upp af Sogaselsdal, þá eftir Selsvallafjalli til suðurs samhliða landamerkjum jarðarinnar Krísuvíkur þar til að mið suður-öxl á Borgarfjalli ber í merktan klett (Punktur nr. 7) við götuna á Móklettum (Punktur nr. 8). Skal sú sjónhending ráða merkjum frá landi jarðarinnar Ísólfsskála, þaðan til suðurs fram yfir festargnípu (Punktur 9) í fjöru ...“ Landamerkjabréfið sé áritað fyrirvaralaust um samþykki, meðal annars af Kálfatjarnarprestinum Árna Þorsteinssyni fyrir Kálfatjarnarkirkjuland. Samþykki hans bendi eindregið til þess að Strandarmenn hafi almennt talið merkjum Hrauns rétt lýst í landamerkjabréfinu. Krafa Kálfatjarnar nú beinist að skerðingu bæði á landi Hrauns og Krísuvíkur. Um legu landamerkjanna og hornpunkta vísist til framlagðs landakorts, en þar sé að finna örnefni í landamerkjabréfinu. Punktur nr. 2 á landakorti sé ekki nefndur í landamerkjabréfinu 1890, en við hann hafi verið miðað svo lengi sem elstu menn muni og sé hann í svokölluðum Leitishól, en merki milli Hrauns og Þórkötlustaða hafi svo lengi sem elstu menn muni og lengur verið miðuð við hól þennan. Þetta álitaefni skipti þó ekki máli í dómsmáli þessu og sé ekki til úrlausnar. Í úrskurði óbyggðanefndar í máli nr. 1/2004 sé tilvísun í greinargerð í fasteignamati Gullbringusýslu 1916. Þar sé að finna lýsingu á merkjum Hrauns þar sem segi: „Landamerki að vestanverðu, svonefndur markabás á Slokatá þaðan beina línu vestan í vatnsheiði í Kálffell, þaðan í vatns katla (steinker) fyrir norðan Fagradalsfjall, þaðan að Sogaseli fyrir norðan Selsvelli í Selsvalla fjalli, þaðan til suðurs eftir háfjallinu í göngumannaskarð á Núphlíð, þaðan í götuna hjá móklettum, þaðan yfir há-Festarfjall á sjó út.“ Höfundur þessarar lýsingar hafi ekki haft landamerkjabréf jarðarinnar við höndina en lýsingunum beri að mestu saman. Landamerkjabréf Hrauns eigi sér stuðning í eldri gögnum. Á manntalsþingi Gullbringusýslu 31. maí 1920 hafi bóndinn á Hrauni, Hafliði Magnússon, mótmælt landamerkjalýsingu fyrir Auðnahverfi 12. júní 1886 og þinglesinni yfirlýsingu um landamerki fyrir Knarrarnes, Breiðagerði, Auðna, Landakot, Þórustaði og Kálfatjörn frá maí 1920, en það séu einkum eigendur þessara jarða, sem geri tilkall til eignarréttinda yfir landi innan þinglesinna merkja jarðarinnar Hrauns, þ.e. norðurhluta landsins. Í landamerkjaskrá fyrir Krísuvík, dags. 14. maí 1890, lesinni á manntalsþingi fyrir Grindavíkurhrepp að Járngerðarstöðum hinn 20. júní 1890, segi: „Landamerki Krísuvíkur eru: 1. að vestan: sjónhending úr Dágon (Raufarkletti), sem er klettur við flæðarmál á Selatöngum, í Trölladyngjufjallsrætur að vestan, sem er útbrunnið eldfjall norðanvert í Vesturhálsi; þaðan bein stefna í Markhelluhól háan steindranga við Búðarvatnsstæði. 2) að norðan: Úr Markhelluhól sjónhending norðanvert við Fjallið Eina, í Melrakkagil (=Markrakkagil) í Undirhlíðum og þaðan sama sjónhending að vesturmörkum Herdísarvíkur, eða sýslumörkum Gullbringu og Árnessýslu. 3) að austan: Samþykkt og þinglýst vesturmörk Herdísarvíkur s: sjónhending úr Kóngsfelli sem er lág mosavaxin eldborg umhverfis djúpan gíg á hægri hönd við þjóðveginn úr Selvogi til Hafnarfjarðar, örskammt frá veginum, í Seljabótarnef, klett við sjó fram.4) að sunnan nær landið allt að sjó.“ Landamerkjabréfið sé samþykkt af Hvassahraunshverfi með einni athugasemd um Markhellu/Markhelluhól. Merkin séu meðal annars samþykkt af eigendum Vatnsleysulands, Þórustaða, Auðnarhverfis, Knarrarness, Ásláksstaða, Hlöðunestorfunnar, Kálfatjarnarkirkjulands og Brunnastaðatorfunnar. Á þessum tíma hafi því ekki neinn vafi á því leikið, að land Krísuvíkur næði í Trölladyngjurætur að vestan og sé lýsingin afar skýr og ótvíræð að þessu leyti og engin hætta á að Strandarmenn hafi misskilið merkjalýsinguna. Merki jarðarinnar séu einnig samkvæmt lögbundnum gerðardómi uppkveðnum 4. nóvember 1936 og afsali íslenska ríkisins á landi Krísuvíkurtorfunnar til sýslunefndar Gullbringusýslu dags. 29. september 1941 og þinglýstu 18. nóvember 1941, svo og samkvæmt dómi landamerkjadóms Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfjarðar í málinu nr. 329/1964 uppkveðnum 14. desember 1971, sem hér segi: „Að vestan eru landamerkin sjónhending úr Dágon, (punktur 1) sem er klettur við sjó á Selatöngum, og í rætur Trölladyngju (punktur 2) að vestan og þaðan í Markhelluhól (punktur 3) svonefndan við Búðarvatns stæði. Þaðan að norðan sjónhending norðanvert við Fjallið eina í Melrakkagil í Undirhlíðum (punktur 4) og þaðan sjónhending að vesturmörkum Herdísarvíkur í punkt, sem ákveðinn er í dómi landamerkjadóms 14. desember 1971 (punktur 5). En að austan vesturmörk Herdísarvíkur, og eru þau sjónhending úr Kóngsfelli í Seljabótarnef (punktur 7), sem er klettur við í sjó fram. Að sunnan nær landið að sjó. [Síðastgreind lína er nú á korti dregin frá punkti 5 í svonefndan Sýslustein (punktur 6) og þaðan í Seljabótarnef (punktur 7).“ Samkvæmt fyrrgreindu afsali sé undanskilið land, sem íslenska ríkið hafi afsalað Hafnarfjarðarkaupstað með afsalsbréfi 20. febrúar 1941 og sé þannig afmarkað: „Að vestan, beina stefnu í norður úr Hælsvík (punktur 8) í Borgarhól (punktur 9), þar sem hann er hæstur, úr Borgarhóli eftir Sveifluhálsi í vestustu vík Kleifarvatns (punktur 10), að bera í ysta odda Hvammholtstanga. Að norðan ræður Kleifarvatn, í syðsta odda víkur þeirrar, er gengur úr vatninu vestan við Geithöfða (punktur 11) og að austan þaðan beina stefnu í réttvísandi suður til sjávar, í Keflavík (punktur 12). Að sunnan ræður sjór þó þannig, að óhindraður umferðarréttur áskilst Gullbringusýslu fyrir búpening og til annarrar umferðar, um svæði upp frá sjó, er sé a.m.k. 60 metrar á breidd, enda séu engar girðingar eða umferðarhindranir á þeirri leið.“ Landamerki þessi hafi verið ákveðin af matsnefnd samkvæmt lögum nr. 11/1936, sem skipuð hafi verið til að meta jarðirnar Krísuvík og Stóra-Nýjabæ. Ríkisstjórnin, sýslunefnd Gullbringusýslu og bæjarstjórinn í Hafnarfirði hafi óskað eftir því að nefndin ákvæði merki milli lands þess í Krísuvík sem fallið hafi til Hafnarfjarðar og þess sem fallið hafi til sýslunnar. Hafi það verið gert á fundi nefndarinnar 1. nóvember 1939. Merkjunum sé lýst með orðum nákvæmlega eins og í fyrrgreindu afsali. Jafnframt hafi nefndin afmarkað merkin á kort, sem fylgi fundargerð fundarins. Eins og kort þetta beri með sér beri að draga beina línu úr Borgarhóli í vestustu vík Kleifarvatns. Landamerki Krísuvíkur til vesturs séu skýr og ótvíræð og ókleift að draga legu þeirra í efa. Verði nánari grein gerð fyrir sjónarmiðum eigenda Hrauns og Krísuvíkur þegar fjallað verði um rökstuðning stefnenda. Einnig þyki rétt að víkja að því hvort vafi leiki á eignarrétti stefnda, Héraðsnefndar Suðurnesja, að jörðinni Krísuvík að undanskildum þeim hluta jarðarinnar sem ríkið hafi afsalað Hafnarfjarðarbæ 20. febrúar 1941. Vakin sé á því athygli að er landamerkjabréfið fyrir Krísuvík hafi verið gert hafi verið tekið fram að ýmsir ,,eignuðu kirkjunni talsvert meira land, sem jeg ekki finn ástæðu til að taka til greina, geti hlutaðeigendur orðið ásáttir um landamerki þau, sem hjer eru talin.“ Krísuvíkurlandið hafi því verið talið víðlendara og um það verið heimildir, en presturinn hafi talið affarasælast að fara sáttaleið í stað þess að gæta ýtrustu réttinda jarðarinnar. Enda þótt merki jarðanna Hrauns og Krísuvíkur kunni að skarast og ef til vill sé ekki fullt samræmi milli merkjalýsinga jarðanna sé sá hugsanlegi ágreiningur ekki til úrlausnar í máli þessu og hafi engin áhrif á málsástæður stefndu í dómsmáli þessu. Í málinu sé einungis deilt um það hvort stefnendum takist að sanna að þeir eigi eignaréttindi innan þinglesinna merkja jarða stefndu þannig að víkja beri frá 120 ára gömlum þinglýstum landamerkjabréfum jarðanna. Sveitarfélögin Vatnsleysustrandahreppur og Grindavík eigi sér sameiginleg mörk og séu Krísuvík og Hraun austan merkjanna og jarðir stefnenda vestan markanna. Mörkin séu á landamerkjum jarða stefnenda og stefndu, en svo sem alkunna sé séu hreppamörk dregin þannig að hver jörð um sig eigi einungis land innan eins sveitarfélags. Hreppamörk séu því ekki dregin um lönd jarða heldur um ytri merki jarða og falli því saman sveitarfélagamörk og landamerki aðliggjandi jarða. Stefnendur geri í máli þessu kröfur um að land innan marka Grindavíkur tilheyri jörðum í Vatnsleysustrandarhreppi. Jafnframt geri stefnendur sér grein fyrir að slík kröfugerð sé ósannfærandi og leitist því við að draga í efa að vitað sé hvar mörk sveitarfélaganna liggi. Þessu viðhorfi stefnenda sé hafnað. Í landamerkjabréfum jarða stefnenda sé iðulega sagt að land þeirra nái svo langt sem land Vatnsleysustrandahrepps nái eða að land jarðanna nái að landi Krísuvíkur í Grindavíkurhreppi. Hreppamörk ráði því merkjum Strandarjarðanna gagnvart jörðum stefndu. Sveitarfélögin eigi ekki aðild að máli þessu að öðru leyti en Grindavík sé stefnt sem eiganda Krísuvíkur. Ekki séu því gerðar kröfur um breytingu eða staðfestingu á sveitamörkum. Sveitarfélagamörk séu mikilsvert sönnunargagn um landamerki jarða. Þegar svo standi á, eins og í máli þessu, að gögn um hreppamörk og landamerki jarða falli saman sé því sem næst útilokað að hnekkja landamerkjabréfum jarðanna. Minnt sé á að merkjum jarða stefnenda til austurs sé ekki lýst í landamerkjabréfum jarðanna, heldur sé látið nægja að treysta á merki jarða sem við taki. Merki Hrauns og Krísuvíkur og sveitarmörk ráði því merkjum jarða stefnenda, sem búi ekki við nein sjálfstæð sönnunargögn um austurmörk jarða sinna. Íslenska ríkið hafi tekið jarðirnar Krísuvík og Stóra-Nýjabæ eignarnámi samkvæmt heimild í lögum nr. 11/1936. Matsnefnd hafi verið skipuð til að ákveða bætur og sé mat hennar dagsett 4. nóvember 1936. Segir þar meðal annars að afhenda skuli Gullbringusýslu beitiland jarðarinnar (þ.e. lítt ræktanlegt land jarðarinnar) sem afréttarland. Matsnefndin hafi metið það land sérstaklega til kaupverðs 5.000 krónur. Þann 20. febrúar 1941 hafi íslenska ríkið selt Hafnarfjarðarbæ úrskiptan hluta jarðarinnar o.fl. Þann 29. september 1941 hafi ríkið afsalað sýslunefnd Gullbringusýslu öllu beitilandi Krísuvíkur og Stóra-Nýjabæjar, að undanskildu landi sem afsalað hafði verið Hafnarfirði. Tekið sé fram að afsalað sé landi. Sýslunefndin hafi greitt fullt verð fyrir landið samkvæmt mati matsnefndar. Um heimild til sölunnar sé vísað til laga nr. 101/1940, sbr. lög nr. 11/1936. Tekið sé fram í afsali að sýslan ,,greiði alla skatta og skyldur af landinu sem falla í gjalddaga eftir 1. janúar 1941.“ Undanskilin sölunni til sýslunnar hafi verið ítök og ýmis hlunnindi. Stefndi, Héraðsnefnd Suðurnesja, hafi tekið við réttindum og skyldum sýslunefndar Gullbringusýslu, þar á meðal eignarráðum yfir Krísuvíkurjörðinni. Afsalinu hafi verið þinglýst 18. nóvember 1941 og hafi það hlotið sömu meðferð og önnur afsöl fyrir landareignum og greidd hafi verið þinglýsingar- og stimpilgjöld í samræmi við það. Héraðsnefndin sé talin eigandi landsins samkvæmt veðmálabókum. Hið afsalaða land sé talið eign sýslunnar í Fasteignabók 1942-43. Í landamerkjadóminum frá 1971 fari bæði Jarðeignadeild ríkisins og sýslusjóður Gullbringusýslu með fyrirsvar fyrir Krísuvíkurjörðina. Íslenska ríkið hafi haft mikilsverðra hagsmuna að gæta sem eigandi hlunninda innan marka jarðarinnar og sýslunefndin sem handhafi grunneignarréttarins. Á landamerkjabréfi frá 16. febrúar 1980, undirrituðu af íslenska ríkinu, sé skýrt tekið fram að sýslunefndin sé eigandi Krísuvíkurlandsins, en íslenska ríkið sé eigandi ýmissa réttinda í Krísuvíkurlandinu. Því sé ljóst að meðstefndi, íslenska ríkið, fari ekki með hlutdeild í grunneignarréttinum að Krísuvíkurlandinu en kunni sem eigandi ýmissa réttinda að hafa lögvarða hagsmuni af aðild að dómsmáli þessu. Hér á eftir verði gerð grein fyrir því að stefnendur sem eigendur jarða í Vatnsleysustrandarhreppi búi ekki yfir landamerkjabréfum fyrir jarðir sínar né öðrum sönnunargögnum sem styðji stefnukröfur þeirra þess efnis að þeir eigi eignartilkall til lands innan þinglesinna landamerkja jarðanna Hrauns og Krísuvíkur. Í stefnu séu raktar lýsingar á austurmerkjum jarða stefnenda. Eins og þar megi sjá séu merkin til austurs í engu tilviki staðsett t.d. með tilvísun í þekkt örnefni. Ýmist sé vísað til þess að jarðirnar nái jafnt langt og land hreppsins er talið eða að landi Krísuvíkur. Meðal sönnunargagna sem stefnendur leggi fram séu landakort af þrætusvæðinu frá ýmsum tímum, en þó öll yngri en landamerkjabréfin fyrir Hraun og Krísuvík. Stefnendur taki fram að merkjalínur á kortunum séu breytilegar. Af því virðist ekki annað leiða en að ekkert verði á þeim byggt í málinu um landamerki jarða stefndu gagnvart jörðum stefnenda að því marki sem þau séu í andstöðu við þinglesin landamerki jarða stefndu. Hafa beri í huga, að ekki sé um ágreining að ræða milli málsaðila, sem rakinn verði til mismunandi lýsinga í landamerkjabréfum jarðanna vestan og austan hreppamarka. Engar merkjalýsingar sé að finna í landamerkjabréfum jarða stefnenda. Því sé ekki um að ræða árekstur milli jafnstæðra sönnunargagna. Að svo miklu leyti sem stefnendur byggi stefnukröfur sínar á landakortum sé sönnunargildi þeirra lítið sem ekkert í þeim tilvikum, þar sem þau séu í andstöðu við viðtekin og lögbundin sönnunargögn eins og þinglesin landamerkjabréf, sem gerð séu samkvæmt fyrirmælum laga undir eftirliti sýslumanns. Sjaldnast sé vitað eftir hvaða heimildum mörk milli sveitarfélaga séu dregin á landakort. Sönnunargildi þeirra um slík mörk séu því afar takmörkuð. Þrátt fyrir það sé rétt að vekja athygli á því að á fjölmörgum þeirra landabréfa sem stefnendur leggi fram, séu vesturmörk Grindavíkur og Krísuvíkur dregin fyrir vestan Trölladyngju, svo sem landamerkjum Krísuvíkur sé lýst í landamerkjabréfinu frá 14. maí 1890, en á því bréfi sé byggt í máli þessu af hálfu stefndu. Yngri landakort geti ekki hrundið þinglýstum landamerkjabréfum. Hæstiréttur hafi fjallað um sönnunargildi landamerkjabréfa með þessum hætti í málinu nr. 48/2004: „Við mat á gildi landamerkjabréfa og því hvert sé inntak eignarréttar á svæði, sem þar er lýst, skiptir almennt máli hvort um er að ræða jörð eða annað landsvæði, en þekkt er að landamerkjabréf hafa ekki eingöngu verið gerð fyrir jarðir, heldur einnig til dæmis afrétti, sem ekki tengjast sérstaklega tiltekinni jörð. Felur landamerkjabréf fyrir jörð í sér ríkari sönnun fyrir því að um eignarland sé að ræða þótt jafnframt verði að meta gildi hvers bréfs sérstaklega.“ Samkvæmt þessu sjónarmiði Hæstaréttar þurfi mikið að koma til að landamerkjabréfi um jörð verði hnekkt sem sönnun um merki jarðar. Að því er best sé vitað hafi dómstólar ekki vikið landmerkjabréfi til hliðar á grundvelli upplýsinga á landabréfum. Hafna verði með öllu niðurstöðum Ágústs Guðmundssonar og sé þeim mótmælt sem röngum. Landmerkjabréf stefnenda séu ekki samþykkt af eigendum og umráðamönnum Hrauns og Krísuvíkur. Þau séu þinglesin á manntalsþingi Vatnsleysustrandahrepps. Í stefnu komi fram að Sesselja Guðmundsdóttir sé hvatamaður að málsókn þessari og séu málsástæður stefnenda einkum sóttar í skrif hennar. Sjónarmið hennar hafi og verið borin fram í óbyggðanefndarmáli nr. 1/2004, og sé til þeirra vísað í stefnu. Sesselja telji að Grindvíkingar hafi verið að eigna sér hluta hreppslands Vatnsleysustrandarhrepps. Segi Sesselja meðal annars um Selsvelli ,,... þar með ein fegursta náttúruperla Reykjanesskagans, Selsvellir.“ Í sama skjali gangi Sesselja út frá því að líklegt sé að Krísuvíkurbréfið sé fullgilt ,,... því allir aðilar skrifuðu undir það“. Vísar Sesselja til yfirlýsingar frá 1920 þar sem umráðamenn tiltekinna jarða stefnenda hafi látið í ljósi álit (,,teljum vjer“) sitt á merkjum gagnvart Krísuvík. Þar sé því ranglega haldið fram að landamerkjabréf greindra jarða hafi verið þinglesin í Grindavíkurhreppi og að séra Árni Gíslason í Krísuvík hafi staðfest þessi merki. Þessu sé öllu mótmælt sem röngu. Ennfremur því að Knarrarnes sé fyrsti bærinn á Ströndinni sem eigi land að Krísuvíkurlandi en ekki Hraunslandi. Hugleiðingum hennar sem gangi í berhögg við landamerkjabréf Hrauns og Krísuvíkur sé mótmælt sem ósönnuðum, röngum og þýðingarlausum fyrir úrlausn máls þessa. Sama sé að segja um aðrar framlagðar greinargerðir Sesselju í málinu. Í stefnu segi að byggt sé meðal annars á þinglýstum landamerkjabréfum stefnenda. Ekkert verði á þeim byggt um merkin þar sem í þeim sé endimörkum jarðanna ekki lýst sjálfstætt. Þá telji stefnendur að ýmsar eldri heimildir styðji túlkun þeirra á landamerkjabréfunum. Með þessari málsástæðu viðurkenni stefnendur að ekki verði við lýsingar í bréfunum stuðst heldur þurfi að túlka bréfin. Veiki það óneitanlega sönnunargildi þeirra. Þá sé á því byggt í stefnu að þinglesin landamerkjabréf Hrauns og Krísuvíkur séu einhliða yfirlýsingar eigenda jarðanna, sem hafi ekki hlotið samþykki allra eigenda jarða stefndu. Krísuvíkurbréfið sé samþykkt af öllum eða flestum umráðamönnum jarða í Vatnsleysustrandarhreppi. Hraunsbréfið sé staðfest af sóknarpresti Strandarmanna og hafi upphaflega verið litið svo á af Hraunsmönnum, að hann væri í fyrirsvari fyrir þá að þessu leyti og því ekki talin ástæða til að afla fleiri áritana. Sú kenning stefnenda, að landamerkjabréfin fyrir Hraun og Krísuvík séu óskuldbindandi fyrir stefnendur, eigi sér ekki stoð í réttarreglum. Því betur sem bréfin séu úr garði gerð því meira verði sönnunargildi þeirra. Sönnunargildi landamerkjabréfa stefnenda, sem þeir byggi málssóknina á, sé nánast ekkert samkvæmt þessu þar sem þau séu ekki samþykkt af nokkrum manni í Grindavíkurhreppi. Þá telji stefnendur að landeigendur geti ekki aukið við land sitt með einhliða landamerkjabréfum, sem fari í bága við eldri heimildir. Án þess að tekin sé afstaða til staðhæfingar þessarar þá sé minnt á að reglan, sem stefnendur vísi til, eigi við um það er dómstólar hafi talið að eigendur jarða hafi aukið við land sitt með því að leggja undir sig afréttarlönd en ekki lönd nágrannajarða. Landamerkin séu ekki einhliða ákveðin heldur með samþykki Strandarmanna og þau séu ekki í andstöðu við eldri heimildir sem sönnunargildi hafi. Stefnendur telji og að líta beri heildstætt á landamerkjabréfin í ljósi eldri heimilda og taka tillit til landfræðilegra aðstæðna og örnefna. Stefnendur geti ekki sýnt fram á að merki jarða stefndu styðjist ekki við eldri heimildir og örnefni. Þar sem réttindi stefndu styðjist við þinglesin og samþykkt merki hafi stefnendur sem vefengi þau sönnunarbyrðina um að þau lýsi ekki réttilega merkjum milli jarða málsaðila. Stefndu haldi því fram og byggi á því að engar eldri heimildir sem mark sé á takandi styðji við endurskoðun landamerkja Hrauns og Krísuvíkur með dómi í þágu stefnenda. Stefnendur telji að byggja skuli á fornum lýsingum vitna. Ekki sé gerð grein fyrir því hvert hafi verið tilefni yfirlýsinga vitnanna, hverjir hafi verið hagsmunir þeirra og hvort og þá hversu staðkunnug vitnin hafi verið. Gildi vitnisburða þessara sem sönnunargagna sé því ekkert. Afrit af vitnisburðum frá 1603, 1604 og 1790 séu með öllu ólæsileg. Vakin sé athygli á að stefnendur telji aðeins að vitnisburðir þessir ,,bendi eindregið til“ þess hvernig landamerki liggi, en telji ekki um sönnun að ræða. Mótmælt sé hugleiðingum stefnenda um Dyngju sem Grænudyngju. Sama sé að segja um túlkanir stefnenda á öðrum örnefnum og staðsetningu þeirra í því skyni að færa merki Krísuvíkur til austurs og auka þannig land stefnenda. Hugleiðingum í stefnu um misskilning Strandarmanna sé mótmælt sem röngum og bent á skýrleika landamerkjabréfs Krísuvíkur. Sú röksemd að miða beri landamerkin við hæsta hnjúkinn á Grænavatnseggjum samkvæmt landmerkjabréfi Þórustaða sé ekki á rökum reist. Orðrétt segi: ,,... þaðan beina stefnu alla leið að landi Krísuvíkur í Grindavíkurhreppi, eftir sjónhendingu úr Hrafnafelli í hæsta hnjúkinn á Grænavatnseggjum.“ Hér sé lýst stefnu merkjalínu en tekið fram að hún endi þar sem land Krísuvíkur taki við. Hnjúkurinn sé ekki landamerkjapunktur. Upplýsingar um selstöðu breyti engu um landamerki milli jarða, enda geti menn átt rétt til selstöðu í annars manns landi til dæmis samkvæmt samningi. Jarðabókin hafi ekki sönnunargildi um að Sogasel hafi verið í landi Stóru-Vatnsleysu. Rétt sé að vekja athygli á að landamerkjabréf Hrauns sé lesið á manntalsþingi Grindavíkurhrepps, en ekki á manntalsþingi Vatnsleysustrandarhrepps. Sama eigi við um landamerkjabréf fyrir Krísuvík. Landamerkjabréf fyrir jarðirnar í Vatnsleysustrandarhreppi séu þinglesin á manntalsþingi fyrir hreppinn að Brunnastöðum. Almennt hafi verið látið nægja að þinglýsa landamerkjum á manntalsþingi þess hrepps, sem jörð tilheyri. Ekki hafi verið algengt að afla samþykkis á merkjum hjá eigendum í öðrum hreppum, enda þótt jarðir lægju saman á hreppsmörkum. Það hafi þó verið gert í tilviki Krísuvíkur og að hluta í tilviki Hrauns. Strandarmenn hafi ekki aflað samþykkis eigenda jarða í Grindavíkurhreppi, enda þótt jarðir lægju saman. Veiki þetta mjög sönnunargildi landamerkjabréfa stefnenda, en styrki að sama skapi sönnunargildi bréfa Hrauns og Krísuvíkur. Stefnendur dragi í efa réttmæti þeirra orða í landamerkjabréfi Hrauns þar sem segi: „... þaðan til austurs á Selsvallafjall, upp af Sogaselsdal“. Stefnendur geri ágreining um hvaða fjall beri heitið Selsvallafjall. Vilji þeir flytja fjallið til suðurs og auka þannig verulega við land sitt úr landi Hrauns. Stefnendur ásælist Selsvelli og með staðhæfingum um legu fjallsins sunnar falli Selsvellir utan merkja Hrauns. Á Selsvallafjalli séu landamerkin klöppuð í stein. Ekki sé ágreiningur um hvar Sogaselsdalur eða Sogin séu. Eina fjallið upp af Sogunum sem til greina komi sé Selsvallafjall. Útilokað sé með öllu að lýsa stað fjalls þess, sem stefnendur telji vera Selsvallafjall, sem ,,upp af Sogaselsdal“. Engin tengsl séu milli fjallsins sem stefnendur nefni til sögunnar og Sogaselsdals. Það fjall sé langt suður af Sogaselsdal. Af landamerkjabréfi Hrauns sé ljóst við hvaða fjall landamerkin miðist. Sogaselsdalur standi mun lægra en Selsvallafjall og því sé eðlilegt að segja að fjallið sé upp af dalnum. Ekki sé um áttatilvísun að ræða. Með öllu sé útilokað að minnst hefði verið á Sogaselsdal í merkjalýsingunni, ef hafi verið að lýsa Selsvallafjalli á þeim stað, sem stefnendur telji það vera. Þar sem stefnendur telji vera Selsvallafjall sé ekkert fjall, heldur Núpshlíðarháls, sem nefnist Selsvallaháls þegar norðar dragi. Punktur stefnenda virðist vera í hlíðum Núpshlíðarháls. Með öllu sé óljóst hvar Framfell sé réttilega og sé hugleiðingum stefnenda þar um hafnað sem röngum. Engin rök hafi verið færð fram fyrir staðhæfingu stefnenda um stað Framfells. Til frekari skýringa á stöðum og örnefnum vísist til skýrslna Sigurðar Gíslasonar og sona hans á Hrauni. Hafnað sé gildi og túlkun umsagna Geirs Bachmann frá 1840 um aðstæður á þrætusvæðinu. Hann hafi ekki verið vel kunnugur staðháttum og umsögn hans hafi ekki sönnunargildi. Staðhæfingar um að það að Hraunsmenn hafi haft í seli í Hraunsseli, en ekki á Selsvöllum, bendi til að Selsvellir hafi ekki verið innan merkja Hrauns séu ekki réttar og val á selstöðu Hrauns eigi sér búskaparlegar skýringar. Mótmælt sé hugleiðingum stefnenda um að merki Krísuvíkur liggi um Trölladyngju, en ekki í rótum hennar vestan til. Fyrir þessu séu engar heimildir sem máli skipti. Hugsanleg afstaða lögmanns ríkisins skipti hér engu máli. Lögð sé á það áhersla að landsvæði þau, sem stefnendur geri tilkall til úr jörðunum Hrauni og Krísuvík hafi verið nýtt frá jörðunum svo lengi sem vitað sé og lengur en fullan hefðartíma. Stefnendur hafi ekki gert reka að því að slíta hefðartímann með málssókn og sé það nú of seint. Samkvæmt framanrituðu byggi stefndu á því, að landamerkjum jarða þeirra sé rétt lýst í 120 ára gömlum landamerkjabréfum, sem ekki hafi verið vefengd af stefnendum eða forverum þeirra fyrir dómstólum fyrr en nú. Af því leiði að hafi þeir einhvern tíma haft réttmæta ástæðu og þar með rétt til að vefengja merkin, þá hafi aðgerðarleysi þeirra þau réttaráhrif að hafna beri kröfum þeirra þegar af þeirri ástæðu. Þá byggi stefndu á því að merkjum jarða þeirra sé skýrlega lýst í þinglesnum landamerkjabréfum og öðrum gögnum og leiki því ekki vafi á legu merkjanna. Þá hafi merkin verið samþykkt af öllum eða að minnsta kosti flestum forverum stefnenda gagnvart Krísuvík og sóknarprestinum á Ströndinni að því er merki Hrauns varði. Stefnendum hafi ekki tekist að sanna að landamerkjabréfin um Krísuvík og Hraun séu röng og að þeir hafi óyggjandi betri rétt til þrætulandsins en stefndu. Stefnendum hafi til dæmis ekki tekist að framvísa landamerkjabréfum til sönnunar um að austurmerki jarða þeirra gagnvart Hrauni og Krísuvík séu annars staðar en landamerkjabréf þeirra jarða segja til um, enda séu ekki sjálfstæðar lýsingar á austurmerkjum jarða stefnenda í landamerkjabréfum þeim sem gerð hafi verið fyrir jarðirnar samkvæmt landamerkjalögum. Sönnunarbyrðin hvíli á stefnendum um að landmerkin séu önnur en greint sé frá í landamerkjabréfum fyrir jarðir stefndu. Ekki nægi stefnendum að hugleiða um óljósar líkur þess að landmerkin kunni að liggja annars staðar en greint sé frá í landamerkjabréfum og þeim uppdráttum sem stefndu vísi til og lýsi legu merkjanna. Sönnunarkröfur á hendur þeim sem vilji vefengja landamerkjabréf jarða gagnvart nágrannajörðum sé afar ströng. Því fari fjarri að stefnendur standi undir þeirri sönnunarbyrði í máli þessu. Því beri að sýkna stefndu af öllum kröfum stefnenda. Þá þyki rétt að ítreka að hvað sem öðru líði hafi stefndu unnið hefð á landi innan merkja með útilokandi afnotum landsins. Vísað sé til meginreglna eignarréttar, eldri og yngri landamerkjalaga, sönnunarreglna einkamálaréttafars í lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála, svo og til laga um þinglýsingar. VI Réttargæslustefndu skiluðu sameiginlegri greinargerð 16. september 2009 en tilkynntu síðar að þau myndu ekki látið málið frekar til sín taka. Fram kemur í greinargerð þeirra að þau taki undir öll helstu rök stefnenda fyrir kröfum þeirra. Landamerki aðliggjandi jarða nefni Vatnskatla sem hornpunkt og sé fullkomin sönnun fyrir því að Vatnskatlar sé hornpunktur fjögurra jarða. Engin rök séu fyrir því að fara með merkjalínuna norðar. Dómur Hæstaréttar liggi fyrir um merkjalínu milli Brunnstaðahverfis og Vogajarða að Vatnskötlum og verði þeim ekki breytt. VII Aðilar máls þessa deila um landamerki á milli jarðanna Bergskots, Breiðagerðis, Hvassahraunsspildu, Höfða, Kálfatjarnar, Narfakots, Þórustaða, Austurkots, Efri-Brunnastaða 1 og 2, Skjaldarkots, Halakots, Naustakots, Neðri-Brunnastaða, Traðarkots, Suðurkots Efra, Suðurkots Neðra, Hlöðuness, Halldórsstaða, Auðna, Ytri-Ásláksstaða, Sjónarhóls, Stóra-Knarrarness I, Stóra-Knarrarness II, Minna-Knarrarness, Hvassahrauns, Landakots, Minni-Vatnsleysu og Stóru-Vatnsleysu á Vatnsleysuströnd annars vegar og jarðanna Krísuvíkur og Hrauns í Grindavík hins vegar. Óumdeilt er að upphafspunktur landamerkjalínu Krísuvíkur er Markhelluhóll og lokapunktur Dágon, sem er klettur við flæðarmál á Selatöngum. Við setningu landamerkjalaga nr. 5/1882 var eiganda eða umráðamanni hverrar jarðar gert skylt að skrásetja nákvæma lýsingu á landamerkjum jarðar sinnar, eins og hann vissi þau réttust. Skyldi þar getið þeirra ítaka eða hlunninda, sem aðrir menn áttu í landi hans, svo og þeirra sem land hans ætti í löndum annarra. Þá bar honum að sýna merkjalýsinguna hverjum þeim er land átti til móts við hann, sem og eigendum lands þess, er hann taldi jörð sína eiga ítak í, og skyldu þeir rita á lýsinguna samþykki sitt, hver fyrir sína jörð, nema þeir álitu lýsingu hans eigi rétta. Þá skyldi hann fá sýslumanni merkjalýsinguna í hendur til þinglesturs á næsta manntalsþingi. Stefnendur halda því fram að landamerkjabréf Krísuvíkur og Hrauns hafi ekki verið samþykkt af öllum þáverandi eigendum jarða stefnenda. Landamerkjabréf Krísuvíkur ber með sér að hafa verið samþykkt af eigendum allra aðliggjandi jarða, auk þess sem leitað var frekari undirskrifta þar sem eigandi Krísuvíkur vildi vera viss um að engum yrði sleppt, samkvæmt áritun á bréfið. Þá kemur fram í bréfinu að ýmsir hafi eignað kirkjunni talsvert meira land, sem ekki sé ástæða til að taka til greina geti hlutaaðeigendur orðið ásáttir um landamerki sem þar sé lýst. Stefnendur byggja á því að eigendur hluta jarðarinnar Stóru-Vatnsleysu hafi ekki undirritað bréfið. Hafi þar verið um að ræða Sigurð Jónsson eiganda að 1/3 hluta jarðarinnar og Guðjón Jónsson sem hafi keypt jörðina af honum samkvæmt kaupsamningi frá 4. desember 1889. Samkvæmt gögnum málsins var kaupsamningnum og afsali frá 18. október 1890 þinglýst 15. júní 1891. Var rituð athugasemd í þinglýsingarbók um að eignarheimild seljanda væri óþinglesin. Samkvæmt þessu er ljóst að hvorki Sigurður né Guðjón voru þinglýstir eigendur jarðarinnar Stóru-Vatnsleysu á þeim tíma sem landamerkjabréfi Krísuvíkur var þinglýst. Verður því ekki fallist á að skort hafi á undirritanir á bréfið. Við undirritun landamerkjalýsingar fyrir Krísuvík gerði Oddur Gíslason á Stað í Grindavík athugasemd við landamerkjalýsinguna fyrir hönd jarðanna Staðar og Húsatópta. Hvorug þessara jarða á land að Krísuvík og engin eigenda aðliggjandi jarða tók undir þessa athugasemd. Verður því ekki talið að hún hafi þýðingu við skýringu landamerkjabréfsins. Þá skiptir athugasemd um heiti Markhelluhóls ekki máli. Stefnendur byggja á því að samkvæmt eldri heimildum hafi Krísuvík ekki átt land vestur fyrir Dyngju. Um þetta beri tvö vitni síðla árs 1603 og snemma árs 1604, en þau hafi lýst framburði þriðja manns, auk þess sem vottað sé árið 1629 að Skálholtsbiskupi hafi árið 1621 verið afhentir vitnisburðir þriggja vitna. Stefnendur telja að með tilvísun til Dyngju sé átt við Grænudyngju. Byggi þetta á því að Grænadyngja sé hærri en Trölladyngja og að hún flútti betur í beina línu á milli Dágon og Markhelluhóls. Við vettvangsgöngu sást gjörla að Trölladyngja er meira áberandi í landslaginu en Grænadyngja. Þá er hæðarmunurinn lítill og ekki augljós. Auk þess liggur bein lína á milli Dágon og Markhelluhóls ekki um tind Grænudyngju heldur um austurhlið fjallsins. Verður ekki fallist á með stefnendum að tilvísun vitnanna til Dyngju vísi til Grænudyngju fremur en Trölladyngju. Þá bendir vitnisburður frá árinu 1790 sem stefnendur vísa til til stuðnings varakröfu sinni fremur til þess að litið hafi verið svo á að merkin væru í Trölladyngju. Þá liggur ekki fyrir af hvaða tilefni þessir vitnisburðir voru gefnir eða hversu staðkunnug vitnin voru. Þykja þeir því ekki geta hrundið samþykktu og þinglýstu landamerkjabréfi. Stefnendur byggja á því að landamerkjabréf Þórustaða nefni Grænavatnseggjar sem landamerkjapunkt og bendi það til þess að merki Krísuvíkur séu bein lína eftir fjallgarðinum í Markhelluhól. Í landamerkjabréfi Þórustaða segir: „Þaðan í Hrafnafell sem er lítið fell fyrir norðan Keilir; þaðan beina stefnu alla leið að landi Krísuvíkur í Grindavíkurhreppi, eptir sjónhendingu úr Hrafnafelli í hæsta hnjúkinn í Grænavatnsengjum.“ Af þessari lýsingu má glöggt sjá að Grænavatnseggjar eru ekki landamerkjapunktur, heldur er um að ræða stefnu þangað allt að landi Krísuvíkur. Er ekki deilt um það í málinu að orðið sjónhending merki stefnu eða beina línu. Verður því ekki fallist á þá túlkun stefnenda að bréfið bendi til þess að landamerkjapunkt sé að finna í Grænavatnseggjum. Árið 1920 var þinglýst í Grindavík yfirlýsingu bænda frá jörðunum Knarrarnesi, Breiðagerði, Auðnum, Landakoti, Þórstöðum og Kálfastjörn í Vatnsleysustrandarhreppi þar sem þeir banna íbúum Grindavíkur not af Selsvöllum. Við mat á gildi yfirlýsingar þessarar verður að líta til þess að um einhliða yfirlýsingu er að ræða. Getur hún því ekki vikið til hliðar samþykktum landamerkjabréfum. Á manntalsþingi Gullbringusýslu 31. maí 1920 mótmælti Hafliði Magnússon, bóndi á Hrauni, landamerkjalýsingu fyrir Auðnahverfi 12. júní 1886 og þinglesinni yfirlýsingu um landamerki fyrir Knarrarnes, Breiðagerði, Auðna, Landakot, Þórustaði og Kálfatjörn frá maí 1920. Lýsti hann því yfir að landamerki Hrauns og Þórkötlustaða í Grindavíkurhreppi sem lægju að landi Vatnsleysustrandarhrepps væru: „Lína tekin úr Sogaselsdal beint vestur í Kálffell og þaðan beina línu í þúfuna á Litla-Skógfelli.“ Þá vísaði hann til þess að þessum landamerkjum hefði áður verið þinglýst á manntalsþingi í Grindavíkurhreppi. Telja verður að þrátt fyrir að Vatnskatla hafa ekki verið getið í þessari lýsingu Hraunsbónda verði hún ekki talin í andstöðu við þinglýst landamerkjabréf jarðanna, enda sérstaklega til þeirra vísað við þetta tilefni. Stefnendur öfluðu einhliða greinargerðar Ágústs Guðmundssonar landmælingamanns um landamerki Stóru- og Minni-Vatnsleysu og Krísuvíkur. Er það niðurstaða hans að innmerking á kort ætti að vera úr Markhelluhóli í Dyngjur beina stefnu í Dágon. Meðfylgjandi greinargerðinni eru kort af landsvæðinu allt frá árinu 1910 til ársins 2001. Við athugun á þessum kortum má sjá að Krísuvíkurlínan hefur í upphafi verið á milli Trölladyngju og Grænudyngju en hefur smám saman færst vestar. Ekki er ljóst af hverju þessar breytingar hafa orðið en eftir árið 1955 sýnist línan nokkurn veginn geta samræmst landamerkjabréfum stefndu. Frá árinu 1972 hefur verið skráð „mörk óviss“ við línuna á milli Grindavíkur og Vatnsleysustrandarhrepps. Með vísan til þess að margir óvissuþættir voru við upphaf kortagerðarinnar og þess að ekki er um óháða rannsókn að ræða verður ekki byggt á framangreindum niðurstöðum. Stefnendur byggja jafnframt á því að í Jarðabókinni frá 1703 segi að Staður og Húsatóptir hafi selstöðu á Selsvöllum. Í sóknarlýsingu fyrir Grindavíkursókn frá 1840 segi að litlu vestar en Selsvellir sé selstaða frá Hrauni og séu landamörk milli seljanna í Þrengslum. Telja stefnendur þetta styðja að mörkin séu í Framfell sem sé upp af Þrengslum. Miðað við staðsetningu Framfells á kröfulínukorti frá stefnendum virðist Framfell ekki vera staðsett upp af Þrengslum. Þá er ekki að sjá í neinum öðrum heimildum að um landamerki sé miðað við Þrengsli. Varakröfu sína byggja stefnendur einkum á vitnisburði frá árinu 1790 sem áður hefur verið minnst á. Í þeim vitnisburði kemur fram að eftir því sem viðkomandi hafi heyrt séu mörkin úr Raufarkletti (Dágon) í Trölladyngju. Getur þessi framburður því ekki stutt kröfu stefnenda um línu eftir fjallgarðinum í Grænavatnseggjar og þaðan í Trölladyngju. Þá er ekki unnt að fallast á að merkingar þáverandi lögmanns íslenska ríkisins, Ólafs Sigurgeirssonar hrl., sem nú er látinn, á kort í máli nr. 1/2004 fyrir óbyggðanefnd feli í sér viðurkenningu stefnda íslenska ríkisins í þessu máli, enda var sú lína ekki til umfjöllunar fyrir nefndinni. Stefndi íslenska ríkið eignaðist jörðina Krísuvík með eignarnámi á árinu 1937. Fyrir eignarnámið hafði jörðin nokkrum sinnum gengið kaupum og sölum, ýmist í heilu lagi eða að hluta svo sem sjá má á veðbókarvottorði eignarinnar. Við sölu jarða þykja kaupendur mega treysta því að lýsing í landamerkjabók, sem þinglýst hefur verið, haldi gildi sínu. Þá var byggt á landamerkjabréfinu í matsgerð lögbundins gerðardóms frá 4. nóvember 1936 sem ákvarðaði eignarnámsbætur fyrir Krísuvík samkvæmt lögum nr. 11/1936. Kemur þar fram að þau merki virðist vera ágreiningslaus. Þá þykir orðalag matsgerðarinnar um að landamerkin hafi verið mörkuð á uppdrátt herforingjaráðs Dana ekki gefa fulla sönnun fyrir því að miðað hafi verið við merkin eins og þau sjást á framlögðu korti frá árinu 1910. Í dómi landamerkjadóms Gullbringu- og Kjósarsýslu og Hafnarfjarðar 14. desember 1971 í máli nr. 329/1964 þar sem dæmt var um norðurmörk Krísuvíkur kemur fram að ekki hafi verið gerðar athugasemdir við lýsingu í landamerkjabréfinu og er það lagt til grundvallar merkjum á norðurmörkum Krísuvíkur. Benda má á að stefnendur hafa ekki verið fyllilega samkvæmir sjálfum sér í málflutningi sínum. Má um það vísa til þess að við vettvangsgöngu vegna meðferðar óbyggðanefndar á máli nr. 1/2004 var settur niður hæll við suðvesturrætur Trölladyngju að ábendingu fulltrúa Stóru-Vatnsleysu þar sem hann taldi vera mörk við Krísuvík. Þá er í kröfulýsingu jarðanna Stóru- og Minni-Vatnsleysu frá 3. júní 2004 ekki að finna neitt um að landamerki hafi verið umdeild, heldur vísað til þess að þau séu samþykkt og þinglýst. Með vísan til alls framangreinds þykir ósannað að landamerki milli jarða stefnenda og stefndu skuli vera þau sem stefnendur krefjast og verða stefndu því sýknuð af kröfum stefnenda í málinu. Í samræmi við niðurstöðu málsins ber að dæma stefnendur til að greiða stefndu málskostnað, sem þykir hæfilega ákveðinn 700.000 krónur til stefnda íslenska ríkisins, 700.000 krónur til stefnda Hafnarfjarðarkaupstaðar og 700.000 krónur til stefndu Héraðsnefndar á Suðurnesjum, Heiðrúnar Láru Kristjánsdóttur, Helgu Elísabetar Kristjánsdóttur, Hrefnu Birgittu Bjarnadóttur, Ingibjargar Magnúsdóttur, Laufeyjar K. Kristjánsdóttur, Sigrúnar Magnúsdóttur, Gísla Grétars Sigurðssonar og Harðar Sigurðssonar. Barbara Björnsdóttir settur héraðsdómari kveður upp þennan dóm. D ó m s o r ð : Stefndu, Héraðsnefnd á Suðurnesjum, íslenska ríkið, Hafnarfjarðarkaupstaður, Heiðrún Lára Kristjánsdóttir, Helga Elísabet Kristjánsdóttir, Hrefna Birgitta Bjarnadóttir, Ingibjörg Magnúsdóttir, Laufey K. Kristjánsdóttir, Sigrún Magnúsdóttir, Gísli Grétar Sigurðsson og Hörður Sigurðsson eru sýkn af kröfum stefnenda HS Orku hf., Aðalsteins Sigursteinssonar, Ágústs Þórs Guðbergssonar, Guðmundar Óskarssonar, Steinars Smára Guðbergssonar, Aðalsteins Jóhannssonar, TÁS ehf., Sólveigar Bragadóttur, Stefáns Árnasonar, dánarbús Eggerts Kristmundssonar, Elínar Kristmundsdóttur, dánarbús Lárusar Kristmundssonar, Magnúsar Ágústssonar, dánarbús Elínar Bjargar Gísladóttir, Guðríðar Gísladóttur, Hrefnu Gísladóttur, Lóu Guðrúnar Gísladóttur, Þorgerðar Þorleifsdóttur, Símonar Kristjánssonar, Ólafs Karls Brynjarssonar, Guðríðar Einarsdóttur, Önnu S. Kristmundsdóttur, Grétars I. Hannessonar, Sveitarfélagsins Voga, Nesbúeggja ehf., Geirs Sigurðssonar, Erlings Sigurðssonar, Kristjönu Sigurðardóttur, Sigurðar Sigurðssonar, Ástu Guðrúnar Óskarsdóttur, Óskars Axels Óskarssonar, Jóhönnu Erlingsdóttur, dánarbús Ólafar Auðar Erlingsdóttur, Þuríðar Erlu Erlingsdóttur, Sigríðar Pálínu Erlingsdóttur, Huldu Erlingsdóttur, Sigríðar Idu Úlfarsdóttur, Jakobs Árnasonar, Davíðs Hafsteinssonar, Esterar Hafsteinsdóttur, Hafdísar Hafsteinsdóttur, Hauks Hafsteinssonar, Helgu Harari, Helga Axels Davíðssonar, Marinós Davíðssonar, Vilborgar Hafsteinsdóttur, Friðriks Hermanns Friðrikssonar, dánarbús Þóris Davíðssonar, dánarbús Guðrúnar Vilmundardóttur, Kristínar Þorsteinsdóttur, Ólafs Þorsteinssonar, Þórhalls Vilmundarsonar, dánarbús Guðfinnu Ólafsdóttur, Ásu Ingólfsdóttur, Áslaugar Huldu Ólafsdóttur, Baldurs Ellertssonar, Bjarneyjar Guðrúnar Ólafsdóttur, Bjarna Ástvaldssonar, Eyjólfs M. Guðmundssonar, Eyjólfs Ólafssonar, Fjólu Jóhannsdóttur, Guðbergs Ólafssonar, Guðbjörns Elísar Guðmundssonar, Hrefnu Ólafsdóttur, Huldu Ástvaldsdóttur, Huldu Klöru Ingólfsdóttur, Matthíasar Þórs Hannessonar, Ólafs Ástvaldssonar, Ólafs Ellertssonar, Ólafs Þórs Jónssonar, Sigríðar Jónsdóttur, Ingibjargar Júlíusdóttur, Margrétar O. Svendsen, dánarbús Huldu K. Ólafsdóttur, Ásgeirs Friðþjófssonar, Önnu Rutar Sverrisdóttur, Birgis Þórarinssonar, Sauðafells sf., Margrétar Guðnadóttur, Geirlaugar Þorvaldsdóttur, Katrínar Þorvaldsdóttur, Skúla Þorvaldssonar og Sæmundar Ásgeirs Þórðarsonar. Stefnendur greiði óskipt stefnda íslenska ríkinu 700.000 krónur í málskostnað, stefnda Hafnarfjarðarkaupstað 700.000 krónur og stefndu Héraðsnefnd á Suðurnesjum, Heiðrúnu Láru Kristjánsdóttur, Helgu Elísabetu Kristjánsdóttur, Hrefnu Birgittu Bjarnadóttur, Ingibjörgu Magnúsdóttur, Laufeyju K. Kristjánsdóttur, Sigrúnu Magnúsdóttur, Gísla Grétari Sigurðssyni og Herði Sigurðssyni 700.000 krónur.
Mál nr. 343/1998
Lyfjaverð Stjórnvaldsákvörðun Fyrning Vextir
Með ákvörðun lyfjaverðlagsnefndar, L, var ákveðið að skerða endurgreiðslur Tryggingastofnunar ríkisins, T, til lyfsala, en um var að ræða lögbundinn hluta T í greiðslum fyrir lyf samkvæmt reglum almannatryggingalaga um sjúkratryggingar. Hafði Hæstiréttur þegar komist að þeirri niðurstöðu að L hefði skort lagaheimild til þessarar ákvörðunar. Lyfsalinn W stefndi T til heimtu þess fjár sem hann hafði misst af um sex ára skeið vegna þessa. Talið að ekki reyndi á skaðabótaskyldu í málinu vegna þess að T gæti ekki borið skaðabótaábyrgð á ákvörðunum L. Talið var að regla 1. töluliðar. 3. gr. fyrningarlaga nr. 14/1905 ætti við um kröfuna. Var T dæmd til að greiða þann hluta kröfu W sem gjaldféll innan fjögurra ára fyrir stefnubirtingu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Hrafn Bragason, Arnljótur Björnsson, Hjörtur Torfason, Markús Sigurbjörnsson og Jónatan Þórmundsson prófessor. Áfrýjandi skaut máli þessu til Hæstaréttar með stefnu 1. september 1998. Hann krefst aðallega sýknu af öllum kröfum stefnda og málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að tildæmdar fjárhæðir verði lækkaðar og málskostnaður látinn falla niður. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. I. Stefndi höfðaði mál þetta í héraði gegn áfrýjanda og íslenska ríkinu. Íslenska ríkið var sýknað með dómi héraðsdóms og hefur stefndi ekki áfrýjað þeirri niðurstöðu. Ber því að líta svo á að hann uni þeim úrslitum. Málavöxtum og málsástæðum eru gerð skil í héraðsdómi. Þar kemur fram að stefndi vísar um málsókn þessa til umfjöllunar og niðurstöðu Hæstaréttar í dómi frá 30. janúar 1997 (H.1997.350), sbr. einnig dóma réttarins frá 30. apríl 1998 í málunum nr. 347/1997 og nr. 348/1997. Í fyrstnefnda dóminum segir: „Telja verður kröfu áfrýjanda um greiðslu úr hendi íslenska ríkisins og Tryggingastofnunar ríkisins reista á þeirri grunnröksemd, að ákvarðanir lyfjaverðlagsnefndar 27. janúar og 14. september 1990 séu ekki bindandi gagnvart honum. Verður því ekki leyst úr greiðslukröfu áfrýjanda án þess að taka afstöðu til þessarar röksemdar. Áfrýjandi hefur ekki sýnt fram á, að hann hafi af því hagsmuni að lögum, að jafnframt þessu verði sérstaklega leyst úr kröfu hans um, að mælt verði fyrir í dómi um ógildingu ákvarðana lyfjaverðlagsnefndar.„ Með þessum rökum vísaði Hæstiréttur frá dómi sérstökum kröfum áfrýjanda um ógildi ákvarðana lyfjaverðlagsnefndar. Af því leiddi að málinu á hendur lyfjaverðlagsnefnd var vísað frá dómi. Þá sagði jafnframt að áfrýjandi hefði ekki fært sérstök rök að því að íslenska ríkið þyrfti að eiga aðild við hlið Tryggingastofnunar ríkisins til varnar gegn greiðslukröfu hans. Aðild íslenska ríkisins var því talin vanreifuð og málinu á hendur því vísað sjálfkrafa frá dómi. Í tilvitnuðum málum sóttu lyfsalar Tryggingastofnunina um greiðslur, sem hún hafði dregið frá reikningum þeirra fyrir hluta hennar samkvæmt reglum um sjúkratryggingar af verði einstakra lyfja, sem lyfsalarnir höfðu selt viðskiptavinum sínum. Hæstiréttur taldi að líta yrði á þetta sem skerðingu á greiðslum stofnunarinnar til tiltekinna lyfjaverslana miðað við veltu þeirra. Var talið að lyfjaverðlagsnefnd hefði skort lagaheimild til að ákveða mismun á smásöluálagningu lyfja eftir því hvaða lyfsali krefði Tryggingastofnun ríkisins um greiðslu hlutdeildar hennar í söluverði lyfja. Var því talið að um ólögmæta skerðingu hefði verið að ræða á greiðslum til lyfsalanna. Fyrir héraðsdómi lýsti áfrýjandi því yfir að ekki væri lengur haldið fram að ákvarðanir lyfjaverðlagsnefndar hafi haft stoð í lögum. Tryggingastofnun ríkisins tók ekki fyrrgreindar ákvarðanir. Stofnunin sá hins vegar lögum samkvæmt um framkvæmd þeirra og greiddi sinn hluta af verði lyfjanna eftir reikningum lyfsalanna. Stofnunin gat því ekki borið skaðabótaábyrgð á því að lyfjaverðlagsnefnd hefði skort heimild til framangreindra ákvarðana. Lyfjaverðlagsnefnd heyrði undir heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneyti og þarf því íslenska ríkið að vera aðili að máli til heimtu bóta af þessu tilefni. Að framan er því lýst að Hæstiréttur vísaði þessum þætti fyrstnefnda málsins frá dómi vegna vanreifunar. Í síðarnefndum málunum reyndi ekki á þennan þátt fyrir Hæstarétti. Rétturinn hefur þannig ekki dæmt um rétt lyfsala til skaðabóta af þessum sökum. Það mál sem hér er til meðferðar verður ekki rekið sem skaðabótamál fyrir Hæstarétti þegar af þeirri ástæðu að þætti íslenska ríkisins var ekki áfrýjað, svo sem áður greinir. Verður einungis dæmt um rétt stefnda til greiðslu þeirrar skerðingar á reikningum hans, sem Tryggingastofnunin framkvæmdi á grundvelli ákvarðana lyfjaverðlagsnefndar, en samkvæmt kröfugerð hans var það fyrst gert á greiðslu 17. mars 1990 en síðast 17. apríl 1996. Alls telur hann skerðingu þessa tímabils hafa numið 27.148.524 krónum og er það ekki umdeilt. II. Stefndi átti lögbundinn rétt á því að áfrýjandi greiddi hluta af söluverði þeirra vara sem hann seldi í lyfjaverslun sinni. Hann sendi reikning mánaðarlega til áfrýjanda og greinir aðila ekki á um það að gjalddagar hafi verið 17. hvers mánaðar. Áfrýjandi gerði þá upp mánaðarlega með skerðingu samkvæmt ákvörðun lyfjaverðlagsnefndar. Í 1. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda er sagt að kröfur út af sölu eða afhendingu á vörum eða lausafé fyrnist á fjórum árum. Í máli þessu er um að ræða kröfur sem risið hafa af sölu á vörum. Ekki er fram komið að stefndi hafi sent áfrýjanda árlegan viðskiptareikning í skilningi þessa lagaákvæðis þar sem umrædd skerðing væri talin til skuldar. Eiga því undantekningar greinarinnar ekki við. Stefna í máli þessu var birt 6. ágúst 1997 og verða því kröfur stefnda með gjalddaga fyrir 6. ágúst 1993 að teljast fyrndar samkvæmt framangreindu ákvæði. Fallist er á sjónarmið héraðsdóms um að krafa stefnda til höfuðstóls kröfunnar sé ekki fallin niður fyrir tómlæti og að seta hans í lyfjaverðlagsnefnd eigi engin áhrif að hafa. Áfrýjandi er því dæmdur til að greiða stefnda ófyrndan hluta kröfu hans, 15.615.764 krónur, með þeim vöxtum sem um getur í héraðsdómi. Áfrýjandi greiði stefnda málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti svo sem nánar greinir í dómsorði. Við ákvörðun málskostnaðar verður tekið tillit til þess að þetta mál byggir á fyrri dómum réttarins í svipuðum málum og að því fylgja 25 samkynja mál. Dómsorð: Áfrýjandi, Tryggingastofnun ríkisins, greiði stefnda, Werner Rasmussyni, 15.615.764 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. apríl 1997 til greiðsludags og samtals 60.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 12. júní 1998. Mál þetta, sem dómtekið var 20. maí síðastliðinn, er höfðað með stefnu, þingfestri 2. september 1997. Stefnandi er Werner Rasmussen, apótekari, kt. 260231-2359, Birkigrund 53, Kópa­vogi, f.h. einkafirma síns, Ingólfsapóteks, kt. 660169-6529, Kringlunni 8-12, Reykjavík. Stefnt er Tryggingastofnun ríkisins, kt. 660269-2669, Laugavegi 116, Reykjavík, og fjármálaráðherra og heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra vegna íslenska ríkisins. Endanlegar dómkröfur stefnanda í málinu eru þessar: 1) Aðallega, að Tryggingastofnun ríkisins verði gert að greiða honum kr. 27.148.524,00, með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breyt­ingum, af kr. 194.767,- frá 17.03.1990 til 17.04.1990, en af kr. 476.152,- frá þ.d. til 17.05.1990, en af kr. 633.409,- frá þ.d. til 17.06.1990, en af kr. 856.388,- frá þ.d. til 17.07.1990, en af kr. 1.046.811,- frá þ.d. til 17.08.1990, en af kr. 1.213.999,- frá þ.d. til 17.09.1990, en af kr. 1.418.126,- frá þ.d. til 17.10.1990, en af kr. 1.599.620,- frá þ.d. til 17.11.1990, en af kr. 2.027.537,- frá þ.d. til 17.12.1990, en af kr. 2.410.304,- frá þ.d. til 17.01.1991, en af kr. 2.708.280,- frá þ.d. til 17.02.1991, en af kr. 3.176.896,- frá þ.d. til 17.03.1991, en af kr. 3.504.350,- frá þ.d. til 17.04.1991, en af kr. 3.829.432,- frá þ.d. til 17.05.1991, en af kr. 4.195.772,- frá þ.d. til 17.06.1991, en af kr. 4.613.123,- frá þ.d. til 17.07.1991, en af kr. 5.033.207,- frá þ.d. til 17.08.1991, en af kr. 5.113.160,- frá þ.d. til 17.09.1991, en af kr. 5.191.410,- frá þ.d. til 17.10.1991, en af kr. 5.354.623,- frá þ.d. til 17.11.1991, en af kr. 5.559.684,- frá þ.d. til 17.12.1991, en af kr. 5.798.621,- frá þ.d. til 17.01.1992, en af kr. 6.035.927,- frá þ.d. til 17.02.1992, en af kr. 6.300.689,- frá þ.d. til 17.03.1992, en af kr. 6.578.347,- frá þ.d. til 17.04.1992, en af kr. 6.837.523,- frá þ.d. til 17.05.1992, en af kr. 7.101.996,- frá þ.d. til 17.06.1992, en af kr. 7.412.640,- frá þ.d. til 17.07.1992, en af kr. 7.724.612,- frá þ.d. til 17.08.1992, en af kr. 8.128.662,- frá þ.d. til 17.09.1992, en af kr. 8.406.385,- frá þ.d. til 17.10.1992, en af kr. 8.670.647,- frá þ.d. til 17.11.1992, en af kr. 8.998.148,- frá þ.d. til 17.12.1992, en af kr. 9.360.962,- frá þ.d. til 17.01.1993, en af kr. 9.776.442,- frá þ.d. til 17.02.1993, en af kr. 10.026.508,- frá þ.d. til 17.03.1993, en af kr. 10.231.779,- frá þ.d. til 17.04.1993, en af kr. 10.550.105,- frá þ.d. til 17.05.1993, en af kr. 10.860.035,- frá þ.d. til 17.06.1993, en af kr. 11.126.239,- frá þ.d. til 17.07.1993, en af kr. 11.532.760,- frá þ.d. til 17.08.1993, en af kr. 11.996.822,- frá þ.d. til 17.09.1993, en af kr. 12.308.898,- frá þ.d. til 17.10.1993, en af kr. 12.702.453,- frá þ.d. til 17.11.1993, en af kr. 13.134.014,- frá þ.d. til 17.12.1993, en af kr. 13.552.792,- frá þ.d. til 17.01.1994, en af kr. 14.057.878,- frá þ.d. til 17.02.1994, en af kr. 14.474.924,- frá þ.d. til 17.03.1994, en af kr. 14.948.670,- frá þ.d. til 17.04.1994, en af kr. 15.476.731,- frá þ.d. til 17.05.1994, en af kr. 15.831.857,- frá þ.d. til 17.06.1994, en af kr. 16.229.968,- frá þ.d. til 17.07.1994, en af kr. 16.603.197,- frá þ.d. til 17.08.1994, en af kr. 17.056.028,- frá þ.d. til 17.09.1994, en af kr. 17.513.321,- frá þ.d. til 17.10.1994, en af kr. 17.947.535,- frá þ.d. til 17.11.1994, en af kr. 17.461.743,- frá þ.d. til 17.12.1994, en af kr. 18.992.397,- frá þ.d. til 17.01.1995, en af kr. 19.595.072,- frá þ.d. til 17.02.1995, en af kr. 20.144.428,- frá þ.d. til 17.03.1995, en af kr. 20.566.153,- frá þ.d. til 17.04.1995, en af kr. 21.208.594,- frá þ.d. til 17.05.1995, en af kr. 21.821.395,- frá þ.d. til 17.06.1995, en af kr. 22.325.929,- frá þ.d. til 17.07.1995, en af kr. 22.869.267,- frá þ.d. til 17.08.1995, en af kr. 23.380.515,- frá þ.d. til 17.09.1995, en af kr. 23.768.982,- frá þ.d. til 17.10.1995, en af kr. 24.287.201,- frá þ.d. til 17.11.1995, en af kr. 24.807.064,- frá þ.d. til 17.12.1995, en af kr. 25.351.882,- frá þ.d. til 17.01.1996, en af kr. 25.952.212,- frá þ.d. til 17.02.1996, en af kr. 26.440.574,- frá þ.d. til 17.03.1996, en af kr. 26.951.761,- frá þ.d. til 17.04.1996, en af kr. 27.148.524,- frá þ.d. til greiðsludags. 2) Til vara, að Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkinu verði in solidum gert að greiða honum kr. 27.148.524,00, með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum, af sömu fjárhæðum og frá sömu dögum og í aðalkröfu. 3) Til þrautavara, að Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkinu verði in solidum gert að greiða honum kr. 27.148.524,00, með dráttarvöxtum skv. III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 4. apríl 1997 til greiðsludags. 4) Til þrautaþrautavara, að Tryggingastofnun ríkisins verið gert að greiða honum kr. 27.148.524,00, með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 af sömu fjárhæðum og sömu dögum frá 16. mars 1990 og til 30. janúar 1997, en með drátt­­arvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 31. janúar 1997 til greiðsludags. 5) Til þrautaþrautaþrautavara, að Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkinu verði in solidum gert að greiða honum kr. 27.148.524,00 með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxta­laga nr. 25/1987 af sömu fjárhæðum og sömu dögum frá 16. mars 1990 og til 30. janúar 1997, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 með síð­ari breytingum frá 31. janúar 1997 til greiðsludags, 6) Í öllum tilvikum er þess krafist, að dráttarvextir verði höfuðstólsfærðir á 12 mán­aða fresti, sbr. 12. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, í aðal- og varakröfu fyrst þann 16. mars 1991, en í þrautavarakröfu fyrst þann 4. apríl 1997, en í þrautaþrautavarakröfu og þrauta­þrautaþrautavarakröfu fyrst þann 31. janúar 1998. Í þrautaþrautavarakröfu og þrauta­þrautaþrautavarakröfu er þess jafnframt krafist, að almennir vextir verði höf­uð­stóls­færðir á 12 mánaða fresti, fyrst þann 16. mars 1991. 7) Þá er þess krafist, að stefndu, Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkinu, verði in solidum dæmdir til að greiða stefnanda málskostnað samkvæmt máls­kostn­að­ar­reikn­ingi. Þess er krafist, að við ákvörðun á fjárhæð málskostnaðar verði tekið tillit til skyldu stefnanda til að greiða virðisaukaskatt af málflutningsþóknun. Af hálfu stefndu eru þær dómkröfur gerðar, að þeir verði sýknaðir af öllum kröfum stefn­anda og þeim tildæmdur málskostnaður að mati réttarins. Til vara er gerð krafa um stór­fellda lækkun á dómkröfum og málskostnaður verði í því tilviki felldur niður. I. Málavextir. Samkvæmt 33. gr. lyfjalaga nr. 108/1984, sem í gildi voru á þeim tíma, er hér um ræðir, skipaði ráðherra fimm menn í lyfjaverðlagsnefnd til fjögurra ára í senn. Skyldi einn vera hagfræðingur eða viðskiptafræðingur, skipaður að fengnum tillögum Hag­stofu Íslands. Annar skyldi vera lögfræðingur, skipaður að fengnum tillögum Trygg­inga­stofnunar ríkisins. Sá þriðji skyldi vera starfandi lyfjafræðingur, sem skipaður var að fengnum tillögum Apótekarafélags Íslands. Fjórði nefndarmaðurinn skyldi vera starf­andi lyfjafræðingur, skipaður að fengnum tillögum Lyfjafræðingafélags Íslands, og þá skyldi sá fimmti vera sérfróður um lyfsölumál. Skipaði ráðherra þann mann án til­nefn­ingar. Varamenn voru skipaðir á sama hátt. Á fundi sínum 27. janúar 1990 samþykkti lyfjaverðlagsnefnd, að apótek skyldu veita Tryggingastofnun ríkisins afslátt af þeim reikningum fyrir sölu lyfja, sem þau inn­heimtu hjá stofnuninni, eftir tilteknum reiknireglum. Var þessi ákvörðun nefndarinnar birt með tilkynningu frá heilbrigðis- og tryggingamálaráðuneytinu, dagsettri 23. febrúar 1990. Lyfjaverðlagsnefnd tók síðan á fundi 14. september 1990 ákvörðun um, að apótek skyldu, samkvæmt nánar tilgreindum reiknireglum, sæta skerðingu álagningar á þeim hluta reikninga fyrir sölu lyfja, sem þau innheimtu hjá Tryggingastofnun ríkisins frá 1. október 1990. Var ákvörðun þessi birt með tilkynningu heilbrigðis- og trygg­inga­mála­ráðuneytis, dagsettri 26. september 1990. Sá munur er á orðalagi tilkynninganna, að önnur fjallar um afslátt, en hin um álagningarskerðingu. Enginn efnislegur munur er þó á þeirri lækkun reikninga vegna lyfjakaupa til Tryggingastofnunar ríkisins, er af þessu hlýst. Vegna þessara ákvarðana lyfjaverðlagsnefndar, sætti stefnandi, sem einka­eig­andi Ingólfsapóteks, frádrætti á reikningum sínum til Tryggingastofnunar ríkisins á tíma­bilinu frá 17. mars 1990 til 17. apríl 1996, sem nemur höfuðstól stefnukröfu. II. Málsástæður og lagarök stefnanda. Um málsaðild hefur stefnandi þetta að segja: Í dómi Hæstaréttar í málinu nr. 290/1995: Ívar Daníelsson gegn íslenska ríkinu, lyfja­verðlagsnefnd og Tryggingastofnun ríkisins, uppkveðnum 30. janúar 1997, hafi verið fjallað um fjárkröfur fyrrverandi apótekara vegna töku Tryggingastofnunar rík­is­ins á afslætti/álagningarskerðingu í tilefni af þeim sömu ákvörðunum lyfja­verð­lags­nefndar og á reyni í þessu máli. Í nefndum dómi Hæstaréttar hafi niðurstaðan orðið sú, að ekki hefði verið þörf á að stefna lyfjaverðlagsnefnd, og þá hefði verið tekið fram, að áfrýjandi hefði ekki fært sérstök rök fyrir því, að íslenska ríkið þyrfti að eiga aðild við hlið Tryggingastofnunar ríkisins til varnar gegn greiðslukröfu hans. Hefði aðild íslenska rík­isins að málinu því verið talin vanreifuð og kröfum á hendur því sjálfkrafa vísað frá hér­aðsdómi. Í samræmi við þessa niðurstöðu sé lyfjaverðlagsnefnd ekki stefnt í þessu máli, en hins vegar sé í málinu byggt á því, að verði ekki fallist á, að Tryggingastofnun rík­isins beri að greiða stefnanda dómkröfuna, ásamt dráttarvöxtum frá töku afsláttarins hverju sinni, sé um að ræða skaðabótakröfu vegna ólögmætra stjórnsýsluákvarðana, sem íslenska ríkið og Tryggingastofnun ríkisins beri in solidum ábyrgð á. Trygg­inga­stofn­un ríkisins og fjármálaráðherra og heilbrigðis- og tryggingamálaráðherra f.h. íslenska ríkisins sé því stefnt sameiginlega í máli þessu, en eins og fram komi í dóm­kröf­um, sé aðalkröfu eingöngu beint að Tryggingastofnun ríkisins, en munur sé á, hvort vara­kröfum sé beint eingöngu að Tryggingastofnun eða sameiginlega að Trygg­inga­stofn­un og íslenska ríkinu. Stefnandi byggi á því, að lyfjaverðlagsnefnd hafi skort lagaheimild til að ákveða mis­mun á smásöluálagningu lyfja eftir því, hvaða lyfsali krefði Tryggingastofnun ríkisins um greiðslu hlutdeildar hennar í söluverði lyfja. Vísi stefnandi um það efni til um­fjöll­unar og niðurstöðu í áðurgreindum dómi Hæstaréttar frá 30. janúar 1997. Að því virtu, sem hér að ofan sé rakið, telji stefnandi gjaldtöku á grundvelli ákvarð­ana lyfjaverðlagsnefndar um skyldu apóteka, sem ná tiltekinni veltu í þeim hluta lyfja­reikninga, sem Tryggingastofnun beri að greiða, til þess að gjalda afslátt eða álagn­ing­arskerðingu til Tryggingastofnunar, vera ólögmæta. Hann eigi því rétt á að fá þá fjár­muni, sem ólöglega hafi verið teknir af honum með dráttarvöxtum í samræmi við kröfu­gerð, án tillits til þess, hvort hann hafi gert fyrirvara við greiðsluna eða ekki. Eins og tekið sé fram í dómi Hæstaréttar þann 30. janúar 1997, hafi fjárhæð sú, sem dregin hafi verið af lyfjareikningum, verið tilgreind sérstaklega sem “afsláttur” á kvitt­unum vegna greiðslna frá Tryggingastofnun, og beri því í samræmi við niðurstöðu hæsta­réttardómsins að telja gjalddaga lyfjareikninga stefnanda einnig hafa tekið til þess hluta þeirra, sem Tryggingastofnun tók sér sem afslátt. Upphafstíma dráttarvaxta beri því, í samræmi við 1. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, að miða við gjalddaga reikn­ing­anna. Í framkvæmd hafi töku á umræddum afslætti almennt verið hagað þannig, að hann hafi af hálfu Tryggingastofnunar verið dreginn af þeim lyfjareikningum apóteka, sem komu til greiðslu um miðjan næsta mánuð eftir að viðkomandi lyfjasala fór fram. Leið­rétt­ingar vegna hvers árs hafi síðan verið gerðar í febrúarmánuði. Nokkuð mismunandi hafi verið, hvaða dag Tryggingastofnun greiddi lyfjareikningana til stefnanda, en við athug­un sjáist, að það hafi almennt verið 16. til 18. hvers mánaðar. Til samræmis og ein­földunar við útreikning kröfunnar, sé dráttarvaxtakrafa hverju sinni af hálfu stefn­anda miðuð við 17. dag mánaðar, og árlega sé tekið tillit til leiðréttinga í þeirri greiðslu, sem kom til greiðslu í febrúarmánuði næst eftir hverjum áramótum. Af hálfu stefnanda sé á því byggt, að hvorki höfuðstóll kröfu hans né dráttarvextir séu fyrndir að einhverjum hluta. Stefnandi taki sérstaklega fram, að hann telji, að 5. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905, um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda, eigi ekki við um kröfu hans, enda sé ekki um neina greiðslu eða skuldbindingu að ræða af hans hálfu eða von um endurgjald. Þarna hafi einfaldlega verið um að ræða ólögmæta sjálftöku opin­bers aðila á fjármunum, sem stefnandi hafi átt kröfu á að fá greidda. Sjálftaka þessi hafi farið fram á grundvelli ólögmætra stjórnvaldsákvarðana og ólögmætra athafna stjórn­valda, og um fyrningu kröfu stefnanda geti því einungis átt við reglur, sem um skaða­bóta­kröfur gilda. Jafnframt skuli bent á það, að í framangreindu dómsmáli, sem dæmt var í Hæsta­rétti 30. janúar 1997, hafi því verið haldið fram af hálfu stefndu, þ.m.t. Trygg­inga­stofn­un ríkisins, að vextir frá fyrri tíma, en þingfesting þess máls í héraði, væru fallnir niður fyrir tómlæti og fyrningu. Umrætt dómsmál hafi verið þingfest í Héraðsdómi Reykja­víkur 30. júní 1994. Hæstiréttur hafi ekki fallist á þessa kröfu stefndu og dæmt áfrýjanda í dómsmálinu dráttarvexti samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 16. mars 1990. Þá byggi stefnandi á því, að þar sem taka stefndu á umræddum afslætti hafi verið ólög­mæt, eigi það ekki, í samræmi við niðurstöðu Hæstaréttar í dómi uppkveðnum 28. apríl 1994, sjá Hrd. 1994, bls. 947, að skipta máli, hvort hann gerði fyrirvara eða ekki vegna töku stofnunarinnar á afslættinum, sbr. einnig nefndan dóm Hæstaréttar frá 30. janúar 1997. Því sé mótmælt af hálfu stefnanda, að dómur Hæstaréttar frá 30. janúar 1997 verði túlkaður svo, að það að áfrýjandi í því máli gerði fyrirvara um lögmæti inn­heimtu afsláttarins, hafi leitt til þeirrar niðurstöðu, að dráttarvaxtakrafa hans hafi verið tekin til greina að fullu. Samkvæmt 1. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breyt­ingum, sé lögskylt að greiða dráttarvexti, hafi gjalddagi verið fyrirfram ákveðinn, sé krafa eigi greidd á gjalddaga. Hæstiréttur hafi í dómi sínum frá 30. janúar 1997 ákvarð­að, hver hafi verið gjalddagi sambærilegra krafna og um sé fjallað í þessu máli og þá á þeim grundvelli, að fjárhæðin, sem dregin hafi verið af umræddum lyfjareikningum, hafi þar verið tilgreind sérstaklega sem afsláttur. Það eitt, að greiðslu sé veitt viðtaka með fyrirvara eða hún greidd með fyrirvara, ákvarði ekki gjalddaga greiðslu, heldur það, hvenær skuldara hafi borið að inna sína greiðslu af hendi. Apótekarinn sé þarna ekki í stöðu skuldara, heldur Tryggingastofnun, og það sé væntanlega ágreiningslaust, að hún hafi greitt umrædda lyfjareikninga og þar með framkvæmt töku afsláttarins við þá greiðslu lyfjareikninga sem kom til útborgunar hverju sinni um miðjan mánuð, og þá annað hvort við sýningu reiknings eða með innleggi á bankareikning viðkomandi apótek­ara. Tryggingastofnun hefði því með réttu borið að greiða umrædda lyfja­reikn­inga án afsláttar og gjalddagi þess hluta reikninganna, sem svaraði til afsláttarins, því verið sá hinn sami og hins hluta reikningsins. Stefnandi byggi jafnframt á því, að það sé andstætt jafnræðisreglu þeirri, sem gildi í íslenskum stjórnskipunar- og stjórnsýslurétti, sbr. 65. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944, sbr. lög nr. 97/1995 og 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, sé aðilum mis­mun­að við endurheimtu á því fé, sem stjórnvöld ríkisins hafi með ólögmætum hætti tekið af þeim. Fyrir liggi dómur Hæstaréttar, þar sem viðurkenndur sé réttur aðila í sömu stöðu og stefnandi sé í, til að fá greitt það fé, sem ólöglega hafi verið tekið af hon­um með fullum dráttarvöxtum. Hvort fyrirvari hafi verið gerður af hálfu þess borg­ara, sem í hlut á, geti ekki skipt máli, þar sem borgarar landsins verði að geta treyst því, að stjórnvöld fari í störfum sínum eftir lögum. Krafa um fyrirvara sé andstæð því trausti, sem verði að ríkja í skiptum borgara landsins og stjórnvalda. Í nefndum dómi hafi áfrýjandi fengið tjón sitt bætt að fullu. Það fari því í bága við áðurnefnda jafn­ræð­is­reglu, fái stefnandi ekki sömu úrlausn sinna mála og fram komi í þessum dómi Hæsta­réttar. Stefnandi telur sig ekki hafa samþykkt ólögmæta töku afsláttar, enda þótt hann hafi á þeim tíma, sem hinar umdeildu ákvarðanir voru teknar, átt sæti í lyfja­verð­lags­nefnd. Hafi stefnandi tekið þar sæti sem fulltrúi starfandi lyfsala í samræmi við skipun heil­brigðisráðherra, en að fengnum tillögum Apótekarafélags Íslands. Verði ekki litið svo á, að hann hafi gegnt nefndarstörfum í eigin nafni og því síður í nafni þeirrar at­vinnu­starfsemi, sem hann hafði með höndum. Jafnframt sé til þess að líta, að sem starf­andi lyfsali hafi stefnandi ekki haft þá sérfræðiþekkingu á lögum, sem nauðsynleg hafi verið til að gera sér grein fyrir því, að ákvarðanir um töku afsláttar eða álagn­ing­ar­skerð­ingar væru ólögmætar og ættu sér ekki stoð í lyfjalögum nr. 108/1984. Hafi hann því verið í góðri trú, hvað þetta atriði varðar. Aðalkrafa stefnanda sé byggð á því, að Tryggingastofnun ríkisins beri, í samræmi við framangreindar málsástæður og niðurstöðu Hæstaréttar í málinu nr. 290/1995, dóm upp­kveðinn 30. janúar 1997, að greiða stefnanda þá sömu fjárhæð og tekin var af lyfja­reikn­ingum apóteks hans sem afsláttur og með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxta­laga nr. 25/1987, með síðari breytingum, frá því að hver afdráttur var fram­kvæmd­ur og til greiðsludags. Varakrafan sé byggð á því, að fjárkrafa stefnanda sé skaðabótakrafa vegna ólög­mætra stjórnvaldsákvarðana og ólögmætra athafna stjórnvalda, sem Tryggingastofnun rík­isins og íslenska ríkið beri in solidum ábyrgð á. Sé þar vísað til þess, að taka af­slátt­ar­­ins hafi byggst á ólögmætum ákvörðunum lyfjaverðlagsnefndar og tilkynningum heil­brigðis- og tryggingamálaráðuneytisins, og þar með hafi það verið ólögmæt athöfn af hálfu Tryggingastofnunar ríkisins, sem opinbers stjórnvalds, að taka sér umræddan afslátt af reikningum þeim, sem stefnandi sendi inn til innheimtu á endurgreiðslu Trygg­inga­stofnunar ríkisins. Þótt fjárkrafa stefnanda sé skaðabótakrafa, eigi þau sjónarmið, sem liggi að baki 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum, ekki við hér, þar sem stefndu hafi frá upphafi haft allar upplýsingar um þær fjárhæðir, sem þarna skiptu máli. Stefnandi bendi hér einnig á lokaákvæði 15. gr. vaxtalaga um, að dóm­stólar geti, þrátt fyrir ákvæði þeirrar greinar, ákveðið annan upphafstíma dráttarvaxta. Þeir fjármunir, sem um sé fjallað í máli þessu, hafi verið teknir af stefnanda með ólög­mæt­um hætti við greiðslu lyfjareikninga frá apóteki hans hverju sinni, og þar með hafi tjón hans verið komið fram. Dráttarvextir séu skaðabætur, sem greiða beri tjónþola. Fái stefn­andi ekki greidda dráttarvexti úr hendi stefndu frá því að fjármunirnir voru teknir af honum hverju sinni, hafi hann ekki fengið tjón sitt að fullu bætt. Því sé í varakröfunni gerð krafa um, að dráttarvextir verði dæmdir af sömu fjárhæðum og frá sömu dögum og í aðalkröfu. Verði ekki fallist á aðal- eða varakröfu stefnanda, og honum þannig ekki dæmdir drátt­arvextir frá því að taka afsláttarins fór fram hverju sinni, en talið, að Trygg­inga­stofnun ríkisins beri einni að greiða stefnanda fjárkröfu hans sem skaðabótakröfu, sé í þrauta­varakröfu byggt á því, að greiðslan eigi að bera vexti samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breytingum, frá því að taka afsláttarins fór fram hverju sinni og til 30. janúar 1997, en dráttarvöxtum frá þeim tíma til greiðsludags. Upphafstími drátt­ar­vaxta sé hér miðaður við uppkvaðningu hæstaréttardómsins 30. janúar 1997, en þá hafi stefnda, Tryggingastofnun ríkisins, mátt vera ljóst, að greiðsluskylda hans væri fyrir hendi, og í samræmi við almennar reglur hafi stofnuninni borið, sem stjórnvaldi, að hafa frum­kvæði að því að inna af hendi greiðslur til annarra, sem voru í sömu stöðu. Í þessu sam­bandi minni stefnandi á ákvæði 15. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, með síðari breyt­ing­um, um upphafstíma dráttarvaxta og það sem áður segi um, að stefndu hafi frá upphafi verið ljóst, hvaða fjárhæðir hafi verið um að ræða. Þrautaþrautavarakrafan byggi á því sama og þrautavarakrafan, nema þar sé byggt á því, að Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkið beri in solidum ábyrgð á greiðslu skaða­bóta til stefnanda. Um heimild til að höfuðstólsfæra almenna vexti á 12 mánaða fresti vísist til dóms Hæsta­réttar Íslands frá 22. janúar 1996 í málinu nr. 412/1995, bls. 189 í dómasafni rétt­ar­ins það ár. III. Málsástæður og lagarök stefndu. Í ljósi niðurstöðu dóma Hæstaréttar frá 30. apríl sl., í málum nr. 347/1997 og 348/1997, féllu stefndu frá þeirri málsástæðu, að lagastoð hafi verið fyrir því að skerða end­urgreiðslu Tryggingastofnunar ríkisins til stefnanda á grundvelli framangreindra ákvarð­ana lyfjaverðlagsnefndar. Stefndu byggja á eftirfarandi málsástæðum og lagarökum í máli þessu: Rúm 7 ár hafi liðið frá því lyfjaverðlagsnefnd mælti fyrir um frádráttinn á reikn­ing­um lyfsala til Tryggingastofnunar, þar til stefnandi ritaði kröfubréf sitt til Trygg­inga­stofn­unar 4. mars 1997. Málið sé síðan þingfest 2. september sama ár. Um verulegt tóm­læti sé því að ræða. Allan tímann hafi stefnandi tekið fyrirvara- og at­huga­semda­laust við greiðslum reikninga sinna á hinum mánaðarlegu gjalddögum. Rétt sé hér að geta réttarstöðu Tryggingastofnunar ríkisins í viðskiptum með lyf. Kaup­­samningurinn sé samningur um kaup á lausafé. Aðilar hans séu neytandinn, þ.e. sjúkl­ingurinn, og lyfsalinn. Hann sé gerður að beiðni sjúklingsins og á grundvelli lyf­seðils. Tryggingastofnunin komi að honum sem þriðji aðili, með þeirri skyldu sinni að greiða hluta lyfjaverðsins. Hún sé því aðeins ábyrgðaraðili fyrir kaupanda lyfsins. Skipti í þessu sambandi ekki máli, hvort Tryggingastofnunin taki að sér greiðsluna eða einhver annar þriðji maður. Hún greiði lyfjaúttektina reglulega, þ.e. mánaðarlega á ákveðnum gjald­dögum, eftir reikningum lyfsalans. Af þessu fyrirkomulagi sé stórfellt hagræði fyrir lyf­sala, bæði að því er varðar aukna sölu og skil söluandvirðis. Tryggingastofnunin sé þannig aðili að réttarsambandi, sem sé einkaréttarlegs eðlis. Um það gildi hið sama og í venju­­legum vöruviðskiptum. Þegar fyrirvara– og athugasemdalaus greiðsla á hinu selda hafi farið fram, sé réttarsambandi milli aðilanna lokið út af kaupunum og engum van­efnd­um til að dreifa af kaupanda hálfu. Geti réttarsamband út af vangreiðslu ekki raknað við. Þótt verð lyfjaskrárinnar sé grundvöllur verðs lyfja milli sjúklings og lyfsala, þurfi það ekki að gilda fortakslaust við uppgjör stefnda og lyfsala. Því hafi valdið ákvæði 34. gr. lyfjalaga nr. 108/1984 um að taka tillit til sölu. Sú framkvæmd, að hafa álagningu á lyf breytilega eftir apótekum og lyfsöluumdæmum, hafi ekki verið fær. Því hafi álagn­ing­arskerðingin hlotið að koma á greiðsluhluta ríkissjóðs, enda hafi ríkið greitt lang­stærstan hluta lyfjaverðsins. Komi það þannig öllu sam­félaginu til góða. Hér sé einnig bent á, að álagningarskerðingin eða afslátturinn til ríkis­sjóðs sé í samræmi við það, sem tíðkað sé á hinum frjálsa vörumarkaði. Þannig hafi Samkeppnisstofnun skyldað vöru­seljendur til að veita afslátt eftir umfangi viðskipta, og verði ekki annað séð, en sú ákvörð­un sé byggð á verslunarvenju. Stefnandi hafi setið í lyfjaverðlagsnefnd sem fulltrúi Apótekarafélags Íslands og látið þar bóka eftir sér, að hann hefði ákveðið, í samráði við stjórn félagsins, að sam­þykkja þær tillögur, sem fyrir nefndinni lágu, með fyrirvara um, að hinar nýju reikni­reglur yrðu teknar til endurskoðunar, ef þær sýndu sig að valda það mikilli skerðingu á af­komu apótekanna, að þau þyrftu að minnka faglega þjónustu við almenning, t.d. með fækkun starfsfólks eða öðrum kostnaðarminni aðgerðum. Hafi stefnandi þannig staðið að samþykkt lyfjaverðlagsnefndar og gert það í nafni atvinnustarfsemi þeirrar, er hann hafði með höndum. Eigi hann því ekki rétt á endurgreiðslu þeirri, er hann krefst í máli þessu. Í tilviki málsins hafi Tryggingastofnun og lyfjaverðlagsnefnd mátt treysta því, sér­stak­­lega vegna bókunar fulltrúa lyfsala í nefndinni, að staðið yrði við samkomulagið af lyf­sala hálfu. Hafi það verið alveg óforsvaranleg framkoma að láta stofnunina standa ár­um saman í þeirri trú, að svo væri. Þá sé það andstætt ákvæðum laga um til­kynn­inga­skyldu í lögum um lausafjárkaup nr. 39/1922. Til vara sé á því byggt, að krafan, þ.m.t. dráttarvextir, sé að verulegu leyti fyrnd, sbr. ákvæði laga nr. 14/1905 um fyrningu skulda og annarra kröfuréttinda. Stefnandi byggi varakröfu sína á því, að hún sé skaðabótakrafa vegna ólögmætra stjórn­­valdsákvarðana og ólögmætra athafna stjórnvalds, sem Tryggingastofnun ríkisins og íslenska ríkið beri in solidum ábyrgð á. Bótaskylda þessara aðila sé ekki rökstudd með öðrum réttarheimildum, en vísað til almennra reglna skaðabótaréttarins utan samn­inga, án nánari skilgreiningar. Ágreiningur málsins snúist um verð á vöru, og erfitt sé að sjá, hvernig slíkt mál sé skaðabótamál. Tryggingastofnunin hafi einungis verið að fram­kvæma fyrirmæli, sem henni hafi verið sett af öðrum aðila. Í hæstaréttardóminum frá 30. janúar 1997 hafi hliðstæðri kröfu á hendur íslenska ríkinu verið vísað sjálfkrafa frá dómi. Hafi þess þó verið getið í stefnu málsins, að skaðabótasjónarmið lægju henni til grund­vallar. Því sé ekki auðvelt að sjá, hverju hafi verið við aukið í málsútlistun. IV. Niðurstaða. Með dómi Hæstaréttar 30. janúar 1997, bls. 350 í dómasafni réttarins það ár, var því slegið föstu, að hvorki í 34. gr. lyfjalaga nr. 108/1984 né í öðrum lagaákvæðum hefði verið að finna heimild fyrir lyfjaverðlagsnefnd til að mæla fyrir um skerðingu á end­urgreiðslu stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, til tiltekinna lyfjaverslana, miðað við veltu þeirra. Komst rétturinn því að þeirri niðurstöðu, að ákvarðanir lyfja­verð­lags­nefndar frá 27. janúar og 14. september 1990 um það efni hefði skort lagastoð. Hefði stefnda, Tryggingastofnun ríkisins, því ekki verið heimilt að skerða endurgreiðslur til þess lyfsala, er þar átti hlut að máli. Í dómum Hæstaréttar frá 30. apríl 1998 í málum nr. 347/1997 og 348/1997 var áréttuð ofangreind niðurstaða dómsins um ólögmæti skerð­ingar á endurgreiðslunum. Þar sem skerðing á endurgreiðslum þessum var ólögmæt, hefur stefnandi ekki glatað rétti til að fá endurgreiðslu jöfnunargjaldsins á því tímabili, sem dómkröfur hans taka til, enda þótt hann hafi ekki gert sérstakan fyrirvara við hverja greiðslu. Vísast í því sambandi meðal annars til dóms Hæstaréttar 28. apríl 1994, bls. 947 í dómasafni réttarins það ár, dóma Hæstaréttar í áðurnefndum málum nr. 347/1997 og 348/1997, svo og dóms hans frá 22. maí 1998 í máli nr. 389/1998. Að mati dómsins breytir sú stað­reynd, að stefnandi sat í opinberri nefnd, lyfjaverðlagsnefnd, sem fulltrúi Apótek­ara­félags Íslands á þeim tíma, sem hinar umdeildu ákvarðanir voru teknar, engu um rétt hans til endurgreiðslu samkvæmt framansögðu, enda mátti stefnandi, eins og aðrir lyf­salar í landinu, treysta því, að löglega væri að þeim staðið. Samkvæmt 2. tl. 4. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfu­rétt­inda, fyrnast allar kröfur, sem ekki er settur annar fyrningarfrestur fyrir í 2. og 3. gr. lag­anna, á tíu árum. Samkvæmt því er tíu ára fyrningarfrestur aðalregla um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda. Eru þær reglur, sem fram koma í 2. og 3. gr., um tuttugu- og fjögurra ára fyrningarfrest, því undantekningar frá aðalreglunni, sem skýra ber þröngt. Óumdeilt er, að 2. gr. fyrningarlaga eigi hér ekki við. Umræddar ákvarðanir lyfjaverðlagsnefndar, um að veita stefnda, Tryggingastofnun rík­isins, afslátt af þeim reikningum, sem stefnandi innheimti hjá stefnda, eða skerða end­ur­greiðslur til hans, voru ólögmætar samkvæmt framansögðu. Hélt stefndi þannig með ólög­mætum hætti fjármunum frá stefnanda, sem hann átti rétt á. Verður því ekki talið, að hér sé um að ræða vörukaup í skilningi 1. tl. 3. gr. fyrningarlaga, sem af þeim sökum falli undir fjögurra ára fyrningarfrest samkvæmt þeirri lagagrein, eða kröfu um end­ur­gjald, greitt í rangri ímyndun um skuldbinding, eða von um endurgjald, er brugðist hefur, sbr. 5. tl. sömu greinar. Þá eiga aðrir liðir greinarinnar hér ekki við. Þar sem krafa sú, er stefnandi hefur uppi í málinu, verður ekki talin falla undir 3. gr. laganna, er það niðurstaða dómsins, að hún fyrnist samkvæmt aðalreglunni á tíu árum. Var krafa stefnanda því ófyrnd, er hann rauf fyrningu með málssókn þessari. Með því að um ólögmæta skerðingu á greiðslum til stefnanda var að ræða, byggðri á opinberri stjórnvaldsákvörðun, sem stefnandi mátti gera ráð fyrir, að ætti sér lagastoð, verður heldur ekki talið, að krafa hans sé, að höfuðstól til, niður fallin fyrir tómlætis sakir. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins, að fallast beri á aðalkröfu stefnanda um greiðsluskyldu stefnda, Tryggingastofnunar ríkisins, á höfuðstól stefnu­kröfu. Af því leiðir, að sýkna ber stefnda, íslenska ríkið, af kröfum stefnanda í máli þessu, en rétt er eftir atvikum, að málskostnaður milli þessara aðila falli niður. Af gögnum málsins verður ekki séð, að stefnandi hafi krafið stefnda, Trygg­inga­stofn­un ríkisins, um greiðslu kröfu þeirrar, er mál þetta tekur til, fyrr en með bréfi, dag­settu 4. mars 1997. Með vísan til þessa aðgerðarleysis stefnanda, fordæma í hæsta­rétt­ar­málum nr. 347/1997 og 347/1997, og samkvæmt heimild í 3. mgr. 9. gr. vaxtalaga nr. 25/1987, þykir rétt, að krafa hans, 27.148.524 krónur, beri dráttarvexti frá því mánuður var liðinn frá dagsetningu kröfubréfsins, eða frá 4. apríl 1997, til greiðsludags. Eftir þessum úrslitum og með skírskotun til 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 ber að dæma stefnda til greiðslu málskostnaðar. Samhliða máli þessu eru dæmd tuttugu og sjö mál af sama toga. Áður hafa verið rekin þrjú samkynja mál fyrir báðum dómstigum. Öll málin hafa verið rekin fyrir dómstólum af sama lögmanni. Þykir rétt að taka tillit til alls þessa við ákvörðun málskostnaðar og jafna honum niður á mál þau, sem nú er dæmt í. Samkvæmt því þykir málskostnaður hæfilega ákveðinn 100.000 krónur, að með­töldum virðisaukaskatti af málflutningsþóknun. Dóminn kveður upp Helgi I. Jónsson héraðsdómari. Dómsorð: Stefndi, íslenska ríkið, er sýknaður af kröfum stefnanda, Werners Rasmussen, í máli þessu. Stefndi, Tryggingastofnun ríkisins, greiði stefnanda 27.148.524 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga nr. 25/1987 frá 4. apríl 1997 til greiðsludags og 100.000 krónur í málskostnað. Málskostnaður milli stefnanda og stefnda, íslenska ríkisins, fellur niður.
Mál nr. 540/2010
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Í greinargerð lögreglu kemur fram að lögreglan á höfuðborgarsvæðinu rannsaki nú ætluð stórfelld brot gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. mgr. 40. gr. laga nr. 50/1988 um virðisaukaskatt og gegn peningaþvættisákvæði almennra hegningarlaga sbr. 264 gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Jón Steinar Gunnlaugsson og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 15. september 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 16. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 15. september 2010, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 24. september 2010 klukkan 16 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldinu stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Þá krefst hann þess að sér verði ekki gert að sæta einangrun á gæsluvarðhaldstíma. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur um að varnaraðili skuli sæta gæsluvarðhaldi. Þá er einnig fallist á að rannsóknarhagsmunir leiði til þess að varnaraðila verði gert að sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi hans stendur, sbr. 2. mgr. 98. gr. laga nr. 88/2008. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 86/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. febrúar 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 12. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. febrúar 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. mars 2007 kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Lögreglustjórinn á höfuðborgarsvæðinu hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að X, [kt. og heimilisfang], sæti gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. mars 2007, kl. 16:00. Í greinargerð lögreglustjóra kemur fram að ávana- og fíkniefnadeild rannsaki nú innflutning á miklu magni af fíkniefnum til landsins sem hafi fundist við leit tollgæslu í bifreið á hafnarsvæði Samskipa í Reykjavík. Bifreiðin hafi nýlega verið flutt til landsins frá Þýskalandi og hafi fíkniefnunum verið komið fyrir í bifreiðinni. Grunur leiki á því að fíkniefnin hafi átt að fara í sölu og dreifingu hér á landi. Lögregla hafi komið gerviefnum fyrir í bifreiðinni og hafi fylgst með henni síðan. Þann 6. febrúar hafi kærði síðan leyst bifreiðina út úr tollgeymslu vöruafgreiðslu Samskipa og í kjölfarið látið flytja bifreiðina á bifreiðastæði við dvalarstað sinn. Þann 8. febrúar sl. hafi kærði ekið bifreiðinni að bænum [...]. Gögn lögreglu bendi til þess bifreiðinni hafi verið ekið inn í skemmu við [...] um hádegi í gær og að þar hafi kærði ásamt ónafngreindum manni losað fíkniefnin úr mælaborði bifreiðarinnar. Kærði hafi verið handtekinn kl. 15:45 í gær á Kringlumýrarbraut vegna rannsóknar málsins. Bráðabirgðaniðurstaða frá tæknideild lögreglunnar hafi leitt í ljós að á kærða sé að finna sönnunargögn sem sýni fram á að hann hafi haldleikið áðurnefnd gerviefni. Kærði hafi verið yfirheyrður í morgun. Um afstöðu kærða til sakarefnisins og nánar um framburð hans vísar lögreglan til framburðarskýrslu kærða. Rannsókn málsins sé á frumstigi og málið talið umfangsmikið. Framundan séu frekari yfirheyrslur af kærða og meintum samverkamönnum hans. Þá sé frekari gagnaöflun og gagnaúrvinnsla fram­undan sem skýrt geti frekar aðdraganda brotsins og samskipti kærða við meinta samverkamenn sem kunni að tengjast málinu. Upplýsa þurfi hvar, hvenær og hvernig fíkniefnunum hafi verið komið fyrir í bifreiðinni og hverjir hafi komið þeim fyrir. Nauðsynlegt sé að kærði sæti gæsluvarðhaldi, en ljóst sé að gangi kærði laus geti hann sett sig í samband við meinta vitorðsmenn sem gangi lausir eða þeir sett sig í samband við hann eða kærði geti komið undan gögnum með sönnunargildi sem ekki hafi verið lagt hald á. Þyki þannig brýnt að vernda rannsóknarhagsmuni á þessu stigi málsins með því að varna því að kærði gangi laus. Lögreglan kveðst vera að rannsaka ætluð brot gegn fíkniefnalöggjöfinni og megi ætla að ef þau sönnuðust, þá myndu þau geta varðað allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Um heimild til gæsluvarðhalds er vísað til a-liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Samkvæmt fyrirliggjandi rannsóknargögnum, og því sem að framan er rakið, liggur fyrir rökstuddur grunur um að kærði hafi framið brot gegn fíkniefnalöggjöfinni og má ætla að ef þau sannist, þá gætu þau varðað allt að 12 ára fangelsi, sbr. 173. gr. a. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Rannsókn málsins er á frumstigi og verður að telja að rann­sóknar­hagsmunir krefjist þess að kærði sæti gæsluvarðhaldi til að hann geti ekki torveldað rannsókn málsins. Teljast skilyrði a- liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála uppfyllt og verður krafa lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu um að kærði sæti gæsluvarðhaldi tekin til greina eins og hún er fram sett og þykja ekki efni til að marka gæsluvarðhaldi skemmri tíma. Greta Baldursdóttir hérðasdómari kvað upp úrskurðinn. Ú R S K U R Ð A R O R Ð Kærði, X, skal sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. mars nk. kl. 16.00.
Mál nr. 351/2008
Börn Forsjársvipting Gjafsókn
R krafðist þess að A yrði svipt forsjá tveggja sona sinna sem fæddir eru 1998 og 2000. Mál drengjanna hafði verið til meðferðar hjá Barnavernd Reykjavíkur um árabil vegna áhyggja af aðstæðum og aðbúnaði þeirra. Niðurstaða forsjárhæfnismats á A var sú að matsmaður taldi hana ekki færa um að sinna foreldrahlutverkinu á fullnægjandi hátt miðað við þær aðstæður sem uppi voru. Í fjölskipuðum héraðsdómi, sem var staðfestur með vísan til forsendna hans, var talið að hagsmunir drengjanna kölluðu eftir góðum aðstæðum, en þeir hafi orðið fyrir alvarlegri vanrækslu um langt skeið. A hafi ítrekað lofað bót og betrun en reyndin ekki orðið sú. Var talið að skilyrðum fyrir forsjársviptingu samkvæmt 29. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002 væri fullnægt og að önnur vægari úrræði kæmu ekki að haldi.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms. Hann andmælir málskostnaðarkröfu áfrýjanda, en krefst ekki málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna héraðsdóms verður hann staðfestur. Rétt er að málskostnaður fyrir Hæstarétti falli niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, A, fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, 500.000 krónur. Mál þetta var höfðað 6. nóvember 2007 og dómtekið 29. f.m. Stefnandi er Reykjavíkurborg, Ráðhúsi Reykjavíkur vegna Barnaverndar­nefndar Reykjavíkur. Stefnda er A, sem er skráð með lögheimili að [...], Reykjavík. Stefnandi krefst þess að stefnda verði svipt forsjá barna sinna, B, kt. [...], og C, kt. [...], sem eru nú vistaðir á heimili á vegum Barnaverndarnefndar Reykjavíkur. Stefnda krefst sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans eins og málið væri ekki gjafsóknarmál en henni var veitt gjafsóknarleyfi 10. janúar 2008. I Mál þetta varðar tvo drengi, B, níu ára, og C, sjö ára, sem lúta báðir sameiginlegri forsjá foreldra sinna, hjónanna stefndu og D. Þau hafa slitið samvistir en ekki hefur verið gengið frá forsjárskipan drengjanna. Drengirnir hafa alist upp hjá foreldrum frá fæðingu að undanskildum tímabundnum vistunum utan heimils vegna óviðunandi heimilisaðstæðna. Stefnda er 46 ára að aldri, heimavinnandi og á fjögur börn. Auk drengjanna, sem um ræðir í málinu, á hún börnin E, sem er fædd 1986 og er í sambúð með unnusta sínum, og F, sem er fæddur 1993 og býr hjá föður sínum Þau eru bæði þroskaskert. Mál drengjanna hefur verið til meðferðar hjá Barnavernd Reykjavíkur um árabil vegna áhyggna af aðstæðum og aðbúnaði þeirra. Afskipti hafa verið af högum þeirra á grundvelli barnaverndarlaga allt frá maí 2002. Áður höfðu verið áhyggjur og afskipti af málum eldri systkina (E og F) á heimilinu. Fjöldi tilkynninga hefur borist til Barnaverndar Reykjavíkur á síðustu tveimur árum eða alls 29 síðan í júní 2005. Um er að ræða tilkynningar um vanrækslu á drengjunum, illa umhirðu þeirra, ónógt eftirlit með þeim, grun um ofbeldi og grun um lyfjagjöf að tilefnislausu af hálfu óæskilegs vinafólks sem sest hafði að á heimili stefndu. Drengirnir hafa af þeim sökum verið vistaðir utan heimilis síðan í mars 2007, lengst af með samþykki beggja foreldra, ýmist á vistheimili eða einkaheimili. Frá 21. ágúst 2007 hafa drengirnir verið vistaðir með samþykki föður á heimili á vegum barnaverndarnefndar. Starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur höfðu ítrekað reynt að ná sambandi við stefndu frá því í júní 2007 en án árangur og af þeim sökum liggur samþykki stefndu ekki fyrir um vistun drengjanna utan heimilis frá 21. ágúst 2007. Hinn 4. september 2007 úrskurðaði Barnaverndarnefnd Reykjavíkur eftir­farandi: „ÚRSKURÐARORÐ: Barnaverndarnefnd Reykjavíkur ákveður að dreng­irnir, B, kt. [...], og C, kt. [...], verði kyrrsettir á heimili á vegum nefndarinnar í allt að tvo mánuði frá og með deginum í dag að telja, sbr. a liður 1. mgr. 27. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002.“ Í fundargerð nefndarinnar sama dag, sem líta má á sem forsendur úrskurðar­orðsins, segir: „. . . Það er mat Barnaverndarnefndar Reykjavíkur að aðstæður þær, sem drengirnir hafa búið við á heimili sínu í langan tíma og hafa ekki batnað þrátt fyrir margvíslegan stuðning, séu algerlega óviðunandi. Mjög alvarlegt þykir að móðir sýni það dómgreindarleysi og skort á skilningi á aðstæðum barna sinna að hafa búandi á heimilinu fólk sem beitir börn hennar ofbeldi og neita því sem gerist þótt ítrekað sé rætt við hana um að þetta fólk fari af heimili barnanna. Verður að telja aðstæður drengjanna á heimilinu hættulegar lífi þeirra og heilsu og að móður þeirra sé ekki treystandi fyrir uppeldi og velferð sona sinna enda er hún ekki fær um að veita þeim það öryggi og þá vernd sem börn eiga rétt á að njóta. Í upplýsingum frá skóla hefur komið fram að líðan drenganna hefur batnað eftir að þeir fóru af heimili sínu. Faðir drengjanna hefur verið til góðrar samvinnu og sinnt umgengni skv. um­gengnis­samningi. Hefur D óskað eftir að taka syni sína til sín. Telur nefndin að þótt hæfni D teljist fullnægjandi til að fara með foreldrahlutverk sé ástæða til að ætla að hann þurfi leiðsögn í uppeldishlutverkinu af hálfu fagaðila. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur felur starfsmönnum að afla skriflegs sam­þykkis föður í samræmi við munnlegt samþykki hans sem fram kom á fundi nefndar­innar í dag, 4. september 2007, fyrir tímabundinni vistun drenganna í 3 mánuði eða frá 4. september 2007 til 4. desember 2007. Á tímabilinu verði gerður samningur við föður um umgengni sem hafi það að markmiði að drengirnir fari til föður að fóstur­tíma loknum. Þá skal einnig gerður samningur við móður um umgengni við drengina. Stefnt verði að því að drengirnir flytji til föður að 3 mánuðum liðnum. Þá felur nefndin starfsmönnum að gera áætlun um meðferð máls með föður, skv. 23. gr. barnaverndarlaga nr. 80/2002, þar sem m.a. komi fram mikil eftirfylgni við föður, stuðningur og eftirlit. . .“ Á sama fundi var ákveðin höfðun þessa máls. Í álitsgerð Ingþórs Bjarnasonar sálfræðings, dags. 18. ágúst 2007, kemur m.a. fram í niðurstöðum varðandi stefndu að greindarfærni hennar sé á mörkum tornæmis og þroskahömlunar. Fram koma miklar efasemdir varðandi hæfni hennar til að gegna foreldrahlutverki þegar litið sé til niðurstaðna sálfræðilegra prófana, bæði frá 2001 og þeirra prófana sem í þetta sinn hafi verið gerðar, sögu hennar varðandi umönnun drengjanna undanfarin ár og þess hvernig hún rækti samband sitt við drengina. Kemur fram að stefnda þurfi án efa gríðarlegan stuðning og eftirfylgni til að geta sinnt foreldraskyldum sínum og jafnframt þurfi hún að vilja og kunna að taka á móti þeim stuðningi. Bendi allt til að vinkonutengsl stefndu séu veruleg hindrun í að hún geti þegið þá hjálp sem nauðsynleg sé. Fram kemur að stefnda sé ekki talin fær um að sinna foreldrahlutverki sínu á fullnægjandi hátt. Í framangreindri álitsgerð kemur m.a. fram í niðurstöðum varðandi D að ekki komi annað fram en að hann sé heilbrigður og ágætlega starfhæfur einstaklingur. Ekkert komi fram sem bendi til geðröskunar, persónuleikaröskunar eða annarra alvarlegra erfiðleika í tilfinningalífi. Fram kemur að D hafi nokkra til­hneigingu til að fegra sjálfan sig og bæla eða afneita tilfinningalegum vandamálum hjá sér en virðist annars tilfinningalega stöðugur og hafa góðan sjálfsstyrk. Greind D mældist í meðallagi. Tekið er fram að þótt hæfni hans teljist fullnægjandi til að fara með foreldrahlutverk sé ástæða til að ætla að hann þurfi leiðsögn í uppeldishlutverkinu af hálfu fagaðila en hann ætti að geta nýtt sér slíkan stuðning vel miðað við þá reynslu sem fengist hafi í samskiptum hans við fósturheimilin. Drengirnir hafa verið vistaðir á vegum Barnaverndarnefndar Reykjavíkur sam­fellt í eitt ár. Þeir dvöldust í fyrstu á Vistheimili barna en í maí 2007 fóru þeir á einkaheimili að [...] þar sem þeir hafa dvalist síðan, með stuttum dvölum á Vistheimili barna þegar vistunaraðilar þeirra hafa tekið sér frí. Þeir eru í [...]skóla og eftir skóla fara þeir á frístundaheimilið [...]. Í greinargerð félagsráðgjafa, sem var lögð fyrir fund Barnaverndarnefndar Reykjavíkur 15. janúar 2008, segir: „. . . Gerð var meðferðaráætlun við föður í kjölfar bókunar Barna­verndarnefndar Reykjavíkur þ. 4. september sl. um stuðning og eftirfylgd við föður og aftur þ. 13. desember 2007 en bókað hafði verið að stefnt skyldi að því að drengirnir flyttu til föður að þremur mánuðum liðnum. Faðir hefur sinnt umgengni við drengina skv. umgengnissamningi og verið í góðri samvinnu við starfsmenn Barnaverndar Reykjavíkur og vistunaraðila drengjanna. Ekki hefur annað komið fram en að um­gengni hafi gengið vel og drengjunum líði vel í umgengninni. Í upplýsingum frá skóla kemur fram að báðum drengjunum virðist líða vel í skólanum og að vel er um þá hugsað af vistunaraðilum og góð samskipti við þau og föður. Barnaverndarnefnd Reykjavíkur hefur gert kröfu um að móðir verði svipt forsjá drengjanna. Lengi vel var ekki hægt að ná sambandi við móður vegna um­gengnissamnings en hún skrifaði undir samning í október sl. og hefur sinnt umgengni í fjögur skipti af fimm fram að þessu. Umsókn föður um félagslegt húsnæði var ekki samþykkt í fyrstu þar sem búskiptum foreldra var ekki lokið en hann er nú kominn á biðlista eftir félagslegu húsnæði eftir að málinu var áfrýjað. D býr hjá móður sinni á heimili hennar. Nýlega kom í ljós að ekki er mögulegt að drengirnir búi þar með föður sínum þótt velkomið sé að þeir séu þar í umgengni um helgar. Faðir telur sig ekki hafa tekjur til þess að leigja íbúð á almennum markaði. Sá möguleiki er nú fyrir hendi að D fái afnot af íbúð á Vistheimili barna fyrir sig og syni sína þar til hann fær úthlutað íbúð. . . . Miðað við stöðu málsins í dag og góða samvinnu við föður undanfarna mánuði, auk þess sem hann hefur sinnt sonum sínum vel, þykir rétt að mæla með því að drengirnir flytji til föður, enda fái faðir þá leiðsögn og þann stuðning sem talið er að hann þurfi og sem hann hefur lýst sig reiðubúinn til þess að taka við, þ.m.t. Stuðninginn heim.“ II A Krafa stefnanda um forsjársviptingu byggist einkum á því að ítrekað hafi verið leitast við að aðstoða stefndu við að taka á vandamálum sínum með það að markmiði að drengirnir njóti uppeldis og forsjár hennar en verulegar efasemdir séu um hæfni hennar til að gegna foreldrahlutverki. Að mati stefnanda hafi verið leitast við að beita eins vægum úrræðum gagnvart stefndu og unnt hafi verið hverju sinni. Forsjárréttur foreldra takmarkist af þeim mannréttindum barna að njóta forsvaranlegra uppeldis­skilyrða. Það sé grundvallarregla í íslenskum barnarétti að þegar hagsmunir foreldra og barna vegist á séu hagsmunir barnanna þyngri á vogarskálunum. Stefnandi telur að gögn málsins sýni svo ekki verði um villst að daglegri um­önnun drengjanna verði stefnt í verulega hættu fari stefnda með forsjá þeirra. Gögn málsins sýni enn fremur að stefnda sé í besta falli vanhæf til að fara með forsjána þegar litið sé til niðurstaðna sálfræðilegra álitsgerða, sögu stefndu þegar kemur að umönnun drenganna undanfarin ár og þess hvernig hún hafi ræktað samband sitt við þá. Heilsu og þroska drengjanna sé hætta búin fari stefnda með forsjá þeirra. Hagsmunir þeirra mæli því eindregið með því að stefnda verði svipt forsjánni og að þeir verði vistaðir á heimili á vegum stefnanda þar sem vel verði hlúð að þeim og réttur þeirra til viðunandi uppeldis og umönnunar verði tryggður. Með skírskotun til alls framanritaðs, meginreglna í barnaverndarrétti, sbr. 4. gr. barnaverndarlaga, geri stefnandi þá kröfu að stefnda verði svipt forsjá barna sinna, þeirra B og C, sbr. a- og d-liðir 1. mgr. 29. gr. barna­verndarlaga nr. 80/2002, enda muni önnur og vægari úrræði ekki skila tilætluðum árangri. B Stefnda tekur fram að ávallt megi finna eitthvað að í uppeldi barna og vel megi vera að einhverjar athugasemdir hafi átt rétt á sér hvað hana varðar. Ástandið, eins og því sé lýst í stefnu, gefi hins vegar ekki rétta mynd af málinu enda byggist sú lýsing að miklu leyti á fjölda gagna sem stafi frá stefnanda sjálfum. Aðstæður á heimili stefndu hafi verið stefnanda mikið hugðarefni. Uppi hafi verið hafðar ásakanir sem varði aðallega mæðgurnar G og H. Stefnda bendir á að ekkert hafi reynst hæft í þeim ásökunum og ekki sé unnt að leggja órökstuddar fullyrðingar um vond áhrif þessara kvenna á uppeldisaðstæður til grundvallar niðurstöðu. Aðstæður á heimili stefndu séu almennt góðar og ekki með þeim hætti að uppeldisaðstæður barna séu slæmar. Á því er byggt af hálfu stefndu að samkvæmt 7. mgr. 4. gr. barnaverndarlaga skuli barnaverndaryfirvöld eftir föngum gæta þess að almenn úrræði til stuðnings fjölskyldu séu reynd áður en gripið sé til annarra úrræða. Þá skuli þau jafnframt ávallt miða við að beitt sé vægustu ráðstöfunum til að ná þeim markmiðum sem að sé stefnt. Heimildarákvæðið um forsjársviptingu samkvæmt 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 verði að vera stutt nægjanlegum og jafnframt ótvíræðum ástæðum, bæði að því er taki til a- og d- liða lagagreinarinnar, og í þessu tilviki sé þeim skilyrðum ekki fullnægt. Samkvæmt 2. mgr. tilvitnaðrar lagagreinar skuli því aðeins krafist sviptingar forsjár að ekki sé unnt að beita öðrum og vægari úrræðum til úrbóta. Slíkt hafi ekki verið fullreynt og því sé forsjársvipting a.m.k. ekki tímabær, komi hún til greina. Af öllu framangreindu sé ljóst að sýkna beri stefndu af kröfum stefnanda. III Mál drengjanna, sem um ræðir í málinu, hefur verið til meðferðar á grundvelli barnaverndarlaga frá maí 2002 vegna ítrekaðra tilkynninga um vanrækslu. Leikskóli þeirra og síðar grunnskóli greindu ítrekað frá því að umhirðu þeirra væri ábótavant, þeir væru illa klæddir og óhreinir, ástundun þeirra slök, þeir væru vanhirtir bæði andlega og líkamlega, móðir aðstoðaði þá ekki við heimanám og væri treg til að mæta í foreldraviðtöl og félagsleg staða drengjanna færi versnandi. Móðir hefur fengið mikla aðstoð inn á heimilið frá Félagsþjónustunni um árabil. Aðstoðin hefur m.a. falist í ráðgjöf og stuðningi við umönnun og uppeldi drengjanna og aðstoð við heimilishald. Erfitt hefur verið að fá móður til að fylgja eftir úrræðum sem hún hefur þó sjálf samþykkt að nýta sér. Móðirin óskaði í október 2006 eftir tækifæri til að sanna að hún gæti bætt aðstæður drengjanna, m.a. með því að sjá til þess að burt af heimilinu flytti aðkomufólk sem búið hafði þar um lengri tíma og ógnað öryggi drengjanna með því að beita þá líkamlegu harðræði og byrla þeim lyf. Þetta gekk ekki eftir heldur bjó fólkið áfram á heimili móðurinnar. Drengirnir voru vistaðir utan heimilis tíma­bundið haustið 2006, fyrst á einkaheimili og síðan á Vistheimili barna í þrjár vikur, alls frá 20. október til 27. nóvember. Þar fór fram greiningar- og meðferðarvistun sem leiddi í ljós að móðir sinnti drengjunum lítið, væri fremur afskiptalítil um þá og kannaðist ekki við erfið­leika í sambandi við uppeldi þeirra. Skóli þeirra sagði áberandi mikinn mun á líðan þeirra og aðbúnaði til hins betra eftir að þeir voru vistaðir utan heimilis. Fólkið fór ekki af heimilinu þrátt fyrir áform móður þar að lútandi, þrifnaði fór aftur, móðirin afþakkaði heimaþjónustu og kom sér undan að hitta barnaverndar­starfsmenn. Drengirnir voru aftur vistaðir utan heimilis frá því í mars 2007, fyrst með samþykki beggja foreldra fram í ágúst, en samþykki móður lá ekki fyrir eftir þann tíma því ekki náðist samband við hana. Móðir undirritaði meðferðaráætlun um að hún mundi sinna umgengni við synina og undirgangast forsjárhæfnimat. Ítrekaðar tilraunir starfsmanna til að ná í hana báru ekki árangur, hún sinnti ekki umgengni við drengina og gerði ekki grein fyrir forföllum. Niðurstaða forsjárhæfnimatsins var að matsmaður taldi móður ekki færa um að sinna foreldrahlutverkinu á fullnægjandi hátt miðað við þær aðstæður sem uppi voru. Greind hennar sé á mörkum tornæmis og þroskahömlunar, hún hafi lágt sjálfsmat og breiði yfir vangetu sína með aðferðum eins og réttlætingum, afneitun og upphafningu á eigin getu. Matsmaður hefur miklar efasemdir um hæfni hennar til að gegna uppeldishlutverki á grundvelli sálfræðilegra prófana sinna, prófana sem gerðar voru árið 2001 og einnig í ljósi sögunnar. Greindarskerðing hennar ásamt skorti á innsæi og skilningi á samfélagslegum kröfum hafi gert henni mjög erfitt fyrir um að uppfylla kröfur og skyldur varðandi umönnun og uppeldi drengjanna og fylgja eftir ráðgjöf sem hún hafi fengið. Líðan þeirra virðist ekki hafa haft mikið vægi fyrir henni, sem sjáist m.a. á því hve umgengni hennar við þá í vistun hafi verið ábótavant og því hvernig hún um lengri tíma hafi tekið vinkonutengsl fram yfir tengslin við syni sína með því að hafa á heimili sínu fólk sem virðist hafa skapað hættu fyrir drengina með því að gefa þeim lyf. Við úrlausn málsins verður að líta til þess að hagsmunir drengjanna kalla eftir góðum aðstæðum en þeir hafa orðið fyrir alvarlegri vanrækslu af hendi stefndu um langt skeið. Hún hefur ítrekað lofað bót og betrun en reyndin hefur endurtekið orðið sú að hún kemur sér hjá því að þiggja aðstoð vegna heimilishalds og uppeldis. Með því sýnir hún alvarlegan skort á dómgreind gagnvart þörfum drengjanna og einnig vanhæfni sína til að nýta sér aðstoð til að mæta þörfum þeirra. Á síðasta ári, þegar drengirnir voru í vistun um langan tíma, sinnti hún ekki einu sinni tilfinningalegum þörfum þeirra sem skyldi með því að hafa umsamda umgengni við þá og tilkynnti ekki heldur forföll með fullnægjandi hætti. Aðstæður stefndu eru ekki vænlegar þar sem hún er húsnæðislaus og býr inni á þroskaheftri dóttur sinni. Í 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002 er barnaverndarnefnd veitt heimild til að krefjast forsjársviptingar fyrir dómi. Eðli málsins samkvæmt stafa gögn málsins að mestu leyti frá barnaverndaryfirvöldum en ekki er ástæða til að efast um trúgildi þeirra. Drengirnir B og C hafa nú um eins árs skeið dvalist samfellt utan heimilis stefndu og er ekki fallist á að verjandi sé að vægari úrræði verði reynd eins og komið er. Með hliðsjón af ákvæðum barnaverndarlaga um skyldur nefndarinnar, sbr. t.d. 2. tl. 1. mgr. 12. gr., ber að beita þeim úrræðum sem nauðsynleg eru til að tryggja vernd barna. Með hliðsjón af því, sem lýst hefur verið um aðstæður stefndu og forsjárhæfni, ber, á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 29. gr. laga nr. 80/2002, að fallast á dómkröfur stefnanda um að stefnda verði svipt forsjá barna sinna, B og C. Ákveðið er að málskostnaður skuli falla niður milli aðila málsins. Gjafsóknar­kostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málflutningsþóknun lögmanns hennar, Oddgeirs Einarssonar héraðsdómslögmanns, 500.000 krónur (a.m.t. vsk.). Mál þetta dæma Sigurður H. Stefánsson héraðsdómari og meðdómendurnir Ragna Ólafsdóttir og Valgerður Magnúsdóttir sálfræðingar. Dómsorð: Stefnda, A, er svipt forsjá barna sinna, B, kt. [...], og C, kt. [...]. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefndu greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hennar, Oddgeirs Einarssonar héraðsdómslögmanns, 500.000 krónur.
Mál nr. 389/2005
Kærumál Dómkvaðning matsmanns
Með ákæru ríkissaksóknara frá 10. júní sl. var ákærða gefið að sök að hafa framið stórfellda líkamsárás sem leiddi til dauða, „með því að hafa, aðfaranótt sunnudagsins 12. desember 2004, á veitingahúsinu [...], slegið A kennitala [...], hnefahögg efst í háls vinstra megin, með þeim afleiðingum að brot kom í hliðartind fyrsta hálshryggjarliðar og slagæð við hálshrygg rofnaði. Við þetta varð mikil blæðing inn í höfuðkúpu, sem leiddi til þess að A lést af völdum blæðingar á milli heila og innri heilahimna.”
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Árni Kolbeinsson og Jón Steinar Gunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. ágúst 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 30. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 26. ágúst 2005, þar sem hafnað var kröfu varnaraðila um að dómkvaddir yrðu matsmenn í máli sóknaraðila á hendur sér. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að lagt verði fyrir héraðsdómara að dómkveðja matsmenn til að veita svör við þeim spurningum sem fram koma í bókun hans á dómþingi 10. ágúst 2005. Þá krefst hann kærumálskostnaðar. Sóknaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði staðfestur. I. Eins og greinir í hinum kærða úrskurði gaf ríkissaksóknari út ákæru 10. júní 2005, þar sem varnaraðili var sakaður um stórfellda líkamsárás, með því að hafa 12. desember 2004, á veitingahúsinu [...] slegið A hnefahögg efst í háls vinstra megin, með þeim afleiðingum að brot hafi komið í hliðartind fyrsta hálshryggjarliðar og slagæð við hálshrygg rofnað. Við þetta hafi orðið mikil blæðing inn í höfuðkúpu, sem hafi leitt til þess að A lést af völdum blæðingar á milli heila og innri heilahimna. Var þetta talið varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Varnaraðili hefur neitað sök. Í málinu liggur fyrir skýrsla Þóru S. Steffensen réttarmeinafræðings um réttarkrufningu 14. desember 2004. Skýrslan, sem dagsett er 12. maí 2005, var gerð að beiðni lögreglu samkvæmt 23. gr. reglugerðar nr. 248/2001 um ritun dánarvottorða, réttarlæknisfræðilega líkskoðun, réttarkrufningu og tilkynningu til Hagstofu Íslands um andvana fædd börn, sbr. 6. gr. laga nr. 61/1998 um dánarvottorð, krufningar o.fl. og einnig 2. mgr. 70. gr. laga nr. 19/1991. Í skýrslunni er meðal annars lýst innri og ytri áverkum á A og niðurstöðum réttarefnafræðilegra mælinga. Þá er í lok skýrslunnar gerð grein fyrir ályktun skýrsluhöfundar um dánarorsök A og af hverju hún sé dregin. Krufningarskýrslan er hluti af lögreglurannsókn málsins og því meðal framlagðra sönnunargagna ákæruvalds. Af þess hálfu hefur verið upplýst að höfundur skýrslunnar muni verða kvaddur fyrir dóm til skýrslugjafar við aðalmeðferð málsins. Í þinghaldi 10. ágúst 2005 lagði verjandi fram bókun, þar sem þess er óskað með vísan til 1. mgr. 63. gr. laga nr. 19/1991 að dómkvaddir verði óvilhallir og hæfir menn á sviði réttarmeinafræði „ ... til að vinna nýja mats- og skoðunargerð um orsakir dauða [A], ... þar sem fram komi með skýrum og hlutlausum hætti hverjir sýnilegir og innri áverkar hafi verið á líkinu og hvort þeir verði með beinum hætti og eingöngu raktir til meints hnefahöggs ákærða eða til falls hins látna og annarra atvika, - eftir atvikum samverkandi. Þá verði látin í té rannsóknarniðurstaða um ástæður þess blóðsega milli heilahimna yfir fremri pól vinstra ennisblaðs, sem um getur í fyrirliggjandi skýrslu ... og hvort sú röskun kunni að vera meðal orsaka dauða [A] heitins.“ Með hinum kærða úrskurði hafnaði héraðsdómari kröfu varnaraðila um dómkvaðningu matsmanna. II. Í niðurstöðukafla fyrrnefndrar krufningarskýrslu kemur meðal annars fram að dánarorsök A hafi verið blæðing milli heila og innri heilahimna af völdum hnefahöggs. Krufning sýni að A hafi hlotið högg efst á háls vinstra megin sem hafi valdið rifu á slagæð sem liggur upp meðfram hálshrygg vinstra megin og rifan hafi orðið í þeim hluta æðarinnar, sem liggur milli hliðartinds fyrsta hálshryggjarliðar og höfuðkúpubotns. Þetta hafi leitt til mikillar blæðingar upp meðfram æðinni og inn í höfuðkúpu milli heila og innri heilahimna og hafi sú blæðing valdið dauða A. Slík banvæn mikil blæðing milli heila og innri heilahimna í tengslum við minniháttar áverka á höfuð eða háls sé vel þekkt fyrirbæri í réttarlæknisfræði. Í greinargerð varnaraðila fyrir Hæstarétti kemur meðal annars fram að hann telji umbeðna matsgerð hafa þýðingu fyrir málsvörn sína. Í ljósi þeirra afdrifaríku afleiðinga, sem niðurstaða krufningarskýrslu kann að geta haft við úrlausn málsins, verður varnaraðila ekki meinað að leita álits fleiri kunnáttumanna, en fyrir slíkri meðferð máls er viðhlítandi heimild í 1. mgr. 63. gr. laga nr. 19/1991 og 3. mgr. 65. gr. sömu laga, sbr. IX. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Ber því að verða við kröfu varnaraðila um að frekari matsgerðar verði aflað. Verður lagt fyrir héraðsdómara að dómkveðja samkvæmt fyrrgreindri beiðni varnaraðila tvo hæfa kunnáttumenn til að svara þeim spurningum, sem þar greinir. Kærumálskostnaður dæmist ekki. Dómsorð: Lagt er fyrir héraðsdómara að dómkveðja tvo matsmenn til að veita svör við þeim spurningum, sem fram koma í bókun skipaðs verjanda varnaraðila, X, á dómþingi 10. ágúst 2005.
Mál nr. 502/1998
Verðbréfafyrirtæki Verðbréfasjóður Vátrygging
Verðbréfafyrirtækið K hafði umsjón með verðbréfasjóði í eigu hlutafélagsins H samkvæmt sérstökum rekstrarsamningi og sá meðal annars um kaup á verðbréfum fyrir H. Við kaup á skuldabréfi fyrir H urðu starfsmanni K á mistök sem leiddu til þess að H fékk ekki greiðslu samkvæmt skuldabréfinu. K hafði tryggingu samkvæmt e. lið 4. mgr. 11. gr. laga nr. 20/1989 um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði fyrir því tjóni sem það bakaði viðskiptavinum sínum og krafðist það þess að vátryggjandi sinn, S, endurgreiddi sér þá fjárhæð sem það hafði greitt H í skaðabætur vegna mistakanna. Að virtum ákvæðum laga nr. 20/1989 þótti ljóst að náin tengsl væru á milli verðbréfafyrirtækis og verðbréfasjóðs. Væri þetta samband sérstaks eðlis og ólíkt sambandi verðbréfafyrirtækis og almenns viðskiptavinar. Var ekki fallist á að þau rök sem lægu til grundvallar tryggingarskyldu verðbréfafyrirtækis ættu við um ráðstafanir sem það gerði í þágu verðbréfasjóðs í umsjá þess. Þá þótti orðalag og efnisskipan laga nr. 20/1989 ekki gefa vísbendingu um að verðbréfafyrirtæki yrði jafnað til viðskiptavinar í skilningi e. liðar 4. mgr. 11. gr. laga nr. 20/1989. Var því staðfest niðurstaða héraðsdóms um að hafna kröfu K á hendur S.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Pétur Kr. Hafstein, Guðrún Erlendsdóttir og Haraldur Henrysson. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 23. desember 1998. Hann krefst þess, að stefndi verði dæmdur til að greiða vátryggingu að fjárhæð 3.138.778 krónur með vöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 frá 9. júlí 1993 til 16. október sama ár, en með dráttarvöxtum frá þeim degi til greiðsludags. Hann krefst einnig málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess, að krafa áfrýjanda verði lækkuð verulega, upphafstími dráttarvaxta miðaður við dómsuppsögu og málskostnaður látinn falla niður. Eins og fram kemur í héraðsdómi hafði starfsmaður áfrýjanda milligöngu um kaup á skuldabréfi vegna Hávöxtunarfélagsins hf. á árinu 1990 fyrir 1.697.465 krónur, en það var útgefið af lögmanni fyrir hönd umbjóðanda síns samkvæmt umboði. Með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 9. júlí 1993 var umbjóðandinn sýknaður af kröfu áfrýjanda um greiðslu skuldabréfsins, þar sem umboðsmaður hans hefði farið út fyrir umboð sitt og starfsmanni áfrýjanda orðið á mistök við kaup á skuldabréfinu. Dóminum var ekki áfrýjað og í stefnu til héraðsdóms í þessu máli segir, að eftir uppsögu hans hafi áfrýjandi fallist á kröfu Hávöxtunarfélagsins hf. um að greiða bótaskylt tjón vegna þeirra mistaka, sem starfsmönnum áfrýjanda hefðu orðið á við kaupin. Samkvæmt þessu liggur fyrir, að eigendur hlutdeildarskírteina í Hávöxtunarfélaginu hf. hafa ekki orðið fyrir tjóni vegna framangreindra mistaka starfsmanna áfrýjanda. Ágreiningsefni málsins lýtur samkvæmt framansögðu að því einu, hvort sú starfsábyrgðartrygging, sem áfrýjandi keypti hjá stefnda og boðin var í e. lið 4. mgr. 11. gr. þágildandi laga nr. 20/1989 um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði eigi að svara til þess tjóns, sem áfrýjandi vegna Hávöxtunarfélagsins hf. hefur orðið fyrir vegna mistaka starfsmanna sinna. Þarf þá að leysa úr því, hvort við eigi þetta lagaákvæði, sem gerir verðbréfafyrirtækjum skylt að setja tryggingu fyrir tjóni, sem það kann að baka viðskiptavinum sínum, og skilmálar starfsábyrgðartryggingarinnar þess efnis, að vátryggt sé gegn bótaskyldu, er falli á vátryggingartaka sem verðbréfafyrirtæki, þegar þriðji maður verði fyrir almennu fjártjóni vegna gáleysis starfsmanna hans. Í héraðsdómi er lýst þeim ákvæðum laga nr. 20/1989, sem fjölluðu um verðbréfafyrirtæki og verðbréfasjóði og skyldur hinna fyrrgreindu til að annast rekstur sjóðanna. Í 1. mgr. 18. gr. sagði, að verðbréfafyrirtæki kæmi fram í eigin nafni fyrir hönd verðbréfasjóðs og tæki ákvarðanir varðandi sjóðinn í samræmi við rekstrarsamning samkvæmt 3. mgr. Í löggerningum, sem vörðuðu sjóði í vörslu fyrirtækisins, væri skylt að geta þess sjóðs, sem verðbréfafyrirtækið kæmi fram fyrir hverju sinni. Verðbréfasjóður gæti ekki verið aðili að dómsmáli, nema málið fjallaði um samskipti sjóðsins og verðbréfafyrirtækisins, sem sæi um rekstur hans. Í 4. mgr. 18. gr. voru nánari ákvæði um rekstrarsamning verðbréfafyrirtækis og verðbréfasjóðs, þar sem fram kom meðal annars, að hann skyldi jafnan vera aðgengilegur viðskiptavinum sjóðsins og mæla fyrir um þóknun verðbréfafyrirtækis fyrir hvers konar umsýslu með sjóðinn og útreikning greiðslna til þess fyrir sölu og innlausn á sjóðshlutum. Í rekstrarsamningi áfrýjanda og Hávöxtunarfélagsins hf. frá 20. desember 1989 sagði meðal annars, að áfrýjandi skyldi greiða allan kostnað vegna reksturs félagsins að undanskildum kostnaði vegna endurskoðunar. Áfrýjandi skyldi annast sölu og innlausn hlutdeildarskírteina einstakra sjóðsdeilda Hávöxtunarfélagsins hf. og ávöxtun deildanna með kaupum á verðbréfum samkvæmt fjárfestingarstefnu þeirra. Þá átti áfrýjandi að sjá um innheimtu bréfa í eigu sjóðsdeildanna og annast að öllu leyti fjárreiður þeirra og bókhald. Samkvæmt framansögðu er ljóst, að náin tengsl voru með verðbréfafyrirtæki og verðbréfasjóði samkvæmt lögum nr. 20/1989, en þar var einnig mælt fyrir um sérstakar skyldur verðbréfafyrirtækis gagnvart almennum viðskiptavinum sínum, sbr. einkum 14. gr., 16. gr. og 17. gr. laganna. Réttarsamband verðbréfafyrirtækis og verðbréfasjóðs í umsjón þess ræðst annars vegar af skýrum lagareglum og hins vegar af rekstrarsamningi, sem nánar er kveðið á um í 18. gr. laganna. Er þetta samband sérstaks eðlis og ólíkt sambandi verðbréfafyrirtækis og almenns viðskiptavinar, meðal annars með tilliti til ákvörðunarvalds verðbréfafyrirtækisins um rekstur sjóðsins og þeirra hagsmuna, sem verðbréfafyrirtæki hefur sjálft af afkomu hans. Er ákvæðum IV. kafla laga nr. 20/1989 meðal annars ætlað að tryggja sérstaklega stöðu eigenda hlutdeildarskírteina í verðbréfasjóði með hliðsjón af þessum nánu tengslum. Verður ekki á það fallist með áfrýjanda, að þau rök, sem liggja til grundvallar tryggingarskyldu verðbréfafyrirtækis samkvæmt e. lið 4. mgr. 11. gr. laga nr. 20/1989 og varða almennt réttaröryggi í verðbréfaviðskiptum, eigi við um ráðstafanir verðbréfafyrirtækis í þágu verðbréfasjóðs í umsjón þess. Orðalag og efnisskipan laga nr. 20/1989 gefur einnig skýra vísbendingu um það, að verðbréfasjóði í umsjón verðbréfafyrirtækis verði ekki jafnað til viðskiptavinar þess samkvæmt fyrrgreindu ákvæði. Verður þá heldur ekki talið, að slíkur sjóður geti verið þriðji maður í skilningi vátryggingarskilmála starfsábyrgðartryggingarinnar. Með þessum athugasemdum verður héraðsdómur staðfestur með skírskotun til forsendna hans. Áfrýjandi skal greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti, eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur á að vera óraskaður. Áfrýjandi, Kaupþing hf., greiði stefnda, Sjóvá-Almennum tryggingum hf., 150.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 5. nóvember 1998. Mál þetta sem dómtekið var samdægurs er höfðað með stefnu þingfestri 29. janúar 1998. Stefnandi er Kaupþing hf., kt. 560882-0419, Ármúla 13a, Reykjavík. Stefndi er Sjóvá- Almennar tryggingar hf., kt. 701288-1739, Kringlunni 5, Reykjavík. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndi verði dæmdur til að greiða vátryggingu að fjárhæð kr. 3.138.778 með vöxtum skv. 7. gr. laga nr. 25/1987 frá 9. júlí 1993 til 16. október 1993 en með dráttarvöxtum skv. vaxtalögum nr. 25/1987 frá þeim tíma til greiðsludags, auk málskostnaðar að skaðlausu skv. málskostnaðarreikningi að viðbættum virðisaukaskatti á málflutningsþóknun. Dómkröfur stefnda eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda. Jafnframt að stefnanda verði gert að greiða honum málskostnað að skaðlausu að viðbættum virðisaukaskatti. Til vara að krafa stefnanda verði lækkuð verulega, upphaf dráttarvaxta verði miðað við dómsuppsögu og að hvor aðili beri sinn kostnað af málinu. Málsatvik. Þann 15. maí 1990 hafði starfsmaður stefnanda milligöngu um kaup á skuldabréfi vegna Hávöxtunarfélagsins hf., útgefnu af Skúla Sigurðssyni hdl. f.h. Leonards Haraldssonar skv. umboði. Greiðsla skuldabréfsins nam samkvæmt greiðslukvittun 1.697.465 krónum. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. 5922/1992 var Leonard Haraldsson sýknaður af kröfu stefnanda um greiðslu skuldabréfsins þar sem umboðsmaður hans hafi farið út fyrir umboð sitt. Var talið að starfsmanni stefnanda hafi orðið á mistök við kaup á skuldabréfinu. Kaup skuldabréfsins voru gerð vegna Hávöxtunarfélagsins hf. en Kaupþing annaðist rekstur Hávöxtunarfélagsins hf. samkvæmt rekstrarsamningi milli félaganna dags. 20. desember 1989. Rekstrarsamningurinn var í samræmi við lög nr. 20/1989 um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði en samkvæmt lögunum var skilyrði að verðbréfasjóðir væru reknir af verðbréfafyrirtækjum. Í rekstrarsamningi Kaupþings hf. og Hávöxtunarfélagsins hf. hafi m.a. verið kveðið á um greiðslu Kaupþings hf. á rekstrarkostnaði þ.á.m. launakostnaði, kaup á verðbréfum, innheimtu þeirra og vörslur og um greiðslu til félagsins fyrir framkvæmdastjórn og útlagðan kostnað. Stefnandi keypti lögboðna starfsábyrgðartryggingu hjá stefnda í samræmi við fyrirmæli laga nr. 20/1989 um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði og var sú vátrygging í gildi við kaup skuldabréfsins þann 15. maí 1990. Málsástæður og lagarök. Stefnandi byggir stefnukröfu sína á því að hann hafi í samræmi við lög nr. 20/1989 um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði keypt starfsábyrgðartryggingu hjá stefnda gegn bótaskyldu tjóni sem falli á stefnanda sem verðbréfafyrirtæki, þegar þriðji maður verði fyrir almennu fjártjóni vegna gáleysis starfsmanns hans. Þessi starfsábyrgðartrygging hafi verið í gildi þegar hið bótaskylda atvik þ.e. kaup skuldabréfsins hafi átt sér stað þann 15. maí 1990. Stefnufjárhæðin sé miðuð við kröfu stefnanda á hendur Leonard Haraldssyni skv. hinu útgefna skuldabréfi hinn 9. júlí 1993 þegar dómur Héraðsdóms Reykjavíkur um að hann skyldi vera sýkn af kröfu stefnanda var kveðinn upp. Sú kröfufjárhæð sé síðan lækkuð með tilliti til eigin áhættu stefnanda skv. vátryggingarskilmálum. Hið útgefna skuldabréf hafi upphaflega verið að fjárhæð kr. 2.000.000, með einum gjalddaga 15. júlí 1991 og beri meðalvexti Seðlabanka Íslands af óverðtryggðum lánum frá 30.04.1990 til greiðsludags 15. júlí 1991. Krafan skv. hinu útgefna skuldabréfi þann 9. júlí sundurliðist þannig: Lög um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði nr. 20/1989 setji það að skilyrði að verðbréfasjóðir séu reknir af verðbréfafyrirtækjum. Öðrum aðilum en verðbréfafyrirtækjum sé óheimilt að starfsrækja verðbréfasjóði sbr. 11. gr. laganna. Í greinargerð með lögum nr. 20/1989 um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði, sé fjárhagsstaða íslenskra verðbréfasjóða í árslok 1985 - 1987 rakin og sú niðurstaða sett fram að hér sé „þegar um mikilvægar stofnanir í fjármálum þjóðarinnar að ræða“. Verðbréfasjóðir hljóti því óhjákvæmilega að vera í hópi stærstu viðskiptavina verðbréfafyrirtækja og löggjafanum hafi verið það fyllilega ljóst við setningu laganna. Í 4. mgr. 11. gr. sé sett fram sú afdráttarlausa regla fyrir starfsleyfi verðbréfafyrirtækja að verðbréfafyrirtækin setji tryggingu fyrir tjóni sem það kann að baka viðskiptavinum sínum. Hvorki í lagatextanum sjálfum eða í greinargerð sé gerð undantekning varðandi tryggingar gagnvart verðbréfasjóði sem lögum samkvæmt sé skylt að gera rekstrarsamning við verðbréfafyrirtæki um rekstur sjóðsins. Megi telja með ólíkindum af löggjafanum að taka það ekki sérstaklega fram ef það hefði verið tilgangurinn að lögboðnar tryggingar giltu ekki um þennan viðskiptavin. Í greinargerð með lögunum segi þvert á móti að mun strangari kröfur séu gerðar til verðbréfafyrirtækja en verðbréfamiðlara varðandi tryggingar í samræmi við hið víðtæka starfssvið verðbréfafyrirtækjanna, en verðbréfamiðlurum sé óheimilt að hafa með höndum rekstur verðbréfasjóða eins og fram komi í 10. gr. laganna. Rekstrarfyrirkomulag verðbréfasjóða og sú fjárhagslega aðgreining sem gerð sé milli verðbréfafyrirtækja sem reka verðbréfasjóði og sjóðanna sjálfa sé ætlað að tryggja sem best réttarstöðu þeirra sem ávaxta fjármuni sína í verðbréfasjóði. Í greinargerð með lögum nr. 20/1989 svo og í framsöguræðu þáverandi viðskiptaráðherra á Alþingi komi fram að megintilgangur laganna eigi að vera að stuðla að heilbrigðri þróun á verðbréfamarkaði m.a. með því að tryggja hag þeirra sem kjósa að ávaxta sparifé sitt með kaupum á hlutdeildarskírteinum. Undanþága frá tryggingarskyldu með þeim hætti að verðbréfasjóðir teljist ekki viðskiptavinir í skilningi e. liðar 11. gr. laganna eins og haldið er fram í bréfi stefnanda dags. 30.07.1993 vegna náinna tengsla stefnanda og tjónþola að því er varðar rekstur og eignaraðild, brjóti í bága við það réttaröryggi sem lögunum sé ætlað að stuðla að og hafi í för með sér að viðskiptavinir verðbréfasjóða hafi lakari réttarstöðu en aðrir viðskiptavinir að þessu leyti, sem gangi þvert á orðalag og markmið laganna. Í samþykktum Hávöxtunarfélagsins hf. segi m.a. í 3. gr. „Tilgangur félagsins er að skapa farveg fyrir samvinnu einstaklinga og lögaðila um hámarksávöxtun sparifjár og um að dreifa þeirri áhættu sem slíkri ávöxtun er samfara“ ... „Félagið er verðbréfasjóður“. Í 4. gr. samþykktanna sé tekið upp ákvæði 20. gr. laga nr. 20/1989 en þar segir „Allir sem eiga hlutdeild að veðbréfasjóði ... eiga sama rétt til tekna og eigna sjóðsins ... í hlutfallið við eign sína“. Hávöxtunarfélagið hf. hafi engan ávinning af ávöxtun verðbréfasjóðsdeildanna og sé það raunar óheimilt. Tilgangurinn sé að ávaxta fé til lánadrottna (eigenda hlutdeildarskírteina) enda njóti þeir ávöxtunarinnar en ekki félagið sjálft. Eignaraðild að verðbréfasjóðum hafi þannig ekki beinan fjárhagslegan ávinning í för með sér. Verðbréfasjóðirnir séu fyrst og fremst hugsaðir sem umgjarðir um eignir sjóðanna og í lögunum sé rækilega skilið á milli rekstraraðilans og verðbréfasjóðsins. Lögin tryggi þannig fjárhagslegt sjálfstæði verðbréfasjóðanna og geri það að skilyrði að verðbréfafyrirtæki þ.e. annar lögaðili sjái um rekstur þeirra og milli þessara aðila sé gerður sérstakur rekstrarsamningur. Rekstrarfyrirkomulag verðbréfasjóða sé lögbundið og hafi óhjákvæmilega í för með sér náin rekstrarleg tengsl milli verðbréfafyrirtækis og verðbréfasjóða. Verðbréfafyrirtæki eins og stefnandi geri með sama hætti sambærilega samninga við fjölmarga aðra viðskiptavini s.s. einstaklinga, lögaðila og sjóði um rekstur og umsýslu fjármuna eins og samningur stefnanda við verðbréfasjóði Hávöxtunarfélagsins hf. geri ráð fyrir. Stefnandi fái þá með sama hætti tiltekna þóknun fyrir rekstur og umsýslu þeirra fjármuna sem félagið hafi fengið til ráðstöfunar, en ávöxtun verðbréfaeignarinnar renni til þeirra sem leggi fram fjármuni til ávöxtunar. Það að rekstrarleg tengsl eigi að leiða til niðurfellingu á bótarétti fái ekki staðist orðalag laganna eða tilgang og eðli þess rekstrar sem stefnandi hafi með höndum. Þá vísar stefnandi til þess að stefnandi hafi ekki verið hluthafi í Hávöxtunarfélaginu á þeim tíma sem kaup skuldabréfsins áttu sér stað. Hávöxtunarfélagið hf. hafi þá verið í eigu 72 aðila sem voru utan einn ekki eigendur að Kaupþingi hf. Megintilgangur verðbréfasjóða sé að mynda samvalssjóð, og nýta stærðarhagkvæmni og sérþekkingu umsýsluaðila við kaup verðbréfa í því skyni að ná fram góðri ávöxtun með áhættudreifingu og þar með lágmarksáhættu. Verðbréfasjóðsformið sé hugsað til þess að gera smærri fjárfestum það kleift að taka þátt í verðbréfaviðskiptum. Þessi hópur fjárfesta sé langstærsti hluti sparifjáreiganda sem hafi ekki það mikið sparifé milli handanna að hagkvæmt sé eða mögulegt að dreifa áhættu nægjanlega með því að kaupa einstök verðbréf. Löggjöf um verðbréfamiðlun og verðbréfasjóði hljóti öðru fremur að þurfa að taka mið af því að tryggja hag þessara fjárfesta, enda séu þeir ekki sérfróðir í verðbréfaviðskiptum og sérlega viðkvæmir fyrir tjóni. Það að lögboðnar tryggingar séu ekki fyrir hendi hjá verðbréfasjóðum vegna hins lögbundna rekstrarfyrirkomulags fái ekki staðist og sé í andstöðu við tilgang laganna, auk þess sem það leiði til mismununar á réttartöðu stærri og smærri fjárfesta. Stefnandi byggir kröfur sínar á vátryggingarskilmála stefnda, einkum 10.1, 12.1, 13.1 og 14.1. Þá styðst stefnandi við ákvæði laga um vátryggingarsamninga, sbr. einkum 24. gr. og 36. gr. og við ákvæði vaxtalaga nr. 25/1987. Þá vísar stefnandi til laga nr. 20/1989 um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði, einkum 1. gr. 9. gr., 10. gr., 11. gr., 18 gr. svo og til ummæla í greinargerð með lögunum. Málskostnaðarkrafan styðst við 130. gr. eml. nr. 91/1991. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988, þar sem lögmönnum sé gert að innheimta virðisaukaskatt af þjónustu sinni. Stefnandi sé ekki virðisaukaskattskyldur og beri honum því nauðsyn að fá dóm fyrir þessum skatti úr hendi stefndu. Stefndi byggir aðalkröfu sína um sýknu á því að ekki sé um tilvik að ræða sem falli undir gildissvið hinnar lögboðnu starfsábyrgðartryggingar. Samkvæmt e. lið 3. gr. laga nr. 20/1989 um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði hafi verið kveðið á um skyldu verðbréfamiðlara til þess að kaupa ábyrgðartryggingu, sem bæti viðskiptavinum tjón, sem hann kynni að baka þeim. Nánari ákvæði um vátrygginguna hafi verið í 3. tölul. 2. mgr. 4. gr. reglugerðar nr. 502/1989 um tryggingaskyldu verðbréfamiðlara og verðbréfafyrirtækja. Í e-lið 4. mgr. 11. gr. laga 20/1989 komi fram, að verðbréfafyrirtæki skuli skylt að setja tryggingu fyrir tjóni, sem það kunni að baka viðskiptavinum sínum og að setja skuli nánari ákvæði um tryggingar með reglugerð. Slík ákvæði hafi verið í 3. tölul. 2. mgr. 5. gr. fyrrnefndrar reglugerðar. Gildissvið starfsábyrgðartryggingarinnar hafi tekið til þeirrar skaðabótaábyrgðar sem verðbréfafyrirtæki hafi verið skylt að vátryggja samkvæmt lögum nr. 20/1989, sbr. reglugerð nr. 502/1989. Um bótaábyrgð verðbréfamiðlara og verðbréfafyrirtækja hafi gilt 9. gr. laga nr. 20/1989, sbr. 3. mgr. 13. gr. laganna. Á því sé byggt að sú skaðabótaábyrgð verðbréfafyrirtækja sem falli undir gildissvið vátryggingarinnar sé ábyrgð þeirra á tjóni „viðskiptamana“ fyrirtækjanna þ.e. utanaðkomandi viðskiptamanna sem verðbréfafyrirtæki hafi annast milligöngu um kaup eða sölu verðbréfa fyrir. Hávöxtunarfélagið sem Kaupþing hf. hafi rekið samkvæmt sérstökum rekstrarsamningi sé ekki viðskiptamaður í skilningi laga 20/1989 eða reglugerðar nr. 502/1989 og falli því hugsanleg bótaábyrgð Kaupþings hf. gagnvar Hávöxtunarfélaginu utan gildissviðs tryggingarinnar. Almennt einkenni ábyrgðartrygginga samkvæmt vátryggingarétti sé að vátryggð sé skaðabótaábyrgð vátryggðs gagnvart þriðja manni en ekki eigið tjón hans eða þeirra sem honum verða samsamaðir með „identifikation“. Í vátryggingarskilmálum grein 10.1 segi svo um gildissvið tryggingarinnar: „Vátryggt er gegn bótaskyldu, er fellur á vátryggingartaka sem verðbréfafyrirtæki, þegar þriðji maður verður fyrir almennu fjártóni vegna gáleysis starfsmanns hans.“ Samkvæmt grein 11.2 tekur vátryggingin ekki til ábyrgðar, sem rakin verður til: „... þess að vátryggingartaki tekur á sig ábyrgð, sem er víðtækari en almenn bótaskylda hans sem verðbréfafyrirtækis.“ Á því sé byggt að Hávöxtunarfélagið, þ.e. verðbréfasjóður sem rekinn hafi verið af stefnanda samkvæmt sérstökum rekstrarsamningi geti ekki talist þriðji maður í skilningi vátryggingaskilmála og laga nr. 20/1989 og átt bótarétt úr starfsábyrgðartryggingu stefnanda. Svo náin tengsl séu milli félaganna um rekstur, stjórn og eignaraðild að ekki sé unnt að líta svo á að þar sé um að ræða kröfu þriðja manns í skilningi vátryggingarréttar. IV. kafli laga nr. 20/1989 fjalli um verðbréfasjóði og þar komi fram hin nánu tengsl verðbréfasjóðs og verðbréfafyrirtækis sem annist rekstur sjóðsins. Í 2. mgr. 18. gr., staflið a. segi að í samþykktum verðbréfasjóðs skuli koma fram „nafn sjóðs og nafn þess verðbréfafyrirtækis, sem rekur sjóðinn“. Þá komi fram í 1. mgr. 18. gr. að verðbréfafyrirtæki komi fram í eigin nafni fyrir hönd verðbréfasjóðs og taki ákvarðanir varðandi sjóðinn í samræmi við rekstrarsamning skv. 3. mgr. Jafnframt segi að verðbréfasjóður geti eigi verið aðili að dómsmáli nema málið fjalli um samskipti sjóðsins og verðbréfafyrirtækis sem sér um rekstur hans. Forsaga og tilgangur löggjafar um verðbréfaviðskipti styðji þá niðurstöðu að utan gildissviðs starfsábyrgðartryggingar falli kröfur á milli verðbréfasjóðs og verðbréfafyrirtækis sem rekstur sjóðsins annist. Lög nr. 20/1989 hafi leyst af hólmi lög nr. 27/1986 um verðbréfamiðlun sem voru hin fyrstu sinar tegundar hér á landi. II. kafli þeirra laga fjalli um leyfi til verðbréfamiðlunar og rekstrar verðbréfasjóðs en samkvæmt lögunum hafi eitt skilyrði leyfisveitingar verið bankatrygging til að standa straum af greiðslu skaðabóta sem verðbréfamiðlari kynni að verða gert að greiða viðskiptamanni vegna starfsemi sinnar. Samkvæmt 5. gr. laganna hafi verið óheimilt að stofna eða starfrækja verðbréfasjóð nema sá maður, sem veitir honum forstöðu og hafi daglega stjórn hans með höndum, hafi fengið leyfi til verðbréfamiðlunar. Í IV. kafla laganna hafi verið ákvæði um fjárhagslega ábyrgð gagnvart viðskiptamanni sama efnis og 9. gr. laga nr. 20/1989. Í greinargerð með lögum nr. 27/1986 komi fram að tilgangurinn með lagasetningu sé að tryggja öryggi þeirra, sem viðskipti eigi við verðbréfamiðlara og til að eftirlit megi hafa með starfseminni. Í umræðum um lagafrumvarpið hafi komið ítrekað fram að tilgangur löggjafarinnar væri neytendavernd og aukið réttaröryggi almennings er sé almennt megintilgangur lögboðinna ábyrgðartrygginga þ.á. m. starfsábyrgðartygginga. Þá er sýknukrafan einnig á því byggð að stefnandi hafi ekki sannað að hann hafi orðið fyrir fjártjóni. Engum gögnum hafi verið framvísað af hans hálfu sem sýni að hann hafi innt af hendi greiðslur vegna mistaka starfsmannsins eða hann fengið á sig fjárkröfur þeirra vegna. Stefndi byggir varakröfu um verulega kröfulækkun á því að ekki sé sýnt fram á tjón sem nemi kröfufjárhæð í stefnu. Tjónsatvik séu kaup starfsmanns stefnanda á skuldabréfinu þann 15. maí 1990. Fyrir skuldabréfið hafi verið greiddar kr. 1.697.465. Eigin áhætta vátryggðs í tjóni hafi verið kr. 200.000. Samkvæmt því gæti krafa um bætur úr starfsábyrgðartryggingunni ekki numið hærri fjárhæð kr. 1.497.465. Þeim hluta stefnufjárhæðar sem séu vextir er mótmælt sem fyrndum. Þáttur í varakröfu stefnda er að hafnað verði kröfum stefnanda um dráttarvexti fyrir dómsuppsögudag. Um rökstuðning þeirrar kröfu sé vísað til tómlætis stefnanda varðandi heimtu kröfunnar og gallaðrar kröfugerðar hans. Til stuðnings aðalkröfu um sýknu vísar stefndi til vátryggingaskilmála um starfsábyrgðartryggingu fyrir verðbréfafyrirtæki, ákvæða laga nr. 20/1989 um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði og reglugerðar nr. 502/1989 um tryggingaskyldu verðbréfamiðlara og verðbréfafyrirtækja og til reglna vátryggingaréttar um ábyrgðartryggingar og sönnun tjóns. Jafnframt er til stuðnings varakröfu vísað til almennra reglna skaðabótaréttarins, 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 varðandi fyrningu vaxta og meginreglna um réttaráhrif tómlætis. Krafa um málskostnað byggir á XXI. kafla laga nr. 91/1991 og krafa um virðisaukaskatt byggir á lögum nr. 50/1988 enda sé stefndi ekki virðisaukaskattskyldur. Niðurstaða. Þegar atvik máls þessa urðu voru lög nr. 20/1989, um verðbréfaviðskipti og verðbréfasjóði í gildi. Í 4. mgr. 1. gr. laga þessara sagði að með verðbréfafyrirtæki væri átt við fyrirtæki sem sé sérstaklega stofnað skv. III kafla laganna til þess að annast verðbréfamiðlun, fjárvörslu og skylda starfsemi fyrir einstaklinga og lögaðila. Þessu næst segir. „Verðbréfafyrirtæki annast einnig rekstur verðbréfasjóða og sölutryggingu markaðsverðbréfa.“ Í 6. mgr. 1. gr. segir: „Með "verðbréfasjóði" er átt við sjóð, er samanstendur af skuldabréfum, hlutabréfum eða öðrum auðseljanlegum verðbréfum samkvæmt fyrir fram ákveðinni og kunngerðri fjárfestingarstefnu að því er varðar áhættudreifingu, þar sem almenningi eða þrengri hópi manna er gefinn kostur á að eignast hlutdeild í sjóðnum samkvæmt útgefnum skírteinum er að kröfu eigenda þeirra fást innleyst hjá sjóðnum í reiðufé samkvæmt nánari ákvæðum í reglum sjóðsins.“ Í III kafla laganna eru ákvæði um verðbréfafyrirtæki. Í 2. mgr. 11. gr. segir m.a: „Verðbréfafyrirtæki má ásamt verðbréfamiðlurum annast verðbréfamiðlun gegn þóknun og því skal einnig heimilt að veita sölutryggingu á markaðsverðbréfum, annast fjárvörslu fyrir einstaklinga og lögaðila, reka verðbréfasjóði og skylda starfsemi. Öðrum aðilum en verðbréfafyrirtækjum með fullgildu rekstrarleyfi er óheimilt að annast þá starfsemi er að framan greinir eða einkenna sig sem verðbréfafyrirtæki.“ Í 4. mgr. 11. gr. laganna er skilyrðum fyrir leyfi til rekstrar verðbréfafyrirtækis lýst og í e-lið 4. mgr. 11. gr. segir: „Fyrirtækið setji tryggingu fyrir tjóni sem það kann að baka viðskiptavinum sínum. Nánari ákvæði um fjárhæð tryggingar og lágmarkskilmála að öðru leyti skulu sett með reglugerð.“ Í 3. mgr. 13. gr. laga nr. 20/1989 segir að ákvæði 4.-9. gr. eigi við um verðbréfafyrirtæki eftir því sem við geti átt. Í 9. gr. laganna segir að verðbréfamiðlari beri eftir almennum reglum að bæta viðskiptamanni sínum það tjón sem hann baki honum með störfum sínum sé ekki mælt fyrir á annan veg í lögunum. Í 3. tl. 1. gr. reglugerðar nr. 502/1989 um tryggingaskyldu verðbréfamiðlara og verðbréfafyrirtækja sem sett er skv. heimild í m.a. 11. gr. laga nr. 20/1989 segir: „[Í reglugerð þessari merkir] "Viðskiptamaður" einstakling, eða lögaðila sem verðbréfamiðlari eða verðbréfafyrirtæki hefur annast milligöngu um kaup og sölu verðbréfa fyrir.“ Í 3. tl. 2. mgr. 5. gr. reglugerðarinnar segir: „[Tryggingin skal vera sem hér segir] Ábyrgðartrygging sem greiðir allt að 3.500.000.00 krónur vegna hvers einstaks tjónsatviks er verðbréfafyrirtæki veldur og rakið verður til gáleysis starfsmanna þess er það ber ábyrgð á, svo og kostnað er af því leiðir. ... “ Í vátryggingarskilmálum 10.1. segir: „Vátryggt er gegn bótaskyldu, er fellur á vátryggingataka sem verðbréfafyrirtæki, þegar þriðji maður verður fyrir almennu fjártjóni vegna gáleysis starfsmanna hans.“ Í IV kafla laga nr. 20/1989 eru ákvæði um verðbréfasjóði. Í 1. mgr. 18. gr. segir að verðbréfafyrirtæki geti rekið einn eða fleiri verðbréfasjóði. Þá segir að verðbréfafyrirtæki komi fram í eigin nafni fyrir hönd verðbréfasjóðs og taki ákvarðanir varðandi sjóðinn í samræmi við rekstrarsamning. Ennfremur kemur fram sú regla að í löggerningum sem varði sjóði í vörslu fyrirtækisins sé skylt að geta þess sjóðs sem verðbréfafyrirtækið kemur fram fyrir hverju sinni. Í a-lið 2. mgr. 18. gr. segir að í samþykktum verðbréfasjóðs skuli koma fram nafn sjóðs og þess verðbréfafyrirtækis sem rekur sjóðinn. Í 4. mgr. segir að verðbréfasjóður skuli hafa samning við verðbréfafyrirtæki um rekstur sjóðsins. Í 1. mgr. 19. gr. segir að í verðbréfsjóðaskrá sem Seðlabanki Íslands haldi skuli skrá hvaða verðbréfafyrirtæki reki verðbréfasjóð og í 2. mgr. kemur fram að í tilkynningu Seðlabanka Íslands um staðfestingu á samþykktum sjóðs skuli taka fram nafn þess verðbréfafyrirtækis sem rekur sjóðinn. Þá segir m.a. í 1. mgr. 21. gr. að nafn verðbréfafyrirtækis skuli koma fram í hlutdeildarskírteini. Eins og hér að framan er rakið voru náin lögbundin tengsl með verðbréfafyrirtæki og verðbréfasjóði samkvæmt lögum nr. 20/1989. Þegar litið er til þessa verður ekki fallist á að verðbréfasjóður hafi talist viðskiptavinur í skilningi e-liðar 4. mgr. 11. gr. laga nr. 20/1989 og er þar með fallist á þá málsástæðu stefnda að Hávöxtunarfélagið sem stefnandi rak samkvæmt sérstökum rekstrarsamningi sé ekki „viðskiptamaður“ í skilningi fyrrnefndra laga. Samkvæmt þessu verður ekki talið að tryggingarskilmálar þeir sem í gildi voru milli aðila taki til tilviks þessa með því að skýra verður þá með hliðsjón af ofangreindum ákvæðum og Hávöxtunarfélagið ekki talinn þriðji maður í skilningi 10.1. skilmálanna. Samkvæmt þessu verður stefndi sýknaður af kröfum stefnanda en rétt þykir að málskostnaður milli aðila falli niður Allan Vagn Magnússon héraðsdómari kvað upp dóm þennan. Dómsorð: Stefndi, Sjóvá-Almennar tryggingar hf skal sýkn af öllum kröfum stefnanda Kaupþings hf. Málskostnaður milli aðila fellur niður.
Mál nr. 464/2008
Kærumál Gjaldþrotaskipti Réttindaröð
Kærður var úrskurður héraðsdóms, þar sem hafnað var kröfu Þ um að viðurkennd yrði krafa hans í þrotabú B um afhendingu tiltekinna fjármuna utan skuldaraðar. Bar Þ því við í málinu að hann væri réttur eigandi fjármunanna. Þar sem ekki þótti sannað að umræddir fjármunir væru eign Þ, samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl., var kröfunni hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Hjördís Hákonardóttir og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 18. ágúst 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 27. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 5. ágúst 2008, þar sem hafnað var kröfu sóknaraðila um að viðurkennd yrði krafa hans á hendur varnaraðila um afhendingu á 190.000 evrum utan skuldaraðar. Kæruheimild er í 179. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti o.fl. Sóknaraðili krefst þess að framangreind krafa hans á hendur varnaraðila verði viðurkennd. Þá krefst sóknaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili krefst þess aðallega að málinu verði vísað frá Hæstarétti, til vara að hinn kærði úrskurður verði staðfestur, en að því frágengnu að ekki verði viðurkenndur réttur sóknaraðila til hærri fjárhæðar en þeirrar, sem „greidd var inn á fjárvörslureikning varnaraðila þann 20. júlí 2007 ásamt áunnum vöxtum að frádregnum kostnaði þrotabúsins á máli þessu.“ Í öllum tilvikum krefst varnaraðili kærumálskostnaðar. Varnaraðili hefur ekki fært fram haldbær rök fyrir kröfu sinni um að málinu verði vísað frá Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur á þann hátt, sem í dómsorði greinir. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðila kærumálskostnað svo sem nánar segir í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, Þorbjörns Jónassonar, um að viðurkennd verði krafa hans á hendur varnaraðila, þrotabúi Benedikts Matthíassonar, um afhendingu á 190.000 evrum utan skuldaraðar. Sóknaraðili greiði varnaraðila 150.000 krónur í kærumálskostnað. Með bréfi skiptastjóra í þrotabúi Benedikts Matthíassonar, mótteknu 21. maí 2008, var ágreiningsefni máls þessa skotið til úrlausnar dómsins. Málið var þingfest 13. júní 2008 og tekið til úrskurðar 31. júlí sl. Sóknaraðili krefst þess að hnekkt verði þeirri ákvörðun skiptastjóra í þrotabúi varnaraðila að hafna afhendingu á 190.000 evrum til sóknaraðila, og að krafa sóknaraðila um afhendingu fjárins verði viðurkennd utan skuldaraðar samkvæmt 109. gr. laga nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Þá er krafist málskostnaðar. Varnaraðili krefst þess að öllum kröfum sóknaraðila verði hafnað og varnaraðila sé heimilt að hagnýta þá fjármuni sem Ríkislögreglustjóri greiddi inn á fjárvörslureikning varnaraðila þann 20 júlí 2007, ásamt áunnum vöxtum, til hagsbóta fyrir kröfuhafa þrotabús Benedikts Matthíassonar. Þá er krafist málskostnaðar. I Málavextir eru þeir að með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, uppkveðnum 18. desember 2003, var bú Benedikts Matthíassonar, kt. 310874-4189, tekið til gjaldþrotaskipta. Sama dag var Katrín Theodórsdóttir hdl. skipuð skiptastjóri búsins. Frestdagur við skiptin var 17. nóvember 2003. Alls var 22 kröfum lýst í búið, samtals að fjárhæð 18.131.863 krónur. Með bréfi skiptastjóra 20. júlí 2004 var boðað til skiptafundar þar sem skrá yfir lýstar kröfur var lögð fram. Ekki var tekin afstaða til almennra krafna þar sem um eignalaust bú var að ræða. Ekki var gerð athugasemd við afstöðu skiptastjóra á skiptafundi 23. ágúst 2004. Áður en skiptalok höfðu verið auglýst voru 190.000 evrur teknar úr vörslum þrotamanns og haldlagðar af lögreglunni á Keflavíkurflugvelli 2. september 2006. Staðhæfði þrotamaður í fyrstu að hann væri eigandi fjármunanna, en við yfirheyrslu hjá Ríkislögreglustjóra 21. febrúar 2007 var lögð fram staðfesting manns sem kvaðst vera eigandi fjárins, þ.e. sóknaraðila máls þessa. Er sú staðfesting dagsett 28. desember 2006. Kemur þar fram að sóknaraðili hafi afhent þrotamanni fjármunina til bifreiðakaupa í Þýskalandi. Með bréfi Ríkislögreglustjóra 21. febrúar 2007 var skiptastjóra gert viðvart um fjármunina. Í kjölfarið gerði skiptastjóri kröfu um afhendingu fjárins til þrotabúsins. Voru fjármunirnir í vörslum lögreglunnar til 20. júlí 2007, en þann dag greiddi Ríkislögreglustjóri 15.733.494 krónur inn á fjárvörslureikning skiptastjóra. Með bréfi 28. ágúst 2007 lýsti sóknaraðili kröfu í þrotabúið um afhendingu fjárins á grundvelli 109. gr. l. nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Óskaði skiptastjóri eftir því að sóknaraðili sannaði eignarrétt sinn á fjármununum í samræmi við áskilnað 109. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Hinn 20. mars 2008 tók skiptastjóri formlega afstöðu til kröfu sóknaraðila með því að viðurkenna ekki kröfu hans að svo stöddu. Jafnframt boðaði hann til skiptafundar og kom þar fram að sætti afstaða skiptastjóra ekki mótmælum á fundinum yrði hún talin endanlega samþykkt við skiptin í samræmi við 120. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Skiptafundurinn var haldinn 16. apríl 2008. Fyrir hönd sóknaraðila mætti þar Jóhanna Katrín Magnúsdóttir hdl. og mótmælti afstöðu skiptastjóra til lýstrar kröfu sóknaraðila. Með heimild í 171. gr. gjaldþrotaskiptalaga beindi skiptastjóri ágreiningnum til úrlausnar Héraðsdóms Reykjavíkur. II Sóknaraðili byggir í fyrsta lagi á því að fyrir liggi að varnaraðili geti ekki með nokkru móti leitt líkur að því að umræddir fjármunir séu sjálfsaflafé þrotamanns, enda sé þrotamaður algerlega eignalaus og með stórt gjaldþrot á bakinu. Í öðru lagi byggir sóknaraðili á því að viðbúið sé að ef þrotamaður hefði haft yfir slíku fjármagni að ráða hefði ekki komið til gjaldþrotaskipta á búi hans. Í þriðja lagi byggir sóknaraðili á því að þrotamaður sjálfur hafi staðfest að sóknaraðili eigi þessa fjármuni. Beri að skoða þessa staðfestingu þrotamanns með það í huga að um umtalsverða fjármuni sé að ræða sem hann hafi verið með á sér og að freistandi og auðvelt hefði verið fyrir þrotamann að slá eign sinni á þá og leysa sjálfan sig úr þeim fjárhagslegu erfiðleikum sem hann hafi verið í. Í fjórða lagi byggir sóknaraðli á því að fyrir liggi að hann hafi þau fjárráð að fullkomlega sé eðlilegt að hann hafi yfir slíkum fjármunum að ráða. Í ljósi þessa telur sóknaraðili að fullu upplýst að fjármunir þessir séu eign sóknaraðila og skilyrði 109. gr. gjaldþrotaskiptalaga að fullu uppfyllt. III Varnaraðili byggir á því að samkvæmt 73. gr. l. nr. 21/1991 eignist þrotabúið, meðan á gjaldþrotaskiptum standi, þau fjárhagslegu réttindi sem ella hefðu fallið til þrotamannsins, ef þau hefðu komið í eigu hans þegar héraðsdómari kvað upp úrskurð um að búið væri tekið til gjaldþrotaskipta. Á sama hátt missi þrotamaðurinn rétt til að ráða yfir réttindum sem falli til þrotabúsins eftir 72. og 73. gr. laganna. Samkvæmt því hafi varnaraðila verið rétt að krefjast umræddra fjármuna til hagsbóta fyrir þrotabúið er honum var gert viðvart um þá af ríkislögreglustjóra. Þá byggir varnaraðili á því að sóknaraðila hafi ekki tekist að sanna eignarrétt sinn til þeirra fjármuna sem fundust í fórum þrotamanns, eins og áskilið sé í 109. gr. l. nr. 21/1991. Við mat á sönnun gildi svipaðar reglur og sjónarmið og við aðför, með því að telja að vörslur gerðarþola yfir óskrásettum lausafjármunum gefi líkindi fyrir eignarrétti hans að þeim. Verði þannig sá sem haldi öðru fram að sanna betri rétt sinn. Ekkert í gögnum málsins sanni að sóknaraðili sé eigandi umræddra fjármuna. Kvittun fyrir móttöku sóknaraðila á slysabótum þremur og hálfu ári áður en fjármunirnir fundust í fórum þrotamanns 27. nóvember 2006 feli ekki í sér sönnun fyrir því að peningarnir séu í eigu sóknaraðila. Sóknaraðili verði að sýna fram á hvernig fjármunirnir hafi komist í vörslur þrotamanns með einhverjum hætti. Að öðrum kosti geti þrotamaður komið sér undan yfirvofandi fullnustugerðum með því að fá hvern sem er, hvenær sem er, til að lýsa yfir eignarrétti sínum til þeirra fjármuna eða réttinda sem krafist væri fullnustu í. Einu skilyrðin væru þá að þriðji maður væri borgunarmaður fyrir fjármununum. Ekkert í gögnum málsins sýni að sóknaraðili hafi átt fjármunina á þeim tíma sem þeir fundust í vörslum þrotamanns eða skömmu áður. Jafnframt byggir varnaraðili á því að gera verði ríkari kröfur til þriðja manns sem beri því við að hann eigi reiðufé í fórum þrotamanns, en þegar um sé að ræða óskrásetta lausafjármuni. Sóknaraðila nægi því ekki að sýna fram á að þrotamaður hafi tekið fjármuni hans til varðveislu heldur verði að auki að krefjast þess að peningarnir séu sérgreindir í vörslum gerðarþola til að fallist yrði á eignarrétt sóknaraðila að þeim. Varnaraðili byggir á því að leysa verði úr því hvort fjármunirnir tilheyri þrotamanni eða sóknaraðila eftir almennum reglum á sviði eignarréttar. Samkvæmt gildandi rétti gefi vörslur hlutar veigamikla vísbendingu um eignarrétt til hans. Á þeim tíma sem fjármunirnir voru teknir úrs vörslum þrotamanns hafi hann farið með formlega heimild til ráðstöfunar þeirra eins og eigendur hafi að jafnaði, og megi þar nefna handhöfn viðskiptabréfa. Ekkert hafi bent til annars en að þrotamaður hafi verið eigandi fjármunanna á þeim tíma sem lögregla lagði hald á þá, enda hafi hann borið svo þótt hann kysi síðar að hverfa frá þeim framburði. Samkvæmt almennum reglum einkamálaréttarfars beri sá sem haldi fram eignarrétti sínum til lausafjár eða peninga í vörslum annarra sönnunarbyrðina. Ekkert í gögnum málsins bendi til eignarréttar sóknaraðila til fjármunanna, annað en staðhæfing hans og þrotamanns. Ekki sé að finna meðal gagna málsins sönnun um meint bifreiðakaup þrotamanns fyrir sóknaraðila. Þegar eðli málsins sé haft í huga sé augljóst að hætt sé við að þrotamaður, eftir atvikum í samráði við þriðja mann, reyni að hindra að fjármunirnir renni til ráðstöfunar kröfuhafa með því að staðhæfa að þeir tilheyri sér ekki. Þá byggir varnaraðili á því að niðurfelling á sakamáli því sem var til rannsóknar hjá lögreglunni, vegna skorts á sönnunargögnum, hafi enga þýðingu varðandi eignarhald á þeim fjármunum sem voru í vörslum þrotamanns og því málinu óviðkomandi. IV Samkvæmt 109. gr. l. nr. 21/1991 skal afhenda eign eða réttindi í vörslum þrotabús þriðja manni ef hann sannar eignarrétt sinn að þeim. Öðrum rétthöfum skal með sama hætti afhenda eignir eða réttindi sem þrotabúið á ekki tilkall til. Í framkvæmd hefur verið talið að tvö skilyrði þurfi að uppfylla til að ákvæðið eigi við varðandi peningafjárhæðir. Í fyrsta lagi þarf sá sem krefst peningafjárhæðarinnar að sýna fram á eignarrétt að henni, en í öðru lagi þarf féð að liggja sérgreint í vörslum búsins. Óumdeilt er að sóknaraðili og þrotamaður bera báðir að þær 190.000 evrur, sem um er deilt í máli þessu, séu eign sóknaraðila. Ljóst er að það eitt og sér nægir ekki sem sönnun fyrir eignarrétti sóknaraðila að fjármununum samkvæmt 109. gr. gjaldþrotaskiptalaga. Myndi slíkt leiða til þess að þrotamaður gæti komið sér undan yfirvofandi fullnustugerðum með því að fá annan aðila til að lýsa yfir eignarrétti sínum til fjármuna eða réttinda sem krafist væri fullnustu í. Fyrir liggur að sóknaraðili fékk á árinu 2003 greiddar tæpar 40 milljónir króna í bætur vegna umferðarslyss. Atvik máls þessa eiga sér stað um þremur árum eftir þann tíma. Í máli þessu liggur ekkert fyrir um tengsl sóknaraðila og þrotamanns né heldur um samskipti þeirra á þeim tíma sem atburðir málsins áttu sér stað. Þannig liggur ekki fyrir nein staðfesting þess efnis að þrotamaðurinn hafi móttekið umrædda fjármuni úr höndum sóknaraðila, en um umtalsverða fjármuni er að ræða. Þá liggur ekki fyrir nein staðfesting varðandi peningaúttektir sóknaraðila á þeim tíma sem þrotamaðurinn var tekinn með fjármunina, né heldur liggur fyrir að sóknaraðili hafi fjárfest í evrum fyrir tilgreinda upphæð um það leyti. Að þessu virtu er það niðurstaða dómsins að ekki sé fram komin sönnun þess að þeir fjármunir sem um er deilt séu eign sóknaraðila samkvæmt 109. gr. l. nr. 21/1991, um gjaldþrotaskipti. Þá er og til þess að líta að þegar þrotamaður var handtekinn af lögreglunni á Keflavíkurflugvelli 2. september 2006 bar hann að hann væri sjálfur eigandi fjármunanna. Við yfirheyrslu hjá Ríkislögreglustjóra rúmum fimm mánuðum síðar, 21. febrúar 2007, breytti hann hins vegar framburði sínum og kvað sóknaraðila eiga peningana, og lagði þá fram yfirlýsingu sóknaraðila, dagsetta 28. desember 2006. Í ljósi þessa þykir yfirlýsing þrotamanns um að sóknaraðili sé eigandi fjármunanna ekki trúverðug. Samkvæmt framanrituðu er það niðurstaða dómsins að hafna beri kröfu sóknaraðila, en fallast á að varnaraðila sé heimilt að nýta þá fjármuni sem Ríkislögreglustjóri greiddi inn á fjárvörslureikning varnaraðila 20. júlí 2007, ásamt áunnum vöxtum, til hagsbóta fyrir kröfuhafa þrotabús Benedikts Matthíassonar, kt. 310874-4189. Með hliðsjón af atvikum málsins þykir rétt að málskostnaður falli niður. Ingimundur Einarsson héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Kröfu sóknaraðila er hafnað. Varnaraðila er heimilt að nýta þá fjármuni sem Ríkislögreglustjóri greiddi inn á fjárvörslureikning varnaraðila 20. júlí 2007, ásamt áunnum vöxtum, til hagsbóta fyrir kröfuhafa þrotabús Benedikts Matthíassonar, kt. 310874-4189. Málskostnaður fellur niður.
Mál nr. 662/2009
Kærumál Dómari Vanhæfi
Staðfest var niðurstaða héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu Í og Á um að dómari málsins viki sæti. Var talið að eins og málið lægi fyrir væru engar forsendur til að hnekkja því mati héraðsdómara að honum væri rétt að víkja sæti vegna ákvæðis g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Garðar Gíslason og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 11. nóvember 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 20. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 3. nóvember 2009, þar sem fallist var á kröfu varnaraðila um að Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari viki sæti í máli sóknaraðila gegn þeim. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess að kröfu varnaraðila um að dómarinn víki sæti verði hafnað og sér dæmdur málskostnaður í héraði og kærumálskostnaður. Varnaraðilar krefjast staðfestingar hins kærða úrskurðar og kærumálskostnaðar. Eins og mál þetta liggur fyrir eru engar forsendur til að hnekkja því mati héraðsdómara að honum sé rétt að víkja sæti í því vegna ákvæðis g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Hinn kærði úrskurður verður því staðfestur. Sóknaraðila verður gert að greiða varnaraðilum kærumálskostnað eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Sóknaraðili, Guðmundur Kristjánsson, greiði varnaraðilum, íslenska ríkinu og Árna Matthíasi Mathiesen, hvorum fyrir sig 75.000 krónur í kærumálskostnað. Mál þetta var höfðað 10. mars sl. en það var tekið til úrskurðar 30. október sl. í tilefni af kröfu stefndu 28. október sl. um að dómari víki sæti á grundvelli g-liðar 5. gr. laga nr. 91/1991 um með­ferð einkamála. Af hálfu stefnanda er þess krafist að kröfu stefndu um að dómari víki sæti verði hafnað. Einnig er krafist málskostnaðar af hálfu stefnanda í þessum þætti máls­ins en þeirri kröfu var mótmælt af hálfu stefnda, íslenska ríkisins, við munnlegan mál­flutning. I. Krafa stefndu er rökstudd þannig að dómari hefði gefið viðtal á Morgunvakt Ríkisútvarpsins, Rás 1, 15. janúar 2008, sem lotið hafi m.a. að þeirri dómaraskipan sem dómsmálið lúti að. Í kröfugerðinni er vísað til þess að tilefni viðtalsins hafi einkum verið sú dómaraskipan enda hafi það verið gefið tæpum mánuði eftir skipunina og á þeim tíma þegar töluverð umfjöllun fór fram í fjölmiðlum um hana. Stefndu lýsa því í kröfugerðinni að þeir telji ljóst að viðtalið valdi því að fyrir hendi séu atvik, sem séu fallin til þess að draga óhlutdrægni dómara með réttu í efa í skilningi g-liðar 5. gr. laga um meðferð einkamála. Ummæli dómara í viðtalinu eru af hálfu stefndu talin valda því að unnt sé að draga óhlutdrægni dómarans í efa með réttu, sérstaklega þegar þau væru skoðuð í því samhengi sem þar hafi verið um að ræða, þ.e. að þau hafi verið viðhöfð í beinum tengslum við þá ákvörðun stefnda Árna, sem setts dómsmálaráðherra að skipa Þorstein Davíðsson í embætti héraðsdómara. Við munnlegan málflutning kom einnig fram af hálfu stefndu að í fyrsta lagi væri almennt mjög óheppilegt að dómari hefði tjáð sig um mál sem væru eldfim og pólitísk. Dómari hefði átt að vekja athygli á viðtalinu við fyrstu fyrirtöku málsins af þessum ástæðum. Þá var í öðru lagi bent á að viðtalið sjálft valdi efasemdum um óhlutdrægni dómara, en andi þess og eðli gefi tilefni til kröfugerðarinnar um að dómari víki sæti í málinu. Mikilvægt væri að eyða allri óvissu um óhlutdrægni dómara. Var vísað til mannréttindasáttmála Evrópu um rétt stefndu til að njóta óhlutdrægrar málsmeðferðar. II. Stefnandi mótmælir því að stefndu hafi nokkurt tilefni til að telja dómara vanhæfan í málinu og þeir hafi heldur ekki fært fyrir því viðhlítandi rök. Dómari sé vel að sér á þessu sviði sem sjá megi af fræðigrein sem hann hafi skrifað um dómsvaldið, faglegt mat á hæfni dómara og hlutverk dómstóla í réttarríkinu. Ekkert komi fram í viðtalinu, sem stefndu vísi til, sem geri dómarann vanhæfan í málinu. Dómari hafi ekkert tjáð sig um málsatvikin heldur almennt og fræðilega um viðfangs­efnið. Af viðtalinu megi glöggt sjá að dómari hafi með engum hætti tjáð sig þannig að hann hafi gert sig vanhæfan í málinu. III. Í kröfugerðinni kemur fram að dómari hefði af sjálfsdáðum átt að gæta að hæfi sínu á fyrri stigum málsins með tilliti til viðtalsins. Þetta var gert og þótti ekki tilefni til þess að dómari viki sæti af þessum sökum án kröfu málsaðila. Frá sjónarhóli dómarans, sem veitti viðtalið vegna áhuga á viðfangsefninu, þótti heldur ekki ástæða til að vekja athygli málsaðila á viðtalinu en umfjöllun í því er takmörkuð við almenn atriði sem virðast óumdeild. Af rökstuðningi stefndu fyrir kröfugerð þeirra um að dómari víki sæti má ráða að þeir telji að viðtalið, sem þeir vitna til, hafi aðallega verið veitt í tilefni af dómara­skipaninni sem sé til umfjöllunar í máli þessu. Af inngangi viðtalsins er þó ljóst að það er jafnframt tekið í tilefni af því að dómari átti sæti í dómnefnd um hæfni héraðsdómara og hafði skrifað fræðigreinar um efnið. Þar var ekki átt við að setan í dómnefndinni eða fræðiskrifin fjölluðu um þá skipan dómara, sem mál þetta fjallar um, enda átti dómarinn sæti í nefndinni á árunum 1998 til 2004 og fræðigreinin, sem vísað er til, kom út í Tímariti lögfræðinga í desember 2004, nokkrum árum áður en atvikin urðu sem kröfur í málinu eru reistar á. Tilefni viðtalsins er augljóslega einnig að miklar deilur höfðu komið upp á opinberum vettvangi varðandi um­rædda dómara­skipan og efasemdir um að fagleg sjónarmið hefðu verið látin ráða ferðinni við valið. Í málinu er ekki deilt um að fagleg sjónarmið eigi að ráða vali á dómara í embætti, að hæfasti umsækjandi hverju sinni skuli valinn og að hlutleysis sé gætt við valið. Málið er lagt þannig fyrir dóminn að þetta sé byggt á reglum stjórnsýslunnar og af hálfu stefndu er því haldið fram að eftir þeim hafi verið farið í málinu. Í viðtalinu er engin afstaða tekin til þess hvort nokkrar reglur hafi verið brotnar við hina umdeildu dómaraskipan. Þar er heldur ekki tekin afstaða til lögmætis dómara­skipanarinnar sem um ræðir og engar ályktanir dregnar um slíkt. Ekkert er heldur fjallað um bótaábyrgð í tilefni af skipaninni eða persónulega ábyrgð stefnda Árna vegna hennar sem eru megin­­ágreiningsefnin í málinu. Tilvitnanir úr viðtalinu, sem raktar eru í kröfugerð stefndu, eru um þekktar staðreyndir, sem ekki er deilt um í málinu, svo sem að almenningur þurfi að geta treyst því að faglega sé staðið að vali á dómurum, matið þurfi að vera algerlega hlutlaust og að það þurfi að vera byggt á faglegum forsendum. Að þessu virtu verður ekki fallist á að ummæli dómara í viðtalinu séu til þess fallin að draga megi óhlutdrægni hans með réttu í efa í máli þessu. Þrátt fyrir það verður sérstaklega að líta til þess að með viðtalinu tók dómari þátt í opinberri umfjöllun um hina umdeildu dómaraskipan sem stefndu mega með réttu telja að sé til þess fallið að draga óhlutdregni dómarans í efa. Með vísan til þess og g-liðar 5. gr. laga um meðferð einkamála ber dómara að víkja sæti í málinu. Málskostnaður verður ekki ákveðinn í þessum þætti málsins. Úrskurðinn kveður upp Sigríður Ingvarsdóttir héraðsdómari. ÚRSKURÐARORÐ: Dómari víkur sæti í máli þessu.
Mál nr. 466/2011
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms, um að X skyldi gert að sæta gæsluvarðhaldi samkvæmt a. lið 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingibjörg Benediktsdóttir, Gunnlaugur Claessen og Viðar Már Matthíasson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 2. ágúst 2011, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 3. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 2. ágúst 2011, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 5. ágúst 2011 klukkan 11 og sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldinu verði markaður skemmri tími. Hann krefst þess jafnframt að hann verði ekki látinn sæta einangrun meðan á gæsluvarðhaldi stendur. Þá krefst hann kærumálskostnaðar úr ríkissjóði. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Fallist er á með héraðsdómi að skilyrði séu til þess að varnaraðili sæti gæsluvarðhaldi vegna rannsóknarhagsmuna og að hann sæti einangrun á meðan á því stendur. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Kærumálskostnaður dæmist ekki, sbr. 3. mgr. 220. gr. laga nr. 88/2008. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 613/2008
Kærumál Upplýsingaskylda Fjarskipti Friðhelgi einkalífs Stjórnarskrá Lögskýring
L krafðist þess að S hf. yrði gert skylt að afhenda upplýsingar um öll þau gsm-símtæki sem í notkun höfðu verið á Eyrarbakkavegi, vestan Óseyrarbrúar í Ölfusi, á nánar tilgreindu tímabili. Í dómi Hæstaréttar kemur fram að samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar skuli allir njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Ákvæði b. liðar 86. gr. og 1. mgr. 87. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála feli í sér undantekningu frá 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar, samkvæmt heimild 2. og 3. mgr. sama ákvæðis, og hafa að geyma ákvæði um íþyngjandi rannsóknarúrræði. Af þeim sökum yrðu þau ekki skýrð rýmra en leiðir af texta þeirra. Talið var að krafa L gengi lengra en rúmaðist innan ákvæða 86. gr. og 87. gr. laga nr. 19/1991 og var henni því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 10. nóvember 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 13. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Suðurlands 7. nóvember 2008, þar sem varnaraðila var gert að afhenda lögreglunni á Selfossi upplýsingar „um þau gsm-símtæki sem voru í notkun á Eyrarbakkavegi vestan Óseyrarbrúar í Ölfusi, á tímabilinu frá kl. 16:00 miðvikudaginn 5. nóvember til kl. 16:30 þann sama dag.“ Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og honum dæmdur kærumálskostnaður. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar ásamt því að kröfu varnaraðila um kærumálskostnað verði hafnað. I Svo sem greinir í hinum kærða úrskurði rannsakar lögreglan á Selfossi umferðarlagabrot tveggja ökumanna 5. nóvember 2008 en báðir voru þeir mældir á ofsahraða á Eyrarbakkavegi vestan Óseyrarbrúar. Annar þeirra stöðvaði fyrir lögreglu, en hinn sinnti ekki stöðvunarmerkjum lögreglu og komst undan. Sóknaraðili kveður að báðir lögreglumennirnir, sem að mælingu stóðu, staðhæfi að í umrætt sinn hafi sá ökumaður, sem undan komst, að auki verið í símanum þegar lögreglubifreiðin mætti honum. Krafa sóknaraðila er byggð á b. lið 1. mgr. 86. gr., sbr. 1. mgr. 87. gr. laga nr. 19/1991. Varnaraðili telur að skilyrði þess að ákvæði b. liðar 86. gr., sbr. 1. mgr. 87. gr. laga nr. 19/1991 verði beitt sé að rökstuddur grunur sé fyrir hendi um að tiltekinn sími eða fjarskiptatæki hafi verið notað í tengslum við refsivert brot. Sú aðstaða sé hins vegar ekki fyrir hendi í því tilviki sem hér um ræðir. II Samkvæmt b. lið 86. gr., sbr. 87. gr. laga nr. 19/1991 getur lögregla krafist upplýsinga hjá síma- eða fjarskiptafyrirtækjum um símtöl eða fjarskipti við tiltekinn síma eða fjarskiptatæki að fengnum dómsúrskurði um skyldu þeirra til að veita slíkar upplýsingar, enda sé fullnægt skilyrðum 2. mgr. 87. gr. laganna. Samkvæmt 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar skulu allir njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu. Ákvæði b. liðar 86. gr. og 1. mgr. 87. gr. laga nr. 19/1991 fela í sér undantekningu frá 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrárinnar samkvæmt heimild 2. og 3. mgr. sama ákvæðis og hafa að geyma ákvæði um íþyngjandi rannsóknarúrræði. Af þeim sökum verða þau ekki skýrð rýmra en leiðir af texta þeirra. Skilyrði þess að greindum lagaákvæðum verði beitt samkvæmt texta þeirra er að rökstuddur grunur sé fyrir hendi um að tiltekinn sími eða fjarskiptatæki hafi verið notað í tengslum við refsivert brot, sbr. dóma í dómasafni réttarins árin 2001, bls. 1339 og 2006, bls. 5758. Í málinu er sú aðstaða ekki fyrir hendi að krafan beinist að tilteknum síma eða fjarskiptatæki heldur beinist hún að því að veittar verði upplýsingar um öll þau „gsm-símtæki“ sem notuðu voru á Eyrabakkavegi vestan Óseyrarbrúar í Ölfusi á tilgreindum tíma. Þar sem krafa sóknaraðila gengur lengra en rúmast innan ótvíræðs orðalags b. liðar 86. gr. og 1. mgr. 87. gr. laga nr. 19/1991 verður henni hafnað. Varnaraðila verður dæmdur kærumálskostnaður úr ríkissjóði eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Hafnað er kröfu sóknaraðila, sýslumannsins á Selfossi, um að varnaraðili, Síminn hf., skuli afhenda lögreglunni á Selfossi, upplýsingar um þau gsm-símtæki sem voru í notkun á Eyrarbakkavegi vestan Óseyrarbrúar í Ölfusi, á tímabilinu frá kl. 16 miðvikudaginn 5. nóvember til kl. 16.30 þann sama dag. Kærumálskostnaður varnaraðila, 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Lögreglustjórinn á Selfossi hefur gert þá kröfu að Héraðsdómur Suðurlands úrskurði að fjarskiptafyrirtækjum verði með úrskurði gert skylt að afhenda lögreglunni á Selfossi upplýsingar yfir öll þau gsm símtæki sem voru notuð á tímabilinu frá kl. 16:00, miðvikudaginn 5. nóvember sl., til kl. 22:00 þann sama dag á Eyrarbakkavegi, vestan Óseyrarbrúar, Ölfusi. Í greinargerð með kröfunni segir að um kl. 16:20, miðvikudaginn 5. nóvember sl., hafi lögreglumenn á eftirlitsferð á Eyrarbakkavegi, mætt tveimur ökutækjum á ofsahraða. Mældist hraði fyrra ökutækisins 212 km á klst og þess seinna 192 km á klst. Lögreglubifreiðinni hafi þegar þegar verið snúið við og hún þegar hafið eftirför. Skömmu síðar hafi ökumaður seinna ökutækisins stöðvað og hafi lögreglumenn náð skráningarmerki bifreiðarinnar, en ökumaður fyrri bifreiðarinnar hafi sloppið frá lögreglu á ofsahraða. Vitni hafi haft samband við lögreglu og greint frá því að það telji að umræddri bifreið hafi verið ekið inn í Þorlákshöfn. Ennfremur segir að lögreglumenn beri að umrætt sinn hafi ökumaður fyrri bifreiðarinnar verið í símanum. Lögregla telji að hinn óþekkti ökumaður hafi umrætt sinn valdið stórhættu í umferðinni, en þó nokkur umferð hafi verið á Eyrarbakkavegi er atburðirnir gerðust. Lögreglu sé því nauðsyn að afla ofangreindra upplýsinga til að upplýsa málið, en hér sé um að ræða einhvern mesta hraða sem mældur hefur verið hjá lögreglunni í Árnessýslu. Lögregla rannsaki nú brot hins óþekkta aðila á 2. mgr. 37. gr. umferðarlaga, nr. 50, 1987. Ljóst sé að um sérlega alvarlegt brot sé að ræða, sem að lögum getur varðað allt að 2 ára fangelsi og séu mjög mikilvægir almannahagsmunir fyrir því að upplýsa málið. Lögreglustjóranum á Selfossi sé því nauðsyn á að fá nefndan úrskurð sbr. tilvitnuð lagaákvæði, enda sé full ástæða til þess að ætla að upplýsingar, sem geti skipt miklu fyrir rannsókn málsins, fáist með þessum hætti. Með vísan til þess og með því að fullnægt er skilyrðum 87. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála þykir rétt að heimila þær rannsóknaraðgerðir, sem krafist er skv. heimild í b lið 86. gr. sömu laga svo sem greinir í úrskurðarorði. Ástríður Grímsdóttir héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. Úrskurðarorð: Fjarskiptafyrirtæki skulu afhenda lögreglunni á Selfossi, upplýsingar um þau gsm-símtæki sem voru í notkun á Eyrarbakkavegi vestan Óseyrarbrú í Ölfusi, á tímabilinu frá kl. 16:00 miðvikudaginn 5. nóvember til kl. 16:30 þann sama dag.
Mál nr. 587/2015
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 Gæsluvarðhald. B. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Staðfestur var úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta gæsluvarðhaldi á grundvelli a. og b. liða 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Helgi I. Jónsson og Benedikt Bogason og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 4. september 2015, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 7. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 4. september 2015, þar sem varnaraðila var gert að sæta áfram gæsluvarðhaldi allt til föstudagsins 2. október 2015 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að gæsluvarðhaldi verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 206/2000
Kærumál Eignardómsmál Frávísunarúrskurður staðfestur
I og G, eigendur fasteignarinnar B 23a höfðuðu mál gegn IR og V, eigendum fasteignarinnar B 23, og kröfðust þess að viðurkenndur yrði umferðarréttur bifreiða eftir stíg í lóð B 23 og inn á baklóð B 23a. Í stefnu beindu I og G umræddri kröfu að IR og V einum, en tekið var fram í stefnunni að málið væri rekið samkvæmt XVIII. kafla laga nr. 91/1991. Talið var að ekki væri vafi um að hverjum I og G ættu að beina umræddri dómkröfu sinni og þegar af þeirri ástæðu brysti skilyrði til að reka málið eftir sérreglum XVIII. kafla laga nr. 91/1991 um eignardómsmál. Var staðfest niðurstaða héraðsdóms um að vísa kröfu I og G í aðalsök frá dómi vegna þessa annmarka, enda talið ófært vegna þeirra áhrifa sem fylgja útgáfu stefnu í eignardómsmáli að víkja slíku máli á síðari stigum til almennrar meðferðar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Arnljótur Björnsson og Markús Sigurbjörnsson. Sóknaraðilar skutu málinu til Hæstaréttar með kæru 22. maí 2000, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 24. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2000, þar sem vísað var frá dómi aðalsök í máli sóknaraðila á hendur varnaraðilum. Kæruheimild er í j. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðilar krefjast þess að úrskurði héraðsdómara verði hrundið og lagt fyrir hann að taka málið til efnismeðferðar. Þá krefjast þeir málskostnaðar í héraði og kærumálskostnaðar. Varnaraðilar hafa ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Í héraðsdómsstefnu gerðu sóknaraðilar þá dómkröfu að viðurkenndur yrði umferðarréttur bifreiða eftir tveggja metra breiðum stíg í suðurhluta lóðar fasteignarinnar að Bræðraborgarstíg 23 í Reykjavík, eign varnaraðila, og inn á baklóð fasteignarinnar nr. 23a við sömu götu, eign sóknaraðila. Stefnan var gefin út af dómstjóranum í Reykjavík 30. nóvember 1999 og birt fyrir varnaraðilum 8. desember sama árs. Þar var þessari dómkröfu berum orðum beint að varnaraðilunum einum. Tekið var þó fram í stefnunni að „mál þetta sé rekið skv. XVIII. kafla einkamálalaga nr. 91/1991“. Hefur það verið áréttað í kæru sóknaraðila til Hæstaréttar. Eins og málið liggur fyrir getur enginn vafi leikið á því að hverjum sóknaraðilar eigi að beina framangreindri dómkröfu sinni. Þegar af þeirri ástæðu brestur skilyrði til að reka málið eftir sérreglum XVIII. kafla laga nr. 91/1991, sem taka til eignardómsmála. Þótt héraðsdómsstefnu hafi annars réttilega verið beint eftir hljóðan sinni að varnaraðilum og birt fyrir þeim verður ekki komist hjá að vísa kröfu sóknaraðila í aðalsök frá dómi vegna þessa annmarka, enda er ófært vegna þeirra áhrifa, sem fylgja útgáfu stefnu í eignardómsmáli samkvæmt 2. mgr. 122. gr., sbr. 4. mgr. 121. gr. laga nr. 91/1991, að víkja slíku máli á síðari stigum til almennrar meðferðar. Verður niðurstaða hins kærða úrskurðar því staðfest. Kærumálskostnaður verður ekki dæmdur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Kærumálskostnaður fellur niður. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 9. maí 2000. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar vegna frávísunarkröfu aðalstefndu 11. apríl sl., höfðuðu aðalstefnendur með stefnu, útgefinni 30. nóv. 1999 og áritaðri um birtingu 8. des. 1999. Aðalstefnendur eru Irma Jóhanna Erlingsdóttir, kt. 140268-4029, og Geir Svansson, kt. 060557-2929, bæði til heimilis að Bræðraborgarstíg 23 A. Aðalstefndu eru Ingibjörg R. Guðlaugsdóttir, kt. 030739-2729, og Valgarður Stefánsson, kt. 020639-2379, bæði til heimilis að Bræðraborgarstíg 23, Reykjavík. Aðalstefnendur krefjast viðurkenningar á umferðarrétti bifreiða eftir 2m breiðum stíg (ræmu) í suðurhluta lóðar nr. 23 við Bræðraborgarstíg í Reykjavík og inn á baklóð húss stefnenda að Bræðraborgarstíg 23A, Reykjavík. Jafnframt krefjast aðalstefnendur málskostnaðar úr hendi aðalstefndu. Dómkröfur aðalstefndu í aðalsök: Aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi. Til vara krefjast aðalstefndu sýknu af öllum kröfum aðalstefnenda og málskostnaðar. Með gagnstefnu, þingfestri 27. janúar 2000, höfðaði aðalstefndi, Valgarður Stefánsson, gagnsök á hendur aðalstefnendum. Dómkröfur gagnstefnanda: Aðallega, að viðurkennt verði með dómi að lóðarmörk milli lóðanna nr. 23 og 23A við Bræðraborgarstíg í Reykjavík markist af línu, sem dregin er við og með norðurhlið hússins nr. 23A í 8,8 metra fjarlægð frá horni þeirrar lóðar í suðri við götu til norðurhorns þess húss og þaðan (hornrétt) í beinni línu með norðurhlið hússins nr. 23A til lóðarmarka í austri, til samræmis við samþykkta afstöðumynd frá 26. júní 1926 á dskj. 27 og samþykkt byggingarnefndar Reykjavíkur frá 28. júní 1926, sem hlaut staðfestingu í bæjarstjórn Reykjavíkur 16. júlí það sama ár, samanber og teikningu samþykkta í byggingarnefnd 9. maí 1956 á dskj. 28 í málinu. Þá er þess krafist að mörk kvaðar, frá sama tíma, um gangrétt eigenda lóðarinnar nr. 23A við Bræðraborgarstíg, verði miðuð við 2 metra breiðan stíg með fram gafli þess húss mælt frá framangreindum lóðarmörkum að norðaustur horni hússins og nái 2 metra austur fyrir það horn hússins. Til vara er þess krafist, verði ekki fallist á viðurkenningu á lóðarmörkum til samræmis við aðalkröfu gagnstefnanda, að mörk kvaðar um gangrétt til handa eigendum hússins nr. 23A, verði mörkuð þannig að kvöðin verði mæld sem tveggja metra breitt belti með fram vegg við norðurgafl hússins nr. 23A að norðaustur horni þess húss og nái 2 metra austur fyrir það horn hússins. Þá er krafist málskostnaðar. Kröfur gagnstefndu: Gagnstefndu krefjast sýknu af öllum kröfum gagnstefnanda og að gagnstefnandi verði dæmdur til þess að greiða gagnstefndu málskostnað. Frávísunarkrafa aðalstefndu er hér til úrlausnar. Með bréfi, dags. 24. júní 1926, óskaði Jón Guðmundsson, þáverandi eigandi fasteignarinnar nr. 23 við Bræðraborgarstíg, eftir því við byggingarnefnd Reykjavíkur að nefndin samþykkti skiptingu á lóðinni nr. 23 við Bræðraborgarstíg. Í bréfinu segir svo: “Eigandi suðurhluta lóðarinnar hefir umferðarjett um 2ja mtr.breiðan stíg er verður við norðurgafl húss þess sem hann byggir.” Erindi Jóns Guðmundssonar var samþykkt í byggingarnefnd 28. júní 1926 og syðri hluti lóðarinnar varð nr. 23A við Bræðraborgarstíg. Í samþykkt byggingarnefndar segir svo um erindi þetta: “Samþykkt að skipta lóðinni nr. 23 við Bræðraborgarstíg í tvær lóðir, þannig, að syðri hlutinn verði sérstök lóð 8.8 metrar meðfram götu og hafi tveggja metra gangréttindi norðan við lóðina. Samkvæmt framlögðum uppdrætti er þessi syðri hluti 217.2 ferm. og verður talinn nr. 23A við Bræðraborgarstíg.” Á sama fundi byggingarnefndar var Þorsteini Árnasyni leyft að byggja einlyft íbúðarhús úr steinsteypu á lóðinni að stærð 68.64 ferm. Árið 1956 var sótt um leyfi til byggingarnefndar Reykjavíkur um breytingu á þakhæð hússins. Umsókn þessi var samþykkt í byggingarnefnd 9. maí 1956. Árið 1961 seldi þáverandi eigandi Bræðraborgarstígs 23A kjallarann í húsi sínu Þórði Kristjánssyni. Í afsalinu segir m.a. að kaupandi skuli hafa umgangarétt (svo) að lóð þeirri sem húsið stendur á. Að sögn aðalstefnenda var stígur á milli húsanna fljótlega notaður af íbúum hússins nr. 23A til þess að aka inn á baklóð hússins. Aðalstefnendur halda því fram að þetta hafi verið gert með samþykki eigenda hússins nr. 23. Aðalstefnendur telja ljóst að íbúar beggja húsanna hafi túlkað nefndan gangrétt einnig sem umferðarrétt fyrir bifreiðar. Aðalstefnendur keyptu 1. og 2. hæð hússins nr. 23A við Bræðraborgarstíg af réttargæslustefndu, Jóni Hjaltasyni og Charlottu M. Hjaltadóttur, á árinu 1991. Aðalstefnendur halda því fram að við kaupin hafi legið frammi mælibréf frá mælingadeild borgarverkfræðingsembættisins í Reykjavík, dags. 2. nóv. 1989, fyrir fasteignirnar nr. 23 og 23A við Bræðraborgarstíg, þar sem þess hafi verið getið, að kvöð um umferðarrétt hvíldi á lóðinni nr. 23 fyrir lóðina nr. 23A, samkvæmt samþykkt byggingarnefndar frá 16. júlí 1926. Við kaupin hafi þetta ákvæði í mælibréfinu verið skýrt þannig fyrir aðalstefnendum að heimild væri fyrir því að aka bílum um nefndan stíg inn á baklóðina. Óheimilt sé að leggja bílum beggja vegna götunnar við húsið, þannig að þessi heimild hafi verið ákvörðunarástæða fyrir kaupunum af hálfu aðalstefnenda. Bæði aðalstefnendur og fyrri eigandi eignarinnar hafi lagt bílum sínum í bakgarði húss þeirra enda hafi þau talið það vera heimilt. Með bréfi, dags. 20. des. 1998, tilkynntu aðalstefndu aðalstefnendum að þeim væri óheimill akstur vélknúinna ökutækja innan lóðarmarka Bræðraborgarstígs 23. Frá þeim tíma hefur verið ágreiningur með aðilum málsins um efni umferðarréttar aðalstefnenda inn á baklóð við hús þeirra. Málsástæður og rökstuðningur aðalstefndu fyrir frávísunarkröfu Frávísunarkröfu sína byggja aðalstefndu á því að kröfugerð aðalstefnanda fullnægi ekki ákvæðum 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, einkum d og c liðar 1. mgr. Stefnandi krefjist “viðurkenningar á umferðarrétti bifreiða eftir 2m breiðum stíg (ræmu) í suðurhluta lóðar nr. 23 við Bræðraborgarstíg í Reykjavík og inn á baklóð húss stefnenda að Bræðraborgarstíg 23A, Reykjavík.” Ekki verði ráðið af kröfugerðinni hvar á suðurhluta lóðar aðalstefndu eigi að staðsetja umferðarréttinn og sé umferðarrétturinn að öðru leyti einnig óskýrður. Svo virðist sem aðalstefnendur leggi til grundvallar kröfu sinni framlögð mæliblöð á dskj. 8 og 9, varðandi staðsetningu, en á þeim skjölum verði varla nokkuð byggt þar sem annað mæliblaðið (dskj.8) hafi aldrei öðlast gildi og hitt mæliblaðið (dskj. 9) hafi verið fellt úr gildi. Aðalstefnendur hafi því ekki að mati aðalstefndu gert nægilega glögga grein fyrir kröfu sinni þannig að á hana megi leggja dóm. Í annan stað verði ekki annað séð en að aðalstefnendur krefjist þess að málið sé rekið sem eignardómsmál og sæti afbrigðilegri meðferð einkamála skv. XVIII. kafla laga nr. 91/1991. Málsástæður og rökstuðningur aðalstefnenda fyrir því að hafna beri frávísunarkröfu aðalstefndu Af hálfu aðalstefnenda var frávísunarkröfu aðalstefndu mótmælt og þess krafist að frávísunarkröfunni verði hafnað og aðalstefnendum tildæmdur málskostnaður í þessum þætti málsins. Því var sérstaklega mótmælt að kröfugerð aðalstefnenda væri óskýr. Í því sambandi var á það bent að líta beri til framlagðra gagna. Í suðurhluta þýði á suðurmörkum lóðar, sjá dskj. 8 og 9. Hingað til hafi verið ágreiningslaust hvar stígurinn sé. Ágreiningur aðila sé um það hvers konar umferð megi fara um stíginn. Málið sé höfðað og rekið samkvæmt XVIII. kafla laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Í því sambandi var við munnlegan málflutning sérstaklega vísað til 122. gr. laganna. Málið sé höfðað til viðurkenningar á umferðarrétti. Ef málið hefði ekki verið höfðað samkvæmt XVIII. kafla laga nr. 91/1991 hefði því væntanlega verið vísað frá dómi. Dómstjóri Héraðsdóms Reykjavíkur hafi gefið út stefnu í málinu. Kröfugerð aðalstefnenda sé skýr. Á dskj. 35 sjáist uppdráttur af stígnum. Í skjölum málsins kemur fram að ágreiningur er með aðilum um lóðarmörk á milli húsanna nr. 23 og 23A við Bræðraborgarstíg. Þegar litið er til orðalags stefnukröfu, þ.e. “til viðurkenningar á umferðarrétti bifreiða eftir 2m breiðum stíg (ræmu) í suðurhluta lóðar nr. 23 við Bræðraborgarstíg í Reykjavík og inn á baklóð húss stefnenda að Bræðraborgarstíg 23A, Reykjavík,” ber að fallast á það með aðalstefndu að kröfugerð aðalstefnenda, eins og hún er tilgreind í stefnu, uppfylli ekki skilyrði d. og e. liðar 80. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Mál þetta er ranglega höfðað sem eignardómsmál samkvæmt XVIII. kafla laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, þegar af þeirri ástæðu, að ljóst var fyrir höfðun málsins, að hverjum aðalstefnendum bar að beina málssókn sinni, þ.e. þinglýstum eiganda Bræðraborgarstígs 23 í Reykjavík, sem er aðalstefndi, Valgarður Stefánsson. Með vísan til þeirra annmarka á málatilbúnaði aðalstefnenda sem hér hafa verið raktir ber að taka frávísunarkröfu aðalstefndu til greina. Eftir atvikum þykir rétt að ákvörðun um málskostnað bíði efnisdóms í gagnsök. Auður Þorbergsdóttir héraðsdómari kveður upp úrskurðinn. Ú r s k u r ð a r o r ð: Aðalsök málsins er vísað frá dómi.
Mál nr. 627/2007
Kærumál Gæsluvarðhald. C. liður 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991
Úrskurður héraðsdóms um að X skyldi sæta áfram gæsluvarðhaldi á grundvelli c. liðar 1. mgr. 103. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson, Hjördís Hákonardóttir og Páll Hreinsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 22. nóvember 2007, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 26. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 21. nóvember 2007, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi „allt þar til afstaða til áfrýjunar dóms Héraðsdóms Reykjavíkur nr. S-1744/2007, ... liggur fyrir þó eigi lengur en til miðvikudagsins 19. desember 2007 kl. 14.“ Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðila var birtur dómur við dómsuppsögu í ofangreindu máli 21. nóvember 2007. Samkvæmt 106. gr. laga nr. 19/1991 getur dómari úrskurðað að gæsluvarðhald skuli haldast meðan á áfrýjunarfresti stendur, sbr. 2. mgr. 151. gr. laganna. Skal ákærði lýsa yfir áfrýjun dóms innan fjögurra vikna frá birtingu hans. Fallist er á forsendur héraðsdómara fyrir því að varnaraðili skuli sæta áframhaldandi gæsluvarðhaldi. Með hliðsjón af kröfugerð sóknaraðila fyrir Hæstarétti verður niðurstaða hins kærða úrskurðar staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 28/2022
Endurupptaka Endurupptökudómur Réttlát málsmeðferð Stjórnarskrá Mannréttindasáttmáli Evrópu Dómari Dómstóll Akstur undir áhrifum ávana- og fíkniefna Akstur sviptur ökurétti Reynslulausn Skilorðsrof Ómerking dóms Landsréttar
Með dómi Landsréttar 23. mars 2018 í máli nr. 6/2018 var X sakfelldur fyrir umferðarlagabrot með því að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti og undir áhrifum ávana- og fíkniefna. Með dómi Hæstaréttar 24. maí 2018 í máli nr. 10/2018 var dómur Landsréttar staðfestur. Fyrir Hæstarétti krafðist X aðallega ómerkingar hins áfrýjaða dóms en til vara sýknu af kröfum ákæruvaldsins á þeim grundvelli að skipun eins dómara sem sat í dómi í málinu fyrir Landsrétti hefði ekki verið í samræmi við lög, svo sem áskilið væri í 59. gr. stjórnarskrárinnar og 2. málslið 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hefði þetta leitt til þess að fyrir Landsrétti hefði X ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli, eins og honum væri tryggður réttur til í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. málslið 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Hæstiréttur taldi að ekki hefði verið næg ástæða til að draga á réttmætan hátt í efa að X hefði, þrátt fyrir annmarka á málsmeðferð dómsmálaráðherra, fengið notið í Landsrétti réttlátrar meðferðar máls síns fyrir óháðum og óhlutdrægum dómendum. Endurupptökudómur féllst á beiðni ákærða um endurupptöku málsins. Vísað var til þess að Mannréttindadómstóll Evrópu hefði 1. desember 2020 komist að þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið hefði brotið gegn 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans að því er varðaði rétt X til málsmeðferðar fyrir dómstóli sem skipaður væri að lögum. Ákærði og ákæruvaldið kröfðust þess aðallega að dómur Landsréttar yrði ómerktur og málinu vísað aftur til Landsréttar til réttrar og löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Í ljósi framangreinds var dómur Landsréttar því ómerktur og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ingveldur Einarsdóttir, Ása Ólafsdóttir, Ólafur Börkur Þorvaldsson og Sigurður Tómas Magnússon og Ingibjörg Benediktsdóttir fyrrverandi hæstaréttardómari. 2. Með úrskurði Endurupptökudóms 31. mars 2022 í máli nr. 3/2022 var fallist á beiðni ákærða um endurupptöku hæstaréttarmálsins nr. 10/2018 sem dæmt var 24. maí 2018.3. Ákæruvaldið krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur Landsréttar 23. mars 2018 í máli nr. 6/2018 verði ómerktur og málinu vísað aftur til Landsréttar til réttrar og löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara er þess krafist að staðfest verði niðurstaða um sakfellingu ákærða, ákvörðun refsingar og sviptingu ökuréttar.4. Ákærði krefst þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur og málinu vísað aftur til Landsréttar til réttrar og löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju. Til vara er þess krafist að ákærða verði ekki gerð refsing en að því frágengnu að hún verði milduð og alfarið bundin skilorði.5. Málið var dómtekið 9. nóvember 2022 að fenginni yfirlýsingu málflytjenda um að ekki væri þörf munnlegs málflutnings í því, sbr. 3. málslið 1. mgr. 222. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Málsatvik6. Með ákæru lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu 31. janúar 2017 var ákærða gefið að sök að hafa ekið bifreið sviptur ökurétti undir áhrifum ávana- og fíkniefna í veg fyrir aðra bifreið með þeim afleiðingum að árekstur varð með bifreiðunum. Hann játaði skýlaust brot þau sem honum voru gefin að sök og í samræmi við það var farið með málið upp frá því eftir 164. gr. laga nr. 88/2008. Með héraðsdómi 23. mars 2017 var ákærði sakfelldur samkvæmt ákæru og dæmdur í fangelsi í sautján mánuði og sviptur ökurétti ævilangt. Ákærði áfrýjaði dóminum til Hæstaréttar 6. apríl 2017 en þar sem málið var ekki flutt fyrir réttinum fyrir lok þess árs færðist frekari meðferð þess til Landsréttar, sbr. 1. mgr. 78. gr. laga nr. 49/2016, sbr. 76. gr. laga nr. 117/2016, svo sem ákvæðinu var breytt með 4. gr. laga nr. 53/2017. 7. Í tilkynningu Landsréttar til sakflytjenda 29. janúar 2018 kom fram að ákveðinn hefði verið munnlegur málflutningur tilgreindan dag og hverjir sætu í dóminum. Í bréfi til Landsréttar 2. febrúar sama ár var af hálfu ákærða lýst þeirri skoðun að nánar tilgreindir annmarkar hefðu verið á málsmeðferð við skipan fjögurra af fimmtán dómurum við réttinn og væri því unnt að líta svo á að þeir hefðu ekki verið skipaðir í samræmi við lög. Einn þeirra væri meðal dómara sem tilkynnt hefði verið um að tekið hefðu sæti í dómi í málinu. Ákærði krafðist þess því að sá dómari viki sæti. Úrskurður Landsréttar um þá kröfu gekk 22. febrúar 2018 þar sem kröfunni var hafnað. Ákærði kærði úrskurðinn til Hæstaréttar sem með dómi 8. mars 2018 í máli nr. 5/2018 vísaði kærumálinu frá réttinum. Mál ákærða var því flutt að efni til fyrir Landsrétti 13. mars 2018. Landsréttur staðfesti héraðsdóm með dómi sínum 23. sama mánaðar og gerði ákærða að greiða áfrýjunarkostnað málsins.8. Að fengnu áfrýjunarleyfi 17. apríl 2018 var dómi Landsréttar áfrýjað til Hæstaréttar. Við áfrýjun málsins krafðist ákærði þess aðallega að hinn áfrýjaði dómur yrði ómerktur en til vara sýknu af kröfum ákæruvaldsins. Að því frágengnu var þess krafist að refsing hans yrði milduð. Ákæruvaldið krafðist staðfestingar dóms Landsréttar. Aðalkrafa ákærða var meðal annars á því reist að málsmeðferð við skipun eins dómara sem dæmt hefði málið í Landsrétti hefði brotið gegn ákvæðum laga nr. 50/2016 um dómstóla og stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Skipunin hefði því ekki verið í samræmi við lög svo sem gert sé að fortakslausu skilyrði í 59. gr. stjórnarskrárinnar og í 2. málslið 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Að auki hefði þetta leitt til þess að ákærði hefði fyrir Landsrétti ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli eins og honum væri tryggður réttur til í 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 1. málslið 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans.9. Í dómi Hæstaréttar 24. maí 2018 í máli nr. 10/2018 kom fram að þegar metið væri hvort ákærði hefði vegna eins þeirra dómara sem dæmdi málið í Landsrétti ekki notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli í samræmi við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, yrði að gæta að því að í dómum Hæstaréttar 19. desember 2017 í málum nr. 591/2017 og 592/2017 hefði því verið slegið föstu að slíkir annmarkar hefðu verið á málsmeðferð dómsmálaráðherra í aðdraganda skipunar landsréttardómaranna fimmtán að skaðabótaskyldu hefði varðað af hálfu íslenska ríkisins og hefði því mati ekki verið hnekkt. Við skipun dómaranna hefði á hinn bóginn verið fylgt formreglum III. kafla laga nr. 50/2016 svo og ákvæðum IV. til bráðabirgða við þau lög en þó að því frátöldu að við meðferð Alþingis á tillögum dómsmálaráðherra um skipun dómaranna hefði ekki verið farið að fyrirmælum 2. mgr. bráðabirgðaákvæðisins að því leyti að nauðsyn hefði borið til að greiða atkvæði um skipun hvers dómara fyrir sig en ekki þá alla í senn svo sem gert var. Um það atriði hefði hins vegar þegar verið fjallað í áðurnefndum dómum Hæstaréttar í málum nr. 591/2017 og 592/2017 og komist þar að þeirri niðurstöðu að ekki hefði verið um að ræða annmarka á málsmeðferð sem vægi hefði. Þegar afstaða væri á hinn bóginn tekin til afleiðinga annmarka á málsmeðferð dómsmálaráðherra yrði að líta til þess að ótímabundin skipun allra dómaranna fimmtán við Landsrétt, sem í engu hefði verið ógilt með dómi, hefði orðið að veruleika við undirritun skipunarbréfa þeirra 8. júní 2017. Þau hefðu öll fullnægt skilyrðum 2. mgr. 21. gr. laga nr. 50/2016 til þess að hljóta skipun í þessi embætti þar á meðal skilyrði 8. töluliðar þeirrar málsgreinar að teljast hæf til að gegna þeim í ljósi starfsferils og lögfræðilegrar þekkingar. Frá þeim tíma hefðu þessir dómarar notið þeirrar stöðu samkvæmt 61. gr. stjórnarskrárinnar að þeim yrði ekki vikið úr embætti nema með dómi. Frá því að skipun þeirra hefði tekið gildi hefðu þeir samkvæmt sama ákvæði stjórnarskrárinnar, sbr. og 1. mgr. 43. gr. laga 50/2016, jafnframt borið þá höfuðskyldu að fara í embættisverkum sínum einungis eftir lögum. Þeim hefði einnig verið áskilið með síðastnefndu lagaákvæði sjálfstæði í dómstörfum en jafnframt lagt þar á herðar að leysa þau á eigin ábyrgð og lúta í þeim efnum aldrei boðvaldi annarra. Að þessu öllu virtu væri ekki næg ástæða til að draga á réttmætan hátt í efa að ákærði hefði, þrátt fyrir annmarka á málsmeðferð dómsmálaráðherra, notið í Landsrétti réttlátrar meðferðar máls síns fyrir óháðum og óhlutdrægum dómendum. Samkvæmt þessu var aðalkröfu ákærða hafnað og dómur Landsréttar staðfestur en allur kostnaður af áfrýjun málsins til Hæstaréttar lagður á ríkissjóð.0. Ákærði kærði meðferð málsins til Mannréttindadómstóls Evrópu 31. maí 2018. Með dómi hans 12. mars 2019 í máli nr. 26374/18 var komist að þeirri niðurstöðu að íslenska ríkið hefði brotið gegn 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu við skipun eins þeirra dómara sem dæmdu mál ákærða í Landsrétti. Hefði skipan dómsins því ekki verið ákveðin með lögum. Íslenska ríkið skaut málinu til yfirdeildar mannréttindadómstólsins sem staðfesti brot íslenska ríkisins með dómi 1. desember 2020. Yfirdeildin byggði á þriggja þrepa prófi sem í fyrsta lagi fólst í því að kanna hvort um hefði verið að ræða augljóst brot gegn landslögum við málsmeðferðina þegar skipaðir voru dómarar við Landsrétt. Um það þrep prófsins sagði í dóminum að Hæstiréttur Íslands hefði komist að því í fyrrgreindum dómum í málum nr. 591/2017 og 592/2017 og í dómi réttarins í máli ákærða að ekki hefði verið farið að lögum að tvennu leyti við málsmeðferðina þegar skipaðir voru dómarar við Landsrétt. Dómstóllinn tók fram að ekkert tilefni væri til þess að vefengja túlkun Hæstaréttar á innlendum lögum að þessu leyti. Því væri fyrsta skilyrði prófsins uppfyllt, sbr. 254. lið dómsins. Í öðru lagi yrði að skera úr um hvort brot á innlendum lögum hefðu varðað grundvallarreglu um málsmeðferð við skipun í embætti dómara í þeim skilningi að þau hafi verið svo alvarleg að skaðað hafi lögmæti skipunarferlisins og grafið undan sjálfum kjarna réttarins til málsmeðferðar fyrir „dómstóli sem skipaður væri að lögum“. Taldi dómstóllinn að þegar litið væri til brota dómsmálaráðherra og þeirra aðstæðna sem brotin voru framin við væri ekki unnt að afgreiða þau einungis sem tæknilega eða formlega annmarka heldur hefði verið um að ræða alvarlega annmarka sem vörðuðu kjarna réttarins til málsmeðferðar fyrir „dómstóli sem skipaður er að lögum“, sbr. 267. lið dómsins. Þá tók dómstóllinn til skoðunar misfellur á málsmeðferð Alþingis og taldi að þingið hefði ekki rækt þá skyldu sína að tryggja lögmæti skipunarferlisins að því er varðaði dómarana fjóra sem dómsmálaráðherra gerði tillögu um, sbr. 271. lið dómsins. Þriðja þrep prófsins fólst í að kanna hvort um ásakanir varðandi réttinn til málsmeðferðar fyrir ,,dómstóli sem skipaður er að lögum“ hafi verið fjallað með ítarlegum hætti og úrræði veitt af hinum innlendu dómstólum. Um það þrep prófsins sagði dómstóllinn að hann gæti ,,ekki fallist á rannsókn Hæstaréttar í máli kæranda“, þar sem enginn gaumur hafi verið gefinn að álitamálinu hvort tilganginum með þeirri vörn sem felst í hugmyndinni um ,,skipun að lögum“ hafi verið náð, sbr. 286. lið dómsins.1. Niðurstaða dómstólsins var að ákærða hefði verið synjað um rétt sinn til málsmeðferðar fyrir dómstóli sem skipaður væri að lögum vegna aðkomu dómara að máli hans sem skipaður hefði verið eftir málsmeðferð sem hefði verið spillt með alvarlegum annmörkum sem skert hefðu sjálfan kjarna réttarins sem deilt var um. Brotið hafi verið gegn 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans að þessu leyti, sbr. 289. og 290. lið dómsins.2. Ákærði kvartaði jafnframt undan því að honum hefði verið synjað um rétt til málsmeðferðar fyrir sjálfstæðum og óhlutdrægum dómstóli, eins og kveðið væri á um í 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans, þegar litið væri til setu dómarans í málinu, sem dæmdi mál ákærða, þrátt fyrir annmarka á skipun dómarans. Að mati mannréttindadómstólsins stafaði kæran sem vísaði til réttarins til málsmeðferðar fyrir „dómstóli sem skipaður er að lögum“ og „sjálfstæðis og óhlutdrægni“ af sama undirliggjandi vanda, það er annmörkum á skipun þess dómara sem dæmdi mál ákærða. Eins og dómstóllinn hefði komist að niðurstöðu um hefðu annmarkarnir verið svo alvarlegir að þeir „grófu undan sjálfum kjarna réttarins til málsmeðferðar fyrir dómstóli sem skipaður er að lögum“. Að fenginni þeirri niðurstöðu taldi dómstóllinn að það álitamál sem eftir stæði, það er hvort sömu annmarkar hefðu jafnframt sett í uppnám sjálfstæði og óhlutdrægni sama dómstóls þyrfti ekki frekari athugunar við.3. Dómurinn komst samkvæmt framangreindu samhljóða að þeirri niðurstöðu að brotið hefði verið gegn 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmálans að því er varðaði réttinn til málsmeðferðar fyrir dómstóli sem skipaður er að lögum, en með tólf atkvæðum gegn fimm að ekki væri þörf á að fjalla um þá kæruliði sem eftir stæðu varðandi 1. mgr. 6. gr. sáttmálans. Þá var það niðurstaða dómstólsins með þrettán atkvæðum gegn fjórum að niðurstaða um brot teldist ein og sér fullnægjandi sanngjarnar bætur fyrir þann miska sem ákærði hefði orðið fyrir. Enn fremur var íslenska ríkið dæmt til að greiða ákærða 20.000 evrur vegna kostnaðar og útgjalda hans.4. Með beiðni til Endurupptökudóms fór ákærði fram á endurupptöku á fyrrgreindu hæstaréttarmáli nr. 10/2018 á grundvelli a- og d-liða 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Fallist var á beiðni hans með úrskurði Endurupptökudóms 31. mars 2022. Af því tilefni gaf ríkissaksóknari út fyrirkall 4. apríl sama ár sem birt var ákærða 20. sama mánaðar. Niðurstaða5. Svo sem að framan greinir hefur ákæruvaldið tekið undir kröfu ákærða um ómerkingu dóms Landsréttar í máli nr. 6/2018. Styðja sakflytjendur þá kröfu sína þeim rökum að dómur í hinu áfrýjaða máli hafi ekki verið skipaður að lögum og vísa um það til fyrrgreinds dóms Mannréttindadómstóls Evrópu 1. desember 2020 í máli nr. 26374/18. Beri því að vísa málinu til löglegrar meðferðar og dómsálagningar að nýju í Landsrétti. 6. Eins og rakið hefur verið kom fram í dómi Hæstaréttar í máli nr. 10/2018, sem endurupptekið var með úrskurði Endurupptökudóms, að þegar metið væri hvort ákærði hefði notið réttlátrar málsmeðferðar fyrir óháðum og óhlutdrægum dómstóli í samræmi við 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, skyldi gæta að því að í fyrrnefndum dómum Hæstaréttar nr. 591/2017 og 592/2017 hefði verið slegið föstu að slíkir annmarkar hefðu verið á málsmeðferð dómsmálaráðherra í aðdraganda skipunar landsréttardómaranna fimmtán að skaðabótaskyldu hefði varðað af hálfu íslenska ríkisins og hefði því mati ekki verið hnekkt. Á hinn bóginn taldi Hæstiréttur að ekki væri næg ástæða til að draga á réttmætan hátt í efa að ákærði hafi, þrátt fyrir annmarka á málsmeðferð dómsmálaráðherra, notið í Landsrétti réttlátrar meðferðar máls síns fyrir óháðum og óhlutdrægum dómendum.7. Enda þótt úrlausnir Mannréttindadómstóls Evrópu séu ekki bindandi að íslenskum landsrétti, sbr. 2. gr. laga nr. 62/1994, hefur í dómaframkvæmd Hæstaréttar verið litið til úrlausna dómstólsins við skýringu mannréttindasáttmálans þegar reynir á ákvæði hans sem hluta af íslenskum landsrétti, sbr. dóma Hæstaréttar 19. maí 2005 í máli nr. 520/2004, 22. september 2010 í máli nr. 371/2010, 21. maí 2019 í máli nr. 12/2018 og 18. febrúar 2021 í máli nr. 30/2020. 8. Í ljósi alls ofangreinds, meðal annars þeirra annmarka sem Hæstiréttur taldi hafa verið á málsmeðferð dómsmálaráðherra í aðdraganda skipunar þess dómara sem sat í dómi Landsréttar og dæmdi mál ákærða og með hliðsjón af dómi Mannréttindadómstóls Evrópu í máli ákærða verður miðað við að hann hafi ekki notið þeirra réttinda sem sökuðum manni eru áskilin í 2. málslið 1. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Samkvæmt framansögðu ber að ómerkja hinn áfrýjaða dóm og vísa málinu til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar þar að nýju. 9. Ákvörðun um sakarkostnað vegna fyrri málsmeðferðar fyrir Landsrétti og nýrrar málsmeðferðar þar bíður nýs dóms í málinu en eins og rakið hefur verið var í dómi Hæstaréttar í máli nr. 10/2018 kveðið svo á um að allur áfrýjunarkostnaður vegna þess sem lauk með þeim dómi yrði lagður á ríkissjóð.20. Allur áfrýjunarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti eins og í dómsorði greinir.Dómsorð:Hinn áfrýjaði dómur er ómerktur og málinu vísað til Landsréttar til löglegrar meðferðar og dómsálagningar á ný.Allur áfrýjunarkostnaður fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærða, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar lögmanns, 600.000 krónur.
Mál nr. 229/2000
Þjófnaður Tilraun Fíkniefnalagabrot Ítrekun Vanaafbrotamaður Reynslulausn
G var ákærður fyrir þjófnað, tilraun til þjófnaðar og fíkniefnalagabrot í tveimur málum, sem sameinuð voru fyrir Hæstarétti. Um var að ræða ítrekuð brot og rof á skilorði reynslulaunsar. Var niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu staðfest, en refsingin þyngd og G, sem er vanaafbrotamaður, dæmdur til fjögurra ára fangelsisvistar.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Ríkissaksóknari skaut til Hæstaréttar með stefnu 29. maí 2000 dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. febrúar sama árs, þar sem ákærði var dæmdur til að sæta fangelsi í þrjú ár, og með stefnu 13. júní 2000 dómi Héraðsdóms Suðurlands 7. apríl sama árs, þar sem ákærði var dæmdur í sex mánaða fangelsi. Var það gert í samræmi við yfirlýsingar ákærða um áfrýjun og einnig af hálfu ákæruvalds. Hafa málin verið sameinuð fyrir Hæstarétti. Af hálfu ákæruvalds er krafist að refsing ákærða verði þyngd. Ákærði krefst aðallega sýknu, en til vara að refsing samkvæmt héraðsdómum verði milduð. Þá krefst hann þess að skaðabótakröfum, sem hann var dæmdur til að greiða í héraði, verði vísað frá héraðsdómi. Málið, sem lokið var með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. febrúar 2000, var höfðað á hendur ákærða með ákæru lögreglustjórans í Reykjavík 26. október 1999. Ákærða var þar gefið að sök að hafa brotið gegn 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa stolið nánar tilgreindum munum 23. apríl 1999 á Hótel Loftleiðum í Reykjavík og 2. júní sama árs á bensínstöð Olíufélagsins hf. við Borgartún í Reykjavík, svo og að hafa brotið gegn sama ákvæði, sbr. 1. mgr. 20. gr. almennra hegningarlaga, með tilraun til þjófnaðar 18. mars 1999 í húsnæði Menntaskólans við Hamrahlíð í Reykjavík. Þá var ákærða jafnframt gefið að sök fíkniefnalagabrot með því að hafa haft í vörslum sínum 2. júní 1999 3,31 g af hassi og 6,06 g af amfetamíni. Með vísan til forsendna héraðsdómsins verður staðfest niðurstaða hans að sakfella ákærða fyrir öll þessi brot önnur en vörslur á 3,31 g af hassi, þó þannig að í samræmi við ákæru tekur sakfelling ákærða vegna varslna á amfetamíni til 6,06 g, en ekki 6,6 g eins og misritast hefur í forsendum dómsins. Málið á hendur ákærða, sem var dæmt í Héraðsdómi Suðurlands 7. apríl 2000, var höfðað með ákæru sýslumannsins á Selfossi 8. desember 1999. Ákærða voru þar gefin að sök brot gegn 244. gr. almennra hegningarlaga með því að hafa stolið nánar tilgreindum verðmætum 28. júlí 1999 úr íbúðarherbergi að Eyravegi 37 á Selfossi og húsakynnum Verkfræðistofu Suðurlands að Austurvegi 3-5 á Selfossi og á tímabilinu frá 26. til 30. sama mánaðar úr húsi að Þelamörk 60 í Hveragerði. Ákærði var þar einnig borinn sökum um brot gegn sama lagaákvæði, sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga, með því að hafa gert tilraun til þjófnaðar 28. júlí 1999 í húsakynnum Húsasmiðjunnar hf. að Eyravegi 37 á Selfossi, svo og fíkniefnalagabrot með því að hafa haft í vörslum sínum 13. ágúst sama árs nánar tilgreint magn af kókaíni, hassi og tóbaksblönduðu hassi. Með héraðsdóminum var ákærði sýknaður af sakargiftum um þjófnað að Þelamörk 60 og fíkniefnalagabrot, en sakfelldur að öðru leyti samkvæmt ákæru. Ákæruvaldið unir við þá niðurstöðu. Með vísan til forsendna héraðsdómsins verður hún staðfest. Áður en ákærði framdi þau brot, sem að framan greinir, hafði hann 18 sinnum hlotið dóm hér á landi meðal annars fyrir skjalafals, auðgunarbrot, nytjastuld og umferðarlagabrot. Síðast var ákærði dæmdur hér á landi með dómi Hæstaréttar 3. desember 1992 fyrir þjófnað og umferðarlagabrot. Í ellefu skipti hafði hann gengist undir sátt fyrir vopnalagabrot, umferðarlagabrot, fíkniefnalagabrot, þjófnað og nytjastuld. Ákærði var dæmdur í Þýskalandi 20. janúar 1989 til að sæta fangelsi í eitt ár og tíu mánuði fyrir hegningarlagabrot og fíkniefnalagabrot. Þá hlaut hann þrjá dóma í Danmörku á árunum 1993 og 1994 fyrir ýmis hegningarlagabrot, þar á meðal auðgunarbrot, og vopnalagabrot, en með þeim dómum var ákærða gert að sæta fangelsi í samtals fimm ár og níu mánuði. Hinn 23. nóvember 1998 var ákærða veitt reynslulausn í þrjú ár á eftirstöðvum refsingar, samtals 931 dags fangelsi, samkvæmt áðurnefndum dómi Hæstaréttar 3. desember 1992 og tveimur dönskum dómum frá 1994. Með brotunum, sem ákærði er sakfelldur fyrir í þessu máli, rauf hann skilyrði reynslulausnar og verður honum því nú gerð refsing í einu lagi, sbr. 1. mgr. 42. gr. og 60. gr. almennra hegningarlaga með áorðnum breytingum. Umræddur dómur Hæstaréttar og dönsku dómarnir tveir hafa allir ítrekunaráhrif við ákvörðun refsingar nú að því er varðar auðgunarbrot ákærða, sbr. 2. mgr. og 3. mgr. 71. gr. og 255. gr. almennra hegningarlaga. Ákærði hefur lagt í vana sinn að drýgja auðgunarbrot. Verður því að gæta ákvæðis 72. gr. almennra hegningarlaga við refsiákvörðun. Að öllu þessu athuguðu og að öðru leyti með vísan til 2. mgr. 70. gr. og 77. gr. almennra hegningarlaga er refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í fjögur ár. Ákvæði hinna áfrýjuðu dóma um skaðabætur, upptöku og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði verður dæmdur til að greiða allan áfrýjunarkostnað málsins, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Ákærði, Garðar Garðarsson, sæti fangelsi í fjögur ár. Ákvæði hinna áfrýjuðu dóma um skaðabætur, upptöku og sakarkostnað skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, 50.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 18. febrúar 2000. Málið er höfðað með ákæruskjali dagsettu 26. október 1999 á hendur: X og Y “fyrir eftirtalin brot framin í Reykjavík á árinu 1999: I [...] II Ákærða Garðari: 1. Þjófnað, með því að hafa aðfaranótt miðvikudagsins 2. júní brotist í auðgunarskyni inn í húsnæði Olíufélagsins Esso hf. við Borgartún, með því að fara inn um útidyr að salerni og brotið sér þaðan áfram leið inn í húsnæðið með því að brjóta gat á millivegg, rótað mikið til í húsnæðinu og hirslum þess og stolið frostþolsmæli að verðmæti kr. 17.800. (Mál nr. 010-1999-12548) 2. Fíkniefnalagabrot, með því að hafa ofangreinda nótt í bifreiðinni MZ-692, á Grettisgötu við Klapparstíg, haft í vörslum sínum 3,31 g af hassi, 6,06 g af amfetamíni, sem lögregla lagði hald á. (Mál nr. 010-1999-12548) III Ákærða Garðari og Y fyrir tilraun til þjófnaðar, með því að hafa í félagi aðfaranótt fimmtudagsins 18. mars reynt í auðgunarskyni að brjótast inn í húsnæði Menntaskólans við Hamrahlíð, en ákærðu flúðu af vettvangi þegar lögregla kom að þeim. (Mál nr. 010-1999-6183) IV Ákærðu X og Garðari fyrir þjófnað með því að hafa í félagi föstudaginn 23. apríl farið inn á skrifstofu veitingastjórans á Hótel Loftleiðum við Hlíðarfót, Reykjavíkurflugvelli, og stolið vasaútvarpi, að verðmæti um kr. 6.000, og sparibauk sem innihélt um kr. 5.000 í peningum, en ákærðu flúðu af vettvangi þegar komið var að þeim. (Mál nr. 010-1999-9278) Ofangreind brot teljast varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 1. mgr. 20. gr. sömu laga að því er varðar brotið í III. kafla. Brotið í kafla II.2 telst varða við 2. gr., sbr. 5. gr. og 6. gr. laga um ávana- og fíkniefni nr. 65, 1974, sbr. lög nr. 60, 1980, sbr. 9. gr. laga nr. 75, 1982, sbr. lög nr. 13, 1985, og 2. gr., sbr. 10. gr., reglugerðar um sölu og meðferð ávana- og fíkniefna nr. 16, 1986, sbr. reglugerð nr. 177.1986 og auglýsingu nr. 84, 1986. Þess er krafist að ákærðu verði dæmdir til refsingar og að framangreind fíkniefni verði gerð upptæk samkvæmt 6. mgr. 5. gr. laga nr. 65, 1974 og 2. mgr. 10. gr. reglugerðar nr. 16, 1986. Í málinu gera eftirtaldir aðilar kröfu um skaðabætur: 1. [...] 2. Á hendur ákærða Garðari gerir Óskar Óskarsson fyrir hönd Olíufélagsins Esso hf. kröfu að fjárhæð kr. 156.334. 3. Á hendur ákærðu Garðari og Y gerir Lárus H. Bjarnason fyrir hönd Menntaskólans við Hamrahlíð kröfu að fjárhæð kr. 20.191.” [...] Málmeðferð og kröfugerð Þann 15. apríl 1999 var þingfest sakamálið 779/99 ákæruvaldið gegn ákærða X en því var frestað óákveðið vegna væntanlegra ákæra á hendur honum. Þann 25. október 1999 var þingfest sakamálið 2331/99 á hendur sama aðila og það sameinað hinu fyrra máli. Þann 18. nóvember 1999 var þingfest málið nr. 2594/99 á hendur ákærðu, Garðari, X og Y, og því frestað til 24. nóvember 1999. Þann dag er þingfest sakamálið nr. 2798/99 á hendur ákærða, X, og málin sameinuð hinum fyrri undir málanúmerinu S-2594/99. Þá var einnig tekið fyrir málið S-779/99 gegn ákærða X, og það einnig sameinað undir málanúmerinu S-2594/99. Málinu var frestað til aðalmeðferðar þann 14. desember 1999 og fór hún þá fram en þá frestað til framhalds aðalmeðferðar til mánudagsins 17. janúar 2000 vegna vitnaboðunar. Þann 17. janúar sl. var málinu frestað utan réttar til 8. febrúar 2000 þegar framhald aðalmeðferðar fór fram og málið var dómtekið. Þá var ákveðinn dómsuppsaga 18. febrúar. Með bréfi lögreglustjórns í Reykjavík, dags. 16. febrúar sl., var dómari upplýstur um að á sakavottorði ákærða Garðars, sem lagt var fram í dóminum var þess ekki getið að ákærða hafði verið veitt reynslulausn á 931 daga eftirstöðvum fangelsisrefsinga skv. bréfi Fangelsimálastofnunar ríkisins dagsettu sama dag. Dómari ákvað með vísan til 131. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála að endurupptaka málið. Það var gert og sakflytjendum gefið færi á að tjá sig um refsiviðurlög. Málið var því næst dómtekið að nýju. Að hálfu ákæruvaldsins eru gerðar sömu kröfur og fram koma í ákærum, nema að því leyti, að fallið er frá ákæru í 2.tl., I. kafla ákæru, dags. 28. september 1999, um að ákærði hafi haft í vörslum sínum 0,23 g af amfetamíni. Verjandi ákærða, Garðars Garðarssonar gerir þær kröfur að ákærði verði sýknaður af kröfum ákæruvaldsins í málinu. Þá, verði bótakröfum Olíufélagsins Esso og Menntaskólans í Hamrahlíð vísað frá dómi. Enn fremur verði allur sakarkostnaður greiddur úr ríkissjóði, þ.m.t. málsvarnarlaun. [...] Ákæruatriðin verða nú rakin í sömu röð og ákærur hér að framan. Ákæra dags. 26 október 1999. Kafli I [...] Kafli II liður 1 og 2 Miðvikudaginn 2. júní 1999 kl. 04.39 var tilkynnt til lögreglu, innbrot á bensínstöð Esso í Borgartúni. Ummerki á staðnum báru með sér að farið hafði verið inn um salernishurð, sem staðsett er á austurgafli bensínstöðvarinnar. Þar hafi síðan verið brotið gat á millivegg, sem er úr spónaplötu, og þaðan farið inn í skrifstofu- og kaffiaðstöðu starfsfólks ásamt afgreiðslu. Rótað hafi verið í skúffum og töskum. Á salerni mátti sjá töluvert af blóði og tóku menn frá tæknideild lögreglunnar sýni af því. Þá um nóttina eða kl. 05.08 var ákærði, Garðar, handtekinn, þar sem hann ók bifreiðinni MZ-692 og var hann grunaður um ölvunarakstur. Öndunarsýni gaf ekki til kynna að svo væri raunin. Við leit í fötum ákærða fannst í buxnavasa hans brot úr spónaplötu, sem hann gat ekki gert grein fyrir auk þess sem ákærði var með sár á vinstri framhandlegg. Þá fannst einnig ætlað fíkniefni, brúnt og hvítt efni. Samkvæmt rannsókn tæknideildar lögreglu reyndist efnið við litaprófun innihalda samtals, amfetamín 6,06 g og brúnt hass 3,31 g. Í bifreiðinni fannst einnig verkfærataska sem innihélt m.a. skrúfjárn, tangir, hamar, lítið kúbein og fleira. Eftir að í ljós kom að saknað var öryggislykils af peningaflutningatösku Securitas, sem geymd hafði verið á skrifstofu- kaffistofu Esso, var gerð leit í bifreiðinni MZ-692 og á milli framsæta í bifreiðinni fannst umræddur lykill. Einnig fannst í bifreiðinni blár og svartur mælir, sem reyndist vera frostþolsmælir, sem saknað var af innbrotsstað. Þá var ákærða tekið blóð til DNA-rannsóknar og það borið saman við blóðsýni það sem tekið var á innbrotsstað. Samkvæmt álitsgerð Rannsóknastofu Háskólans í meinafræði, dags. 30. ágúst 1999, voru blóðsýnin send til kennslagreiningar í Noregi. Samkvæmt rannsókn þar kom í ljós að DNA-snið blóðs frá vettvangi reyndist samskonar og það sem fannst í blóði ákærða. Í álitsgerðinni sagði, að líkurnar fyrir því að finna mann með sama DNA-snið og hér um ræðir, eru ávallt minni en 1:10000 (0,001%). Í niðurstöðu segir svo: “Samkvæmt framanskráðu samrýmast niðurstöðurnar því að blóð það, sem fannst á vettvangi, sé úr Garðari Garðarssyni (100165-4449) og eru líkurnar fyrir því svo sterkar að víst megi telja að blóðið sé úr honum.” Gunnlaugur Geirsson prófessor, sem undirritaði álitsgerðina, kom fyrir dóm og staðfesti hana. Ákærði hefur staðfastlega neitað sök bæði hjá lögreglu og fyrir dómi. Kvaðst hann hafa verið að aka um bæinn á bifreiðinni MZ-692 umrædda nótt ásamt Hauki Guðmundssyni. Hann kvað fíkniefnið sem fannst í bifreiðinni hafa verið í eigu Hauks. Hann kvaðst hafa verið, þá um daginn, á veitingahúsinu Lilleput við smíðar og þar fengið sár á hendi. Vitnið, Pétur Guðmundsson varðstjóri, kom fyrir dóminn, en hann stöðvaði akstur ákærða umrædda nótt og framkvæmdi á honum leit. Vitnið bar að ákærði hefði verið með nýlegt sár á hendi. Ekki þykir ástæða til þess að rekja framburð hans frekar. Vitnið Ragnar Þór Ragnarsson lögreglumaður kom fyrir dóminn sem vitni en hann gerði skýrslu um innbrotið í bensínstöð Esso. Þá kom fyrir dóminn vitnið, Kristján Kristjánsson rannsóknarlögreglumaður, sem sá um rannsókn á innbrotsvettvangi. Vitnið tók sýni af blóðblettum á salerni bensínstöðvarinnar. Vitnið bar að starfsfólk stöðvarinnar hafi ekki kannast við að blóð hefði verið þarna kvöldið áður. Dró vitnið þá ályktun að sá sem hefði brotið gat á millivegg hefði hlotið við það sár og úr því blætt. Eins og rakið hefur verið hér að framan var ákærði handtekinn skömmu eftir að tilkynnt var um innbrot í bensínstöð Esso. Í bifreið hans fundust ýmis verkfæri, t.d. hamar og lítið kúbein, sem nota má til innbrota. Þá reyndist hann vera með sár á hendi, en sá sem braust inn í bensínstöðina hafði skilið eftir blóð á salerni. Samkvæmt áliti Rannsóknastofu Háskóla Íslands í meinafræði, sem lét framkvæma DNA-rannsókn á blóðsýni á vettvangi, kom í ljós að yfirgnæfandi líkur væru að það væri úr ákærða. Þá fundust á ákærða leifar af spónaplötu sem, að mati lögreglumanna, gátu stafað frá innbrotsstað. Þá fundust í bifreið ákærða frostþolsmælir og lykill að tösku, sem hafði verið á innbrotsstað og ákærði hefur ekki getað gert grein fyrir. Þegar þetta er virt telur dómurinn að komin sé fram lögfull sönnun þess að ákærði hafi gerst sekur um innbrot í húsnæði Olíufélagsins Esso hf. í Borgartúni svo sem í ákæru greinir Í málinu liggur fyrir skaðabótakrafa Olíufélagsins hf. samtals 156.334 krónur. Krafa þessi er ekki studd neinum gögnum og hefur verið mótmælt að hálfu ákærða. Ber að vísa henni frá dómi. Ákærði hefur gefið þá skýringu á fíkniefnum sem fundust í bifreið hans að þau hafi verið í eigu Hauks Guðmundssonar. Ráða má af skýrslu lögreglu um leit og haldlagningu að amfetamín, samtals 6,6 g, hafi fundist í jakka ákærða í bifreiðinni. Samkvæmt því þykir sannað að ákærði hafi haft það efni í sínum vörslum. Samkvæmt sömu skýrslu fannst brúnt efni í jakka ákærða og í hólfi í bifreiðinni sem reyndist við litapróf vera hass. Ekki þykir ákæruvaldið hafa sýnt fram á að ákærði hafi haft í vörslum sínum það efni sem fannst í hólfi bifreiðarinnar. Í skýrslu lögreglu kemur hins vegar ekki fram hversu mikið magn fannst á hvorum stað fyrir sig. Ber því að sýkna ákærða af þessu ákæruatriði. Varðandi brot sem ákærði er sakfelldur fyrir er vísað til heimfærslu refsingar í ákæru. Kafli III Fimmtudaginn 18. mars kl. 04.14 barst lögreglunni í Reykjavík tilkynning frá Hans Snorra Kristjánssyni um skemmdarverk við Menntaskólann í Hamrahlíð. Lögreglumenn komu þegar á staðinn og sást þá til tveggja manna, sem tóku til fótanna í suðurátt er þeir urðu varir lögreglumannanna. Lögreglumenn hlupu á eftir þeim og náðu ákærða, Y, og ákærða, Garðari, skammt sunnan skólans og voru báðir mennirnir handteknir og færðir á aðalstöð. Sjáanlegar skemmdir voru á hurð á austurhlið, þar sem búið var að spenna til hliðar járn, sem notað er til að hlífa skránni. Lögreglumenn veittu athygli að hraðbanki frá Búnaðarbanka Íslands er rétt innan við áðurnefndar dyr. Við líkamsleit á ákærða, Garðari, fundust ávísanahefti frá Búnaðarbanka og lítill síll og meitill. Hjá lögreglu kvaðst ákærði, Garðar, hafa verið ölvaður þá um kvöldið og verið á leið inn í Kópavog þegar lögreglan handtók hann. Hann hafi verið mjög drukkinn um nóttina og mundi ekki hvað hafði gerst. Hann kannaðist ekki við meitil og síl og vissi ekki hvernig þeir hlutir hefðu komist í hans vörslu. Ákærði kvaðst ekki muna neitt eftir að hafa reynt að brjótast inn í Menntaskólann í Hamrahlíð. Ákærði, Y sagði við yfirheyrslu hjá lögreglu að hann og meðákærði, Garðar, hefðu verið að þvælast eitthvað og hafi þeir ákveðið að brjótast inn í Menntaskólann í Hamrahlíð, þegar þeir hefðu verið staddir þar fyrir utan. Ákærði, Y, kvaðst hafa verið mjög ölvaður og lítið muna hvað hann gerði. Taldi hann að þeir hefðu verið með lítið kúbein til þess að spenna upp hurð skólans, en vissi ekki hvað hafi orðið um það. Fyrir dóminum kvaðst ákærði, Y, aðspurður um atburðarás lítið muna sökum ölvunar. Ákærði minntist þess ekki að hafa verið við Menntaskólann við Hamrahlíð í umrætt sinn og kveðst hann ekki hafa verið með nein verkfæri á sér. Hann kannaðist við undirskrift sína á lögregluskýrslu og dró ekki í efa að rétt hafi verið eftir honum haft. Hins vegar neitaði hann að hafa ákveðið að brjótast inn í skólann eins og þar kemur fram. Kvaðst hann hafa verið illa fyrir kallaður er hann gaf skýrsluna. Aðspurður um ástæðu þess, að gefa upp rangt nafn við handtöku, sagði ákærði að verið geti að hann hafi verið eitthvað ruglaður af neyslu á vímuefnum. Ákærði, Garðar, neitaði fyrir dómi sök samkvæmt þessum ákærulið. Kvaðst hann hafa verið ölvaður og muna lítið eftir nánari atburðarás kvöldsins. Hann kvaðst hafa verið á veitingahúsi um kvöldið og verið á heimleið ásamt meðákærða, Y, og átt leið fram hjá skólanum. Ákærði neitaði að hafa verið með verkfæri á sér. Hér fyrir dómi kvaðst vitnið, Hans Orri Kristjánsson, nemandi við Menntaskólann í Hamrahlíð, hafa verið ásamt nokkrum nemendum skólans að vinna á staðnum umrædda nótt. Hann varð var við mann eða menn og sá mann sem var að brjótast inn í skólann með verkfæri sem hann taldi að hafi verið kúbein. Nokkru síðar hafi farið að heyrast þyngri högg á hurðina og þá hafi verið hringt á lögreglu sem kom þegar. Hafi vitnið séð mennina hlaupa á brott og lögreglumenn á eftir. Vitnið kvaðst hafa séð þegar komið var með mennina til baka og þekkt, m.a. úlpu annars þeirra, sem hafi verið mosagræn. Einnig kom fyrir dóminn vitnið, Ásdís Sveinsdóttir, nemandi við Menntaskólann í Hamrahlíð, sem einnig var á staðnum umrædda nótt. Ekki þykir ástæða til að rekja framburð hennar hér. Vitnið, Tómas Frosti Sæmundsson lögreglumaður, bar fyrir dóminum að lögreglumenn hafi verið við Öskjuhlíð á tveimur ómerktum bílum þegar útkall kom frá Menntaskólanum. Þeir hafi komið mönnunum á óvart þar sem þeir voru að bisa við hurð með verkfæri til að reyna að komast inn í skólann. Þegar lögreglumenn kölluðu til þeirra hafi þeir hlaupið hvor í sína áttina en náðst brátt. Vitnið hafði hitt annan ákærðu, þ.e. Garðar, fyrr um kvöldið þar sem ákærða var vísað út af bar. Vitnið kvað skólann hafa verið uppljómaðan og mannaferðir í byggingunni. Skemmdir hafi verið sýnilegar á hurðinni og líkamsleit hafi verið framkvæmd á Garðari og hafi þar fundist lítill síl. Vitnið, Kristján Helgi Þráinsson lögreglumaður, kom á vettvang ásamt Tómasi Frosta. Fyrir dóminum var framburður hans samhljóða framburði vitnisins, Tómasar Frosta. Þegar það er virt sem hér að framan greinir þykir sannað með framburði vitnanna Hans Snorra Kristjánssonar og lögreglumannanna Tómasar Frosta og Kristjáns Helga að ákærðu hafi gerst sekir um þá háttsemi, sem þeir eru ákærðir fyrir, og er í ákæru réttilega heimfærð til refsiákvæða. Í málinu liggur fyrir skaðabótakrafa Menntaskólans í Hamrahlíð. Krafa þessi er studd tveimur reikningum. Ljóst er af þeim að efniskostnaður, 1.075 krónur og virðisaukaskattur 263 krónur, samtals 1.338 krónur, er tvítalinn og ber að lækka kröfuna sem því nemur. Að öðru leyti ber að taka kröfuna til greina þannig leiðrétta, samtals 18.853 krónur sem ákærðu ber að greiða óskipt. Kafli IV Samkvæmt frumskýrslu lögreglu fóru lögreglumenn að Hótel Loftleiðum, um kl. 13.00, 23. apríl 1999 þar sem tilkynnt hafði verið um þjófnað og hittu þar fyrir Guðvarð Gíslason veitingamann og ákærðu, Garðar og X. Í skýrslunni kemur fram að Guðvarður hafi hlaupið á eftir ákærða, Garðari, út af hótelinu og náð honum skammt frá, á lóðinni. Á hlaupunum hafi ákærði hent frá sér bakpoka, sem var á vettvangi. Guðvarður kvað Láru Margréti Ísleifsdóttur hafa veitt mönnunum athygli þar sem þeir voru að róta og skoða ofan í skúffur inni á skrifstofu hans. Í umræddum bakpoka reyndust vera ýmis verkfæri, hettur, svört úlpa, lyklakippa, sem á voru margir lyklar og spjald, sem á stóð Víkingasalur útidyr. Þá kemur fram í skýrslunni að Guðvarður hafi fundið “vasadiskó” í bakpokanum, sem hafi tilheyrt honum. Ákærði, Garðar, neitaði hjá lögreglu að hafa átt þátt í þjófnaði á Hótel Loftleiðum. Hann tók þó fram að hann hefði verið undir áhrifum vímuefna og því myndi hann ekki glöggt eftir atburðarásinni. Hann hafi farið á hótelið um klukkan eitt um daginn ásamt meðákærða, X, og manni að nafni Andri. Ákærði Garðar kvaðst lítið þekkja til Andra eða geta gert frekari grein fyrir þeim manni. Hann kvaðst ekki muna eftir bakpoka og kvaðst ekki kannast við innihald hans. Ákærði, X, bar hjá lögreglu að hann og meðákærði, Garðar, hefðu verið við áfengisneyslu í miðbænum og hitt þar mann, sem heitir Andri eða Andrés. Þeir hafi síðan farið með honum á Hótel Loftleiðir til að kaupa þar áfengi og sækja þangað fjármuni sem hann kvaðst eiga hjá einhverjum starfsmanni. Fyrir dóminum neitaði ákærði, Garðar, sök samkvæmt ákærulið þessum. Hann kvaðst hafa farið inn á hótelið til að kaupa bjór á barnum. Hann hafi hins vegar aldrei farið inn á skrifstofu veitingastjórans og ekki verið með bakpoka með sér. Maður að nafni Andri hafi hins vegar verið með bakpoka. Ákærði kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis og ekki muna atburðarás glögglega heldur “ráma í hana”. Hann kvað skýrslu sína hjá lögreglu um þetta efni vera rétta. Fyrir dómi kvaðst ákærði, X, ekki minnast þess að hafa farið inn á skrifstofu veitingastjórans. Hann hafi farið á Hótel Loftleiðir ásamt meðákærða, Garðari, og manni sem hann taldi að héti Andri, til að fá sér bjór. Þeir hafi misst sjónar af Andra og því hafi hann og Garðar gengið eitthvað þarna um og verið að svipast um eftir honum. Í því hafi kona komið æpandi og hann þá lagt á flótta ásamt meðákærða, Garðari. Hann hafi síðan stöðvað og komið aftur inn í hótelið. Ákærði kvaðst ekki hafa séð hvort meðákærði, Garðar, hafi verið hlaupinn uppi. Ákærði staðfesti framburð sinn fyrir lögreglu í réttinum. Vitnið, Guðvarður Gíslason, kvaðst fyrir dómi hafa verið að vinna skammt frá skrifstofu sinni þegar Lára Margét Gísladóttir hafi kallað til hans. Þegar hann kom, hafi mennirnir verið komnir út en vitnið hafi náð öðrum þeirra. Hinn hafi þá stöðvað úti á lóðinni og komið til baka þegar vitnið kallaði til hans. Lögreglumenn hafi síðan komið á staðinn. Vitnið kvað mennina hafa talað um einhvern þriðja mann en hann hafi ekki fundist þrátt fyrir leit. Fyrir dóminum kvaðst vitnið, Lára Margrét Gísladóttir, hafa gengið fram hjá skrifstofu veitingastjórans og séð tvo pilta þar inni eitthvað að róta í skrifborðinu. Aðspurðir kváðust þeir vera að bíða eftir Guðvarði. Vitninu hafi ekki fundist þetta eðlilegt og því kallað til Guðvarðar. Vitnið kvaðst hafa staðið í dyragættinni til að hindra þá en þeir þá ýtt henni til hliðar og hlaupið út. Vitnið hafi síðan séð piltana aftur þegar Guðvarður hafi hlaupið annan uppi en hinn hafi komið sjálfviljugur. Vitnið kvaðst hafa séð bakpoka en ekki muna hvort piltarnir hafi verið með hann. Í skýrslu sem vitnið gaf hjá lögreglu kvaðst vitnið hafa séð annan manninn grípa með sér bakpoka, sem lá á gólfinu við skrifstofuna, þó muni hún ekki nákvæmlega hvar bakpokinn var staðsettur. Eftir að lögregla kom hafi vitnið uppgötvað að mennirnir hefðu haft á brott með sér sparibauk og ferðageislaspilara eða “vasadiskó” af skrifstofu Guðvarðar. Vitnið staðfesti skýrslu sína hjá lögreglu fyrir dómi. Vitnið, Pétur Guðmundsson varðstjóri, kom fyrir dóminn og staðfesti skýrslu sína frá 23. apríl 1999 og þykir ekki ástæða til þess að rekja framburð hans fyrir dóminum frekar. Ákærðu hafa báðir neitað sök fyrir dómi. Samkvæmt framburði vitnisins, Láru Margrétar Gísladóttur, sá hún ákærðu inn á skrifstofu veitingastjórans við að róta í skrifborði hans. Þegar ákærðu urðu hennar varir ruddust þeir fram hjá henni og hlupu út. Enn fremur ber vitnið að hún hafi séð ákærðu hrifsa með sér bakpoka á leiðinni út. Vitnið hafi kallað í Guðvarð, sem hafi verið að vinna þarna skammt frá, og hafi hann náð öðrum ákærða. Ákærðu hafa hins vegar enga eðlilega skýringu getað gefið á veru sinni inni á skrifstofu veitingastjórans og þeim munum sem þeir eru ákærðir fyrir að hafa tekið af skrifstofu hans. Með ofangreindum framburði vitnanna, Láru Margrétar og Guðvarðs Gíslasonar, telur dómurinn sannað að að ákærðu, Garðar og X, hafi gerst sekir um háttsemi þá sem þeim er gefin að sök samkvæmt IV. kafla ákæru dags. 26. október 1999 og er þar réttilega færð til refsiákvæða. [...] Refsingar. Ákærði Garðar Garðarsson Ákærði, Garðar, er fæddur 1965 og á að baki langan sakarferil. Frá átján ára aldri hefur ákærði hlotið tuttuogeinn refsidóm á Íslandi og erlendis og sjö sinnum gengist undir sátt fyrir ýmis brot. Ákærði hefur margoft verið dæmdur fyrir þjófnað hér á landi, alls níu sinnum, síðast með dómi Hæstaréttar frá árinu 1992, þar sem ákærði var dæmdur til fangelsisrefsingar í tvö ár og sex mánuði. Í mars 1993 var ákærði dæmdur í þriggja mánaða fangelsi, fyrir ýmis hegningarlagabrot, í Byretten í Kaupmannhöfn. Í janúar 1994 var ákærði dæmdur, í Helsingör í Danmörku, í eins árs og sex mánaða fangelsi fyrir valdbeitingu gegn opinberum starfsmönnum, rán, þjófnað, nytjastuld, brot gegn vopnalögum og fíkniefnalöggjöf. Í september 1994 hlaut ákærði dóm í Byretten í Kaupmannahöfn, fjögurra ára fangelsi, fyrir brot gegn vopnalögum, nytjastuld, rán og svik. Dómur þessi var staðfestur í Östre Landsret í nóvember 1994. Enginn þessara dóma hefur ítrekunaráhrif á brot þau sem ákærði hefur gerst sekur um í þessu máli. Ákærða hlaut, hinn 23. nóvember 1998, reynslulausn í 3 ár á 931 daga eftirstöðvum refsingar. Ákærði hefur með þeim brotum, sem hann er nú sakfelldur fyrir, rofið skilorð reynslulausnarinnar og ber að taka hana upp og dæma með máli þessu, sbr. 1. mgr. 42. gr., sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákærði olli ekki miklu tjóni með brotum þeim sem hér skal lagður dómur á. Hins vegar ber til þess að líta að sakaferill ákærða langur og að hann gerist ítrekað sekur um auðgunarbrot og brot á fíkniefnalögum skömmu eftir að honum var veitt reynslulausn. Þykir refsing ákærða, með hliðsjón af 77. gr. og 255. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, hæfilega ákveðin fangelsi í 3 ár. Ákærðu, Garðar og Y, greiði Lárusi H. Bjarnasyni f.h. Menntaskólans í Hamrahlíð, óskipt 18.853 krónur. [...] Upptækt skal gera í ríkissjóð eftir þeim lagaákvæðum sem greinir í IV. kafla ákæru, dags. 26. október 1999, 3,31 g af hassi og 6,06 g af amfetamíni. Þá er gert upptækt í ríkissjóð, eftir þeim lagaákvæðum sem greinir í 2. lið I. kafla og IV. kafla ákæru, dags. 28. september 1999, 0,23 g af amfetamíni og stunguvopn (rýtingur) með 18 sm löngu, tvíeggja blaði sem tekið var úr vörslum ákærða, X, þann 25. apríl 1999. Enn fremur skal gerður upptækur í ríkissjóð, fjaðrahnífur, sem tekinn var úr vörslum ákærða þann 8. maí 1999, skv. þeim lagaákvæðum sem greinir í ákæru dags. 23. nóvember 1999. Ákærði, Garðar, greiði sakarkostnað samkvæmt framlögðum reikningi, 47.055 krónur og málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns 100.000 krónur. [...] Að hálfu ákæruvaldsins flutti málið, Hjalti Pálmason, fulltrúi Lögreglustjórans í Reykjavík. Valtýr Sigurðsson héraðsdómari kvað upp dóminn. Dómsorð: Ákærði, Garðar Garðarsson, sæti fangelsi í 3 ár. [...] Ákærði, Garðar, greiði sakarkostnað samkvæmt framlögðum reikningi, 47.055 krónur og málsvarnarlaun til skipaðs verjanda síns, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns 100.000 krónur. [...] Ákærðu, Garðar Garðarsson og Y, greiði Lárusi H. Bjarnasyni f.h. Menntaskólans í Hamrahlíð, óskipt 18.853 krónur. [...] Upptækt er gert 3,31 g af hassi, 6,06 af amfetamíni, 0,23 g af amfetamíni og stunguvopn (rýtingur) með 18 sm löngu, tvíeggja blaði og fjaðrahnífur. með því að hafa, mánudaginn 28. júlí 1999, brotist inn í íbúðarherbergi á annarri hæð í verslunar- og skrifstofuhúsnæði Húsasmiðjunnar að Eyravegi 37 á Selfossi, sem Alex Þorsteinsson hafði umráð yfir, með því að spenna upp hurð á herberginu og fyrir að hafa stolið þaðan eftirtöldum munum: Tíu hljómdiskum með ýmsum titlum, tólf geisladiskum með ýmsum tölvuleikjum, stjórntæki fyrir leikjatölvu, tveimur armbandsúrum, tveimur hringjum, einum silfurvindlakveikjara, stafnum L ( gylltur), gylltri keðju og tveimur hálsmenum, á öðru hálsmeninu var áletrunin “Alex” á framhlið, en “Þín Anna Lea” á bakhlið. með því að hafa, mánudaginn 28. júlí 1999, í framangreindu verslunar- og skrifstofuhúsnæði Húsasmiðjunnar að Eyravegi 37 á Selfossi, í þjófnaðarskyni notað verkfæri til að spenna upp hurð að herbergi á annarri hæð, sem fyrirtækið Húsasmiðjan hefur til umráða, en innangengt er í það herbergi úr áðurnefndu herbergi sem Alex Þorsteinsson hefur umráð yfir. með því að hafa, síðdegis mánudaginn 28. júlí 1999, farið inn á skrifstofu Páls Bjarnasonar í húsnæði Verkfræðistofu Suðurlands á annarri hæð í húsinu nr. 3-5 við Austurveg á Selfossi, og tekið úr peysuvasa Páls, sem hékk á snaga við inngang skrifstofunnar, seðlaveski sem í var kr. 10.000.- í peningum, ökuskírteini og debetkort Páls Bjarnasonar og afrifa af reikningi frá fyrirtækinu Bílfoss, samtals að verðmæti kr. 16.105-. IV með því að hafa, á tímabilinu frá morgni mánudagsins 26. júlí 1999 til síðdegis föstudagsins 30. júlí 1999, brotist inn í húsið nr. 60 við Þelamörk í Hveragerði með því að fara inn um hurð á austurhlið hússins og stolið þaðan eftirtöldum munum: Canon myndvél Ixus AF-S, perluhálsmeni, fjórum hringjum þar af einum hring með steini, silfurhring og gullhring með demanti, tveimur hálsmenum, öðru með fisklaga steini og hinu með tveimur fisktáknum, hálsfesti og eyrnalokkum úr steini, silfurkross, nælu, vegabréfi Önnu Maríu Svavarsdóttur, gömlum peningaseðlum og miða með upplýsingum um Visa pinnúmer, móttakara fyrir gervihnattadisk, videomyndavél í tösku ásamt spólum, tveimur skartgripaskrínum, öðru úr jaspis, steini úr ambra, pendúl úr messing, tveimur videospólum, átta tónlistardiskum og heyrnatólum af Sonygerð. V Telst liður I, III og IV varða við 244. gr. almennra hegningarlaga nr. 19,1940. Telst liður II varða við 244. gr., sbr. 20. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Í málinu gerir Steinar Árnason, f.h. Húsasmiðjunnar hf., kt. 520171-0299, kröfu um að ákærði verði dæmdur til greiðslu bóta að fjárhæð kr. 98.816. Í málinu gerir Wolfgang Roling, kt. 151055-8269 og Anna María Svavarsdóttir, kt. 200255-7049, kröfu um að ákærða verði gert að bæta þeim að fullu upp skaðann, samkvæmt nánari tilgreiningu á verðmæti muna, samtals að fjárhæð kr. 212.000.- Í málinu gerir Páll Bjarnason, kt. 191259-2469, kröfu vegna þjófnaðar að fjárhæð kr. 16.105.-" Við aðalmeðferð var af hálfu ákæruvalds krafist til vara um ákæruliði I og IV sakfellingar samkvæmt 254. gr. almennra hegningarlaga um þá muni sem fundust í bifreið ákærða þann 28. júlí og þá muni er fundust við húsleit á heimili ákærða 15. ágúst. Ákærði krefst aðallega sýknu af öllum kröfum ákæruvalds, til vara krefst hann vægustu refsingar er lög leyfa. Hann krefst þess að bótakröfum verði vísað frá dómi og loks að allur sakarkostnaður, þ.m.t. málsvarnarlaun verjanda, verði greiddur úr ríkissjóði. Þá mótmælir hann því sérstaklega að unnt sé að sakfella hann fyrir brot gegn 254. gr. almennra hegningarlaga, en verknaðarlýsing ákæru sé ekki glögg um efnisatriði þess brots. Fyrir dómi vildi ákærði lítið tjá sig um ákæruatriði en vísaði ítrekað til skýrslu sinnar hjá lögreglu. Fram kom hjá honum að hann hefði verið með bíl unnustu sinnar, Sólrúnar Axelsdóttur, að láni og komið á Selfoss með manni að nafni Haukur Guðmundsson. Hann neitaði að hafa farið inn í húsið að Eyravegi 37. Hann neitaði að hafa stolið veski úr jakkavasa að Austurvegi 3-5 og hann neitaði að hafa brotist inn í húsið að Þelamörk 60 í Hveragerði. Loks neitaði hann að hafa átt eða vitað um fíkniefni sem talin eru í 5. lið ákæru. Ákæruliðir I, II og III. Lögreglunni á Selfossi var tilkynnt um innbrot í íbúðarherbergi Alex Þorsteinssonar að Eyravegi 37 kl. 18:49 þann 28. júlí. Klukkan 17:55 var tilkynnt um stuld á veski úr vasa Páls Bjarnasonar á Verkfræðistofu Suðurlands að Austurvegi 3-5. Klukkan 19:14 var tikynnt um ferðir manns við Fossnesti og fór lögregla þangað og einnig Páll Bjarnason. Páll bar þar á staðnum kennsl á ákærða og kvað hann hafa verið á ferð á Verkfræðistofunni fyrr um daginn. Ákærði var handtekinn. Var síðan með leyfi Sólrúnar Axelsdóttur leitað í bifreiðinni. Fundust þar ýmsir þeir munir sem Alex Þorsteinsson saknaði úr herbergi sínu, en þeir eru taldir í I. lið ákæru. Þá fannst í bifreiðinni hluti af reikningi frá Bílfoss á Selfossi, sem bar með sér að hafa verið greiddur með debetkorti Páls Bjarnasonar. Enginn varð var við ferðir ákærða að Eyravegi 37 þennan dag. Ákæruvald byggir sönnunarfærslu sína um þetta atriði eingöngu á þeirri staðreynd að þýfi úr innbrotinu í herbergi Alex Þorsteinssonar fannst í bifreið þeirri sem ákærði var á er hann var handtekinn um kvöldmatarleytið. Alex Þorsteinsson kom ekki fyrir dóm. Hjá lögreglu skýrði hann svo frá að hann hefði farið úr herberginu um klukkan 7:30 um morguninn og ekki komið þar aftur fyrr en um klukkan 18:30 og þá hafi hann séð að brotist hefði verið inn. Við athugun á vettvangi sást að einnig hafði verið sprengd upp hurð inn í innra herbergi, þar sem geymd voru ýmis bókhaldsgögn Húsasmiðjunnar, sem er eigandi húsnæðisins. Engu var stolið úr því herbergi. Alex kvaðst hjá lögreglu þekkja þá muni sem taldir eru í ákæru og hefðu þeir verið teknir úr herbergi hans. Páll Bjarnason gaf skýrslu fyrir dómi. Hann kvaðst hafa verið við vinnu á skrifstofu sinni síðari hluta dagsins og brugðið sér fram í eldhúsið á hæðinni. Þá hafi hann mætt manni sem hafi spurt hvort einhver hefði komið þar. Hafi hann vísað honum til annars manns sem var á skrifstofu innar á ganginum. Er hann hafi örfáum mínútum síðar komið til baka úr eldhúsinu hafi maður þessi verið að koma úr þeirri átt sem skrifstofa sín sé. Hafi hann skipst á nokkrum orðum við hann. Skömmu síðar hafi hann áttað sig á því að veski sitt væri horfið úr vasa á peysu, sem hékk nálægt dyrunum á skrifstofu hans. Hafi hann farið að leita að því en ekki fundið. Hann kvaðst hafa verið með veskið er hann brá sér niður í verslun KÁ á neðri hæðinni um kaffileytið sama dag. Hann hefði annars ekki skilið veskið við sig nema þessa stund er hann var í eldhúsinu. Lögreglan hefði síðan hringt í sig og sagt að maður er svaraði til lýsinga hans hefði sést við Fossnesti og hefði hann farið þangað og bent á manninn, sem reyndist vera ákærði. Aðspurður kvað hann líklegt að afrit af debetkortafærslu hjá Bílfoss hefði verið í veskinu. Hann hefði á þessum tíma átt nokkur viðskipti þar og geymdi svona afrit venjulega í eina til tvær vikur í veski sínu. Lögreglumenn þeir er komu að rannsókn málsins og handtóku ákærða komu fyrir dóm til skýrslugjafar. Ekki er nauðsynlegt að rekja framburð þeirra sérstaklega um þessa liði ákæru, en fram kom hjá þeim að ekki hefði verið sjáanlegt annað en að ákærði væri einn á ferð. Þá hefði þýfið og annað dót verið alls staðar í bifreiðinni, þ.á.m. í framsæti við hlið ökumanns. Ákærði neitaði alfarið sök samkvæmt þessum liðum bæði hjá lögreglu og fyrir dómi. Hann kvaðst hafa komið á Selfoss með Hauki Guðmundssyni. Hann kannaðist við að hafa komið inn á Verkfræðistofuna, en hann hefði verið að leita að Hauki sem hefði sagst eiga þar eitthvert erindi. Sagði hann að Haukur hefði verið með dót það sem fannst í bifreiðinni. Haukur Guðmundsson var færður fyrir dóm, en hann er nú refsifangi á Litla-Hrauni. Hann kvaðst ekki kannast við að hafa verið á ferð með ákærða á Selfossi þennan dag eða í annan tíma. Hann gaf ekki skýrslu hjá lögreglu, en Grímur Hergeirsson, lögreglumaður, náði í hann í GSM-síma síðdegis þann 29. júlí. Þá hafi hann sagst hafa verið í Reykjavík daginn áður og ekki farið austur fyrir fjall. Tekin voru upp fingraför af hurð þeirri sem sprengd var upp að Eyravegi 37 (ákæruliður II). Þau reyndust hvorki vera af ákærða né Hauki Guðmundssyni. Skýringar ákærða á ferðum sínum og að Haukur Guðmundsson hafi verið með sér eru ósannfærandi. Haukur kveðst ekki hafa verið á ferð með ákærða og ekki sást til ferða hans á Selfossi þennan dag. Aðkoma í bifreið þeirri er ákærði ók bendir ennfremur til þess að hann hafi verið einn á ferð. Verður með hliðsjón af þeim atvikum sem upplýst eru að telja fram komna lögfulla sönnun þess að ákærði hafi framið þau brot sem talin eru í liðum I, II og III í ákæru og eru þar réttilega færð til refsiákvæða. Ákæruliðir IV og V. Innbrot í húsið að Þelamörk 60 var tilkynnt til lögreglu föstudaginn 30. júlí kl. 19:05. Húsráðendur voru þá að koma heim, en þau höfðu farið að heiman að morgni mánudags 26. sama mánaðar. Var í frumskýrslu lögreglu gerð skrá um muni er saknað var. Með úrskurði 12. ágúst var heimiluð húsleit á heimili ákærða að Laufskógum 15 í Hveragerði vegna grunar um fíkniefnamisferli. Leitin hófst klukkan 02:06 aðfaranótt 15. ágúst. Við leitina fundust ýmis áhöld til fíkniefnaneyslu og efni sem talið var að væru fíkniefni. Þá fundust nokkrir af þeim munum sem saknað var úr húsinu að Þelamörk 60. Ákærði hefur eins og áður segir neitað að hafa átt nokkur fíkniefni og að hafa brotist inn í Þelamörk 60. Hann hélt því fram hjá lögreglu og fyrir dómi að talsverður gestagangur hafi verið heima hjá sér um þetta leyti og geti vel verið að einhver gestanna hafi verið með þýfið og fíkniefnin. Hann kveðst sjálfur ekki neyta fíkniefna. Framburður Sólrúnar Axelsdóttur var á sama veg og ákærða. Ekki hefur verið upplýst um hverjir hafi vanið komur sínar á heimili ákærða í Hveragerði. Frásögn ákærða er ekki skýr, en hann segir að heimili sitt hafi verið partýstaðurinn á þessum tíma. Gat hann ekki nafngreint neinn af gestum sínum. Þá beindist rannsókn lögreglu ekki sérstaklega að því að upplýsa um gestakomur hjá ákærða dagana áður en húsleitin var gerð. Efni þau sem fundust við húsleitina voru tekin til litaprófunar hjá Tæknideild Lögreglunnar í Reykjavík 23. ágúst. Kom fram að 0,09 grömm af hvítu dufti væri kókaín, brúnn moli 12,68 grömm væri hass og tóbaksblandað hass, samtals 1.05 grömm. Ekki eru önnur sönnunargögn færð fram um meint þjófnaðarbrot ákærða samkvæmt lið IV í ákæru. Þó talsverðar líkur séu á að ákærði hafi framið brot þetta er ekki fram komin lögfull sönnun um aðild hans að innbrotinu. Þá er ekki fram komin nægileg vísbending til að hann verði sakfelldur fyrir brot gegn 254. gr. almennra hegningarlaga, en ekkert er leitt í ljós um meðferð ákærða á þýfinu. Sömuleiðis verður að sýkna ákærða af fíkniefnabroti samkvæmt lið V í ákæru þar sem ekki er með þeim sönnunargögnum sem fram eru komin hægt að útiloka að aðrir hafi átt þau fíkniefni sem fundust við húsleitina. Ákvörðun viðurlaga, skaðabætur og sakarkostnaður. Ákærði er vanaafbrotamaður. Síðast var honum ákveðin refsing með dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 18. febrúar sl. Hann var þar dæmdur til að sæta fangelsi í þrjú ár. Um var að ræða þjófnaðarbrot og tilraun til þjófnaðar, auk þess sem eftirstöðvar refsingar samkvæmt reynslulausn, 931 dagur, voru dæmdar með. Ákærði var fyrst dæmdur til að sæta fangelsi óskilorðsbundið með dómi Sakadóms Reykjavíkur 13. október 1983 og hefur verið dæmdur til refsingar margoft síðan bæði hér á landi og í Danmörku og Þýskalandi. Ekki er ástæða til að reifa sakavottorð ákærða nánar. Refsingu ber að ákveða sem hegningarauka við áðurgreindan dóm Héraðsdóms Reykjavíkur, sbr. 78. gr. almennra hegningarlaga. Ákveðst hún fangelsi í 6 mánuði. Skaðabótakrafa Páls Bjarnasonar er sundurliðuð og studd gögnum eftir því sem unnt er. Verður hún dæmd. Skaðabótakrafa Húsasmiðjunnar hf. er ekki studd gögnum og verður að vísa henni frá dómi. Þar sem ákærði er sýknaður af IV. lið ákæru verður að vísa skaðabótakröfu Wolfgangs Rolings og Önnu Maríu Svavarsdóttur frá dómi. Fíkniefnin ber að gera upptæk, svo og áhöld þau til fíkniefnaneyslu sem talin eru í ákæru, sbr. 6. og 7. mgr. 5. gr. laga nr. 65/1974. Dæma ber ákærða til að greiða sakarkostnað að 3/4 hlutum, þ.m.t. málsvarnarlaun, 70.000 krónur. Jón Finnbjörnsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. D ó m s o r ð Ákærði, Garðar Garðarsson, sæti fangelsi í 6 mánuði. Ákærði greiði Páli Bjarnasyni 16.105 krónur. Skaðabótakröfu Húsasmiðjunnar hf. er vísað frá dómi. Skaðabótakröfu Wolfgangs Rolings og Önnu Maríu Svavarsdóttur er vísað frá dómi. Framangreind fíkniefni (efnaskrá 6527) og áhöld til fíkniefnaneyslu (munaskrá 33-1999-2557 2, 6, 19, 20, 22 og 23) skulu upptæk. Ákærði greiði 3/4 hluta alls sakarkostnaðar, þ.m.t. málsvarnarlaun, 70.000 krónur.
Mál nr. 815/2017
Vinnuslys Líkamstjón Skaðabætur Kjarasamningur
A krafði Í um skaðabætur vegna líkamstjóns sem hann varð fyrir þegar hann féll á svelli á bílastæði við heimili sitt. Starfaði A sem lögreglumaður og var hann á vakt þegar slysið varð. Hafði erindi A heim verið að matast svo sem hann átti rétt á en engin aðstaða var til þess á starfsstöðinni sjálfri og var sú tilhögun viðhöfð með samþykki yfirmanna A. Deildu aðilar um hvort Í bæri hlutlæga bótaábyrgð á tjóni A eftir 30. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og ákvæðum kjarasamnings. Talið var að Í hefði ekki sýnt fram á að A hefði verið í öðrum erindagjörðum en að sinna áfram vinnuskyldu sinni á yfirstandi vakt þegar slysið varð og hefði það því orðið við rækslu lögreglustarfs hans. Var krafa A því tekin til greina.
DómurHæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirÞorgeir Örlygsson og Karl Axelsson og Eyvindur G. Gunnarsson prófessor. Áfrýjandi skautmálinu til Hæstaréttar 21. desember 2017. Hann krefst sýknu af kröfu stefnda ogmálskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti.Svo sem rakið er nánar í hinum áfrýjaða dómi er óumdeilt að stefndi var ávakt í starfi sínu sem lögreglumaður 19. janúar 2015 þegar hann féll á svelli ábílastæði við heimili sitt og slasaðist. Þá er því ómótmælt að erindi hans heimhafi verið að matast svo sem hann átti rétt á en engin aðstaða var til slíks ástarfsstöðinni sjálfri og þessi tilhögun því viðhöfð með samþykki yfirmannastefnda. Af hálfu áfrýjanda hefur ekki verið sýnt fram á að stefndi hafi þáhann slasaðist verið í öðrum erindagjörðum en að sinna áfram vinnuskyldu sinniá yfirstandandi vakt og skiptir þá ekki máli hvort sérstakt útkall hafði þá áttsér stað. Að þessu gættu verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan tilforsendna en krafa stefnda um bætur vegna ferðakostnaðar sem vísað var fráhéraðsdómi er ekki til endurskoðunar hér fyrir dómi.Áfrýjanda verður gert að greiða stefndamálskostnað fyrir Hæstarétti eins og í dómsorði greinir. Dómsorð:Héraðsdómur skal vera óraskaður.Áfrýjandi, íslenska ríkið, greiði stefnda, A,800.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 30. nóvember 2017.IMál þetta, sem dómtekið var 26.september 2017, er höfðað með stefnu áritaðri um birtingu 9. janúar 2017.Stefnandi er A, […], en stefndi er íslenska ríkið. Endanlegar dómkröfur stefnandaeru þær að stefnda verði gert að greiða honum 18.580.649 krónur með 4,5%ársvöxtum af 7.463.089 krónum frá 19.janúar 2015 til 29. febrúar 2016, af 18.580.649 krónum frá þeim degi til 29.ágúst 2016 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af18.580.649 krónum frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 3.348.452krónum, sem greiddar voru þann 9. ágúst 2016 og 1.163.986 krónum sem greiddarvoru þann 30. september 2016. Þá er krafist málskostnaðar samkvæmtmálskostnaðarreikningi. Stefndi krefst sýknu af kröfum stefnandaog málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins en til vara aðmálskostnaður verði látinn falla niður. IIHelstu málsatvik eruágreiningslaus. Stefnandi er lögreglumaður og starfar hjá lögreglustjóranum áNorðurlandi eystra með starfsstöð á […]. Þann 19. janúar var stefnandi á vaktfrá kl. 12.00 til 22.00. Stefnandi lýsti því í skýrslu sinni fyrir dóminum aðhann hefði verið á „skylduvakt“ á hefðbundnum vinnutíma á lögreglusvæði sínu oghefði farið heim til sín í mat á lögreglubifreið sem hann hefði haft tilafnota. Hann hefði nýlega verið kominn heim til sín þegar vaktsíminn hafihringt og óskað hefði verið eftir aðstoð hans vegna umferðaróhapps á […].Stefnandi lýsti því að hann hefði því farið út og gengið rösklega eftirgangstíg við húsið að bílastæðinu heima hjá sér. Svo sem sjá má á framlagðrimynd, er lágur kantur milli gangstígsins og bílastæðisins. Stefnandi hoppaði afkantinum niður á bílastæðið en lenti á svellbunka með þeim afleiðingum að hannrann út af svellbunkanum og lenti þá á auðum bletti. Við það kom talsvert höggá vinstri fót hans og fann stefnandi þá mikið til og fannst eins og fóturinnfæri í yfirsveigju. Stefnandi lýsti því í skýrslu sinni að hann hefði legið ábílastæðinu í dágóðan tíma þar sem hann hefði ekki getað staðið á fætur vegnaverkja. Í matsgerð Magnúsar PálsAlbertssonar, sérfræðings í bæklunar- og handarskurðlækningum, dagsettri 13.júlí 2016, kemur fram að stefnandi hafi daginn eftir slysið leitað tilheilsugæslunnar á Siglufirði og hafi hann þá ekki getað rétt að fullu úr hnénu.Honum var í kjölfarið vísað til Akureyrar og þar sýndi segulómskoðun skemmdir áinnri liðþófa og rof í fremra krossbandi. Einnig sáust brjóskskemmdir ámiðlægum hnjákolli lærleggs. Stefnandi mun í kjölfarið hafa farið í meðferð hjábæklunarlæknum Orkuhússins í Reykjavík og undirgengist liðspeglun í mars 2015.Þar var staðfest rof í fremra krossbandi og fleiri áverkar. Í maí 2015 þurftiað gera aðgerð á stefnanda þar sem gert var við hið slitna krossband. Ímatsgerð Magnúsar Páls Albertssonar er því einnig lýst að eftir aðgerðina hafistefnandi verið í meðferð hjá sjúkraþjálfara fram í febrúar 2016.Í matsgerðinni voru metnarafleiðingar líkamstjóns stefnanda vegna umrædds slyss. Samkvæmt matsgerðinnivar tímabil tímabundins atvinnutjóns stefnanda frá 19. janúar 2015 til 29.febrúar 2016. Tímabil þjáningabóta var það sama og þar af taldist stefnandihafa verið veikur og rúmfastur í tvo daga og í 405 daga án rúmlegu. Varanlegurmiski stefnanda vegna slyssins var metinn 17 stig og varanleg örorka 10%.Heilsufar stefnanda taldist stöðugt frá 29. febrúar 2016.Með bréfi, dagsettu 29. júlí2016, krafðist lögmaður stefnanda bóta úr hendi stefnda á grundvelli matsgerðarMagnúsar Páls Albertssonar. Kröfunni til stuðnings er þar vísað til 30. gr.lögreglulaga nr. 90/1996 og gerð skaðabótakrafa samtals að fjárhæð 21.138.854krónur samkvæmt nánari sundurliðun. Með bréfi ríkislögmanns, dagsettu31. ágúst 2016, var bótaskyldu hafnað með vísan til þess að um óhappatilviljunhefði verið að ræða sem tæplega tengdist lögreglustarfi, auk þess sem það væriálitamál, hvort eigin sök stefnanda væri slík að hann bæri ætlað tjón sittsjálfur. Stefnandi undi ekki afstöðu stefnda og höfðaði mál þetta 9. janúarsl., svo sem áður er getið. IIIStefnandi byggir á því að stefndiberi skaðabótaábyrgð á afleiðingum slyss hans þann 19. júní 2016 á grundvelli30. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og kjarasamnings Landsambands lögreglumanna ogfjármálaráðherra f.h. stefnda.Stefnandi vísar í fyrsta lagi tilþess að í 30. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sé kveðið á um að ríkissjóður skulibæta lögreglumönnum líkamstjón og munatjón sem þeir verða fyrir vegna starfssíns. Stefnandi byggir á því að ákvæðið feli í sér hlutlæga bótaábyrgð stefndaá líkams- og munatjóni lögreglumanna sem þeir verða fyrir á vinnutíma og viðöll störf sín. Stefndi bendir á að þessi skýring ákvæðisins hafi verið staðfestí dómi Hæstaréttar Íslands í máli réttarins nr. 365/2000.Stefnandi kveður hina hlutlæguábyrgð ákvæðisins fela það í sér að stefndi sé skaðabótaskyldur vegna allslíkamstjóns sem lögreglumenn verða fyrir í vinnutíma. Samkvæmt ólögfestummeginreglum skaðabótaréttar feli hlutlæg ábyrgð í sér skilyrðislausabótaábyrgð, án tillits til sakar. Með hliðsjón af orðalagi 30. gr. lögreglulaganr. 90/1996 telur stefnandi að skýra verði ákvæðið þannig að með orðalaginu„vegna starfs síns“ sé átt við öll tjónstilvik sem eigi sér stað á meðanlögreglumaður er við störf, óháð tegund tjóns eða orsök.Stefnandi bendir á að hann hafiverið vakt þegar að hann slasaðist og að slysið hafi átt sér stað á vinnutíma.Stefnandi hafi verið að ganga að lögreglubifreið sinni þegar hann slasaðist oghugðist keyra af stað til að sinna lögreglustörfum. Þegar af þeirri ástæðuteljist stefnandi hafa verið við störf og líkamstjón hans sé því vegna starfshans í skilningi 30. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 sem stefndi beri hlutlægaábyrgð á.Í öðru lagi byggir stefnandi áþví, að í gildandi kjarasamningi Landsambands lögreglumanna og ríkissjóðs,dagsettum 30. apríl 2005, með síðari breytingum og framlengingum meðkjarasamningum og gerðardómum, sé kveðið á um að lögreglumenn eigi rétt tilbóta fyrir meiðsli og tjón sem þeir verði fyrir vegna starfs síns. Nánartiltekið segi í grein 7.5 í kjarasamningnum: „7.5.1 Lögreglumenn eiga rétt á bótum fyrir meiðsli og tjón semþeir verða fyrir vegna starfs síns. 7.5.2 Lögreglumennskulu teljast að störfum, auk venjulegrar vinnuskyldu, þegar þeir eru á leið íeða úr vinnu, sitja lögregluskóla og lögreglunámskeið eða stundalögregluæfingar, íþróttir og kappleiki á vegum félaga lögreglumanna. Hið samagildir ef þeir ráðast í lögregluaðgerðir að eigin frumkvæði sem lögreglumenn.“Stefnandi telur að stefndi sébundinn af umræddum kjarasamningi og skylt að efna hann samkvæmt orðannahljóðan á grundvelli meginreglna samninga- og vinnuréttar, m.a. reglunni umefndir in natura. Umrætt kjarasamningsákvæði sé ítrekun á hlutlægri ábyrgðstefnda samkvæmt 30. gr. lögreglulaga á líkams- og munatjóni lögreglumannavegna starfs þeirra. Það hafi m.a. verið tilgangur umrædds ákvæðis þegar þaðhafi verið tekið upp í kjarasamninginn, að skilgreina með ítarlegri hættigildissvið hinnar hlutlægu ábyrgðar 30. gr. lögreglulaga nr. 90/1996. Í þvísambandi hafi verið litið til dómaframkvæmdar og venju sem skapast hafi umskýringu ákvæðisins við uppgjör slysabóta vegna slysa lögreglumanna. Stefnandi byggir á því að þar semhann hafi verið á vakt þegar slysið átti sér stað, teljist hann hafa verið aðstörfum í skilningi greinar 7.5.1 í kjarasamningum. Þá bendir stefnandi á aðsamkvæmt kjarasamningnum eigi hann einnig rétt á bótum vegna slysa á leið tileða frá vinnu og gildi því einu að stefnandi hafi slasast fyrir utan heimilisitt. Telur stefnandi því að hann eigi ótvírætt rétt til bóta úr hendi stefndavegna líkamstjóns síns á grundvelli greinar 7.5.1 í kjarasamningnum. Í þriðja lagi byggir stefnandi áþví að gögn málsins og yfirlýsingar af hálfu embættis lögreglustjórans áNorðurlandi eystra beri það með sér að embættið líti svo á að stefnandi hafislasast við störf sín sem lögreglumaður í skilningi 30. gr. lögreglulaga ogkjarasamnings lögreglumanna. Í tilkynningu til Sjúkratrygginga Íslands,dagsettri 29. janúar 2015, sem undirrituð sé af yfirlögregluþjóni embættislögreglustjórans á Norðurlandi eystra, komi fram að stefnandi hafi slasast viðvinnu. Sama gildi um tilkynningu til Vátryggingafélags Íslands, dagsetta 6.febrúar 2015, sem undirrituð sé af sama aðila. Í síðarnefndri tilkynningu komifram að slysið hafi orðið í vinnutíma og sé bifreiðastæðið við […] tilgreintsem slysstaður. Að lokum sé í tilkynningu lögreglustjórans til Vinnueftirlitsríkisins, dagsettri 20. janúar 2015, hakað við að slysið hafi orðið ívaktavinnu (3. tölul.), stefnandi hafi slasast þegar hann gekk um vinnusvæði (5.tölul.) og að orskavaldur slyssins hafi verið vinnusvæðið (4. tölul.). Meðhliðsjón af þessum yfirlýsingum vinnuveitanda stefnanda, sem starfi í umboðistefnda, telur stefnandi ótvírætt að stefnandi hafi verið við vinnu þegarslysið varð.Í fjórða lagi byggir stefnandi áþví að stefndi hafi um árabil viðurkennt bótaskyldu á grundvelli 30. gr.lögreglulaga og greinar 7.5. í kjarasamningi lögreglumanna vegna slysa semlögreglumenn hafi orðið fyrir á meðan þeir hafi verið á vakt. Gildi þá einuhvort um hálkuslys, slys við æfingar eða önnur óhöpp hafi verið að ræða. Telurstefnandi að þar með hafi stofnast venja um skýringu á ákvæðinu og túlkun aðilaá gildissviði ákvæðanna. Stefndi geti ekki vikið frá slíkri venjuhelgaðriframkvæmd við uppgjör bótamála lögreglumanna, án skýrrar lagaheimildar eðabreytingar á ákvæðum kjarasamninga. Stefndi sé því bundinn af fyrri framkvæmdsinni og skýringu hinna umdeildu ákvæða sem leiði til bótaskyldu stefnda átjóni stefnanda.Í fimmta lagi mótmælir stefnandiþví, sem fram kemur í bréfi ríkislögmanns, dagsettu 31. ágúst 2016, um aðstefndi vefengi tildrög slyssins þar sem engin vitni hafi verið að slysinu.Stefnandi telur tildrög slyssins fullsönnuð, enda hafi þau verið rannsökuð aflögreglu, svo sem sjá megi af lögregluskýrslu, dagsettri 3. febrúar 2016. Aukþess sé tildrögum og orsökum slyssins lýst í tilkynningum til VátryggingafélagsÍslands og Sjúkratrygginga Íslands, dagsettum 29. janúar 2016 og 6. febrúar2015. Í sjötta lagi hafnar stefnandiþeirri málsástæðu stefnda að bótaábyrgð samkvæmt 30. gr. lögreglulaga og grein7.5 í kjarasamningi aðila sé bundin við „framkvæmd lögreglustarfa“. Afmörkunþessarar mótbáru stefnda sé hvorki ljós né liggi fyrir hvað hún feli í sér. Stefnandihafnar þeim skilningi, sem stefndi virðist leggja í fyrrnefnt hugtak, og vísartil fyrri umfjöllunar um að slys stefnanda átti sér stað við starf hans semlögreglumaður eins og það sé skilgreint í lögum og kjarasamningi. Þá bendirstefnandi á að hugtakið „framkvæmd lögreglustarfa“ sé hvergi skilgreint í lögumeða kjarasamningi og því óljóst til hvers stefndi vísi. Óljós afstaða stefnandatil þess, hvað teljist vera lögreglustörf og hvað ekki, sé því haldlaus og felií sér verulega þrengingu á gildissviði 30. gr. lögreglulaga, sem fái hvorkistoð í orðalagi lagaákvæðisins né kjarasamningi. Þá sé engan stuðning fyrirslíkri þrengingu að finna í stofnannasamningum eða dómaframkvæmd.Í sjöunda lagi mótmælir stefnandiöðrum mótbárum stefnda í framangreindu bréfi ríkislögmanns. Fyrir liggi aðbótaábyrgð samkvæmt 30. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og kjarasamningilögreglumanna teljist vera hlutlæg bótaábyrgð. Ábyrgðin byggist því ekki byggðá sök og geti slys stefnda því ekki talist óhappatilvik. Sama eigi við umætlaða eigin sök stefnanda en hún hafi engin áhrif á bótaskyldu nema sökteljist stórkostlegt gáleysi sem telja verði útilokað í þessu máli. Sömuleiðisútloki ákvæði 23. gr. a. í skaðabótalögum nr. 50/1993 ábyrgð stefnanda ágrundvelli eigin sakar.Að öllu framangreindu virtu telurstefnandi ótvírætt og fullsannað að hann hafi verið að störfum í skilningi 30.gr. lögreglulaga og greinar 7.5 í kjarasamningi Landsambands lögreglumanna ogstefnda þegar hann slasaðist. Því beri stefndi hlutlæga bótaábyrgð álíkamstjóni stefnanda. Stefnukrafa stefnandagrundvallast á niðurstöðum matsgerðar Magnúsar Páls Albertssonar læknis,dagsettri 13. júlí 2016. Stefnandi vísar til þess að hefð hafi verið fyrir því,með fullu samþykki stefnda, að afla mats eins læknis á afleiðingum slysalögreglumanna og hafi uppgjör á slysabótum á grundvelli lögreglulaga iðulegabyggst á slíkum mötum. Þá byggirstefnandi kröfur sínar um skaðabætur á ákvæðum 1.-7. gr. skaðabótalaga nr.50/1993.)Tímabundið atvinnutjón.Stefnandi byggir kröfu sína umbætur vegna tímabundins atvinnutjóns á 2. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Ístefnu er því lýst að stefnandi hafi klárað veikindarétt sinn hjá embættilögreglustjórans á Norðurlandi eystra þann 19. október 2015. Fram að þeim tímahafi hann fengið greidd veikindalaun en ekki hafi verið greidd yfirvinna.Meðaltal launa tekjuársins 2014 hafi numið 879.171 krónu á mánuði og séyfirvinna þar með talin. Stefnandi hafi verið óvinnufær í samtals 13,5 mánuði áárunum 2015 og 2016. Þau laun, sem stefnandi hafi orðið af á þessu tímabili,hafi því numið 11.868.809 krónum (13,5x879.171). Fyrir liggi að stefnandislasaðist 19. janúar 2015 en þá hafi launatímabil janúarmánaðar 2015 verið búiðog falli laun fyrir janúar 2015, sem greidd hafi verið 1. febrúar 2015, ekkiundir laun í veikindaforföllum. Laun, sem stefndi hafi greitt stefnanda íveikindaforföllum séu því laun stefnanda á árinu 2015, að frádregnum launumfyrir janúar 2015 séu því 7.444.128 krónur (8.279.331-835.203). Stefnandi kveður tímabundið atvinnutjónfundið út þannig, að frá þeim tekjum sem hann hafi orðið af áóvinnufærnitímabilinu, 11.868.809 krónum, dragist þau laun sem hann hafi fengiðgreidd frá stefnda að fjárhæð 7.444.128 krónur og því nemi tjón hans 4.424.681krónu. Að meðtöldu framlagi vinnuveitanda í lífeyrissjóð sé fjárhæð tímabundinsatvinnutjóns stefnanda samtals 4.933.519 krónur (4.424.681x11,5%). 2)ÞjáningabæturStefnandi styður kröfu sína umþjáningabætur við 3. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi hafi verið veikurí skilningi ákvæðisins frá 19. janúar 2015 til 29. febrúar 2016 og þar af ísamtals 2 daga rúmliggjandi og 405 daga án rúmlegu. Þjáningabætur stefnandareiknist því 747.970 krónur (2x3.410 og 405x1.830) 3)Varanlegur miskiKröfu um bætur vegna varanlegsmiska styður stefnandi við 4. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmtfyrirliggjandi matsgerð sé varanlegur miski stefnanda af völdum slyssinssamkvæmt 4. gr. skaðabótalaga metinn 17 stig. Miskabótafjárhæð, með vísan til2. mgr. 4. gr. skaðabótalaga og aldurs stefnanda á slysdegi, nemi því10.480.000 krónum. Vegna þessa þáttar sé því krafist samtals 1.781.600 króna(10.480.000 x 17 stig). 4)Varanleg örorka.Kröfu um bætur vegna varanlegrarörorku reisir stefnandi á 5.-7. gr. skaðabótalaga. Samkvæmt fyrirliggjandimatsgerð sé varanleg örorka stefnanda vegna slyssins, samkvæmt 5. gr.skaðabótalaga metin 10%. Með vísan til aldurs stefnanda á þeim degi, þegarheilsufar stefnanda í kjölfar slyssins teljist stöðugt, sé margfeldisstuðullsamkvæmt 6. gr. skaðabótalaga 9,256. Varðandi tekjuviðmið sé byggt á 1. mgr. 7.gr. skaðabótalaga og miðað við launatekjur stefnanda þrjú ár fyrir slysiðuppreiknaðar miðað við launavísitölu að viðbættu 11,5 % framlagi ílífeyrirssjóð, sbr. 1. mgr. 7. gr. Uppreiknaðar viðmiðunartekjur stefnanda séuyfir hámarkstekjuviðmiði laganna og því sé miðað við hámarkstekjur sem nemi11.662.500 krónum. Bætur fyrir varanlega örorku reiknist því 10.794.810 krónur(11.662.500 x 9,256 x 10%). 5)Ferða- og útlagður kostnaður.Krafa um ferða- og útlagðankostnað styðst við 1. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Stefnandi kveðst hafafarið sjö sinnum til Reykjavíkur til að hitta Andra K. Karlsson bæklunarlæknivegna skoðana og aðgerða, auk aksturs innan Reykjavíkur, samtals 1.148 km. Stefnandi kveðst einnig hafa farið áttasinnum til Akureyrar í sjúkraþjálfun og sneiðmyndatöku, samtals 1.152 km. Þá séakstur innan Fjallabyggðar samtals 100 km. Samtals akstur stefnanda vegnaslyssins sé því 2.400 km og í samræmi við akstursgjald ríkisstarfsmanna, sbr.auglýsingu nr. 3/2015, sé gerð krafa um greiðslu 110 króna fyrir hvern ekinnkílómetra. Bætur vegna ferðakostnaðar reiknist því 264.000 krónur (2.400 kmx110 kr/km).Útlagður kostnaður vegna málsinsnemi annars vegar 72.000 krónum vegna matsgerðar Magnúsar Páls Albertssonarlæknis, dagsettrar 13. júlí 2016, en helmingur kostnaðar vegna matsgerðarinnarhafi verið greiddur af Vátryggingafélagi Íslands hf. Þá hafi stefnanda veriðnauðsynlegt að afla skattframtala til stuðnings kröfu sinni en kostnaður vegnaþess hafi numið 1.750 krónum. Samtals sé útlagður kostnaður því 73.750 krónur(72.000 + 1.750). Með vísan til framangreinds nemurstefnufjárhæð því samtals 18.580.649 krónum (4.933.5190 + 747.970 + 1.781.600 +10.794.810 + 337.750).Stefnandi styður vaxtakröfu sína við1. mgr. 16. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Samkvæmt ákvæðinu beri bætur vegnatímabundins atvinnutjóns, þjáninga og varanlegs miska 4,5% ársvexti fráslysdegi 19. janúar 2015. Bætur vegna varanlegrar örorku beri 4,5% ársvexti fráþeim degi þegar heilsufar stefnanda í kjölfar slyssins telst stöðugt eða frá29. febrúar 2016.Um dráttarvexti vísast til 1.mgr. 6. gr. vaxtalaga nr. 38/2001. Upphafstími dráttarvaxta miðist við þann dagþegar mánuður var liðinn frá því kröfubréf hafi verið sent stefnda þann 29.ágúst 2016, sbr. 9. gr. vaxtalaga. Krafist sé dráttarvaxta af útlögðum kostnaðifrá þeim degi einnig.Stefnandi vísar til þess að hannhafi fengið greiddar bætur úr slysatryggingu launþega hjá VátryggingafélagÍslands hf. samtals að fjárhæð 3.348.452 krónur þann 9. ágúst 2016. Þá hafihann fengið greiddar 1.163.986 krónur frá Sjúkratryggingum Íslands vegnaslyssins þann 30. september 2016. Þær fjárhæðir komi til frádráttar kröfustefnanda í samræmi við ákvæði 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga. Um lagarök vísar stefnandi fyrstog fremst til ákvæða lögreglulaga nr. 90/1996, einkum 30. gr. Þá er vísað tilskaðabótalaga nr. 50/1993, einkum 1.-7. gr., 16. gr. og 23. gr. a., sem ogreglna skaðabótaréttar um hlutlæga ábyrgð. Stefnandi vísar einnig til ákvæðakjarasamninga Landssambands lögreglumanna og fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðsog meginreglna samninga- og vinnuréttar. Um varnarþing vísar stefnandi til3. mgr. 33. gr. laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála og um málskostnaðarkröfutil 129. og 130. gr. laganna. Krafa um virðisaukaskatt af málskostnaði er reistá ákvæðum laga nr. 50/1988, um virðisaukaskatt.Um dráttarvexti vísar stefnanditil ákvæða laga nr. 38/2001, um vexti og verðtryggingu, einkum 6. og 9. gr.IVStefndi reisir sýknukröfu sína á því að slysstefnanda verði rakið til aðstæðna sem stefnandi hafi sjálfur borið ábyrgð á ogað um óhappatilvik hafi verið að ræða. Stefndi kveður engan ágreining vera milli aðila umað í máli þessu reyni á hlutlæga bótaskyldu íslenska ríkisins samkvæmt 30. gr.lögreglulaga nr. 90/1996. Í frumvarpi til laganna komi fram að vegna eðlisstarfa lögreglumanna þyki eðlilegt að hafa í lögum sérstakt ákvæði sem skyldarríkissjóð til að greiða þeim bætur vegna tjóns sem þeir verði fyrir vegnastarfs síns. Þá sé vísað til þess hversu torvelt þeim kunni að reynast að sækjamál á hendur þeim sem tjóni hafi valdið. Stefndi vísar til þess að fræðimennhafi bent á að reglan um hlutlæga ábyrgð sé undantekningarregla og verði ekkibeitt nema sýnt sé fram á gild rök fyrir því að hún eigi við. Ef vafi leiki áþví, hvort lagaákvæði teljist mæla fyrir um hlutlæga ábyrgð, verði svo ekkitalið vera nema sá skýringarkostur sé ótvíræður. Þá sé það eitt af meginatriðumvið beitingu reglunnar um hlutlæga ábyrgð að sanna orsakatengsl milli þeirrarháttsemi, sem hin hlutlæga ábyrgðarregla taki til, og tjóns. Þá vísar stefndieinnig til dóms Héraðsdóms Reykjavíkur frá 24. júní 2016 í máli nr.E-4045/2015.Í greinargerð stefnda kemur fram að stefndi sé sammálastefnanda um að ákvæði 7.5 í hlutaðeigandi kjarasamningi feli í sér ítrekun ognánari útfærslu á hlutlægri ábyrgð stefnda. Það feli jafnframt í sér að skýraverði kjarasamningsákvæðið með hliðsjón af þeim undirstöðurökum sem búi að bakilagagreininni. Þær röksemdir lúti öðru fremur að því eðli lögreglustarfsins aðhalda uppi lögum og reglu og afstýra brotum, sbr. 2. mgr. 1. gr. lögreglulaga,en ljóst sé að við framkvæmd þeirra starfa getur komið til líkamlegra átakaeins og lagt sé til grundvallar í mati Magnúsar Páls Albertssonar frá 13. júlí2016 á afleiðingum líkamstjóns stefnanda. Stefndi telur að kjarasamningsákvæðið eigi ekki viðum þá aðstöðu, sem uppi sé í málinu, þar sem óljóst sé í hvaða erindagjörðumstefnandi hafi komið við á heimili sínu í umrætt sinn og að hvaða marki súviðkoma hafi tengst reglubundnum störfum hans sem lögreglumanns. Stefnandihafi, að eigin sögn, verið hálfnaður með vakt sína þegar slysið hafi orðið ogþví virðist viðkoma hans á heimilinu ekki hafa verið liður í að komast á millidvalarstaðar og vinnustaðar með þeim hætti sem almennt sé gert ráð fyrir íkjarasamningsákvæðinu, þ.e. fyrir upphaf eða eftir lok vaktar. Þá sé því ekkihaldið fram í stefnu að stefnandi hafi verið á bakvakt og verið á leið íútkall. Samkvæmt þessu verði að leggja til grundvallar að stefnandi hafisjálfur ákveðið að koma við á heimili sínu í umrætt sinn, óháð starfi sínu.Eins og atvikum sé háttað, kveðst stefndi ekkifallast á að hann beri hlutlæga ábyrgð á þeim atvikum, sem urðu stefnanda tiltjóns. Í fyrsta lagi hafi tjónið ekki stafað af þeirri hættu á líkamstjóni semlögreglustarfinu fylgi og þá hafi það staðið stefnanda næst að tryggja öryggisitt á leið frá heimili sínu að bílastæðinu. Sem umráðamaður fasteignarinnarhafi stefnandi þekkt vel til aðstæðna fyrir utan heimili sitt og hafi sjálfumborið að gæta að öryggi sínu. Atvik málsins séu því ósambærileg þeim fordæmumsem stefnandi vísi til og leggi fram gögn um í málinu. Því sé ekki um það aðræða, að höfnun á hlutlægri bótaskyldu í þessu máli víki frá venjubundinniframkvæmd við uppgjör bótamála lögreglumanna. Þá hafi það engin áhrif viðúrlausn málsins þótt tjónið hafi verið fellt undir slysatryggingu launþega semvinnuslys, enda séu bætur úr slíkri tryggingu reistar á öðrum og ósambærilegumgrunni en hin hlutlæga skaðabótaskylda.Verði ekki fallist á sýknukröfu, krefst stefndi þessað kröfur stefnandasæti verulegri lækkun með vísan til þess að stefnandi hafi sýnt af sérstórkostlegt gáleysi, enda verði ekki annað ráðið en að hann hafi veriðkunnugur öllum aðstæðum við heimili sitt og hefði getað valið að ganga gætilegaað bifreiðinni, án þess að hoppa og stíga á hálkubletti. Í greinargerð áskilur stefndi sér rétt til að gera við meðferð málsinsathugasemdir við og afla gagna um forsendur, sem búa að baki útreikningistefnanda á einstökum tjónsliðum, svo sem útreikningi á tímabundnu atvinnutjóniog varanlegri örorku, eftir atvikum með öflun dómkvadds mats. Þá vísar stefndivarakröfu sinni til stuðnings til framlagðrar umsagnar Lögreglustjórans áNorðurlandi eystra þar sem m.a. komi fram að stefnandi hafi fengið greidda íníu mánuði meðaltalsyfirvinnu síðastliðna 12 mánuði áður en veikindi hanshófust, alls 2.137.970 krónur. Kröfu um bætur vegna sjúkrakostnaðar og annarsfjártjóns, sbr. 1. gr. skaðabótalaga, sé sérstaklega mótmælt sem órökstuddum.Jafnframt skorar stefndi á stefnanda að leggja fram allar upplýsingar um þærgreiðslur sem hann hefur móttekið eða hefur átt rétt til og dragast eiga frábótum, sbr. einkum 2. mgr. 2. gr. og 4. mgr. 5. gr. skaðabótalaga.Loks mótmælir stefndi kröfum stefnanda umdráttarvexti af dómkröfunni, auk þess sem stefndi telur að bætur úrsjúkratryggingu launþega og örorkubætur almannatrygginga eigi að dragast beintfrá höfuðstól áður en vextir séu reiknaðir af fjárhæðinni.Til stuðnings kröfum stefnda um málskostnað vísastí öllum tilvikum til XXI. kafla laga nr. 91/1991, um meðferð einkamála.VVið aðalmeðferð málsins fyrir dómi gáfu skýrslurstefnandi málsins og Guðbrandur Jóhann Ólafsson, aðalvarðstjóri við embætti lögreglustjórans á Norðurlandieystra. Verður efni skýrslna þeirra rakið eins ogþurfa þykir.Eins og áður er getið eru helstu málsatvikágreiningslaus og hafa þau verið rakin í kafla II hér að framan. Þá erágreiningslaust að í máli þessu reynir á hlutlæga bótaskyldu íslenska ríkisinssamkvæmt 30. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 og ákvæði greinar 7.5 í gildandi kjarasamningiLandsambands lögreglumanna og ríkissjóðs þar sem kveðið er á um að lögreglumenneigi rétt til bóta fyrir meiðsli og tjón sem þeir verði fyrir vegna starfssíns.Stefnandi byggir bótakröfu sína á því aðsamkvæmt hinni hlutlægu ábyrgð 30. gr. lögreglulaga sé stefndi skaðabótaskyldurvegna alls líkamstjóns sem lögreglumenn verða fyrir í vinnutíma, án tillits tilsakar. Skýra verði ákvæðið þannig að öll tjónsatvik, sem eigi sér stað meðanlögreglumaður er við störf, eigi hér undir, óháð tegund tjóns eða orsök. Þáhafi stefnandi verið á vakt þegar slysið varð og teljist því hafa verið aðstörfum í skilningi greinar 7.5 í kjarasamningum. Af hálfu stefnanda er öllummálsástæðum stefnda í greinargerð mótmælt. Stefndi reisir sýknukröfu sína á því að slysstefnanda verði rakið til aðstæðna sem stefnandi hafi sjálfur borið ábyrgð á ogað um óhappatilvik hafi verið að ræða. Stefndi vísar til þess að regla 30. gr.lögreglulaga um hlutlæga ábyrgð sé undantekningarregla og verði ekki beitt nemasýnt sé fram á gild rök fyrir því að hún eigi við. Það hafi ekki verið gert ímáli þessu, auk þess sem ekki liggi fyrir sönnun orsakatengsla milli háttsemi stefnandaumrætt sinn og tjóns hans. Þá eigi ákvæði greinar 7.5 í kjarasamningnum ekkivið í málinu þar sem óljóst sé í hvaða erindagjörðum stefnandi hafi komið við áheimili sínu í umrætt sinn og að hvaða marki sú háttsemi hafi tengstreglubundnum störfum hans sem lögreglumanns. Samkvæmt 1. málslið 1. mgr. 30. gr. lögreglulaganr. 90/1996 skal ríkissjóður bæta lögreglumönnum líkams- og munatjón sem þeirverða fyrir vegna starfs síns. Að baki þessari lagareglu búa sjónarmið um aðlögreglumönnum sé tryggð greiðsla skaðabóta svo þeir þurfi ekki að sækja bæturá hendur þeim sem hafi valdið þeim tjóni. Hefur þá verið litið til þess að slíkmál gætu tekið langan tíma og að engin trygging sé fyrir því að tjónvaldurreynist borgunarmaður. Eðlilegt hefur þótt að hafa í lögum sérstakt ákvæði semskyldar ríkissjóð til að greiða bætur í slíkum tilvikum. Við mat á því hvort 30. gr. lögreglulaga eigi við ítilviki stefnanda verður að leggja mat á það, hvort hann teljist hafa orðiðfyrir lýstu líkamstjóni vegna starfs síns. Hér verður því í fyrsta lagi að takaafstöðu til þess hvort stefnandi hafi umrætt sinn verið við störf í skilningi30. gr. laganna þegar hann slasaðist. Óumdeilt er í málinu að stefnandi var ávenjubundinni vakt frá kl. 12.00 til 22.00 hinn. 19. janúar 2015. Svo sem fram kemur ílögregluskýrslu, sem gerð var vegna málsins, átti slysið sér stað kl. 18.05þann dag. Þá er einnig óumdeilt að stefnandi hafði farið heim til sín í matskömmu fyrr, svo sem vitnið, Guðbrandur JóhannÓlafsson aðalvarðstjóri, bar um að tíðkaðist og gert væri ráð fyrir meðal lögreglumanna viðembættið og stefnandi hefði því haft fullt leyfi til að gera. Stefnandi lýstiþví fyrir dóminum að hann hefði verið kominn heim þegar hringt hefði verið íhann í vaktsíma lögreglunnar og óskað eftir aðstoð lögreglu vegnaumferðaróhapps á […]. Hann hefði því haldið af stað af heimili sínu til aðsinna þessu útkalli en slasast á leiðinni út í lögreglubifreiðina með þeimhætti sem áður hefur verið lýst. Í tilkynningu lögreglustjórans á Norðurlandieystra til Vátryggingafélags Íslands hf. um tjón stefnanda, dagsettri 5.febrúar 2015, er slysinu lýst og síðan tekið fram: „Hann varð að hætta vinnu“.Þá er í tilkynningu um slysið til Sjúkratrygginga Íslands, sem undirrituð erfyrir hönd lögreglustjórans á Norðurlandi eystra 29. janúar 2015, svaraðjátandi að stefnandi hafi strax hætt vinnu og jafnframt hakað í reitinn „Á leiðtil/frá vinnu, hvar?“ og slysstaður sagður vera bifreiðastæði við […]. Að öllu framangreindu virtu erþað mat dómsins að leggja verði til grundvallar frásögn stefnanda um að hannhafi verið á leið í útkall eða til lögreglustarfa þegar hann var áreglubundinni vakt í starfi sínu sem lögreglumaður. Af hálfu stefnda hefur endaekkert komið fram sem leiðir líkur að því að stefnandi hafi verið í öðrumerindagjörðum þegar skipulagðri vinnuvakt hans var enn ólokið. Slys stefnandatelst því hafa orðið við rækslu stefnanda á lögreglustarfi sínu og því var hannað störfum í skilningi 30. gr. lögreglulaga. Samkvæmt ákvæði greinar 7.5 í kjarasamningiLandssambands lögreglumanna og fjármálaráðherra fyrir hönd ríkissjóðs eigalögreglumenn rétt á skaðabótum úr hendi ríkisins fyrir meiðsli og tjón sem þeirverða fyrir vegna starfs síns. Í grein 7.5.2 er gerð grein fyrir tilvikum semsamkvæmt ákvæðinu ber að líta til við mat á því hvenær lögreglumenn skuliteljast að störfum í skilningi greinarinnar, auk venjulegrar vinnuskyldu. Meðvísan til alls framangreinds er það niðurstaða dómsins að stefnandi hafi veriðað sinna venjulegri vinnuskyldu sinni í skilningi ákvæða greinar 7.5 íkjarasamningnum þegar hann slasaðist á leið í útkall. Því telur dómurinn, með vísan til framangreindraraka, að bæði ákvæði 30. gr. lögreglulaga og grein 7.5 í framangreindumkjarasamningi veiti stefnanda rétt til skaðabóta úr hendi stefnda. Með sömurökum verður jafnframt fallist á það með stefnanda að þar sem hann var aðstörfum þegar slysið varð, hafi verið sýnt fram á orsakatengsl milli tjóns hansog þess að hann rann í hálku á leið sinni út í lögreglubifreiðina umrætt sinn,svo sem lýst er hér að framan. Stefndi hefur enda ekki haldið því fram í málinuað tjón stefnanda, sem sýnt hefur verið fram á með matsgerð og öðrum framlögðumgögnum, verði rakið til annarra atvika. Í ljósi alls þess sem rakið hefur veriðog þegar litið er til orðalags og gildissviðs framangreindra ákvæða laga ogkjarasamnings, þykir hér engu breyta þótt tjón stefnanda verði ekki rakið tilþeirrar sérstöku hættu sem lögreglustarfi fylgir, svo sem stefndi heldur fram ígreinargerð sinni.Af hálfu stefnda er á því byggt að stefnandi hafisýnt af sér stórkostlegt gáleysi þegar hann hoppaði ofan af gangstéttarkantiniður á bifreiðastæðið við heimili sitt umrætt sinn. Ekki verður á þettafallist, enda verður ekki annað séð af framlagðri ljósmynd af bifreiðastæðinuen að kanturinn sé mjög lágur og umbúnaður hans venjulegur. Þessari málsástæðustefnda er því hafnað. Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaðadómsins að stefndi beri skaðabótaábyrgð á tjóni stefnanda, sem framlögðmatsgerð ber með sér, og er ágreiningslaust. Í sókn stefnanda er gerð greinfyrir endanlegum kröfum hans og er bótakrafa hans sundurliðuð hér að framan.Við endurflutning málsins 3. nóvember sl. kom fram að ekki væri ágreiningurmilli aðila um tölulegan útreikning stefnanda á endanlegri bótakröfu hans aðöðru leyti en því að stefndi mótmælir sem órökstuddum þeim lið dómkröfustefnanda sem lýtur að ferðakostnaði að fjárhæð 264.000 krónur. Framangreindum kröfuliður vegna ferðakostnaðarstefnanda byggist á ætluðum aksturskostnaði hans vegna ferða í tengslum viðlæknisheimsóknir, sjúkraþjálfun og sneiðmyndatöku í kjölfar slyssins, bæði tilReykjavíkur og Akureyrar, auk aksturskostnaðar innan sveitarfélaga, svo semnánar er rakið í stefnu. Þessi kröfuliður styðst ekki við framlögð gögn en afhálfu stefnanda hefur verið vísað til þess að kröfuliðurinn fái stoð íframlagðri matsgerð Magnúsar Páls Albertssonar læknis. Gegn mótmælum stefndatelur dómurinn að þessum kröfulið til grundvallar liggi hvorki nægilegurrökstuðningur né sönnunargögn og telst hann því svo vanreifaður að honum verðurað vísa frá dómi. Samkvæmt framansögðu ber stefndaað greiða stefnanda 18.316.649 krónur (18.580.649-264.000) með vöxtum ogdráttarvöxtum eins og nánar greinir í dómsorði, allt að frádregnum 3.348.452krónum, sem greiddar voru þann 9. ágúst 2016 og 1.163.986 krónum sem greiddarvoru þann 30. september 2016. Eftir þessari niðurstöðuverður stefnda gert að greiða stefnanda málskostnað sem telst hæfilega ákveðinn1.240.000 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.D ó m s o r ð:Vísað er frá dómi kröfu stefnandaum bætur vegna ferðakostnaðar að fjárhæð 264.000 krónur.Stefndi, íslenska ríkið, greiðistefnanda, A, 18.316.649 krónur með 4,5% ársvöxtum af 7.463.089 krónum frá 19. janúar 2015 til 29.febrúar 2016, af 18.316.649 krónum frá þeim degi til 29. ágúst 2016 en meðdráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 18.316.649 krónum fráþeim degi til greiðsludags, allt að frádregnum 3.348.452 krónum, sem greiddar voruþann 9. ágúst 2016 og 1.163.986 krónum sem greiddar voru þann 30. september2016. Stefndi greiði stefnanda1.475.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti.
Mál nr. 269/2005
Kærumál Dómari Vanhæfi
V krafðist þess í máli sem félagið hafði höfðað gegn K að héraðsdómari viki sæti þar sem dómarinn og framkvæmdastjóri K væru báðir í Frímúrarareglunni á Íslandi. Ekki var fallist á að þau tengsl væru milli þeirra að með réttu mætti draga óhlutdrægni dómarans í efa og var kröfu V því hafnað.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Guðrún Erlendsdóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Sóknaraðili skaut máli þessu til Hæstaréttar með kæru 12. júní 2005, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 22. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur frá 2. júní 2005 þar sem kröfu sóknaraðila um að dómari málsins víki sæti var hafnað. Kæruheimild er í a. lið 1. mgr. 143. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Sóknaraðili krefst þess, að héraðsdómari víki sæti í málinu. Varnaraðili hefur ekki látið málið til sín taka fyrir Hæstarétti. Fallist er á það með héraðsdómi, að ekki séu þau tengsl milli dómara málsins og framkvæmdastjóra varnaraðila að með réttu sé unnt að draga óhlutdrægni dómarans í efa. Samkvæmt því verður niðurstaða héraðsdóms staðfest. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Mál þetta, sem tekið var til úrskurðar 18. maí sl. er höfðað með stefnu birtri 24. júní 2004. Stefnandi er Vélamiðstöðin ehf. Gylfaflöt 19, Reykjavík. Stefndi er Kaldasel ehf. Undralandi 4, Reykjavík. Í þessum þætti málsins eru kröfur stefnda þær að dómari víki sæti en í þinghaldi 18. maí sl. var eftirfarandi bókað. „Þess er krafist af hálfu stefnda að dómarinn víki sæti með vísan til g. liðar 5. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi hefur orðið þess áskynja að dómari málsins og Hersir Oddsson, framkvæmdarstjóri stefnanda eru báðir frímúrarar og telur að vegna þess séu fyrir hendi þau skilyrði sem getur í tilvitnaðri lagagrein og því beri dómara að víkja sæti. Lögmaður stefnanda andmælir kröfu stefnda með vísan til þess að hann telji ekki vera fyrir hendi vanhæfi dómara.” NIÐURSTAÐA Við meðferð frumvarps þess sem varð að lögum nr. 15/1998 um dómstóla kom fram breytingartillaga frá tveimur þingmönnum við 26. gr. laganna en greinin hljóðar svo: „Dómara er óheimilt að taka að sér starf eða eiga hlut í félagi eða atvinnufyrirtæki ef slíkt fær ekki samrýmst stöðu hans eða leiðir af sér hættu á að hann geti ekki sinnt embættisstarfi sínu sem skyldi. Nefnd um dómarastörf setur almennar reglur um hvers konar aukastörf geti samrýmst embættisstörfum dómara. Dómari skal tilkynna nefndinni um aukastarf áður en hann tekur við því. Sé ekki getið um heimild til að gegna starfinu í almennum reglum nefndarinnar skal dómari þó fyrir fram leita leyfis hennar til þess. Nefnd um dómarastörf setur almennar reglur um að hvaða marki samrýmanlegt sé embætti dómara að hann eigi hlut í félagi eða atvinnufyrirtæki. Dómari skal tilkynna nefndinni um hlut sem hann eignast í félagi eða fyrirtæki. Sé ekki getið um heimild til að eiga slíkan hlut í almennum reglum nefndarinnar skal dómari þó fyrir fram leita leyfis hennar til þess. Með rökstuddri ákvörðun getur nefnd um dómarastörf meinað dómara að gegna aukastarfi eða eiga hlut í félagi eða atvinnufyrirtæki. Dómara ber að hlíta slíku banni, en heimilt er að leita úrlausnar dómstóla um lögmæti þess.” Breytingartillagan var svohljóðandi: “Dómara er óheimilt að taka að sér starf, eiga hlut í félagi eða atvinnufyrirtæki eða taka þátt í starfsemi, svo sem leynireglum, ef slíkt fær ekki samrýmst stöðu hans eða leiðir af sér hættu á að hann geti ekki sinnt embættisstarfi sínu sem skyldi, en nefnd um dómarastörf setur almennar reglur þar að lútandi. Áður en dómari tekur við embætti skal hann tilkynna nefndinni ef einhverjar þær ástæður eru fyrir hendi sem greinir í 1. mgr. Sé um að ræða starf eða eignarhlut í félagi eða fyrirtæki sem ekki er um getið í almennum reglum nefndarinnar skal dómari engu að síður fyrir fram leita leyfis nefndarinnar. Með rökstuddri ákvörðun getur nefnd um dómarastörf meinað dómara að gegna aukastarfi, eiga hlut í félagi eða atvinnufyrirtæki eða taka þátt í annarri starfsemi, svo sem með aðild að leynireglu, ef slíkt fær ekki samrýmst embættisstörfum hans. Dómara ber að hlíta slíku banni en heimilt er að leita úrlausnar dómstóla um lögmæti þess.” Breytingartillagan var felld við meðferð frumvarpsins á Alþingi og kemur því ekki til sérstakra álita hvort þátttaka dómara í því sem höfundar breytingatillögunar kalla „leynireglu” valdi almennt vanhæfi hans til meðferðar mála. Kemur þá til álita hvort þau tengsl séu með dómara og framkvæmdastjóra stefnanda Hersi Oddsyni sem leiði til þess að óhlutdrægni dómara verði með réttu dregin í efa. Dómari og framkvæmdastjórinn eru báðir meðlimir í Frímúrarareglunni á Íslandi sem telur á fjórða þúsund meðlimi og starfar í 25 svonefndum stúkum, mismunandi stórum um land allt. Í 3. gr. I. kafla Grundvallarskipanar Frímúrarareglunnar sem er aðgengileg öllum í Þjóðabókhlöðunni í Reykjavík og á Amtsbókasafninu á Akureyri segir eftirfarandi um tilgang hennar: Markmið Reglunnar er að göfga og bæta mannlífið. Reglan vill efla góðvild og drengskap með öllum mönnum og auka bróðurþel þeirra á meðal. Takmarkinu vill Reglan ná með því að fræða bræðurna um þau göfugu vísindi að hefja dyggðina til vegs, bæla niður lestina og glæða á þann hátt hið besta í fari þeirra og treysta tengsl þeirra við upphaf sitt, Hinn Hæsta Höfuðsmið. Þá kemur fram í 2. gr. II. kafla Grundvallarskipanar Reglunnar að frímúrara beri m.a. að leggja kapp á að reynast traustur, hollur og lög­hlýðinn þegn og sýna löglegum yfirvöldum virðingu og hlýðni. Þá kemur fram í 3. gr. sömu laga að hlýðniskylda gagnvart yfirboðurum í Reglunni taki einungis til málefna hennar. Ekki liggur launung á hver séu markmið Frímúrarareglunnar sbr. framansagt og að hún starfar á grundvelli kristinnar trúar. Enn fremur er til þess ætlast að frímúrarabræður leggi kapp á að reynast traustir, hollir og löghlýðnir þegnar og sýna löglegum yfirvöldum virðingu og hlýðni. Gilda reglur þessar um starf Frímúrarareglunnar svo sem er endranær í félögum og samtökum í samfélaginu. Úrlausn um hvort tengsl og samskipti manna innan félags eða samtaka séu svo náin og víðtæk að valdið geti vanhæfi hlýtur að taka mið af atvikum eða aðstæðum í hverju tilviki fyrir sig. Gilda að þessu leyti sömu sjómarmið um frímúrara og um meðlimi félaga yfirleitt. Orðalagið frímúrarabróðir og sú staðreynd að frímúrarar kalla hver annan bróður vísar beinlínis til náungakærleikans sbr. Matteusarguðspjall 7. kafla 12. vers og ef litið er til lýsingar markmiðs Reglunnar og skyldna gagnvart yfirvöldum landsins hér að framan verður ekki fallist á það að þau tengsl dómara og fyrrgreinds Hersis að báðir eru báðir eru í þessum fjölmenna félagsskap gefi réttmæta ástæðu til að draga óhlutdrægni dómara í máli þessu í efa. Þá eru ekki þau tengsl með þeim innan Frímúrarareglunnar að réttmæt ástæða sé til þess að draga óhlutdrægni dómara í efa að heldur. Ekki er sýnt fram á að önnur þau atvik eða aðstæður séu fyrir hendi sem valdi því að dómari sé vanhæfur til meðferðar þessa máls skv. g lið 5. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála og verður því kröfu stefnda hafnað. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp úrskurðinn. ÚRSKURÐARORÐ Kröfu stefnda um að dómari víki sæti í máli þessu er hafnað.
Mál nr. 146/2009
Kærumál Kæruheimild Framlagning skjals Vitni Frávísun frá Hæstarétti að hluta
X kærði úrskurð héraðsdóms þar sem fallist var á kröfu ákæruvaldsins um að heimilt yrði að leggja fram vottorð tilgreinds sálfræðings, og að heimilt yrði að leiða hana sem vitni í málinu til að staðfesta vottorðið. Féllst héraðsdómur á framangreindar kröfur eftir upphaf aðalmeðferðar málsins. Heimild skorti til að kæra úrskurð héraðsdóms að því leyti sem laut að framlagningu vottorðsins, samkvæmt 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 og var þeirri kröfu því vísað frá Hæstarétti. Hins vegar var staðfestur úrskurður héraðsdóms um að ákæruvaldinu yrði heimilt að leiða tilgreint vitni í málinu til staðfestingar á vottorðinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Ólafur Börkur Þorvaldsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 12. mars 2009, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 23. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 11. mars 2009, þar sem fallist var á kröfu sóknaraðila um að heimilt væri að leggja fram vottorð Þóru Sigfríðar Einarsdóttur sálfræðings, 6. mars 2009, og að heimilt yrði að leiða hana sem vitni í málinu til að staðfesta vottorðið. Um kæruheimild vísar varnaraðili til 192. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og fyrrgreindum kröfum sóknaraðila hafnað. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Eftir upphaf aðalmeðferðar málsins fyrir héraðsdómi óskaði sóknaraðili eftir því að leiða sem vitni Þóru Sigfríði Einarsdóttur sálfræðing, sem hafi haft meintan brotaþola, A, til meðferðar frá því að ætluð brot voru tekin til rannsóknar. Einnig óskaði sóknaraðili eftir að fá að leggja fram vottorð sálfræðingsins um meðferð hennar á meintum brotaþola. Var þessu andmælt af varnaraðila, sem einnig óskaði eftir fresti í stuttan tíma þannig að hann gæti frekar tjáð sig um röksemdir fyrir afstöðu sinni. Var málinu frestað til 9. mars 2009 í þessu skyni. Var á báðar þessar óskir fallist í hinum kærða úrskurði. Samkvæmt 2. mgr. 192. gr. laga nr. 88/2008 verður úrskurður héraðsdóms að því er lýtur að framlagningu vottorðsins ekki kærður til Hæstaréttar. Verður því að vísa þessari kröfu málsins frá Hæstarétti. Að öðru leyti er kæruheimild í c. lið 2. mgr. þessarar greinar. Eins og fram kemur í hinum kærða úrskurði er varnaraðili ákærður fyrir kynferðisbrot gegn A. Í málinu leitar ætlaður brotaþoli einnig dóms um skaðabótakröfu á hendur ákærða vegna afleiðinga meintra brota. Er fallist á með héraðsdómi að sóknaraðila verði heimilað að leiða tilgreint vitni til staðfestingar á framangreindu vottorði. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur um þetta atriði. Dómsorð: Vísað er frá Hæstarétti kröfu varnaraðila, X, um að hafnað verði framlagningu vottorðs, Þóru Sigfríðar Einarsdóttur, 6. mars 2009. Hinn kærði úrskurður er staðfestur um að Þóra Sigríður Einarsdóttur verði leidd sem vitni til að staðfesta vottorðið. Mál þetta var höfðað með ákæru útgefinni af ríkissaksóknara hinn 28. janúar sl. á hendur X, með lögheimili í [...] fyrir kynferðisbrot gegn A frá fyrstu mánuðum ársins 2006 til aprílmánaðar 2008, þegar pilturinn var á aldrinum 13 til 15 ára, með því að hafa í mörg skipti haft munnmök við piltinn og í 4-5 skipti fengið A til að hafa við sig endaþarmsmök. Ákærði tældi piltinn til kynmakanna með því að notfæra sér þroskaskerðingu hans, reynsluleysi hans af kynlífi og tölvufíkn, en ákærði greiddi fyrir kynmökin með tölvuleikjum eða peningum. Brotin áttu sér oftast stað í bifreið ákærða í nágrenni við Hrafnistu í Hafnarfirði eða í bílskúr við heimili A að Y í Reykjavík, en í eitt skipti í bílskúr við dvalarstað ákærða að Z í Reykjavík. Þetta er talið varða við 1. og 3. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 10. gr., laga nr. 40/1992, 4. gr. laga nr. 40/2003 og 11. gr. laga nr. 61/2007, en til vara við 4. mgr. 202. gr. almennra hegningarlaga, sbr. 1. gr. laga nr. 14/2002. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu A, kt. [...], er krafist bóta að fjárhæð 4.373.500 krónur auk ýtrustu vaxta samkvæmt IV. kafla laga nr. 38/2001 um vexti og verðbætur frá september 2005 þar til einn mánuður er liðinn frá því að bótakrafan var birt ákærða, en dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laganna frá þeim degi til greiðsludags, allt í samræmi við 9. gr. sömu laga. Mál þetta var þingfest 5. mars sl. og vegna búsetu ákærða erlendis óskuðu sakflytjendur eftir því að aðalmeðferð þess færi fram í beinu framhaldi af þingfestingunni og féllst dómurinn á það. Með tölvupósti hinn 25. febrúar sl. hafði sækjandi sent dóminum og verjanda lista yfir þau vitni sem sækjandi hygðist leiða við aðalmeðferð málsins. Daginn fyrir þingfestingu og aðalmeðferð, undir lok dags, sendi sækjandi dómara og verjanda á ný tölvupóst þar sem tekið var fram að til viðbótar þeim vitnum sem á listanum væru myndi sækjandi óska eftir því að Þóra Sigfríður Einarsdóttir sálfræðingur, sem haft hefði brotaþola til meðferðar eftir hið meinta brot, kæmi fyrir dóminn og bæri vitni. Kom fram að ekki hefðu fyrr legið fyrir upplýsingar um að sálfræðingurinn hefði komið að málinu. Í svarbréfi verjandi samdægurs mótmælti hann því að vitnið yrði leitt. Við aðalmeðferðina daginn eftir krafðist sækjandi þess að Þóra Sigfríður yrði leidd sem vitni og ítrekaði verjandi þá mótmæli sín vegna þessa. Jafnframt fór hann fram á að veittur yrði stuttur frestur til undirbúnings þinghalds þar sem sakflytjendur myndu tjá sig munnlega um ágreininginn. Vegna þessa boðaði sækjandi að hann myndi óska eftir því að sálfræðingurinn myndi útbúa vottorð vegna málsins og að það yrði þá lagt fram í næsta þinghaldi. Mótmælti verjandi þá jafnframt framlagningu vottorðsins. Þessi ágreiningur um það hvort ákæruvaldinu sé heimilt að leggja fram vottorð sálfræðingsins og leiða hana sem vitni við aðalmeðferð málsins er hér til meðferðar. Niðurstaða Í umræddu vottorði Þóru Sigfríðar Einarsdóttur sálfræðings er því lýst að brotaþoli hafi sótt 15 viðtöl til hennar í framhaldi af ósk Barnaverndarnefndar Reykjavíkur um að hann fengi sérfræðilega greiningu og meðferð vegna gruns um að hann hefði sætt kynferðislegu ofbeldi af hendi ákærða. Lýsir hún þar niðurstöðum sjálfsmatskvarða og greinir frá því að viðtölin hafi leitt í ljós fjölmörg vandamál hjá brotaþola sem þekkt séu meðal barna sem sætti hafi kynferðislegu ofbeldi í langan tíma. Löng dómaframkvæmd er fyrir því í kynferðisbrotamálum að lögð séu fram vottorð sálfræðinga og annarra sérfræðinga sem haft hafa brotaþola til meðferðar vegna andlegra afleiðinga meintra kynferðisbrota. Hafa viðkomandi sérfræðingar þá og í flestum tilvikum verið leiddir sem vitni varðandi það sem fram kemur í vottorðinu. Hafa gögn þessi verið talin nauðsynlegur og eðlilegur þáttur í því að upplýsa um afleiðingar hins meinta brots fyrir brotaþola og jafnvel til þeirra litið við mat á sök eða sakleysi ákærða. Eru og fjölmörg dæmi þess að slík vottorð hafi verið lögð fram undir rekstri máls, allt til aðalmeðferðar þess, auk þess sem dæmi er um að framlagning slíks vottorðs hafi verið heimiluð fyrir Hæstarétti án þess að það hafi áður verið lagt fram í héraði. Ekki verður séð að við setningu nýrra laga um meðferð sakamála nr. 88/2008 hafi verið ætlun löggjafans að breyta einhverju hvað þetta varðar frá áður gildandi löggjöf og réttarframkvæmd á þessu sviði. Eftir sem áður er byggt á þeirri meginreglu að sönnunarmat dómara sé frjálst og að gert sé ráð fyrir að einnig verði hvað það varðar að horfa til óbeinna sönnunargagna, sbr. ákv. 1. og 2. mgr. 109. gr. laganna. Þá er í hinum nýju lögum sem fyrr á því byggt að leggja skuli megináherslu á að leiða hið sanna í ljós í hverju máli og að sækjandi og dómari hafi ríkar skyldur í því efni. Kemur þannig skýrt fram í 2. mgr. 171. gr. að ekki skipti máli hvenær sönnunargögn koma fram undir rekstri máls og skv. 168. gr. getur það jafnvel gerst eftir að mál hefur verið dómtekið. Loks verður ekki séð af athugasemdum með 1. mgr. 116. gr. sömu laga, þrátt fyrir orðalagsbreytingu frá samsvarandi ákvæði laga nr. 19/1991, að ætlun löggjafans hafi verið að breyta í einhverju þeirri framkvæmd sem að framan hefur verið lýst varðandi skýrslugjöf þeirra sérfræðinga fyrir dómi sem komið hafa að meðferð viðkomandi brotaþola. Að því virtu sem hér hefur verið rakið verður fallist á kröfur ákæruvaldsins, annars vegar um að sækjanda teljist heimilt að leggja fram vottorð Þóru Sigfríðar Einarsdóttur sálfræðings, dags. 6. mars 2009, og hins vegar um að heimilt verði að leiða hana sem vitni fyrir dóminn til að staðfesta vottorðið. Úrskurð þennan kveður upp Ásgeir Magnússon héraðsdómari. Úrskurðarorð: Fallist er á kröfu ákæruvalds, annars vegar um að sækjanda teljist heimilt að leggja fram vottorð Þóru Sigfríðar Einarsdóttur sálfræðings, dags. 6. mars 2009, og hins vegar um að heimilt verði að leiða hana sem vitni fyrir dóminn til að staðfesta vottorðið.
Mál nr. 10/2022
Endurupptaka Endurupptökudómur Réttlát málsmeðferð Mannréttindasáttmáli Evrópu Skattsvik Staðgreiðsla opinberra gjalda Fjármagnstekjuskattur Málshraði Dráttur á máli Tafir á meðferð máls Frávísun frá héraðsdómi Refsiákvörðun Málskostnaður
Með dómi Hæstaréttar 7. febrúar 2013 í máli nr. 74/2012 voru J og T sakfelldir fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum, sem þeir frömdu í eigin nafni og sem stjórnendur B hf. Endurupptökudómur féllst á beiðni J og T um endurupptöku málsins. Vísað var til þess að Mannréttindadómstóll Evrópu hefði 18. maí 2017 komist að þeirri niðurstöðu að með framangreindum dómi Hæstaréttar hefði verið brotið gegn rétti J og T samkvæmt 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Ákærðu og ákæruvaldið kröfðust þess að vísað yrði frá dómi sakargiftum samkvæmt I. og II. kafla ákæru, en ágreiningur aðila laut að ákvörðun refsingar vegna 1. og 2. tölul. III. kafla ákæru. Í dómi Hæstaréttar kom fram að í ljósi málsatvika og með hliðsjón af dómum Hæstaréttar væri málinu vísað frá héraðsdómi er varðaði sakargiftir samkvæmt I. og II. kafla ákæru. Þá kom fram að með hliðsjón af brotum J samkvæmt III. kafla ákæru og að teknu tilliti til dómaframkvæmdar væru brot hans talin meiri háttar og heimfærð til 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987. T var talinn hafa brotið gegn 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987. Að teknu tilliti til þess verulega dráttar sem orðið hafði á rannsókn málsins og meðferð þess fyrir dómi á fyrri stigum og með hliðsjón af þeim sektargreiðslum sem J og T höfðu þegar innt af hendi var þeim ekki gerð sérstök refsing í málinu.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma Ása Ólafsdóttir hæstaréttardómari, Árni Kolbeinsson, Eiríkur Tómasson og Hjördís Hákonardóttir fyrrverandi hæstaréttardómarar og Þorgeir Ingi Njálsson landsréttardómari.2. Með úrskurði Endurupptökudóms 21. janúar 2022 var fallist á beiðni ákærðu um endurupptöku á hæstaréttarmálinu nr. 74/2012 sem dæmt var 7. febrúar 2013. Af því tilefni gaf ríkissaksóknari út fyrirkall 26. janúar 2022 sem birt var ákærðu 11. febrúar sama ár.3. Ákæruvaldið krefst þess að sakargiftum samkvæmt I. og II. kafla ákæru verði vísað frá dómi en að staðfest verði niðurstaða héraðsdóms um sakfellingu ákærðu að öðru leyti og að ákærðu verði gerð refsing lögum samkvæmt. 4. Ákærði Jón Ásgeir krefst þess að I. kafla ákæru verði vísað frá dómi og að honum verði ekki gerð refsing vegna 1. töluliðar III. kafla hennar. Ákærði Tryggvi krefst þess að II. kafla ákæru verði vísað frá dómi og að honum verði ekki gerð refsing vegna 2. töluliðar III. kafla hennar.MálsatvikUpphaflegar sakargiftir á hendur ákærðu5. Með ákæru 18. desember 2008 höfðaði settur ríkislögreglustjóri sakamál á hendur ákærðu ásamt öðrum að lokinni rannsókn skattyfirvalda og lögreglu. Verður hér gerð grein fyrir þeim ákæruefnum sem varða ákærðu.6. Í I. kafla ákæru voru ákærða Jóni Ásgeiri gefin að sök meiri háttar brot gegn skattalögum vegna eigin skattskila með því að hafa skilað röngum skattframtölum árin 1999 til 2003, þar sem hann hafi vantalið skattskyldar tekjur sínar öll árin og fjármagnstekjur árin 1999, 2002 og 2003 og þannig komið sér undan greiðslu tekjuskatts, útsvars og sérstaks tekjuskatts samtals 14.975.863 króna og fjármagnstekjuskatts samtals 14.927.490 króna.7. Samkvæmt 1. tölulið III. kafla ákæru var ákærði Jón Ásgeir sakaður sem framkvæmdastjóri Baugs hf. (síðar Baugs Group hf.) um meiri háttar brot gegn skattalögum á tímabilinu 2. júlí 1998 til 30. maí 2002. Var honum gefið að sök að hafa á árunum 1998 til 2002 skilað röngum skilagreinum staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir félagið, þar sem greidd laun og skilaskyld staðgreiðsla hafi verið vantalin og látið undir höfuð leggjast að halda eftir og standa ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda í samræmi við lög nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, vegna launagreiðslna, afhendingar á bifreið og húsgögnum auk greiðslna félagsins á líftryggingariðgjaldi í þágu ákærða og þriggja annarra stjórnenda og starfsmanna félagsins. Samtals voru hin vantöldu laun sögð nema 27.631.277 krónum og vangoldin staðgreiðsla opinberra gjalda samtals 10.633.204 krónum.8. Ákærða Jóni Ásgeiri voru samkvæmt 1. tölulið IV. kafla ákæru gefin að sök meiri háttar brot gegn skattalögum með því að hafa sem starfandi framkvæmdastjóri Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. til 27. ágúst 1999 og stjórnarmaður þess skilað röngum skilagreinum staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir félagið á árinu 1999 þar sem greidd laun og skilaskyld staðgreiðsla voru vantalin og látið undir höfuð leggjast að halda eftir og standa ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna launagreiðslna og bifreiðahlunninda til starfsmanns félagsins. Samtals voru hin vantöldu laun sögð nema 1.038.875 krónum og vangoldin staðgreiðsla samtals 398.305 krónum.9. Loks voru ákærða Jóni Ásgeiri í V. kafla ákæru gefin að sök meiri háttar brot gegn skattalögum með því að hafa sem starfandi framkvæmdastjóri og stjórnarmaður Gaums ehf. látið undir höfuð leggjast að skila skattframtali fyrir félagið vegna fyrstu sex mánaða ársins 1998 og vantalið tekjur félagsins með þeim hætti er nánar var lýst í ákæru og þannig komið því undan greiðslu tekjuskatts samtals 200.555.830 króna.0. Í II. kafla ákæru voru ákærða Tryggva gefin að sök meiri háttar brot gegn skattalögum vegna eigin skattskila með því að hafa skilað röngum skattframtölum á árunum 1999 til 2003 og með því að hafa vantalið skattskyldar tekjur sínar og þar með komið sér undan greiðslu tekjuskatts, útsvars og sérstaks tekjuskatts umrædd ár samtals 13.277.400 króna.1. Samkvæmt 2. tölulið III. kafla ákæru voru ákærða Tryggva gefin að sök meiri háttar brot gegn skattalögum með því að hafa á árinu 2002 sem framkvæmdastjóri Baugs Group hf. skilað röngum skilagreinum staðgreiðslu opinberra gjalda fyrir félagið þar sem greidd laun og skilaskyld staðgreiðsla hafi verið vantalin og látið undir höfuð leggjast að halda eftir og standa ríkissjóði skil á staðgreiðslu opinberra gjalda í samræmi við lög nr. 45/1987 vegna launagreiðslna og greiðslna félagsins á líftryggingariðgjöldum vegna ákærða og tveggja annarra stjórnenda og starfsmanna þess. Samtals voru hin vantöldu laun sögð hafa numið 8.400.620 krónum og vangoldin staðgreiðsla samtals 3.237.598 krónum.2. Í VI. kafla ákæru voru brot ákærðu Jóns Ásgeirs og Tryggva talin varða við 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, sbr. 1. gr. laga nr. 39/1995, sbr. einnig 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt, sbr. áður 1. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981, 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995 um tekjustofna sveitarfélaga og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987 um staðgreiðslu opinberra gjalda, sbr. 2. gr. laga nr. 42/1995 og 1. gr. laga nr. 134/2005, svo sem nánar var rakið í ákærunni.Rannsókn málsins og meðferð þess hjá skattyfirvöldum3. Upphaf málsins verður rakið til húsleitar sem gerð var hjá Baugi Group hf. 28. ágúst 2002. Hinn 17. september 2003 sendi saksóknari efnahagsbrota hjá ríkislögreglustjóra bréf til skattrannsóknarstjóra ríkisins vegna gruns um brot fyrirsvarsmanna félagsins á skattalögum sem og lögum um bókhald og ársreikninga. Rannsókn skattrannsóknarstjóra á skattskilum ákærða Jóns Ásgeirs og bókhaldi og skattskilum félaganna Baugs Group hf. og Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. hófst 17. nóvember 2003. Rannsóknin beindist jafnframt að nánar tilteknu félagi sem og öðrum einstaklingum sem tengdust fyrrgreindum félögum, þar á meðal ákærða Tryggva. Hann gegndi starfi aðstoðarforstjóra Baugs hf. (síðar Baugs Group hf.) allt frá stofnun félagsins fram til 30. maí 2002 er hann var ráðinn framkvæmdastjóri þess. Mun ákærði Tryggvi hafa gegnt þeirri stöðu allt þar til hann lét af störfum hjá félaginu 1. nóvember 2002. Skattrannsóknarstjóri hóf jafnframt rannsókn á skattskilum ákærða Tryggva 22. júní 2005 vegna tekjuáranna 1999 til 2002. 4. Í framhaldi af skýrslu skattrannsóknarstjóra árið 2004 voru mál ákærðu send ríkisskattstjóra til meðferðar á grundvelli 6. mgr. 103. gr. laga nr. 90/2003. Með úrskurði ríkisskattstjóra 30. desember 2004 voru opinber gjöld ákærða Jóns Ásgeirs endurákvörðuð að viðbættu 25% álagi vegna gjaldársins 1999. Með úrskurði 30. desember 2005 endurákvarðaði ríkisskattstjóri opinber gjöld ákærða Jóns Ásgeirs vegna gjaldáranna 2000 til 2003 að viðbættu 25% álagi. Með úrskurði 29. desember 2005 endurákvarðaði ríkisskattstjóri opinber gjöld ákærða Tryggva vegna gjaldáranna 2000 til 2003 að viðbættu 25% álagi.5. Með kærum 29. mars 2005 og 29. mars 2006 skaut ákærði Jón Ásgeir til yfirskattanefndar úrskurðum ríkisskattstjóra 30. desember 2004 vegna gjaldársins 1999 og 30. desember 2005 vegna gjaldáranna 2000 til 2003. Með tveimur úrskurðum yfirskattanefndar 26. september 2007 var lítill hluti af fyrrgreindum úrskurðum ríkisskattstjóra felldur úr gildi en að öðru leyti tók nefndin ekki til greina kröfur ákærða. 6. Með kæru 28. mars 2006 skaut ákærði Tryggvi úrskurði ríkisskattstjóra frá 29. desember 2005 til yfirskattanefndar vegna gjaldáranna 2000 til 2003. Með úrskurði 29. ágúst 2007 féllst yfirskattanefnd á að fella niður álag vegna tiltekinnar tekjufærslu hlunninda í skattframtali ákærða árið 2000 en að öðru leyti var kröfum hans hafnað.Málsmeðferð fyrir dómi7. Með bréfi 12. nóvember 2004 vísaði skattrannsóknarstjóri máli ákærðu til efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra. Sem fyrr segir var ákæra gefin út 18. desember 2008 og málið þingfest í Héraðsdómi Reykjavíkur 25. febrúar 2009. Á árinu 2006 hafði auk þess verið gefin út ákæra á hendur ákærðu vegna sakargifta sem tengdust rekstri Baugs hf. (síðar Baugs Group hf.). Því máli lauk með dómi Hæstaréttar 5. júní 2008 í máli nr. 385/2007 þar sem ákærðu voru dæmdir til refsingar.8. Af hálfu ákærðu var þess krafist að málinu yrði vísað frá dómi þar sem brotið hefði verið á rétti þeirra til réttlátrar málsmeðferðar þar sem þeir hefðu meðal annars ekki notið skilvirkrar málsmeðferðar og þess að teljast saklausir uns sekt væri sönnuð samkvæmt 1. og 2. mgr. 70. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 1. og 2. mgr. 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Þá hefði meðferð málsins brotið í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmálann um bann við endurtekinni málsmeðferð og refsingu í sakamálum þar sem með úrskurðum ríkisskattstjóra og yfirskattanefndar um skattálag hefði þeim verið refsað í skilningi nefnds ákvæðis. Með úrskurði héraðsdóms 20. maí 2009 var kröfum ákærðu um frávísun málsins hafnað.9. Með bókun í héraðsdómi 1. desember 2009 vísuðu ákærðu til dóms Mannréttindadómstóls Evrópu 10. febrúar 2009 í máli nr. 14939/03, Sergey Zolotukhin gegn Rússlandi, um túlkun á 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Var þar jafnframt vísað til 3. mgr. 159. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála um heimild til að gera kröfu um frávísun á nýjan leik. Í kjölfarið lögðu ákærðu fram greinargerðir 15. mars 2010 þar sem krafist var á ný frávísunar málsins í heild frá dómi. Héraðsdómur kvað 1. júní 2010 upp úrskurð vegna frávísunarkrafna ákærðu þar sem fallist var á frávísun málsins frá dómi að því er varðaði I. og II. kafla ákærunnar með þeim rökum að málsmeðferð skattyfirvalda teldist hafa tekið til sömu atvika eða brota og ákærðu væru gefin að sök í umræddum köflum ákærunnar. Því væri málshöfðunin á hendur þeim andstæð 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmálann.20. Ákæruvaldið kærði úrskurð héraðsdóms til Hæstaréttar sem kvað upp dóm 22. september 2010 í máli nr. 371/2010. Þar var meðal annars vísað til þess að óvissu gætti um skýringu á bæði gildissviði og inntaki 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmálann, enda hefði ekki verið samræmi í skýringu á honum í dómum mannréttindadómstólsins. Svo til greina kæmi að slá því föstu að þessi skipan skattamála hér á landi fengi ekki staðist vegna ákvæða mannréttindasáttmálans yrði að minnsta kosti að liggja skýrt fyrir að íslensk lög færu í bága við þau, eftir atvikum í ljósi dóma mannréttindadómstólsins. Með því að svo hagaði ekki til í málinu var hinn kærði úrskurður felldur úr gildi og lagt fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar.21. Við áframhaldandi meðferð málsins í héraði voru á ný gerðar kröfur um frávísun hluta ákærunnar en með úrskurði héraðsdóms 9. maí 2011 hafnaði héraðsdómur þeim kröfum og var efnisdómur kveðinn upp 9. desember sama ár. Þar var ákærði Jón Ásgeir sakfelldur fyrir ýmis brot vegna eigin skattskila samkvæmt I. kafla ákæru. Jafnframt var hann á grundvelli 1. töluliðar III. kafla ákæru sakfelldur fyrir að hafa sem fyrirsvarsmaður Baugs hf. staðið skil á röngum skilagreinum vegna greiðslu til ákærða Tryggva í desember 1998, greiðslu til Aí júní 1999, greiðslu til B í desember 1999 með afhendingu á bifreið og húsgögnum og greiðslu til ákærða Tryggva í mars 2000. Á hinn bóginn var hann sýknaður af þeim sakargiftum að hafa staðið skil á röngum skilagreinum vegna iðgjaldagreiðslna fyrir sig sjálfan og fleiri á árunum 1998 til 2002 svo og fyrir að hafa ekki staðið ríkissjóði skil á staðgreiðslu af þeim fjármunum. Þá var ákærði Jón Ásgeir sakfelldur samkvæmt 1. tölulið IV. kafla ákæru sem fyrirsvarsmaður Fjárfestingafélagsins Gaums ehf. fyrir að hafa staðið skil á röngum skilagreinum vegna launa starfsmanns þess á árinu 1999 en sýknaður af sakargiftum um að hafa staðið skil á röngum skilagreinum vegna bifreiðahlunninda sama starfsmanns. Loks var ákærði sýknaður af sakargiftum samkvæmt V. kafla ákæru.22. Ákærði Tryggvi var sakfelldur með fyrrgreindum héraðsdómi fyrir brot samkvæmt flestum ákæruatriðum II. kafla vegna eigin skattskila. Hann var jafnframt sakfelldur samkvæmt 2. tölulið III. kafla ákæru fyrir að hafa sem fyrirsvarsmaður Baugs Group hf. ekki gert skilagrein og staðið skil á staðgreiðslu vegna greiðslu til A í júní 2002. Á hinn bóginn var ákærði Tryggvi sýknaður af sakargiftum um að hafa staðið skil á röngum skilagreinum vegna iðgjaldagreiðslna fyrir sig sjálfan og fleiri á árinu 2002.23. Héraðsdómur heimfærði brot ákærðu Jóns Ásgeirs og Tryggva eftir I. og II. kafla ákæru til 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003, sbr. áður 1. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981, sbr. 2. gr. almennra hegningarlaga. Brot ákærðu samkvæmt III. kafla ákæru og 1. tölulið IV. kafla ákæru hvað ákærða Jón Ásgeir varðar voru heimfærð til 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987. Við ákvörðun refsingar ákærðu var meðal annars vísað til aðdraganda málsins og þess tíma sem rannsókn þess tók. Hefði ákæruvaldið ekki réttlætt þann drátt sem orðið hefði á rannsókninni og því hefðu ákærðu ekki notið réttlátrar málsmeðferðar í skilningi 70. gr. stjórnarskrárinnar og 6. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. Með vísan til þessa var ákvörðun refsingar ákærðu frestað skilorðsbundið í eitt ár frá uppsögu héraðsdóms.24. Hinn 6. janúar 2012 áfrýjaði ríkissaksóknari dómi héraðsdóms til Hæstaréttar sem kvað upp dóm 7. febrúar 2013 í máli nr. 74/2012. Þar var ákærði Jón Ásgeir sakfelldur samkvæmt tilteknum liðum I. kafla ákærunnar vegna eigin skattskila, sem samtals námu 172.074.912 krónum, og fyrir að standa ekki skil á opinberum gjöldum, samtals 25.278.690 krónum. Þá var hann sakfelldur samkvæmt 1. tölulið III. kafla ákæru fyrir tilgreind brot í starfsemi Baugs hf. árin 1998, 1999 og 2000, samtals 19.400.000 krónur, og að standa ekki skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna þeirra, samtals 7.473.460 krónum. Á hinn bóginn var hann sýknaður af broti samkvæmt 1. tölulið IV. kafla ákæru. Ákærði Tryggvi var sakfelldur samkvæmt tilteknum liðum í II. kafla ákæru vegna eigin skattskila, sem samtals námu 28.800.000 krónum, og fyrir að standa ekki skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna þeirra, samtals 13.087.700 krónum. Þá var hann sakfelldur samkvæmt 2. tölulið III. kafla ákæru fyrir að hafa í starfsemi Baugs Group hf. skilað rangri skilagrein til staðgreiðslu opinberra gjalda og vantalið launagreiðslu til A í júní 2002 að fjárhæð 8.000.000 króna og ekki haldið eftir og staðið skil á staðgreiðslu opinberra gjalda, samtals 3.083.200 krónum.25. Hæstiréttur taldi ákærðu hafa gerst seka um meiri háttar brot á skattalögum og var refsing þeirra ákveðin samkvæmt 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga og 1. mgr. 107. gr. laga nr. 75/1981, nú 1. mgr. 109. gr. laga nr. 90/2003, sbr. 2. mgr. 22. gr. laga nr. 4/1995, og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987. Við ákvörðun refsingar var tekið mið af þeim verulega drætti sem orðið hafði á málsmeðferðinni og því álagi á skattstofna sem fellt hafði verið á ákærðu. Refsing þeirra var jafnframt ákveðin eftir 78. gr., sbr. 60. gr. almennra hegningarlaga. Var ákærða Jóni Ásgeiri gert að sæta fangelsi í 12 mánuði og honum jafnframt gert að greiða 62.000.000 króna sekt. Ákærða Tryggva var gert að sæta fangelsi í 18 mánuði og einnig að greiða 32.000.000 króna sekt. Fangelsisrefsing beggja ákærðu var bundin almennu skilorði 57. gr. almennra hegningarlaga í tvö ár frá uppsögu dómsins.Endurupptaka26. Ákærðu lögðu fram kvörtun til Mannréttindadómstóls Evrópu 21. mars 2011 á þeim grundvelli að þeir hefðu tvívegis sætt saksókn og refsingu fyrir sama brot með beitingu álags á stjórnsýslustigi og síðar í sakamáli fyrir meiri háttar brot gegn skattalögum. Í dómi 18. maí 2017 í máli nr. 22007/11, Jón Ásgeir Jóhannesson og fleiri gegn Íslandi, var komist að þeirri niðurstöðu að brotið hefði verið gegn rétti ákærðu með því að þeir hafi verið saksóttir og refsað tvívegis vegna sömu eða efnislega sömu háttsemi í tveimur aðskildum málum sem hafi ekki tengst með fullnægjandi hætti, sbr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu. Var íslenska ríkið dæmt til að greiða ákærðu nánar tilgreindar miskabætur og málskostnað fyrir dómstólnum en ekki var fallist á kröfu um bætur vegna þeirra sekta sem þeim hafði verið gert að greiða með dómi Hæstaréttar í máli nr. 74/2012. Þá var hafnað kröfu um endurgreiðslu kostnaðar og útgjalda sem til hafði stofnast við málarekstur hér á landi.27. Ákærðu fóru þess á leit við endurupptökunefnd 9. júní 2017 að hæstaréttarmálið nr. 74/2012 yrði endurupptekið fyrir Hæstarétti með vísan til fyrrgreinds dóms Mannréttindadómstóls Evrópu. Þótt dómurinn hafi eingöngu tekið til atvika varðandi I. og II. kafla ákæru var þess krafist að málið yrði endurupptekið í heild svo að unnt yrði að endurskoða ákvörðun viðurlaga. Með bréfum ríkissaksóknara til endurupptökunefndar 28. júlí 2017 og 22. febrúar 2018 var að mestu tekið undir sjónarmið ákærðu um réttmæti endurupptöku málsins. Féllst endurupptökunefnd með úrskurði 12. apríl 2018 á að taka upp málið „í heild að því er varðar endurupptökubeiðendur“ á grundvelli d-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Af því tilefni gaf ríkissaksóknari út fyrirkall 4. maí 2018 vegna endurupptöku málsins sem birt var ákærðu 14. sama mánaðar. 28. Með dómi Hæstaréttar 21. maí 2019 í máli nr. 12/2018 var endurupptöku málsins hafnað og því vísað frá Hæstarétti. Fyrir lægi að óhlutdrægur og óháður dómstóll hefði komist að niðurstöðu í málinu í samræmi við ákvæði 61. gr. stjórnarskrárinnar. Ekki væri að finna heimild í íslenskum lögum til endurupptöku máls í kjölfar þess að Mannréttindadómstóll Evrópu hafi komist að þeirri niðurstöðu að brotið hafi verið gegn mannréttindasáttmála Evrópu við meðferð máls fyrir íslenskum dómstólum við þær aðstæður sem uppi væru í málinu.29. Með lögum nr. 47/2020 sem tóku gildi 1. desember 2020 voru gerðar breytingar á lögum nr. 50/2016 um dómstóla, lögum nr. 91/1991 um meðferð einkamála og lögum nr. 88/2008. Endurupptökudómi var komið á fót og gerðar breytingar á skilyrðum fyrir endurupptöku bæði einkamála og sakamála. Sú breyting var gerð á a-lið 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008 að bætt var við orðinu „upplýsingar“ og voru skilyrði fyrir endurupptöku sakamála eftir breytingarnar þar með rýmkuð. Í greinargerð með frumvarpi sem varð að lögum nr. 47/2020 kom meðal annars fram að ekki væri gert ráð fyrir efnislegum breytingum á þeim skilyrðum sem fram kæmu í 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Þó hefði orðalag a-liðar verið samræmt þeim breytingum sem gerðar væru á skilyrðum endurupptöku eftir lögum nr. 91/1991. Áréttað var að skýra bæri orðalagið „ný gögn eða upplýsingar“ svo rúmt að það tæki ekki eingöngu til sönnunargagna heldur gæti það einnig átt við úrlausnir alþjóðlegra dómstóla. Var um þetta vísað til skýringa við það ákvæði sem breytti lögum nr. 91/1991 að þessu leyti. Þar sagði meðal annars að með nýjum gögnum eða upplýsingum í umræddum skilningi væri átt við öll þau gögn eða upplýsingar sem leitt gætu til breyttrar niðurstöðu máls í mikilvægum atriðum. Þar á meðal gætu verið úrlausnir alþjóðlegra dómstóla á borð við Mannréttindadómstól Evrópu.30. Með beiðni 24. mars 2021 fóru ákærðu þess á leit við Endurupptökudóm að hæstaréttarmál nr. 74/2012 yrði endurupptekið hvað þá varðaði og tekið til meðferðar og dómsuppsögu að nýju. Til stuðnings beiðninni var vísað til þess að dómur mannréttindadómstólsins í máli þeirra teldist „ný gögn eða upplýsingar“ í skilningi a-liðar 1. mgr. 228. gr. laga nr. 88/2008. Einnig hefðu verulegir gallar verið á meðferð málsins þannig að áhrif hefði haft á niðurstöðu þess, sbr. d-lið sömu málsgreinar.31. Endurupptökudómur tók beiðni ákærðu til greina með úrskurði 21. janúar 2022. Sagði meðal annars í úrskurðinum að í fyrrgreindum dómi Mannréttindadómstóls Evrópu hefði eingöngu verið fjallað um atvik sem vörðuðu I. og II. kafla ákæru og leyst hefði verið úr með dómi Hæstaréttar í máli nr. 74/2012. Í dóminum hefði einnig verið leyst úr fleiri ákæruliðum og báðir ákærðu ,,sakfelldir fyrir fleiri atriði en vegna brota samkvæmt I. og II. kafla ákærunnar“. Þar sem refsing hefði verið ákvörðuð í einu lagi þótti ekki annað unnt en að endurupptaka dóminn í heild sinni hvað ákærðu varðaði.Málatilbúnaður aðilaHelstu röksemdir ákæruvaldsins32. Í greinargerð ákæruvaldsins kemur fram að krafist sé frávísunar á I. kafla ákæru hvað ákærða Jón Ásgeir varðar og II. kafla ákæru hvað ákærða Tryggva varðar. Þá unir ákæruvaldið sýknu héraðsdóms vegna V. kafla ákærunnar vegna ákærða Jóns Ásgeirs, auk þess sem vísað er til þess að hann hafi verið sýknaður af sakargiftum samkvæmt 1. tölulið IV. kafla ákæru í hæstaréttarmáli nr. 74/2012 og komi það sakarefni því ekki til skoðunar í málinu á grundvelli fyrirmæla 5. mgr. 231. gr. laga nr. 88/2008. 33. Þótt dómur Mannréttindadómstóls Evrópu 18. maí 2017 í máli nr. 22007/11, Jón Ásgeir Jóhannesson og fleiri gegn Íslandi, sé að mati ákæruvaldsins nokkuð óskýr verði að telja að þar falli eingöngu undir sakargiftir samkvæmt I. og II. kafla ákæru þar sem lýst sé brotum ákærðu tengdum persónulegum skattskilum þeirra sjálfra. Forsenda brota gegn 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu sé að ákærðu hafi, áður en ákæra var gefin út, verið refsað í formi álags sem lagt hafi verið á vegna sömu vantalinna skattstofna af skattyfirvöldum. Slíku sé ekki til að dreifa vegna starfa ákærðu sem fyrirsvarsmanna Baugs hf. (síðar Baugs Group hf.) samkvæmt III. kafla ákæru.34. Með dómi héraðsdóms hafi ákærðu verið sakfelldir fyrir hluta sakargifta samkvæmt III. kafla ákæru vegna starfa þeirra sem framkvæmdastjórar Baugs hf. (síðar Baugs Group hf.) árin 1998 til 2002. Ákærði Jón Ásgeir hafi verið sakfelldur samkvæmt 1. tölulið III. kafla ákæru fyrir að hafa vantalið og látið undir höfuð leggjast að halda eftir og standa skil á staðgreiðslu opinberra gjalda. Samanlagt hafi vantaldar greiðslur numið 19.400.000 krónum og vangoldin staðgreiðsla opinberra gjalda 7.473.460 krónum. Ákærði Tryggvi hafi verið sakfelldur samkvæmt 2. tölulið III. kafla ákæru fyrir að hafa vantalið og látið undir höfuð leggjast að halda eftir og standa skil á staðgreiðslu opinberra gjalda. Samanlagt hafi vantalin greiðsla numið 8.000.000 króna og vangoldin staðgreiðsla opinberra gjalda vegna hennar 3.083.200 krónum. Að öðru leyti sæti sakarefni III. kafla ákæru ekki áfrýjun.Helstu röksemdir ákærðu35. Af hálfu ákærðu er vísað til þess að upphaf málsins megi rekja til húsleitar hjá Baugi Group hf. 28. ágúst 2002. Skattrannsóknarstjóri hafi tekið skattskil ákærða Jóns Ásgeirs til rannsóknar á grundvelli tilkynningar ríkislögreglustjóra til embættisins 17. september 2003. Skattrannsóknarstjóri hafi síðar sent málið til meðferðar ríkisskattstjóra með bréfi 27. október 2004. Gjöld ákærða Jóns Ásgeirs hafi verið endurákvörðuð og við þau bætt 25% álagi með tveimur úrskurðum yfirskattanefndar 26. september 2007 vegna gjaldársins 1999 og gjaldáranna 2000 til 2003. Opinber gjöld ákærða Tryggva vegna gjaldáranna 2000 til 2003 hafi verið endurákvörðuð að viðbættu 25% álagi með úrskurði yfirskattanefndar 29. ágúst 2007. Í kjölfarið hafi ákærðu greitt að fullu alla skatta, vexti og álög sem á þá voru felld af skattyfirvöldum. Hinu sama hafi gegnt um Baug hf. (síðar Baug Group hf.).36. Af hálfu ákærðu er tekið undir kröfu ákæruvaldsins um frávísun I. og II. kafla ákærunnar frá héraðsdómi. Þá er byggt á því að óheimilt sé að gera þeim refsingu í málinu. 37. Með dómi Hæstaréttar 7. febrúar 2013 máli nr. 74/2012 hafi ákærða Jóni Ásgeiri verið gert að sæta fangelsi í 12 mánuði en fullnustu refsingar hans frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá hafi hann verið dæmdur til greiðslu 62.000.000 króna sektar. Fullnustu refsingar hafi lokið 7. febrúar 2015 enda hélt ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga auk þess sem hann greiddi 39.300.000 króna sekt og sakarkostnað að fullu. Ákærða Tryggva hafi verið gert að sæta fangelsi í 18 mánuði en fullnustu refsingarinnar frestað skilorðsbundið í tvö ár. Auk þess hafi hann verið dæmdur til greiðslu 32.000.000 króna sektar. Fullnustu refsingar hafi lokið 7. febrúar 2015 enda hélt ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga. Þá hafi hann greitt 8.900.000 krónur í sekt og sakarkostnað að fullu. Miðað við þær sakargiftir sem eftir stæðu samkvæmt 1. og 2. tölulið III. kafla ákæru hafi ákæruvaldið áætlað í greinargerð við meðferð hæstaréttarmálsins nr. 12/2018 að sekt ákærða Jóns Ásgeirs hefði numið 15.000.000 króna og ákærða Tryggva 6.200.000 krónum. Þar með hefðu ákærðu ofgreitt sektir og af þeim sökum væri ekki unnt að refsa þeim með sektarákvörðun í dómsorði, sbr. dóm Hæstaréttar 12. mars 2021 í máli nr. 34/2019. 38. Brot ákærðu yrðu auk þess ekki heimfærð til 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Í ákæru hafi ákærða Jóni Ásgeiri verið gefið að sök að hafa vanframtalið ýmist persónulega eða vegna nánar tiltekinna félaga 879.414.921 krónu og vangreitt 241.490.692 krónur og ákærða Tryggva að hafa vanframtalið 37.617.466 krónur og vangreitt 16.514.998 krónur. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 74/2012 hafi ákærði Jón Ásgeir verið sakfelldur fyrir að hafa vanframtalið 191.474.912 krónur og vangreitt 32.752.150 krónur og ákærði Tryggvi fyrir að hafa vanframtalið 36.800.000 krónur og vangreitt 16.170.900 krónur. Yrði sakargiftum vegna I. og II. kafla ákæru vísað frá dómi stæðu eftir ákæruefni vegna ákærða Jóns Ásgeirs samtals að fjárhæð 19.400.000 krónur vegna vanframtalinna tekna og þar með vangreiðsla samtals 7.473.460 krónur. Vegna ákærða Tryggva stæði eftir ákæruefni samtals að fjárhæð 8.000.000 króna og vangreiðsla samtals 3.083.200 krónur. Þá verði einnig að líta til þess að fyrrgreindar tekjur tengdust rekstri Baugs hf. (síðar Baugs Group hf.) sem velti tugum milljarða króna á þeim árum sem ákæran nær til. 39. Við ákvörðun refsingar verði einnig að líta til þeirra óhóflegu tafa sem hefðu orðið á meðferð málsins og yrði ákærðu ekki kennt um þær. Þeir hefðu jafnframt átt kröfu til og mátt ætla að öll mál gegn þeim yrðu útkljáð með dómi um ákæru sem gefin var út 31. mars 2006 og lauk með dómi Hæstaréttar 5. júní 2008 í máli nr. 385/2007.40. Þá sé ekki unnt að ákveða ákærðu refsingu í þessu máli á grundvelli 78. gr. almennra hegningarlaga þegar svo langt sé liðið frá fyrri dómi. Til viðbótar hafi ákærðu þurft að sæta ólögmætri endurtekinni málsmeðferð fyrir dómstólum og augljósri mismunun í meðferð ákæruvalds. Þá hafi verið gerðar breytingar á lögum um rannsókn og saksókn skattalagabrota með lögum nr. 29/2021 og fyrirmælum ríkissaksóknara nr. 6/2021, settum með stoð í þeim lögum. Ákveða eigi ákærðu refsingu með hliðsjón af því, sbr. 1. mgr. 2. gr. almennra hegningarlaga. Niðurstaða41. Með lögum nr. 47/2020 var gerð sú breyting á dómstólaskipan landsins að stofnaður var Endurupptökudómur. Hlutverk hans er að skera úr um hvort heimila á endurupptöku mála sem meðal annars hafa verið dæmd af Hæstarétti. Í XXXV. kafla laga nr. 88/2008 er fjallað um endurupptöku mála sem dæmd hafa verið í Landsrétti eða Hæstarétti. Í 3. mgr. 232. gr. laganna segir að Endurupptökudómur taki ákvörðun um hvort mál verði endurupptekið og gildi ákvæði 1. mgr. 231. gr. um þá ákvörðun. Í 4. mgr. kemur jafnframt fram að hafi endurupptaka máls verið heimiluð, annaðhvort að öllu leyti eða að hluta, skuli upp frá því fara með málið að því marki, sem heimildin nær, eftir almennum reglum XXXI. kafla laganna eins og áfrýjunarstefna hefði verið gefin út á þeim tíma þegar endurupptaka var ráðin og XXXIII. kafla eftir því sem á við. Eins og að framan greinir kvað Endurupptökudómur 21. janúar 2022 upp úrskurð um endurupptöku á hæstaréttarmálinu nr. 74/2012 sem dæmt var í Hæstarétti 7. febrúar 2013 að því er varðar sakargiftir í heild á hendur ákærðu Jóni Ásgeiri og Tryggva. 42. Með hinum áfrýjaða dómi var ákærði Jón Ásgeir sakfelldur fyrir brot samkvæmt I. kafla, 1. tölulið III. kafla og 1. tölulið IV. kafla ákæru. Eins og áður greinir var hann sýknaður af broti gegn 1. tölulið IV. kafla ákærunnar með dómi Hæstaréttar í máli nr. 74/2012. Í 5. mgr. 231. gr., sbr. 6. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008, segir að sé mál endurupptekið eftir beiðni dómfellda megi hlutur hans aldrei verða lakari en hann var eftir hinum upphaflega dómi. Með vísan til fyrrgreinds ákvæðis var því lýst yfir af hálfu ákæruvaldsins við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti að fallið væri frá sakargiftum samkvæmt 1. tölulið IV. kafla ákæru hvað ákærða Jón Ásgeir varðar. Kemur sá liður ákæru því ekki til frekari skoðunar í málinu.43. Við munnlegan flutning málsins fyrir Hæstarétti var jafnframt af hálfu ákæruvaldsins áréttuð yfirlýsing þess sem gefin var við meðferð hæstaréttarmáls nr. 74/2012 um að fallið væri frá þeim þætti 1. töluliðar III. kafla ákæru sem lýtur að staðgreiðslu vegna greiðslu til ákærða Jóns Ásgeirs í október 2000 að fjárhæð 4.000.000 króna, en ekki var tekin afstaða til þess ákæruliðar í hinum áfrýjaða dómi. Verður að telja að um óverulegan annmarka sé að ræða á samningu dómsins þegar hliðsjón er höfð af umfangi málsins, sem leiði ekki til ómerkingar hans, sbr. til hliðsjónar dóma Hæstaréttar 14. janúar 1999 í máli nr. 425/1998 og 30. maí 2002 í máli nr. 96/2002.44. Ákæruvaldið hefur eins og að framan greinir tekið undir kröfu ákærðu um að vísað verði frá dómi I. kafla ákæru hvað ákærða Jón Ásgeir varðar og II. kafla hvað ákærða Tryggva varðar. Er byggt á því að efnismeðferð og sakfelling myndi brjóta í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu um rétt til að vera ekki saksóttur eða refsað tvívegis, sbr. lög nr. 62/1994. Þessu til stuðnings vísar ákæruvaldið meðal annars til fyrrgreinds dóms Mannréttindadómstóls Evrópu 18. maí 2017 í máli nr. 22007/11, Jón Ásgeir Jóhannesson og fleiri gegn Íslandi, og til þess að þar falli eingöngu undir sakargiftir samkvæmt I. og II. kafla ákæru þar sem lýst er persónulegum skattskilum ákærðu. Jafnframt vísar ákæruvaldið til dóma Hæstaréttar 22. júní 2022 í máli nr. 11/2022 og 14. september 2022 í máli nr. 21/2022. Samkvæmt þessu og í ljósi fyrrgreindra málsatvika verður I. og II. kafla ákæru vísað frá héraðsdómi, sbr. einnig dóm Hæstaréttar 13. apríl 2022 í máli nr. 34/2021.45. Ákærðu voru með III. kafla ákæru gefin að sök brot vegna starfa þeirra sem framkvæmdastjórar Baugs hf. (síðar Baugs Group hf.) sem að lögum var sjálfstæður lögaðili og jafnframt sjálfstæður skattaðili. Í ljósi stöðu hlutafélagsins sem sérstaks lögaðila verða ákærðu ekki samsamaðir því. Af því leiðir að álag sem lagt var á félagið á grundvelli laga nr. 45/1987 felur ekki í sér refsingu á hendur ákærðu persónulega. Af framangreindu leiðir að ekki verður talið að saksókn í máli þessu á hendur ákærðu samkvæmt 1. og 2. tölulið III. kafla ákæru brjóti í bága við 1. mgr. 4. gr. 7. viðauka við mannréttindasáttmála Evrópu um rétt til að vera ekki saksóttur eða refsað tvívegis, sbr. og til hliðsjónar dóm Hæstaréttar 13. apríl 2022, í máli nr. 35/2021.46. Samkvæmt 1. tölulið III. kafla ákæru er ákærði Jón Ásgeir í fyrsta lagi sakaður um að hafa skilað rangri skilagrein og vantalið launagreiðslu til ákærða Tryggva árið 1998, að fjárhæð 5.000.000 króna og að halda ekki eftir og skila staðgreiðslu opinberra gjalda vegna hennar, samtals 1.951.000 krónum. Í öðru lagi er honum gefið að sök að hafa skilað rangri skilagrein og vantalið launagreiðslu til A árið 1999, að fjárhæð 5.100.000 krónur, og að halda ekki eftir og skila staðgreiðslu opinberra gjalda vegna hennar, samtals 1.955.340 krónum. Í þriðja lagi er hann sakaður um að hafa skilað rangri skilagrein og vantalið sem launagreiðslu til B árið 1999 afhendingu á bifreið og sófasetti samtals að fjárhæð 4.300.000 krónur og ekki haldið eftir og skilað staðgreiðslu opinberra gjalda vegna hennar, samtals 1.648.620 krónum. Í fjórða lagi að hafa skilað rangri skilagrein og vantalið launagreiðslu til ákærða Tryggva árið 2000 að fjárhæð 5.000.000 króna og ekki haldið eftir og skilað staðgreiðslu opinberra gjalda vegna hennar, samtals 1.918.500 krónum. Í 2. tölulið III. kafla ákæru er ákærða Tryggva gefið að sök að hafa í starfsemi Baugs Group hf. skilað rangri skilagrein og vantalið launagreiðslu til A árið 2002 að fjárhæð 8.000.000 króna og ekki haldið eftir og skilað staðgreiðslu opinberra gjalda vegna hennar, samtals 3.083.200 krónum. 47. Hvorki kemur fram í þeim skjölum sem liggja frammi í málinu né í framburði ákærðu Jóns Ásgeirs og Tryggva fyrir héraðsdómi að sá fyrrnefndi hafi átt þátt í að semja um greiðslu til þess síðarnefnda sem innt var af hendi á árinu 1998 að fjárhæð 5.000.000 króna. Þá voru samkvæmt yfirliti, sem lagt hefur verið fram í málinu, tekin út hlutabréf í Baugi Group hf. að nafnverði 800.000 krónur af reikningi félagsins í Kaupþingi banka í Lúxemborg 14. júní 2002 og hefur A borið fyrir héraðsdómi að hafa tekið við greiðslu að fjárhæð 8.000.000 króna frá félaginu þann dag. Að þessu gættu en að öðru leyti með vísan til forsendna héraðsdóms verður staðfest sú niðurstaða að sakfella ákærðu Jón Ásgeir og Tryggva fyrir þá háttsemi sem þeim er gefin að sök og lýst er í málsgreininni hér að framan.48. Samkvæmt framansögðu hefur ákærði Jón Ásgeir gerst sekur um að vantelja í starfsemi Baugs hf. (síðar Baugs Group hf.) launatekjur að fjárhæð 19.400.000 krónur og standa ekki skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna þeirra, samtals 7.473.460 krónum. Einnig hefur ákærði Tryggvi gerst sekur um að vantelja í starfsemi sama félags greiðslu að fjárhæð 8.000.000 króna og standa ekki skil á staðgreiðslu opinberra gjalda vegna hennar, samtals 3.083.200 krónum.49. Samkvæmt öllu því sem að framan greinir hefur ákærði Jón Ásgeir gerst sekur um meiri háttar brot á skattalögum. Að teknu tilliti til dómaframkvæmdar, sbr. til dæmis dóma Hæstaréttar 19. október 2006 í máli nr. 77/2006 og 2. nóvember 2017 í máli nr. 439/2016, verða brot hans heimfærð til 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga og 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987. Þá er staðfest sú niðurstaða hins áfrýjaða dóms að ákærði Tryggvi hafi með stórkostlegu hirðuleysi brotið gegn 2. mgr. 30. gr. laga nr. 45/1987, en eins og atvikum er háttað verður sú háttsemi hans ekki heimfærð til 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga. Tilvísun beggja ákærðu til laga nr. 29/2021 hefur ekki þýðingu í þessu tilliti enda hróflaði sú lagasetning ekki við refsinæmi brotanna eða lögbundnum viðurlögum við þeim, sbr. fyrrgreindan dóm Hæstaréttar í máli nr. 35/2021.50. Við ákvörðun refsingar ákærðu með dómi Hæstaréttar í máli nr. 74/2012 var tekinn upp skilorðsdómur Hæstaréttar 5. júní 2008 í máli nr. 385/2007 samkvæmt 60. gr. almennra hegningarlaga og refsing þeirra ákveðin í einu lagi sem hegningarauki í samræmi við 78. gr. sömu laga. Með vísan til 4. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008 verður við ákvörðun refsingar að þessu sinni, í framhaldi af endurupptöku hæstaréttarmálsins nr. 74/2012, ekki litið til fyrrgreindra ákvæða almennra hegningarlaga enda telst refsing ákærðu sem þeim var gerð með dómi Hæstaréttar í máli nr. 385/2007 nú fyrnd samkvæmt 1. tölulið 1. mgr., sbr. 3. mgr. 83. gr. laganna. 51. Verulegur dráttur hefur orðið á rannsókn máls þessa sem og meðferð þess fyrir dómi á fyrri stigum, sbr. nú 3. mgr. 18. gr., 2. mgr. 53. gr. og 1. mgr. 171. gr. laga nr. 88/2008, sbr. og 1. mgr. 70. gr. stjórnarskrárinnar. Jafnframt hefur langur tími liðið frá því að ákærði Jón Ásgeir framdi þau brot sem hann hefur gerst sekur um og verður honum aðeins að takmörkuðu leyti kennt um að dregist hefur úr hömlu að ljúka málinu endanlega fyrir dómi. Samkvæmt þessu verður ákærða Jóni Ásgeiri ekki gerð refsing vegna brots hans gegn 1. mgr. 262. gr. almennra hegningarlaga.52. Samkvæmt 2. mgr. ¬30. gr. laga nr. 45/1987 varða brot beggja ákærðu sektum. Eftir þeirri málsgrein skal aldrei dæma lægri fésekt en sem nemur tvöfaldri þeirri skattfjárhæð sem ekki var staðið skil á. Að teknu tilliti til þessa og með hliðsjón af þeim sektargreiðslum sem ákærðu hafa innt af hendi er ljóst að ákvörðun sekta nú næmi lægri fjárhæðum en þeim sem þeir hafa greitt. Samkvæmt því verður hvorugum ákærða gert að greiða sekt.53. Eftir þessum málsúrslitum verður allur kostnaður vegna fyrri málsmeðferðar fyrir héraðsdómi og Hæstarétti, sem lauk með dómi Hæstaréttar í máli nr. 74/2012 felldur á ríkissjóð, með vísan til 1. mgr. 235. gr. og 1. mgr. 238. gr. laga nr. 88/2008.54. Allur kostnaður af rekstri málsins fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 6. mgr. 231. gr., sbr. 6. mgr. 232. gr. laga nr. 88/2008, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærðu sem ákveðin eru í einu lagi með virðisaukaskatti eins og greinir í dómsorði.Dómsorð:Máli þessu er vísað frá héraðsdómi að því er varðar sakargiftir samkvæmt I. og II. kafla ákæru.Ákærða Jóni Ásgeiri Jóhannessyni er ekki gerð sérstök refsing.Ákærða Tryggva Jónssyni er ekki gerð sérstök refsing.Allur kostnaður af rekstri málsins í héraði sem varðaði þátt ákærðu, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða Jóns Ásgeirs, Gests Jónssonar lögmanns, 7.781.000 krónur, og verjanda ákærða Tryggva, Jakobs R. Möller lögmanns, 5.013.725 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Allur kostnaður af rekstri hæstaréttarmáls nr. 74/2012 sem varðaði þátt ákærðu með þeim fjárhæðum sem ákveðnar voru með dómi réttarins 7. febrúar 2013, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða Jóns Ásgeirs, Gests Jónssonar lögmanns, 1.757.000 krónur, og verjanda ákærða Tryggva, Jakobs R. Möller lögmanns, 1.400.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði. Allur kostnaður af rekstri máls þessa fyrir Hæstarétti vegna endurupptöku þess greiðist úr ríkissjóði, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda ákærðu, Jóns Ásgeirs og Tryggva, Gests Jónssonar lögmanns, 2.500.000 krónur.
Mál nr. 81/2012
Kærumál Gæsluvarðhald. A. liður 1. mgr. 95. gr. laga nr. 88/2008
Úrskurður héraðsdóms um aðX skyldi sæta gæsluvarðhaldi, á grundvelli a. liðar 1. mgr. 95. gr. laga nr.88/2008 um meðferð sakamála, var staðfestur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæmahæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Greta Baldursdóttir og Jón SteinarGunnlaugsson. Varnaraðili skaut málinutil Hæstaréttar með kæru 4. febrúar 2012 sem barst réttinum ásamtkærumálsgögnum 6. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 4.febrúar 2012, þar sem varnaraðila var gert að sæta gæsluvarðhaldi allt tilföstudagsins 17. febrúar 2012 klukkan 16. Kæruheimild er í l. lið 1. mgr. 192.gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Varnaraðili krefst þess aðallega aðhinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi en til vara að gæsluvarðhaldi verðimarkaður skemmri tími og að tilhögun þess verði á þann veg að hann þurfi ekkiað sæta takmörkunum samkvæmt b. til e. liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008. Sóknaraðili krefststaðfestingar hins kærða úrskurðar, þó þannig að „gæsluvarðhaldstíma verðimarkaður tími í samræmi við kröfugerð lögreglu fyrir héraðsdómi tilföstudagsins 24. febrúar 2012.“ Það athugist aðvarnaraðili sætir ekki einangrun samkvæmt b. lið 1. mgr. 99. gr. laga nr.88/2008 þar sem ekki er kveðið á um það í hinum kærða úrskurði, svo semnauðsynlegt hafi verið samkvæmt 2. mgr. 98. gr. sömu laga. Varnaraðili hefurekki neytt heimildar til að bera ákvörðun um tilhögun gæsluvarðhaldsvistarsamkvæmt c. d. e. liðum 1. mgr. 99. gr. laga nr. 88/2008 undir héraðsdómarasamkvæmt 5. mgr. 99. gr., sbr. 102. gr., laganna, og verður þeirri ákvörðun þvíekki skotið til Hæstaréttar. Þrátt fyrir að gögnmálsins séu ruglingsleg og ómarkviss þykir af þeim verða ráðið að fram sékominn rökstuddur grunur um að varnaraðili hafi framið brot er heimfærð verðitil ákvæða XXII. kafla almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og varðað getifangelsisrefsingu. Verður hinn kærði úrskurður því staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður erstaðfestur.
Mál nr. 21/2008
Kærumál Húsleit Gagnaöflun Valdmörk Sératkvæði
Ríkislögreglustjórinn hefur krafist þess að Héraðsdómur Reykjavíkur úrskurði að honum verði heimiluð leit í húsnæði embættis skattrannsóknarstjóra ríkisins að Borgartúni 7, Reykjavík, til að leita og leggja hald á öll gögn sem þar kunna að vera varðandi rannsókn embættisins á skattskilum A, [kt.], vegna tekjuáranna 1998 til 2000 og öll gögn sem varða niðurstöðu þeirrar rannsóknar og ákvarðanir embættisins í kjölfar rannsóknarinnar. Einnig til að leita að og leggja hald á gögn er varða meðferð Yfirskattanefndar vegna umræddra skattskila og niðurstöðu slíkrar meðferðar auk allra gagna sem fyrir liggja vegna hennar. Þess er krafist að leitarheimildin nái til læstra hirslna.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen, Ingibjörg Benediktsdóttir og Markús Sigurbjörnsson. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 14. janúar 2008, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum 15. sama mánaðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 10. janúar 2008, þar sem sóknaraðila var heimilað að leita í húsakynnum varnaraðila að Borgartúni 7 í Reykjavík og leggja hald á öll gögn sem þar kunni að vera varðandi rannsókn varnaraðila á skattskilum A vegna tekjuáranna 1998 til 2000, svo og niðurstöðu þeirrar rannsóknar og ákvarðanir varnaraðila í kjölfar hennar. Einnig til að leita að og leggja hald á gögn er varði meðferð Yfirskattanefndar vegna umræddra skattskila og niðurstöðu hennar. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. A hefur sent Hæstarétti athugasemdir vegna málsins. I. A mun hafa starfað sem forstjóri B hf. frá 1993, en þáverandi eigendur félagsins seldu á árinu 1998 alla eignarhluti sína í því. Það ár mun C hf. hafa verið stofnað meðal annars til að taka við þeim rekstri sem B hf. hafði haft með höndum. A var ráðinn sem starfandi stjórnarformaður hins nýja félags með samningi 18. júní 1998, þar sem meðal annars voru ákvæði um nánar tilgreindan kauprétt hans á hlutum í félaginu er dreifast skyldi á árin 1998, 1999 og 2000. C hf. og A gerðu síðan 1. september 1999 samning um starfslok, en samkvæmt honum skyldu réttindi A til kaupa á hlutum í félaginu haldast óbreytt. Með bréfi 17. september 2003 sendi sóknaraðili varnaraðila samantekt um atvik, sem komið hefðu fram við rannsókn efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra á ætluðum auðgunarbrotum nokkurra forsvarsmanna C hf. Vísbendingar þóttu hafa komið fram við þessa rannsókn meðal annars um brot á lögum um tekjuskatt og eignarskatt, virðisaukaskatt, bókhald og ársreikninga. Í bréfinu var tekið fram að frekari gögn yrðu látin í té yrði þess óskað og þess farið á leit að efnahagsbrotadeildin fengi færi á að fylgjast með framvindu málsins hjá varnaraðila. Rannsókn varnaraðila á bókhaldi og skattskilum C hf. mun hafa lokið með skýrslu 27. júlí 2004, sem virðist meðal annars hafa tekið til launagreiðslna félagsins. Mun varnaraðili daginn eftir hafa sent ríkisskattstjóra skýrsluna til endurákvörðunar opinberra gjalda. Þá mun varnaraðili með bréfi 12. nóvember 2004 hafa vísað málinu til sóknaraðila til opinberrar rannsóknar. Varnaraðili skýrði A frá þessu með bréfi 17. nóvember 2004, en þar var sérstaklega tekið fram að hann væri „ekki meðal kærðra“. Í áðurnefndu bréfi varnaraðila til sóknaraðila 12. nóvember 2004 mun hafa komið fram að tilteknir starfsmenn C hf. hafi þegið starfstengdar greiðslur samtals að fjárhæð 273.271.687 krónur, sem ekki hafi verið gerð réttilega grein fyrir í bókhaldi og launauppgjöf félagsins. Í skýrslu er kærubréfinu fylgdi mun þessi fjárhæð hafa verið sundurgreind á níu nafngreinda menn og fjallað í sérstökum kafla skýrslunnar um hvern þeirra. Mun sá hluti fjárhæðarinnar er varðaði A hafa numið 93.653.821 krónu. Af bréfi varnaraðila til ríkissaksóknara 13. nóvember 2006 er ljóst að sá fyrrnefndi tók skattskil þriggja þessara manna til sérstakrar rannsóknar. Mun varnaraðili hafa vísað máli eins þeirra til opinberrar rannsóknar með bréfinu frá 12. nóvember 2004, en af gögnum málsins verður ekki ráðið annað en að A sé annar hinna tveggja. Samkvæmt blaði úr gerðabók varnaraðila, sem hann hefur lagt fram í Hæstarétti, lauk hann skýrslu í máli A 16. ágúst 2004. Samkvæmt því blaði gengu úrskurðir ríkisskattstjóra um endurákvörðun opinberra gjalda A 30. desember 2004 og 21. júlí 2005, en ekki kemur þar fram til hvaða tekjuára sú endurákvörðun tók. Á þessu blaði eru „undanskot skv. skýrslu“ tilgreind 23.729.576 krónur. Aðrar upplýsingar um niðurstöðu þessarar skýrslu varnaraðila liggja ekki fyrir í málinu. Af gögnum, sem stafa frá honum, verður þó ráðið að rannsókn hans hafi einkum beinst að ætluðum tekjum A af nýtingu kaupréttar samkvæmt fyrrgreindum samningi, en einnig að bifreiðahlunnindum og líftryggingariðgjöldum í þágu hans. Þá kemur fram í gögnum málsins að A muni hafa skilað til varnaraðila nýju skattframtali meðan á rannsókn hans stóð á árinu 2004. Sóknaraðili hefur talið, eins og meðal annars kemur fram í bréfi hans til yfirskattanefndar 22. mars 2007, að samkvæmt „fyrirliggjandi gögnum lögreglu“ liggi fyrir grunur um að vanframtaldar tekjur A hafi verið 65.277 krónur tekjuárið 1998, 94.868.968 krónur 1999 og 23.719.576 krónur 2000. Ríkissaksóknari hefur tilgreint sömu fjárhæðir í bréfum sem eru meðal gagna málsins. Með bréfi 6. apríl 2006 óskaði sóknaraðili eftir því að varnaraðili léti sér í té leiðrétt skattframtöl A vegna tekjuáranna 1998 og 1999 og leiðrétt skattframtal nafngreinds félags í eigu hans vegna tekjuársins 2000 í þágu rannsóknar „vegna meintra brota stjórnenda“ C hf., D hf. og E ehf. meðal annars gegn ákvæðum ýmissa skattalaga. Í samskiptum embættanna í framhaldi þessa bréfs mun varnaraðili hafa bent á að slík gögn mætti hann ekki láta af hendi, þar sem skattskil A hafi ekki verið kærð og máli hans hafi verið lokið hjá skattyfirvöldum. Leitaði sóknaraðili viðhorfs ríkissaksóknara til þessa 14. júní 2006. Með bréfi 22. sama mánaðar hafnaði varnaraðili „að svo stöddu“ að verða við beiðni sóknaraðila um afhendingu afrita af framtölum tiltekinna einstaklinga. Í bréfi sóknaraðila 28. ágúst 2006 var óskað eftir upplýsingum frá varnaraðila um skattgreiðslur og ákvarðað álag þeirra níu manna, sem greint var frá í skýrslu varnaraðila er fylgdi bréfinu 12. nóvember 2004 og að framan er getið. Var þessara upplýsinga óskað „til þess að unnt sé að leggja mat á mögulega refsiábyrgð viðkomandi einstaklinga.“ Með bréfi 7. nóvember 2006 innti ríkissaksóknari varnaraðila eftir því hvort eitthvað og þá hvað væri því til fyrirstöðu að sá síðarnefndi léti sóknaraðila í té upplýsingar um skattskil fyrirsvarsmanna C hf. Varnaraðili mun 9. nóvember 2006 hafa krafist þess að yfirskattanefnd gerði A sekt fyrir nánar tilgreind skattalagabrot vegna tekjuársins 2000. Í bréfi yfirskattanefndar til sóknaraðila 5. desember 2006 kemur fram að samkvæmt greinargerð varnaraðila sem fylgdi bréfi hans til nefndarinnar 9. nóvember sama ár hafi hann talið hugsanleg brot A vegna fyrri ára fyrnd. Varnaraðili svaraði áðurgreindu bréfi ríkissaksóknara 7. nóvember 2006 með bréfi 13. sama mánaðar, þar sem hann lýsti afstöðu embættisins til valdmarka þess og lögreglu. Varnaraðili hafnaði síðan 14. desember 2006 að afhenda sóknaraðila þau gögn, sem sá síðarnefndi hafði óskað eftir með bréfi 28. ágúst sama ár. Fyrir þeirri afstöðu voru færð sömu rök og fram komu í bréfi varnaraðila til ríkissaksóknara 13. nóvember 2006. Sóknaraðili beindi því til yfirskattanefndar 22. mars 2007 að hann teldi hana eiga að vísa máli A frá „enda varði brot hans bersýnilega við 262. gr. hgl. og eigi þar af leiðandi að sæta lögreglurannsókn og opinberri ákæru.“ Í svarbréfi yfirskattanefndar 9. maí 2007 kom fram að með úrskurði 7. mars sama ár hefði hún fallist á kröfu varnaraðila um að ákveðin yrði sekt á hendur A fyrir nánar tilgreind skattalagabrot og væri máli hans því lokið fyrir nefndinni. Í bréfi ríkissaksóknara til sóknaraðila 8. nóvember 2007 kemur fram að eftir að hafa farið yfir fyrirliggjandi gögn telji hann efni til að sóknaraðili haldi áfram rannsókn á skattskilum A vegna tekjuársins 1999, enda sé grunur um að vantaldar tekjur hafi þá numið 94.868.968 krónum. Kemur fram í bréfinu að óhjákvæmilegt kunni að vera vegna þessa að afla gagna hjá varnaraðila, en í ljósi fyrri afstöðu hans sé líklegt að þau verði ekki látin af hendi nema samkvæmt dómsúrskurði. Gerði sóknaraðili 9. janúar 2008 kröfu fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur um heimild til að leita og leggja hald á gögn hjá varnaraðila er vörðuðu á fyrrgreindan hátt skattskil A og var fallist á hana með hinum kærða úrskurði. II. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar kemur meðal annars fram að allt til þessa hafi hann fengið afhent gögn frá varnaraðila um skattskil manna og þá einnig í málum sem ekki tengist skattsvikum, svo sem skattframtöl. Hafi gögn verið afhent án mótmæla varnaraðila, dómsúrskurðar eða þess að varnaraðili hafi borið þagnarskyldu eða öðru við. Bréf varnaraðila 22. júní 2006 feli í sér ný viðhorf hans til þess að afhenda lögreglu gögn. Telur sóknaraðili ætluð brot A varða við 262. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum og hafi varnaraðila ekki verið heimilt að leggja málið fyrir yfirskattanefnd eins og hann gerði, heldur hafi borið að kæra það til lögreglu, enda geti yfirskattanefnd ekki gert frekari viðurlög en að leggja á sekt samkvæmt skattalögum. Sé þá til þess að líta að brot vegna vanskila á staðgreiðslu opinberra gjalda og virðisaukaskatti hafi verið talin varða við 262. gr. almennra hegningarlaga og þar með fangelsisrefsingu hafi vanskilin farið yfir 3.000.000 krónur. Undandráttur opinberra gjalda í því máli, sem til rannsóknar sé, fari langt yfir þá fjárhæð og sé enginn vafi á að ætluð brot varði við 262. gr. almennra hegningarlaga. Lýsir sóknaraðili þeirri afstöðu að honum sem handhafa ákæruvalds sé skylt að fylgjast með því að mál þeirra, sem fremji alvarleg refsilagabrot, þar á meðal gegn 262. gr. almennra hegningarlaga, fái meðferð og að ekki sé brotin jafnræðisregla við meðferð mála, sbr. 1. mgr. 27. gr. laga nr. 19/1991. Brot gegn skattalögum séu ekki tekin undan ákæruvaldinu og meðan það sé ekki gert með skýrum hætti hljóti hin almenna ábyrgð ákæruvaldsins að haldast til að tryggja að þeir sem fremja afbrot séu beittir lögmæltum viðurlögum. Þá hafnar sóknaraðili því að tilvísun varnaraðila til 117. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt um þagnarskyldu skattyfirvalda skipti máli og að unnt sé að fella sóknaraðila undir „óviðkomandi menn“ samkvæmt lagaákvæðinu. Þá geti í þessu máli ekki reynt á viðbáru varnaraðila um að hugsanlegt tvöfalt refsinæmi háttsemi þess, sem til rannsóknar sé, komi í veg yfir ákæru. Ákvörðun um hvort ákært verði komi síðar. Í greinargerð varnaraðila til Hæstaréttar kemur meðal annars fram að hann reisir kröfu sína á því að sóknaraðili eigi ekki lögum samkvæmt aðgang að gögnum um mál A, svo sem hann krefst. Tekur varnaraðili fram að hann hafi jafnframt neitað sóknaraðila um gögn varðandi mál átta annarra manna, sem sá síðarnefndi fór fram á að fá afhent. Kveðst varnaraðili hafa aflað lögfræðilegrar álitsgerðar, þar sem komi fram sú skoðun að lögregla hafi ekki heimild til að hefja rannsókn á ætluðum skattalagabrotum ef sá, sem í hlut á, hefur gengist undir refsimeðferð hjá varnaraðila eða yfirskattanefnd. Þá sé verulegur vafi á því að lögregla hafi nokkra stöðu að lögum til að aðhafast eitthvað hafi skattyfirvöld fellt mál niður. Lög nr. 90/2003 og önnur skattalög byggi á því að varnaraðili annist rannsóknir á skattalagabrotum, sbr. 103. gr. laganna. Komi fram í 1. mgr. 110. gr. laga nr. 90/2003 sú meginregla að máli skuli lokið með sektarmeðferð fyrir skattyfirvöldum, nema varnaraðili nýti heimild þá sem fram komi í 4. mgr. greinarinnar til að vísa því til opinberrar rannsóknar hjá lögreglu. Varnaraðili hafi ákveðið á grundvelli framangreindra lagaákvæða að mál A yrðu afgreidd innan skattkerfisins og hafi sú ákvörðun meðal annars byggst á langri framkvæmd varðandi meðferð mála vegna brota einstaklinga utan atvinnurekstrar á tekjuskattslögum, sbr. nú lög nr. 90/2003. Telur varnaraðili að sóknaraðili sé því ekki bær til að taka að eigin frumkvæði upp rannsókn á máli umrædds manns og hafi því enga hagsmuni að lögum til að fá aðgang að þeim gögnum sem um ræði. Vegna þessa sé varnaraðila hvorki skylt né heimilt að veita aðgang að umræddum gögnum vegna þeirrar þagnarskyldu sem á honum hvíli samkvæmt 117. gr. laga nr. 90/2003. Verði gjaldendur að geta treyst því að þegar málum þeirra hafi verið lokið fyrir skattyfirvöldum á grundvelli framangreindra lagaheimilda verði þau ekki tekin upp að nýju hjá sóknaraðila. Þá vísar varnaraðili einnig til þess að sjónarmið um bann við tvöföldu refsinæmi verknaðar og fyrningarreglur leiði til þess að rannsókn sóknaraðila geti ekki leitt til útgáfu ákæru og geti hann því ekki haft hagsmuni af því að fá aðgang að þeim. III. Með ákæruvald fara ríkissaksóknari og lögreglustjórar, þar á meðal ríkislögreglustjóri, og er ríkissaksóknari æðsti handhafi þess, sbr. 1. og 2. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991. Samkvæmt 1. mgr. 27. gr. laganna skal ríkissaksóknari, eftir því sem unnt er, fylgjast með því að þeir sem fremja brot verði beittir lögmæltum viðurlögum. Í 5. mgr. sömu lagagreinar er kveðið á um að ríkissaksóknari geti gefið öðrum ákærendum fyrirmæli um einstök mál, sem þeim er skylt að hlíta, kveðið á um rannsókn máls, mælt fyrir um framkvæmd hennar og fylgst með henni. Samkvæmt þessu er það meginregla að rannsókn opinberra mála sé í höndum lögreglu og að hún sé háð eftirliti og nánari fyrirmælum ríkissaksóknara. Í 1. mgr. 66. gr. laga nr. 19/1991 segir síðan að rannsókn opinberra mála sé í höndum lögreglu nema öðru vísi sé mælt fyrir í lögum. Á það meðal annars við um rannsókn mála sem varða skattalög, tollalög og samkeppnislög. Mæla lög um þessa málaflokka fyrir um rannsóknarskyldu stjórnvalda, sem hafa lögmæltu hlutverki að gegna við stjórn þeirra. Ástæða þessarar tilhögunar er einkum sú að viðkomandi stjórnvöld búa yfir sérþekkingu, sem rétt hefur þótt að nýta við þessi verkefni. Í 2. mgr. 66. gr. laga nr. 19/1991 er kveðið á um að lögregla skuli hvenær sem þess sé þörf hefja rannsókn út af vitneskju eða grun um að refsivert brot hafi verið framið hvort sem henni hafi borist kæra eða ekki. Tekið er fram að ríkissaksóknari geti gefið fyrirmæli í þessum efnum. Í a. lið 2. mgr. 5. gr. lögreglulaga nr. 90/1996 með áorðnum breytingum er mælt fyrir um að ríkislögreglustjóra beri meðal annars að starfrækja lögreglurannsóknardeild sem rannsaki skatta- og efnahagsbrot. Í 2. gr. reglugerðar nr. 804/2007 um rannsókn og saksókn efnahagsbrota, sem sett er með heimild í 3. mgr. 5. gr. og 3. mgr. 8. gr. lögreglulaga, sbr. 3. gr. laga nr. 46/2006, segir að ríkislögreglustjóra beri meðal annars að rannsaka alvarleg brot sem falli undir 262. gr. almennra hegningarlaga. Saksókn vegna brota á síðastnefndu ákvæði heyrir undir ríkislögreglustjóra, sbr. 1. mgr. 28. gr. og 27. gr. laga nr. 19/1991, en í síðari málslið fyrrnefndu greinarinnar er kveðið á um að ríkissaksóknari geti tekið ákvörðun um saksókn í sínar hendur hvenær sem hann telji þess þörf. Sóknaraðili, sem fer með rannsóknar- og ákæruvald vegna skattalagabrota sem varðað geta við nefnda lagagrein, fór þess á leit við varnaraðila að hann fengi aðgang að gögnum sem til hafa orðið við rannsókn varnaraðila á skattskilum viðkomandi manns, en því hefur varnaraðili ítrekað hafnað. Sóknaraðili hefur borið ágreininginn undir ríkissaksóknara sem taldi, að virtum þeim gögnum sem sóknaraðili hefur þegar undir höndum, að fullt tilefni væri til frekari rannsóknar og að brýnt væri að hún héldi áfram án tafar. Eins og nánar er rakið hér að framan telur sóknaraðili að A sé undir rökstuddum grun um að hafa framið stórfelld brot gegn lögum nr. 75/1981, sbr. nú lög nr. 90/2003, sem varði við 262. gr. almennra hegningarlaga, og standi rannsókn yfir á þeim brotum. Í 1. mgr. 110. gr. laga nr. 90/2003 segir að yfirskattanefnd úrskurði sektir samkvæmt 109. gr. laganna nema máli sé vísað til opinberrar rannsóknar og dómsmeðferðar samkvæmt 4. mgr. 110. gr. laganna, en þar segir að skattrannsóknarstjóri ríkisins geti vísað máli til opinberrar rannsóknar af sjálfsdáðum svo og eftir ósk sökunauts vilji hann ekki hlíta því að mál sé afgreitt af yfirskattanefnd samkvæmt 1. mgr. Samkvæmt 2. og 3. mgr. þeirrar greinar hefur varnaraðili heimild til að ljúka tilteknum málum með sekt í stað þess að vísa máli til sektarmeðferðar hjá yfirskattanefnd samkvæmt 1. mgr. greinarinnar, en þeirri sektarákvörðun fylgir ekki vararefsing, gagnstætt því sem á við um sektir samkvæmt almennum hegningarlögum. Varnaraðila er skylt að gera ríkissaksóknara grein fyrir málalokum í einstökum málum og getur hinn síðarnefndi borið málið undir dómara til ónýtingar telji hann þau fjarstæð. Vararefsing fylgir heldur ekki sektarákvörðun yfirskattanefndar. Heimild skattyfirvalda til að ljúka málum án saksóknar nær þannig aðeins til brota, þar sem fangelsisrefsingu yrði ekki beitt. Ljóst er samkvæmt framansögðu að varnaraðila er heimilt að meta hvort brot sé þess eðlis að fallið geti undir verknaðarlýsingu 262. gr. almennra hegningarlaga. Með tilhögun um rannsókn brota á ákveðnum sviðum er hins vegar ekki hróflað við því að sérstök stjórnvöld sem rannsaka brot eru jafnt sem lögregla háð eftirliti og nánari fyrirmælum ríkissaksóknara og annarra handhafa ákæruvalds eftir því sem við á. Verða ákvæði 4. mgr. 110. gr. laga nr. 90/2003 því ekki skýrð þannig að þau girði fyrir að brot sæti opinberri rannsókn í öðrum tilvikum en þeim þegar sakborningur eða varnaraðili vísa máli í þann farveg. Er þannig ekki unnt að líta svo á að lagaákvæði þessi feli í sér bann við því að lögregla hefji rannsókn á ætluðu skattalagabroti leiki grunur á að umfang brotsins sé slíkt að varði við 262. gr. almennra hegningarlaga. Endanlegt mat um það hvort svo kunni að vera á ekki undir varnaraðila heldur handhafa rannsóknar- og ákæruvalds á viðkomandi sviði. Gagna þeirra sem um ræðir hefur verið aflað í þágu frumrannsóknar varnaraðila sem hann hefur framkvæmt í samræmi við lög í því skyni að afla upplýsinga um ætluð brot A á lögum nr. 90/2003. Þegar virtar er áðurnefndar lagaskyldur handhafa rannsóknar- og ákæruvalds til að rannsaka og hafa eftirlit með skattalagabrotum verður ekki fallist á með varnaraðila að ákvæði um þagnarskyldu hans geti staðið í vegi fyrir afhendingu umræddra gagna til sóknaraðila. Með vísan til þess sem að framan greinir og 2. mgr. 89. gr. laga nr. 19/1991 verður staðfest niðurstaða hins kærða úrskurðar. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Árna Kolbeinssonar og Markúsar Sigurbjörnssonar Við erum sammála því, sem greinir í I. kafla atkvæðis meiri hluta dómenda. Samkvæmt 1. mgr. 25. gr. laga nr. 19/1991 fara ríkissaksóknari og lögreglustjórar, þeirra á meðal ríkislögreglustjóri, með ákæruvald og er ríkissaksóknari æðsti handhafi þess samkvæmt 2. mgr. sömu greinar. Í 1. mgr. 27. gr. laganna er mælt svo fyrir að ríkissaksóknari skuli eftir því sem unnt er fylgjast með því að þeir sem fremja brot verði beittir lögmæltum viðurlögum. Samkvæmt 66. gr. laganna er rannsókn opinberra mála í höndum lögreglu nema öðru vísi sé mælt fyrir í lögum og í 5. mgr 27. gr. þeirra segir að ríkissaksóknari geti kveðið á um rannsókn máls, mælt fyrir um framkvæmd hennar og fylgst með henni. Samkvæmt þessu er það almenn regla að rannsókn opinberra mála sé í höndum lögreglu, sem háð sé eftirliti og nánari fyrirmælum ríkissaksóknara. Í fyrrnefndri 66. gr. laga nr. 19/1991 er þó gengið út frá því að lög kunni að kveða á um aðra skipan. Samkvæmt 1. mgr. 103. gr. laga nr. 90/2003 um tekjuskatt skal skattrannsóknarstjóri ríkisins hafa með höndum rannsókn samkvæmt þeim lögum og lögum um aðra skatta og gjöld, sem lögð eru á af skattstjórum eða þeim falin framkvæmd á. Getur hann að eigin frumkvæði eða samkvæmt kæru hafið rannsókn á hverju því atriði er varðar þessa skatta og eru honum með 103. gr. laganna fengnar heimildir til að geta sinnt því verkefni. Samkvæmt 1. mgr. 110 gr. þeirra er það meginregla að yfirskattanefnd úrskurðar sektir vegna brota á lögunum, sem varnaraðili hefur haft til rannsóknar, og er úrlausn hennar fullnaðarúrskurður. Með 5. gr. laga nr. 34/2005, sem breytti 110. gr. laga nr. 90/2003, var varnaraðila veitt heimild til að víkja frá þessari meginreglu með því að gefa aðila kost á að ljúka máli með sátt um sektargreiðslu að nánari skilyrðum uppfylltum. Þá er varnaraðila með 4. mgr. 110. gr. laga nr. 90/2003 einnig veitt heimild til að víkja frá meginreglunni með því að vísa máli til opinberrar rannsóknar af sjálfsdáðum eða eftir ósk sökunauts. Þar er ekki að finna nánari fyrirmæli um hvaða atriða varnaraðili eigi að gæta við ákvörðun um hvort hann beini sjálfur máli til lögreglu. Fjármálaráðherra hefur á hinn bóginn samkvæmt heimild, sem nú er í 121. gr. laga nr. 90/2003, sett reglugerð nr. 373/2001 um framkvæmd skatteftirlits og rannsókna, sbr. reglugerð nr. 334/2006. Með 38. gr. fyrrnefndu reglugerðarinnar eru varnaraðila settar leiðbeiningar um hvaða atriði hann skuli hafa til viðmiðunar þegar ákvörðun er tekin í þessum efnum. Endanlegt mat á beitingu heimildarinnar er þó lagt í hendur varnaraðila. Framangreint ákvæði 4. mgr. 110. gr. laga nr. 90/2003 verður ekki skilið öðru vísi en svo að hafi varnaraðili haft til rannsóknar brot á skattalögum sé það á valdi hans eins, en ekki lögreglu eða handhafa ákæruvalds, að hlutast til um opinbera rannsókn máls. Orðalag ákvæðisins gefur ekkert svigrúm til að ætla öðrum þær heimildir með vísan til almennra reglna laga nr. 19/1991 um ákæruvaldið eða rannsóknarheimildir lögreglu. Í tilvikinu, sem mál þetta varðar, hefur varnaraðili tekið ákvörðun um að beina því ekki til opinberrar rannsóknar. Með því að verða við kröfu sóknaraðila væri þeirri ákvörðun ekki aðeins vikið í reynd til hliðar, heldur væri jafnframt komin upp staða sem svaraði til þess að varnaraðili hefði tekið gagnstæða ákvörðun. Án tillits til þess hvernig ákvörðun varnaraðila um að beina máli A til yfirskattanefndar til fullnaðarúrskurðar kann að samrýmast ákvæðum 38. gr. reglugerðar nr. 373/2001 og öðru því, sem líta hefði þurft til við þá ákvörðun, er ekki á valdi dómstóla að veita sóknaraðila heimild til þeirra rannsóknaraðgerða, sem hann fer fram á, með þeim afleiðingum sem að framan greinir. Við teljum þannig að með vísan til alls þessa verði ekki hjá því komist að hafna kröfu sóknaraðila.
Mál nr. 391/2011
Lóðarsamningur Sveitarfélög Riftun Stjórnvaldsákvörðun Stjórnsýsla Venja
A, B og G höfðuðu mál gegn sveitarfélaginu R og gerðu ýmiss konar kröfur er lutu að því að R greiddi A, B og G nánar tilgreindar fjárhæðir gegn því að A, B og G skiluðu lóð undir íbúðarhúsnæði sem R hafði úthlutað. Hvorki var fallist á að brotið hefði verið gegn jafnræðisreglu á grundvelli mismunandi aðferða við sölu byggingarréttar né mismunandi fjármögnunarleiða eða vanefnda lóðarhafa. Þá var ekki talið að viðbrögð R við úrskurði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins hefðu verið ómálefnaleg eða að R hefði sýnt af sér valdníðslu í kjölfar hans. Loks var ekki fallist á að R hefði vanefnt skyldur sínar um uppbygginu í hverfi lóðar A, B og G. Var R því sýknað af kröfum A, B og G.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson, Árni Kolbeinsson, Garðar Gíslason, Ingibjörg Benediktsdóttir og Ólafur Börkur Þorvaldsson. Áfrýjendur skutu málinu til Hæstaréttar 22. júní 2011. Þau krefjast þess aðallega að stefnda verði gert að greiða þeim 29.776.057 krónur með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu af 24.330.901 krónu frá 26. janúar 2009 til 29. júní 2010, en frá þeim degi af 29.776.057 krónum til greiðsludags gegn því að áfrýjendur skili til stefnda lóð að Lofnarbrunni 6 og 8 í Reykjavík „og þeim byggingarrétti sem henni fylgir“. Til vara krefjast áfrýjendur að sölu byggingarréttar á lóðinni 6. apríl 2006 „verði rift með dómi“ og stefndi dæmdur til greiðslu eins og í aðalkröfu greinir. Þá krefjast áfrýjendur málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti. Stefndi krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti. Með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur. Áfrýjendum verður gert að greiða stefnda málskostnað fyrir Hæstarétti eins og greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Áfrýjendur, Anton Már Egilsson, Berglind Helgadóttir og Gunnar Freyr Freysson, greiði í sameiningu stefnda, Reykjavíkurborg, 250.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. mars 2011. I. Mál þetta, sem var dómtekið 23. febrúar sl., er höfðað 28. júní 2010 af Antoni M. Egilssyn og Berglindi Helgadóttur, báðum til heimilis að Skipasundi 12 í Reykjavík, og Gunnari Frey Freyssyni, Lómasölum 12 í Kópavogi, gegn Reykjavíkurborg, Ráðhúsi Reykjavíkur, Tjarnargötu 11 í Reykjavík. Dómkröfur stefnenda eru aðallega að stefnda greiði stefnendum in solidum 29.776.057 krónur auk dráttarvaxta samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 24.330.901 krónu frá 26. janúar 2009 til þingefstingardags, en frá þeim degi af 29.776.057 krónum til greiðsludags, gegn því að stefnendur skili lóðinni nr. 6-8 við Lofnarbrunn og þeim byggingarrétti sem henni fylgir til stefndu. Þá er þess jafnframt krafist að ógilt verði með dómi synjun stefndu 26. janúar 2009 á beiðni stefnenda, um skil á lóðinni nr. 6-8 við Lofnarbrunn til stefndu og endurgreiðslu lóðargjalda. Til vara krefjast stefnendur þess að viðurkennt verði með dómi að stefnendum sé heimilt að skila lóðinni nr. 6-8 við Lofnarbrunn til stefndu, og með því falla frá rétti til þess að byggja á lóðinni sem var veittur 6. apríl 2006. Samhliða skuli stefnda endurgreiða stefnendum kaupverð byggingarréttar lóðarinnar að teknu tilliti til hækkunar byggingarvísitölu frá 6. apríl 2006. Til þrautavara er þess krafist að sölu byggingarréttar lóðarinnar nr. 6-8 við Lofnarbrunn 6. apríl 2006 verði rift með dómi og að stefndu greiði stefnendum in solidum 29.776.057 krónur að viðbættum dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 af 24.330.901 krónu frá 26. janúar 2009 til þingfestingardags, en frá þeim degi af 29.776.057 krónum til greiðsludags. Í öllum tilvikum krefjast stefnendur málskostnaðar að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Stefnda krefst sýknu af öllum kröfum stefnenda auk málskostnaðar úr hendi stefnenda. II. Málsatvik Í janúar 2006 birti stefnda útboðsskilmála vegna byggingarréttar fyrir íbúðarhús í fyrsta áfanga íbúðarbyggðar í nýju hverfi í suðurhlíðum Úlfarsfells. Þar kom fram að leitað væri eftir kauptilboðum í byggingarrétt á nánar tilgreindum lóðum fyrir fjölbýlishús, raðhús, parhús og einbýlishús. Meðal þeirra lóða sem boðnar voru út var parhúsalóð nr.6-8 við Lofnarbrunn. Lágmarkssöluverð lóðarinnar var tilgreint 11.000.000 krónur. Í útboðsskilmálunum segir að um sé að ræða sölu á byggingarrétti en ekki sölu á lóðunum sjálfum og að gerður yrði leigusamningur um lóðirnar eftir almennum reglum. Þá er þess getið að innan mánaðar frá því að kauptilboð hefur verið samþykkt í byggingarrétt á tiltekinni lóð skuli lóðarhafi (bjóðandi) ganga frá greiðslu kaupverðs annað hvort með því að staðgreiða það, en þá fái lóðarhafi 3% lækkun á heildarkaupverði byggingarréttarins, eða með því að greiða 10% af kaupverðinu og gefa út skuldabréf með nánar tilgreindum skilmálum fyrir eftistöðvunum. Í skilmálunum kemur fram að gatnagerðargjald eigi að vera innifalið í söluverði byggingarréttarins. Enn fremur að um lóðirnar gildi deiliskipulagsskilmálar og almennir skilmálar um úthlutun lóða og sölu byggingarréttar en að ákvæði almennu skilmálanna eigi að víkja fyrir ákvæðum sérskilmála að svo miklu leyti sem þeir væru ósamrýmanlegir. Í skilmálunum segir enn fremur orðrétt í grein 4.6 undir yfirskriftinni „Framsal byggingarréttar og forkaupsréttur útbjóðanda“: „Kaupanda byggingarréttar samkvæmt skilmálum þessum er heimilt að framselja byggingarrétt sinn á lóðinni / íbúðareigninni, en útbjóðandi á forkaupsrétt, allt þar til lóðarleigusamningur hefur verið gerður. Ef lóðarhafi hyggst selja byggingarrétt sinn, skal gerður kaupsamningur milli hans og kaupanda, með fyrirvara um samþykki Reykjavíkurborgar, og Reykjavíkurborg síðan boðið að ganga inn í kaupin. Slíkum erindum skal beint til framkvæmdaráðs Reykjavíkurborgar, Skúlatúni 2. Kaupandi byggingarréttarins skal, ef krafist verður, vera reiðubúinn að gera grein fyrir fjárhagsstöðu sinni með sama hætti og upphaflegur bjóðandi, sbr. fskj. IV. Hafni útbjóðandi forkaupsrétti felst jafnframt í því samþykki á að kaupandi verði lóðarhafi og gilda þá allir sömu skilmálar gagnvart hinum nýja lóðarhafa, eins og giltu gagnvart hinum fyrri. Telji útbjóðandi kaupanda byggingarréttarins ekki fjárhagslega færan um að ráðast í byggingu á viðkomandi lóð, getur hann hafnað framsali byggingarréttarins án þess að ganga inn í kaupin.“ Í kafla 5 í skilmálunum er fjallað um tímafresti, vanefndir, riftun og viðurlög. Þar er tekið fram að ef kaupandi greiðir ekki kaupverðið innan mánaðar frá samþykkt kauptilboðs yrði litið svo á að hann hefði fallið frá tilboði sínu og tilboðstrygging hans yrði ekki endurgreidd. Þar áskilur stefnda sér einnig rétt til að rifta samningi um sölu byggingarréttarins ef ekki yrði staðið við greiðslur samkvæmt skuldabréfi þegar kaupverðið hefði verið greitt á þann hátt. Kveðið er á um að það sem þá kann að hafa verið greitt af kaupverðinu verði endurgreitt lóðarhafa að frádregnum 250.000 krónum, hvort tveggja að teknu tilliti til breytinga á vísitölu byggingarkostnaðar frá samþykkt borgarráðs á kauptilboði. Í kaflanum er enn fremur vakin athygli á framkvæmdafrestum er miðuðust við svokallaðan B-dag og tekið fram að ef lóðarhafi virti ekki ákvæði um tímarfresti um upphaf framkvæmda gæti útbjóðandi rift samningi um sölu byggingaréttarins. Í þeim tilvikum bæri að standa eins að endurgreiðslu og við riftun sökum vanefnda á greiðslu samkvæmt skuldabréfi. Í samræmi við framangreinda útboðsskilmála gerðu stefnendur, Gunnar Freyr og Berglind, kauptilboð í byggingarrétt á lóðinni nr. 6-8 við Lofnarbrunn og hljóðaði tilboð þeirra upp á 16.000.333 krónur. Borgarráð samþykkti kauptilboð þeirra 6. apríl 2006. Samkvæmt greiðslukvittunum, dags. 19. maí 2006, munu stefnendur hafa staðgreitt kaupverð byggingarréttarins, samtals 11.078.023 krónur, og gatnagerðargjald, samtals 4.922.310 krónur, en saman svöruðu þessar fjárhæðir til kauptilboðsins. Þá inntu stefnendur af hendi svonefnt fráveituheimæðargjald er nam 195.420 krónum. Með bréfi, dags. 31. október 2006, var stefnendum tilkynnt að byrjunardagur tímafresta, svokallaður B-dagur samkvæmt grein 1.5 í almennum skilmálum um úthlutun og sölu byggingarréttar, væri 31. október 2006. Á fundi borgarstjórnar Reykjavíkur 15. maí 2007 var fundargerð borgarráðs frá 10. sama mánaðar samþykkt en þar höfðu nýjar reglur um úthlutun íbúðarhúsalóða verið samþykktar. Með þessari samþykkt var fallið frá því að selja hæstbjóðanda byggingarrétt og farið að úthluta lóðum á föstu verði. Í hinum nýju reglum kemur fram í 6. gr. að ef lóðarhafi hverfur af einhverjum ástæðum frá því að byggja á lóð, sem hann hefur fengið úthlutað, skuli hann skila henni aftur til Reykjavíkurborgar gegn endurgreiðslu þess sem greitt hefur verið fyrir lóðina að teknu tilliti til hækkunar vísitölu byggingarkostnaðar frá greiðsludegi, en að frádregnum 150.000 krónum. Í 7. gr. sömu reglna kemur einnig fram að þegar borgarráð ákveður að úthluta byggingarrétti á lóðum án undangengins almenns útboðs og fyrir lægra verð en ætla megi að sé markaðsverð byggingarréttar, geti borgarráð bundið úthlutun því skilyrði, að ef hús (fullbyggt eða í byggingu) eða einstakar íbúðir ásamt tilheyrandi lóðarréttindum eru seld innan sex ára frá dagsetningu lóðarleigusamnings skuli eignayfirfærslan vera háð því að Reykjavíkurborg hafi verið greitt viðbótargjald, sem ákvarðist af borgarráði áður en lóð er úthlutað. Borgarráði er þó heimilt að samþykkja framsal án greiðslu viðbótargjalds þegar sérstaklega stendur á, sbr. 3. mgr. 6. gr. reglnanna, auk þess sem greiðsluskylda fellur ekki á seljanda fasteignar í raðhúsum, keðjuhúsum, fjölbýlishúsum og öðrum sambærilegum íbúðarhúsum sem fengið hefur lóðina til að reisa slík hús til að selja eða leigja íbúðir, sbr. 3. og 5. mgr. 7. gr. Úthlutanir lóða í Úlfarsárdal árið 2007 voru reistar á þessum skilmálum. Á fundi borgarráðs stefndu 20. nóvember 2008 var samþykkt að þeir lóðarhafar sem höfðu fengið úthlutað lóðum á föstu verði á árinu 2007 eða 2008 yrði áfram heimilt að skila lóðum og fá endurgreiðslu samkvæmt upphaflegum skilmálum enda væru framkvæmdir ekki hafnar á viðkomandi lóð. Einnig var samþykkt ályktun undir yfirskriftinni „Útboðslóðir 2006“ þar sem fram kemur að lóðarhafi sem hefði fengið lóð á grundvelli útboðs gæti ekki skilað lóðinni til stefnda enda hefði „slíkt ekki [verið] í upphaflegum skilmálum“. Þá voru allir framkvæmdafrestir framlengdir um tvö ár frá því sem fram hafði komið í úthlutunarskilmálum. Með tölvubréfi 26. janúar 2009 munu stefnendur, Anton og Berglind, hafa óskað eftir því við Framkvæmda- og eignasvið stefndu að þau fengju að skila lóðinni að Lofnarbrunni 6-8. Í stefnu kemur fram að áður hafi allir stefnendur óskað munnlega eftir því að lóðinni yrði skilað. Þessu erindi mun hafa verið hafnað með tölvubréfi 26. janúar 2009. Upplýst er að 14. maí 2009 samþykkti borgarráð beiðni skrifstofustjóra framkvæmda- og eignasviðs stefnda um að heimilað yrði að bjóða þeim lóðarhöfum sem hefðu gefið út skuldabréf til stefndu „vegna kaupa á byggingarrétti á svokölluðum útboðslóðum og eru í vanskilum með þau, að skila byggingarréttinum / lóðunum gegn niðurfellingu allra ógreiddra krafna samkvæmt veðskuldabréfinu, en án þess að fá endurgreitt nokkuð af því, sem þeir kunna að hafa greitt fyrir byggingarréttinn að öðru leyti“. Hinn 8. apríl 2009 sendu stefnendur samgönguráðuneytinu stjórnsýslukæru. Þar kröfðust stefnendur þess aðallega að ákvörðun stefndu um að synja þeim um að skila borginni aftur byggingarrétti að umræddri lóð yrði úrskurðuð ógild og að lagt yrði fyrir stefndu að heimila þeim að skila lóðinni og endurgreiða þeim kaupverð hennar. Til vara kröfðust stefnendur að ákvörðun Reykjavíkurborgar um að lengja fresti samkvæmt útboðsskilmálum Úlfarsársdals yrði úrskurðuð ógild. Um kæruheimild var vísað til 103. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 og 26. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Fyrir ráðuneytinu krafðist stefnda aðallega frávísunar kærunnar en til vara að úrskurðað yrði að henni hefði verið heimilt að synja kröfu kærenda um að skila byggingarréttinum á umræddri lóð og um endugreiðslu kaupverðsins og að úrskurðað yrði að framlenging framkvæmdafresta, sem samþykkt var í borgarráði 20. nóvember 2008, hefði verið lögmæt. Í úrskurði ráðuneytisins 21. febrúar 2010 var komist að þeirri niðurstöðu að eftirlitsheimild ráðuneytisins tæki til ákvarðana stefndu um að hafna skilum á lóðinni. Enn fremur taldi ráðuneytið að sá skilningur stefndu að „einungis byggingarréttarhöfum úthlutunarlóða séu heimiluð skil leiði til þess að þeim hópi sé fenginn meiri réttur heldur en byggingarréttarhöfum [útboðslóða] án þess að slíkt“ hafi verið stutt haldbærum rökum. Hafi borginni borið að gæta jafnvægis í réttindum og skyldum hvað þessa tvo hópa varðaði. Komst ráðuneytið að þeirri niðurstöðu að í þessu hefði falist mismunun sem brotið hafi gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttar. Hefði mismunandi niðurstaða um réttindi þessara aðila til skila á lóðum þurft að koma fram með skýrum hætti í þeim reglum sem giltu þegar lóðinni var úthlutað. Þá taldi ráðuneytið að samþykkt borgarráðs frá 14. maí 2009 hefði falið í sér brot gegn jafnræðisreglu en ekki var talið að borgin hefði réttlætt þá mismunun sem samþykktin gerði ráð fyrir að væri milli þeirra byggingarréttarhafa sem gáfu út skuldabréf til borgarinnar og hinna sem eftir atvikum skulduðu öðrum kröfuhöfum sambærilegar fjárhæðir vegna kaupa á samskonar byggingarrétti. Því taldi ráðuneytið að ákvörðun Reykjavíkurborgar um að heimila stefnendum ekki skil á byggingarrétti sínum hefði verið haldin verulegum annmarka að lögum og felldi hana úr gildi með vísan til 103. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998. Hins vegar komst ráðuneytið að þeirri niðurstöðu að það hefði ekki heimild til að leggja fyrir Reykjavíkurborg að heimila stefnendum að skila lóðinni og endurgreiða þeim „áður greitt byggingarréttargjald“. Þeim tilmælum var aftur á móti beint til stefndu að fyrrgreint gjald yrði endurgreitt í samræmi við þá framkvæmd sem gilt hafi „gagnvart byggingarréttarhafa úthlutunarlóða og heimili fyrrgreind skil“ enda væri annað ólögmætt. Tekið var fram að þessi tilmæli byggðust á þeirri heimild sem kæmi fram í 102. gr. sveitarstjórnarlaga. Með bréfi 30. mars 2010 fór lögmaður stefnenda fram á það við stefndu að hún endurgreiddi kaupverð lóðarinnar, uppreiknað „miðað við hækkun á vísitölu sbr. endurgreiðslureglur borgarinnar“ auk fráveituheimæðagjalds og fasteignagjalda. Þá var krafist greiðslu á fjármagnskostnaði, lögmannskostnaði auk skaðabóta fyrir það tjón sem stefnendur töldu sig hafa orðið fyrir vegna „háttsemi borgarinnar í máli þeirra“ auk dráttarvaxta. Borgarlögmaður svaraði erindinu með bréfi 28. apríl 2010. Þar var vísað til tiltekinna dómsmála þar sem ágreiningur væri um skyldu stefndu til að taka við lóðum og endurgreiðslu í því sambandi. Þætti stefndu rétt og eðlilegt, með vísan til þeirrar réttaróvissu sem væri ríkjandi, að niðurstaða Hæstaréttar lægi fyrir áður en ákvörðun yrði tekin um endurgreiðslu á kaupverði byggingarréttar vegna skila á íbúðarhúsalóðum. Kröfunum var því hafnað. III. Málsástæður og lagarök stefnanda Í stefnu kemur fram að kröfur stefnenda séu reistar á nánar tilgreindum málsástæðum sem þar er lýst í ellefu stafliðum. Við munnlegan málflutning var því lýst yfir af hálfu stefnenda að fallið væri frá málsástæðu, sem fram kæmi í E-lið í stefnu, um að synjun á viðtöku lóðarinnar af hálfu stefndu og endurgreiðslu kaupverðs hennar stangaðist á við lög nr. 153/2006 um gatnagerðargjald. Að teknu tilliti til þess reisa stefnendur kröfur sínar á eftirfarandi málsástæðum: A. Jafnræðisregla Stefnendur telja að með því að heimila þeim ekki lóðaskil á sama hátt og byggingarréttarhöfum úthlutaðra lóða brjóti stefnda gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 14. gr Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Um þetta atriði vísa stefnendur til samþykktar borgarráðs frá 20. nóvember 2008, sem fyrr er getið, og byggja á því að þau séu í sömu stöðu og lóðarhafar sem fengu úthlutað lóðum á árinu 2007 eða 2008, enda séu framkvæmdir ekki hafnar. Með vísan til jafnræðisreglna eigi stefnendum að vera heimilt að skila lóðum sínum á nákvæmlega sama hátt og þeir sem keyptu byggingarrétti á úthlutunarlóðum. Engin málefnaleg rök séu fyrir því að mismuna lóðarhöfum með þeim hætti sem stefnda geri. Stefnendur taka fram að í skilmálum um útboð lóða í Úlfarsárdal hafi hvergi komið fram að slík lóðarskil væru óheimil. Þá vísa þau til þess að stefnendum hafi ekki verið leiðbeint um það við kaupin af stefndu að mismunandi reglur giltu eftir því hvort fest væri kaup á úthlutunarlóð eða úboðslóð. Skuli meta þennan skort á leiðbeiningu stefndu í óhag í ljósi stærðar og styrks stefndu. Þá telja þau að með skorti á leiðbeiningum hafi borgin brotið gegn leiðbeiningarreglu 7. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993. Stefnendur telja að stefnda brjóti gegn jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins þar sem hún mismuni lóðarhöfum eftir því hvernig var stofnað til byggingarréttar lóðarhafa, sér í lagi þar sem sömu reglur giltu upphaflega fyrir bæði útboðs- og úthlutunarlóðir. Stefnda hafi heimilað töluverðum fjölda lóðarhafa úthlutunarlóða að skila lóðum sínum eins og fram komi í bréfi skrifstofustjóra framkvæmda- og eignasviðs stefnda til borgarstjóra 22. maí 2009. Á sama tíma hafi stefnda með óréttmætum og ólögmætum hætti komið í veg fyrir skil stefnenda. Stefnendur telja að stefnda hafi ekki fært fram fullnægjandi rök fyrir því af hverju mismunandi reglur eigi að gilda um skil á lóðum eftir því hvort lóð var úthlutað eða hvort um útboðslóð sé að ræða. Í sumum tilfellum kunni jafnvel að vera um að ræða lóðir í sama hverfinu eða sömu götunni. Annarri megi lóðarhafi skila en hinni ekki. Fyrir slíkri augljósri mismunun telja stefnendur að verði að færa fullkomin rök. Það hafi ekki verið gert, enda standi ekki málefnaleg sjónarmið fyrir slíkri mismunun. Jafnframt hafi stefnendur ekki haft neina ástæðu til að ætla annað en að heimilt væri að skila lóðinni þar sem skilmálar hafi ekki gefið annað til kynna. Stefnendur telja að ekki dugi fyrir stefndu að vísa til þess að verð úthlutunarlóða sé að jafnaði lægra en útboðslóða og að það réttlæti mismunandi reglur um lóðarskil. Fyrir það fyrsta sé það engan veginn ljóst að útboðslóðir séu ávallt seldar hærra verði. Engar reglur kveði á um slíka niðurstöðu en verð útboðslóðar hljóti að ráðast af frumkvæði þeirra sem bjóða í lóðirnar, þ.e. hver eigi hæsta boð. Verð á útboðslóðum hljóti enn fremur, eins og annað, að taka mið af t.d. efnahagsástandi í landinu sem og framboði af og eftirspurn eftir lóðum. Sömu sjónarmið hljóti að liggja að baki ákvörðunum stjórnvalda um verðlagningu úthlutunarlóða. Þá megi jafnframt vera ljóst að frá sjónarhóli þeirra einstaklinga sem keyptu byggingarréttinn í útboði, birtist afleiðing útboðsfyrirkomulagsins fyrst og fremst í því að stefnda neitaði að viðurkenna rétt þeirra til einhliða skila á byggingarréttinum á meðan slíkur réttur var viðurkenndur af hálfu stefndu hjá þeim sem hafa fengið úthlutað byggingarrétti. Þá veki einnig athygli að svo virðist sem stjórnvaldsákvörðun stefndu varðandi atvinnuhúsnæði, sem einnig hafi verið bókuð í framangreindri fundargerð, geri fyrir fram ráð fyrir mismunun og brotum á jafnræði. Þar sé gert ráð fyrir þeim möguleika að skila megi atvinnuhúsalóð ef stefnda samþykki það. Að þessu leyti séu eigendur atvinnuhúsalóða settir í betri stöðu en stefnendur. Stefnendur vísa enn fremur til þess að útboðsskilmálarnir og hinir almennu skilmálar hafi verið samdir einhliða af öðrum samningsaðilanum, þ.e. stefndu. Af þeim sökum hafi hvílt á stefndu rík skylda til að vanda vel til vinnu við samningu þeirra. Þar sem stefnda hafi vikið frá þeirri framkvæmd sem gilt hafi um úthlutunarlóðir, að heimila einhliða lóðaskil, þá telja stefnendur að stefndu hafi borið að gera skýra grein fyrir því í útboðsskilmálum sínum. Í þessu sambandi taka stefnendur fram að skilmálarnir sem giltu um útboðið í Úlfarsárdal hafi að því leyti verið sambærilegir skilmálum, sem áður giltu um hefðbundna úthlutun lóða til borgaranna, að þar hafi ekki verið sérstaklega fjallað um einhliða skil byggingarréttar. Stefnendur taka jafnframt undir þau orð í úrskurði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins að telja beri „varhugavert að réttur aðila til þess að fá þann skatt sem í gatnagerðargjaldinu felst endurgreiddan geti grundvallast á því hvernig [stefnda] hefur í framkvæmd tengt réttindi til einhliða skila byggingarréttarins við það hvernig til eignarhalds viðkomandi fasteignar var stofnað, þ.e. með útboði eða úthlutun, nema þá að slíkt hafi verið aðilum fullkomlega ljóst þegar þeir gengu til samninga við borgina.“ Í þessu sambandi benda stefnendur á að þegar stefnda ákveður frá upphafi að girða fyrir skil á lóðum komi það fram með skýrum hætti í útboðsskilmálum, sbr. útboðsskilmála vegna byggingarréttar fyrir íbúðarhús í grónum hverfum frá mars 2010. Þessu til viðbótar byggja stefnendur á því að jafnræðisreglan sé jafnframt brotin þegar horft sé til stöðu borgara í öðrum sveitarfélögum. Stefnendur telja að önnur sveitarfélög heimili skil á útboðslóðum sem og úthlutunarlóðum og þar með sé byggingarréttar- eða lóðarhöfum mismunað eftir því hvar lóðir þeirra eru staðsettar á landinu. B. Mismunun eftir fjármögnunarleiðum Stefnendur vísa enn fremur til samþykktar borgarráðs frá 14. maí 2009. Telja stefnendur að þessi samþykkt fari í bága við meginreglu stjórnsýsluréttarins um jafnræði þar sem ákvörðunin hafi í för með sér að þeir sem séu í vanskilum við borgina vegna viðskipta sinna á byggingarrétti, og hafi valið að greiða eftirstöðvar kaupverðsins með því að gefa út skuldabréf til borgarinnar, standi til boða að skila byggingarrétti sínum en öðrum ekki. Þessu sjónarmiði stefnenda til stuðnings vísa þau til umfjöllunar í úrskurði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins og taka jafnframt fram að í skilmálunum hafi ekkert komið fram um að réttaráhrif væru mismunandi eftir því hvora leiðina aðilar veldu. Þá sé ljóst að í kjölfar hins breytta efnahagsástands og bankahrunsins haustið 2008 hafi fjöldi fólks ekki burði til þess að greiða þau lán sem það hafi tekið til þess að kaupa fyrrgreindan byggingarrétt. Verður ekki annað séð en að staða þeirra innbyrðis sé sambærileg þó svo að kröfuhafinn sé e.t.v. ekki sá sami. Stefnendur telja að sjónarmið stefndu um að liðka fyrir samningaviðræðum um skuldastöðu í stað þess að óska nauðungarsölu á byggingarrétti réttlæti ekki þá mismunun sem felist í framangreindri bókun. Leiði hún einnig til þess að þeim aðilum sem leitast hafa við að standa við skuldbindingar sínar sé synjað um skil. Í úrskurði ráðuneytisins sé jafnframt bent á að umrædd ákvörðun feli ekki einvörðungu í sér ákvörðun um það hvernig hagsmuna borgarinnar skuli gætt m.t.t. hefðbundinna vanskilaúrræða, heldur verði að líta svo á að hér sé um að ræða almenna ákvörðun um nánari útfærslu þeirrar stjórnsýslu sem borgin hafi tekið að sér að sinna á grundvelli heimilda til að úthluta lóðum til bygginga. Stefnendur telja að þessi ákvörðun, að ívilna þeim sem ekki hafa staðið í skilum við borgina, sé til þess fallin að mismuna aðilum og brjóti því í bága við það grundvallarsjónarmið sem felist í jafnræðisreglu stjórnsýsluréttarins. Til þess sé einnig að líta að jafnræðisreglan sé sett til verndar borgurum í samskiptum þeirra við stjórnvöld, en markmið stjórnsýslulaga sé að tryggja réttaröryggi borgaranna í þeim samskiptum. C. Stjórnsýsluframkvæmd stefndu Stefnendur byggja jafnframt á því að stefnda hafi nú þegar mótað fordæmi fyrir því að heimila byggingarréttarhöfum útboðslóðar í Úlfarsárdal að skila lóðum sínum. Nánar tiltekið er hér um að ræða lóðirnar að Iðunnarbrunni 10, 11 og 15 sem boðnar voru út á grundvelli útboðsskilmála sem stefnda gaf út í janúar 2006. Af hálfu stefndu hafi því verið haldið fram að lóðarhafarnir að Iðunnarbrunni 10 og Iðunnarbrunni 11 hafi skilað lóðunum áður en til greiðslu kaupverðsins hafi komið og að borgin hafi ákveðið að „knýja bjóðendur ekki til efnda á tilboðum sínum með málssókn“ þar sem eftirspurn eftir lóðum hafi verið mikil. Þá beri stefnda fyrir sig að vegna langvarandi og alvarlegra vanskila lóðarhafans að Iðunnarbrunni 15 hafi verið beitt einhliða riftunarrétti sem sé tilgreindur í útboðsskilmálum vegna lóðarinnar. Hvað þetta varðar telja stefnendur að stefnda sé að launa vanskilamanninum en hegna þeim sem staðið hafi við sínar skuldbindingar að öllu leyti. Stefnendur telja að með því að heimila sumum að skila lóðum sínum hafi stefnda mótað ákveðna framkvæmd og verði því að fylgja sömu framkvæmd gagnvart öllum öðrum borgurum í sömu stöðu. Að öðrum kosti sé borgin sem stjórnvald að mismuna borgurunum. Af hálfu stefnenda er á því byggt að engu skipti í þessu efni þótt eftirspurn eftir lóðum hafi verið mikil á þessum tíma og það sé ástæða þess að sumum öðrum lóðarhöfum hafi verið heimiluð skil á lóðum. Það gildi einu fyrir borgarana að tíðarfarið á þeim tíma sem framkvæmdin um skil var mótuð hafi verið hagstætt fyrir stefndu sem lóðarseljanda. Slíkar röksemdir teljist ekki gildar gagnvart stefnendum eða öðrum borgurum í sömu stöðu. Stefnendur telja að ástæðurnar sem liggi að baki afstöðu stefnda varði fjárhag borgarinnar þar sem henni beri að reiða fram fjármuni við endurgreiðslu lóðargjalda. Stefnda taki því skammtímahagsmuni sína fram yfir langtímahagsmuni. Slíkar ástæður, sem varða fjárhag eða sparnað stjórnvalds, teljist ekki til málefnalegra ástæðna. Ákvarðanir sem á þeim eru reistar brjóti því í bága við meginreglur stjórnsýsluréttarins og eru því ógildanlegar. Þá benda stefnendur á að synjun stefndu hafi nú þegar verið ógilt af ráðuneytinu. D. Breyting á skilmálum Stefnendur vísa enn fremur til þess að stefnda hafi ákveðið einhliða að lengja alla framkvæmdafresti útboðsskilmálanna um tvö ár, sbr. fundargerðar borgarráðs 20. nóvember 2008. Stefnendur byggja á því að framangreind ákvörðun borgarráðs feli í sér stjórnvaldsákvörðun þar sem tekin hafi verið einhliða ákvörðun um að breyta þeim útboðsskilmálum sem kaup stefnenda og annarra á lóð byggist á. Í þessu sambandi vekja stefnendur sérstaka athygli á grein 4 í útboðsskilmálunum. Þar komi fram að litið sé á undirritun bjóðanda undir kauptilboð sem viðurkenningu hans á því að hann hafi kynnt sér alla skilmálana og samþykkt að hlíta þeim. Með þeim hætti virðist stefnda gera skilmálana að hluta kaupsamnings. Stefnendur telja að með því að breyta þessum útboðsskilmálum einhliða þannig að varði alla kaupsamninga sem gerðir hafi verið um byggingarrétti og lóðir á grundvelli útboðsins hafi borið að fylgja öllum reglum stjórnsýsluréttar sem um stjórnvaldsákvarðanir gilda. Bar stefndu þannig að gæta þess að allir lóðar- og/eða byggingarréttarhafar útboðsskilmálanna gætu notið réttar síns samkvæmt meginreglum stjórnsýsluréttar, s.s. andmælaréttar og að þeim yrði ekki mismunað. Hafi stefnendur og aðrir byggingarréttarhafar í Úlfarsárdal ekki fengið að nýta andmælarétt sinn eða koma að nokkru öðru leyti að þessari stjórnvaldsákvörðun. Þessa stjórnvaldsákvörðun, um að lengja framkvæmdafresti einhliða og jafnvel í óþökk byggingarréttarhafa og/eða lóðarhafa, verði að mati stefnenda að skoða í því ljósi að hún stangist einnig á við stjórnsýsluframkvæmd sem stefnda hafi mótað þegar hún tók aftur lóðina að Iðunnarbrunni 15, endurgreiddi kostnað og felldi niður áhvílandi lán gagnvart lóðarhafa þeirrar lóðar. Skipti þá í raun ekki máli hvort um hafi verið að ræða heimiluð skil á lóð eða riftun. Stefnendur telja að stefnda hafi tekið aftur til sín umrædda lóð að Iðunnarbrunni 15 í september eða október á seinasta ári. Hafi þeim tiltekna byggingarréttarhafa þar með sparast umtalsverðir fjármunir í fjármagnskostnað sem og sú endurgreiðsla sem hann hafi fengið greidda frá stefndu fyrir mismuninn sem hann hafði staðgreitt. Hafi stefnda þar með mótað þá framkvæmdareglu sem gilda skuli jafnt gagnvart öllum lóðar- og/eða byggingarréttarhöfum að við vanefndir skuli lóðunum skilað, eða lóðarkaupsamningum rift af stefndu og að fram fari uppgjör, rétt eins og í tilviki Iðunnarbrunns 15. Stefndu hafi þannig verið skylt með vísan til stjórnsýslulaga að fylgja sömu framkvæmdareglu í sambærilegum tilvikum, þ.e. þegar vanefndir verði hjá byggingarréttarhöfum skuli lóðin tekin aftur eða samningum við þá rift og síðan fari fram uppgjör. Með því að lengja alla framkvæmdafresti samkvæmt útboðsskilmálum telja stefnendur að stefnda brjóti gegn þessari framkvæmdareglu. Aðrir byggingarréttarhafar þurfi nú að bíða í tvö ár til viðbótar, með tilheyrandi aukningu fjármagnskostnaðar, eftir því að njóta sömu meðferðar. Þá telja stefnendur það blasa við að við meðferð mála gagnvart lóðarhöfum að Iðunnarbrunni 10, 11 og 15 hafi stefnda í raun fylgt þeirri stjórnsýsluframkvæmd sem kveðið hafi verið sérstaklega á um með breytingu skilmála um úthlutunarlóðir, þ.e. ef ekki er framkvæmt á lóðunum þá ber að skila þeim gegn endurgreiðslu. Stefnendur krefjist þess að hljóta sömu meðferð. Stefnendur taka fram að þau telji það engu skipta hvort rift sé vegna brota á framkvæmdafrestum eða vanskila og að ekki sé loku fyrir það skotið að rift hafi verið gagnvart byggingarréttarhafanum að Iðunnarbrunni 15 þar sem framkvæmdafrestum hafi ekki verið fylgt. Telja stefnendur að við skil á þeirri lóð, eða eftir atvikum við riftun á samningi um þá lóð, hafi byggingarréttar- eða lóðarhafinn verið settur í mun betri stöðu heldur en þau og aðrir lóðarhafar. Þá hafna stefnendur því að þessi lenging á framkvæmdafrestum hafi verið til ívilnunar fyrir lóðarhafa í Úlfarsárdal. Í raun og veru hafi verið um verulega íþyngjandi stjórnvaldsákvörðun að ræða þar sem lenging á framkvæmdafrestum komi í veg fyrir skil og fjárhagslegt uppgjör næstu tvö árin og leiði til verulega aukins fjármagnskostnaðar fyrir þá sem tóku lán fyrir kaupunum á byggingarréttinum og verulegt ávöxtunartap fyrir þá sem staðgreiddu. Þegar um slíkar íþyngjandi ákvarðanir stjórnvalds sé að ræða verði að gera enn strangari kröfur til þess að fylgt sé lögum og reglum stjórnsýsluréttar. Stefnefndur taka fram í þessu sambandi að enginn markaður sé fyrir lóðir eða byggingarrétti í Úlfarsárdal. Þar fyrir utan sé það algerlega í höndum stefndu hvort framsal byggingarréttar eða lóða í Úlfarsárdal sé yfirhöfuð heimilt þar sem stefnda þurfi samkvæmt skilmálunum að samþykkja alla nýja kaupendur fram að því tímamarki að lóðarleigusamningur er gerður. E. [ ] F. Einkaréttarlegar forsendur Stefnendur taka fram að þau telja ekki unnt að fallast á að útboðsskilmálarnir teljist til einkaréttarlegra samninga og að ágreiningur þessi teljist einkaréttarlegur ágreiningur en varði ekki reglur stjórnsýsluréttarins. Útboðsskilmálarnir, sem kaupsamningar um byggingarréttinn byggjast á, séu einhliða samdir af stefndu. Þá sé bersýnilegt að stefnda telji sjálf að útboðsskilmálarnir séu gerningur á sviði stjórnsýsluréttar. Enda sé það augljóst að ef borgin hefði talið útboðsskilmálana vera löggerninga einkaréttarlegs eðlis þá hefði stefnda áttað sig á því að annar samningsaðili einkaréttarlegs samnings geti ekki undir neinum kringumstæðum breytt einhliða skilmálum hans án samþykkis gagnaðila. Stefnendur telja því að einhliða ákvörðun um lengingu framkvæmdafresta hafi verið ólögmæt og óheimil sem stjórnvaldsákvörðun þar sem hún mismuni aðilum auk þess sem ekki hafi verið gætt formreglna eins og andmælaréttar. Annars hafi hún ekkert gildi þar sem einkaréttarlegum samningum verði ekki breytt einhliða eftir á af öðrum samningsaðila án samþykkis hins. Þá geti stefnda heldur ekki beitt mismunandi framkvæmd við aðila í sömu stöðu. Af því leiði að jafnvel þó að talið yrði að útboðsskilmálarnir væru einkaréttarlegs eðlis, þá væri framkvæmd stefndu gagnvart aðilum á grundvelli útboðsskilmálanna klárlega háð reglum stjórnsýsluréttar og borginni með öllu óheimilt að láta mismunandi reglur gilda fyrir byggingarréttarhafa um skil lóða, algerlega að eigin geðþótta, eins og raunin sé nú. G. Réttmætar væntingar Stefnendur byggja enn fremur á því að þeir hafi haft réttmætar væntingar til þess að úthlutunarskilmálum lóðanna yrði ekki breytt einhliða af hálfu stefndu eftir útboðið. Með því að framlengja fresti til framkvæmda einhliða um tvö ár hafi stefnda komið í veg fyrir það að lóð stefnenda hlyti sömu meðferð og mál lóðarinnar að Iðunnarbrunni 15. Hvað þetta varðar hafi réttmætar væntingar byggingarréttarhafa styrkst enn frekar þegar horft sé til þess að þegar hafi að minnsta kosti þrír byggingarréttarhafar útboðslóða í Úlfarsárdal látið lóðir sínar af hendi aftur til stefndu, hvort sem það hafi verið fyrir riftun eða skil, þar sem m.a. byggingarréttarhafi hafi ekki uppfyllt þá skilmála sem um útboðið giltu. Í þessum skilningi beri að mati stefnenda að hafa í huga að í því árferði sem nú ríki í þjóðfélaginu teljist riftun af hálfu borgarinnar til ívilnunar fyrir byggingarréttarhafa sem að öðrum kosti séu fastir í klafa fjármagnskostnaðar og þess að fá ekki aukið fjármagn til að byggja á lóðum sínum. Þar að auki sé enginn markaður í dag eða í fyrirsjáanlegri framtíð fyrir lóðir í Úlfarsárdal. Þá telja stefnendur einnig að hafa þurfi í huga að stefnda sé í raun í samkeppni við lóðarhafa í Úlfarsárdal um sölu lóða í dalnum en stefnda bjóði lóðirnar nú á mun lægra verði en stefnendur og aðrir lóðarhafar greiddu fyrir lóðir sínar. Auk þess bjóði borgin nú þægilega greiðsluskilmála sem aðrir byggingarréttarhafar geti ekki boðið upp á. H. Meðalhóf Stefnendur telja enn fremur að með því að framlengja framkvæmdafresti um tvö ár hafi ákvæði 12. gr. stjórnsýslulaga um meðalhóf ekki verið gætt. Um hafi verið að ræða íþyngjandi ákvörðun sem komi í veg fyrir að aðrir geti notið sömu framkvæmdar og áður hafði verið fylgt af hálfu borgarinnar í málum lóðareigenda Iðunnarbrunns 10, 11 og 15. Telja stefnendur að stefnda verði að sýna fram á að ekki hafi verið unnt að ná þeim markmiðum sem að var stefnt með ákvörðuninni með öðru og vægara móti. I. Valdníðsla Stefnendur vísa enn fremur til úrskurðar samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins frá 21. febrúar 2010. Samkvæmt honum sé það algerlega skýrt að sú stjórnvaldsákvörðun að synja stefnendum um skil á byggingarréttinum að lóðinni sé ógild. Sú ógilda og ólögmæta stjórnvaldsákvörðun hafi að auki valdið stefnendum umtalsverðu fjárhagslegu tjóni. Stefnendur hafi í kjölfar ofangreinds úrskurðar í máli þeirra gegn stefndu ekki fengið sérgreinda synjun frá borginni að nýju. Hins vegar hafi ekki farið fram hjá stefnendum að umfjöllun borgarstjóra og embættismanna borgarinnar í fjölmiðlum hafi verið á einn veg, þ.e. að borgin ætli ekki að taka við skiluðum byggingarrétti og þar með ekki að hlíta úrskurði ráðuneytisins. Stefnendur telja að með því að hunsa úrskurð ráðuneytisins um að synjun borgarinnar sé ógild gerist borgin sek um valdníðslu. Stefnendur benda á að að skv. meginreglu stjórnsýsluréttar sé úrlausn æðra stjórnvalds um skýringu á lögum bindandi fyrir lægra sett stjórnvald. Lægra settu stjórnvaldi beri að hlíta niðurstöðu æðra stjórnvalds en sé til þess sérstök heimild í lögum geti lægra sett stjórnvald skotið málinu til dómstóla. Hvort sem borgin teljist lægra sett stjórnvald eða ekki benda stefnendur á að samkvæmt 103. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 skuli ráðuneytið úrskurða um ýmis vafaatriði sem upp kunna að koma við framkvæmd sveitastjórnarmálefna en sérstaklega sé tekið fram að það skerði þó ekki rétt aðila til þess að höfða mál fyrir dómstólum. Stefnendur telja að ákvæðið verði ekki túlkað á annan veg en þann að báðir aðilar málsins hjá ráðuneytinu, stefnendur og og stefnda, eigi þennan rétt. Greinargerð sem fylgdi með frumvarpi laganna og önnur lögskýringargögn bendi heldur ekki til annars. Stefnendur telja að þessi túlkun sé einnig í fullu samræmi við 78. gr. stjórnarskrár um sveitarfélög. Þetta þýði að stefnda beri tiltekna frumkvæðisskyldu til annað hvort að hlíta úrskurði ráðuneytisins, enda byggi málið á fullkomlega löglegri kæruheimild í 103. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998, eða að öðrum kosti að höfða sjálf mál til ógildingar stjórnvaldsúrskurðinum. Það að ætla hins vegar að hunsa úrskurðinn sé alger lögleysa. Stefnendur vísa til þess að kæruheimild sú sem stefnendur byggðu á sé sérstök kæruheimild, sbr. 103. gr. sveitarstjórnarlaga. Á þetta hafi ráðuneytið fallist. Þá sé í 2. gr. sveitarstjórnarlaga kveðið á um að samgönguráðuneytið fari með málefni sveitarfélaga. Þar með sé fyrir hendi klár tilvísun til ráðherravalds. Þar að auki segi í 11. gr. laga nr. 153/2006 um gatnagerðargjald að ákvörðun sveitarstjórnar samkvæmt lögunum sé kæranleg til úrskurðar samgönguráðherra. Allt leiði þetta til þess að stefndu sé ekki kleift að bera fyrir sig sjálfsákvörðunarrétt sveitarfélaga sem einhvers konar forsendu fyrir því að neita að hlíta lögmætum úrskurði ráðuneytisins. Stefnendur telja að stefnda hafi í raun þvingað stefnendur til að höfða mál þetta til innheimtu lóðaverðs við skil og til skaðabóta með því að hlíta hvorki úrskurðinum né höfða mál til ógildingar hans. Þannig hafi stefnda í reynd nýtt sér yfirburðastöðu sína á ólögmætan máta þannig að um valdníðslu sé að ræða. Stefnendur telja að stefndu sé ekki unnt að líta fram hjá hinum lögmæta og réttmæta úrskurði ráðuneytisins. Svo stefndu sé unnt að hafna skilum á byggingarrétti verði hún að sýna fram að það fyrir dómi að ógildingarástæður stjórnsýsluréttarins séu fyrir hendi hvað varðar úrskurð ráðuneytisins. Slíkar ástæður séu ekki fyrir hendi enda úrskurðurinn fyllilega lögmætur. Af þeim sökum beri að ógilda synjun stefndu frá 28. apríl 2010. J. Fjárkrafa og aðrar kröfur Stefnendur telja að með vísan til alls framanritaðs sé stefnda skuldbundin til að veita lóðinni að Lofnarbrunni 6-8 viðtöku og endurgreiða stefnendum öll lóðargjöld í samræmi við fyrri afstöðu stefndu. Krafa stefnenda sundurliðast sem hér segir: Kaupverð byggingarréttar kr. 16.000.333,- (þar af gatnagerðargjald kr. 4.922.310,-) Fráveituheimæðargjald kr. 195.420,- Samtala lóðargjalda kr. 16.195.735,- Verðbætur til desember 2008 vegna hækkunar byggingarvísitölu kr. 8.135.148,- Samtala lóðargjalda m.v. hækkun byggingarvísitölu kr. 24.330.901,- Skaðabætur vegna hækkunar á fjármagnsliðum, sbr. dskj. nr. 33 kr. 5.445.156,- Samtals kr. 29.776.057,- Um frekari skýringar á fjárhæð kröfunnar er af hálfu stefnenda vísað til nánar tilgreindra gagna. Í stefnu kemur fram að ofangreind fjárkrafa byggi í fyrsta lagi á reglum og venjum um lóðarskil hjá stefndu, þ.e. lóðargjöld séu endurgreidd með verðbótum við skil. Skaðabótakrafan sé reist á meginreglum skaðabótaréttar um vinnuveitendaábyrgð stefndu þar sem starfsmenn henanr hafi með saknæmum hætti staðið slælega að allri stjórnsýsluframkvæmd, brotið gegn reglum um málshraða, hunsað úrskurð samgönguráðherra, auk þess sem ákvarðanir stefndu í máli stefnenda hafi verið bæði óréttmætar og ólögmætar. Stefnendur reisa varakröfur sínar á sömu málsástæðum og aðalkröfurnar að því frátöldu að hún sé sett fram á grundvelli 2. mgr. 25. gr. laga um meðferð einkamála laga. K. Riftun Verði ekki fallist á neitt af framangreindu byggja stefnendur til þrautavara á því að fara skuli með uppgjör milli aðilanna eftir einkaréttarlegum reglum. Eigi jafnframt að beita stjórnsýslureglum samhliða því sem einkaréttarlegar reglur gildi. Stefnendur byggja á því að úthlutunin sé riftanleg. Stefnendur vísa til þess að stefnda leggi áherslu á að hún hafi einkaréttarlega stöðu í viðskiptum sínum við stefnendur. Á því sé byggt að þá verði hún einnig að axla ábyrgð sem slík. Í þessu sambandi þurfi stefnda að uppfylla öll loforð og væntingar sem hún hafi gefið væntanlegum kaupendum. Hafi hún gjörsamlega brugðist í þeim efnum. Stefnendur telja að þeim sé heimilt að rifta samningnum þar sem stefnda hafi ekki staðið við þau loforð sem hún hafi gefið í tengslum við útboð lóða í Úlfarsárdal. Jafnframt hafi forsendur útboðsins brostið. Telja stefnendur þessi vanhöld svo veruleg að það heimili riftun. Um þetta vísa þau til þess sem að framan er rakið um þetta efni. Sé þar m.a. um að ræða eftirfarandi: A. Uppbygging hverfisins. Stefnda hafi lofað að uppbygging hverfisins yrði með eðlilegum hraða, sér í lagi hvað varðar þá þætti sem fyrirhugað hafi verið að framkvæma á þeim tíma er útboðslýsingin hafi verið gefin út og er útboðið átti sér stað. Við það hafi ekki verið staðið, en líkt og að framan greini hafi uppbyggingin verið afar hæg og slök. B. Eftirsóknarvert hverfi til búsetu. Stefnda hafi lofað að gera hverfið mjög eftirsótt til búsetu og að fullbyggt hverfi með um 15 þúsund íbúum gengi eftir á eðlilegum tíma. Við það hafi ekki verið staðið því byggðin þar er ekki eins og til hafi staðið. C. Stofnbrautir. Stefnda hafi lofað að þrjár stofnbrautir yrðu lagðar til að þjóna Úlfarsárdal í heild. Við það hafi ekki verið staðið. D. Almenningssamgöngur. Stefnda hafi lofað að gera strax ráðstafanir til að tengja hverfið við leiðarkerfi strætisvagna höfuðborgarsvæðisins til þess að eðlilegar almenningssamgöngur yrðu við hverfið, en við það hafi ekki verið staðið. E. Grunnskólar. Stefnda hafi lofað að reisa fjóra grunnskóla í Úlfarsárdal og að sá fyrsti yrði tekinn í notkun um áramótin 2009-2010. Ekki sé það heldur samkvæmt áætlun. F. Leikskólar. Stefnda hafi lofað að reisa a.m.k. þrjá leikskóla á svæðinu og taka ætti þann fyrsta í notkun 2008/2009. Ekki hafi verið staðið við það. G. Leikvellir. Stefnda hafi lofað að byggja átta leikvelli á svæðinu og annast bæði uppbyggingu þeirra og viðhald. Enginn slíkur hafi enn verið byggður og engin áform um að gera slíkt. H. Íþróttamannvirki. Stefnda hafi lofað að reisa íþróttamannvirki á svæðinu og fullyrti að íþróttasvæði Knattspyrnufélagsins Fram yrði flutt úr Safamýrinni upp í Úlfarsárdal og yrði tekið í notkun í áföngum 2008-2010. Við það hafi ekki verið staðið. I. Atvinnuuppbygging. Stefnda hafi lofað að fjölbreytileg atvinnutækifæri gætu boðist innan hverfisins og að möguleikar fólks til að sækja vinnu innan þess yrðu miklir. Við það hafi ekki verið staðið og ekkert sem bendi til þess að það muni ganga eftir. J. Almennt. Stefnda hafi lýst áformum um hvað hún ætli að gera og þau áform eru ákvörðunarástæður þeirra aðila sem sóttu um lóðir. Framkvæmi stefnda þau ekki bresti allar forsendur úthlutunarinnar. Samkvæmt almennum reglum kröfuréttarins skipti ekki máli af hvaða ástæðum stefnda hafi ekki staðið við áform sín. Þetta sé í samræmi við réttarreglur innan samninga. Stefnendur byggja í þessu tilliti m.a. á 27. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup og ákvæðum þeirra laga um galla þar sem hið selda hafi ekki þá eiginleika sem lofað hafi verið eða vænta hafi mátt af þeim ástæðum sem að framan eru raktar. Af hálfu stefnenda er á því byggt að eins og hér hátti til beri að jafna yfirlýsingum stefnda í útboðsgögnum til söluyfirlits. Stefnendur telja að stefnda hafi í öllum verulegum atriðum brugðist stefnendum og brotið gefin loforð um þjónustu og annan umbúnað í hverfinu. Fasteignin teljist því gölluð í skilningi 18. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Af þeim sökum verði að telja stefnda hafi verulega vanefnt skyldur sínar með þeim afleiðingum að stefnendum sé heimilt að rifta kaupunum og krefjast skaðabóta að fjárhæð 29.261.071 krónu á grundvelli 42. og 43. gr., sbr. 45. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Í því sambandi sé athygli vakin á því að um neytendakaup hafi verið að ræða og því beri að gera ríkari kröfur til stefndu, sbr. 6. gr. laganna. Grundvöllur skaðabótakröfunnar sé hinn sami og vikið hafi verið að í kafla J. Stefnendur vísa til eftirfarandi laga og samninga til stuðnings kröfum sínum: Stjórnsýslulög nr. 37/1993. Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944, lög um mannréttindasáttmála Evrópu nr. 62/1994, lög nr. 153/2006 um gatnagerðargjald og skipulags- og byggingarlög nr. 73/1997. Þá byggja stefnendur jafnframt á meginreglum kröfu- og skaðabótaréttar. Þá er til þrautavara vísað í lög um fasteignakaup nr. 40/2002. 2. Málsástæður og lagarök stefndu Í greinargerð stefndu er gerð athugasemd við að stefna málsins sé að verulegu leyti skriflegur málflutningur sem sé í andstöðu við meginreglur einkamálaréttarfars um munnlega málsmeðferð og um skýran og glöggan málatilbúnað, sem ákvæði 80. gr. laga nr. 91/1991 sé reist á, einkum e-liður. Á tuttugu blaðsíðum lýsi stefnendur málsatvikum og málsástæðum sem að miklu leyti hafi verið hægt að gera grein fyrir í munnlegum málflutningi og að mati stefndu skorti enn fremur á skýra og glögga framsetningu og tengsl dómkrafna við málsástæður. Að mati stefndu sé gengið of langt í skriflegri röksemdafærslu fyrir málstaðnum. Þrátt fyrir þetta telji stefnda ekki efni til að gera kröfu um frávísun en athygli dómsins vakin á því að þetta kunni að varða frávísun ex officio. A. Jafnræðisreglan ekki brotin Stefnda hafnar því að hafa brotið jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga nr. 37/1993, 65. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994. Jafnræðisregla stjórnsýsluréttarins feli í sér vísireglu þess efnis að sambærileg tilvik skuli afgreiða á sambærilegan hátt en ekki að afgreiða beri öll mál eins. Samkvæmt þeim nýju reglum, sem tekið hafi gildi árið 2007 varðandi úthlutun íbúðarhúsalóða, hafi byggingarrétturinn verið seldur á föstu, fyrir fram ákveðnu verði, þar sem útborgun hafi verið talsvert lægri en ætlað markaðsverð byggingarréttar á þeim tíma. Lóðunum hafi fylgt þær kvaðir, annars vegar að ef lóðarréttindin yrðu framseld (ásamt tilheyrandi húsi, fullgerðu eða í byggingu) innan tiltekins tíma frá gerð lóðarleigusamnings, bæri að inna af hendi viðbótargreiðslu til stefndu. Einnig hafi fylgt sú kvöð að ef lóðarhafi hyrfi af einhverjum ástæðum frá því að byggja á lóðinni, þá bæri honum að skila henni gegn endurgreiðslu, sbr. 1. tölul. 6. gr. úthlutunarreglnanna. Sambærileg skilaskylda eða takmarkanir á framsali lóðarréttinda hafi ekki verið fyrir hendi hjá þeim lóðarhöfum íbúðarhúsalóða sem keypt hafi byggingarrétt á grundvelli útboðs. Verði að gera greinarmun þar á að mati stefndu. Þessar mismunandi reglur við ráðstöfun byggingarréttar, þ.e. útboðsaðferðin og sala á föstu verði, séu þannig mjög ólíkar og þ.a.l. sé ekki hægt að bera þær saman. Það sem skipti öllu máli hér að mati stefndu sé að á árinu 2007 hafi verið ákveðið að breyta um aðferð við ráðstöfun byggingarréttar í nýbyggingarhverfum enda verði að telja slíkt heimilt á grundvelli sjálfsákvörðunarréttar sveitarfélaga. Stefnda mótmælir því að það stríði gegn jafnræðisreglu að heimila sumum lóðarhöfum að skila lóðum en öðrum ekki enda hafi öllum lóðarhöfum átt að vera fullljóst hvaða reglur hafi gilt og undir hvaða skilmála þeir hafi verið að gangast með því að kaupa byggingarrétt í Úlfarsárdal. Í því sambandi skipti ekki máli hvort eigandi byggingarréttarins sæki rétt sinn beint til stefndu eða til annars eiganda réttarins. Stefnda vísar til þess sem fram kemur í gr. 1.19 í úthlutunarskilmálum fyrir lóð stefnenda en þar er kveðið á um viðurkenningu lóðarhafa á því að hafa kynnt sér ítarlega alla skilmála um lóðina og samþykkt þá þegar áætlað gatnagerðargjald var greitt eða eftir atvikum við greiðslu kaupverðs byggingarréttar. Þá bendir stefnda á að ósk stefnenda um skil á lóðinni með vísan til jafnræðissjónarmiða hafi fyrst komið fram með tölvupósti 29. desember 2008 eða rúmum mánuði eftir að borgarráð áréttaði þá reglu að einhliða skilaréttur væri ekki fyrir hendi. Allt frá því í júlí 2008 hafi lóðarhafar útboðslóða óskað eftir að fá að skila byggingarréttinum en öllum slíkum óskum hafi verið synjað. Jafnframt hafi fjölmörgum fyrirspurnum lóðarhafa sem borist hafi með óformlegum hætti, t.d. símleiðis, um möguleika á að skila lóðum, verið svarað á sama hátt. Stefnda hafi þannig gætt samræmis og jafnræðis í lagalegu tilliti við meðferð þessara erinda lóðarhafa sem eru í sömu stöðu og stefnendur og geti því hvorki talist hafa brotið gegn málsmeðferðarreglu 11. gr. stjórnsýslulaga né öðrum jafnræðisreglum sem stefnendur vísi til. Í þeim skilmálum, sem varða ráðstöfun byggingarréttar á lóð stefnenda, sé hvergi að finna ákvæði sem heimili lóðarhafa að ákveða einhliða að skila lóð til stefndu og krefjast endurgreiðslu á kaupverði byggingarréttarins. Byggingarréttinum hafi verið ráðstafað með sölu og hafi stefnendum ekki getað dulist það, sem kynntu sér eða hefðu átt að kynna sér útboðskilmálana, að um væri að ræða sölu á fasteignatengdum réttindum. Verði það ráðið af nánar tilgreindum ákvæðum skilmálanna, m.a. gr. 1, gr. 2.1, gr. 2.2, gr. 2.3.4, gr. 3.4, gr. 3.5, gr. 4, gr. 4.3, gr. 4.4, gr. 4.6 og gr. 5.1. Stefnda telur óumdeilt að eins og útboðsskilmálarnir hafi verið úr garði gerðir þá hafi þeir tekið til sölu á fasteignatengdum réttindum sem lúti öllum meginreglum fasteignakauparéttar. Stefnda mótmælir því að hægt sé að draga þá ályktun að kaupandi byggingarréttar geti ákveðið einhliða að skila þeim réttindum og krefjast endurgreiðslu kaupverðsins af því að ekki sé sérstaklega tekið fram í skilmálunum að það sé ekki hægt. Skylda stefndu til að taka við lóðum hvíli þannig einvörðungu á samningsskilmálum hvort sem þeir eru í formi úthlutunarskilmála eða ákvæðis í kaupsamningnum. Þar sem hvorki hafi verið kveðið á um skilarétt á byggingarréttinum í úthlutuninni né kveðið á um slíkan rétt í almennum lóða- og framkvæmdaskilmálum stefndu, geti stefnendur ekki einhliða ákveðið að skila byggingarréttinum og krafist endurgreiðslu kaupverðsins. Þá vísar stefnda til þess að það sé ekki viðurkennt sjónarmið í fasteignakauparétti að einhver almennur skilaréttur sé til staðar ef forsendur breytast, s.s. efnahagslegt ástand á markaði. Stefnda vísar að auki til þess að sveitarstjórn sé heimilt að ráðstafa fasteignum og fasteignatengdum réttindum sveitarfélagsins með sölu. Ótvírætt sé að ákvarðanir sveitarfélaga um ráðstöfun eigna sinna falli undir stjórnarskrárvarinn sjálfstjórnarrétt þeirra, þ. á m. um hvort eða hvernig byggingarrétti sé ráðstafað. Með reglunum frá maí 2007 hafi verið tekin upp breytt aðferð við ráðstöfun þessara verðmæta, aðferð sem gildi um íbúðarhúsalóðir í nýbyggingarhverfum. Þeirri aðferð hafi m.a. verið ætlað að tryggja að ekki væri ,,braskað“ með óbyggðar lóðir, sem sveitarfélagið hafi látið fyrir lægra endurgjald en ætla megi að fengist með frjálsri sölu á markaði. Eins og áður sé lýst hafi íþyngjandi kvaðir verið lagðar á lóðarhafa, annars vegar um skilaskyldu og hins vegar greiðslu viðbótargjalds ef eignayfirfærsla eigi sér stað innan sex ára frá dagsetningu lóðarleigusamnings. Sambærileg skilaskylda eða takmarkanir á framsali séu ekki fyrir hendi hjá þeim lóðarhöfum sem hafi fengið úthlutað á grundvelli útboðs til hæstbjóðenda. Því sé stefndu ekki skylt að veita lóð stefnenda viðtöku. Sú ákvörðun stefndu að taka upp breytta aðferð við ráðstöfun byggingarréttar telur stefnda að stríði ekki gegn jafnræðisreglu stjórnsýslulaga. Stefnda vísar enn fremur til þess að úthlutunarskilmálar þeir sem tóku til lóðar stefnenda hafi verið almenns eðlis, þ.e. þeir tóku til allra sem keyptu byggingarrétt á lóð í Úlfarsárdal í útboði í febrúar 2006. Stefnendum hafi verið í sjálfvald sett hvort þeir keyptu byggingarrétt á umræddri lóð og telur stefnda að með greiðslu kaupverðsins hafi þau skuldbundið sig til að hlíta skilmálunum, en leggja verði þá almennu skyldu á aðila sem eigi í viðskiptum að þeir kynni sér þá skilmála sem um viðskiptin gilda. Jafnframt verði að líta til meginreglunnar um samningsfrelsi þegar gildi slíkra skilmála er virt þó svo að þeir séu samdir einhliða af öðrum samningsaðilanum. Þá liggi ekki annað fyrir en að stefnendur hafi haft allar upplýsingar um hvaða skilmálar hafi gilt og hafi stefnendur því vitað að hverju þeir gengu þegar kaupverðið var greitt. Því verði að telja að stefnendur hafi notið jafnræðis á við aðra lóðarhafa sem gert hafi kauptilboð í byggingarrétt í febrúar 2006. Öllum lóðarhöfum útboðslóða hafi verið svarað á þann veg að ekki sé til staðar heimild til skila. Í örfáum tilfellum hafi stefnda tekið við slíkum lóðum í samræmi við samþykkt borgarráðs frá 15. maí 2009 sem nánar verður vikið að hér síðar. Því hafnar stefnda að venjubundin framkvæmd fyrir einhliða skilarétti lóðarhafa útboðslóða sé fyrir hendi. Stefnendur nefni engin dæmi þeirri staðhæfingu til stuðnings og byggir stefnda á því að sá sem beri fyrir sig venjubundna framkvæmd verði bæði að leiða tilvist hennar og efni í ljós. Stefnda vísar jafnframt til þess að frá þeim tíma er stefnendur hafi keypt byggingarréttinn af stefndu hafi stefnda ekki getað selt byggingarréttinn eða úthlutað lóðinni til annarra. Stefnendur hafi hins vegar getað óskað framsals á réttindum sínum. Þannig sé ljóst að frumkvæðið sé hjá stefnendum ef þau vilja breyta einhverju um gerða samninga við stefndu. Það hafi verið stefnenda að hefjast handa og knýja á um skil og endurgreiðslu á andvirði byggingarréttarins. Það hafi stefnendur ekki gert fyrr en í lok árs 2008 þrátt fyrir þær augljósu hættur sem steðjuðu að íslensku viðskiptalífi. Stefnda getur þess einnig í greinargerð sinni að einn tilgangur nýju úthlutunarreglnanna sem samþykktar voru í maí 2007 hafi verið að gera borgurunum og öðrum kleift að fá úthlutað lóð gegn greiðslu fjárhæðar sem talin hafi verið lægri en markaðsverð á byggingarrétti. Verð byggingarréttar fyrir parhúsalóð í Úlfarsárdal, sem seld hafi verið á föstu verði, hafi verið 15.000.000 kr. (2 x 7.500.000 kr.) við úthlutun lóða í Úlfarsárdal árið 2007. Meðalverð fyrir byggingarrétt í lóðaútboðinu í apríl 2006 hafi hins vegar verið 8.135.864 krónur (1 íbúð) og framreiknað til maí 2007 hafi meðalverðið verið 9.244.279 krónur (1 íbúð). Þessar tölur miðist við kauptilboð í 104 lóðir sem samþykktar hafi verið í borgarráði 6. apríl 2006. Þykir því ljóst að verð úthlutunarlóða hafi verið langtum lægra en verð útboðslóða þegar nýju reglurnar voru samþykktar í maí 2007. Stefnda vísar enn fremur til þess að í bréfi borgarstjóra til kaupanda byggingarréttar að lóð stefnenda komi fram að útboðsskilmálar fyrir Úlfarsárdal 2006 gildi um lóðina sem og almennir skilmálar fyrir úthlutun lóða og sölu byggingarréttar, útg. í janúar 2006, og deiliskipulagsskilmálar fyrir Úlfarsárdal. Í hinum almennu skilmálum komi fram í gr. 1.1 að ef lóð eða byggingarréttur á lóð er boðinn út gildi ákvæði í útboðsskilmálum þar sem þá greini á við aðra skilmála. Því geti stefnda ekki fallist á þá staðhæfingu stefnenda að skilmálar, sem gilt hafi um lóð stefnenda, hafi verið sambærilegir skilmálum sem giltu um úthlutunarlóðir þar sem m.a. sé kveðið á um skilaskyldu ef lóðarhafi hverfi frá byggingaráformum. Þá sé ekki á það fallist að stefnendum sé heimilt að skila lóðinni á þeim grundvelli að í útboðsskilmálum vegna byggingarréttar fyrir íbúðarhús frá mars 2010, sé áréttuð sú regla sem gilt hafi í framkvæmd hjá stefndu, þ.e. að lóðarhafi útboðslóðar geti ekki undir neinum kringumstæðum ákveðið einhliða að skila lóð og krefjast endurgreiðslu ef ekki eru fyrir hendi ástæður, sem heimili riftun kaupanna. Stefnda hafnar því enn fremur að líta beri til framkvæmdar lóðamála í öðrum sveitarfélögum við mat á því hvort jafnræðisreglan hafi verið brotin. Framkvæmd þessara mála í öðrum sveitarfélögum skapi þannig ekki fordæmi sem stefnda þurfi að hlíta og geti þ.a.l. ekki skapað rétt stefnendum til handa í þessu efni. B. Engin mismunun eftir fjármögnunarleiðum Stefnda hafnar því að í samþykkt borgarráðs frá 14. maí 2009 felist einhver mismunun gagnvart lóðarhöfum. Með aðilum hafi komist á einkaréttarlegur samningur og þurfi stefnda að gæta hagsmuna sinna sem landeigandi og í einstaka tilvikum sem kröfuhafi, þ.e. þegar lóðarhafar hafa gefið út skuldabréf til stefndu sem greiðslu fyrir kaupverð byggingarréttar. Stefnda hafi einfaldlega ekkert um það að segja með hvaða hætti bankar og aðrar lánastofnanir standi að innheimtu ef til vanskila kemur samkvæmt veðskuldabréfum í þeirra eigu. Þessir kröfuhafar geti krafist nauðungarsölu á veðinu, þ.e. byggingarréttinum og eftir atvikum mannvirkjum á viðkomandi lóð. Kjósi þeir svo, og um það semst við viðkomandi skuldara/lóðarhafa, geta þeir einnig leyst til sín byggingarréttinn með samningum á sama hátt og borgarráð heimilaði að gert yrði með fyrrgreindri samþykkt. Ákvörðun um að ganga til samninga um lausn á skuldamáli vegna kaupa á byggingarrétti í stað þess að óska nauðungarsölu á byggingarréttinum sé einkaréttarleg ákvörðun og eigi ekki undir stjórnsýslulög. Umrædd ákvörðun borgarráðs feli einvörðungu í sér ákvörðun um það hvernig hagsmunum borgarinnar skuli gætt m.t.t. hefðbundinna vanskilaúrræða með sama hætti og bankar og aðrar lánastofnanir geri enda alvanalegt að kröfuhafi og skuldari semji um greiðslur ef til vanskila kemur. Samþykktin geri í raun lóðarhafa að mestu leyti eins setta og ef fram færi nauðungarsala á byggingarréttinum. Stefnda hafi samþykkt að taka við aðeins fjórum lóðum á grundvelli samþykktarinnar og í einu tilfelli hafi sölu byggingarréttar verið rift, sbr. samþykkt borgarráðs frá 18. september 2008. C. Engin stjórnsýsluframkvæmd stefnda fyrir hendi Stefnda mótmælir því að hafa mótað fordæmi fyrir því að heimila byggingarréttarhöfum útboðslóða í Úlfarsárdal að skila lóðum sínum. Stefnda bendir á að í samningarétti gildi sú grunnregla að við samþykkt kauptilboðs komist á bindandi kaupsamningur ef ekki er á annan veg samið. Af þeim sökum hafi þótt rétt að taka sérstaklega fram í útboðsskilmálum fyrir Úlfarsárdal að litið yrði svo á að þeir bjóðendur sem ekki greiddu kaupverð byggingarréttar innan tilskilins frests hefðu fallið frá tilboðum sínum. Viðurlög við því hafi verið missir tilboðstryggingar en ekki hafi verið gert ráð fyrir að tilboðsgjafarnir yrðu knúnir til efnda samkvæmt tilboðum sínum þegar þannig stæði á, sbr. 1. mgr. 5. gr. í útboðsskilmálum. Atvik hafi verið með þeim hætti varðandi lóðir nr. 10 og 11 við Iðunnarbrunn að þar hafi kaupendur horfið frá kaupunum eftir að borgarráð hafði samþykkt kauptilboð í byggingarrétt á þeim lóðum. Þeim hafi verið það heimilt samkvæmt útboðsskilmálum enda hafi þeim ekki verið endurgreiddar tilboðstryggingar sem þeir höfðu áður greitt. Þessum lóðum hafi verið ráðstafað á ný á árinu 2007 samkvæmt breyttum reglum. Byggingarréttur á lóð nr. 15 við Iðunnarbrunn hafi verið seldur á árinu 2006 eins og á lóð stefnenda. Kaupandinn í því tilviki hafi kosið að greiða hluta kaupverðsins (90%) með því að gefa út veðskuldabréf til stefnda, sbr. b-lið gr. 4.3 í útboðsskilmálum. Skuldin samkvæmt skuldabréfinu hafi farið í vanskil og eftir ítrekuð árangurslaus greiðslutilmæli hafi borgarráð samþykkt þann 18. september 2008 að rifta sölu byggingarréttarins. Heimild stefndu til riftunar sölu byggingarréttarins vegna þessara vanskila hafi verið sérstaklega tíunduð í 2. mgr. gr. 5.1 í útboðsskilmálunum. Stefnda bendir jafnframt á að ef kaupandi fasteignar eða fasteignatengdra réttinda greiðir ekki kaupverðið eða efnir ekki aðrar skyldur sínar í tengslum við kaupin og vanefnin teljast veruleg, geti seljandi rift kaupunum, sbr. meginreglur fasteignakauparéttar um riftun sem og 51. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Ákvæði um riftun kaupsamninga um byggingarrétt hafi verið sett í skilmálana væntanlegum kaupendum til frekari glöggvunar. Þau atvik, sem leiddu til þess að byggingarréttur á lóðunum nr. 10, 11 og 15 við Iðunnarbrunn hafi á ný fallið til stefndu, séu því með allt öðrum hætti en í tilfelli stefnenda. Í þeim tilvikum sé ekki um að ræða neitt fordæmi fyrir skilum á lóð, sem stefnendur geti vísað til. Á því er byggt af hálfu stefndu að það sé málefnalegt sjónarmið af hennar hálfu sem kröfuhafa að leitast við að tryggja hagsmuni sína með þeim vanefndarúrræðum sem beitt var í framangreindum lóðamálum. Óumdeilt verði að telja að stefnda hafi komið að úrlausn þessara mála sem kröfuhafi og hafi beitt í því sambandi vanefndarúrræðum á grundvelli almennra reglna kröfuréttar, samningaréttar og réttarfars. Því geti vart komið til álita að jafnræðisregla stjórnsýsluréttar hafi verið brotin eins og stefnendur vilji halda fram. D. Samþykkt borgarráðs frá 20. nóvember 2008 Fram kemur í greinargerð stefndu að með samþykkt borgarráðs á tillögu borgarstjóra hinn 20. nóvember 2008, hafi verið m.a. ákveðið að framlengja alla framkvæmdafresti um tvö ár frá því sem fram hafi komið í úthlutunarskilmálum, þ.e. almennum skilmálum um úthlutun og sölu byggingarréttar. Hluti þeirra skilmála, þ.e. gr. 1.5 og 1.6, sé jafnframt tekinn upp í útboðsskilmálana sem fylgiskjal nr. III. Í þeim skilmálum séu tilgreindir nokkrir frestir varðandi framkvæmdir á lóðum, m.a. varðandi undirstöður húsa, hvenær hús skuli vera orðið fokhelt o.s.frv. Útboðsskilmálarnir kveði á um heimild stefndu til að rifta sölu byggingarréttar ef þessir frestir eru ekki virtir, sbr. 2. mgr. gr. 5.2. Stefnda hafnar því að með lengingu framkvæmdafresta hafi verið brotið á stefnendum, þar sem þeir þurfi af þessum sökum að bíða tveimur árum lengur en ella eftir að stefnda rifti sölu byggingarréttar til þeirra og endurgreiði kaupverðið. Við efnahagshrunið haustið 2008 hafi allar aðstæður á byggingarmarkaði gjörbreyst. Á örskömmum tíma hafi það gerst að eftirspurn eftir byggingarlóðum hafi dregist nánast alveg saman, bankar og aðrar fjármálastofnanir hafi hætt að lána fé til húsbygginga og fasteignamarkaðurinn hafi hrunið. Það sé því augljóst að margir lóðarhafar, hvort sem þeir höfðu hafið framkvæmdir eða ekki á lóðum sínum, hafi lent í óvæntum og mjög miklum erfiðleikum. Hvorki stefnda né lóðarhafarnir hafi átt sök á því hvernig komið var eða fengu við það ráðið. Með ofangreindri samþykkt borgarráðs um framlengingu framkvæmdafresta hafi hvorki verið hótað né lofað að ganga til riftunar allra kaupsamninga um byggingarrétt, þar sem framkvæmdafrestir (með tveggja ára framlengingu) hafi ekki verið virtir. Bendir stefnda á að um hafi verið að ræða heimild stefndu til að rifta kaupum ef frestirnir yrðu ekki virtir. Í samþykktinni hafi fyrst og fremst falist yfirlýsing um að hvað sem öðru liði yrði riftunarréttur stefndu ekki virkur fyrr en tveimur árum seinna en ella. Þeir lóðarhafar, sem þrátt fyrir erfiðar aðstæður, hefðu hug á að byggja á lóðum sínum ættu ekki á hættu að til riftunar kæmi vegna dráttar á framkvæmdum um tvö ár umfram upphaflega tímafresti. Samkvæmt framansögðu hafi það verið stefnendum ótvírætt til hagsbóta að borgarráð skyldi framlengja framkvæmdafrestinn. Mótmælir stefnda því að með lengingu framkvæmdafresta hafi stefnda brotið gegn einhverri framkvæmdareglu sem stefnendur haldi fram að stefnda hafi mótað enda liggi fyrir að þau atvik sem leiddu til þess að byggingarréttur á lóð nr. 15 við Iðunnarbrunn hafi fallið á ný til stefndu hafi verið með allt öðrum hætti en í tilfelli stefnenda. Þá sé því sérstaklega mótmælt að stefnda hafi með samþykktinni frá 20. nóvember 2008 dæmt stefnendur til lóðarinnar með verulega auknum kostnaði. E. [ ] F. Einkaréttarlegur samningur Stefnda telur að jafna verði sölu á byggingarrétti að fullu við sölu á fasteign og að hún sé í eðli sínu einkaréttarlegur samningur þar sem sveitarstjórn er fyrst og fremst í hlutverki landeiganda. Um samninginn gildi þannig allar sömu meginreglur og almennt gildi um kaupsamninga um fasteignir. Stefnda vísar jafnframt til þess að bæði dómstólar og samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytið hafi staðfest að byggingarréttur og lóðarréttindi séu fasteignatengd réttindi sem út af fyrir sig geti verið sérstakt þinglýsingar- og veðandlag. Af dómaframkvæmd megi enn fremur ráða að sala á byggingarrétti og þeir samningar sem að baki honum búa séu samningar á sviði einkaréttar. Byggingarréttargjaldið byggi einfaldlega á einkaréttarlegum samningi milli sveitarfélags og lóðarhafa þar sem seld hafi verið einkaréttarleg verðmæti sem eðlilegt sé að endurgjald komi fyrir enda gangi slík verðmæti kaupum og sölum á markaði þar sem bæði eru opinberir aðilar og einkaaðilar. Þá bendir stefnda á að hverjum þeim sem kynnti sér útboðsskilmálana hafi hlotið að vera ljóst að um væri að ræða sölu á fasteignatengdum réttindum. G. Réttmætar væntingar stefnenda Stefnda fellst ekki á að stefnendur hafi haft réttmætar væntingar til þess að framkvæmdafrestir yrðu ekki lengdir sem að þeirra mati hafi komið í veg fyrir að mál þeirra hlyti sömu meðferð og mál lóðar nr. 15 við Iðunnarbrunn. Áður hafi verið rakið að þau atvik sem leiddu til þess að byggingarréttur á lóð nr. 15 við Iðunnarbrunn hafi fallið á ný til stefndu hafi verið með allt öðrum hætti en í tilfelli stefnenda. Vanefndir byggingarréttarhafans að Iðunnarbrunni 15 hafi leitt til þess að stefnda beitti riftunarrétti sínum gagnvart honum. Mál stefnenda og lóðarhafans að Iðunnarbrunni 15 séu því ekki sambærileg og geti því ekki skapað stefnendum réttmætar væntingar. Sama sé um að ræða varðandi mál stefnenda og lóðarhafa að Iðunnarbrunni 10 og 11, þar sem í þeim tilvikum hafði eingöngu tilboðstryggingin verið innt af hendi en ekki önnur greiðsla. Stefnendur hafi keypt byggingarrétt sinn af fyrri byggingarréttarhafa og greitt honum gjald fyrir. Við afgreiðslu á erindi stefnenda um skil á lóðinni hafi verið gætt jafnræðis og samræmis í lagalegu tilliti, sbr. 11. gr. stjórnsýslulaga. Athafnir stefndu hafi því með engu móti getað hafa vakið með stefnendum ástæðu til þess að ætla að einhliða skil á lóðinni væri heimil og að erindi þeirra fengi sömu afgreiðslu og lóðir nr. 10, 11 og 15. H. Meðalhóf Stefnda hafnar því að meðalhófsreglu hafi ekki verið gætt þegar ákvörðun var tekin um lengingu framkvæmdafresta þar sem fyrir liggi að um ívilnandi ákvörðun hafi verið að ræða sem tekin hafi verið til hagsbóta fyrir lóðarhafa. Tilgangur umræddrar ákvörðunar hafi m.a. verið sá að koma til móts við þá lóðarhafa sem, þrátt fyrir erfiðar aðstæður sökum efnahagshrunsins, hefðu hug á því að byggja á lóðum sínum og tryggja að þeir ættu ekki á hættu að til riftunar kæmi vegna dráttar á framkvæmdum. Lögð sé áhersla á að samþykkt borgarráðs feli ekki í sér yfirlýsingu um að riftunarréttinum verði beitt strax að frestinum liðnum. Stefnda hljóti að meta aðstæður þegar þar að kemur og hvort þeim hagsmunum sem stefndu beri að huga að í ákvörðunum sínum verði best borgið með beitingu þessa einkaréttarlega úrræðis. Ekki sé því fallist á að stefnda hafi beitt harkalegra úrræði en efni hafi staðið til sem leiða eigi til þess að ákvörðun stefndu um synjun á skil lóðar stefnenda eigi að dæmast ógild. I. Úrskurður samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins í máli stefnenda Stefnda vísar til þess að það leiði af 78. gr. stjórnarskrárinnar, sbr. 16. gr. stjórnskipunarlaga nr. 97/1995, að sveitarfélög hafi almennt sjálfstæða stöðu gagnvart öðrum stjórnvöldum og þurfi að mæla sérstaklega fyrir um það í lögum ef á að koma á fót eftirliti ráðherra eða annarra stjórnvalda með sveitarfélögunum. Af þessum sökum falli sveitarfélög almennt ekki undir stigskiptingu stjórnvalda í lægra og æðra heldur byggist það á sérákvæðum laga. Ákvæði 103. gr. sveitarstjórnarlaga veiti samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytinu úrskurðarvald um ýmis vafaatriði sem upp kunna að koma við framkvæmd sveitarstjórnarmálefna. Í þessu ákvæði felist heimild fyrir ráðuneytið til að staðfest eða ógilda stjórnvaldsákvarðanir sveitarfélaga sem undir það eru bornar. Stefnda telur þó að stjórnarskrárbundin sjálfsstjórn sveitarfélaga kunni hins vegar að takmarka að einhverju leyti umfang og eðli endurskoðunar ráðuneytisins á grundvelli ákvæðisins og leggja hömlur við því að ráðuneytið geti breytt ákvörðunum sem sveitarfélög taki. Af hálfu stefndu er á því byggt að kæruheimild 103. gr. sveitarstjórnarlaga feli ekki í sér heimild til að ógilda einkaréttarlega samninga eins og ráðuneytið hefur oft úrskurðað um. Grunnskilyrði ákvæðisins sé að um stjórnvaldsákvörðun hjá viðkomandi sveitarstjórn sé að ræða. Ákvörðun um úthlutun byggingarlóða sé óumdeilt stjórnvaldsákvörðun og séu sveitarstjórnir því bundnar af málsmeðferðarreglum stjórnsýslulaga við beitingu þess valds sem þeim er falið samkvæmt sveitarstjórnarlögum. Efni, framkvæmd og slit einkaréttarlegra samninga sé það hins vegar ekki. Stefnda telur að útboð byggingarréttar og samningur sem gerður er á grundvelli slíks útboðs sé einkaréttarlegs eðlis. Deilur aðila taki til ákvörðunar sem grundvallist á efni slíks samnings. Ákvæði 103. gr. sveitarstjórnarlaga heimili ekki ráðuneytinu að ógilda eða víkja til hliðar ákvæðum einkaréttarlegra samninga og því sé ákvörðun ráðuneytisins að mati stefndu byggð á röngum forsendum og ómarktæk. Inngrip ráðuneytisins með þeim hætti að ógilda synjun stefndu á heimild stefnenda til skila byggingarréttar hafi þannig óeðlileg áhrif á samning aðila málsins og gangi gegn meginreglunni um sjálfstjórn sveitarfélaga. Stefnda getur þess í greinargerð sinni að búið hafi verið að stefna borginni í sambærilegu máli þegar fyrir lá að taka afstöðu til þess hvort höfða bæri mál til ógildingar úrskurðarins eða óska eftir endurupptöku á ákvörðun ráðuneytisins. Hafi stefnendum verið tilkynnt með bréfi stefndu, dags. 28. apríl 2010, að rétt þætti og eðlilegt, með vísan til þeirrar réttaróvissu sem væri ríkjandi varðandi skilarétt lóðarhafa, að niðurstaða dómstóla lægi fyrir áður en ákvörðun yrði tekin um endurgreiðslu á kaupverði byggingarréttar vegna skila á íbúðarhúsalóðum. Með vísan til þess sem að framan greinir hafnar stefnda öllum sjónarmiðum stefnenda um valdníðslu. Þá sé því hafnað að á stefndu hvíli frumkvæðisskylda til að láta reyna á ógildi úrskurðar ráðuneytisins, þar sem ráðuneytið hafi að mati stefndu ekki heimild til að breyta hinni umdeildu ákvörðun heldur sé slíkt eingöngu á forræði dómstóla. J. Fjárkrafa og aðrar kröfur stefnenda Stefnda kveðst ekki gera neinar athugasemdir við útreikninga stefnenda á endurgreiðslufjárhæðinni, þ.e. að miða skuli verðbæturnar við hækkun á byggingarvísitölu enda í samræmi við gr. 5.1. í úthlutunarskilmálum ef fallist verður á kröfur stefnenda. Kröfum stefnenda um skaðabætur vegna hækkunar á fjármagnsliðum er mótmælt af hálfu stefndu og bent á að stefnda getur ekki borið ábyrgð á því hvernig stefnendur fjármögnuðu kaupin eða hvaða kjör þeim buðust hjá viðkomandi lánastofnun. Skaðabótakrafan sé enn fremur með öllu vanreifuð og með engu móti hafi verið sýnt fram á að starfsmenn stefndu hafi sýnt af sér saknæma háttsemi svo reglan um vinnuveitendaábyrgð eigi við. Þá sé sjónarmiðum stefnenda um meint brot stefndu á málshraðareglu stjórnsýslulaga hafnað sem órökstuddum. K. Skilyrði riftunar á úthlutunargerð ekki fyrir hendi Stefnda hafnar kröfu um riftun á úthlutunargerð þar sem skilyrði riftunar séu ekki fyrir hendi. Samkvæmt meginreglum fasteignakauparéttar og kröfuréttar þurfi vanefnd að vera veruleg svo að riftun geti farið fram, sbr. m.a. 42. gr. laga nr. 40/2002 um fasteignakaup. Vanefnd þurfi þannig að fela í sér verulegt frávik frá þeim skyldum sem átti að efna. Stefnendur hafi með engu móti sýnt fram á neinar vanefndir af hálfu stefndu í tengslum við úthlutunargerðina sem heimili riftun og þannig skil á lóð og endurgreiðslu kaupverðsins. Stefnendur beri sönnunarbyrði fyrir því að stefnda hafi brotið gegn samningsskyldum sínum með þeim hætti að réttlætt geti riftun. Stefnda mótmælir því að forsendur útboðsins hafi brostið svo það heimili riftun. Stefnda hafi staðið við allar skuldbindingar sínar gagnvart stefnendum. Stefnendur hafi eftir að lóðin var gerð byggingarhæf í október 2006 getað hafið framkvæmdir að gættum reglum skipulags- og byggingarlaga um leyfisveitingar frá stefndu. Þegar byggingarréttur hafi verið auglýstur til sölu á lóðum í Úlfarsárdal hafi komið fram að fullbyggt myndi hverfið bjóða upp á alla eðlilega þjónustu. Engar fullyrðingar stefnenda um vanefndir standist. Efnahagskreppan hafi valdið því að hverfið byggist mun hægar upp en gert hafi verið ráð fyrir og taki uppbygging þjónustu á svæðinu eðlilega mið af því. Stefnda leggur áherslu á að deiliskipulagsáætlun sé ekki framkvæmdaáætlun, þ.e.a.s. hún kveði ekki á um hvenær framkvæmt skuli samkvæmt henni, heldur einungis hvernig það skuli gert, hvað megi og hvað ekki. Deiliskipulag sé þannig óháð eftirspurn eftir byggingarlóðum eða framkvæmdahraða. Hvorki deiliskipulag fyrsta áfanga í Úlfarsárdal né nokkuð annað hafi gefið fyrirheit um að umferðarkerfi og þjónustustarfsemi af ýmsu tagi yrði frágengin og tilbúin löngu áður en hverfið byggðist. Uppbygging íbúðarhúsnæðis og hverfisins sé yfirleitt háð ýmsum þáttum og hafi efnahagsþrengingar vissulega haft veruleg áhrif þar á, þ. á m. á áform stefnenda. Stefnda telur sig á engan hátt vera skuldbundna til að tryggja uppbyggingu íbúðarhúsnæðis í hverfinu enda sé það ekki á valdi stefndu. Skylda stefndu sé einungis að sjá til þess að lóðir, sem seldur er byggingarréttur á, séu byggingarhæfar á tilsettum tíma. Þá beri stefnda að sjá til þess að eðlileg þjónusta sé veitt íbúum hverfisins. Stefnda hafnar því að forsendur samningsins hafi brostið. Stefnda vísar enn fremur til þess að deiliskipulag svæðisins geri hverfið almennt séð eftirsóknarvert til búsetu og helgist það af landfræðilegum ástæðum og skipulaginu sjálfu. Þótt eftirspurn eftir byggingarlóðum hafi dregist mjög mikið saman í kjölfar efnahagshrunsins haustið 2008 breyti það því ekki að mati stefndu að Úlfarsárdalur sé almennt séð eftirsóknarverður til búsetu. Fylgst sé með þróun íbúafjölgunar á vettvangi stjórnar Strætó bs. með það að markmiði að bæta samgöngur í hverfinu í samstarfi við hverfisráð svæðisins. Vilyrði hafi verið gefið um að leik- og grunnskólastarf hæfist í hverfinu árið 2010 og hafi nýr skóli tekið til starfa í ágúst sl., þrátt fyrir versta efnahagslega skell sem íslenskt þjóðfélag hafi orðið fyrir. Hafnar séu framkvæmdir við framtíðar-íþróttasvæði fyrir hverfið, þ.m.t. gervigras- og grasæfingavelli á fyrirhuguðu íþróttasvæði Fram sunnan Úlfarsár, vestan við Reynisvatnsás. Stefnda mótmælir því að rangar upplýsingar hafi verið gefnar um hið selda í skilningi 27. gr. fasteignakaupalaga nr. 40/2002. Vísar stefnda um það m.a. til umfjöllunar hér að framan varðandi hvað felist í deiliskipulagsáætlun. Að mati stefndu sé ekki hægt að líta svo á að hún hafi með einhverjum hætti lofað stefnanda að uppbyggingin yrði með þeim hætti sem lýst sé í stefnu, þ.e. með öðrum og meiri hraða en raunin sé. Stefnda bendi jafnframt á að ákvæði 27. gr. laganna taki aðeins til sértækra upplýsinga sem kaupandi fasteignar megi með réttu reiða sig á, þ.e. upplýsinga um tiltekin atriði er varða hið selda, í þessu tilviki byggingarrétt á lóðinni að Lofnarbrunni 6-8. Þá sé því hafnað að hin seldu fasteignatengdu réttindi teljist gölluð í skilningi 18. og 19. gr. fasteignakaupalaga og bent á að hvorugt ákvæðið tengi sérstakar vanefndarafleiðingar við loforð eða önnur fyrirheit um sérstakt ástand, eiginleika eða notagildi fasteignar. Það hvíli á stefnendum að sanna að þeim hafi verið með réttu heimilt á grundvelli samningsins að gera tilteknar kröfur til hins selda, meiri en ella. Stefnda kveðst byggja málatilbúnað sinn m.a. á reglum fasteignakauparéttar, meginreglum samninga- og kröfuréttar um stofnun samningsskuldbindinga og riftun, samningsfrelsi og skuldbindingargildi samninga, meginreglunni um sjálfstjórn sveitarfélaga, lögum um meðferð einkamála nr. 91/1991, lögum nr. 40/2002 um fasteignakaup, stjórnsýslulögum nr. 37/1993, sveitarstjórnarlögum nr. 45/1998, stjórnarskrá lýðveldisins Íslands nr. 33/1944 og lögum um gatnagerðargjald nr. 153/2006. Kröfu um málskostnað byggir stefnda á 130. gr., sbr. 129. gr. laga nr. 91/1991. IV. Niðurstaða 1. Ógildingarkrafa stefnenda Aðalkrafa stefnenda er tvíþætt. Annars vegar krefjast þau að stefnda greiði þeim tiltekna fjárhæð með nánar tilgreindum dráttarvöxtum og hins vegar að felld verði úr gildi ákvörðun stefndu frá 28. apríl 2010 um að hafna beiðni þeirra um að skila lóðinni nr. 6-8 við Lofnarbrunn til stefndu og endurgreiða þeim lóðargjald. Með úrskurði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins 21. febrúar 2010 var synjun stefndu, um að stefnendum væri heimilt að skila byggingarrétti á lóðinni, felld úr gildi. Stefnda hefur ekki nýtt sér þá heimild sem felst í 2. mgr. 28. gr. laga nr. 91/1991 að gagnstefna í málinu með kröfu um ógildingu þessa úrskurðar ráðuneytisins. Aftur á móti heldur stefnda því fram að úrskurður ráðuneytisins sé „ómarktækur“ þar sem ákvæði 103. gr. sveitarstjórnarlaga heimili ekki ráðuneytinu að ógilda eða víkja til hliðar ákvæðum einkaréttarlegra samninga. Með þessum rökum virðist stefnda telja að henni beri ekki skylda til að hlíta úrskurði ráðuneytisins. Í tilefni af ógildingarkröfu stefnenda þykir rétt að víkja að þessum sjónarmiðum stefndu. Samkvæmt 103. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 skal ráðuneytið úrskurða um ýmis vafaatriði sem upp kunna að koma við framkvæmd sveitarstjórnarmálefna. Úrskurðarvald þetta veitir ráðuneytinu heimild til að fella ákvarðanir úr gildi er lúta að framkvæmd sveitarstjórnarmálefna. Ljóst er að sveitarstjórnir verða að hlíta slíkum úrskurðum, en 78. gr. stjórnarskrárinnar nr. 33/1944 reisir ekki skorður við því að löggjafinn feli handhöfum miðstjórnarvalds úrskurðarvald af þessu tagi gagnvart sveitarstjórnum. Ráðuneytið leit svo á að ágreiningsefni það sem stjórnsýslukæra stefnenda laut að beindist að framkvæmd sveitarstjórnarmálefna og að ráðuneytinu bæri að skera úr um gildi synjunar stefndu um að veita lóðinni viðtöku á grundvelli 103. gr. sveitarstjórnarlaga. Byggðist sú afstaða á því að úthlutun lóða væri stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og að deila aðila tæki til ákvörðunar sem grundvallaðist á einkaréttarlegum samningi en ekki til efnis samningsins sem slíks. Ekki skipti máli hvort ákvörðun um að hafna skilum á lóðinni teldist stjórnvaldsákvörðun eða hvort hér reyndi einvörðungu á framkvæmd samnings sem leiddi af úthlutuninni, þar sem stjórnvöld, eins og Reykjavíkurborg, væru einnig bundin af almennum reglum stjórnsýsluréttar eins og jafnræðisreglu við töku slíkra ákvarðana. Eins og málið liggur fyrir dóminum er ekki efni til að hrófla við framangreindri túlkun ráðuneytisins á úrskurðarvaldi sínu samkvæmt 103. gr. sveitarstjórnarlaga. Er þá jafnframt til þess að líta að ráðstöfun byggingarréttarins var liður í ferli þar sem stefnda skipulagði byggð á landsvæði, sem hún var eigandi að, í samræmi við þágildandi skipulagslög og úthlutaði þeim lóðum sem skipulagið markaði til væntanlegra húsbyggjenda, allt í samræmi við venjulega framkvæmd á sviði sveitarstjórnarmála. Verður að líta svo á að ráðstöfun þessi hafi í senn falið í sér stjórnvaldsákvörðun í skilningi stjórnsýslulaga nr. 37/1993 og gerning á sviði einkaréttar þar sem ráðstafað var heimildum eiganda lóðarinnar, sbr. dóm Hæstaréttar frá 11. nóvember 2010 í máli nr. 151/2010. Í ljósi þess hlutverks sem stefnda hefur markað sér á þessum vettvangi verður að telja eðlilegt að líta svo á að ágreiningsefni það sem borið var undir ráðuneytið með stjórnsýslukæru stefnenda hafi lotið að vafaatriði um framkvæmd sveitarstjórnarmálefna og því fallið undir úrskurðarvald ráðuneytisins. Úrskurður ráðuneytisins frá 21. febrúar 2010 um gildi synjunar stefndu hafði samkvæmt efni sínu ekki önnur áhrif en að stefndu bar að taka að nýju afstöðu til þess hvort hún veitti lóðinni viðtöku. Synjun stefndu frá 28. apríl 2010 um að taka við lóðinni og endurgreiða stefnendum kaupverð hennar að hluta eða öllu leyti, í samræmi við fyrri afstöðu sína, var ekki reist á öðrum forsendum en að rétt þætti að bíða niðurstöðu dómstóla sem skýrt gæti þá réttaróvissu sem uppi væri. Eins og málið liggur fyrir dóminum stendur óhaggaður úrskurður ráðuneytisins um að fella úr gildi synjun stefndu um að taka við lóðinni og verður ekki séð að stefnendur hafi sérstaka lögvarða hagsmuni af því að dómstóll árétti þá niðurstöðu með því að ógilda synjun stefndu á beiðni stefnenda um skil lóðarinnar í kjölfar úrskurðarins. Þá er ekki unnt að taka til greina fyrri kröfulið stefnenda, þar sem þau gera ákveðna fjárkröfu á hendur stefndu, nema að um leið sé komist að þeirri niðurstöðu að stefnda hafi ranglega hafnað beiðni þeirra með bréfi sínu 28. apríl 2010. Að þessu virtu verður ekki talið að stefnendur hafi lögvarða hagsmuni af því að fá leyst úr gildi þeirrar synjunar og verður síðari lið aðalkröfu stefnenda því vísað frá dómi. 2. Ætluð brot á jafnræðisreglu vegna mismunandi aðferða við sölu byggingarréttar Ekkert í málinu bendir til þess að stefnda hafi í einhverjum tilvikum veitt lóðum í Úlfarsárdal viðtöku sem höfðu verið staðgreiddar í kjölfar útboðsins 2006 og er raunar óumdeilt að ekki séu dæmi þess. Stefnendur eru í þessum hópi lóðarhafa. Aftur á móti liggur fyrir að stefnda hefur tekið við lóðum sem úthlutað var á föstu verði en notast var við þá tilhögun við úthlutun lóða á þessu svæði árið 2007. Í þeim tilvikum hefur stefnda endurgreitt lóðarhöfum kaupverð byggingarréttarins í samræmi við ákvæði í úthlutunarskilmálum. Telja stefnendur að í því felist mismunun án þess að málefnalegar eða forsvaranlegar ástæður réttlæti hana. Í ljósi ágreiningsefnisins er nauðsynlegt að rekja hér það sem fram hefur komið um stjórnsýsluframkvæmd stefndu við úthlutun lóða og reglur um skil þeirra. Er þar fyrst til að taka að árið 1983 voru settar skriflegar reglur um lóðaúthlutun í Reykjavík. Þar var í 6. gr. kveðið á um að ef umsækjandi hætti við byggingarframkvæmd eftir að hún væri hafin skyldi borgarsjóður leysa til sín byggingarframkvæmdina samkvæmt framlögðum staðfestum reikningum. Sama átti við ef borgarráð afturkallaði úthlutun. Óheimilt var að framselja lóð eða byggingarframkvæmd áður en lóðarsamningur var gerður, sbr. 7. gr. sömu reglna, en þar kom fram að yrði úthlutunarhafi staðinn að því að bjóða lóð eða byggingarframkvæmdir til sölu skyldi úthlutunin afturkölluð. Af framburði Hjörleifs B. Kvarans, fyrrverandi borgarlögmanns og starfsmanns borgarverkfræðings, verður ráðið að á þessum tíma hafi ekki annað endurgjald verið innheimt við úthlutun lóða en gatnagerðargjald, sbr. þágildandi lög nr. 51/1974 um gatnagerðargjöld. Árið 1984 var sett reglugerð um gatnagerðargjöld í Reykjavík, sem birt var í Stjórnartíðindum nr. 206/1984. Þar sagði í 8. gr. að ef lóðarhafi óskaði eftir að skila lóð ætti hann rétt á endurgreiðslu á greiddu gatnagerðargjaldi ásamt hæstu lögleyfðu skuldabréfavöxtum af inneign hans hjá borgarsjóði. Heimilt væri að fresta endurgreiðslu, uns lóðin hefði verið veitt að nýju, þó ekki lengur en sex mánuði frá því að lóðinni hefði verið skilað. Sama gilti ef lóð hefði verið tekin af lóðarhafa vegna vanefnda hans á skilmálum. Fyrrgreindar reglur um lóðaúthlutun í Reykjavík voru afnumdar árið 1986 og nýjar reglur samþykktar í borgarráði. Þar var kveðið á um að ef úthlutunarhafi óskaði eftir að skila inn lóð áður en framkvæmdir væru hafnar gilti framangreind 8. gr. reglna nr. 206/1984 um endurgreiðslu gatnagerðargjalda. Ef umsækjandi hætti við byggingarframkvæmdir eftir að byggingarframkvæmdir voru hafnar var kveðið á um að borgarsjóður nyti forkaupsréttar að þeim í stað þess að hann leysti til sín framkvæmdirnar. Af rökstuðningi fyrir hinni breyttu framkvæmd má ráða að hún hafi komið til af því að tekist hafi að anna eftirspurn einstaklinga eftir lóðum og að gera mætti ráð fyrir að svo yrði um næstu misseri. Ljóst er af gögnum málsins að byrjað var að huga að breyttu fyrirkomulagi við ráðstöfun lóða af hálfu stefndu undir lok 10. áratugar síðustu aldar. Með bréfi borgarverkfræðings 18. október 1999, um fyrirhugaða úthlutun lóða í vestanverðu Grafarholti, sem lagt var fyrir borgarráð 19. sama mánaðar, lagði hann til að byggingarréttur á öllum íbúðarhúsalóðum, þ.e. fyrir fjölbýlishús, einbýlishús, rað-, keðju- og parhús, yrði almennt boðinn út. Myndi verð ráða vali á því hvaða tilboði yrði tekið svo framarlega sem bjóðandi teldist hæfur. Í drögum að útboðsskilmálum vegna útboðs byggingarréttar fyrir íbúðarhús á þessu svæði, sem dagsett eru 18. október 1999, var ekki vikið að skyldu eða heimild kaupanda byggingarréttar til að skila réttinum ef hann hyrfi frá byggingaráformum sínum. Hins vegar sagði þar að honum væri heimilt að framselja byggingarréttinn en að borgarsjóður ætti forkaupsrétt allt þar til lóðarleigusamningur hefði verið gerður. Skyldi lóðarleigusamningur ekki gerður fyrr en kaupverð byggingarréttarins hefði verið greitt að fullu og lokið við að steypa sökkla og plötu hússins. Tillaga þessi var ekki afgreidd á fundi borgarráðs 19. október 1999 og tók borgarverkfræðingur hana til endurskoðunar. Ný tillaga var lögð fram í borgarráði 9. nóvember 1999 þar sem lagt var til að byggingarréttur einbýlishúsa yrði eingöngu seldur einstaklingum eða fjölskyldum og að verð fyrir hann yrði fyrir fram ákveðið. Val á umsækjendum um einbýlishúsalóð skyldi hagað þannig að dregið yrði úr umsóknum þeirra sem uppfylltu skilyrði skilmálanna. Hins vegar yrði byggingarréttur á fjölbýlishúsum, raðhúsum, keðjuhúsum, tvíbýlishúsum og svokölluðum þyrpingum boðinn út og virðist sem fyrirkomulag útboðsins hafi átt að vera með sama hætti og útboð samkvæmt fyrri tillögu. Í drögum að úthlutunar- og útboðsskilmálum frá 8. nóvember 1999 er undir fyrirsögninni „4.5 Afsal eða framsal byggingarréttar og forkaupsréttur borgarsjóðs“ greint á milli einbýlishúsa og annarra húsa. Varðandi byggingarrétt fyrir einbýlishús, sem fjallað var um í gr. 4.5.1 í skilmálunum og kom til úthlutunar á fyrirfram ákveðnu verði, sagði að kysi kaupandi slíks réttar að falla frá honum áður en byggingaframkvæmdir hæfust skyldi hann tilkynna um það með skriflegum hætti til skrifstofu borgarverkfræðings. Ætti hann þá rétt á endurgreiðslu þess sem hann hefði greitt af kaupverðinu, verðbættu með byggingarvísitölu, en að frádregnu 1,0% af kaupverði byggingarréttarins. Um byggingarrétt fyrir aðrar tegundir húsbygginga, sem fjallað var um í gr. 4.5.2 og boðnar höfðu verið út, sagði aftur á móti að kaupanda slíks réttar væri heimilt að framselja byggingarrétt sinn á lóðinni en að borgarsjóður ætti þó forkaupsrétt allt þar til lóðarleigusamningur hefði verið gerður. Ef borgarráð hafnaði forkaupsrétti fól það í sér samþykki fyrir því að kaupandi byggingarréttarins yrði lóðarhafi eins og sagði í ákvæðinu. Þessi tillaga var samþykkt í borgarráði 13. nóvember 1999 og í borgarstjórn 18. sama mánaðar. Af hálfu stefnenda hefur því verið haldið fram að með skilarétti og endurgreiðslu kaupverðs samkvæmt gr. 4.5.1 í skilmálum þessum hafi verið tekið tillit til neytendasjónarmiða þar sem einbýlishúsalóðirnar hafi verið ætlaðar fyrir einstaklinga til að reisa sér þak yfir höfuðið. Á það er ekki unnt að fallast enda ljóst af skilmálum þessum að einstaklingar gátu einnig boðið í byggingarrétt á lóðum fyrir t.d. tvíbýlishús og raðhús, sem skyldi ráðstafað með útboði og ákvæði gr. 4.5.1 gilti ekki um. Nærtækara er að skýra þann greinarmun sem hér var gerður með tilliti til ólíkra aðferða við ráðstöfun lóðanna, þar sem miðað var við að byggingarréttur á lóð, sem kæmi til úthlutunar á fyrir fram ákveðnu verði, yrði ekki framseljanlegur en að rétthafi gæti fengið kaupverð hans endurgreitt, meðan lóðir sem boðnar höfðu verið út væru framseljanlegar. Þegar skilmálar þessir eru virtir í heild verður að telja ljóst að ekki hafi verið gert ráð fyrir að skila bæri byggingarrétti á úboðslóð ef horfið væri frá byggingaráformum á lóðinni. Skilmálar vegna úthlutunar og útboðs byggingarréttar á íbúðarhúsum í Grafarholti frá 2001 eru af sömu gerð að þessu leyti og fyrrgreindir skilmálar sem samþykktir voru í nóvember 1999. Sama á við um úthlutunar- og útboðsskilmála fyrir íbúðarhús í Grafarholti frá 2002. Í báðum þessum skilmálum var greint á milli einbýlishúsalóða, sem skyldi úthlutað til einstaklinga á föstu verði, og íbúðarhúsalóða fyrir aðrar húsategundir, sem átti að bjóða út og selja hæstbjóðanda. Lóðum sem komu til úthlutunar bar að skila gegn endurgreiðslu kaupverðs byggingarréttarins ef fallið var frá byggingaráformum meðan byggingarréttur á útboðslóðum var framseljanlegur og borgarsjóður átti forkaupsrétt að honum. Í skilmálum árið 2002 til 2003 fyrir Grafarholt bar svo við að engar einbýlishúsalóðir komu til úthlutunar, einungis raðhús, parhús, fjölbýlishús og svonefndar þyrpingar. Í samræmi við fyrri skilmála var ekki vikið að skilum lóða og endurgreiðslu kaupverðs heldur aðeins kveðið á um heimild til framsals auk forkaupsréttar borgarsjóðs. Árið 2001 var nokkrum lóðum fyrir bæði einbýlishús og raðhús úthlutað við Jörfagrund á Kjalarnesi. Fór úthlutunin þannig fram að dregið var úr lóðaumsóknum. Af skilmálum fyrir úthlutunina, sem samþykktir voru í borgarráði 8. maí 2001, virðist mega ráða að lóðarhafar hafi einungis átt að greiða gatnagerðargjald í samræmi við gjaldskrá. Í skilmálunum, sem voru afar knappir, er í engu vikið að því hvernig með skyldi fara ef fallið yrði frá byggingaráformum. Næsta úthlutun lóða innan umdæmismarka Reykjavíkur fór fram í Norðlingaholti. Þar stóð stefnda að úthlutuninni með einkahlutafélaginu Rauðhóli, sem mun hafa átt landsvæði innan marka hins nýskipulagða hverfis. Byggingarréttur í fyrsta áfanga var boðinn út samkvæmt skilmálum sem samþykktir voru í borgarstjórn 15. maí 2003. Þar voru boðnar út einbýlishúsalóðir sem og aðrar lóðategundir eins og fyrir parhús, raðhús og fjölbýlishús. Sérstaklega var kveðið á um að kaupanda byggingarréttar væri heimilt að framselja réttinn en útbjóðandi, þ.e. stefnda í samvinnu við Rauðhól ehf., ætti forkaupsrétt. Í engu var vikið að skilaskyldu kaupanda byggingarréttarins eða heimild hans til að skila réttinum gegn endurgreiðslu kaupverðsins ef fallið yrði frá byggingaráformum. Sams konar skilmálar giltu um útboð byggingarréttar fyrir íbúðarhús í öðrum áfanga Norðlingaholts frá 2004 og þriðja áfanga Norðlingaholts frá 2005. Árið 2005 var 30 lóðum fyrir einbýlishús úthlutað af stefndu við Lambasel í Breiðholti. Ákveðið var að úthluta þessum lóðum til einstaklinga og fjölskyldna gegn greiðslu fyrir fram ákveðins verðs fyrir byggingarréttinn. Sérstaklega var tekið fram í upphafi skilmálanna fyrir þessari úthlutun að ef aðstæður breyttust hjá lóðarhafa og hann hætti við að nýta lóðina sjálfur til íbúðar bæri honum að skila lóðinni til stefndu og gilti það undantekningalaust ef lóðarleigusamningur hefði ekki verið gerður. Í skilmálum fyrir þessa úthlutun var hliðstætt ákvæði og gilti um byggingarrétt á einbýlishúsalóðum í Grafarholti. Ef lóðarhafi kaus að falla frá byggingarrétti sínum áður en hann hóf framkvæmdir bar honum að tilkynna það til skrifstofu framkvæmdasviðs stefndu og átti þá rétt á endurgreiðslu þess sem hann hafði greitt af kaupverðinu og fráveituheimæðargjaldinu verðbættu með byggingarvísitölu að frádregnu 1% af framreiknaðri upphæðinni. Þá var sérstaklega kveðið á um að óheimilt væri að framselja byggingarréttinn eftir að byggingarframkvæmdir voru hafnar og lóðarleigusamningur ekki gerður nema ríkar ástæður mæltu með því og aðeins með samþykki borgarráðs. Næsta úthlutun stefndu á byggingarrétti á lóðum var í Úlfarsárdal árið 2006 og hefur skilmálum, sem um þá úthlutun giltu, verið gerð skil í kafla II hér að framan. Þá er þar einnig vikið að nýjum reglum um úthlutun íbúðarhúsalóða í Reykjavík, sem samþykktar voru á fundi borgarstjórnar 15. maí 2007, og þeim breytingum sem í þeim fólust. Í málinu hafa verið lagðir fram tveir listar með upplýsingum um skil lóða fyrir íbúðarhúsnæði til stefndu frá 2000 til 2010. Um er að ræða töluverðan fjölda lóða. Í langflestum tilvikum er um að ræða lóðir sem úthlutað hafði verið á föstu verði og því skylt að skila þeim samkvæmt skilmálum ef lóðarhafi ætlaði sér ekki að nýta byggingarréttinn. Fimm dæmi eru frá árinu 2002 þar sem stefnda veitti útboðslóðum viðtöku. Samkvæmt fyrirgreindum listum var í fjórum þessara tilvika tekið við lóðunum í kjölfar riftunar á sölu byggingarréttarins sökum vanskila á greiðslu kaupverðs en í skilmálum var kveðið á um rétt stefndu til þess að beita riftun í slíkum tilvikum. Í fimmta tilvikinu virðist stefnda hafa tekið við lóð í Grafarholti af „skipulagsástæðum“ en áður hafði lóðarhafanum verið hafnað skilum sökum þess að ekki væri gert ráð fyrir því að unnt væri að skila lóðum samkvæmt skilmálum. Af þeim gögnum sem liggja fyrir um þetta einstaka mál verður ekki ráðið að mál stefnenda eigi sér hliðstæðu í því þannig að stefndu beri af þeim sökum að veita lóð stefnenda einnig viðtöku. Ekki verður séð að stefnda hafi veitt nokkrum útboðslóðum viðtöku á tímabilinu frá 2003 til 2008. Samkvæmt hinum framlögðum listum tók stefnda aftur móti við átta lóðum á tímabilinu frá 2008 til 2010. Í málinu liggur fyrir að í einu þessara tilvika hafi verið tekið við lóðinni í kjölfar riftunar í september 2008 sökum vanefnda á greiðslu af skuldabréfi sem lóðarhafi hafði gefið út til stefndu, sbr. ákvæði í útboðsskilmálunum frá 2006. Þar er um að ræða lóðina að Iðunnarbrunni 15 sem getið er í stefnu og greinargerð. Í öðrum tilvikum virðist stefnda hafa tekið við lóðunum einkum með vísan til heimildar borgarráðs frá 14. maí 2009 til að veita lóðum viðtöku þar sem lóðarhafar væru í vanskilum með greiðslu skuldabréfa sem þeir hefðu gefið út vegna kaupa á byggingarréttinum. Hjörleifur B. Kvaran, starfsmaður og síðar skrifstofustjóri borgarverkfræðings frá 1976 til 1987, framkvæmdastjóri lögfræði- og stjórnsýsludeildar stefndu frá 1987 til 1994 og borgarlögmaður frá 1994 til 2003, gaf enn fremur skýrslu í málinu, auk þess sem lögð voru fram í málinu svör hans frá 10. febrúar 2011 við skriflegum fyrirspurnum um lóðaúthlutanir í Reykjavík. Hjá honum kom fram að sú regla hafi verið við lýði hjá stefndu, meðan hann var í beinum samskiptum við lóðarhafa, að óheimilt hefði verið að selja lóð fyrr en lóðarleigusamningur hefði verið gerður. Vildi úthlutunarhafi ekki byggja á lóðinni hafi honum borið að skila henni aftur til borgarinnar en þá hafi gatnagerðargjöld og önnur gjöld verið endurgreidd. Hafi honum ekki verið kunnugt um að neinar breytingar hefðu verið gerðar á reglum um skil á lóðum eftir að hann hætti á skrifstofu borgarverkfræðings árið 1987 en hann hefði setið fundi borgarráðs þar til hann hætti störfum hjá stefndu árið 2003. Taldi hann að engum hefði verið meinað að skila lóð ef hann vildi ekki byggja á henni. Lýsing vitnisins á framkvæmdinni frá því hann hóf störf á skrifstofu borgarverkfræðings til 1999 er í samræmi við það sem fram kemur í þeim gögnum sem lögð hafa verið fyrir dóminn og lýst er hér að framan. Á þessum tíma var öllum lóðum úthlutað á föstu verði en ekki með útboði. Gegn framburði vitnisins telur dómurinn aftur á móti að gögn málsins gefi ótvírætt til kynna að grundvallarbreyting hafi orðið á reglum um skil lóða með samþykkt úthlutunar- og útboðsskilmála í Grafarholti árið 1999. Eftir það hafa gilt ólíkar reglur hjá stefndu um áhrif þess ef lóðarhafi hverfur frá byggingaráformum sínum eftir því hvort byggingarréttinum á lóðinni hefur verið úthlutað á föstu verði eða hvort hann hefur verið boðinn út og seldur hæstbjóðanda. Í fyrra tilvikinu hefur almennt verið kveðið á um það í skilmálum að byggingarrétturinn sé óframseljanlegur og að lóðarhafi eigi að skila honum gegn endurgreiðslu kaupverðsins. Í síðara tilvikinu er byggingarrétturinn aftur á móti framseljanlegur þó að framkvæmdir séu ekki hafnar og ekki mælt fyrir um heimild til að skila lóðinni gegn endurgreiðslu kaupverðsins. Stefnendur hafa ekki bent á einstök tilvik þar sem slíkri útboðslóð hefur verið skilað til stefndu einungis vegna þess að lóðarhafi hefur hætt við framkvæmdir eða þær ekki hafist innan tilskilins frests. Sveitarfélögum er ekki lögskylt að úthluta lóðum til byggingarframkvæmda og um þær ráðstafnir sveitarfélaga hafa ekki verið sett almenn lög. Þau hafa hins vegar almennt markað sér þetta hlutverk sjálf og eru við framkvæmd á því sviði bundin af almennum meginreglum stjórnsýsluréttar eins og áður er vikið að. Eftir sem áður felur úthlutun lóða, hvort sem hún fer fram á föstu verði eða með útboði byggingarréttar, í sér ráðstöfun einkaréttarlegra réttinda sem háð er almennum reglum einkaréttar m.a. á sviði samningaréttar. Stefnda hefur sjálf sett sér ákveðnar reglur í formi skilmála um ráðstöfun eða sölu byggingarréttar hverju sinni á lóðum áður en gerður er lóðarleigusamningur eins og rakið hefur verið. Ráðast réttindi og skyldur samningsaðila þá í meginatriðum af því sem þar er kveðið á um enda hafi þeir skilmálar legið fyrir við sölu stefndu á byggingarréttinum og kaupendur þeirra átt þess kost að kynna sér efni þeirra. Um sölu byggingarréttar á lóðinni við Lofnarbrunn 6-8 giltu útboðsskilmálar frá janúar 2006 vegna byggingarréttar fyrir íbúðarhús í fyrsta áfanga í Úlfarsárdal. Gengust stefnendur undir þá skilmála er þeir keyptu byggingarréttinn á lóðinni af stefndu. Í skilmálunum var í engu getið um að lóðarhafar gætu skilað lóðinni eða að þeim væri það skylt ef forsendur breyttust og þeir hyrfu frá byggingaráformum sínum. Í ljósi þess sem fyrir liggur um stjórnsýsluframkvæmd stefndu er ekki unnt að fallast á að stefnendur hafi mátt ætla, er þau gengust undir skilmálana, að þrátt fyrir að ekki væri mælt fyrir um það í skilmálunum væri unnt að skila lóðinni, nema þá að skilyrðum riftunar væri fullnægt. Þá hefur ekki verið leitt í ljós að með framangreindum skilmálum hafi orðið einhver þau skil í stjórnsýsluframkvæmd stefndu að skylt hafi verið að kynna frekar en gert var að kaupendur byggingarréttar ættu ekki einhliða rétt til að skila byggingarréttinum. Helgast það m.a. af því sem fram hefur komið, að frá 1999, þegar fyrst var farið að bjóða út byggingarrétt á lóðum, hefur verið lagt til grundvallar að sá sem keypt hefur slíkan rétt í útboði geti framselt hann en að honum beri ekki að skila réttinum ef kaupandinn hyggst ekki nýta hann. Eins og fram hefur komið bera stefnendur brigður á að málefnalegar eða forsvaranlegar ástæður séu fyrir mismunandi reglum um skil byggingarréttar á íbúðarhúsalóðum eftir því hvernig stefnda hefur staðið að úthlutun þessa réttar. Ljóst er að hér er aðeins um tvær mismunandi aðferðir að ræða við sölu byggingarréttar og skiljanlegt að fyrir kaupendur slíks réttar sé erfitt að gera sér grein fyrir af hverju mismunandi reglur eigi að gilda um þessi atriði. Enn skiljanlegra er það þegar þessum ólíku aðferðum hefur verið beitt við úthlutun lóða í sama hverfi þannig að sumum lóðum skilað en stefnda hafni viðtöku annarra lóða. Við mat á því hvort málefnaleg og forsvaranleg sjónarmið liggi hér að baki verður þó að líta til annarra atriða er tengjast ástæðum þess að réttarstaða lóðarhafa er mismunandi að þessu leyti. Þegar byggingarrétti á lóð er úthlutað á föstu verði er ljóst að hætta skapast á því að misræmi verði milli kostnaðar lóðarhafa af því að afla sér byggingarréttarins og þess verðs sem aðrir eru tilbúnir til að greiða fyrir hann. Þegar eftirspurn er meiri eftir slíkum réttindum en framboðið leiðir þessi tilhögun við úthlutun til þess að lóðarhafar geta hagnast óeðlilega (þ.e. hagnaður myndast á öðrum forsendum en markaðsforsendum) með því að framselja byggingarréttinn. Ekki hafa verið bornar brigður á að allt þar til efnahagsáföllin riðu yfir haustið 2008 hafi eftirspurn að jafnaði verið meiri eftir íbúðarhúsalóðum í Reykjavík en framboðið. Þá verður að ætla að bann í skilmálum stefndu við framsali byggingarréttar á íbúðarhúsalóðum, þegar réttinum hefur verið úthlutað á föstu verði, hafi átt að stemma stigu við því að menn gætu hagnast óeðlilega á þessu fyrirkomulagi. Í stað þess að geta framselt byggingarréttinn hafi lóðarhafi hins vegar borið að skila honum til stefndu gegn því að fá kaupverðið endurgreitt ef hann ætlaði ekki að byggja á lóðinni. Fallast verður á að forsendur séu aðrar þegar byggingarrétturinn er boðinn út og hann seldur hæstbjóðanda. Í þeim tilvikum verður að ganga út frá því að kaupverð byggingarréttarins samrýmist markaðsvirði hans á þeim tíma sem lóðarhafi keypti réttinn og eðlilegt að heimila framsal byggingarréttarins en ekki krefjast skila á honum ef horfið er frá byggingaráformum á lóðinni. Þetta skýrir hvers vegna ekki er kveðið á um skil lóða í þeim skilmálum sem giltu um það útboð sem um ræðir og réttlætir að mati dómsins þann mun sem er á réttarstöðu lóðarhafa að þessu leyti eftir því hvort byggingarréttinum hefur verið úthlutað á föstu verði eða honum ráðstafað með útboði. Þar sem útboðsskilmálar eru mismunandi að þessu leyti eftir því hvernig staðið hefur verið að úthlutun byggingarréttarins og frambærilegar og málefnalegar ástæður hafa verið færðar fyrir því af hálfu stefndu verður ekki talið að stefnendum hafi verið mismunað með ólögmætum hætti á þessum grundvelli. Ekki verður séð að þessi ólíka réttarstaða feli í sér ólögmæta mismunun þó að markaðsaðstæður breytist með þeim afleiðingum að eftirsóknarvert verður að skila byggingarréttinum hyggist lóðarhafi ekki nýta sér hann. Þá felur það ekki í sér brot á jafnræðisreglu þó að önnur sveitarfélög kunni að haga framkvæmd sinni við lóðaúthlutanir með öðrum hætti en stefnda. Af þessum sökum verður ekki fallist á að stefnda hafi með tilhögun sinni við lóðaúthlutanir að þessu leyti brotið gegn jafnræðisreglu 11. gr. stjórnsýslulaga, 65. gr. stjórnarskrárinnar eða 14. gr. mannréttindasáttmála Evrópu. 3. Ætluð brot á jafnræðisreglu vegna mismunandi fjármögnunarleiða og vanefnda lóðarhafa Eins og fram hefur komið var unnt að greiða fyrir byggingarréttinn í útboðinu 2006 annars vegar með því að staðgreiða kaupverðið og önnur gjöld og hins vegar með því að greiða 10% af verðinu og gefa út skuldabréf til stefndu fyrir eftirstöðvunum. Lóð stefnenda var staðgreidd og því skulda þau ekki stefndu kaupverð lóðarinnar. Hins vegar liggur fyrir að stefnendur eru ennþá í skuld við fjármálafyrirtæki sem lánaði þeim fé til að fjármagna kaupin. Eins og getið var um í kafla II hér að framan áskildi stefnda sér rétt til að rifta samningnum annars vegar ef lóðarhafi myndi vanefna greiðslu af skuldabréfi og hins vegar ef hann virti ekki ákvæði um tímafresti um upphaf framkvæmda. Með skilmálum þessum skuldbatt stefnda sig aftur á móti ekki til þess að grípa til þessara vanefndaúrræða við þær aðstæður sem heimilt var að beita þeim. Verður að áskilja stefndu svigrúm til að meta, með tilliti til fjárhagslegrar stöðu sinnar og umfangs þeirra skuldbindinga sem af riftun leiðir samkvæmt skilmálunum, hvort og þá hvenær stefnda grípi til slíkra úrræða. Sem stjórnvald verður stefnda þó að gæta innbyrðis samræmis við þá framkvæmd þannig að lóðarhafar sem eru í sömu aðstöðu fái sömu meðhöndlun á hverjum tíma. Þó að dæmi séu um að stefnda hafi beitt riftun áður en efnahagsáföllin riðu yfir haustið 2008 gagnvart lóðarhafa, sem ekki hafi staðið í skilum við stefndu með greiðslur samkvæmt skuldabréfi, verður ekki talið að jafnræðisreglur eigi að leiða til þess að stefndu beri að leysa með sama hætti úr málum gagnvart stefnendum. Verður m.a. að telja að breyttar markaðsaðstæður í kjölfar efnahagsáfallanna hafi réttlætt almenna endurskoðun á beitingu riftunarheimildarinnar, sbr. niðurstöðu í dómi Hæstaréttar frá 11. nóvember 2010 í máli nr. 151/2010. Þá verður einnig að fallast á að stefndu sé heimilt að gera greinarmun á því hvaða skyldum er ekki sinnt af hálfu lóðarhafa þegar stefnda tekur almenna afstöðu til þess hvernig riftunarheimildum hennar skuli beitt. Í því sambandi skal tekið fram að af framlögðum gögnum um skil lóða síðasta áratuginn verður ekki séð að sölu byggingarréttar hafi nokkurn tíma verið rift sökum þess að lóðarhafi hafi ekki byrjað framkvæmdir innan tilskilins frests. Ekki er því fallist á að ólík viðbrögð stefndu að þessu leyti feli í sér brot á jafnræðisreglu. Af sömu ástæðum verður ekki séð að hald sé í þeirri málsástæðu stefnenda, sem teflt er fram í stafliðum D, F, G og H í stefnu. Þó að framkvæmdafrestur hafi verið framlengdur veitir það ekki lóðarhöfum, sem ekki hyggjast virða frestinn, lagalegan rétt til þess að stefnda beiti þá vanefndaúrræðum sem henni er þó vissulega heimilt að grípa til. Þá er ekki krafist ógildingar á þeirri ákvörðun stefndu að framlengja frestinn og stefnendur hafa ekki fært viðhlítandi rök fyrir því að hugsanlegir annmarkar á töku þeirrar ákvörðunar eigi að leiða til þess að fallast beri á kröfur þeirra. Í stefnu er jafnframt skírskotað til þess að stefnda hafi veitt lóðunum að Iðunnarbrunni 10 og 11 viðtöku sem báðar voru boðnar út árið 2006 á sama tíma og lóðin að Iðunnarbrunni 13. Fyrir liggur að kaupendur þessara lóða hafi horfið frá kaupunum áður en til greiðslu kaupverðs kom. Samkvæmt gr. 5.1 í skilmálunum frá 2006 var skýrlega tekið fram að í þessum tilvikum yrði litið svo á að kaupandi byggingarréttar hefði fallið frá tilboði sínu og að tilboðstrygging yrði þá ekki endurgreidd. Sú aðstaða sem uppi var í þessum málum, sem afgreidd voru í samræmi við ótvírætt ákvæði skilmálanna, getur engan veginn talist hliðstæð atvikum í máli stefnenda og því verður ekki fallist á að jafnræðis hafi ekki verið gætt af hálfu stefndu að þessu leyti. 4. Viðbrögð stefndu við úrskurði samgöngu- og sveitarstjórnarráðuneytisins Eins og fram hefur komið var í úrskurði samgöngu– og sveitarstjórnarráðuneytisins 21. febrúar 2010 fallist á kröfu stefnenda um að synjun stefndu á heimild stefnenda til að skila byggingarrétti að lóðinni nr. 6-8 við Lofnarbrunn væri ógild. Um úrskurðarvald ráðuneytisins var vísað til 103. gr. sveitarstjórnarlaga nr. 45/1998 þar sem ráðuneytinu er falið að úrskurða um ýmis vafaatriði sem upp kunna að koma við framkvæmd sveitarstjórnarmálefna. Líkt og þegar hefur komið fram stendur þessi niðurstaða ráðuneytisins óhögguð. Hún hafði þó ekki önnur áhrif samkvæmt efni sínu en að stefndu bar að taka að nýju afstöðu til þess hvort hún veitti lóðinni viðtöku eins og þegar hefur komið fram. Í rökstuðningi ráðuneytisins fyrir niðurstöðu sinni er einkum skírskotað til þess að stefnda hafi ekki gætt jafnræðis milli lóðarhafa. Þær forsendur gáfu ráðuneytinu enn fremur tilefni til að beina þeim „tilmælum“ til stefndu að „rétta stöðu“ stefnenda þannig að þeir yrðu jafnsettir öðrum lóðarhöfum sem höfðu fengið úthlutað lóðum hjá stefndu í samræmi við þau sjónarmið sem sett voru fram í úrskurðinum. Þessi tilmæli voru reist á 102. gr. sveitarstjórnarlaga þar sem kveðið er á um að ráðuneytið skuli hafa eftirlit með því að sveitarstjórnir gegni skyldum sínum samkvæmt lögunum og öðrum löglegum fyrirmælum. Getur ráðuneytið beitt ákveðnum viðurlögum telji það sveitarstjórn ekki fara að löglegum fyrirmælum, þ.e. áminningu og áskorun um að bæta úr vanrækslunni. Verði sveitarstjórn ekki við áskorun þessa efnis er kveðið á um að ráðuneytið geti stöðvað greiðslur úr Jöfnunarsjóði sveitarfélaga eða krafist dagsekta með lögsókn á hendur þeim sem ábyrgð bera á vanrækslunni. Tilmæli þessi hafa samkvæmt framansögðu ekki bindandi réttarverkan með sama hætti og úrskurður um ógildingu synjunar stefndu um að stefnendur fengju að skila lóðinni. Ekki hafa verið bornar brigður á að stefnda hafi haft í hyggju að höfða mál til ógildingar á úrskurðinum en horfið frá því eftir að mál höfðu verið höfðuð gegn stefndu þar sem ágreiningsefnin voru í meginatriðum þau sömu. Eftir að lögmaður stefnenda óskaði eftir því að stefnda tæki við lóðinni í kjölfar úrskurðarins og greiddi stefnendum kaupverðið og ýmsar aðrar greiðslur þá var erindinu hafnað með bréfi borgarlögmanns með skírskotun til þess að ágreiningsmál af þessu tagi væru til meðferðar hjá dómstólum. Eins og hér hefur verið gerð grein fyrir er það niðurstaða dómsins að stefnda hafi ekki brotið gegn jafnræðisreglu þegar hún hafnaði því að veita lóðinni viðtöku og endurgreiða kaupverðið eins og ráðuneytið taldi. Með hliðsjón af framangreindu verður ekki fallist á að viðbrögð stefndu við úrskurði ráðuneytisins hafi verið ómálefnaleg eða að stefnda hafi sýnt af sér valdníðslu í kjölfar úrskurðarins. 5. Riftunarkrafa stefnenda Í málinu hafa, auk útboðsskilmála, verið lögð fram nokkur gögn um fyrirætlun stefndu um uppbyggingu Úlfarsárdals sem ætla má að kaupendur byggingarréttar í umræddu hverfi hafi haft aðgang að við kaupin á byggingarrétti þar. Ber þar fyrst að nefna deiliskipulag fyrir hverfi 4 – Hallar, Hamrahlíðarlönd og suðurhlíðar Úlfarsfells, sem öðlaðist gildi við birtingu auglýsingar í B-deild Stjórnartíðinda 25. maí 2005 sem nr. 475/2005, uppdrátt sem sýnir fyrirhugaða byggð á öllu Úlfarsfellssvæðinu með skýringartextum, texta þar sem rakið er hver heildarhugmyndin sé með skipulagi svæðisins, auglýsingu sem birt var í Morgunblaðinu 5. febrúar 2006 og nokkur útprent af vef stefndu. Í þessum gögnum er fyrirhuguðu skipulagi lýst með almennum orðum en engu lofað um að uppbyggingu hverfisins í heild eða að hluta yrði lokið innan tiltekins tíma enda ekki á valdi stefndu að tryggja það. Hvorki deiliskipulagið né önnur gögn sem að framan greinir gefa heldur fyrirheit um að uppbygging gatnakerfis, skóla, íþróttamannvirkja, leiksvæða og annarrar opinberrar þjónustu innan hverfisins yrði að fullu lokið áður en einstakir lóðarhafar lykju við framkvæmdir á lóðum sínum. Gátu kaupendur byggingarréttar ekki vænst annars en að hraði uppbyggingar þessarar þjónustu í hverfinu héldist að miklu leyti í hendur við fjölgun íbúa þess sem aftur myndi ráðast af getu einstakra lóðarhafa til að ljúka byggingarframkvæmdum á lóðum sínum. Verður ekki fallist á með stefnendum að stefnda hafi vanefnt skyldur sínar gagnvart þeim á þann hátt að stefnendum sé heimilt að rifta kaupunum á byggingarréttinum og krefjast skaðabóta úr hendi stefndu. 6. Niðurstaða, málskostnaður o.fl. Samkvæmt framansögðu hefur ekki verið sýnt fram á að stefndu sé lagalega skylt að taka við lóðinni nr. 6-8 við Lofnarbrunn og þeim byggingarrétti sem henni fylgir og endurgreiða stefnendum kaupverð byggingarréttarins með verðbótum. Af þessum sökum ber að sýkna stefndu af fjárkröfu stefnenda í aðalkröfu, sem og af vara- og þrautavarakröfu þeirra, en áður hefur verið gerð grein fyrir að vísa beri ógildingarkröfu stefnenda frá dómi. Með vísan til 3. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála þykir rétt að hvor aðila beri sinn kostnað af rekstri málsins. Ásmundur Helgason héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Vísað er frá dómi kröfu stefnenda, Antons M. Egilssonar, Berglindar Helgadóttur og Gunnars Freys Freyssonar, um að ógilt verði synjun stefndu, Reykjavíkurborgar, frá 28. apríl 2010 um skil á lóðinni nr. 6-8 við Lofnarbrunn og þeim byggingarrétti sem henni fylgir til stefndu og endurgreiðslu lóðargjalda. Stefnda er að öðru leyti sýkn af kröfum stefnenda. Málskostnaður milli aðila fellur niður.
Mál nr. 109/2010
Kærumál Framsal
Með bréfi 15. desember síðastliðinn, sem barst dóminum 17. sama mánaðar, vísaði ríkissaksóknari, fyrir hönd íslenska ríkisins, til dómsins kröfu varnaraðila, X, brasilísks ríkisborgara sem nú er gæslufangi á Litla-Hrauni, fæddur [...], „um úrskurð um hvort skilyrði laga um framsal séu fyrir hendi vegna ákvörðunar dómsmálaráðuneytisins, dags. 11. desember 2009, um að fallast á beiðni brasilískra dómsmálayfirvalda um að framselja varnaraðila til Brasilíu.“ Málið var þingfest 22. desember síðastliðinn. Það var tekið til úrskurðar 19. janúar síðastliðinn og úrskurður kveðinn upp 26. sama mánaðar. Með dómi Hæstaréttar 1. þessa mánaðar var úrskurðurinn ómerktur. Málið var flutt að nýju og tekið til úrskurðar 19. þessa mánaðar eftir að lögð höfðu verið fram fleiri gögn.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Jón Steinar Gunnlaugsson og Hjördís Hákonardóttir og Viðar Már Matthíasson settur hæstaréttardómari. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 24. febrúar 2010, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur 22. febrúar 2010, þar sem staðfest var ákvörðun dómsmálaráðherra 11. desember 2009 um að framselja varnaraðila til Brasilíu. Kæruheimild er í 24. gr. laga nr. 13/1984 um framsal sakamanna og aðra aðstoð í sakamálum. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi og að sakarkostnaður verði greiddur úr ríkissjóði. Sóknaraðili krefst staðfestingar hins kærða úrskurðar. Varnaraðili byggir kröfu sína meðal annars á því að 6. gr. og 7. gr. laga nr. 13/1984 standi í vegi fyrir kröfu sóknaraðila um framsal en meginefni þessara lagaákvæða er tekið upp í hinn kærða úrskurð. Við meðferð málsins fyrir dómsmálaráðherra krafðist varnaraðili þess að framsalsbeiðni yrði synjað og bar þar meðal annars upp sjónarmið sín um að synja ætti beiðninni af þeim ástæðum sem í nefndum lagaákvæðum greinir. Fyrir liggur að dómsmálaráðherra hefur metið aðstæður í þessu máli svo, að nefndar ástæður standi ekki gegn framsali varnaraðila. Ekki eru efni til að dómstólar hnekki því mati. Með þessum athugasemdum en að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti greiðist úr ríkissjóði samkvæmt 2. mgr. 16. gr. laga nr. 13/1984 eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur. Þóknun skipaðs verjanda varnaraðila, Hilmars Ingimundarsonar hæstaréttarlögmanns, vegna meðferðar málsins fyrir Hæstarétti, 150.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 474/2005
Skaðabætur Líkamstjón Örorka Sakarskipting Réttaráhrif dóms Gjafsókn
B krafði A og C um bætur vegna líkamstjóns er hann varð fyrir er til slagsmála kom í miðborg Reykjavíkur. A var í opinberu máli sakfelldur fyrir að hafa slegið B hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum að hann féll í götuna og var á því byggt í hinu opinbera máli að líkamstjón B hefði að langmestu leyti stafað af fallinu. C var ákærður fyrir að hafa sparkað í B eftir að hann féll í götuna en var sýknaður. B var einnig sakfelldur fyrir sinn þátt í slagsmálunum og var hann talinn hafa átt upptökin að því að líkamlegu ofbeldi var beitt í samskiptum aðila. Í niðurstöðu Hæstaréttar sagði að dómurinn í hinu opinbera máli hefði fullt sönnunargildi um að A hefði slegið B í höfuðið með umræddum afleiðingum, sbr. 1. mgr. 138. gr. laga nr. 19/1991. Jafnvel þó að ekki teldist útilokað að líkamstjón B væri að einhverju leyti rakið til sparka í höfuð hans eftir að hann féll í götuna var A allt að einu talinn bera ábyrgð á öllu tjóni B þar sem um samverkandi tjónsorsakir væri að ræða. B var þó látinn bera einn þriðja tjóns síns sjálfur vegna eigin sakar. Ekki var talið sannað að C hefði sparkað í höfuð B eftir að hann féll í götuna og var hann því sýknaður af kröfum B.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjördís Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Aðaláfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 11. nóvember 2005. Hann krefst aðallega sýknu af kröfum gagnáfrýjanda og að gagnáfrýjanda verði gert að greiða honum málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Til vara krefst hann þess að dæmdar bætur verði lækkaðar og málskostnaður á báðum dómstigum felldur niður. Gagnáfrýjandi áfrýjaði fyrir sitt leyti 23. janúar 2006 gagnvart aðaláfrýjanda og 30. janúar 2006 gagnvart stefnda C að fengnu áfrýjunarleyfi. Hann krefst aðallega úr þeirra hendi greiðslu 14.016.305 króna með 2% ársvöxtum samkvæmt skaðabótalögum nr. 50/1993 frá 27. september 1998 til 11. mars 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 17. maí 2001 að upphæð 3.100.000 krónur. Til vara krefst hann staðfestingar hins áfrýjaða dóms. Þá krefst hann málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar sem honum hefur verið veitt. Stefndi C krefst staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti án tillits til gjafsóknar. Við fyrirtöku málsins í héraði 11. ágúst 2005 var mætt af hálfu allra málsaðila og því lýst yfir að þeir teldu óþarft að flytja málið á ný þó að dómsuppsaga hefði dregist fram yfir þann frest sem greinir í 1. mgr. 115. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Við svo búið var hinn áfrýjaði dómur kveðinn upp. Áður en málflutningur hófst fyrir Hæstarétti skoðuðu dómendur réttarins ásamt lögmönnum málsaðila myndbandsupptöku, sem tveir vegfarendur gerðu á vettvangi og afhent var lögreglu vegna opinberrar rannsóknar sem fram fór á þeim atvikum sem um ræðir í málinu. Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 2000 í sakamáli á hendur aðaláfrýjanda og stefnda C var talið sannað að aðaláfrýjandi hefði slegið gagnáfrýjanda í andlitið umrætt sinn með krepptum hnefa með þeim afleiðingum að gagnáfrýjandi skall aftur fyrir sig í götuna og missti meðvitund. Var á því byggt að líkamstjón gagnáfrýjanda hefði að langmestu leyti stafað af fallinu. Dóminum var ekki áfrýjað. Telst hann samkvæmt 1. mgr. 138. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála hafa fullt sönnunargildi um að aðaláfrýjandi hafi slegið gagnáfrýjanda í höfuðið með umræddum afleiðingum. Ekki verður fallist á með aðaláfrýjanda að hnefahöggið hafi réttlæst af sjónarmiðum um neyðarvörn sem hafi áhrif á skaðabótaábyrgð hans á afleiðingum höggsins. Í dóminum 14. júní 2000 var talið ósannað að aðaláfrýjandi og stefndi C hefðu sparkað í höfuð gagnáfrýjanda eftir að hann féll í götuna. Í þessu máli hafa vitni sem báru um þetta ekki verið yfirheyrð sérstaklega, heldur hefur verið látið við það sitja að leggja fram lögregluskýrslur og endurrit yfirheyrslna fyrir dómi í nefndu máli um framburð þeirra. Í þessum vitnisburði, sem er ítarlega rakinn í dóminum, gætir mikils misræmis bæði milli vitnanna innbyrðis en einnig í framburði einstakra vitna. Með vísan til þess verður fallist á með aðaláfrýjanda og stefnda C að ósannað sé að þeir hafi veist að aðaláfrýjanda með þessum hætti. Leiðir þetta til þess að því er stefnda C varðar að hinn áfrýjaði dómur verður staðfestur um sýknu hans af kröfum gagnáfrýjanda. Jafnvel þó að ekki teljist útilokað að líkamstjón gagnáfrýjanda verði að einhverju leyti rakið til sparka í höfuð hans, þar sem hann lá í götunni eftir hnefahöggið, verður allt að einu talið að aðaláfrýjandi beri á grundvelli almennra reglna um skaðabótaábyrgð, þegar um samverkandi tjónsorsakir er að ræða, ábyrgð á öllu tjóni hans, en þó með lækkun vegna eigin sakar gagnáfrýjanda. Með þessari athugasemd en að öðru leyti með vísan til forsendna hins áfrýjaða dóms verður hann staðfestur um annað en fjárhæð málskostnaðar, sem aðaláfrýjanda verður gert að greiða í ríkissjóð. Ekki eru efni til að verða við kröfu aðaláfrýjanda um lækkun bóta með vísan til 24. gr. skaðabótalaga nr. 50/1993. Málskostnaður sem aðaláfrýjanda verður gert að greiða í ríkissjóð vegna meðferðar málsins í héraði ákveðst eins og í dómsorði greinir. Málskostnaður stefnda C fyrir Hæstarétti fellur niður. Aðaláfrýjanda verður gert að greiða í ríkissjóð hluta málskostnaðar gagnáfrýjanda fyrir Hæstarétti svo sem í dómsorði greinir. Gjafsóknarkostnaður gangáfrýjanda og stefnda C skal greiddur úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanna þeirra sem ákveðst eins og í dómsorði greinir. Dómsorð: Hinn áfrýjaði dómur skal vera óraskaður að öðru leyti en því að fjárhæð málskostnaðar sem aðaláfrýjanda, A, verður gert að greiða í ríkissjóð, ákveðst 1.000.000 krónur. Aðaláfrýjandi greiði 500.000 krónur í málskostnað fyrir Hæstarétti sem renni í ríkissjóð. Málskostnaður stefnda C fyrir Hæstarétti fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður gagnáfrýjanda, B, og stefnda, C, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns gagnáfrýjanda, Halldórs H. Backman hæstaréttarlögmanns, 650.000 krónur og lögmanns stefnda C, Tómasar Jónssonar hæstaréttarlögmanns, 500.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 11. ágúst 2005. Mál þetta, sem dómtekið var 29. júní sl., er höfðað með stefnu birtri 15. febrúar 2003. Stefnandi er B, [...]. Stefndu eru A, [...], og C, [...]. Dómkröfur stefnanda eru þær að stefndu verði óskipt dæmdir til greiðslu 10.916.305 króna auk vaxta skv. 16. gr. laga nr. 50/1993 frá 27. september 1998 til 11. febrúar 2003, en dráttarvaxta skv. III. kafla vaxtalaga nr. 38/2001 frá 11. mars 2003 allt til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarmál. Dómkröfur stefnda A eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður. Til vara krefst stefndi A þess að bótaábyrgð hans verði felld niður og/eða sök skipt og stefnukröfur stórlega lækkaðar. Dómkröfur stefnda C eru þær að hann verði sýknaður af öllum kröfum stefnanda og honum dæmdur málskostnaður eins og mál þetta væri ekki gjafsóknarnmál. MÁLSATVIK Stefnandi lýsir atvikum svo að aðfaranótt sunnudagsins 27. september 1998 hafi hann verið staddur í miðborg Reykjavíkur ásamt nokkrum úr vinahópi sínum, er fundum þeirra bar saman við hóp ungra manna er í voru m.a. stefndu í máli þessu. Hafi allflestir í hópunum verið undir áhrifum áfengis. Slegið hafi í brýnu með hópunum og hafi viðskiptum þeirra lyktað með því að stefnandi hafi orðið fyrir líkamsárás af hálfu beggja stefndu. Stefndi A hafi slegið stefnanda í andlitið með krepptum hnefa. Hafi stefnandi fallið afturábak við höggið og skollið í götuna, að því er virðist rænulaus. Hafi stefndu báðir því næst veist að stefnanda er hann hafi legið bjargarlaus í götunni og sparkað í líkama hans og höfuð. Stefnandi hafi í kjölfar líkamsárásar þessarar verið fluttur meðvitundarlaus á slysadeild sjúkrahúss Reykjavíkur. Samkvæmt vottorði Garðars Guðmundssonar læknis, dags. 28. september 1998 hafi stefnandi verið meðvitundarlaus og með áverkamerki á höfði er fólust í bólgu og mari hægra megin ofan og aftan við bæði eyru við komu á slysadeild. Auk þess hafi hann verið með glóðarauga hægra megin. Hafi þá komið í ljós við skoðun, að sprunga var í höfuðkúpu stefnanda undir áverkasvæðinu hægra megin. Er höfuðkúpa stefnanda hafi verið opnuð hafi komið í ljós blóðslikja innan á henni, auk þess sem grunur hafi vaknað um mar á heila vinstra megin. Þá hafi verið blóð bæði í ennis- og kinnholum stefnanda og hafi læknirinn talið hugsanlegt að um nefbrot væri að ræða. Þá komi fram að stefnandi hefði eftir ofangreinda heilaskurðaðgerð verið með verulega slævða meðvitund, ekkert samband náðst við hann og hann gæti ekki talað þó svo hann hreyfði sig eðlilega. Taldi hann enn fremur að stefnandi myndi vakna af dáinu á næstu dögum, en útilokað væri að meta hvort einhver varanlegur heilaskaði hefði hlotist af áverkum þeim sem að ofan greinir. Í vottorði sama læknis, dags. 8. október 1998 hafi læknirinn getið þess að stefnandi væri farinn af sjúkrahúsinu, en að hann biði eftir sjúkrarými á Grensásdeild til endurhæfingar. Taldi læknirinn þá sýnt, bæði af andlegu ástandi stefnanda, háttsemi hans og læknisfræðilegum rannsóknum, að hann hefði hlotið skaða á báðum ennislöppum framheila og að líklegt væri að um varanlegt ástand væri að ræða þó svo það myndi skýrast á eftirfarandi 3-6 mánuðum. Í vottorði Guðnýjar Daníelsdóttur, læknis á endurhæfingardeild SHR, dags. 25. maí 1999 komi fram að stefnandi hefði í kjölfar sjúkrahúsvistunar og þeirrar bráðalæknisaðgerðar er þar var framkvæmd á höfði hans, verið djúpt meðvitundarlaus í um hálfan sólarhring, en verið með skerta meðvitund í sex sólarhringa þar á eftir. Hefði hann fljótlega eftir það fengið fótavist og náð að tjá sig, en ljóst hefði verið strax að hann hafði mikil taugasálfræðileg einkenni. Kom þá fram í vottorðinu að stefnandi hefði á tímabilinu frá því hann hlaut áverka sína verið alls þrisvar sinnum til meðferðar á endurhæfingardeild. Þá komi fram í vottorðinu að stefnandi hafi orðið fyrir framheilaskaða sem lýsi sér m.a. í minnistruflunum, skertri dómgreind, skorti á innsæi og skertri sjálfsgagnrýni. Komi einnig fram að skaphöfn stefnanda væri breytt, þar sem geðbrigði hans væru minni en áður, auk þess sem tilfinningalíf hans væri grynnra. Þá þjáðist stefnandi af svefntruflunum og skertu líkamlegu úthaldi. Jafnframt hefði læknirinn stðreynt að stefnandi hefði tapað lyktarskyni sínu. Hafi niðurstaða læknisins í umrætt sinn verið sú að þótt hugsanlegt væri að andlegt ástand stefnanda ætti eftir að taka framförum, þá væri ljóst að hann sæti uppi með fötlun er setti honum skorður varðandi valkosti í lífinu og skerti lífsgæði hans. Í vottorði sama læknis, dags. 3. apríl 2000, sé að finna ítarlegri greinargerð um líkamlegt og andlegt ástand stefnanda, sem og innsýn í félagslegar kringumstæður hans. Komi þar fram að stefnandi búi við verulega skerta rökhugsun og skipulagsgáfu. Þá eigi hann einnig í erfiðleikum með að öðlast innsýn í andlegt ástand sitt og annarra, auk þess sem geðslag hans hafi breyst mjög til hins verra. Þá virðist vera farið að bera á ábyrgðar- og hömluleysi. Hafi hann þannig rekist illa í vinnu, bæði vegna þess að hann virðist ekki gera sér grein fyrir skyldum þeim er störfunum tengist, en einnig vegna þess að vera kunni að jafnvel einfaldasta vinna sé honum ofviða, auk þess sem beri á þráhyggju og svefntruflunum. Komi að síðustu fram í vottorðinu það álit læknisins, að stefnandi sitji uppi með taugasálfræðilega fötlun eftir framheilaskaða, sem hafi umbylt lífi hans og framtíðarmöguleikum og skert félagslega hæfni hans. Læknirinn hafi tekið fram að ekki sé unnt að búast við frekari bata stefnanda, nema þá helst í því að hann nái að semja sig að þeim kringumstæðum sem líf hans er nú undirorpið. Hafi það verið álit læknisins að slíkur bati myndi aðeins nást ef ytri kringumstæður yrðu stefnanda hliðhollar, en jafnframt hafi hann getið þess að slíkar aðstæður væru vandfundnar í tilviki stefnanda. Á grundvelli þessarar niðurstöðu hafi verið óskað eftir því að varanlegur miski og örorka stefnanda yrði metin auk annarra þátta. Í örorkumati Jónasar Hallgrímssonar læknis, sem dagsett sé 18. september 2000 komi fram sú niðurstaða læknisins að stefnandi beri mikil taugasálfræðileg einkenni sem rekja megi til framheilaskaða þess er rakinn er að framan. Telji læknirinn einkum kveða að einkennum er varði dómgreind stefnanda, innsæi hans, sjálfsgagnrýni, auk einkenna skapgerðarbreytinga. Þá hefðu greind og minni stefnanda skerst og lyktarskyn hans horfið. Niðurstöður læknisins um einstaka þætti tjóns stefnanda hafi verið þær, að hann teldi tímabundið atvinnutjón stefnanda vera 100% í átta mánuði eftir árás stefndu. Jafnframt að stefnandi hefði verið veikur í skilningi skaðabótalaga í jafnlangan tíma. Þá meti læknirinn varanlegan miska stefnanda 60% og varanlega örorku hans 50%, enda væri starfsorka stefnanda og tekjuhæfi varanlega mikið skert. Réði mestu um það mat læknisins að hann teldi óvissu ríkja varðandi það hversu lengi stefnandi gæti stundað launuð störf án hjálpar foreldra sinna, auk þess sem hann teldi vafasamt að stefnandi gæti stundað frekara bóknám. Á þeim tíma sem liðinn sé síðan umrætt örorkumat hafi verið framkvæmt hafi með gleggri hætti komið fram hversu mikil áhrif ofangreindur heilaskaði hafi haft á líf og starfsgetu stefnanda. Hafi þannig komið á daginn að hann sé alfarið ófær um að sinna jafnvel einföldustu störfum á almennum vinnumarkaði þar sem hann eigi í erfiðleikum bæði með að skilja leiðbeiningar um það hvernig störfin skuli framkvæmd, sem og að framkvæma þau vegna skorts á innsæi og einbeitingu, sem hvoru tveggja vegna séu afleiðingar heilaskaðans, en einnig vegna þess að honum veitist erfitt að skilja þær starfsskyldur og kröfur sem vinnumarkaðurinn geri til hans. Þjáist hann þá af úthaldsleysi, sem gerir honum erfitt, jafnvel þótt ofangreind einkenni væru ekki til staðar, að stunda vinnu með eðlilegum hætti. Þá hafi borið á skapsveiflum og þunglyndi og hafi stefnandi einangrað sig félagslega. Ríkissaksóknari höfðaði, með ákæru dags. 11. júní 1999, mál á hendur stefndu í máli þessu fyrir þá atlögu að stefnanda sem um er fjallað í máli þessu. Var stefnda A þar gefið að sök að hafa slegið stefnanda í andlitið með krepptum hnefa með þeim afleiðingum að stefnandi skall aftur fyrir sig í götuna og missti meðvitund, og að hafa að því loknu, ásamt stefnda C, sparkað í höfuð stefnanda þar sem hann lá, allt með þeim afleiðingum sem raktar eru að ofan. Var meint brot stefndu í ákæru heimfært til 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. S-1571/1999, sem upp var kveðinn 14. júní 2000, var stefndi A sakfelldur fyrir brot gegn 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga, fyrir að hafa slegið stefnda hnefahögg í andlitið með þeim afleiðingum sem í ákæru greinir. Var í því sambandi tekið fram að dómurinn teldi langlíklegast að sá áverki á heila sem stefnandi hlaut í umrætt sinn hefði stafað af falli hans í götuna eftir hnefahögg stefnda A. Þó taldi dómurinn ekki loku fyrir það skotið að áverkana mætti einnig skýra með því að sparkað hefði verið í höfuð stefnanda liggjandi í götunni, sem dómurinn taldi sannað að hefði verið gert. Taldi dómurinn hins vegar ekki fram komna lögfulla sönnun þess að stefndu í máli þessu hefðu verið þar að verki, og voru þeir því sýknaðir af þeim refsikröfum ákæruvaldsins er að þeirri háttsemi lutu. Þann 17. maí 2001 féllst bótanefnd skv. lögum nr. 69/1995 um greiðslur ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota á að ríkissjóði bæri að greiða stefnanda máls þessa skaðabætur vegna þeirrar varanlegu örorku og þess varanlega miska er stefnandi varð fyrir í umrætt sinn. Námu bætur þessar samtals kr. 3.100.000 og koma þær til frádráttar dómkröfum stefnanda í málinu. Af hálfu stefnanda voru, í ofangreindu refsimáli, ekki hafðar uppi kröfur um skaða- og miskabætur, en skipaður réttargæslumaður hans hafði, á rannsóknarstigi þess máls gert áskilnað um að hafa uppi slíkar kröfur er tjón stefnanda lægi ljóst fyrir. Er mál þetta höfðað nú á grundvelli þess áskilnaðar. Að beiðni stefnanda voru læknarnir Guðmundur Björnsson og Atli Þór Ólason kvaddir af dómara til þess að meta varanlegan miska stefnanda og örorku hans og segir svo í matsgerð þeirra frá 2. desember 2003: “Afstaða til matsefna: A. Varanlegur miski matsbeiðanda. Samkvæmt fjórðu grein skaðabótalaga nr. 50/1993 er varanlegur miski metinn út frá læknisfræðilegu sjónarmiði og til þess litið hversu miklum erfiðleikum tiltekið tjón veldur í lífi tjónþolans. Miða á við heilsufar tjónþola þegar það er orðið stöðugt. Um er að ræða almennt mat í þeim skilningi að sambærileg meiðsl eiga almennt að leiða til sama miskastig hjá tveimur eða fleiri einstaklingum, enda þótt svigrúm sé til frávika þegar sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Hefur örorkunefnd samið töflur þar sem miskastig vegna ýmis konar líkamstjóns er metið með almennum hætti. Hafa tölur þessar verulegt gildi til leiðbeininga við mat á varanlegum miska einstakra tjónþola þótt ekki séu þær bindandi og heldur ekki tæmandi. Er byggt á töflum þessum að því marki sem unnt er, en ella reynt að daga af þeim ályktanir um megin stefnu. Sé það ekki hægt er leitast við að haga mati þannig að samræmi sé í því og miskastigum samkvæmt töflunum. Fyrir slysið þann 27.09.98 hafi matsbeiðandi verið einkennalaus frá hálsi og höfði. Við líkamsárásina þann 11.04.01 fékk matsbeiðandi áverka sem leiddu til höfuðkúpubrots og heilaskemmda báðum megin í framheila. Afleiðingar þess eru mikil taugasálfræðileg einkenni, sérstaklega varðandi dómgreind, innsæi og sjálfsgagnrýni, auk skapbreytingar. Greind hans og minni eru einnig talin hafa skerts. Þá hefur hann misst lyktarskyn. Almennt líkamlegt úthald er skert og talið er að rekja megi öll þessi einkenni til framheilaskaða. Þá hefur hann væg tognunareinkenni frá hálsi, en ekki sjáanleg önnur einkenni vegna afleiðinga líkamsárásarinnar. Matsmenn taka tillit til þess að matsbeiðandi hefur nýlega lent í umferðarslysi sem valdið hefur honum nokkrum óþægindum, aðallega í brjóstkassa, en einnig á hægra axlarsvæði, hægri olnboga og á vinstra hné, þannig er hann með mar á læri, kálfa og ökkla vinstra megin. Matsmenn líta ekki til þessara áverka við miskamat það sem hér er lagt fram. Með vísan til þess sem hér er rakið telja matsmenn að varanlegur miski matsbeiðanda skv. 4. gr. skaðabótalaga sé réttilega metinn 60 stig - sextíu stig. B. Samkvæmt 1. og 2. málsgrein 5. gr. skaðabótalaga á tjónþoli rétt á bótum fyrir varanlega örorku sökum líkamstjóns eftir að heilsufar hans er orðið stöðugt, valdi tjónið varanlegri skerðingu á getu til að afla vinnutekna. Við mat á tjóni vegna þeirrar örorku skal líta til þeirra kosta sem tjónþoli á til að afla sér tekna með vinnu, sem sanngjarnt er að ætlast til að hann starfi við. Um er að ræða svokallað fjárhagslegt örorkumat, en ekki læknisfræðilegt mat og er þetta örorkumat að öllu leyti einstaklingsbundið. Niðurstöður læknisfræðilegra athugana og ályktana skipta þó engu að síður verulegu máli í þessu efni, þar sem nauðsynlegt er að staðreyna læknisfræðilegt tjón tjónþolans og síðan áhrif þess á tekjumöguleika hans í framtíðinni. Matið snýst um að áætla á grundvelli fyrirliggjandi gagna og rökstuddrar spár um framtíð tjónþolans hver sé hin varanlega skerðing á getu hans til að afla launatekna í framtíðinni vegna hlutaðeigandi tjóns eða að öðrum kosti að staðreyna að ekki sé um þess háttar skerðingu að ræða. Sú spá sem hér um ræðir snýr annars vegar að því að áætla hver orðið hefði framvinda í lífi tjónþolans ef líkamstjónið hefði ekki orðið og hins vegar að ályktun um hvernig líklegt sé að framtíð hans verði að þeirri staðreynd gefinni að hann varð fyrir líkamstjóninu. Við þetta mat ber meðal annars að taka hæfilegt tilliti til félagslegrar stöðu tjónþolans, aldurs hans, atvinnu- og tekjusögu, andlegs og líkamlegs atgerfis, menntunar, heilsufars, eðli líkamstjóns og hinna varanlegu áhrifa þess. Þá skulu metnir þeir kostir sem tjónþola bjóðast eða kunna hugsanlega að standa til boða varðandi það að halda áfram fyrra starfi sínu eða fínna sér nýtt starf við hæfi. Jafnframt skal gæta þess að samkvæmt grunnreglum skaðabótaréttar hvílir sú skilda á tjónþola að takmarka tjón sitt eins og unnt er að ætlast til af honum miðað við aðstæður. Í þriðju málsgrein 1. gr. skaðabótalaga er gefið til kynna að verðmæti vinnu við heimilisstörf skulu lögð að jöfnu við launatekjur varðandi bætur fyrir örorkutjón sem lögin ná til og verður að telja að við mat á örorkustigum samkvæmt lögum sé rétt að hafa m.a. mið af þessu eftir því sem við getur átt. I ljósi allra þessara viðmiðunaratriða verður, eftir því sem við getur átt, að leggja mat á það, hvort matsbeiðandi í máli þessu hafi beðið varanlega örorku í kjölfar þess slyss sem hann varð fyrir þann 27.09.98 og ef svo er þá hversu mikið í stigum talið. Eins og fram hefur komið fyrr í matsgerð þessari hefur matsbeiðandi verið undir eftirliti lækna og leitað til þeirra vegna heilsufars síns eftir umrædda líkamsárás. Að því leyti hefur hann með fullnægjandi hætti leitast við að takmarka tjón sitt í skilningi skaðabótaréttar. Matsbeiðandi hefur að baki grunnnám sem hann reyndar hefur ekki lokið að fullu, þannig hafði hann fyrir slysið ekki fullnægjandi árangur á samræmdum prófum og hafði hafið nám í námsflokkum til að bæta sér það upp. Matsbeiðandi hefur eftir líkamsárásina ekki geta haldið áfram því námi. Starfsreynsla matsbeiðanda á almennum vinnumarkaði er fyrst og fremst eftir að líkamsárásin átti sér stað. Hann hefur unnið við ýmis störf, flest almenn verkamannastörf og hefur komið fram að líkamleg og andleg færni hans er skert. Þannig hefur hann ekki haldist í líkamlega erfiðum störfum og í öðrum störfum þar sem reynir á vitræna og andlega hæfni, lent í samskiptavandræðum við vinnufélaga og yfirmenn. Hann hefur þannig ekki haldist lengi í starfi á hverjum stað. Þá kemur fram í viðtali við matsbeiðanda og móður hans að hann sé oft frá vinnu vegna þreytu og sé í raun á vernduðum vinnustað í því tilliti að hann sé í núverandi starfi hjá kunningja föður síns, starfi með föður sínum og missir laun þegar hann mætir ekki í vinnu. Matsmenn telja því ljóst að starfsorka hans sé verulega skert miðað við það sem hún hefði verið ef hann hefði ekki orðið fyrir áverkum þeim sem um er fjallað í matsgerð þessari. Þá er einnig ljóst að starfsöryggi hans er tiltölulega lítið og starfsval verulega takmarkað, þannig er ekki hægt að búast við því að hann geti borið ábyrgð á því að leysa sjálfur verkefni, en séu honum fengin skilgreind verkefni og hann hvattur og hafður undir eftirliti getur hann lokið við þau. Verður því að líta svo á að í raun geti hann aðeins starfað á "vernduðum vinnustað". Matsbeiðandi nýtur nú fullra örorkubóta hjá Tryggingastofnun ríkisins og er ekki fyrirsjáanleg breyting hvað það varðar, þar sem að horfur á frekari bata og aðlögun eru takmarkaðar. Námsgeta og menntunarhæfni er einnig verulega skert, þannig gæti jafnvel starfsþjálfun í nýju starfi reynst honum erfið. Þá telja matsmenn ljóst að geta hans til heimilisstarfa sé að nokkru leyti skert. Að áliti matsmanna er ljóst af framansögðu að matsbeiðandi hefur hlotið mikla varanlega örorku í skilningi 5. gr. skaðabótalaga, af völdum slyss þess sem þetta mál snýst um. Með vísan til þess sem hér hefur verið rakið telja matsmenn að varanleg örorka matsbeiðanda - einnig að teknu tilliti til skertrar getu til heimilisstarfa sé réttilega metin 75% - sjötíu og fimm prósent. Niðurstöður: Hér fara á eftir spurningar sem lagðar hafa verið fyrir matsmenn ásamt svörum þeirra, með vísun til þess sem hér hefur áður verið rakið í matsgerð þessari. 1.1. Telja matsmenn að varanlegur miski matsbeiðanda í skilningi skaðabótalaga nr. 50/1993, vegna afleiðinga líkamsárásar þann 27. september 1998 sé hærri en 60 stig ? Svar - nei, matsmenn telja þann miska rétt metinn. 2.1. Telja matsmenn að varanleg örorka matsbeiðanda í skilningi skaðabótalaga nr. 50/1993 vegna afleiðinga líkamsárásar þann 27. september 1998 sé hærri en 50% ? Svar-já. 2.3. Ef svar við spurningu 2.1 er jákvætt, er þess óskað að matsmenn láti upp álit sitt á því hver varanleg örorka matsbeiðanda er. Svar - matsmenn telja varanlega örorku matsbeiðanda vegna afleiðinga líkamsárásarinnar vera 75% - sjötíu og fimm prósent. ” Endanlegar dómkröfur stefnanda í máli þessu eru m.a byggðar á framangreindri matsgerð dómkvaddra manna þar sem varanleg örorka hans er metin 75% og varanlegur miski hans talinn 60%. Um kröfugerð stefnanda segir hann að svo sem fram komi í stefnu málsins hafi kröfur hans verið miðaðar við 100% örorku og áskilinn réttur til breytinga í samræmi við niðurstöðu dómkvaddra matsmanna um varanlega örorku og varanlegan miska. Niðurstaða þeirra liggi nú fyrir, en stefnandi óskaði ekki afstöðu matsmanna til fyrri niðurstöðu um þjáningabætur og sé um það byggt á fyrri matsgerð Jónasar Hallgrímssonar læknis. Tekið hafi verið tillit til athugasemda stefndu um tekjuviðmiðun og séu meðaltekjur stefnanda lagðar til grundvallar frá 28. september 1997 til 27. september 1998 skv. skattframtölum. Eru tekjurnar reiknaðar hlutfallslega miðað við dagafjölda hvort ár og við það miðað að frá 28. 09. 1997 til 31. 12. 1997 séu 95 dagar en frá 01. 01. 1998 til 27. 09. 1998 séu 270 dagar (alls 365 dagar). Sundurliðun útreiknings tekjuviðmiðunar er svofelld: Tekjurárið 1997 kr. 1.110.265,00/365x95 kr. 288.973,00 Tekjur árið 1998 kr. 1.159.692,00 / 365 x 270 kr. 857.854,00 Alls tekjur til viðmiðunar skv. 1. mgr. 7. gr. kr. 1.146.827,00 Loks hafi orðið breyting á kröfu stefnanda B vegna miskabóta. Sé þannig fallið frá hækkun grunnfjárhæðar samkvæmt lögunum úr 4.000.000,00 í 6.000.000,00, enda ekki talið tilefni til að halda slíkri kröfu til streitu miðað við niðurstöðu hinna dómkvöddu matsmanna. Kröfur stefnanda sem auk fyrirliggjandi matsgerða, byggist á ákvæðum laga nr. 50/1993, eins og þau voru á þeim tíma sem atvik málsins urðu séu nú eftirfarandi. Bætur fyrir varanlega örorku skv. 5. - 7. gr., sbr. 15. gr. Tekjugrundvöllur kr. 1.146.827,00. Metin örorka er 75% og margfeldisstuðull er 10. 1.146.827,00 x 10 x 75% kr. 8.601.203,00 Verðbætur skv. 15. gr. (4421/3605) kr. 1.946.902,00 Alls bætur fyrir varanlega örorku kr. 10.548.105,00 Bætur fyrir varanlegan miska skv. 4. gr., sbr. 15. gr. Grunntala miska kr. 4.000.000,00 auk verðbóta (4421/3282), alls kr. 5.388.000,00. 5.388.000,00 x 60% kr. 3.232.800,00 Bætur fyrir þjáningar skv. 3. gr., sbr. 15. gr. Tímabil frá 27.09.1998 til 27.05.1999, alls 243 dagar, þar af 13 dagar rúmliggjandi. 13 dagar x 1.750,00 kr. 16.900,00 230 dagar x 950,00 kr. 218.500,00 Alls bætur fyrir þjáningar kr. 235.400,00 Samtals bætur án vaxta kr. 14.016.305,00 Frádráttur vegna greiðslu úr ríkissjóði kr. 3.100.000,00 - Bótakrafa alls kr. 10,916.305,00 MÁLSÁSTÆÐUR OG LAGARÖK Dómkröfur stefnanda í málinu eru byggðar á þeirri málsástæðu og meginreglu íslensks skaðabótaréttar að hver sá maður er veldur öðrum manni tjóni með saknæmum og ólögmætum hætti skuli greiða þeim manni skaðabætur er svari til tjóns hins síðarnefnda. Er í því sambandi á því byggt, að stefndi A hafi, veitt stefnanda hnefahögg í andlitið aðfaranótt sunnudagsins 27. september 1998 fyrir utan veitingahúsið Subway í Austurstræti í Reykjavík, með þeim afleiðingum, auk þeirra sem að neðan greinir, að stefnandi féll aftur fyrir sig og skall með höfuðið í götuna, og að stefndu A og C hafi því næst sparkað í höfuð stefnanda er hann lá meðvitundarlaus í götunni, allt með þeim afleiðingum að stefnandi hlaut þann heilaskaða sem að ofan greinir og orsakað hefur þá skerðingu á starfsgetu (örorku) stefnanda, þann miska og annað það tjón sem stefnt er útaf í máli þessu. Er þannig á því byggt að stefndu beri óskipta (solidaríska) sakarábyrgð á því tjóni er stefnandi varð fyrir í sökum ofangreindrar saknæmrar og ólögmætrar háttsemi stefndu, enda hafi um samverknað þeirra verið að ræða, eftir atvikum þó með verkskiptri aðild. Er þá sérstaklega á því byggt að stefndu hefði mátt vera ljóst á verknaðarstundu að það tjón er stefnandi varð fyrir sökum ofangreindrar háttsemi þeirra, væri bæði fyrirsjáanleg og sennileg afleiðing þessarar háttsemi vegna mikilla hættueiginleika hennar sem hverjum góðum og gegnum manni hefði átt að vera fullkomlega ljós. Þá byggir stefnandi ennfremur á því að sá dómur Héraðsdóms Reykjavíkur í málinu nr. S-1571/1999, sem upp var kveðinn 14. júní 2000, feli ekki í sér bindandi niðurstöðu um það sakarefni sem til úrlausnar er í máli þessu, enda þar fjallað um refsiábyrgð vegna þeirrar háttsemi sem liggur til grundvallar þessu máli á grunni þeirra sönnunarreglna er um slík mál gilda. Dómkröfur stefnanda séu byggðar á meginreglum íslensks skaðabótaréttar um skaðabótaábyrgð utan samninga. Þá séu sönnunarkröfur þær sem gilda við meðferð almennra einkamála, sbr. 44. gr. laga nr. 91/1991 uppfylltar hér. Séu bótakröfur stefnanda byggðar á ákvæðum skaðabótalaga nr. 50/1993 eins og ákvæðum laganna var háttað á tjónsdegi. Krafa stefnanda um dráttarvexti er studd við ákvæði 2. mgr. 5. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu. Um samaðild stefndu er vísað til 18. og 19. gr. laga nr. 91/1991. Þá séu kröfur um málskostnað úr hendi stefndu byggð á ákvæðum 129. og 130. gr. laga um meðferð einkamála. Um varnarþing er vísað til ákvæða 41. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi A byggir sýknukröfu sína á því að ósannað sé að tjón það sem stefnandi varð fyrir megi rekja til athafna af hálfu stefnda. Telur stefndi vel líklegt að aðrir hafi orðið valdir að áverkum stefnanda. Þannig sé í fyrsta lagi alls ósannað að högg það er stefndi veitti stefnanda B hafi valdið því að stefnandi féll í götuna. Í öðru lagi sé það ljóst og óumdeilt að í höfuð B hafi verið sparkað eftir að hann hafði fallið í götuna. Bæði stefndi A og meðstefndi C hafi hins vegar verið sýknaðir af því að hafa sparkað í höfuð hans. Af þessu sé ljóst að þrátt fyrir að stefnandi hafi hlotið heilsutjón eftir fallið sé vel líklegt að áverkar þeir sem hann hlaut megi rekja til annarra en stefnda. Vegna þessa beri að sýkna stefnda A af bótakröfum stefnanda í þessu máli. Verði hins vegar ekki fallist á að sýkna beri stefnda byggir hann á því að fella beri niður bótaskyldu hans eða lækka verulega bótakröfur stefnenda. Það liggi fyrir að stefnandi hafi, áður en hann varð fyrir höggi stefnda, ráðist að tilefnislausu á stefnda á hrottafengin hátt og valdið honum töluverðum áverkum. Hafi m.a. verið tekið tillit til þessa við ákvörðun refsingar í málinu á hendur stefnda í áðurgreindum dómi. Fyrir þessa árás hafi stefnandi verið dæmdur til refsingar en við ákvörðun hennar hafi m. a. verið horft til þess að hann hafi ráðist í félagi við annan mann að tilefnislausu á fólskulegan hátt á stefnda sem ekki hafi getað komið við vörnum. Telur stefndi að miðað við þessar aðstæður beri honum ekki að greiða stefnanda í ofangreindu máli umkrafðar bætur, eða a.m.k. mun lægri fjárhæð en krafist sé. Ljóst sé að stefnandi hafi átt stóran þátt í þeirri árás sem hann varð fyrir, ekki aðeins með framangreindri árás á stefnda, heldur einnig þegar horft sé til þess að hann hlaut umrætt högg þegar hann var um það bil að slá til ofangreinds C með flösku. Þegar þetta sé virt, ásamt því að þeir áverkar sem hlutust af falli stefnanda hafi verið mun meiri en við hefði mátt búast af hnefahöggi stefnda, stefnanda hafi þegar verið bætt tjón hans með 3.100.000 krónum er hann hafi fengið greiddar skv. lögum nr. 69/1995 um greiðslur ríkissjóðs á bótum til þolenda afbrota, fjárhæðar kröfunnar á hendur stefnda, og þess að stefndi er tekju- og eignalítill, hyggst stunda nám næsta vetur og á von á barni fljótlega, telur stefndi að fyrir hendi séu skilyrði til þess að fella niður bótaábyrgð hans eða lækka bótakröfur stefnenda verulega skv. almennum reglum skaðabótaréttar um eigin sök eða með stoð í 24. gr.laga nr. 50/1993. Stefndi byggir kröfur sínar á almennum reglum skaðabótaréttar, m.a. ólögfestum reglum um eign sök, en einnig á skaðabótalögum nr. 50/1993, m.a. 24. gr. Þá byggir stefndi og á sönnunarreglum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Stefndi C byggir sýknukröfu sína á því að hann eigi engan þátt í meintu tjóni stefnanda B. Hann átti engan þátt í því hnefahöggi, sem meint tjón stefnanda B verður að öllum líkindum rakið til. Þá er því harðlega mótmælt að stefndi hafi sparkað í höfuð stefnanda B. Hann hefur í tvígang verið sýknaður í héraðsdómi af þeirri háttsemi, sem honum var gefin að sök. Niðurstaða héraðsdóms var á þá leið að enginn áreiðanlegur vitnisburður væri fyrir hendi, sem benti til sektar stefnda C. Í þessu máli hefur engin tilraun verið gerð til þess að færa ítarlegri sönnur á þessa meintu háttsemi, sem ákæruvaldinu mistókst algerlega að sanna þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir. Fyrirliggjandi dómar héraðsdóms séu því fordæmisgefandi fyrir niðurstöðuna um þennan þátt málsins. Stefndi C byggir og sýknukröfu sína á því að Héraðsdómur Reykjavíkur hafi slegið því föstu að meint líkamstjón stefnanda B stafi að langmestu leyti af falli hans á hnakkann. Hafi sú skoðun byggst á fyrirliggjandi læknisvottorðum og framburði læknisins Garðars Guðmundssonar fyrir dómi. Þessari niðurstöðu hafi ekki verið hnekkt og virðist stefnendur einnig fallast á hana í málatilbúnaði sínum. Jafnvel þó ekki sé hægt að útiloka að áverkar séu einnig af völdum sparka í höfuð stefnanda sé útilokað að byggja bótaábyrgð á svo óljósum grunni. Lagarök: Stefndi byggir kröfur sínar á almennum reglum skaðabótaréttar, m.a. ólögfestum reglum um eigin sök, en einnig á skaðabótalögum nr. 50/1993, m.a. 24. gr. Þá byggir stefndi og á sönnunarreglum laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála í héraði. Kröfu um málskostnað byggir stefndi á 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991. Um dráttarvaxtakröfuna er vísað til 3. kafla l. nr. 38/2001 og krafan um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988. NIÐURSTAÐA Með dómi héraðsdóms Reykjavíkur 14. júní 2000 var stefndi A sakfelldur fyrir brot á 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með áorðnum breytingum, fyrir líkamsárás við veitingastaðinn Subway í Austurstræti, Reykjavík, aðfaranótt sunnudagsins 27. september 1998 með því að hafa slegið stefnanda í andlitið með krepptum hnefa svo hann skall aftur fyrir sig í götuna og missti meðvitund. Var á því byggt að líkamstjón stefnanda hafi að langmestu leyti stafað af falli hans á hnakkann í framhaldi af hnefahöggi því er stefndi A greiddi honum. Verður þessi úrlausn um málsatvik lögð til grundvallar niðurstöðu í því máli sem hér er til umfjöllunar, sbr. 4. mgr. 116. gr. laga nr. 91/1991, enda hefur ekki annað verið sannað við meðferð þessa máls fyrir dómi. Ber stefndi A fébótaábyrgð á því tjóni sem hann samkvæmt framansögðu olli áfrýjanda með saknæmri háttsemi sinni umrætt sinn. Með framangreindum dóm Héraðsdóms Reykjavíkur frá 14. júní 2000 var stefndi C sýknaður af kröfum ákæruvaldsins og við meðferð þessa máls hefur ekkert verið sannað sem hnekkir því mati þess dóms að stefndi C beri ekki saknæma ábyrgð á tjóni stefnanda og verður hann því sýknaður af öllum kröfum stefnanda hér en málskostnaður á milli þeirra svo og stefnda og foreldra stefnanda sem fallið hafa frá kröfum um miskabætur fellur niður. Stefndi C hefur fengið gjafsóknarleyfi og greiðist allur málskostnaður hans 700.000 krónur úr ríkissjóði. Þessu næst kemur til álita hvort skilyrði séu til þess að skipta sök með aðilunum A og stefnanda en samkvæmt framangreindum dómi hafði stefnandi ásamt öðrum manni ráðist með hrottafengnum hætti að stefnda A og stefndi A greitt stefnanda högg það sem telja verður orsök tjóns stefnanda í sömu mund og stefnandi sló til stefnda C með flösku. Verður að líta til þess hér að stefnandi á nokkra sök á tjóni sínu með því að eiga upptök að því að líkamlegu ofbeldi var beitt í samskiptum aðila og hlaut hann fyrir það refsidóm. Er rétt að stefnandi beri tjón sitt að 1/3 hluta sjálfur. Ekki er tölulegur ágreiningur um endanlega kröfugerð stefnanda. Samkvæmt framansögðu er það niðurstaða dómsins að stefnandi skuli bera einn þriðja hluta tjóns síns sjálfur vegna eigin sakar. Verður stefndi A dæmdur til að greiða honum 9.344.203 krónur með vöxtum eins og greinir í dómsorði allt að frádregnum 3.100.000 krónum sem stefnandi fékk greiddar 17. maí 2001. Þá greiði stefndi A 1.737.489 krónur í málskostnað til ríkissjóðs. Stefnandi hefur fengið gjafsókn í máli þessu og greiðist málskostnaður hans 1.737.489 krónur þ.m.t. virðisaukaskattur af málflutningsþóknun úr ríkissjóði. Allan V. Magnússon héraðsdómari kvað upp dóminn. DÓMSORÐ Stefndi, A, greiði stefnanda, B, 9.344.203 krónur með 2% ársvöxtum frá 27. september 1998 til 11. mars 2003 en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. laga nr. 38/2001 um vexti og verðtryggingu frá þeim degi til greiðsludags, allt að frádreginni innborgun 17. maí 2001 að fjárhæð 3.100.000 krónur. Allur gjafsóknarkostnaður stefnanda 1.737.489 greiðist úr ríkissjóði. Stefndi, A, greiði 1.737.489 krónur í málskostnað sem renni í ríkisjóð. Stefndi, C, skal sýkn af öllum kröfum stefnanda. Málskostnaður í þessum þætti málsins fellur niður. Allur gjafsóknarkostnaður stefnda C, 700.000 krónur, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 280/2015
Líkamsárás Áfrýjun Kröfugerð Skaðabætur Skilorð
J var sakfelldur fyrir brot gegn 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 með því að hafa annars vegar slegið A hnefahöggi í andlitið með þeim afleiðingum að hann hlaut sár og hnúð á hökubeinið og hins vegar sparkað ofarlega í líkama hans sem olli því að hann snerist á ökkla í falli með þeim afleiðingum meðal annars að ökkli hans fór úr lið og tvíbrotnaði. Í dómi Hæstaréttar kom fram að þær kröfur sem ákæruvaldið hefði gert í greinargerð fyrir Hæstarétti hefðu gengið lengra og verið óhagfelldari J en sú krafa sem ákæruvaldið hefði tilgreint í áfrýjunarstefnu. Fengjust hinar auknu kröfur því ekki komist að í málinu, sbr. c. lið 1. mgr. 201. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Við ákvörðun refsingar J var litið til þess að árásin hefði verið fólskuleg og tilefnislaus og haft varanlegar afleiðingar í för með sér fyrir A. Ætti J sér engar málsbætur. Var refsing J ákveðin fangelsi í tíu mánuði en fullnustu sjö mánaða refsingarinnar var frestað skilorðsbundið í tvö ár. Þá var J gert að greiða A 585.000 krónur í skaðabætur.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Markús Sigurbjörnsson og Helgi I. Jónsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari. Dómsorð: Ákærði, Jóhann Freyr Egilsson, sæti fangelsi í tíu mánuði, en fresta skal fullnustu sjö mánaða refsingarinnar og sá hluti hennar falla niður að liðnum tveimur árum frá uppsögu dóms þessa haldi ákærði almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Ákvæði héraðsdóms um einkaréttarkröfu og málskostnað til brotaþola skulu vera óröskuð. Ákærði greiði allan sakarkostnað málsins eins og hann var ákveðinn í héraði, svo og allan áfrýjunarkostnað þess, 577.453 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Vilhjálms Hans Vilhjálmssonar hæstaréttarlögmanns, 496.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Norðurlands eystra 19. mars 2015. Mál þetta, sem dómtekið var 26. janúar sl., er höfðað með ákæru ríkissaksóknara, útgefinni 25. september 2014, á hendur Jóhanni Frey Egilssyni, kt. [...], Tjarnarlundi 8 E, Akureyri; „fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás, með því að hafa aðfaranótt sunnudagsins 17. nóvember 2013, fyrir utan Sambíóið við Strandgötu á Akureyri, slegið A í andlitið og strax í kjölfarið sparkað í andlit A þannig að hann féll á gangstéttina með þeim afleiðingum að hann missti meðvitund um stund, hægri ökkli hans fór úr lið og tvíbrotnaði bæði hliðlægt og miðlægt, auk þess sem A hlaut áverka á liðbandi milli dálks og sperrileggs og sár og hnúð á hökubeini. Telst þetta varða við 2. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Þess er krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar og til greiðslu alls sakarkostnaðar. Einkaréttarkrafa: Af hálfu A, kt. [...], er þess krafist að ákærða verði gert að greiða skaða- og miskabætur að fjárhæð kr. 1.089.849 ásamt vöxtum skv. 8. gr., sbr. 4. gr. laga um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001, frá 17. nóvember 2013 til þess dags er mánuður er liðinn frá því að bótakrafa þessi er kynnt ákærða, en dráttarvöxtum frá þeim degi skv. 9. gr., sbr. 6. gr. sömu laga til greiðsludags. Auk þess er gerð krafa um þóknun vegna lögmannskostnaðar samkvæmt mati réttarins eða samkvæmt síðar framlögðum málskostnaðarreikningi, að viðbættum virðisaukaskatti.“ Skipaður verjandi, Sigmundur Guðmundsson héraðsdómslögmaður, hefur fyrir hönd ákærða krafist þess að hann verði dæmdur til vægustu refsingar sem lög leyfa og að háttsemi hans verði heimfærð undir 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga í stað 2. mgr. sömu lagagreinar. Þá krefst verjandinn sýknu af bótakröfu, en til vara að hún verði stórlega lækkuð. Loks krefst verjandinn hæfilegra málsvarnarlauna sér til handa. I. 1. Samkvæmt rannsóknargögnum lögreglu, frásögn ákærða og framburði vitna, var haldin almenn skemmtun á veitingastaðnum Kaffi Amor við Ráðhústorg á Akureyri aðfaranótt sunnudagsins 17. nóvember 2013. Á meðal gesta voru m.a. ákærði og vinkona hans, B, en einnig vinur ákærða, vitnið C. Þá var á meðal gesta brotaþolinn A, en við dyravörslu umrædda nótt voru dyraverðirnir D og E. Samkvæmt frumskýrslu F lögregluvarðstjóra var hann í lögreglubifreið þessa nótt ásamt starfsfélögum í miðbæ Akureyrar, nánar tiltekið á Túngötu, gegnt Landsbankanum og nærri Ráðhústorgi, þegar tilkynning barst um líkamsárás við Sambíóið við Strandgötu nærri veitingastaðnum Kaffi Amor við Ráðhústorg. Segir í skýrslunni að lögreglumennirnir hafi strax brugðist við, enda verið nærri vettvangi, um 60 metra, og hafi þeir komið að brotaþola, A, fæddum [...], þar sem hann hafi legið á gangstéttinni skammt austan við inngang veitingastaðarins, en nærri aðalinngangi Sambíós/Nýja-bíós. Greint er frá því að brotaþoli hafi verið ölvaður og frekar illa áttaður, en haft á orði að ráðist hafi verið á hann. Þarna á vettvangi hafi verið vitnið G, fæddur [...], er hafi greint frá því að ákærði í máli þessu, Jóhann Freyr, hefði ráðist á brotaþola og sparkað í hann mjög fast með þeim afleiðingum að hann hafi fallið á gangstéttina. Tekið er fram í skýrslunni að fleira fólk hafi verið á vettvangi, en að það hafi ekki getað borið um atvik máls, að öðru leyti en því að fyrrnefnd stúlka, B, hefði haft orð á því að brotaþoli hefði verið að áreita hana og fleira fólk, og að hann hefði jafnframt þóst vera óeinkennisklæddur lögreglumaður að störfum. Haft er eftir stúlkunni að hún hefði í raun ekki séð árásina á brotaþola, en skyndilega veitt því eftirtekt að hann lá á gangstéttinni og að maður forðaði sér um svipað leyti á hlaupum af vettvangi. Í skýrslunni er greint frá því að ökkli brotaþola hafi greinilega verið aflagaður og hafi því sjúkraflutningamenn verið kallaðir til og hann í framhaldi af því verið fluttur með sjúkrabifreið á Sjúkrahúsið á Akureyri. Í gögnum lögreglu, þ. á m. skýrslu lögregluvarðstjórans, kemur fram að strax hafi verið grunur um að ákærði hafi átt hlut að máli og því hafi lögreglumenn hafið leit að honum í miðbænum og m.a. farið inn í verslunina Nætursöluna við Strandgötu, en í framhaldi af því hefðu þeir skoðað upptökur úr öryggismyndavél sem staðsett er á húseigninni Hafnarstræti 107, sem sýnir vettvang austan við Ráðhústorg og m.a. við veitingastaðinn Kaffi Amor og Sambíó við Strandgötu. Í skýrslu nefnds varðstjóra segir um efni upptökunnar: „... á myndskeiði úr upptökuvélinni mátti sjá að nokkrir aðilar eru saman fyrir utan anddyri Sambíós við Strandgötu. Allt í einu sést maður sparka þungu sparki í þennan mann, samkvæmt klukku upptökuvélarinnar eru hún þá 04:24:43. Við sparkið fellur árásaþolinn, A, í götuna. Mátti sjá að árásaraðilinn er klæddur í hvítan bol, gráar buxur og dökkum jakka. Árásaraðilinn sést síðan ganga austur Strandgötu að Nætursölunni og hverfa þar fyrir hornið til suðurs. Nokkrir aðilar stumra yfir A og við, áhöfnin á [...], komum síðan á vettvang kl. 04:27:50 ...“. Í skýrslunni er greint frá því að lögreglumaðurinn H hafi þekkt ákærða á myndskeiðinu sem einn þeirra viðskiptavina, sem verið hafði í versluninni Nætursölunni þá um nóttina. Greint er frá því að þá um nóttina hefði lögreglan fengið frekari upplýsingar um ferðir ákærða, en jafnframt segir frá því að nefndum lögregluvarðstjóra hafi borist fregnir um að dyravörðurinn E hefði vitneskju um að ákærði hefði verið sá aðili sem hefði ráðist á brotaþola við Sambíóið. Samkvæmt frumskýrslunni hafði lögregluvarðstjórinn af þessu tilefni símasamband við E þriðjudagskvöldið 20. nóvember nefnt ár. Er haft eftir E í skýrslunni að hann hefði margnefnda nótt farið ásamt starfsfélaga sínum, D, á Olísstöðina við Glerárgötu eftir að dyravarðarstarfi þeirra lauk á Kaffi Amor og átt þar orðastað við ákærða, en þá skilist að hann hefði gengið í skrokk á brotaþola. Hið sama kom fram eftir að varðstjórinn hafði rætt við D. Nefnt myndskeið úr öryggismyndavél er á meðal gagna ákæruvalds, sem lagt var fyrir dóminn, en það var m.a. sýnt við aðalmeðferð málsins. Samkvæmt vottorði Veðurstofu Íslands var hitastig á Akureyri kl. 03:00 umrædda nótt 1°. 2. Samkvæmt gögnum aflaði lögregla við rannsókn málsins áverkavottorða frá Sjúkrahúsinu á Akureyri um meiðsli brotaþola. Liggja fyrir í málinu tvö vottorð, annars vegar vottorð I aðstoðarlæknis, sem dagsett er 24. janúar 2014, og hins vegar vottorð J bæklunarlæknis, sem dagsett er 12. maí sama ár. Í báðum vottorðum segir frá því að brotaþoli hafi eftir aðgerð á slysadeild verið lagður inn á bæklunardeild sjúkrahússins og að þar hafi hann legið frá 17. til 20. nóvember 2013. Í vottorði bæklunarlæknisins, sem ritað var upp úr sjúkraskrá, segir frá því að brotaþoli hafi við komu á slysadeildina 17. nóvember nefnt ár ekki gefið mjög skýra sögu um atvik máls, en nefnt að hann hafi verið að skemmta sér og verið fyrir utan Kaffi Amor að reykjaþegar einhver aðili hefði ráðist á hann. Hann hafi fengið högg á andlit og höfuð og þá dottið við á hægri fótinn með þeim afleiðingum að fóturinn virtist fara úr ökklalið. Greint er frá því að við skoðun hafi brotaþoli verið eymslalaus við höfuð og háls og ekki kvartað undan verkjum við hálshrygg. Tekið er fram að brotaþoli hafi verið með mar, smákúlu og sár hliðlægt á hökunni, og hafi þessir áverkar minnt á blæðingu undir beinhimnu. Þá er greint frá því að hægri ökkli brotaþola hafi augljóslega verið úr lið, en þegar ökklinn hafi verið myndaður hafi þar einnig sést brot, bæði miðlægt og hliðlægt. Vegna ökklaáverkans hafi brotaþoli farið í aðgerð og hafi brotið verið fest með plötu og skrúfu hliðlægt og tveimur skrúfum miðlægt. Vegna liðbandaáverkans, á milli dálks og sperrileggs, hafi verið sett skrúfa á milli þessara beina. Tekið er fram að aðgerðin hafi gengið vel, en að brotaþola hafi ekki verið leyft að stíga í fótinn í a.m.k. tvær vikur, en að hann hafi eftir það fengið loftspelkur. Skýrt er frá því að vegna andlegrar vanheilsu hafi brotaþoli verið lagður inn á geðdeild þann 20. nóvember 2013. Fram kemur í vottorðinu að brotaþoli hafi vegna áverka sinna komið á slysadeildina 3. og 21. desember nefnt ár vegna verkja. Þá segir að við skoðun þann 30. desember hafi brotaþoli verið með skerta hreyfingu í ökkla og hafi honum af þeim sökum verið ráðlögð hreyfiþjálfun. Í samantekt segir um lýsta áverka brotaþola: „Það ökklabrot sem A fékk er alvarlegt. Ökklinn var að fullu úr lið og tvíbrotinn og þurfti stórar aðgerðir við þar sem festa þurfti brotið rétt. Einnig þurfti töluverða eftirmeðferð í sex vikur á eftir og langvarandi sjúkraþjálfun. Oft er eftir áverka sem þessa töluverður stirðleiki í ökklanum og má frekar búast við að A nái ekki fullri hreyfigetu eftir áverkann og geti verið með verki við visst álag í framtíðinni. Það er fullsnemmt nú að meta lokabata. Það er ráðlegt að bíða í eitt – eitt og hált ár þar til það verður gert. Ljóst er að eftir áverkann og aðgerðina er þörf á langvarandi sjúkraþjálfun, hreyfiþjálfun og ekki ólíklegt að þurfi að grípa til verkjalyfja stöku sinnum. Reikna má með að mjúkvefjaáverki á höku lagist að fullu.“ Í málinu liggur einnig fyrir vottorð K, læknis á Heilsugæslustöðinni á Akureyri. Vottorðið, sem er dagsett 11. febrúar 2014, var ritað vegna beiðni um sjúkraþjálfun brotaþola. Í vottorðinu er greint frá fótbroti brotaþola og að hann hafi farið í aðgerð, en síðan segir: „Gengið hægt þó ágætlega. Er nýlega hættur að ganga með hækjur og getur gengið um tvo km á dag en þreyttur næsta dag. Ef þreyttur þá haltrar hann. Við skoðun er ökklinn bólginn, sá hægri miðað við þann vinstri. Mjúkur í kringum ökklann. Skurðsár vel gróin, skurðsár beggja vegna á ökklanum, allar hreyfingar skertar um ökklann verst eversion og imversion.“ 3. Samkvæmt skýrslum rannsóknarlögreglu var brotaþoli yfirheyrður um ætlaða líkamsárás á lögreglustöðinni á Akureyri 4. desember 2013. Ákærði var á hinn bóginn fyrst yfirheyrður um kæruefnið 13. desember sama ár. Samkvæmt gögnum lögreglu var ákærða birt bótakrafa brotaþola 24. febrúar 2014. Samkvæmt gögnum hafði rannsóknarlögreglan símasamband við fyrrnefnda stúlku, B, 18. desember 2013. Er haft eftir B að hún hafi ekki verið sjónarvottur að því sem gerðist aðfaranótt 17. nóvember við Sambíóið. Lögreglan yfirheyrði vitnin C og G 22. desember 2013. Allar þessar skýrslur voru teknar upp með hljóði og mynd og eru mynddiskar þar um á meðal þeirra gagna sem ákæruvaldið lagði fyrir dóminn. II. Mál þetta var þingfest 14. október sl. Við fyrirtöku fyrir dómi 27. sama mánaðar játaði ákærði, Jóhann Freyr, líkt og við aðalmeðferð málsins, að hafa slegið brotaþola létt utan undir, en jafnframt að hafa sparkað í brotaþola. Ákærði bar að þetta hefði hann gert fyrir utan Sambíóið við Strandgötu, en staðhæfði að brotaþoli hefði þá verið uppistandandi. Ákærði neitaði því að hann væri valdur að þeim meiðslum og áverkum sem lýst er í ákæru, fyrir utan hökuáverkann. Þá hafnaði hann bótakröfu brotaþola. Við aðalmeðferð málsins skýrði ákærði frá því að hann hefði verið á veitingastaðnum Kaffi Amor umrædda nótt, ásamt vitninu C og fyrrnefndri vinkonu, en á meðal gesta hefðu einnig verið vitnið G og brotaþoli. Ákærði sagði að brotaþoli hefði verið „svolítið ölvaður“ og bar að hann hefði verið að angra vinkonu hans, stúlkuna B, með því að ýta í hana. Vegna þessa kvaðst hann hafa brugðist við og beðið brotaþola að hætta afskiptum af stúlkunni. Ákærði bar að brotaþoli hefði þá farið að rífast við hann, en jafnframt ýtt við honum að tilefnislausu. Ákærði kvaðst hafa haft hendur fyrir aftan bak er þetta gerðist, en bar að brotaþoli hefði slegið hann á vinstri vangann og hann af þeim sökum kennt til í nokkra daga. Eftir að þessum viðskiptum lauk kvaðst ákærði hafa farið út af veitingastaðnum ásamt C og þeir í framhaldi af því gengið stuttan spöl til austurs, að inngangi Sambíós við Strandgötu. Ákærði bar að þar á vettvangi hefði verið nokkur hópur fólks og þar á meðal brotaþoli. Ákærði staðhæfði að brotaþoli hefði haldið áfram að rífa kjaft við hann, en vísaði að öðru leyti um málsatvik til þess myndskeiðs sem lögreglan hafði aflað við rannsókn málsins. Nánar aðspurður kvaðst ákærði hafa staðið á gangstéttinni nærri akbrautinni, en bar að brotaþoli hefði í fyrstu staðið gegnt honum við húsvegginn við veitingastaðinn. Ákærði sagði að brotaþoli hefði við þessar aðstæður gengið í áttina til hans, en hann þá stigið á móti honum eitt skref og síðan slegið hann og svo sparkað í hann. Nánar skýrði ákærði svo frá að hann hefði slegið brotaþola eitt hnefahögg í andlitið og ætlaði að hann hefði af þeim sökum fengið sár og hnúð á hökubeinið og vísaði til þess að hann hefði haft hring á fingri. Ákærði kvaðst í framhaldi af hnefahögginu hafa sparkað í bringu brotaþola. Taldi hann ólíklegt að fótur hans hefði náð að andliti brotaþola, en bar að hann hefði fallið á gangstéttina. Ákærði greindi frá því að hann hefði æft sjálfsvarnaríþrótt, en hann kvaðst ekki hafa hoppað upp þegar hann sparkaði í brotaþola. Þá kvaðst hann ekki hafa sparkað af fullu afli, en ætlaði að brotaþoli hefði e.t.v. misst andann við höggið og sagði: „Hann eiginlega bara sest niður og leggst útaf.“ Ákærði taldi ólíklegt að brotaþoli hefði hlotið ökklaáverka sína vegna lýsts athæfis hans, og sagði að allt eins hefði einhver nærstaddur getað komið að brotaþola og stigið ofan á hægri ökkla hans eftir að hann féll á gangstéttinni. Ákærði sagði að viðskipti hans við brotaþola utan dyra hefðu varað í um tvær til þrjár mínútur, og bar hann að raki hefði verið á gangstéttinni en ekki hálka. Fyrir viðskiptin kvaðst hann ekkert hafa séð athugavert við göngulag brotaþola. Ákærði kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis er atvik gerðust. Hann kvaðst ekkert hafa gætt að brotaþola eftir að hann féll, enda hefði hann strax farið af vettvangi. Brotaþoli, A, kvaðst umrædda nótt hafa verið að skemmta sér á veitingastaðnum Kaffi Amor. Hann kvaðst hafa neytt áfengis og verið vel við skál. Hann kvaðst hafa átt samskipti við aðra gesti staðarins, en staðhæfði að hann hefði ekki verið með neins konar áreiti eða leiðindi. Hann kvaðst þó minnast þess að einn gestanna hefði haft orð á því að hann hefði verið að reyna við konu hans en sagði að það hefði allt endað vel og að þeir hefðu tekist í hendur. Brotaþoli kvaðst ekkert hafa þekkt til ákærða er atvik gerðust og taldi ólíklegt að hann hefði átt hlut að þessu kvennamáli. Brotaþoli bar að hann hafi ætlað að fara snemma heim þessa nótt en afráðið að fara á salernið áður, en þá veitt því eftirtekt að fíkniefnaneysla var þar í gangi. Í því viðfangi vísað brotaþoli til þess að það hefði oft komið fyrir á skemmtistöðum að aðrir gestir teldu hann starfa við löggæslu, þrátt fyrir að hann hefði aldrei kynt undir slíku að öðru leyti en því að hann hefði lýst skoðun sinni og andúð á fíkniefnum. Brotaþoli skýrði frá því að eftir að hann fór út af skemmtistaðnum hefði hann haldið til austan við staðinn og reykt vindling, en að öðru leyti kvaðst hann ekki minnast málsatvika. Hann kannaðist þannig ekki við að hafa átt í deilum við nærstadda aðila. Hann kvaðst muna það næst að hann hefði rankað við sér með stjörnur í augunum, en þá hefðu sjúkraflutningamenn verið að hlúa að honum þar sem hann lá grafkyrr á gangstéttinni milli Sambíós og Kaffi Amors. Næst kvaðst brotaþoli hafa rankað við sér á sjúkrahúsinu. Brotaþoli kvaðst engar skýringar hafa á því sem gerðist. Brotaþoli greindi frá því að eftir að hann kom til sjálfs sín á sjúkrahúsinu hefði hann verið aumur í kjálka og bringunni og átt erfitt með andardrátt. Brotaþoli ætlaði að fyrir utan Kaffi Amor hefði ekki verið hálka er atvik gerðust og áréttaði að hann hefði ekki skýringar á áverkum sínum, fyrir utan það sem hann hefði síðar heyrt af athæfi ákærða. Brotaþoli kvaðst í fyrstu hafa haft mikla verki í ökklanum og staðhæfði að hann fyndi þar enn fyrir þreytuverkjum. Hann kvaðst hafa náð bata á um sex mánuðum, en bar að hreyfigetan væri aðeins um 70-80%. Vitnið C, fæddur [...], kvaðst umrædda nótt hafa verið að skemmta sér á veitingastaðnum Kaffi Amor ásamt vini sínum, ákærða í máli þessu, og bar að þeir hefðu báðir verið undir áhrifum áfengis. Fyrir dómi vísaði hann til þess að þar sem langt væri um liðið ætti hann í nokkrum erfiðleikum með að skýra frá atvikum máls, en að auki kvaðst hann ekki vera mjög minnugur. Hann ætlaði að atvik hefðu verið með þeim hætti að hann hefði verið ásamt ákærða á efri hæð veitingastaðarins ásamt stúlkunni B er brotaþoli hefði komið að þeim og verið með leiðindi og ekki látið sér segjast þrátt fyrir að ákærði hefði farið fram á það. Hann kvað brotaþola m.a. hafa ýtt og kýlt eitthvað í ákærða; „ekkert í andlitið held ég, ef ég man rétt, held ég í bringuna eða eitthvað svona.“ Hann ætlaði að þessi leiðindi brotaþola hefðu varað í fimm eða tíu mínútur og bar að brotaþoli hefði haft orð á því að hann starfaði í lögreglunni. C bar að hann hefði starfað við dyravörslu á skemmtistöðum á Akureyri, en kvaðst ekkert hafa kannast við brotaþola er atvik gerðust. Eftir að greindum samskiptum við brotaþola lauk kvaðst hann hafa farið út af veitingastaðnum ásamt ákærða og bar að þeir hefðu eftir það haldið til nærri Nýja-bíói (Sambíóinu). Hann sagði að brotaþoli hefði verið þar fyrir og bar að hann hefði haldið áfram dólgslátum og verið með „svona almennar hótanir ... eitthvað illur í skapinu ... hann var bara svo fullur ... hann ætlaði að ráðast á okkur.“ Vegna þess kvaðst hann hafa sagt við brotaþola að hann ætti að halda sér rólegum, en hann kvaðst er atvik gerðust hafa verið æstur líkt og ákærði. C bar að brotaþoli hefði ekkert sinnt þessum tilmælum heldur gengið nær honum og ákærða og bar að það sem síðar gerðist hefði verið sjálfsvörn af hálfu ákærða. C sagði að brotaþoli hefði nær alveg verið kominn að ákærða er hann hefði brugðist við og lýsti hann atvikum nánar þannig: „Jói (ákærði) svona kýlir eitthvað í hann (brotaþola), hann kýldi eða ýtti svona einhvers staðar í öxlina á honum ... og síðan hérna þá sparkar hann einhvers staðar í bringuna.“ Hann sagði að aðalþunginn af höggi ákærða hefði komið á bringuna á brotaþola, en ætlaði að e.t.v. hefði skótá ákærða hafnað á höku brotaþola, en taldi það þó frekar ólíklegt. Hann kvaðst hafa staðið fyrir aftan ákærða er þetta gerðist, en um viðbrögð brotaþola sagði hann: „Hann svona skakkaði ... skriðaðist til eða svona dettur niður.“ Fyrir nefndan atgang ákærða kvaðst C ekki hafa séð neitt athugavert við göngulag brotaþola, og bar jafnframt að hitalögn væri í gangstéttinni fyrir utan nefndan skemmtistað og bíó. Hann kvaðst ekki frekar en ákærði hafa hugað að brotaþola eftir að hann féll á gangstéttina, enda hefðu þeir farið af vettvangi. Hann ætlaði að lýst viðskipti fyrir utan skemmtistaðinn hefðu varað í átta til þrettán mínútur. Hann kvaðst aldrei hafa orðið var við lögreglu á vettvangi. Vitnið G, fæddur [...], kvaðst umrædda nótt hafa verið að skemmta sér á veitingastaðnum Kaffi Amor, en þar kvaðst hann m.a. hafa séð til viðskipta ákærða og brotaþola. Hann kvaðst hafa þekkt til ákærða, en ekki brotaþola. Hann kvaðst hafa veitt því eftirtekt að ákærði og brotaþoli voru eitthvað að öskra hvor á annan, en ekki heyrt hvað þeim fór á milli og sagði: „En ég sá að hann, A, var eitthvað að ýta í Jóa.“ G kvaðst ekki hafa séð upptök þessa atgangs eða hafa skýringar á þeim að öðru leyti. Hann kvaðst hafa verið undir áhrifum áfengis er atvik gerðust og ætlaði að líkt hefði verið á komið með ákærða, en bar að brotaþoli hefði greinilega verið ölvaður. Um fimmtán mínútum eftir þetta kvaðst hann hafa farið út af staðnum og eftir það átt orðastað við vinkonu sína, fyrrnefnda stúlku, B, en þá einnig séð að ákærði og brotaþoli voru þar á vettvangi. Hann kvað ákærða hafa haft á orði að brotaþoli hefði kýlt hann inni á veitingastaðnum. Hann kvaðst ekki hafa séð áverka á ákærða eða heyrt hann kvarta um eymsli. G bar að brotaþoli hefði komið að þar sem hann var að ræða við nefnda stúlku og sagði að hann „hafi eitthvað verið að böggast í B“ en þó ekki þannig að það athæfi hefði vakið sérstaka athygli hans. Hann sagði að ákærði hefði verið í um fimm metra fjarlægð er þetta gerðist og bar að hann hefði komið að þeim, en lýsti atvikum nánar þannig: „Hann (ákærði) tekur eitthvað svona hringspark í hann (brotaþola) ég sá það ekki alveg sko ... ég stóð við hliðina og heyrði allt hljóðið, svo lá hann (brotaþoli) auðvitað bara eftir ... og (ákærði) fór svo í burtu og þá hringdi ég í sjúkrabíl og lögguna.“ G kvaðst ekki hafa séð ákærða slá til brotaþola fyrir sparkið og dró hann að því leyti frásögn sína hjá lögreglu til baka. Vísaði hann til þess að fólk sem var á vettvangi hefði haft orð á slíku, en áréttaði að það hefði hann ekki séð með eigin augum. Og nánar aðspurður kvaðst hann ekki hafa séð hvar spark ákærða hafnaði á líkama brotaþola, en bar að nærstaddir aðilar hefðu haft orð á því að að sparkið hefði farið í andlitið á brotaþola. G áréttaði að hann hefði strax farið að huga að brotaþola, en þá séð að fótur hans var snúinn. Þá kvaðst hann í fyrstu hafa ætlað að brotaþoli hefði misst meðvitund, en bar að eftir að hann rankaði við sér hefði hann lagt að honum að standa ekki upp. G kvaðst ekki hafa séð áverka í andliti brotaþola, en ætlaði að hann hefði við fallið skollið með höfuðið á stéttina, sem hefði verið auð. G sagði að fyrir atgang ákærða hefði brotaþoli verið valtur á fótum en að öðru leyti hefði ekkert verið athugavert við göngulag hans. Þannig hefði ekkert bent til þess að brotaþoli hefði verið ökklabrotinn og sagði G um tilkomu áverka brotaþola: „Það hefur örugglega bara verið höggið þegar hann datt ... það hafði alla vega ekki gerst áður en þetta gerðist.“ D kvaðst hafa verið við dyravörslu á veitingastaðnum Kaffi Amor. Vitnið kvaðst hafa þekkt til ákærða í máli þessu er atvik gerðust, en ekkert þekkt til brotaþola. D kvaðst minnast þess að umrædda nótt hefði verið uppi ágreiningur með ákærða og brotaþola og smáreiði, en hann kvaðst þó ekki hafa heyrt eða séð þau samskipti með eigin augum. Hann kvað ákærða og brotaþola þannig sinn í hvoru lagi hafa haft tal af honum og lýst gagnkvæmri óánægju með hvor annan. Hann kvaðst ekki hafa séð áverka á þeim. Eftir lokun staðarins kvaðst hann hafa séð að sjúkrabifreið kom að veitingastaðnum, en aldrei séð tilefni þess. Eftir að störfum á skemmtistaðnum var lokið kvaðst hann hafa farið á Olísstöðina ásamt starfsfélögum sínum og þá séð að þar voru fyrir ákærði og vinir hans. Fyrir dómi kvaðst hann ekki minnast þess að hafa átt samskipti við ákærða á Olísstöðinni, en staðfesti að hafa átt orðastað við lögreglumann um atvik máls nokkrum dögum síðar. Hann kvaðst ekki vefengja að hann hefði þá haft orð á því að hann hefði heyrt ákærða segja frá því að hann myndi rota brotaþola er hann kæmi út af skemmtistaðnum umrædda nótt og jafnframt að ákærði hefði haft orð á því á Olísstöðinni, að brotaþoli hefði „abbast upp á vitlausan mann“. E, fæddur [...], kvaðst hafa verið að störfum sem dyravörður á veitingastaðnum Kaffi Amor umrædda nótt og bar að meðal gesta hefðu verið ákærði og brotaþoli. Hann kvaðst hafa þekkt þá báða fyrir og heyrt orð ákærða um að brotaþoli hefði haft uppi einhver orð gagnvart honum og að enginn ætti að komast upp með slíkt. Eftir lokun staðarins kvaðst hann hafa fylgst með því að brotaþoli var fluttur af vettvangi í sjúkrabifreið. Nokkru síðar kvaðst hann hafa lagt leið sína á Olísstöðina ásamt starfsfélögum sínum og þá séð að ákærði og vitnið C voru þar fyrir. Hann kvaðst hafa heyrt samræður þeirra og þ. á m. að ákærði hefði sagt að hann hefði sparkað fótunum undan brotaþola með þeim afleiðingum að hann hefði fallið á jörðina. Hann kvaðst hafa innt ákærða eftir þessu frekar og bar að hann hefði þá játað verknaðinn, en ekki rætt málefnið frekar. F lögreglumaður lýsti atvikum og gjörðum sínum fyrir dómi með líkum hætti og hér að framan var rakið í frumskýrslu lögreglu. Hann staðfesti m.a. að strax hefðu grunsemdir beinst að ákærða í máli þessu og að síðari aðgerðir lögreglu hefðu tekið mið af því. Hann kvað það hafa verið augljóst á vettvangi að fótur brotaþola var aflagaður, en að auki hefði hann verið með áverka í andliti. Hann kvað brotaþola hafa verið með meðvitund en vankaðan og undir áhrifum áfengis. Hann bar að þegar atvik gerðust hefði verið snjólaust á vettvangi vegna snjóbræðslu. Síðar um nóttina kvaðst hann hafa séð athæfi ákærða á myndskeiði úr öryggismyndavél. L og H lögreglumenn lýstu atvikum máls með líkum hætti og fyrrnefndur lögregluvarðstjóri. Þykir því ekki ástæða til að rekja framburð þeirra frekar. J bæklunarlæknir staðfesti fyrir dómi áðurrakið læknisvottorð, en hann kom ekki að aðhlynningu brotaþola umrædda nótt. Aðspurður um ökklaáverka sagði hann að samkvæmt sjúkraskrá hefði brotaþoli farið úr ökklaliðnum en við það hefði ökklinn brotnað miðlægt og hliðlægt, þ.e. báðum megin. Hann sagði að ástæða slíks áverka væri sjaldnast afleiðing höggs heldur kæmi þar frekar til snúningsáverki. Hann kvað slíkt geta gerst þegar viðkomandi rynni til í hálku og félli við, þ.e. ef nægilegur kraftur myndaðist við slíkt. Hann sagði að í tilviki brotaþola hefðu atvik hins vegar að líkindum verið með þeim hætti að hann hefði snúið illa upp á ökklann, en þannig hefði hann brotnað á tveimur stöðum. Að auki hefðu liðböndin á milli sperrileggs og dálks farið í sundur ásamt liðpokanum. Þannig hefði orkan verið nægilega mikil til þess að slíta þetta allt í sundur ásamt beinhimnunni. Hann bar að ekki væri óalgengt við slíka áverka, að þrátt fyrir að bein gréru vel kæmi fram stirðleiki til framtíðar. Hann kvað hökuáverka brotaþola hafa að líkindum verið vegna höggs og að blætt hefði undir beinhimnuna. III. Í máli þessu er ákærði m.a. ákærður fyrir sérstaklega hættulega líkamsárás. Varðar sakarefnið það að ákærði hafi aðfaranótt sunnudagsins 17. nóvember 2013, um klukkan 04:30, slegið brotaþola í andlitið og strax í kjölfarið sparkað í andlit hans þannig að hann féll á gangstétt við Strandgötu, með þeim afleiðingum sem lýst er í ákæru. Af hálfu ákæruvalds er byggt á því að sekt ákærða sé sönnuð með eigin frásögn hans að nokkru, en einnig framburði vitna, myndskeiði úr eftirlitsmyndavél og áverkavottorðum. Ákærði neitar sök. Hann hefur þó viðurkennt að hafa slegið brotaþola hnefahöggi í andlitið og að hafa sparkað ofarlega í líkama hans, nánar tiltekið í bringu. Fyrir dómi hefur ákærði játað að hnefahögg hans hafi valdið sári og hnúð á höku brotaþola, en andmælt því að brotaþoli hefði misst meðvitund. Þá hefur ákærði andmælt því að hann sé valdur að ökklabroti brotaþola. Um heimfærslu hefur ákærði krafist sýknu á refsiákvæði 2. mgr. 218 gr. hegningarlaganna, en þess í stað vísað til 217. gr., en einnig eftir atvikum til 1. mgr. 218. gr. hegningarlaganna. Dómurinn hefur, auk þess að fara á vettvang, farið yfir myndskeið úr eftirlitsmyndavél, sem staðsett er á húseigninni nr. 107 við Hafnarstræti. Á myndskeiðinu má sjá austur yfir Ráðhústorg og að veitingastaðnum Kaffi Amor og Nýja-bíói (Sambíói) þar sem óumdeilt er að atvik máls þessa gerðust. Á nefndu myndskeiði, sem hefst kl. 04:23 umrædda nótt, sést hvar ákærði stendur nokkrum metrum austan við inngang veitingastaðarins Kaffi Amor, nærri gangstéttarbrún. Má sjá að fimm eða sex aðrir vegfarendur eru fyrir framan skýli sem er rúmlega einn og hálfur metri að hæð og er á milli inngangs veitingastaðarins og inngangs Nýja-bíós. Að mati dómsins má greina hvar brotaþoli stendur við súlu sem tilheyrir umræddu skyggni, sem nær að inngangi Nýja-bíós. Á myndskeiðinu má sjá að ákærði virðist eiga í orðaskiptum við aðila á vettvangi og að brotaþoli er þar nærri. Á þeirri stundu sést að ákærði er með báðar hendur í buxnavösum. Þegar um ein mínúta er liðin af myndskeiðinu (kl. 4:24:43) sést hvar ónefndur aðili gengur til móts við ákærða frá fyrrnefndu skýli og þar á eftir gengur annar aðili og staðnæmist rétt hjá ákærða. Í þann mund má sjá hvar brotaþoli stígur í átt að ákærða, en í kjölfarið (kl. 4:24:47) virðist sem ákærði sé að gera sig líklegan til þess að ráðast að brotaþola, sem eins og áður sagði er þá að ganga til móts við hann. Í beinu framhaldi af þessu (kl. 4:24:50) sést að ákærði tekur tilhlaup og sparkar með hægri fæti í brotaþola með þeim afleiðingum að hann fellur við. Spark ákærða er allhátt, en viðkoma þess á brotaþola er ógreinileg á myndskeiðinu. Í kjölfar þessa sést að ákærði heldur rakleiðis af vettvangi og gengur til austurs ásamt öðrum manni, að líkindum vitninu C. Fara þeir að versluninni Nætursölunni, og hverfa þeir þar fyrir húshornið. Á þeirri leið má sjá að ákærði lítur í tvígang í átt að brotavettvangi þar sem brotaþoli liggur á gangstéttinni. Þá sést á myndskeiðinu hvar lögreglubifreið kemur á vettvang og staðnæmist á akbrautinni fyrir framan veitingastaðinn Kaffi Amor. Um fjórum mínútum síðar sést hvar sjúkrabifreið kemur á vettvang. Brotaþoli hefur við alla meðferð málsins lítt getað greint frá atvikum máls, en fyrir liggur að hann og ákærði þekktust í raun ekkert er atvik gerðust. Af frásögn vitna verður ráðið að einhver illindi hafi verið með ákærða og brotaþola á veitingastaðnum Kaffi Amor umrædda nótt. Að virtum framburði dyravarða verður ráðið, að brotaþoli hafi ekki látið sitt eftir liggja, enda þótt sýnilegar líkamlegar afleiðingar hlytust ekki af. Þó hefur ákærði borið að hann hafi fengið minni háttar eymsli á kjálka vegna atgangs brotaþola, en það þykir hafa nokkra stoð í vitnisburði vinar hans, C. Lagt verður til grundvallar að tiltölulega fljótlega eftir að lýstum viðskiptum lauk á veitingastaðnum hafi ákærði og brotaþoli ásamt áðurnefndum vitnum og fleiri gestum hafst við austan við aðalinnganginn, en nærri inngangi Nýja-bíós við Strandgötu. Af gögnum verður enn fremur ráðið að takmörkuð og stutt samskipti hafi verið með aðilum þar sem þeir höfðust við á gangstéttinni, en upplýst er að ákærði og brotaþoli voru báðir undir áhrifum áfengis. Sönnunarbyrði um atvik sem eru sakborningi í óhag hvílir hjá ákæruvaldinu samkvæmt 108. gr. laga nr. 88, 2008 um meðferð sakamála. Að mati dómsins er sannað með játningu ákærða, sem stoð hefur í framburði vitna og læknisvottorði, að ákærði sló brotaþola hnefahöggi í andlitið við lýstar aðstæður. Er eigi varhugavert að telja sannað að vegna þessa hafi brotaþoli fengið sár og hnúð á hökubeinið. Að mati dómsins þykir einnig fyllilega sannað með játningu ákærða, ásamt með framburði vitnanna C og G, en ekki síst áðurlýstu myndskeiði, að ákærði hafi í beinu framhaldi af hnefahögginu sparkað með hægri fæti ofarlega í líkama brotaþola. Að virtum framburði ákærða og nefndum gögnum þykir ákæruvaldið hins vegar ekki hafa sannað að ákærði hafi með þessum hætti samhliða sparkað í andlit brotaþola. Ber því að sýkna hann af þeim verknaði. Þá er ósannað að brotaþoli hafi misst meðvitund eins og lýst er í ákæru. Að mati dómsins er nægilega upplýst að hálka var ekki á vettvangi er atburður þessi gerðist. Þá hefur ekkert komið fram um að brotaþoli hafi átt við vanheilsu eða fótamein að stríða fyrir árás ákærða. Sannað er að við spark ákærða féll brotaþoli þegar niður á gangstéttina. Að virtum áðurnefndum gögnum, vitnisburðum svo og staðfestu læknisvottorði, þykir ekki varhugavert að telja sannað að spark ákærða, sem að mati dómsins var þungt, hafi valdið þeim snúningsáverka sem lýst er í áðurröktu læknisvottorði bæklunarlæknis og að brotaþoli hafi af þeim sökum hlotið þá áverka á hægri ökkla sem lýst er í ákæru. Þykir heldur ekkert marktækt hafa komið fram í málinu um að brotaþoli hafi hlotið nefndan áverka af öðrum ástæðum en af sparki ákærða og falli hans í beinu framhaldi af því á gangstéttina við akbraut Strandgötu. Í ljósi verknaðaraðferðar og þeirra alvarlegu afleiðinga sem hlutust af framangreindu athæfi ákærða telst brot hans varða við 1. mgr. 218. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 11. gr. laga nr. 20, 1991. IV. Ákærði, sem er fæddur 1987, hefur samkvæmt sakavottorði áður sætt refsingum. Hann var þannig dæmdur 29. júní 2011 til sektargreiðslu til ríkissjóðs fyrir fíkniefnaakstur. Var hann þá jafnframt sviptur ökurétti tímabundið. Þá var ákærði dæmdur í fimm mánaða skilorðsbundið fangelsi 28. nóvember 2011, en einnig til sektargreiðslu til ríkissjóðs, fyrir fíkniefnaakstur og brot gegn ávana- og fíkniefnalöggjöfinni, en um hegningarauka var að ræða. Dómurinn var birtur ákærða samdægurs. Brot ákærða, sem hér er til umfjöllunar, framdi hann 17. nóvember 2011, en upplýst er að lögreglan hóf þá þegar rannsókn sína. Ákærði var hins vegar fyrst yfirheyrður um sakarefnið þann 12. desember sama ár, en þá var tveggja ára skilorðstími dómsins frá 28. nóvember 2011 liðinn. Ákærði hefur því með háttsemi sinn eigi rofið skilorð nefnds dóms, sbr. ákvæði 60. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940. Við ákvörðun refsingar ákærða verður litið til þess að líkamsárás ákærða var fólskuleg og hafði alvarlegar afleiðingar, sbr. 1. og 2. tl. 1. mgr. 70. gr. almennra hegningarlaga. Ekki verður fallist á með ákærða að viðskipti hans við brotaþola á nefndum veitingastað skömmu áður réttlæti árás hans þannig að áhrif hafi á ákvörðun refsingar, enda þótt háttsemi brotaþola hafi þar ekki alveg verið vítalaus. Á hinn bóginn verður horft til þess að ákærði játaði að hluta háttsemi sína við alla meðferð málsins og að hann hefur ekki áður hlotið refsingu fyrir ofbeldisbrot. Að þessu virtu þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fimm mánaða fangelsi, en rétt þykir að fresta fullnustu hennar eins og greinir í dómsorði. A hefur krafist skaðabóta, en henni er lýst í ákæru. Krafan er dagsett 19. febrúar 2014 og var hún birt ákærða 24. febrúar sama ár. Krafan er sundurliðuð og rökstudd. Í fyrsta lagi er krafist endurgreiðslu á sjúkra-, lyfja- og ferðakostnaði, en einnig á öðrum kostnaði samkvæmt framlögðum reikningum, samtals að fjárhæð 89.849 krónur. Í öðru lagi er krafist miskabóta að fjárhæð 1.000.000 króna. Loks er krafist málskostnaðar vegna lögmannsþjónustu að mati dómsins. Bótakröfunni er mótmælt af hálfu ákærða sem vanreifaðri og of hárri. Ákærði hefur verið sakfelldur fyrir líkamsárás gagnvart brotaþola og ber hann bótaábyrgð samkvæmt almennri sakarreglu skaðabótaréttar á tjóni hans. Að ofangreindu virtu verður fallist á að ákærði verði dæmdur til að greiða reikninga brotaþola vegna útlagðs sjúkra-, lyfja- og ferðakostnaðar auk annars kostnaðar, samtals að fjárhæð 89.849 krónur, en um vexti fer eins og í dómsorði greinir. Fallist er á að ákærði hafi bakað sér skyldu til að greiða miskabætur samkvæmt 26. gr. laga nr. 50, 1993 um skaðabætur. Að virtum framlögðum gögnum, einkum áðurröktum læknisvottorðum og vætti bæklunarlæknis, ákveðast miskabætur til handa brotaþola 500.000 krónur, en um vexti fer eins og í dómsorði greinir. Þá verður ákærði dæmdur til að greiða brotaþola málskostnað vegna lögmannsþjónustu, sbr. ákvæði 3. mgr. 176. gr. laga nr. 88, 2008, að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og í dómsorðið greinir. Með hliðsjón af málsúrslitum og 218. gr. laga nr. 88, 2008 ber að dæma ákærða til greiðslu ¾ hluta sakarkostnaðar, sem samkvæmt sakarkostnaðaryfirliti ákæruvalds nemur 85.000 krónum. Þá ber að dæma ákærða til að greiða sama hlutfall af málsvarnarlaunum skipaðs verjanda síns, sem ákveðast í heild 376.340 krónur, að teknu tilliti til virðisaukaskatts. Úr ríkissjóði greiðist ¼ hluti sakarkostnaðar. Málið fluttu Óli Ingi Ólason aðstoðarsaksóknari, Sigmundur Guðmundsson hdl., skipaður verjandi ákærða, og Sunna Axelsdóttir hdl., lögmaður brotaþola. Gætt var ákvæða 1. mgr. 184. gr. laga nr. 88, 2008. Ólafur Ólafsson héraðsdómari kveður upp dóm þennan. D Ó M S O R Ð : Ákærði, Jóhann Freyr Egilsson, sæti fangelsi í fimm mánuði, en fresta skal fullnustu refsingar hans og falli hún niður að liðnum þremur árum frá uppsögu dómsins að telja haldi hann almennt skilorð 57. gr. almennra hegningarlaga nr. 19, 1940, sbr. 4. gr. laga nr. 22, 1955. Ákærði greiði A 585.000 krónur í miska- og skaðabætur með vöxtum samkvæmt 8. gr., sbr. 4. gr., laga um vexti og verðtryggingu nr. 38, 2001 frá 17. nóvember 2013 til 24. febrúar 2014, en með dráttarvöxtum samkvæmt 1. mgr. 6. gr. sömu laga frá þeim degi til greiðsludags. Þá greiði ákærði A 248.000 krónur í málskostnað. Ákærði greiði ¾ hluta sakarkostnaðar, sem í heild er 461.340 krónur, þ.m.t. málsvarnarlaun skipaðs verjanda, Sigmundar Guðmundssonar hdl., 376.340 krónur, en ¼ greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 674/2010
Landamerki
Aðilar deildu um austurmerki jarðarinnar S gagnvart vesturmerkjum jarðarinnar H. Jörðinni H hafði verið skipt með kaupsamningi og afsali 25. júní 1950 þegar eigandi jarðarinnar, HS, afsalaði bróður sínum svokölluðum úthluta eða vesturhluta jarðarinnar, þar sem stofnað var nýbýlið S. Snerist deila málsaðila um hvernig þau merki lægju, sem lýst var í kaupsamningnum með því að bæjarlækur skipti frá fjalli að túni, enda voru óumdeildir hinir tveir punktar landamerkjalýsingarinnar. Fallist var á rök SK, núverandi eiganda jarðarinnar S, um hvar bæjarlækurinn teldist vera og láta merkin fylgja honum ofan úr fjallinu og þangað sem hann rynni að túni. Talið var að lækurinn hefði runnið að tilteknum hnitapunkti um annan tiltekinn hnitapunkt inn á spildu úr jörðinni H, sem var í eigu G, að sunnanverðu. Var einnig fallist á með SK að í fyrri hnitapunktinum væri hornmark þaðan sem bæjarlækur skipti frá túni suður á fjallsbrún. Var aðalkrafa SK tekin til greina, enda talið að ekki væri hald í þeirri málsástæðu HS og G að þeir hefðu unnið eignarrétt að hinu umdeilda landi fyrir hefð.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Gunnlaugur Claessen og Markús Sigurbjörnsson. Dómsorð: Landamerki milli jarðanna Hólkots og Stekkjarbóls í Unadal í Skagafirði skulu ráðast af línu sem dregin er frá klöpp við Unadalsá í hnitapunkti P01, 600118 og 486364, að vörðu á syðra melhorni utan við tún í hnitapunkti P02, 599925 og 486347, að hnitapunkti P03, 599847 og 486542, þar sem bæjarlækur fellur í skurð, þaðan eftir farvegi lækjarins um hnitapunkt P04, 599732 og 486511, að hnitapunkti P05, 599681 og 486524, þar sem lækur fer undir girðingu, þaðan í hnitapunkt P06, 599542 og 486541, þar sem tveir lækir frá fjalli renna saman, þaðan eftir Bæjargili frá hnitapunkti P07, 599417 og 486628, um hnitapunkt P08, 599308 og 486648, og í fjallshrygg í hnitapunkti P14, 598285 og 486468. Stefndu, Hjálmar Sigmarsson og Guðmundur Hjálmarsson, greiði í sameiningu áfrýjanda, Svanfríði Kjartansdóttur, samtals 500.000 krónur í málskostnað í héraði og fyrir Hæstarétti. Dómur Héraðsdóms Norðurlands vestra 24. júní. I Mál þetta, sem tekið var til dóms 28. maí sl., var höfðað af Svanfríði Kjartansdóttur, Norðurbakka 25b, Hafnarfirði, á hendur Hjálmari Sigmarssyni, Hólkoti, Skagafirði, og Guðmundi Hjálmarssyni, Dalatúni 2, Sauðárkróki, með stefnu birtri 9. og 11. febrúar 2010. Dómkröfur Stefnandi krefst þess að viðurkennt verði að landamerki jarðarinnar Stekkjarbóls í Unadal í Skagafirði, landnúmer 146589, séu „að utan landamerki Sandfells og Hólkots, að sunnan bæjarlækur sem skiptir frá fjalli að túni, og þaðan í vörðu á syðra melhorni utan við túnið og bein lína úr vörðu þessari ofan í klöpp niður við á“ og landamerkin að sunnan og á fjallshrygg afmarkist svo af línu sem dregin er milli eftirgreindra hnitsettra punkta: Þá krefst stefnandi þess að stefndu verði sameiginlega gert að greiða honum málskostnað að viðbættum virðisaukaskatti. Stefndu krefjast sýknu af kröfum stefnanda og málskostnaðar úr hendi hans. II Atvik máls Með kaupsamningi og afsali dagsettu 25. júní 1950 seldi stefndi Hjálmar Sigmarsson bróður sínum Sigurbirni Sigmarssyni úthluta (vesturhluta) jarðar sinnar Hólkots í Unadal í Skagafirði. Þessi partur jarðarinnar heitir nú Stekkjarból. Sigurbjörn seldi syni sínum Magnúsi Sigurbjörnssyni jörðina á árinu 1967. Magnús seldi síðan jörðina fimm mönnum fjórum árum síðar en einn þeirra var þáverandi eiginmaður stefnanda. Stefnandi eignaðist fjórðung jarðarinnar á árinu 1986, annan fjórðung á árinu 1998 og síðan þann helming sem eftir var á árinu 2002. Í nefndum kaupsamningi vegna sölunnar frá 25. júní 1950 er landamerkjum úthlutans lýst svo: „Landamerki hins seljandi (sic) hluta jarðarinnar eru að utan landamerki Sandfells og Hólkots, að sunnan bæjarlækur sem skiptir frá fjalli að túni, þaðan í vörðu á siðra (sic) melhorni utan við túnið og bein lína úr vörðu þessari ofan í klöpp niður við á.“ Með afsali dagsettu 20. júní 2009 seldi stefndi Hjálmar stefnda Guðmundi 35.257 fermetra spildu úr landi Hólkots. Afsali þessu var þinglýst án athugasemda hjá sýslumanninum á Sauðárkróki um miðjan ágúst 2009 en áður hafði Sveitarstjórn Skagafjarðar samþykkt söluna og þá hafði Landbúnaðarráðuneytið leyst jarðarpartinn úr landbúnaðarnotum og staðfest landskiptin. Ekki er ágreiningur milli aðila um hvar lína sem nær frá klöpp niður við á í vörðu á melhorni skuli dregin. Hins vegar er ágreiningur um línu sem dregin er frá vörðunni að þeim stað sem stefna er tekin á fjallið og að mörkum á því. Liggur meginágreiningur aðila í því hversu langt sú lína skuli dregin til austurs. Land það sem stefndi Guðmundur telur sig eiga er að stórum hluta innan þeirra marka sem stefnandi telur að tilheyri sér. III Málsástæður og lagarök Stefnandi reisir málatilbúnað sinn á því að landamerki Stekkjarbóls að sunnan og eftir fjallshrygg séu eins og fram komi í dómkröfum hans. Stefnandi segir að hnitsettir punktar í dómkröfum hans, sem mældir voru af Sighvati Elefsen verkfræðingi í september 2008, tengist með landamerkjalýsingu í afsali fyrir jarðarpartinum þannig að punktur 1 sé klöpp niður við á. Punktur 2 sé varða á syðra melhorni. Punktur 3 Bæjarlækur að túni sem þar hann fellur í skurð. Punktur 4 sé í Bæjarlæk en farvegur hans sé skýr að punkti 6. Punktur 5 sé þar sem Bæjarlækur fer undir girðingu. Punktur 6 sé þar sem tveir lækir frá fjalli sameinist. Punktur 7 sé við eystri og vatnsmeiri kvísl úr áberandi gili sem byrjar í þessum punkti. Punktur 8 sé klettur í gili 1 sem byrjar í þessum punkti. Síðan sé punktur 9 tekinn á fjallshrygg að austan og loks sá síðasti sunnar á fjallshryggnum. Stefnandi vísar til þess að þegar stefndi Hjálmar seldi stefnda Guðmundi spildu hafi hann með bréfi dagsettu 14. ágúst gert báðum stefndu grein fyrir því að hann teldi spilduna ganga inn á sitt land. Engin viðbrögð hafi hins vegar orðið við bréfinu og þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir til sátta, m.a. með atbeina sýslumannsins á Sauðárkróki, hafi ekki tekist að ná sátt í málinu. Stefndi heldur því fram að landamerki milli Stekkjarbóls og Hólkots séu þau sem fram komi í þinglýstum kaupsamningi og afsali frá árinu 1950. Annað hafi ekki verið tekið fram um landamerki jarðanna þegar Sigurbjörn Sigmarsson seldi syni sínum Magnúsi Sigurbjörnssyni jörðina á árinu 1967 og heldur ekki er Magnús seldi jörðina nokkrum aðilum á árinu 1971 en stefnandi leiði rétt sinn yfir jörðinni frá þeim. Stefnandi byggir á því að landamerki jarðanna hafi ekki breyst frá árinu 1950 og sá sem haldi öðru fram beri sönnunarbyrði fyrir því. Stefnandi vísar einnig til þess að stefndi Hjálmar hafi sagt henni og eiginmanni hennar og fleiri að tilgreindur Bæjarlækur í landamerkjalýsingunni sé bæjarlækur Hólkots sem kemur úr Bæjargili og hann ráði merkjum milli Hólkots og Stekkjarbóls. Stefnandi hafnar mótbárum stefnda Hjálmars þess efnis að strax eftir kaup Sigurbjörns bróður hans á hluta Hólkots hafi verið ráðist í að gera áveituskurð þar sem þeir töldu landamerki jarðanna vera innan túna og þeir afmarkað úthaga með girðingu út frá túngirðingu upp í fjall í svonefnt Merkigil. Stefnandi hafnar því einnig að síðari eigendur Stekkjarbóls hafi mátt ætla að landamerki jarðanna væru á þessum stað og segir að lýsing stefnda Hjálmars á landamerkjum jarðanna sem eftir honum er höfð í örnefnaskrá fyrir Hólkot hafi ekki þýðingu í málinu. Örnefnin Merkjagil og Merkjalækur, sem fram koma í örnefnaskránni, séu nýyrði og hvorki Sigurbjörn Sigmarsson né síðari eigendur Stekkjarbóls hafi samþykkt þau. Stefnandi hafnar því að í þessum nafngiftum séu fólgin tilgreind mörk milli jarðanna. Þá heldur stefndi því fram að loftmynd, þar sem merki jarðanna hafa verið merkt með línu og stefndi Hjálmar og bróðir hans Sigurbjörn rita báðir nafn sitt á árið 2006, hafi enga þýðingu í máli þessu, enda sé sú lína ekki í samræmi við landamerki jarðanna eins og þeim er lýst í afsali. Hvað lagarök varðar vísar stefnandi til 122. gr. laga um meðferð einkamála nr. 91/1991. Málið sé sótt í þeirri þinghá þar sem fasteignin er, sbr. 1. mgr. 34. gr. nefndra laga nr. 91/1991. Þeim sem telja sig hafa þinglýstar eignarheimildir yfir landi stefnanda sé stefnt í málinu en eign stefnanda sé varin af 72. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands. Krafa um málskostnað úr hendi stefndu er reist á 3. mgr. 129. og 1. og 3. mgr. 130. gr. laga um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málflutningsþóknun er reist á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. Stefndu reisa kröfu sína um sýknu á því að enginn ágreiningur sé um að merkin hafi frá upphafi verið eins og þau eru dregin á loftmynd frá árinu 2005. Stefnandi leiði rétt sinn frá upphaflegum eiganda Stekkjarbóls sem ásamt stefnda Hjálmari lagði þau mörk sem þeir voru sammála um að skyldu gilda. Í 60 ár hafi sömu mörk skipt jörðunum og aldrei þar til nú hafi verið ágreiningur um þau. Margir eigendur hafi verið að Stekkjarbóli en enginn þeirra hafi haldið því fram að merkin sem áveituskurðurinn og girðingin mörkuðu hafi verið röng. Stefnandi hafi átt eignaraðild að Stekkjarbóli frá árinu 1986 og samþykkt þessi merki í tæp 25 ár. Raunar hafi eiginmaður stefnanda verið einn þeirra sem keyptu Stekkjarból 1971 og því megi halda því fram að hún hafi um áratugaskeið samþykkt að landamerki jarðanna væru við áveituskurðinn og girðinguna. Stefndu halda því fram að stefnandi hafi sönnunarbyrði fyrir því að fullyrðingar hans um breytt landamerki skuli teknar til greina og því þurfi þeir ekki að sýna fram á að kröfur stefnanda séu rangar. Stefndu byggja á því að hvorki sé sannað né viðurkennt að sú lína sem stefnandi heldur fram að sé landamerki jarðanna sé hin sama og eigendur jarðanna komu sér saman um á árinu 1950. Því sé ofmælt hjá stefnanda að um þinglýst landamerki milli Stekkjarbóls og Hólkots sé að ræða. Þrátt fyrir að afsalinu frá 1950 hafi verið þinglýst segi það ekkert um það að túlkun stefnanda á landamerkjum jarðanna sé nær lagi en þau mörk sem sett voru með áveituskurðinum og girðingunni. Allt eins megi halda því fram að þau mörk séu einmitt hin þinglýstu merki jarðanna, enda hafi þáverandi eigendur jarðanna verið sammála um að þessi merki skyldu gilda. Í þessu sambandi benda stefndu á að lækur sá sem skiptir engjum samkvæmt upphaflegum kaupsamningi hafi runnið töluvert innar en núverandi merkja- og áveituskurður, frá vörðunni á melhorninu. Stefndi Hjálmar hafi látið bróður sinn hafa talsvert land til ræktunar þannig að merkjaskurðurinn er nær heimalandi Hólkots en upphaflega var um samið. Þá halda stefndu því fram að aðstæður allar séu þannig að fráleitt geti talist að stefndi Hjálmar hafi með sölu á úthluta jarðarinnar selt allt fjallið og heimaland niður að bæ en við skoðun á aðstæðum megi sjá að slíkt sé fráleitt. Sé skilningur stefnanda réttur megi sjá að fjárhús stefnda Hjálmars hefðu nánast fallið til Stekkjarbóls og brynningarkostir Hólkots úr vatnsbóli hefðu þá verið seldir frá jörðinni. Af þessu megi ráða að krafa stefnanda sé öfgafull og röng. Stefndu benda máli sínu til stuðnings á skýrt boð 1. gr. landamerkjalaga nr. 41/1919 en þar komi fram að eigendum jarða sé skylt að setja glögg merki milli jarða, svo sem með girðingum, skurðum eða vörðum. Þetta hafi eigendur Stekkjarbóls og Hólkots gert með áðurnefndum áveituskurði og girðingu til fjalls. Þannig hafi eigandi Stekkjarbóls samþykkt og gengið frá merkjum til marks um það land sem hann var að kaupa. Síðari eigendur Stekkjarbóls geti ekki 60 árum síðar haldið því fram að túlkun þeirra á merkjum jarðanna sé réttari en túlkun þess manns sem upphaflega keypti jörðina. Stefnandi eigi ekki meiri og víðtækari réttindi en upphaflegur eigandi jarðarinnar átti, en hann hafi sjálfur afmarkað land sitt. Stekkjarból hafi allt frá upphafi gengið kaupum og sölum með þessum sömu merkjum. Stefndu benda einnig á orðalag kaupsamningsins frá árinu 1950. Þar sé tekið fram að verið er að selja úthluta jarðarinnar Hólkots. Af skjali því sem kaupandi og seljandi undirrituðu á árinu 2006 megi ráða að þegar úthlutinn var seldur hafi hvor jörðin um sig verið rétt rúmir 100 hektarar að stærð. Að mati stefndu samræmist það þeirri staðreynd að ekki hafi staðið til að leggja niður búskap á Hólkoti eða þrengja svo að jörðinni að þar yrði ekki búið lengur. Að sama skapi hafi Stekkjarból átt að hafa þokkalegt landrými og hluta túna. Nái kröfur stefnanda fram að ganga yrði land Stekkjarbóls 127 hektarar að stærð en Hólkots 87 hektarar. Þessi niðurstaða samrýmist ekki orðalagi í afsali þess efnis að úthluti jarðarinnar sé seldur, þvert á móti hefði með þessum gerningi verið seldur meginpartur jarðarinnar Hólkots. Stefndu vísa máli sínu til stuðnings einnig til þess að frá árinu 1972 hafi legið fyrir lýsing stefnda Hjálmars á merkjum jarðanna í örnefnaskrá. Þar séu landamerki dregin eftir áveituskurðinum og landamerkjagirðingunni. Í örnefnaskránni sé þess einnig getið að land Stekkjarbóls hafi átt að vera á bilinu þriðjungur til helmings af landi Hólkots. Engin andmæli hafi komið fram gegn þessari lýsingu frá því að hún var gerð. Varðandi málsástæðu stefnanda þess efnis að gil það sem skilur jarðirnar að sé, í örnefnaskrá, nefnt Merkigil og lækurinn sem úr því rennur sé nefndur Merkjalækur en um sé að ræða nýyrði segja stefndu að það sé ekki óeðlilegt að þessar nafngiftir hafi komið til einmitt vegna þess að verið var að skipta Hólkoti í tvær jarðir. Því séu þessar nafngiftir eðlilegar og réttar. Stefnandi haldi því ekki fram að gilið eigi að bera annað nafn eða eldra. Bæjargil sem nefnt er í stefnu sé hins vegar þekkt og hafi heitið því nafni frá ómunatíð. Stefndu halda því fram að afar ólíklegt sé að þess hefði ekki verið getið ef það átti að ráða merkjum milli jarðanna, enda þekkt kennileiti. Stefndu benda einnig á að sýslumaðurinn á Sauðárkróki og landbúnaðar-ráðuneytið hafi staðfest sölu stefnda Hjálmars til stefnda Guðmundar úr landi Hólkots og afsali hafi verið þinglýst án athugasemda. Einungis stefnandi hafi aðra túlkun á merkjum jarðanna, en fyrri eigendur Stekkjarbóls hafi ekki túlkað merkin með sama hætti og stefnandi. Stefndu halda því einnig fram, burtséð frá túlkun á landamerkjalýsingunni í upphaflegu afsali er tekur til Stekkjarbóls, að stefndi Hjálmar hafi öðlast eignarrétt yfir öllu landi innan marka áveituskurðarins og girðingarinnar, svo og merkjalínunnar til fjalls, fyrir hefð. Í 1. gr. hefðarlaga komi fram að vinna megi eignarrétt með hefð yfir hvaða hlut sem er án tillits til þess hvort hann var áður í eigu einstaklings eða opinber eign. Meginskilyrði fyrir hefð sé 20 ára óslitið eignarhald að uppfylltum ákveðnum skilyrðum. Hvað fasteign varðar séu skilyrðin í fyrsta lagi aðgerðarleysi rétthafans gagnvart hefðanda. Í öðru lagi beiting hefðanda á rétti eiganda, þ.e. óslitið eignarhald hefðanda (eða forvera hans) á viðkomandi eign í fullan hefðartíma, sbr. 1. gr. laga um hefð. Með eignarhaldi eða beitingu réttar sé hér átt við að hefðandinn verði að hafa ráðið yfir viðkomandi eign eða eignarhluta. Hefðandinn verði að hafa haft full verkleg og lagaleg umráð yfir eigninni og farið með hana sem sína eign eins og hann ætti beinan eignarrétt yfir eigninni allan hefðartímann. Í þriðja lagi sé það skilyrði að hefðandi hafi ekki náð rétti eða umráðum yfir viðkomandi eign með glæp eða óráðvandlegu atferli, sbr. 2. mgr. 2. gr. laga um hefð. Í fjórða lagi sé þess krafist að hefðandi hafi ekki fengið viðkomandi eign að veði, til geymslu, til láns eða leigu, sbr. 3. mgr. 2. gr. laga um hefð. Loks sé það skilyrði að hefðandi sé grandlaus um betri rétt eigandans. Af hálfu stefndu er á því byggt að ekkert komi fram í gögnum málsins sem sýni fram á einhverjar aðgerðir af hálfu eigenda Stekkjarbóls gagnvart fullum notum stefnda Hjálmars af landinu. Stefndi Hjálmar heldur því fram að hann hafi allt frá árinu 1950 nýtt þann hluta Hólkots sem stefnandi telur nú að tilheyri Stekkjarbóli. Af þessu megi ráða að liðinn sé þrefaldur sá tími sem krafist er í lögum um hefð. Jafnvel þótt eingöngu yrði miðað við þann tíma sem stefnandi hefur átt Stekkjarból sé fullur hefðartími liðinn en hann hafi átt jörðina í 23 ár þegar stefndi Hjálmar seldi stefnda Guðmundi spildu úr Hólkoti og því séu liðin 24 ár frá því að stefnandi eignaðist Stekkjarból og þar til hann höfðar mál þetta. Stefndu telja augljóst að önnur þau skilyrði fyrir hefð sem fjallað er um séu uppfyllt. Það er því mat stefndu að hver svo sem túlkun landamerkjalýsingarinnar verður þá hafi stefndi Hjálmar hefðað eignarrétt innan þeirra marka sem hann telur falla innan landamerkja Hólkots. Loks benda stefndu á að stefnandi hafi haft meira en 20 ár til að gera athugasemdir við ríkjandi landamerki en hann hafi kosið að gera það ekki og ekki einu sinni nefnt að vera kunni að ágreiningur sé um merkin. Því verði að telja að stefnandi hafi, vegna vítaverðs tómlætis, fyrirgert öllum sínum rétti til að hafa uppi ágreining þennan. Allt framangreint leiði til þess að sýkna verði stefndu af kröfum stefnanda. Hvað lagarök varðar vísa stefndu til meginreglna íslensks réttar um sönnun og sönnunarbyrði. Þeir reisa mál sitt einnig á meginreglum landamerkjalaga nr. 4/1919 og lögum um hefð nr. 46/1905. Krafa um málskostnað úr hendi stefnanda er reist á 1. og 3. mgr. 129. gr. og 1. mgr. 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála. Krafa um virðisaukaskatt á málskostnað er byggð á lögum nr. 50/1988 um virðisaukaskatt. IV Niðurstaða Við aðalmeðferð málsins fór dómari málsins á vettvang ásamt fulltrúum aðila og lögmönnum þeirra. Við vettvangsgönguna mátti glögglega sjá aðstæður allar, m.a. skurðinn sem stefndu segja vera á merkjum jarðanna en hann mun hafa verið grafinn árið 1953. Vestan skurðarins er ræktað land sem í daglegu tali myndi nú kallast tún en austan hans er nokkuð þýfð spilda sem stefndi Guðmundur telur sig eiga í dag. Af ummerkjum af vettvangi mátti sjá að áður fyrr var nánast allt land Hólkots frekar þýft líkt og spildan sem stefndi Guðmundur heldur fram að sé í hans eigu. Ofan við túnið og spilduna er girðing sem liggur í austur-vestur og afmarkar úthaga jarðanna. Ekki er um það deilt að girðing hafi verið á þessum stað í áratugi. Af hálfu stefndu er því haldið fram að girðing hafi verið reist frá áðurnefndum skurði í átt til fjalls og hún hafi ráðið merkjum milli jarðanna. Við munnlegan flutning málsins lýsti lögmaður stefnanda efasemdum um að girðing hafi verið á þessum stað. Stefnandi hefur lagt fram skjal þar sem hann gerir athugasemdir við örnefnaskrá. Í því skjali kemur m.a. fram að stefndi Hjálmar hafi tekið girðingar sem voru á milli bæjanna og verður ekki annað ráðið en að þar sé verið að tala um girðingu þá sem stefndu halda fram að sé á merkjum. Að þessu virtu og framburði stefndu fyrir dóminum og vitnisins xx Hjálmarssonar telst sannað að girðing hafi í áratugi staðið þar sem stefndu halda fram að merki jarðanna liggi. Við vettvangsgönguna mátti einnig glögglega sjá læk þann sem stefnandi telur að ráði merkjum en hann rennur í gegnum spilduna, sem stefndi Guðmundur telur sig eiga, í skurð sem liggur í austur-vestur skammt ofan við íbúðarhúsið í Hólkoti. Þá mátti einnig sjá að lækurinn skiptist í þrjár sprænur í fjallshlíðinni en stefnandi telur að merki jarðanna ráðist af læknum þar sem hann rennur úr gili sem hann kallar Bæjargil. Stefndu hafa haldið því fram að lækurinn hafi áður runnið á öðrum stað inn á túnið. Af framangreindu má ráða að af staðháttum var auðvelt að greina hvar stefnandi telur merki jarðanna liggja og þá mátti einnig mjög skýrt greina hvar stefndu telja að merki jarðanna séu. Í máli þessu er kröfugerð þannig háttað að stefnandi krefst þess að merki jarðanna verði ákveðin eftir hnitsettum punktum sem hann hefur látið merkja á kort sem er meðal gagna málsins. Stefndu krefjast aftur á móti sýknu af kröfum stefnanda en hafa ekki gert kröfu um að merkin verði dregin með þeim hætti sem þeir telja að þau séu. Við aðalmeðferð málsins leitaði dómari eftir sjónarmiðum aðila um hvort efni væru til að dómari ákvæði merki með öðrum hætti en lýst er í kröfu stefnanda ef hann teldi að rétt væri að taka kröfu stefnanda ekki til greina eins og henni er lýst í stefnu. Stefnandi lýsti því yfir af þessu tilefni að hann féllist ekki á að þannig væri farið með málið. Þá leitaði dómari einnig eftir sjónarmiðum stefndu varðandi það hvort hinir hnitsettu punktar í stefnu væru rétt merktir á kortið. Stefndu töldu ekki ástæðu til að draga í efa að punktarnir væru réttir en ítrekuðu að þeir teldu línuna dregna á röngum stað. Að framan er rakið hvernig merkjum er lýst í kaupsamningi milli stefnda Hjálmars og Sigurbjörns bróður hans frá árinu 1950. Merkjum jarðanna er ekki lýst í öðrum kaupsamningum eða afsölum þegar Stekkjarból eða hlutar ganga kaupum og sölum. Áður er þess getið að ekki er ágreiningur milli aðila um fyrstu tvo punktana sem nefndir eru í stefnu, þ.e. línu sem dregin er frá klöpp við ána í vörðu á syðra melhorni. Hins vegar er ágreiningur um hvar merki jarðanna liggja frá vörðunni og til fjallseggjar. Í kaupsamningi bræðranna segir að Bæjarlækur skipti landi frá fjalli að túni og þaðan í vörðu á syðra melhorni utan við túnið. Til þess að leysa úr kröfu verður ekki hjá því komist að ákvarða hvar mörk fjalls og túns eru þar sem lækurinn rennur inn á túnið. Hér verður að horfa til þess hvernig staðhættir voru á þeim tíma sem stefndi Hjálmar seldi bróður sínum úthluta Hólkots og við hvað var átt þegar talað var um tún í kaupsamningi bræðranna. Þegar landamerkjabréfið var gert voru ekki ræktuð tún ofan við Hólkot heldur nokkuð þýft land sem kallað var tún, enda var það slegið með orfi og ljá. Þá bendir orðalagið í kaupsamningnum, í þá veru að varðan á syðra melhorni hafi staðið utan við túnið, eindregið til þess að verið sé að vísa til þessa sama túns, enda var þarna á þessum tíma ekki ræktað land eins og það er í dag. Að þessu virtu og með tilliti til staðhátta er það mat dómsins að í kröfugerð sinni hefði stefnanda borið að draga línu úr vörðunni á syðra melhorni í þann stað þar sem Bæjarlækur rennur undir girðingu (punktur 05) en þar voru mörkin milli fjalls og túns þegar kaupsamningurinn var gerður, hafi lækurinn á annað borð runnið inn á túnið á sama stað og hann gerir nú en stefndu hafa andmælt því. Hafi lækurinn runnið eins og hann gerir nú er kröfugerð stefnanda þannig háttað að hann dregur línu of mikið til austurs og þaðan til suðurs eftir læknum í stað þess að draga línuna beint úr vörðunni til suðausturs í lækinn þar sem hann rennur inn á túnið. Þegar af þeirri ástæðu að kröfugerð stefnanda er ekki í samræmi við lýsingu landamerkja eins og hann telur þau vera í upphaflegum kaupsamningi ber að sýkna stefndu af kröfum stefnanda. Að mati dómsins er þessi niðurstaða innan marka kröfugerðar stefndu en þeir héldu því fram í greinargerð sinni að ágreiningur væri milli aðila um línu sem liggur frá vörðunni og að þeim stað sem stefna er tekin á fjallið og að mörkum á því. Meginágreiningur aðila liggi í því hversu langt sú lína er dregin til austurs, enda ráðist af því hversu mikið land Stekkjarbóls stækkar á kostnað Hólkots. Af þessu leiðir að í máli þessu verður ekki tekin afstaða til annarra málsástæðna stefndu sem þeir telja að leiði til sýknu. Með hliðsjón af þessari niðurstöðu verður stefnandi dæmdur til að greiða hvorum stefndu um sig 251.000 krónur í málskostnað að meðtöldum virðisaukaskatti. Við ákvörðun málskostnaðar hefur verið tekið tillit til þess að áður hefur verið leyst úr ágreiningi um þinglýsingu stefnu svo og þess tíma sem fór í ferðalag lögmanns stefndu við aðalmeðferð málsins. Af hálfu stefnanda flutti málið Hlöðver Kjartansson hæstaréttarlögmaður en af hálfu beggja stefndu Skarphéðinn Pétursson hæstaréttarlögmaður. Halldór Halldórsson dómstjóri kveður upp dóm þennan. Dómsorð Stefndu, Hjálmar Sigmarsson og Guðmundur U. D. Hjálmarsson, eru sýkn af kröfum stefnanda, Svanfríðar Kjartansdóttur. Stefnandi greiði stefndu hvorum um sig 251.000 krónur í málskostnað.
Mál nr. 497/2002
Skaðabótamál Björgunarsveit Neyðarréttur Óbeðinn erindrekstur
K krafði M um skaðabætur vegna slyss sem hann varð fyrir sem björgunarsveitarmaður er hann féll niður af þaki á húsi M eftir að hafa fest þar plötur, er losnað höfðu vegna óveðurs. Talið var að hvað sem liði samskiptum M og K, áður en K fór upp á þakið, hefði ekki verið sýnt fram á að milli þeirra hefði stofnast samningur, sem fæli í sér að M hefði tekið á sig ábyrgð á hugsanlegu tjóni K. Þá væri ekki unnt að fallast á það með K að ólögfestar reglur skaðabótaréttar um óbeðinn erindrekstur og neyðarrétt gætu leitt til þess að á M yrði lögð skaðabótaábyrgð vegna tjónsins. Yrði að líta svo á að fébótaábyrgð yrði almennt ekki lögð á þann, sem bjargað væri úr háska eða á þá hagsmuni, sem björgunaraðgerðir beinast að, nema sá hinn sami hefði vísvitandi eða af stórfelldu gáleysi stofnað til þeirra aðstæðna, er tjón björgunarmanns yrði rakið til en því hefði ekki verið haldið fram af hálfu K. Var M því sýknuð af kröfum K.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Haraldur Henrysson, Garðar Gíslason og Pétur Kr. Hafstein. Áfrýjandi skaut málinu til Hæstaréttar 6. nóvember 2002 og krefst þess aðallega að stefnda verði dæmt til að greiða sér 7.813.420 krónur með nánar greindum vöxtum frá 1. febrúar 1997 til greiðsludags. Til vara krefst hann greiðslu á 7.769.887 krónum með sömu vöxtum og í aðalkröfu. Í báðum tilvikum krefst hann málskostnaðar í héraði og fyrir Hæstarétti eins og málið væri ekki gjafsóknarmál. Stefnda krefst aðallega staðfestingar héraðsdóms og málskostnaðar fyrir Hæstarétti, en til vara að kröfur áfrýjanda verði verulega lækkaðar og málskostnaður felldur niður. Greint er frá málavöxtum og málsástæðum aðila í héraðsdómi. Áfrýjandi krefur stefndu um greiðslu skaðabóta vegna slyss er hann varð fyrir sem björgunarsveitarmaður 3. febrúar 1991, er hann féll niður af þaki stefndu eftir að hafa fest þar plötur, er losnað höfðu vegna óveðurs. Hvað sem líður samskiptum stefndu og áfrýjanda, áður en hann fór upp á þakið, hefur ekki verið sýnt fram á að milli þeirra hafi stofnast samningur, sem feli í sér að hún hafi tekið á sig ábyrgð á hugsanlegu tjóni hans, eins og haldið er fram. Þá er ekki unnt að fallast á það með áfrýjanda að ólögfestar reglur skaðabótaréttar um óbeðinn erindrekstur og neyðarrétt geti leitt til þess að á stefndu verði lögð skaðabótaábyrgð vegna tjónsins. Verður að líta svo á að fébótaábyrgð verði almennt ekki lögð á þann, sem bjargað er úr háska eða á þá hagsmuni, sem björgunaraðgerðir beinast að, nema sá hinn sami hafi vísvitandi eða af stórfelldu gáleysi stofnað til þeirra aðstæðna, er tjón björgunarmanns verður rakið til. Í þessu máli er því ekki haldið fram af hálfu áfrýjanda, að svo hafi verið. Að þessu athuguðu, en að öðru leyti með skírskotun til forsendna héraðsdóms, verður hann staðfestur. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður en um gjafsóknarkostnað fer eins og í dómsorði segir. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Málskostnaður fyrir Hæstarétti fellur niður. Gjafsóknarkostnaður áfrýjanda, Kristins Ólafssonar, greiðist úr ríkissjóði, þar með talin þóknun lögmanns hans, Páls Arnórs Pálssonar hæstaréttarlögmanns, 300.000 krónur. Dómur Héraðsdóms Reykjavíkur 22. maí 2002. I. Mál þetta, sem dómtekið var fimmtudaginn 2. maí sl., er höfðað fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur af Kristni Ólafssyni, kt. 210557-3859, Garðbraut 88, Garði, með stefnu og framhaldsstefnu, birtum 1. febrúar 2001 og 7. júní 2001, á hendur Maríu Jónasdóttur, kt. 071026-0009, Blómsturvöllum við Skagabraut, Garði, og Vátryggingafélagi Íslands hf., kt. 690689-2009, Ármúla 3, Reykjavík. Endanlegar dómkröfur stefnanda í aðalsök og framhaldssök eru þær aðallega, að stefndu verði in solidum dæmd til að greiða stefnanda skaða- og miskabætur að fjárhæð kr. 7.813.420, með 0,9% ársvöxtum samkvæmt 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 með síðari breytingum frá 01.02.1997 til 01.06. s.á., en með 1,0% ársvöxtum frá þeim degi til 01.08. s.á., en með 0,9% ársvöxtum frá þeim degi til 01.09. s.á., en með 0,8% ársvöxtum frá þeim degi til 27.10. s.á., en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla vaxtalaga með síðari breytingum, frá þeim degi til 01.07.2001, en með dráttarvöxtum samkvæmt III. kafla l. nr. 38/2001 frá þeim degi til greiðsludags. Þá krefst stefnandi málskostnaðar úr hendi stefndu samkvæmt málskostnaðarreikningi, ásamt 24,5% virðisaukaskatti af málflutningsþóknun, eins og málið væri eigi gjafsóknarmál. Til vara krefst stefnandi greiðslu á kr. 7.769.887 með sömu vöxtum og greinir í aðalkröfu, auk málskostnaðar eins og þar greinir. Endanlegar dómkröfur stefndu eru þær, að þau verði sýknuð af öllum kröfum stefnanda, en til vara, að stefnukröfur verði stórlækkaðar. Jafnframt krefjast stefndu í öllum tilvikum málskostnaðar úr hendi stefnanda að mati dómsins. II. Málavextir: Málsatvik eru þau, að sunnudagsmorguninn 3. febrúar 1991 var Björgunarsveitin Ægir í Garði sett í viðbragðsstöðu ásamt öðrum björgunarsveitum á Suðurnesjum að fenginni viðvörun frá Almannvörnum ríkisins um ofviðri í aðsigi. Var stefnandi liðsmaður í Björgunarsveitinni Ægi. Klukkan 9 um morguninn mældist vindhraðinn á Keflavíkurflugvelli um 24 m/s og 34,5 m/s í mestu hviðunum. Eftir hádegið var vindhraði í mestu hviðum orðinn 46,3 m/s. Samkvæmt dagbók Björgunarsveitarinnar Ægis var allt tiltækt lið sveitarinnar kallað út til hjálparstafa um kl. 10. Losnaði járn víða á þökum húsa í Garðinum um daginn, og voru björgunar­sveitarmenn settir í að festa niður þakplöturnar. Einnig fauk allt lauslegt og skapaði hættu, rúður brotnuðu og bílskúrshurðir vildu fjúka upp. Sömu sögu var að segja frá Keflavík og Njarðvík, þar sem einnig sukku trillur. Síðdegis þennan dag var stefnandi einn síns liðs uppi á þaki húss stefndu, Maríu, Blómsturvöllum við Skagabraut, Garði, að hefta þakjárn, sem var að fjúka í ofviðrinu, en tveir aðrir björgunarsveitarmenn stóðu við norðurhlið hússins. Eru Blómsturvellir einnar hæðar hús með risi. Er þakhalli um 30° og ca. 2,80 m hæð frá jörðu að þakskeggi. Er stefnandi var þarna að störfum, gerði mikla vindhviðu, sem feykti honum ofan af þakinu. Kom hann standandi niður á steypta stétt við húsið. Kenndi hann mikilla bakverkja, og fluttu félagar hans hann á Sjúkrahús Keflavíkurlæknishéraðs, en þangað kom hann kl. 17.15. Var stefnandi mjög aumur í neðstu hryggjarliðum, átti erfitt með að hreyfa sig og haltraði. Röntgenmyndir af mjóbaki og lendarliðum sýndu ekki brot. Fékk stefnandi að fara heim með lyfseðil á verkjalyf. Við endurkomur var hann mjög stirður í hryggnum og var ákveðið, að hann færi í sjúkraþjálfun. Stefnandi var 34 ára að aldri á slysdegi og beitingamaður að atvinnu. Var hann óvinnufær í 4 mánuði fyrst eftir slysið, en fór þá um sumarið að vinna í saltfiski og aftur við beitingar um haustið. Um mitt ár 1992 hætti hann þeirri vinnu og hóf fullt starf sem umsjónarmaður í íþróttamiðstöðinni í Garði. Fyrir slysið átti stefnandi langvarandi sögu um mjóbaksverki með leiðni niður í ganglim. Bætti slysið 3. febrúar 1991 ekki úr skák. Gekkst stefnandi undir ýmiss konar meðferð, án verulegs árangurs, svo sem sjúkraþjálfun, hnykkingar og lyfjameðferð og loks brjósklosaðgerð neðst í mjóbaki á árinu 1999. Var stefnanda metin 65% almenn örorka hjá Tryggingastofnun ríkisins árin 1994 - 1996 og aftur frá 1. maí 1997 - 30. apríl 1999, og meira en 75% örorka frá 1. desember 1998. Hinn 20. maí 1997 mat Jónas Hallgrímsson læknir, að beiðni stefnanda, varanlega örorku hans af völdum slyssins og taldi hana vera 20%. Þá taldi Jónas, að sá hluti varanlegrar örorku stefnanda, sem var til staðar fyrir slysið, svaraði til 5% örorku, og að brjósklos í mjóbaki stefnanda væri ekki með neinu öryggi hægt að rekja til slyssins, þótt líkur væru á, að það ætti þátt í því. Tímabundna örorku stefnanda af völdum slyssins mat Jónas 100% í fjóra mánuði. Slysavarnarfélag Íslands hafði slysatryggt liðsmenn björgunarsveitanna á Suður­nesjum, þ.á.m. Björgunarfélagsins Ægis, hjá stefnda VÍS. Greiddi VÍS þ. 27. okt. 1997 slysabætur til stefnanda úr þeirri tryggingu í samræmi við örorkumat Jónasar Hallgrímssonar. Stefnandi taldi örorkumatið of lágt og tók við bótunum með fyrirvara. Hinn 7. apríl 1998 bað hann Jónas um að endurmeta örorkuna, en læknirinn svaraði beiðninni svo: "Tel vonlaust að hækka nema í samráði við VÍS í tveggja lækna mati". Hinn 26. nóv. 1997 tilkynnti lögmaður stefnanda stefndu Maríu Jónasdóttur, að stefnandi teldi hana skaðabótaskylda vegna slyss hans þ. 3. febrúar 1991. Var stefnda með húseigendatryggingu hjá stefnda VÍS, sem hafnaði bótaskyldu af hálfu stefndu með bréfi 30. des. 1997. Hinn 27. október 2000 beiddist stefnandi dómkvaðningar matsmanna til að meta á ný læknisfræðilega örorku sína af völdum slyssins. Voru læknarnir, Stefán Carlsson og Júlíus Valsson, dómkvaddir til starfans. Er matsgerð þeirra dagsett 30. janúar 2001 þar sem þeir meta stefnanda 25% varanlega örorku af völdum slyssins, auk 100% tímabundinnar örorku í fjóra mánuði. Kemur fram í matinu að stefnandi hafði minnkað við sig starf og var í 40% starfi. Þá hafi nokkuð borið á depurð hjá honum, og hafi hann verið á þunglyndislyfjum vegna þess síðan 1999. Í matsforsendum segir síðan, að við mat á varanlegri læknisfræðilegri örorku stefnanda telji matsmenn sanngjarnt að rekja langstærstan hluta einkenna hans í dag frá hrygg til slyssins. "Auk þess telja matsmenn að þunglyndiseinkenni matsbeiðanda megi einnig rekja til slyssins að megin. (sic í matsgerð)." Þó verði einnig að rekja hluta af einkennum matsbeiðanda til bakóþæginda fyrir slysið. Telji matsmenn varanlega læknisfræðilega örorku matsbeiðanda vera samanlagt 30%, sem skiptist þannig, að 5% séu vegna einkenna fyrir slys, en 25% vegna slyssins, er aftur skiptist þannig, að 20% séu vegna baksins og 5% vegna þunglyndis. Þann 1. febrúar 2001 höfðaði stefnandi mál þetta á hendur stefndu. Snýst ágreiningur aðila um bótaskyldu og bótafjárhæðir. III. Málsástæður stefnanda: Stefnandi kveðst reisa kröfur sínar á hinum ólögfestu reglum skaðabótaréttarins um óbeðinn erindrekstur (negotiorum gestio) og neyðarrétt, verði sú fullyrðing stefndu, Maríu, lögð til grundvallar, að hún hafi ekki kallað eftir aðstoð að húsi sínu, og aðstoð stefnanda hafi þar af leiðandi verið óumbeðin. Í reglunni um óbeðinn erindrekstur felist það, að bíði erindrekinn eigna- eða líkamstjón við erindreksturinn, sé sá, sem hann vinni fyrir almennt ekki bótaskyldur, nema að fullnægðum skilyrðum neyðarréttar eða almennra skaðabótareglna. Telji stefnandi ljóst, að skilyrðinu um neyðarrétt hafi hér verið fullnægt. Sökum veðurs hafi þakplötur verið í þann veginn að fjúka af húsi stefndu, Maríu, og hefðu getað valdið miklu tjóni, ef ekkert hefði verið að gert. Hin aðsteðjandi hætta hafi því verið brýn og yfirvofandi. Hagsmunir stefndu hafi verið miklir af því, að frekara tjón hlytist ekki á fasteigninni, eða af völdum hennar, t.d. að fjúkandi þakjárn ylli tjóni á hagsmunum þriðja manns, lífi hans, líkama eða eignum. Byggir stefnandi á hinni almennu, ólögfestu reglu, að eigandi þeirra hagsmuna, sem neyðarréttarverk sé ætlað að bjarga, beri skaðabóta­ábyrgð án sakar á tjóni því, er af hljótist. Sé það hins vegar lagt til grundvallar, að stefnda, María, hafi sjálf kallað til aðstoð að húsi sínu, reisir stefnandi kröfu sína aðallega á því, að niðurstaðan um bótaskyldu stefndu sé engu að síður sú sama og í tilviki óumbeðinnar aðstoðar. Óeðlilegt sé, að bótaréttur erindreka verði minni af því, að aðstoð hans sé umbeðin, heldur eigi réttur hans þvert á móti að verða enn ríkari. Húseigandi, sem sjálfur hafi beðið um hjálp annarra til að forða húsi sínu frá miklu tjóni í vonskuveðri, hljóti að þurfa að svara til þess tjóns, sem hjálparmaðurinn (erindrekinn) verði fyrir við starf sitt. Þessi bótaréttur hjálparmannsins sé samkvæmt ólögfestum reglum talinn vera til staðar, þegar hjálpin sé óumbeðin, og geti ekki fallið niður við það, að húseigandi biðji um hjálpina sjálfur. Þvert á móti hljóti bótaskylda húseigandans í því tilviki að vera enn ríkari. Það sé því eðlilegt og eðli málsins samkvæmt, að hinar framangreindu ólögfestu reglur skaðabótaréttarins séu skýrðar rúmt, hvað þetta varði. Sé það enn lagt til grundvallar, að stefnda, María, hafi sjálf kallað til aðstoð að húsi sínu, reisir stefnandi kröfu sína til vara á því, að munnlegur samningur hafi komizt á milli hennar og stefnanda, persónulega og fyrir hönd björgunarsveitarinnar, um að lausar þakplötur á húsi hennar yrðu festar. Hafi sá samningur komizt á fyrir brýna beiðni stefndu um aðstoð við að bjarga hagsmunum sínum frá tjóni og samþykki stefnanda, með því að verða við þeirri beiðni. Samningur þessi hafi þannig hljóðað um einhliða skyldu annars samningsaðilans. Telji stefnandi það eðlilega túlkun slíks samnings, sem aðeins sé til hagsbóta fyrir annan aðila hans og sé kominn á að beiðni hans, án þess að nokkrar skyldur komi á móti af hans hálfu, að sá hinn sami beri einnig áhættuna af því að þurfa að svara til tjóns, sem gagnaðilinn verði fyrir við framkvæmd samningsins. Gagnvart stefnda, VÍS, reisir stefnandi kröfu sína á skilmálum húseigenda­tryggingar þeirrar, sem stefnda, María, hafði keypt hjá félaginu, og leiði framan­greindar málsástæður þannig einnig til ábyrgðar félagsins. Hvort sem stefnda, María, hafi sjálf kallað eftir aðstoð eður ei, sé félagið ábyrgt gagnvart henni og það einnig þótt lagt sé til grundvallar, að bótaskylda hennar gagnvart stefnanda sé byggð á samningi hennar og stefnanda. Með því að kalla eftir aðstoð, hafi stefnda verið að sinna þeirri skyldu sinni gagnvart tryggingafélagi sínu, sem kveðið sé á um í skilmálum vátryggingar­samnings og 52. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingar­samninga, þ.e. að reyna af fremsta megni að afstýra yfirvofandi tjóni, sem félagið hefði borið fébótaábyrgð á. Hagsmunir húseigandans og tryggingafélags hans séu sameiginlegir, þ.e. að komizt verði hjá tjóni á fasteigninni eða af völdum hennar, og þessa sameiginlegu hagsmuni hafi stefnda verið að vernda með því að beiðast þess, að þriðji maður annaðist það að koma í veg fyrir tjónið eða takmarka það eins og unnt væri. Þannig sé e.t.v. eðlilegt að líta svo á, að þessir sameiginlegu hagsmunir beggja stefndu eigi að leiða til þess, að félagið sé við hlið stefndu, Maríu, aðili að samningnum við stefnanda um þessa hagsmuni, þó svo að stefnda, María, hafi ein formlega beiðzt þess, að hann kæmist á. Þannig hafi samningur hennar og stefnanda ekki síður verið til hagsbóta fyrir félagið en hana, og sé því eðlilegt, að félagið beri með henni framangreinda áhættu af framkvæmd samningsins. Niðurstaðan sé þannig sú, að hvort sem aðstoð stefnanda hafi verið umbeðin eður ei, sé félagið ábyrgt gagnvart stefndu, Maríu, og þau bæði skaðabótaskyld gagnvart stefnanda, ­hvort sem um sé að ræða skaðabótaskyldu utan eða innan samninga. Með vísan til 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 geri stefnandi kröfu um miskabætur úr hendi stefndu. Vegna þeirra óþæginda og þjáninga, röskunar á stöðu og högum svo og þess andlega og líkamlega álags, sem slysið hafi haft í för með sér fyrir stefnanda, telji hann fjárhæð miskabótakröfu sinnar vera hæfilega kr. 3.500.000. Stefnandi fallist ekki á þau rök, sem fram hafi komið í málinu af hálfu stefnda, VÍS, fyrir höfnun bótaskyldu félagsins. Í fyrsta lagi fallist stefnandi ekki á, að með starfi sínu sem björgunarsveitarmaður í sjálfboðavinnu hafi hann tekið slíka áhættu, að bótaréttur hans falli niður. Björgunarsveitarmenn vinni þjóðþrifaverk í þágu alls almennings og vinni störf sín við hinar erfiðustu aðstæður. Með störfum sínum, sem unnin séu af miklu hugrekki og ósérhlífni, spari þeir samfélaginu stórfé, og þá ekki síst húseigendum og tryggingafélögum þeirra. Það standi þessum aðilum nær að bera tjón, sem björgunarsveitarmaður kunni að verða fyrir við þessa hagsmunagæzlu hans í þágu þeirra, heldur en hann sjálfur. Vissulega séu störf björgunarsveitarmanna hættuleg, enda sé almennt ekki kallað eftir liðsinni þeirra, nema þegar einhvers konar hætta vofir yfir lífi manna, líkama þeirra eða eignum, og eigendur hagsmunanna hafi ekki burði eða getu til að gæta þeirra sjálfir. Vegna þessa sérstaka eðlis starfa björgunar­sveitar­manna í þágu samfélagsins sé einfaldlega ekki um að ræða þau tilvik, sem oftast reyni á í skaðabótarétti og þar séu almennt talin fela í sér áhættutöku tjónþola eða þegjandi samþykki hans um að bera áhættu með þeim afleiðingum, að bótaréttur hans falli niður. Þar sem starf björgunarsveitarmanna sé bæði hættulegt og ekki á allra færi, þyki eðlilegt, að eigendur hagsmunanna, sem sveitarmenn forði oft frá stórtjóni, beri skaðabótaábyrgð án sakar í þeim tilvikum, er þeir hljóti líkamstjón í starfi sínu. Þyki í því efni mega hafa til nokkurrar hliðsjónar tvo óáfrýjaða dóma bæjarþings Reykjavíkur; annars vegar frá 4. júlí 1956 í málinu nr. 833/1954, Guðfinnur Sigmundsson gegn Guðjóni Teitssyni vegna Skipaútgerðar ríkisins, og hins vegar frá 14. desember 1970 í málinu nr. 252/1970, Sigríður Bjarnadóttir gegn fjármálaráðherra f.h. ríkissjóðs. Í öðru lagi fallist stefnandi ekki á, að stefndu séu ekki skaðabótaskyld að lögum, þar sem veður á slysdegi hafi verið slíkt, að um "vis major" hafi verið að ræða. Vísi stefnandi annars vegar til þess, að þótt veðurhæð hafi verið mikil og eignatjón sennilega töluvert, hafi veðrahamurinn ekki verið meiri en búast megi við hér á landi. Því til stuðnings vísi stefnandi m.a. til dóms Hæstaréttar frá 31. janúar 1969 í málinu nr. 27/1968; Einar Björnsson gegn Prentverki Odds Björnssonar hf. Hins vegar vísi stefnandi til þess, að hluti hinnar víðtæku húseigendatryggingar, sem stefnda, María, hafði keypt hjá stefnda, VÍS, hafi verið óveðurstrygging. Í H-lið 2. kafla vátrygginga­skilmálanna sé kveðið á um tryggingu þessa, og komi þar fram, að tryggingin bæti eingöngu tjón af völdum óveðurs, þ.e. þegar vindur mælist yfir 11 vindstig. Í skilmálunum séu ekki greind nein efri mörk vindhraða, sem bótaskylda félagsins takmarkist við, enda megi hér á landi búast við veðri, þar sem vindhraði fari langt yfir þau mörk. Hefði stefndi, VÍS, viljað undanþiggja sig ábyrgð gagnvart tryggingataka vegna ofsaveðurs eða fárviðris, þ.e. þegar vindhraði fer yfir 12 vindstig, hefði félaginu verið í lófa lagið að gera það í skilmálum sínum. Telji stefnandi þannig, að félaginu sé ekki á því stætt gagnvart vátryggingartaka, sem keypt hafi sérstaka óveðurs­tryggingu, að viðurkenna í skilmálum sínum bótaskyldu vegna verra veðurs en óveðurs, en hafna bótaskyldunni síðan með vísan til þess, að slíkt veður falli undir "vis major". Þegar dómsmál þetta var höfðað með birtingu stefnu hinn l. febrúar 2001, hafi ekki legið fyrir örorkutjónsútreikningur, en málshöfðun greindan dag hafi verið nauðsynleg vegna rofs fyrningar. Þann 17. nóvember 2000 hafi verið dómkvaddir sérfræðingar til að meta örorku stefnanda. Örorkumat lá fyrst fyrir hinn 30. janúar s.á., sbr. dskj. nr. 35-36. Samkvæmt örorkutjónsútreikningi, dags. 5. marz 2001, sé fjártjón stefnanda vegna tímabundinnar og varanlegrar örorku, ásamt verðmæti tapaðra lífeyrisréttinda, sbr. dskj. nr. 38, kr. 13.927.000. Miskabótakrafa stefnanda sé kr. 3.500.000. Samtals nemi upphafleg krafa stefnanda því kr. 17.427.000. Við aðalmeðferð lækkaði stefnandi kröfur sínar í kr. 7.813.420, en til vara í kr. 7.769.887. Sundurliðar hann kröfur sínar þannig: I. Aðallega, m.v. leiðréttan útreikning v/tímabundinnar örorku: 1. Tímabundin örorka kr. 501.500 Frádr. dagpen. frá TR - kr. 81.168 Frádr. greiðsla frá vinnuveitanda - kr. 80.000 Mismunur kr. 340.332 kr. 340.332 2. Varanleg örorka kr. 12.996.800 Frádr. slysad.verðm. örorkulíf. & tekjutr. frá TR - kr. 9.239.991 kr. 3.756.809 15% lækkun v/skattahagr. & eingreiðsluhagr. - kr. 563.521 Mismunur kr. 3.193.288 kr. 3.193.288 3. Töpuð lífeyrisréttindi kr. 779.800 4. Miskabætur kr. 3.500.000 Fjárhæð dómkröfu kr. 7.813.420 II. Til vara, m.v. tekjur skv. skattframtali 1991 v/tímabundinnar örorku: 1. Tímab. örorka (1.373.903/12=114.491,92x4) kr. 457.967 Frádr. dagpen. frá TR, sbr. I.1. - kr. 81.168 Frádr. gr. frá vinnuveitanda, sbr. I.1. - kr. 80.000 Mismunur kr. 296.799 kr. 296.799 2. Varanleg örorka, sbr. I.2. kr. 3.193.288 3. Töpuð lífeyrisréttindi, sbr. I.3. kr. 779.800 4. Miskabætur, sbr. I.4. kr. 3.500.000 Fjárhæð dómkröfu kr. 7.769.887 Stefnandi vísar til ólögfestra reglna skaðabótaréttarins um óbeðinn erindrekstur og neyðarrétt, grunnreglna um bótaskyldu án sakar vegna hættulegrar starfsemi, samnings aðila, skilmála vátryggingarsamnings, 52. og 53. gr. laga nr. 20/1954 um vátryggingar­samninga og þágildandi 2. mgr. 25. gr. sömu laga, og enn fremur þágildandi 264. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940, hvað miskabótakröfu varði. Vaxtakröfu sína styður stefnandi við 7. gr. vaxtalaga nr. 25/1987 og kröfu um dráttarvexti við reglur III. kafla sömu laga. Með hliðsjón af 2. tl. 3. gr. laga nr. 14/1905 um fyrning skulda og annarra kröfuréttinda sé upphafsdagur vaxta miðaður við fjögur ár aftur í tímann frá þeim degi, er mál þetta teljist höfðað með birtingu stefnu. Krafan um málskostnað styðjist við 129. og 130. gr. laga nr. 91/1991 um meðferð einkamála, og krafa um virðisaukaskatt af málflutningsþóknun sér reist á lögum nr. 50/1998 um virðisaukaskatt. Málskostnaðarkrafan sé gerð, eins og máli væri eigi gjafsóknarmál, og sé í þessu efni vísað til leyfisbréfs Dóms- og kirkjumála­ráðuneytisins. Um varnarþing vísist til 1. mgr. 42. gr. laga nr. 91/1991. Málsástæður stefnda: Stefndi, VÍS, byggir sýknukröfu sína fyrst og fremst á aðildarskorti félagsins og því, að húseigendatrygging meðstefndu, Maríu, hjá félaginu taki ekki til slyss stefnanda. Sýknukrafa beggja stefndu sé svo jafnframt byggð á því, að stefnandi eigi enga bótakröfu að lögum á hendur þeim vegna slyssins, en bótaréttur á hendur stefndu verði ekki byggður á reglum um óbeðinn erindisrekstur eða neyðarrétt eða á nokkrum reglum skaðabóta- og vátryggingaréttar, né heldur á neins konar samnings­grundvelli. Skorti bótakröfu stefnanda alla stoð í lögum eða samningi. Þá verði stefnandi að bera tjón sitt sjálfur eftir reglum skaðabótaréttar um samþykki og áhættutöku og eigin sök, og leiði það einnig til sýknu stefndu. Húseigendatrygging stefndu, Maríu Jónasdóttur, hjá stefnda, VÍS, sem stefnandi sé ekki neinn aðili að, gefi stefnanda engan aðildar- eða aðgangsrétt að félaginu, þótt hann verði fyrir tjóni, sem María beri skaðabótaábyrgð á. Sé það ábyrgðar­tryggingarþáttur húseigendatryggingarinnar, sem veiti stefndu, Maríu, vátryggingar­vernd gegn hugsanlegri skaðabótaábyrgð hennar á tjóni, en tjónþolinn eigi ekki þar með neinn beinan bóta - eða aðgangsrétt að félaginu, sbr. 1. mgr. 95. gr. vsl. nr. 20/1954, Hrd. 1970:434 og Hrd. 2000, 14. desember, mál nr. 289/2000. Sé skilyrði fyrir aðgangsrétti tjónþola gagnvart félaginu, að staðreynt hafi verið, að vátryggður sé skaðabótaskyldur gagnvart honum og upphæð bótanna ákveðin, en hvorugu sé til að dreifa í tilviki stefnanda. Stefnandi eigi því enga kröfu á stefnda, VÍS, og beri að sýkna félagið á grundvelli aðildarskorts. Í annan stað geti félagið ekki átt aðild að máli þessu, þar sem umstefnt tjón falli ekki undir ábyrgðartrygginguna. Segi í l. gr. skilmála ábyrgðartryggingarinnar, að félagið vátryggi gegn þeirri skaðabótaskyldu, sem falli á vátryggingartaka samkvæmt íslenskum lögum eða réttarvenjum, en ábyrgðartryggingin bæti slík tjón að því leyti sem tjónþoli eigi ekki að bera tjónið sjálfur vegna meðsakar eða meðábyrgðar. Þá sé tekið fram, að bótaábyrgðin sé ekki víðtækari en venjuleg skaðabótaskylda utan samninga. Í 3. gr. sameiginlegra skilmála tryggingarinnar séu svo tjón, sem beint eða óbeint séu af völdum náttúruhamfara, sérstaklega undanþegin bótaskyldu. Falli slys stefnanda þannig ekki undir trygginguna, en stefnandi hafi slasazt af völdum ofsaveðurs og hafi borið sjálfur ábyrgð á slysinu með þátttöku í bjögunarsveitarstarfi við hættulegar aðstæður, og bótaskylda á grundvelli reglna um óbeðinn erindisrekstur og neyðarrétt sé víðtækari en venjuleg skaðabótaskylda utan samninga. Falli tjónið þannig utan við gildissvið tryggingarinnar. Þá leiði til sýknu beggja stefndu, að reglur skaðabótaréttar um óbeðinn erindisrekstur og neyðarrétt eigi ekki við um tjón stefnanda, og ekki verði bótaréttur til handa stefnanda heldur reistur á grundvelli neins konar samnings milli stefnanda og stefndu, en milli þeirra hafi ekkert samningssamband stofnazt. Stefnda, María hafi ekki beðið stefnanda eða aðra um aðstoð að húsi sínu, þegar stefnandi slasaðist, og sama gildi um meðstefnda, VÍS, og starfsmenn hans. Þá hafi stefnandi ekki verið að vinna sérstaklega að björgun hagsmuna stefndu, þegar hann fauk niður af húsþaki Blómsturvalla, heldur hafi hann verið að vinna þar við björgun almannahagsmuna sem liðsmaður í björgunarsveit, er Almannavarnir höfðu kvatt út vegna almenns hættuástands af völdum ofsaveðurs. Hafi stefndu enga sök átt á ofviðrinu og því, að þakplötur á húsi Maríu og öðrum húsum tóku að losna af völdum veðurhamsins. Sé almenna reglan sú, að erindreki, sem bíði eigna- eða líkamstjón við óbeðinn erindis­rekstur eða neyðarréttarverk, svo sem björgunarstarf, eigi ekki bótarétt úr hendi manns, sem bjargað sé, eða eiganda bjargaðra muna, nema sá hafi stofnað til neyðarástandsins af stórfelldu gáleysi. Um slíkt sé ekki að ræða hér. Beri því að sýkna stefndu einnig af þessum ástæðum. Enn leiði til sýknu stefndu, að stefnandi verði að bera allt sitt tjón sjálfur eftir reglum skaðabótaréttarins um samþykki og áhættutöku. Hafi stefnandi af fúsum og frjálsum vilja verið liðsmaður í björgunarsveit, sem var liður í almannavörnum á Suðurnesjum, og hafi sem slíkur, og eðli málsins samkvæmt, hlotið að þurfa að taka þátt í meira eða minna hættulegum björgunarstörfum, þegar hættu- eða neyðarástand bæri að höndum. Með þátttöku sinni sem liðsmaður í björgunarsveitinni í aðgerðum við hættulegar aðstæður hafi stefnandi samþykkt að leggja sig í hættu í annarra þágu og hafi tekið áhættuna af því að slasast. Beri honum því enginn réttur til skaðabóta, en reglan sé sú, þegar svo standi á, að réttur til skaðabóta stofnist ekki, eða teljist fyrirgert. Verði stefnandi því að láta sér nægja þær slysabætur, sem hann hafi verið slysatryggður fyrir. Loks beri að sýkna stefndu vegna eigin sakar stefnanda á slysi sínu. Hafi sök hans falizt í því að vera upp á þakinu á Blómsturvöllum í ofviðrinu, án öryggislínu eða líflínu, en hefði stefnandi haft slíkan öryggisbúnað, hefði ekkert slys orðið. Varakröfu sína byggir stefndi á því, að skipta beri sök og bótaábyrgð í málinu og stórlækka stefnukröfur. Um eigin sök stefnanda, samþykki og áhættutöku vísist til þess, sem reifað sé hér að framan. Verði stefnandi að bera tjón sitt sjálfur í hlutfalli við eigin sök og bótaábyrgð, en jafnframt beri að stórlækka stefnukröfurnar tölulega. Fari um ákvörðun bóta eftir þeim venjureglum, sem gilt hafi fyrir gildistöku skaðbótalaga nr. 50/1993. Sé örorkumati hinna dómkvöddu matsmanna andmælt sem of háu og bótakröfunum að sama skapi, en ósannað sé, að þunglyndi stefnanda sé að rekja til slyssins. Séu matsmenn ekki geðlæknar og matið því ótraust að þessu leyti. Þá sé raunverulegt, tímabundið og varanlegt örorkutjón ósannað, og miskabótakrafa sé bersýnilega röng og í hróplegu ósamræmi við dómvenju. Þá beri að lækka bætur vegna hagræðis af skattfrelsi og eingreiðslu og virða til lækkunar bótagreiðslur úr slysatryggingu, frá almannatryggingum og lífeyrisjóði, ef um sé að ræða. Kröfu um dráttarvexti sé mótmælt frá fyrri tíma en dómsuppsögudegi. Samkvæmt dómvenju beri aðeins að bæta raunverulegt og sannað tímabundið vinnutekjutap, en líkindareikningur sé engin sönnun í því efni. Þá séu viðmiðunartekjur við útreikning tekjutjóns vegna varanlegrar örorku mjög háar og myndi lækkun samkvæmt dómvenju vegna skattfrelsis bótanna og eingreiðslu­hagræðis því ekki vera undir 30-35%. Í ljósi dómvenju gætu miskabætur heldur aldrei orðið hærri en 250-300 þúsund. IV. Forsendur og niðurstaða: Fyrir dóminn komu til skýrslugjafar auk stefnanda Júlíus Valsson læknir, Páll Ingi Pálsson bifvélavirki, Kristófer Helgi Pálsson bóndi, Guðni Ásgeirsson, starfsmaður áhaldahúss Gerðahrepps, og Oddur Jónsson hleðslueftirlitsmaður. Stefnandi skýrði svo frá m.a., að formaður björgunarsveitarinnar hefði sent hann, ásamt a.m.k. þremur öðrum mönnum, niður að Blómsturvöllum til að athuga þakið hjá stefndu, Maríu, þar sem þakplötur væru að fjúka þar. María hafi komið út og beðið þá um að athuga þakplöturnar. Stefnandi hafi því farið upp á þakið og neglt niður nokkra nagla, sem stóðu upp úr járnplötunum, en þegar hann var að fara til baka, hafi hann fokið niður af þakinu og lent á steinstétt fyrir neðan. Hann kvaðst ekki hafa verið með öryggisbúnað. Mikið hvassviðri og rok hefði verið þennan dag, en það hefði verið alveg logn, þegar hann fór upp á þakið, og meðan hann var að vinna. Hann kvaðst hafa verið vanur björgunarsveitarmaður. Á þessum tíma hefði ekki verið venja að vera með öryggisbúnað, og hefði ekkert verið um það rætt að festa hann í líflínu, áður en hann fór á þakið. Hann kvaðst ekki vita til, að þannig öryggisbúnaður hefði verið til staðar, og engar reglur hefðu verið um slíkan búnað hjá félaginu. Vitnin, Páll Ingi Pálsson, Kristófer Helgi Pálsson, Guðni Ásgeirsson og Oddur Jónsson, sem allir voru meðlimir í björgunarsveitinni Ægi á umræddum tíma, könnuðust ekki við, að til hefði verið öryggisbúnaður hjá félaginu, svo sem líflínur eða belti. Vitnið, Kristófer Helgi, kvaðst hafa verið staddur við Blómsturvelli, ásamt stefnanda og ef til vill fleiri mönnum, þegar slysið varð. Hann taldi sig minna, að þeir hefðu rætt við húseiganda, þegar þeir komu á staðinn, en mundi það ekki nánar. Stefnda, María, kom ekki fyrir dóminn til skýrslugjafar. Leggja verður framburð stefnanda til grundvallar um það, að hann hafi farið að Blómsturvöllum að beiðni formanns björgunarsveitarinnar, og jafnframt að hann hafi rætt við stefndu, Maríu, áður en hann fór upp á þakið. Stefnandi var vanur björgunarsveitarmaður, svo sem hann skýrði sjálfur frá. Hann starfaði í sjálfboðaliðavinnu á vegum björgunarsveitarinnar. Hann skýrði svo frá, að björgunarsveitarmenn mætu sjálfir aðstæður á hverjum stað, og gætu þeir neitað að svara kalli eða taka þátt í aðgerðum, mætu þeir aðstæður hættulegar. Stefnandi mat aðstæður þannig, að óhætt væri að fara upp á þakið. Þegar hann fór á þakið var logn, en veðurhamur hafði verið mikill skömmu áður og mátti búast við, að veðrið ryki upp á ný. Ástæða slyssins var skyndileg vindhviða, sem feykti stefnanda niður af þakinu. Var þarna um algert óhappatilvik að ræða, sem stefnda ber ekki ábyrgð á, eins og atvikum var háttað, en stefnandi tók áhættuna af því að fara upp á þakið við vályndar og ótryggar veðuraðstæður, án öryggisbúnaðar. Ber því að sýkna stefndu Maríu af öllum kröfum stefnanda í máli þessu. Eftir atvikum þykir rétt, að málskostnaður falli niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, að meðtöldum útlögðum kostnaði, ákveðst kr. 650.000 og greiðist úr ríkissjóði. Sigríður Ólafsdóttir héraðsdómari kvað upp dóminn. D Ó M S O R Ð : Stefndu, María Jónasdóttir og Vátryggingafélag Íslands hf., skulu vera sýkn af öllum kröfum stefnanda, Kristins H. Ólafssonar, í máli þessu. Málskostnaður fellur niður. Gjafsóknarkostnaður stefnanda, kr. 650.000, greiðist úr ríkissjóði.
Mál nr. 864/2016
Útivist í héraði Skriflegur málflutningur Frávísun frá Hæstarétti
X var gefið að sök umferðarlagabrot með því að hafa ekið undir áhrifum fíkniefna og án þess að hafa öðlast ökurétt. Með dómi héraðsdóms var X sakfelldur og dómur lagður á málið að honum fjarstöddum eftir 1. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamála. Samkvæmt 2. mgr. 161. gr. sömu laga gat X ekki áfrýjað slíkum dómi, en þess í stað yrði leitað endurupptöku eftir reglum XXIX kafla laganna. Var málinu því vísað frá Hæstarétti án kröfu.
Dómur Hæstaréttar.Mál þetta dæma hæstaréttardómararnirBenedikt Bogason, Karl Axelsson og Ingveldur Einarsdóttir settur hæstaréttardómari.Ríkissaksóknariskaut málinu til Hæstaréttar 21. desember 2016 í samræmi við yfirlýsingu ákærðaum áfrýjun. Ákæruvaldið krefst þess að hinn áfrýjaði dómur verði ómerktur ogmálinu vísað til löglegrar meðferðar fyrir héraðsdómi.Ákærði krefstþess aðallega að málinu verði vísað frá héraðsdómi, til vara að hinn hinnáfrýjaði dómur verði ómerktur, en að því frágengnu að refsing ákærða verðimilduð og ökuréttarsvipting dæmd tímabundin.Málið var fluttskriflega eftir ákvörðun Hæstaréttar samkvæmt 1. mgr. 205. gr. laga nr. 88/2008um meðferð sakamála. Með ákæru 6.september 2016 var ákærða gefið að sök umferðalagabrot með því að hafa ekiðbifreið undir áhrifum fíkniefna og án þess að hafa öðlast ökurétt. Ákærði sóttiekki þing við meðferð málsins í héraði. Var dómur lagður á málið að honumfjarstöddum eftir 1. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008, en með honum var ákærðagert að sæta fangelsi í 30 daga og sviptingu ökuréttar ævilangt. Dómurinn varbirtur ákærða 1. desember 2016 og lýsti hann yfir áfrýjun með tilkynningu 20.sama mánaðar. Eins og áður segir var málinu áfrýjað 21. þess mánaðar. Samkvæmt2. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008 getur ákærði ekki áfrýjað slíkum dómi, enþess í stað verður leitað endurupptöku eftir reglum XXIX. kafla laganna, sbr.dóm Hæstaréttar 16. september 2010 í máli nr. 89/2010. Samkvæmt þessu ber aðvísa málinu frá Hæstarétti án kröfu. Alluráfrýjunarkostnaður málsins, þar með talin málsvarnarlaun verjanda ákærða, semákveðin verða með virðisaukaskatti, greiðist úr ríkissjóði eins og greinir ídómsorði. Dómsorð:Máli þessu er vísað frá Hæstarétti.Allur áfrýjunarkostnaður málsins greiðist úr ríkissjóði, þarmeð talinn málsvarnarlaun verjanda ákærða, Stefáns Karls Kristjánssonarhæstaréttarlögmanns, 124.000 krónur.DómurHéraðsdóms Reykjavíkur 2. nóvember 2016.Mál þetta, semdómtekið var í dag, er höfðað með ákæru, útgefinni af lögreglu­stjóranum áhöfuðborgarsvæðinu 6. september 2016, á hendur X, kennitala [...], [...],Reykjavík, fyrir umferðarlagabrot með því að hafa, sunnudaginn 27. mars 2016,ekið bifreiðinni [...] án þess að hafa öðlast ökurétt og óhæfur til að stjórnahenni örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna (í blóði mældisttetrahýdrókannabínól 7,9 ng/ml) um [...] í Reykjavík, við hús nr. [...], þar semlögregla stöðvaði aksturinn.Teljast brot þessi varða við 1., sbr. 2. mgr. 45.gr. a. og 1. mgr. 48. gr., allt sbr. 1. mgr. 100. gr. umferðarlaga nr. 50/1987með áorðnum breytingum.Þess er krafist aðákærði verði dæmdur til refsingar, til greiðslu alls sakarkostnaðar og til aðsæta sviptingu ökuréttar samkvæmt 101. og 102. gr. laga nr. 50/1987, sbr. 25.og 26. gr. laga nr. 44/1993, sbr. 18. gr. laga nr. 66/2006.Ákærði sótti ekkiþing við þingfestingu málsins og hafði ekki boðað forföll en hafði verið birtákæra og fyrirkall. Verður málið dæmtsamkvæmt heimild í a-lið 1. mgr. 161. gr. laga nr. 88/2008 um meðferð sakamálaenda var þess getið í fyrirkallinu að þannig gæti farið um meðferð málsins. Meðvísan til framanritaðs og til rannsóknargagna málsins telst framangreindháttsemi sönnuð og er hún rétt heimfærð til refsiákvæða í ákæru. Ákærðier fæddur í [...]. Samkvæmt framlögðusakavottorði, dagsettu 31. ágúst 2016, á ákærði að baki nokkurn sakaferil. Við ákvörðun refsingar er miðað við að ákærðisé nú í þriðja sinn fundinn sekur um að aka undir áhrifum áfengis eða óhæfurtil að stjórna bifreið örugglega vegna áhrifa ávana- og fíkniefna. Með hliðsjón af sakarefni þessa máls ogákvæðum 77. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og í samræmi við dómvenju,þykir refsing ákærða hæfilega ákveðin fangelsi í þrjátíu daga. Meðvísan til lagaákvæða í ákæru er ákærði sviptur ökurétti ævilangt, frá birtingudóms þessa að telja. Ákærðigreiði 87.014 krónur í sakarkostnað. ValborgSteingrímsdóttir, aðstoðarmaður dómara, kveður upp dóminn.D Ó M S O R Ð: Ákærði,X, sæti fangelsi í þrjátíu daga. Ákærðier sviptur ökurétti ævilangt, frá birtingu dóms þessa að telja. Ákærðigreiði 87.014 krónur í sakarkostnað.
Mál nr. 253/2002
Kærumál Farbann
Hæstiréttur staðfesti úrskurð héraðsdóms um að X skyldi sæta farbanni á grundvelli 110. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Gunnlaugur Claessen, Árni Kolbeinsson og Ingibjörg Benediktsdóttir. Varnaraðili skaut málinu til Hæstaréttar með kæru 29. maí 2002, sem barst réttinum ásamt kærumálsgögnum degi síðar. Kærður er úrskurður Héraðsdóms Reykjaness 28. maí 2002, þar sem varnaraðila var gert að sæta farbanni allt til föstudagsins 28. júní nk. kl. 16. Kæruheimild er í 1. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991 um meðferð opinberra mála. Varnaraðili krefst þess að hinn kærði úrskurður verði felldur úr gildi, en til vara að farbanninu verði markaður skemmri tími. Sóknaraðili krefst þess að úrskurður héraðsdómara verði staðfestur. Í greinargerð sóknaraðila til Hæstaréttar kemur fram að ákæra var gefin út á hendur varnaraðila 29. þessa mánaðar og verður málið þingfest í dag í Héraðsdómi Reykjaness. Að þessu virtu og að öðru leyti með vísan til forsendna hins kærða úrskurðar verður hann staðfestur. Dómsorð: Hinn kærði úrskurður er staðfestur.
Mál nr. 17/2006
Akstur sviptur ökurétti
E var gefið að sök að hafa ekið bifreið sviptur ökuréttindum ævilangt. E neitaði að hafa ekið bifreiðinni umrætt sinn og fékk framburður hans stoð í framburði eiginkonu hans fyrir dómi. Héraðsdómur mat framburð hennar með hliðsjón af tengslum hennar við E. Með hliðsjón af framburði tveggja lögreglumanna þótti ekki varhugavert að telja sannað að E hafi ekið bifreiðinni sviptur ökurétti umrætt sinn, og þótti ekkert fram komið í málinu sem drægi úr trúverðugleika þessa framburðar þeirra. Með hliðsjón af sakaferli E og dómvenju var refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga.
Dómur Hæstaréttar. Mál þetta dæma hæstaréttardómararnir Garðar Gíslason, Hjördís Björk Hákonardóttir og Jón Steinar Gunnlaugsson. Ríkissaksóknari skaut málinu til Hæstaréttar 27. desember 2005 að ósk ákærða, en jafnframt af hálfu ákæruvalds til staðfestingar á sakfellingu héraðsdóms en þyngingar á refsingu ákærða. Ákærði krefst sýknu af kröfu ákæruvalds. Með ákæru sýslumannsins á Selfossi 10. júní 2005 var ákærða gefið að sök að hafa aðfaranótt laugardagsins 9. apríl sama ár ekið bifreiðinni KK 543 sviptur ökuréttindum ævilangt norður Breiðumörk í Hvergerði og niður Laufskóga að húsi nr. 34. Sakarferill ákærða er réttilega rakinn í héraðsdómi að öðru leyti en því að ekki er getið dóms Hæstaréttar á bls. 1220 í dómasafni réttarins árið 1999 þar sem staðfestur var dómur Héraðsdóms Suðurlands 29. október 1998. Með þessari athugasemd verður hinn áfrýjaði dómur staðfestur með vísan til forsendna hans. Ákærði greiði allan áfrýjunarkostnað málsins samkvæmt yfirliti ríkissaksóknara og ákvörðun Hæstaréttar um málsvarnarlaun, sem ákveðin eru að meðtöldum virðisaukaskatti, eins og nánar greinir í dómsorði. Dómsorð: Héraðsdómur skal vera óraskaður. Ákærði, Einar Ingi Kristinsson, greiði allan áfrýjunarkostnað málsins samtals 207.417 krónur, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns fyrir Hæstarétti, Óskars Sigurðssonar hæstaréttarlögmanns, 186.750 krónur. Mál þetta, sem dómtekið var 25. október sl., er höfðað með ákæru lögreglustjórans á Selfossi, dagsettri 10. júní 2005, á hendur Einari Inga Kristinssyni, kt. 08073-3609, Laufskógum 34, Hveragerði, fyrir umferðarlagabrot, með því að hafa aðfaranótt laugardagsins 9. apríl 2005 ekið bifreiðinni KK 543 sviptur ökuréttindum ævilangt norður Breiðumörk, Hveragerði, þaðan niður Laufskóga, inn í innkeyrslu við hús nr. 34 þar sem ákærði hljóp út úr bifreiðinni og inn í hús. Telst þetta varða við 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga nr. 50/1987, og þess krafist að ákærði verði dæmdur til refsingar. Ákærði krefst sýknu af kröfum ákæruvaldsins og verjandi gerir kröfu um greiðslu málsvarnarlauna úr ríkissjóði. Málsatvik. Í frumskýrslu lögreglunnar á Selfossi segir að lögreglumenn hafi verið á bifreiðastæði við Breiðumörk í Hveragerði þegar þeir veittu athygli bifreiðinni KK 543 sem ekið var norður Breiðumörk. Hafi henni verið ekið allhratt og þeir tekið ákvörðun um að athuga ástand ökumannsins og réttindi. Þegar lögreglumennirnir héldu af stað á eftir bifreiðinni jók ökumaðurinn hraðann, beygði niður Laufskóga og inn innkeyrslu við Laufskóga 34. Hlupu ökumaður og farþegi inn í húsið en lögreglumenn veittu þeim eftirför. Í skýrslunni segir að lögregluennirnir hafi séð greinilega hvor var ökumaður og hvor var farþegi þegar „mennirnir“ stigu út úr bifreiðinni. Báðu þeir ökumanninn, eftir að hann var kominn inn í íbúðarhúsið, að koma með sér út í lögreglubifreiðina til viðræðna. Neitaði ákærði því í fyrstu að hafa ekið bifreiðinni en játaði svo, þegar honum var kynnt að lögreglumennirnir hefðu séð greinilega hver stjórnaði bifreiðarinni. Öndunarmælir sýndi 0,3‰, og ákærði kvaðst vera með gild ökuréttindi, var honum þá frjálst að fara. Er lögreglumennirnir komu á lögreglustöð kom í ljós að ákærði var sviptur ökurétti. Tekin var skýrsla af ákærða hjá lögreglu 10. maí sl., og kvað hann eiginkonu sína A hafa ekið bifreiðinni umrætt sinn, en 24. maí sl. skoraðist A undan vitnaskyldu hjá lögreglu. Framburður ákærða og vitna fyrir dómi.. Ákærði kvaðst hafa verið kominn heim umrætt kvöld þegar bankað var á útidyrahurðina og lögreglan kom inn. Ákærði kvaðst ekki hafa orðið var við lögregluna fyrr en lögreglumaður kom inn í eldhúsið. Hefði lögreglumaður beðið um að fá að tala við ökumann bifreiðarinnar og A sagt að það væri hún. Hefði lögreglumaðurinn neitað því og beðið ákærða um að koma út í lögreglubifreiðina þar sem ákærði var inntur eftir því hvort hann væri með ökuskírteini og hvort hann hefði verið að aka, en ákærði neitaði þessu. Ákærði kvaðst hafa verið í ljósum jakkafötum þetta kvöld. Ákærði kvað það rangt sem segir í frumskýrslu lögreglu, að hann hefði játað verknaðinn. Ákærði kvað hafa verið þungbúið, og slabb á götunum, hefði þetta verið að nóttu. Ákærði kvaðst hafa sagt lögreglumönnunum sem komu inn í eldhúsið að kona sín hefði ekið, en þeir hefðu ekki rætt við A. Ákærði kvað lögreglumennina hafa spurt hvort hann væri með skírteini, hefði hann neitað því en ekki þótt ástæða til að segja þeim að hann væri sviptur ökurétti. Vitnið A, eiginkona ákærða, sagði svo frá að hún hefði ekið bifreiðinni umrætt sinn. Kvaðst hún ekki hafa orðið vör við lögregluna á leiðinni. Þegar þau voru komin inn hefði verið bankað, vitnið hefði opnað og lögreglumaður komið inn. Hefði hann spurt hver hefði verið bílstjóri, vitnið sagt að það hefði verið hún en lögreglumaðurinn hefði sagt nei, farið inn í húsið og beðið ákærða um að koma með sér út í bifreiðina. Vitnið kvað þau ekki hafa flýtt sér óeðlilega inn í húsið. Kvað hún hafa verið orðið dimmt þegar þetta var, sennilega hefði þetta verið klukkan tvö eða þrjú um nóttina. Hún kvað ákærða hafa verið í ljósdrapplitum jakkafötum, sjálf hefði hún verið í rauðum buxum og hvítum jakka. Vitnið kvað sig minna að ákærði hefði sagt að lögreglumennirnir hefðu talið ákærða hafa ekið bifreiðinni, kvað hún lögregluna þá hafa verið farna og hefði hún haldið að málinu væri lokið. Hún kvað lögregluna ekki hafa haft samband við sig eftir þetta kvöld. Kvað hún lögregluna ekki hafa athugað ökuréttindi sín. Hún kvaðst ekki hafa áttað sig á því hvort þeir teldu ákærða vera ökumanninn. A var innt eftir því hvers vegna hún hefði skorast undan að gefa skýrslu hjá lögreglu og kvaðst hún hafa sagt á lögreglustöðinni að hún hefði ekið. Kvaðst hún ekki hafa áttað sig á þessu með að skorast undan að gefa skýrslu. Vitnið Leifur Halldórsson lögreglumaður sagði þannig frá að hann hefði verið ásamt starfsfélaga sínum á bílastæði við Breiðumörk, er jeppabifreið hefði verið ekið hjá. Hefðu þeir ákveðið að fara á eftir jeppanum, en ökumaður hans hefði aukið hraðann allverulega þegar þeir beygðu út á Breiðumörkina. Kvað vitnið fjarlægðina þegar ákærði fór framhjá ef til vill hafa verið 10 til 15 metra. Kvaðst hann hafa séð að ökumaðurinn var dökkklæddur karlmaður. Vitnið kvað þá hafa sett blikkljósin á þegar þeir komu inn á Laufskóga. Kvað hann bifreiðina hafa horfið úr augsýn í nokkrar sekúndur þegar þeir voru á leið upp brekku á Breiðmörk. Hefðu þeir séð að bifreiðinni var ekið upp að húsi nr. 34. Hefðu þeir tveir sem voru í bifreiðinni hraðað sér inn í hús. Kvaðst vitnið hafa séð greinilega að ákærði fór út úr bifreiðinni ökumannsmegin, hefði hann verið klæddur í brún jakkaföt. Vitnið kvaðst hafa verið að beygja inn innkeyrsluna þegar fólkið fór úr bifreiðinni. Hefði athygli vitnisins beinst að ökumanninum og vitnið ekki tekið vel eftir þeim sem var farþegamegin. Hann kvað fjarlægðina í innkeyrslunni á milli bifreiðanna ef til vill hafa verið fimm til sex metra, þegar þau eða þeir voru að fara út úr bifreiðinni. Hann kvað hafa verið bjart og gott veður, vorveður að hann minnti. Það hefði þó verið myrkur, en þetta hefði verið að nóttu til. Hann kvað þá hafa farið á eftir fólkinu inn en dyrnar hefðu verið opnar. Hefðu þeir farið inn og vitnið fundið ökumanninn í eldhúsinu. Þegar vitnið kom inn hefði hann fyrst hitt fyrir konu og spurt hana hvar maðurinn væri sem hefði verið að keyra, hefði hún sagt að hún hefði verið að keyra. Vitnið sagði ökumanninn hafa verið í eldhúsinu. Kvað vitnið ákærða hafa viðurkennt aksturinn „eftir smá ströggl“. Kvað vitnið ákærða hafa sagst ekki vera með skírteini og spurt hvort það væri glæpur og svo sagt að hann væri að koma úr Reykjavík. Kvað hann þá ekki hafa leitað staðfestingar á því hvort ákærði væri með ökuréttindi í lagi fyrr en síðar, en talið að ástæðan fyrir feluleiknum væri áfengisneysla. Kvað vitnið sennilega vera rétt sem segir í lögregluskýrslu að það hefði verið blautt og myrkur, þótt hann minnti nú að það hefði verið bjart og gott veður. Minnti hann að það væru útiljós við húsið. Kvaðst vitnið hafa talið að sá sem var með ákærða í bifreiðinni hefði verið karlmaður en kvaðst ekki geta lýst þeirri manneskju neitt. Kvaðst hann ekki hafa rætt frekar við eiginkonu ákærða. Kvað hann þá hafa farið strax eftir að ákærði fór út úr bifreiðinni, hefðu þeir talið málið vera upplýst, en þeir hefðu ekki athugað með ökuréttindi á þessu stigi. Vitnið Garðar Örn Tómasson, lögreglumaður, skýrði svo frá að þeir hefðu verið á bílastæði við Breiðumörk þegar bifreið var ekið framhjá, nokkuð greitt. Hefðu þeir ákveðið að athuga ástand og ökuréttindi ökumannsins. Vitnið kvaðst hafa séð að ökumaðurinn var karlmaður í jakkafötum. Hefði virst sem ökumaðurinn yki hraðann upp brekkuna, þegar þeir fóru á eftir bifreiðinni. Hefðu lögreglumennirnir þá einnig aukið hraðann. Ökumaðurinn hefði beygt niður Laufskóga og ekið þar upp að húsi. Hefðu lögreglumennirnir farið inn á planið á eftir ökumanninum, og sett viðvörunarljósin í gang þegar þeir voru að koma að heimkeyrslunni. Bifreið ákærða hefði verið lagt í heimkeyrslunni og ökumaður og farþegi hlaupið inn í húsið. Kvað vitnið hafa sést greinilega að sá sem fór út úr bifreiðinni var karlmaður, ákærði í málinu, og að hann hefði verið í jakkafötum. Kvaðst vitnið telja að fjarlægðin hefði verið 20 metrar um það bil. Hefðu lögreglumennirnir farið út úr lögreglubifreiðinni og bankað á hurð hússins, kona hefði komið til dyra og þeir fengið að fara inn að finna ökumanninn, hefði hann verið þarna inni og þeir beðið hann um að koma í lögreglubifreiðina til viðræðna. Hefði ákærði komið í lögreglubifreiðina, ekki viðurkennt aksturinn í fyrstu en gert það eftir einhverjar viðræður. Kvaðst vitnið ekki muna alveg hvað fór á milli þeirra og konu ákærða. Minnti hann að þeir hefðu spurt hvort þeir mættu tala við ökumann bifreiðarinnar, en mundi hann þetta ekki alveg. Minnti hann að hún hefði sagt að ákærði væri inni í húsinu. Kvað hann hafa verið rökkur eða myrkur, en kvaðst ekki muna alveg ástand vegar. Kvaðst vitnið hafa séð að ökumaðurinn var karlmaður í jakkafötum. Kvaðst hann ekki hafa séð farþegann. Vitnið kvað bifreiðinni ekki hafa verið ekið sérstaklega hratt framhjá þeim, ef til vill á 40 km hraða á klukkustund. Kvaðst hann aðspurður telja að hann hefði haft nokkrar sekúndur til að sjá ökumanninn, ef til vill tvær til þrjár. Kvað vitnið bilið á milli bifreiðanna hafa verið um 100 til 200 metrar þegar það var breiðast. Þegar þeir komu að húsinu að Laufskógum hefði bifreiðin verið kyrr við húsið. Frá horni Laufskóga að húsi ákærða væru tvö til þrjú hús. Þegar þeir komu inn á götuna sáu þeir að hann var að beygja inn að húsinu. Vitnið kvaðst ekki hafa séð hvort farþeginn var kona eða karl, eða hvernig manneskjan var klædd. Niðurstaða. Ákærði hefur neitað því að hafa ekið bifreiðinni umrætt sinn og fær framburður hans stoð í framburði eiginkonu hans fyrir dómi, en hún skoraðist undan vitanskyldu á rannsóknarstigi málsins. Hún hefur hins vegar skýrt svo frá fyrir dómi að hún hafi ekið bifreiðinni en ekki ákærði. Ber að meta framburð hennar með hliðsjón af tengslum hennar við ákærða. Lögreglumaðurinn Leifur hefur skýrt svo frá fyrir dómi að karlmaður í dökkum jakkafötum hefði ekið bifreiðinni. Þá hefði ákærði viðurkennt aksturinn er á hann var gengið. Lögreglumaðurinn Garðar Örn tekur í sama streng. Með hliðsjón af þessum framburði tveggja lögreglumanna þykir ekki varhugavert að telja sannað að ákærði hafi hafi ekið bifreiðinni sviptur ökurétti eins og honum er gefið að sök og þykir ekkert hafa fram komið í málinu sem dregur úr trúverðugleika þessa framburðar þeirra. Brot ákærða er rétt fært til refsiákvæða í ákæruskjali. Samkvæmt sakavottorði ákærða var hann árið 1992 dæmdur í 3 mánaða skilorðsbundið fangelsi og 100.000 króna sekt fyrir líkamsárás, ölvunarakstur og önnur umferðarlagabrot. Þá var hann sviptur ökurétti í 20 mánuði. Árið 1993 var hann dæmdur í 4 mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir ölvunarakstur og brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga og jafnframt var hann sviptur ökurétti í 2 mánuði, en um hegningarauka á fyrrnefnda dóminn var að ræða og var skilorðshluti hans dæmdur með. Sama ár var ákærði dæmdur til greiðslu 90.000 króna sektar fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga og ölvunarakstur og jafnframt var hann sviptur ökurétti í 3 ár. Árið 1994 var ákærði dæmdur í 60 daga fangelsi fyrir brot gegn 249. gr. almennra hegningarlaga og árið 1995 var hann dæmdur í 45 daga fangelsi fyrir brot gegn 2., sbr. 1. mgr. 257. gr. almennra hegningarlaga. Ári síðar var hann dæmdur í 6 mánaða fangelsi fyrir líkamsárás og árið 1998 var hann dæmdur í 30 daga fangelsi fyrir ölvunarakstur og brot gegn fíkniefnalöggjöf. Þá var hann einnig sviptur ökurétti ævilangt. Þann 19. apríl 2000 var ákærði dæmdur í 60 daga fangelsi fyrir ölvunarakstur og brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga og jafnframt var ævilöng svipting ökuréttar áréttuð. Sama ár var ákærði sektaður fyrir brot gegn áfengislögum og fíkniefnalöggjöf og þann 20. nóvember 2001 var ákærði sektaður um 100.000 krónur fyrir brot gegn 1. mgr. 48. gr. umferðarlaga. Með hliðsjón af sakaferli ákærða og dómvenju þykir refsing hans hæfilega ákveðin fangelsi í 30 daga. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðjóns Ægis Sigurjónssonar, hdl., 99.600 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti. Hjörtur O. Aðalsteinsson, héraðsdómari, kveður upp dóm þennan. Dómsuppkvaðning hefur dregist vegna anna við embættið. D ó m s o r ð : Ákærði, Einar Ingi Kristinsson, sæti fangelsi í 30 daga. Ákærði greiði allan sakarkostnað, þar með talin málsvarnarlaun skipaðs verjanda síns, Guðjóns Ægis Sigurjónssonar, hdl., 99.600 krónur að meðtöldum virðisaukaskatti.